Kultura popularna – Wikipedja, wolna encyklopedia\nKultura popularna (popkultura, kultura masowa) – harakterystyczny typ kultury powszehnie dostępny i praktykowany (faworyzowany, lubiany) pżez „masy”, „lud”, czyli liczne i szerokie żesze ludzi, pży tym zasadniczo jest to pojęcie zawężone do obszaru kultury symbolicznej, szczegulnie tej związanej z działalnością intelektualną, artystyczną (estetyczną), zabawowo-rozrywkową (ludyczno-rekreacyjną). Kultura popularna oznacza więc zasadniczo tyle, co egalitarnie zorientowana sztuka.\nTeoria kultury popularnej należy do zakresu zainteresowania kulturoznawstwa (także medioznawstwa, filmoznawstwa, literaturoznawstwa), antropologii kulturowej, socjologii, językoznawstwa, dziennikarstwa i innyh dyscyplin nauk humanistycznyh i społecznyh.\n1 Kultura popularna a kultura masowa\n2 Zasadnicze podejścia do kultury masowej\n2.1 Podejścia krytyczne do kultury popularnej\n2.1.1 Do wieku XIX\n2.1.2 Wiek XIX\n2.1.3 Wiek XX\n2.1.4 Sceptyczne podejście do krytyk kultury popularnej\n2.2 Podejście socjologii kultury\n2.3 Podejście antropologii kulturowej i dziedzin pokrewnyh (religioznawstwo, mitoznawstwo)\n2.4 Podejście psyhologii ewolucyjnej\n2.5 Podejście meliorystyczne\n3 Powstanie i rozwuj kultury masowej\n4 Specyfika kultury masowej\n4.2 Wspulny mianownik\n5 Kultura popularna a kultura ludowa\n6 Pżejawy kultury popularnej\nKultura popularna a kultura masowa[edytuj | edytuj kod]\nPojęcia kultury masowej i kultury popularnej w wielu kontekstah bywają używane zamiennie, jak synonimy. W pewnym sensie oba stanowią odzwierciedlenie tyh samyh zjawisk, ale w nieco odmienny sposub, gdyż sformułowanie kultura masowa ma pewne zabarwienie pejoratywne, a sformułowanie kultura popularna jest co najmniej neutralne, a nawet pozytywne. Muwiąc o kultuże masowej, podkreśla się bardziej jej powtażalność, standaryzację, prostotę (z czym wiąże się pewna domyślna deprecjacja) natomiast muwiąc o kultuże popularnej, uwypukla się jej otwartość, dostępność, demokratyczność i uniwersalność (co niesie ze sobą pewną cihą gloryfikację i uznanie). Ponadto pojęcie kultury popularnej bywa używane w szerszym sensie niż kultura masowa (niektuży autoży, np. Marian Golka, John Fiske, zdecydowanie rozgraniczają znaczenie obu terminuw). Popularna oznacza tyle, co powszehna, praktykowana pżez niemal wszystkih, zaruwno wspułcześnie jak w dawnyh czasah. Kultura masowa natomiast kojażona jest szczegulnie z kulturą powstałą na tzw. progu umasowienia – w latah 20. i 30. XX wieku, kiedy to zaistniały społeczno-cywilizacyjne (postępująca urbanizacja i industrializacja), jak i tehniczne możliwości powielania i rozpowszehniania dzieł, utworuw i rużnyh wzorcuw zahowania, w niespotykanej nigdy dotąd skali. Muwi się więc też na pżykład o umasowieniu lub odmasowieniu kultury popularnej. Kultura masowa jest więc określeniem, kture lepiej oddaje dawniejsze postżeganie kultury popularnej jako kultury jednorodnej, z licznymi biernymi odbiorcami i nielicznymi miejscami „produkcji” kultury – twożonej masowo niczym w fabryce. Termin kultura masowa był używany częściej w pżeszłości, hoć nawet i wuwczas pojawiał się w literatuże naukowej niezbyt często. W nowszej literatuże pżedmiotu termin ten pojawia się coraz żadziej, gdyż wyparty został pżez termin kultura popularna, ktury lepiej oddaje nowoczesne ujęcie takiej kultury – rozumianej jako wspułczesna kultura powszehna, ale w ogulności niejednorodna (odmasowiona), a więc raczej jednak nie masowa. Krytycy, ktuży kulturę popularną analizują w kontekście jej twożenia, posługują się częściej terminem kultury masowej autoży, ktuży skupiają uwagę na jej odbioże wolą posługiwać się terminem kultura popularna.\nZasadnicze podejścia do kultury masowej[edytuj | edytuj kod]\nKultura popularna jest zjawiskiem trudnym do zdefiniowania. Sposub definiowania kultury popularnej w dużej mieże wynika z pozycji ideologicznej pżyjętej pżez definiującego. W kontekście takim wyodrębnić można dwa bieguny.\nPierwszy to pżyjęcie pozycji związanej z praktykami uprawomocniania pożądku – czyli krytyka kultury popularnej z pozycji konserwatywnej, elitarystycznej, prawicowej. Ten kierunek krytyki zasadniczo bieże za pżedmiot krytyki odbiorcuw kultury popularnej, uznając ih za sprawcuw wypaczeń kulturowyh.\nDrugi to krytyka z pozycji lewicowej – kultura postżegana jest w takim podejściu zasadniczo jako nażędzie panowania ideologicznego. Refleksja ma tu dawać podstawy do demaskowania nieprawdy i stać się nażędziem emancypacji dla tyh, ktuży podlegli są władzy, jaka została im nażucona popżez kulturę. Ten kierunek krytyki zasadniczo bieże za pżedmiot krytyki producentuw (wytwurcuw, organizatoruw) kultury popularnej i zażuca im skryte manipulatorstwo, kturym – zdaniem krytykuw – posługują się w celah pozaestetycznyh i pozaintelektualnyh.\nW pżestżeni pomiędzy powyższymi dwoma skrajnymi biegunami znajdują się wspułczesne ujęcia, kture kładą nacisk na aspekty poznawcze, unikają wartościowania i krytyki. Do nih należą między innymi: powiązane ze strukturalizmem analizy semiotyczne (Roland Barthes, Umberto Eco), podejście antropologiczne, analizy feministyczne i analizy tzw. Brytyjskiej Szkoły Kulturoznawczej (Ken Worpole – Dockers & Detectives, Dick Hebdige – Subculture. The Meaning of Style, John Fiske, Stuart Hall), kture skupiają się zasadniczo na tym, jak odbiorcy odczytują, interpretują czy zawłaszczają sobie pżekazy kulturowe. Wszystkie ujęcia z tej pżestżeni uciekają jednak od traktowania kultury popularnej jako czegoś swoistego – czyli nie wyrużniają w swoih badaniah odrębnego typu „kultury popularnej”, traktują ją jako uniwersalne zjawisko kulturowe (poszukując w niej np. struktur typowyh dla wszelkih kultur).\nNa gruncie wyżej wspomnianyh neutralnyh studiuw kultury popularnej wyrasta ponadto nowoczesne ujęcie tematu, kture jeśli nawet nie gloryfikuje otwarcie kultury masowej, to uznaje jej siłę i wskazuje, że nawet jeśli pozostaje ona nadal nieprawomocna, to faktycznie jest kulturą dominującą (zob. też populizm kulturowy). Zanużone są w niej nawet elity (ih pżedstawicielom też zdaża się hociażby hodzenie w popularnyh dżinsah czy T-shirtah). Jeśli więc faktycznie odbiorcy kultury masowej na rużny, właściwy sobie sposub używają kultury popularnej, to służy im ona na pżykład do tego, by określać swoje własne znaczenia, wyrażać własną tożsamość albo twożyć wspulnoty uczuciowe. Kultura popularna jest więc w takim ujęciu pewną pżestżenią wolności dla wszystkih grup społecznyh, drogą niepozbawioną wyboru, drogą do osobistej swobody (pży czym takie cehy można raczej bardziej pżypisać kontrkulturom czy subkulturom młodzieżowym, kture rodzą się w obrębie kultury popularnej). Apologeci kultury popularnej argumentują, że wspułcześnie obszar zjawisk pżynależnyh do sztuki znacznie się poszeżył i ruwnież wytwory kultury popularnej wiele wnoszą do wspulnego dziedzictwa kultury i sztuki (zob. np. pop-art).\nPodejścia krytyczne do kultury popularnej[edytuj | edytuj kod]\nPierwszy z wymienionyh tu biegunuw to stanowisko, kture definiuje kulturę popularną popżez pżeciwstawienie jej kultuże elitarnej. Kultura elitarna to kultura wysoka (zwana też czasami kulturą uczoną), a kultura masowa to niejako zapżeczenie kultury wysokiej (albo „pozostałość” po określeniu tego, co stanowi kanon kultury wysokiej), czyli kultura niska. W takim rozumieniu kultura popularna niejako celowo jest utożsamiana z kulturą masową. Stwożenie takiej opozycji nie jest neutralne poznawczo, stanowi podstawę do rozwijania krytyki tego, co masowe, powszehnie dostępne wśrud szerokih mas, wśrud ludu. Podejście poznawcze popżedzone jest tu popżez gloryfikację tego, co elitarne i jednoczesne odżucenie i deprecjację tego, co powszehne. Praktykowanie kultury wysokiej wymaga więc szczegulnego, czasem długotrwałego kształcenia, znajomości żeczy, umiejętności, zdolności twurczyh, talentu lub geniuszu – jest pełna głębi, oryginalna, oparta na prawdziwyh, autentycznyh wartościah podczas gdy kultura niska jest: prosta, płaska, płytka, banalna, trywialna, shematyczna, wulgarna, kiczowata, ogłupiająca, pżemijająca, powielona, zhomogenizowana (czyli ujednolicona), uniformizująca, pżeciętna, pozbawiona wartości intelektualnyh, zaspokajająca najprostsze potżeby i ewentualnie skomercjalizowana. Argumenty pżytaczane pżez krytykuw stojącyh na tym stanowisku to racje indywidualisty, ktury gardzi masą i wskazuje, że w tłumie sędziuw giną prawdziwi znawcy, bo tyh mądryh i dobryh zawsze jest niewielu. Dlatego już w samym założeniu pżyjmuje się, że takiej kultury masowej nie należy badać, lecz tżeba z nią walczyć lub jej unikać. Celem jest tu więc nie tyle poznanie zjawiska kultury popularnej, lecz moralizowanie, z pozycji na pżykład arystokraty, czym prawdziwa, autentyczna kultura jest lub powinna być.\nDo wieku XIX[edytuj | edytuj kod]\nKożeni idei kultury masowej można doszukiwać się już w starożytności, gdzie twurczości patronowali Apollo i Dionizos – reprezentanci odpowiednio jasnego i mrocznego nurtu poezji; konwencji i jej zapżeczenia. Zdecydowane potępienie smaku publiczności pojawiło się jednak dopiero między epoką oświecenia i romantyzmu, kiedy to wzmogła się rużnica pomiędzy rozumem i uczuciem, kanony klasycystyczne straciły swoje znaczenie a skutkiem tego piękno i jego odbiur pżestały być traktowane jak coś obiektywnego i uznano je za pżynależne do sfery subiektywnej. W takim kontekście artystom pżypadła rola geniuszy uczucia. Za artystycznymi geniuszami nie nadążała jednak ih publiczność.\nW shyłku wieku XVIII można zauważyć krytykę, ktura wypływa ze środowisk intelektualnyh i artystycznyh i kieruje się pżeciwko uwczesnej kultuże uznawanej za pżeciętną czy wulgarną. Ówcześni artyści dworscy byli jednak ogulnie dość powściągliwi w krytyce, by nie urazić swoih arystokratycznyh protektoruw, ruwnocześnie dbali o zapewnienie sobie ih pobłażania.\nWraz z nadejściem rewolucji pżemysłowej ten arystokratyczny lub patrycjuszowski mecenat osłabł. Artyści i uczeni weszli w nowy układ zależności – hoć nadal spełniając swoją funkcję, stali się zależni od pracodawcy kapitalistycznego (wydawcy jego książek, dyrektora teatru, menedżera kultury itp.). Wytwory działalności artystycznej nabrały harakteru towaru. A towar taki, jak każdy inny towar funkcjonujący w ramah systemu ekonomicznego, musi być dostosowany do popytu.\nPierwszy z wymienionyh na wstępie sposobuw definiowania kultury popularnej pojawia się w tekstah wielu XIX-wiecznyh krytykuw kultury. Można wśrud nih wymienić takie postacie jak: Johann Wolfgang von Goethe, Matthew Arnold (praca Culture and Anarhy – zawierająca krytykę amerykanizacji), Alexis de Tocqueville, John Ruskin, William Morris, Thomas Carlyle, Ernest Renan, Friedrih Nietzshe, Ferdinand Tönnies, Oswald Spengler.\nRewolucja burżuazyjna w końcu wieku XVIII pżyczyniła się do powstania utopijnej idei duhowego pżywudztwa intelektualistuw, filozofuw i artystuw, pobudzając całe pokolenie poetuw do krytyki cywilizacji pżemysłowej. Pżyniosła też pogardę artystuw dla świata filistruw i hasło sztuka dla sztuki.\nXVIII-wieczne myślenie utopijne nie pżygotowało do wkroczenia w epokę umasowienia. More (Utopia), Campanelli (Państwo Słońca) i Bacon (Nowa Atlantyda) postulowali powstanie społeczeństwa na wzur małej społeczności lokalnej, w kturej istotną role odgrywałaby kultura intelektualna. Utopie te odbijały się ehem i prowadziły do krytyki wśrud XIX-wiecznyh myślicieli.\nJohann Wolfgang von Goethe (Prolog w teatże, pierwsza część Fausta) będąc nie tylko twurcą, ale też i doświadczonym dyrektorem teatru oraz użędnikiem dworskim do spraw kultury, krytykował rolę komercyjnego menedżera kultury, ktura rozmija się z powołaniem artystycznym. Kultura zażądzana z perspektywy okienka kasowego ma pżyciągnąć tłum i służy zasadniczo rozrywce publiki o niewyszukanyh gustah. A gust taki shlebia pżede wszystkim obrazom pospolitego życia ludzi. Niewiele ma to wspulnego z etosem artystycznym czy dążeniem do zdobycia prawdziwego uznania u potomnyh, a ukazany w dziele Dyrektor Teatru to manipulator z pogardliwym dystansem do swojej publiki. Goethe wielokrotnie krytykował też prasę (w zasadzie jedyny XIX-wieczny środek komunikowania masowego) i zażucał jej, że karmi czytelnikuw powieżhowną, niepżetrawioną treścią, co prowadzi do zepsucia smaku u jej odbiorcuw.\nAlexis de Tocqueville w roku 1835 opublikował swoja pracę Demokracja w Ameryce (tom drugi w 1840), w kturej opisał amerykańskie społeczeństwo lat 30. XIX wieku. Jego praca w kontekście rozważań nad kulturą masową jest o tyle istotna, że tendencje pojawiające się w Ameryce nie były wuwczas jeszcze widoczne w Europie, a sama amerykańska kultura masowa w kolejnyh latah oddziaływała bardzo silnie na kształt kultury masowej także poza Ameryką (niektuży nawet, hoć błędnie, utożsamiali kulturę masową z kulturą amerykańską). Ważne jest więc zrozumienie, w jaki sposub kultura ta rodziła się u swyh źrudeł. Alexis de Tocqueville starał się unikać ocen i nawykowyh założeń, występując w roli neutralnego obserwatora. Jego prace mają w sobie więcej socjologicznej ścisłości niż swobody i metodologicznego niedbalstwa, typowego dla spekulacji filozoficznyh, kturyh tak wiele można znaleźć w pracah puźniejszyh krytykuw. Alexis de Tocqueville uważał, że istnieje istotna zależność pomiędzy warunkami bytowymi społeczeństwa, a geniuszem wywodzącyh się z niego twurcuw. W takim kontekście prubował interpretować obserwowane zjawiska. Amerykańskie społeczeństwo było wuwczas społeczeństwem agrarnym, w niczym jednak niepodobnym do hłopskih pofeudalnyh warstw społeczeństwa europejskiego. Zaruwno ubiur, jak i język miał w nim harakter miejski, a praca ujęta była w ramy komercji, co kontrastowało z tradycją ludową wsi w Europie. Miało one więc raczej własności typowe dla społeczeństw, kture pżekroczyły prug urbanizacji: odznaczało się mobilnością pżestżenną, ruhliwością społeczną i „mentalną”, pozbawione było też ściślejszyh więzi z uwagi na brak wspulnoty tradycji i obyczajuw. Takie – mimo wszystko jednak agrarne – społeczeństwo działało w surowyh warunkah pionierskih. Warunki takie promowały pragmatyczność i nastawienie na zapewnienie sobie zabezpieczenia materialnego. Stąd też brał się zanik zainteresowań rozważaniami teoretycznymi i uwczesny kształt szkolnictwa. Jak zauważa de Tocqueville, niewielu jest tam ludzi dobże wykształconyh, ale i tyh nieposiadającyh żadnego wykształcenia jest mało. Podobny wpływ pojawia się w sztuce, gdzie estetyka została podpożądkowana praktyce. Stąd też wynikał zanik ambicji artystycznyh wśrud cehuw żemieślniczyh. Odbiorcami nie była tu wszak ograniczona warstwa arystokratuw, lecz masa klientuw, dla kturej tżeba było produkować dużo, a więc szybko, tanio i prostymi metodami, najlepiej w oparciu o gotowe wzorce. To, co czyniło pisaży amerykańskih sławnymi (i bogatymi), to ih publiczność masowa, faworyzująca dzieła proste w odbioże, niewymagające pżygotowania intelektualnego, oddziałujące na emocje. W pracah takih – jak zauważa de Tocqueville – dominuje zainteresowanie człowiekiem. co – jak puźniej będzie wielokrotnie wskazywane – jest trwałą własnością kultury masowej (kultura wyższa pżeciwnie skłania się ku złożonym formom abstrakcyjnym, kturyh rozumienie wymaga pewnego obycia kulturowego; zob. np. analizy nowej nauwczas sztuki José Ortega y Gasseta w eseju Dehumanizacja sztuki). Demokratyzacja publiczności teatruw, jak i rozpowszehnienie czytelnictwa literatury nieuhronnie wprowadziło logikę komercji i handlu do twurczości artystycznej, a to skutkowało obniżeniem poziomu artystycznego. Niski poziom kultury rodził się więc według de Tocqueville z wpływu wywieranego pżez odbiorcuw – nie miało to nic wspulnego z manipulatorstwem jej twurcuw. De Tocqueville nie pżejawiał też pesymizmu – nie uważał więc, by w kultuże społeczeństwa demokratycznego twożenie wartościowyh prac artystycznyh czy intelektualnyh nie było możliwe. To, co kształtowało wuwczas amerykańską kulturę, wiązało się z powszehnością Biblii i gazet. To były też elementy, kture zespalały uwczesne społeczeństwo amerykańskie. Aspiracje do luksusu zawsze wypżedzały możliwości ih spełnienia, pżez co – jak uważał de Tocqueville – zaspokajane one były jedynie wartościami pozornymi, a nie prawdziwymi.\nThomas Carlyle (publikacje: Kult Bohateruw 1843 i Past and Present), podobnie jak inni intelektualiści jego czasuw, hoć z jednej strony postulował pżewodnią rolę „arystokratuw talentu” i krytykował kapitalistyczną cywilizację pżemysłową, w kturej dominuje „ciemna masa” (z zamiłowaniami do podstępu, pżekupstwa, pijaństwa i wulgarności) i tępa siła pieniądza, w kturej transakcje pieniężne stały się niemal jedynym elementem wiążącym ludzi ze sobą, to z drugiej jednak strony szedł na kompromis i okazywał pewną gotowość do wejścia w układ z zasadami nowo powstałego społeczeństwa. Carlyle opowiadał się za wprowadzeniem powszehnej oświaty, co miało zapobiec ewentualnej rewolucji.\nPodobnie John Ruskin proponował ucieczkę od cywilizacji tehnicznej, ktura wprowadziła sztuczne podziały na klasę prużniaczą i klasę robotniczą, zwracając się ku średniowiecznym wzorom organizacji cehowyh i średniowiecznej sztuki gotyckiej. Jako pżykład podawał tu ruh prerafelituw i komunistyczną społeczność cehu św. Jeżego. Podejście takie Karol Marks określił puźniej jako reakcyjny socjalizm feudalny. Ruskin swoją doktrynę estetyczną powiązał z estetyzmem, a gust – z moralnością. Jedyny podział społeczeństwa na klasy powinien pżebiegać według niego według podziałuw gustuw. Wypaczenie gustuw estetycznyh to nie tylko upadek kultury, ale i upadek moralny. Podobny harakter krytyki, jak u Johna Ruskina, można znaleźć w puźniejszyh tekstah Friedriha Shillera oraz Lwa Tołstoja. Friedrih Shiller ruwnież formułował zażuty pżeciwko manipulatorom, ktuży ogłupiają publiczność i korumpują twurcuw.\nIdący taką samą drogą William Morris (Wieści znikąd) stwożył naiwne obrazy harmonii anarhicznego społeczeństwa socjalistycznego. Pżedstawił on wizje XX-wiecznej Anglii, w kturej industrializm zastąpiono pracą rękodzielniczą, wykonywaną pżez intelektualnie i artystycznie kompetentnyh mieszkańcuw opisywanej utopijnej krainy. Prawdziwa sztuka zdaniem Morrisa twożona była „pżez wielu dla niewielu”.\nMatthew Arnold (jego praca Culture and Anarhy z 1869 roku pżedstawia krytykę amerykanizacji) atakował prasę masową za jej demagogię i zastępowanie treści o wartościah intelektualnyh i estetycznyh pżez tematykę związaną z biznesem i polityką. Matthew Arnold, wyhowany w umysłowej ekskluzywności Oxfordu, bliski był w swoim spojżeniu takim krytykom, jak Thomas Carlyle. Z niehęcią odnosił się do mehanicznej cywilizacji pżemysłowej i był pełen pogardy dla „motłohu” i mieszczańskih filistruw. Choć swuj atak skierował w końcu nie tyle pżeciwko masom, ile pżeciw manipulatorom tyh mas, ktuży pożucają istotne wartości kultury, kierując się ku fałszywym wartościom polityki. Prognozował, że wzrost produkcji połączony ze ślepą pogonią za zyskiem doprowadzi do wzrostu liczebności mas, pogrążonyh w nędzy ekonomicznej i kulturowej (stąd też brał się jego lęk pżed rewolucją). W pżeciwieństwie do puźniejszyh krytykuw miał w sobie wiele optymizmu. Uważał, że właściwa droga wiedzie pżez upowszehnianie tego, co w kultuże intelektualnej jest najlepsze. Podejście takie kontrastuje ze stanowiskiem puźniejszyh krytykuw, jakih jak Ernest Renan, Friedrih Nietzshe czy Oswald Spengler, ktuży szeroki zakres oddziaływania kultury zawsze wiązali ze sprowadzeniem kultury do wspulnego mianownika i pżez to sprowadzeniem jej do pżeciętności i bylejakości.\nErnest Renan – stwożył skrajnie intelektualistyczną utopię, nie sądził, by niewielka dawka wiedzy wynikła z wprowadzenia powszehnej oświaty zapobiegła wszystkim negatywnym (zaruwno kulturowym, jak i politycznym) skutkom demokratyzacji. Wydażenia związane z komuną wywołały w nim lęk i obużenie. Był zdania, że zwycięstwo mas doprowadzi do wyeliminowania ze sztuki i nauk wszystkiego co najcenniejsze. Puł wieku pżed Aldousem Huxleyem stwożył satyryczną utopię demokracji pżemysłowej. Świat niewyszukanej zabawy, użycia i zaspokojenia, czyli konsumpcji jak byśmy dziś powiedzieli, oznaczał dla niego pustkę intelektualną. Osiągnięcie dobrobytu pżez szersze masy, jak uważał, doprowadzi do jego demoralizacji i zahłyśnięcia się „tanimi pżyjemnościami” co zagrozi wartościom kultury wyższej. Intelektualny elitaryzm i wynikająca stąd pogarda do mas doprowadziła go do podziału kultury na dwa obszary: pierwszy obszar miał być obszarem kultury elit naukowyh i artystycznyh; drugi obszarem kultury masowej, „zagospodarowanym” pżez szkołę elementarna nadzorowaną pżez kler.\nKolejny, bardzo wpływowy krytyk, o skrajnie indywidualistycznym i elitarystycznym spojżeniu na kulturę to Friedrih Nietzshe. W teoriah Nietzshego zaruwno sama masa, jak i kultura masowa jest jedną z głuwnyh koncepcji. Masy te traktuje z głęboką wręcz utopijną pogardą, ujmując je w takih terminah jak tżoda czy bydło. Potępia też burżuazję i system kapitalistycznego wyzysku, bo jak uważa brak w tym odpowiedniego dostojeństwa i stylu, a idąc dalej tym tokiem rozumowania potrafi nawet okazać zrozumienie socjalistom, ktuży pżeciwstawiają się systemowi kapitalistycznemu. Człowiek zamknięty w pragmatycznym, kapitalistycznym systemie jednostajnej, rutynowej, bezmyślnej pracy produkcyjnej, bez wglądu na to, jaką pełni w tym systemie rolę, upodabnia się do zwykłej maszyny. Rozwuj rynku i handlu, a wraz z tym pżeniknięcie zasad komercji do kultury doprowadziło do powstania niskiej komercyjnej kultury, kturą nazywał pogardliwie „kramarską”. Artyści dążąc do produktywności, sami doprowadzają do swojej degradacji. Friedrih Nietzshe krytykuje kulturę wspułczesnego mu społeczeństwa właśnie dlatego, że jest masowa, mehaniczna i skomercjalizowana, służy rozrywce i zaspokojeniu. Takiej kultuże pżeciwstawia kulturę wyższą, pżez kturą rozumie wytwory warstwy społecznej, ktura nie musi parać się pracą produkcyjną i twoży, kożystając ze swobody czasu wolnego. Jednak zwiększający się dostęp klas średnih do czasu wolnego Nietzshe uznawał za zagrożenie dla kultury wyższej, gdyż prawdziwa kultura wyższa powstaje tylko w warunkah patosu dystansu społecznego. Prawdziwą kulturę wyższą wiązał z ideą wzniosłego cierpienia, podczas gdy niska kultura była tym rodzajem kultury, ktura służyła masom do zabawy, pżynosiła im zadowolenie, szczęście lub doskonałość materialną. Zagrożenie widział też w upowszehnianiu oświaty i kultury, bo upowszehnienie życia kulturalnego i dubr kultury nieodłącznie wiązało się dla niego z ih dewaluacją.\nOswald Spengler pżedstawił historiozoficzną teorię rozwoju kultury postulując istnienie pewnyh kulturowyh całości, kture powstają, rozwijają się, aż w końcu zanikają w ostatnim stadium takiego cyklu. Cywilizację rozumiał w sposub specyficzny – właśnie ostatnie jako stadium powyższyh pżemian kultury, czyli stadium upadku. Punkt rozgraniczenia wynika tu z pżeciwstawienia wsi miastu, a więc ostatnie stadium związane było z wejściem w fazę urbanizacji (niekoniecznie industrializacji). Spengler ponadto pżyjął, że istnieje kulturalna homologia pomiędzy wszystkimi takimi kulturowymi całościami. Innymi słowy, uważał ze wszystkie cywilizacje, jakie wyrużnił (między innymi Chiny, Egipt, hinduski buddyzm, dawny Rzym, socjalistyczny Zahud pżełomu XIX i XX wieku) pżehodzą pżez analogiczny cykl kulturowy. Taka wizja cykliczności kontrastowała z popularnymi wuwczas teoriami ewolucjonizmu kulturowego (zob. też Lewis Morgan). Krytyka Spenglera zwraca się ku mieszkańcom miast, ktuży twożą jego zdaniem pasożytniczą, amorficzną i fluktuującą masę – czyli jak to sam ujmował: motłoh. Miasto centralizuje i standaryzuje życie swyh mieszkańcuw. Anonimowi manipulanci, działający faktycznie w imię pieniądza, stojący za opiniami podawanymi w gazetah twożą iluzję samookreślenia takih mas. Zwracają się wszak nie do „najlepszyh”, lecz do ogułu i miarą ih sukcesu są ilościowe, a nie jakościowe efekty – uprawiają więc jak to określił intelektualną prostytucję. Upżemysłowienie, jak zauważał, prowadzi do odczłowieczenia. Maszyny wpędzają w swoją niewolę ludzi, ktuży je stwożyli. Spengler był faktycznie kontynuatorem myśli Renana i Nietzshego. Pżepojony katastroficznym pesymizmem wskazywał na upadek dotyhczasowyh wartości i prorokował mający nadejść niebawem upadek cywilizacji Zahodu. Jego publikacje odbiły się nie mniejszym ehem niż publikacje wcześniej wspomnianyh krytykuw. Puźniejsza krytyka pżejęła w zasadzie takie wizje Spenglera z całym ih „inwentażem” jednak myśl Spenglera jest na swuj sposub rużna, gdyż Spengler zwracając się pżeciwko cywilizacyjnej produkcji symboli podkreślał ruwnież jej nadmierny intelektualizm gloryfikując zamiast tego prowincjonalne życie związane z tradycyjną, metafizyczną kulturą (szczegulnie kulturą dawnyh czasuw).\nWpływy utopijnego myślenia dostżec można także w krytyce społeczeństwa masowego Ferdinanda Tönniesa.\nWśrud wybitniejszyh krytykuw, ktuży wypowiadali się o kultuże masowej, znajdują się tacy autoży jak: Lewis Mumford, Emil Lederer, Edgar Morin, Joffre Dumazedier, Gustave Le Bon, Queenie Dorothy Leavis, F. R. Leavis (krytyka amerykanizacji), Jose Ortega y Gasset (Bunt mas), Dwight Macdonald (Teoria kultury masowej), Georges Duhamel, Ernest van Haag (Szczęścia i nieszczęścia nie umiemy mieżyć), Edward Shils, Clement Greenberg (Awangarda i kicz), Harold Rosenberg, David Riesman (Samotny tłum), Allan Bloom (Umysł zamknięty), Paul Johnson.\nWśrud krytykuw polskih, ktuży zaprezentowali krytykę z pozycji elitarystycznej, można wymienić takih autoruw jak: Jeży Szaniawski (Fortepian), Stanisław Ignacy Witkiewicz (O upadku uczuć metafizycznyh) Czesław Miłosz (Kultura masowa), Marcin Czerwiński (Pytając o cywilizacje), Teresa Bogucka (Triumfujące profanum), Bartłomiej Dobroczyński (III Rzesza popkultury i inne stany).\nZa progiem umasowienia, po I wojnie światowej krytyka kultury masowej biegnie podobnym torem, hoć znacznie się rużnicuje.\nCiekawie wobec rosnącego umasowienia i utowarowienia kultury postąpił Stanisław Ignacy Witkiewicz. Mimo że jego prace artystyczne cieszyły się uznaniem, pżyjął, że je twurczość to już nie sztuka tylko żemiosło, kture podlega takim samym regułom rynku jak każda inna zwykła działalność gospodarcza. Założył Firmę Portretową, kturej działalność polegała na twożeniu obrazuw na zamuwienie dla każdego, kto tylko uiścił odpowiednią kwotę (najczęściej były to portrety zlecane pżez jego znajomyh). Postępowanie takie miało być symbolem końca prawdziwej sztuki, ktura już nie jest w stanie wyrażać Czystej Formy, pierwotnego składnika odwołującego się bezpośrednio do wrażliwości odbiorcy i jego „uczuć metafizycznyh” (O upadku uczuć metafizycznyh).\nDuży rozgłos zyskały publikacje hiszpańskiego filozofa Ortegy y Gasseta. Elitarystyczne stanowisko Ortegi, notabene pżyjęte zapewne w dużej mieże z uwagi na jego szlaheckie pohodzenie, pżypomina krańcowo antydemokratyczne podejście Nietzshego i absolutny katastrofizm Spenglera. W bardziej psyhologistycznej aniżeli socjologistycznej filozofii Ortegi widoczne są też wpływy dyletanckiego psyhologizmu Gustave Le Bona (ktury w początkah wieku oddziaływał też na socjologię m.in. pżez Roberta Parka, lecz w latah 30. XX wieku był już pżez akademikuw traktowany ze znaczną rezerwą). W poruwnaniu do stosunkowo ścisłyh i konkretnyh analiz kultury masowej, jakie w tym czasie stwożyli socjolodzy w Ameryce (Emil Lederem), a także nieco wcześniej we Francji (Edgar Morin, Joffre Dumazedier) ujęcie Ortegi stanowi prubę znacznie szerszego ujęcia teoretycznego, w kturym brak jednak odpowiedniego rygoru metodologicznego. Zasadnicza praca Ortegi odnosząca się do kultury masowej drukowana była od 1929 roku w formie artykułuw i ostatecznie w 1930 roku wydana została jako praca zwarta pod tytułem Bunt mas (La rebeliun de las masas). Zgodnie z teorią Ortegi szybki pżyrost demograficzny nie szedł w paże z adopcją wyższyh form kultury, co doprowadziło do powstania nowego typu ludzkiego, kturego harakteryzuje prostota i swoiste barbażyństwo. Taki typ odznacza się nihilizmem moralnym, skłonnościami do hedonizmu i konsumpcji, praktycznym podejściem, z kturego wyrugowano wszelkie teoretyczne rozważania potżebne nauce do rozwoju (taki „dziki” typ, hoć zamiłowaniem obdaża pżykładowo samohud, to nie ma jednak zrozumienia dla skomplikowanyh zasad, kture potżebne są do jego zaprojektowania i wytwożenia). Do tego typu Ortega zaliczył ludzi ze wszystkih warstw społecznyh i rużnyh grup zawodowyh, ruwnież wszelkih intelektualistuw pozbawionyh prawdziwie humanistycznej kultury – wszystkih tyh, ktuży nie starają się bezinteresownie zgłębiać zawiłości cywilizacji (w tym tehnikuw, lekaży, nauczycieli i uczonyh). Filozofia Ortegi wpisuje się więc w tradycyjną europejską tendencję do pżeciwstawiania sobie niższej sfery zaspokajania praktycznyh potżeb ze sferą wyższej kultury duhowej.\nDwight Macdonald był prawdopodobnie pierwszym krytykiem, ktury posłużył się samym określeniem kultury popularnej (publikacja A theory of Popular Culture 1944). Dwight Macdonald prezentował w swojej krytyce dość skrajny intelektualny arystokratyzm uznając (zresztą konsekwentnie pżez wiele lat), że masy podobnie jak tłum nie są zdolne do prawdziwej twurczości. Podejście takie odnosił nie tylko do kultury zahodnih krajuw kapitalistycznyh, ale też i do powstałyh krajuw socjalistycznyh, w kturyh kultura masowa jest być może inaczej organizowana, ale prowadzi jego zdaniem do podobnyh wypaczeń prawdziwyh wartości. W myśl tej filozofii w kultuże obowiązuje więc pewnego rodzaju prawo Kopernika-Greshama – mniej wartościowa kultura, ponieważ jest prostsza w odbioże, wypiera kulturę bardziej wartościową, wysepki poważnej kultury i prawdziwie artystycznyh dokonań giną w pżypływie masowego kiczu i tandety. Kolejna ceha takiej masowej kultury to jej homogenizacja, pżez co Macdonald rozumiał pżemieszanie rużnyh elementuw i następnie podanie ih w „łatwostrawnej”, jednolitej, jednostajnej postaci. Szczegulne znaczenie dla wykluwania się takiej kultury zdaniem Macdonalda miała Ameryka (publikacja Against the American Grain 1962). Pżykładem kultury masowej i ambitnej było zestawienie Hollywoodu z Broadwayem – podczas gdy Hollywood stał się komercyjnym źrudłem popularnyh pżyjemności dla mas to Broadway był artystycznym ośrodkiem intelektualnyh bodźcuw dla elit miejskih. Dwight Macdonald podhodził pży tym z obojętnością do kulturalnego zwyrodnienia mas, jakie dostżegał, nie proponując żadnyh alternatyw, pomysłuw na naprawę takiego stanu. Uważał że awangarda artystyczna, funkcjonująca poza obszarem działania sił rynkowyh, stanowiła pewną opozycję wobec kultury masowej. Wątpił jednak, by wąska społeczność kultury niemasowej w ogule mogła pżetrwać – jest to więc wizja ze wszeh miar pesymistyczna, w kturej kultura popularna stanowi zagrożenie dla pżejawuw ludzkiej kultury w ogulności, nieuhronnie prowadzi do obniżenia jej poziomu – degradacji i deprecjacji.\nDrugi z wymienionyh na wstępie skrajnyh biegunuw to stanowisko podobne w swoih celah do powyżej omuwionego, ruwnież polega na deprecjacji kultury popularnej i pżyjęciu postawy moralizatorskiej, ograniczonej poznawczo, jednak stanowisko to pżyjmuje inną opcję ideową. Kultura popularna w takim podejściu odzwierciedla relację kontroli i panowania, jest skomercjalizowana, wytważana pżez pżemysł kulturowy, dla zyskuw, służy sprawowaniu władzy nad masami pżez klasę dominującą w systemie produkcji i konsumpcji. Najbardziej reprezentatywne dla takiego ujęcia są prace filozofuw z kręgu szkoły frankfurckiej. W ujęciu tej szkoły pojawienie się pżemysłu kulturowego pżeniosło zasady produkcji ekonomicznej w dziedzinę kultury doprowadzając w ten sposub do utowarowienia kultury, jej komodyfikacji. Wartość dzieła sztuki w takim kontekście określa się pżez jego zdolność do generowania zyskuw. W efekcie kultura popularna staje się wytworem pozbawionym potencji do emancypacji i krytyki. To znuw oznacza zastąpienie żeczywistyh potżeb ih sztucznymi substytutami a świadomości klasowej świadomością fałszywą. W ten sposub pżemysł kulturowy odpowiedzialny jest za wytważanie zniewolonyh, biernyh, ogłupionyh, bezkrytycznyh mas niezdolnyh do jakihkolwiek działań, kture mogłyby ten stan żeczy zmienić. Teoretycy Szkoły frankfurckiej (Erih Fromm, Henri Lefebvre, Theodor Adorno, Max Horkheimer, Herbert Marcuse – szczegulnie publikacja Człowiek jednowymiarowy 1964, Leo Löwenthal) czerpali między innymi z wcześniejszyh prac: Karola Marksa i pżedstawicieli marksizmu zahodniego (Karl Mannheim – praca Ideologia i utopia czy Antonio Gramsci – pojęcie hegemonii kulturowej). Jednak podejście marksistowskie w swej zasadniczej wersji, jak i jej puźniejsze odmiany (np. Louis Althusser – strukturalistyczna interpretacja marksizmu) pozostały żywe znacznie dłużej niż analizy szkoły frankfurckiej, stając się też podstawą w puźniejszyh pracah Brytyjskiej Szkoły Kulturoznawczej (o kturej mowa w kolejnym punkcie).\nDo oryginalnyh krytykuw zalicza się wczesny wspułpracownik szkoły frankfurckiej Walter Benjamin, ktury nie podzielał jednoznacznie pesymizmu prezentowanego pżez myślicieli tej szkoły. Z drugiej strony czołowi pżedstawiciele instytutu z Frankfurtu odnosili się z rezerwą do jego analiz, zażucając mu redukcjonistyczny materializm. Walter Benjamin na nowo „odkryty” został dopiero po latah – hoć dostżega się słabe strony i uproszczenia w jego podejściu, to ceni się go za inspirujący harakter jego prac.\nPodejście Benjamina do kultury masowej cehował pewien optymizm jednak dość niejednoznaczny. W swym eseju Dzieło sztuki w dobie reprodukcji tehnicznej napisanym w 1936 roku analizował status dzieła sztuki w kontekście masowej produkcji i konsumpcji oraz rozwoju nowyh tehnologii, wskazując na to, że dzieło takie straciło swoją dawną swoistą autentyczność i aurę wyjątkowości, niezwykłości, jaką posiadało, gdy wcześniej znajdywało się w centrum praktyk religijnyh. Benjamin zwraca uwagę, że w kultuże masowej doszło do oderwania się dzieła sztuki od tradycji (dawniej sztuka związana była z rytuałem religijnym, kościołem czy kaplicą, dworem arystokratycznego protektora) i wytrącenia go z umiejscowienia w konkretnym, fizycznym punkcie czasopżestżeni. Na pżykład aktor w teatże odgrywa swoją rolę danego wieczoru, w danym miejscu – w pżypadku filmu już tak nie jest. Choć w takiej zależności tradycja poniekąd „pasożytowała” na dziele sztuki to w pewnym sensie właśnie dzięki takiemu umiejscowieniu dzieło nabierało swoistego szacunku, zyskiwało nienamacalną aurę. Aurę tę dzieło sztuki zahowywało nawet po wyjęciu z kontekstu praktyk, w kturyh było pierwotnie osadzone.\nMehaniczna reprodukcja sztuki zmieniła relacje mas do sztuki. nadając jej harakter demokratyzujący i partycypujący. Reprodukcja tehniczna w takim ujęciu ma wartość emancypującą, gdyż daje dostęp do sztuki dla wszystkih ludzi. Spojżenie takie rozmija się więc z wizją autorytarności i represji, jakie na masowym odbiorcy wywiera kultura popularna.\nCiemną stroną kultury masowej dla Benjamina było jednak utowarowienie sztuki. Wobec wyłonienia się dominacji rynku jako mehanizmu regulacji życia społecznego, a następnie upowszehnienia masowyh tehnik produkcji (i reprodukcji) sprowadzenie dzieła sztuki do formy towaru stało się nieuniknione. Oznacza to upadek dzieła i zatracenie istoty jego kreatywności. Jak zauważa Walter Benjamin (Park Centralny), ponieważ odbiorcy nie są już wąską grupą, lecz pżybrali formę tłumu (masy) to dzieło sztuki, niezależnie od swej rangi, aby w ogule muc zaistnieć wymaga jak każdy inny towar odpowiedniej promocji. Pży tym proces utowarowienia sztuki był zwrotny w tym sensie, że zwykłe (utylitarne) pżedmioty wkroczyły w rejony estetycznyh kontemplacji zarezerwowane dotyhczas dla sztuki. Innymi słowy, towar pżeobraził się w sztukę. Metaforą takiego stanu żeczy była dla Waltera Benjamina prostytutka, ktura towar uczłowiecza i pży tym wystawia w rejon publicznej kontemplacji. Jak widział to Benjamin (Paryż – stolica dziewiętnastego wieku) w takih okolicznościah jednostki ludzkie padają ofiarą kultu towaru, a pogoń za modą prowadzi w istocie do odczłowieczenia. Ujmując to we wspułczesne ramy, można by powiedzieć, że dla mas domy towarowe pełnią tę samą rolę, jaką dla elit stanowiły od dawna galerie czy muzea. Na pułkah sklepowyh towary – dzieła kultury konsumpcyjnej eksponuje się niczym dzieła w muzealnyh gablotah. Niekture z tyh „eksponatuw” to swoiste „relikwie” – cząstki ikon kultury popularnej.\nPodobne relacje jak pomiędzy sztuką i ekonomią pojawiały się zdaniem Benjamina ruwnież pomiędzy sztuką i ruhami politycznymi zorientowanymi na szerokie populacje: uważał on, że o ile faszyzm estetyzował politykę, to komunizm niejako zwrotnie upolityczniał sztukę (egalitarną sztukę rozpatrywał więc jako nażędzie praktyk politycznyh czego pżykładem były możliwości wykożystania kultu gwiazdoruw do wzmacniania reżimuw politycznyh). Benjamin w materialistyczny sposub wiązał sztukę z podstawami jej twożenia i dowodził, że z każdym sposobem twożenia kultury związany jest odpowiedni sposub jej recepcji. Dlatego demokratyczna sztuka jak uważał powinna opierać się na realizmie.\nPodobne analizy połączone z deprecjacją i ostżeżeniami pżed kulturą masową można ruwnież znaleźć wśrud puźniejszyh lewicującyh badaczy. Aldous Huxley w opublikowanej w latah 30. XX wieku utopii Nowy wspaniały świat pżedstawił krytykę mehanistycznej cywilizacji opartej na nauce i kultury masowej. Zaruwno George Orwell, jak i Rihard Hoggart stanęli w obronie tradycyjnej kultury robotniczej, ktura podobnie jak kultura ludowa nie wiązała się z masową produkcją i reprodukcją. Rihard Hoggart, ktury sam pohodził z klasy pracującej i pamiętał jeszcze kulturę lat międzywojennyh spżed czasuw fordyzmu i spżed okresu wzrostu zarobkuw i komercjalizacji z lat 50. XX wieku podobnie jak George Orwell pragnął zahowania tradycyjnyh struktur życia klasy robotniczej. W publikacji Spojżenie na kulturę robotniczą w Anglii (The Uses of Literacy 1957) pżedstawił nostalgiczną, pełną idealizacji i lamentu interpretację zanikającej wspulnotowej, „autentycznej” (podobnie „autentycznej” jak wiejska kultura ludowa) kultury robotniczej, wypieranej pżez kulturę masową. To właśnie kultura masowa sprawiała jego zdaniem, że społeczność klasy robotniczej odhodziła od swyh robotniczyh kożeni, traciła swą tożsamość i pżekształcała się w coś, co nazywał połyskliwym barbażyństwem. W swojej pracy Rihard Hoggart skupił się na wpływie, jaki na młode pokolenie klasy robotniczej wywierają filmy hollywoodzkie, tandetne powieści kryminalne i muzyka szaf grającyh w mlecznyh koktajlbarah.\nOryginalne spojżenie na kulturę utżymane w tym nurcie pżedstawili też Charles Wright Mills i George Seldes. Charles Wright Mills (Elita władzy 1961) potępił elity „bogactwa i władzy”, kture jego zdaniem za pomocą mass mediuw manipulują społeczeństwem tak, że zmienia się ono w bierne, bezwolne masy. Jego zdaniem kultura popularna rozpowszehnia pewne mehanizmy władzy, kture pżenikają do „wnętża” społeczeństwa i sprawiają, że jednostki jedynie odbierają komunikaty, stając się pży tym niezdolne są do jakihkolwiek form oporu czy spżeciwu wobec treści, jakie są im pżekazywane.\nEha takiego podejścia widoczne są też w podejściu postmodernizmu. Teoretycy postmodernizmu zdają się powtażać obawy, jakie wcześniej artykułowała frankfurcka szkoła krytyczna. Spojżenie postmodernistuw na kulturę popularną jest jednak swoiste. Po pierwsze nadają oni szczegulne znaczenie mass mediom (zob. też medioznawstwo). Mass media w teoriah postmodernistuw już nawet nie stanowią kżywego zwierciadła społeczeństwa – one same z siebie definiują i konstruują społeczeństwo i panujące w nim stosunki. Postmoderniści wskazują dalej, że dominacja mass mediuw, szybkość i zasięg wspułczesnej komunikacji doprowadziła do zabużenia tradycyjnego poczucia czasu i pżestżeni a konsumpcja zajęła wspułcześnie miejsce, jakie marksiści pżypisywali wcześniej produkcji. To właśnie do konsumpcji sprowadza się dziś kultura popularna. Konsumpcja natomiast w świecie zdominowanym pżez media to zasadniczo konsumpcja powieżhownyh znakuw i obrazuw, a nie faktycznej użyteczności czy głębszyh wartości, jakie mogłyby się wiązać z takimi znakami (zob. też konsumpcjonizm). Ponieważ upadły wszystkie metanarracje wszystko jest względne, relatywne i dlatego też nie ma niepodważalnyh kryteriuw, kture pozwalałyby na oddzielenie sztuki od kultury popularnej (szczegulnie duży wkład w wypracowanie takiego postmodernistycznego obrazu świata miał Jean Baudrillard). Spory rozgłos zyskał też polski socjolog Zygmunt Bauman, ktury od lat publikuje prace filozoficzne utżymane w nurcie postmodernizmu, komentując też pży okazji wspułczesne pżejawy kultury popularnej (zob. np. książkę Bauman o popkultuże).\nSceptyczne podejście do krytyk kultury popularnej[edytuj | edytuj kod]\nKrytyka kultury popularnej, niezależnie od pżyjętego podejścia napotyka jednak szereg trudności. Sceptycy podejść krytycznyh wskazują między innymi, że o wartości danego pżedmiotu kultury decydują nie tyle jego pżymioty, ile sposub, w jaki jest on postżegany, odbierany i od tego, jakie znaczenia pżypisuje mu się w praktyce społecznej i tak niekture dzieła pierwotnie uznawane za popularne i niskie mogą z czasem wejść do kanonu kultury wysokiej – pżykładem mogą tu być dramaty Szekspira, powieści Balzaka, filmy z Charlie Chaplinem czy muzyka jazzowa. Z drugiej strony nic nie powstżymuje hoćby pżed sprowadzeniem pżedmiotuw kultury uznanyh za arcydzieła do wymiaru wyłącznie dekoracyjnego. Pżykładowo dzieła Mihała Anioła, czy ih kopie, można potraktować jedynie jako pżedmiot skojażeń pornograficznyh. Także uzyskanie pżez niekture wytwory kultury olbżymiej popularności nie wiąże się z ih deprecjacją (pżykładowo obraz Mony Lisy autorstwa Leonardo da Vinci bywa uznawany za najbardziej znany obraz na świecie co nie niweczy jego znaczenia jako arcydzieła sztuki). Zdaniem apologetuw kultury popularnej rozrużnienie na kulturę wysoką i niską wspułcześnie traci na znaczeniu, w wyniku ruhu awangardowego, rewolucji postmodernistycznej i rozwoju kierunku pop-art i klasyfikacje dzieł na podstawie ih samodzielnyh właściwości są żadko stosowane, a istotniejsze stają się relacje pomiędzy dziełem a czytelnikiem, sposoby odczytania danego pżekazu. Natomiast elity, nawet jeśli unikają styczności z kulturą popularną albo się jej wstydzą to i tak jednak egzystują w świecie skonstruowanym pżez powszehnie występującą kulturę – kultura popularna jest więc faktycznie nie tylko kulturą mas co i kulturą elit.\nAmerykański socjolog Herbert Julius Gans (Popular Culture and High Culture 1974), kturego zalicza się do zwolennikuw pluralizmu kulturowego, w swoim ujęciu zahował rozgraniczenie kultury popularnej i kultury wyższej (a pży tym podział, w kturym obok zwykłyh ludzi wyrużnia się jednostki wybitne, ponadpżeciętne). W swojej pracy stoi on jednak na stanowisku, że krytyka kultury masowej jest nietrafna, stronnicza i ma podłoże ideologiczne. Uważa, że nie ma dowoduw, jakoby miała ona jakiś negatywny wpływ na twurcuw, odbiorcuw czy w ogulności na społeczeństwo nawet wuwczas, gdy poddana jest regułom komercji. Zdaniem Herberta Juliusa Gansa wszystkie kulturowe zjawiska wspułistnieją ze sobą bezkonfliktowo, w pewnym sensie uzupełniając się wzajemnie.\nAngielski socjolog Alan Swingewood w pracy Mit kultury masowej (The Myth of Mass Culture 1977) pżedstawił syntezę tżeh stanowisk: krytyki konserwatywnej, krytyki szkoły frankfurckiej i podejścia pluralizmu kulturowego uznając, że wszystkie te ugrupowania teoretykuw uwikłały się faktycznie w pewien mit polityczny. Innymi słowy, kultura masowa zdaniem Alana Swingewooda jest nie tyle kategorią opisową ile raczej jeszcze jednym nażędziem do umacniania uwarstwienia kultury w kontekście klasowości społeczeństwa (zob. podejście socjologii kultury poniżej).\nPodejście socjologii kultury[edytuj | edytuj kod]\nPodejście socjologii kultury rużni się od wyżej wymienionyh nurtuw tym, że o ile badacze kultury (kulturoznawcy, antropolodzy kulturowi) badają ją jako byt samoistny, to socjolodzy zainteresowani są bardziej ludźmi i społeczeństwem, w kturym ta kultura się pżejawia. W centrum uwagi jest więc społeczeństwo i ludzie, a nie same wytwory czy pżejawy kultury.\nPżykładem analiz socjologii kultury może być uznana praca francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu: Dystynkcja. Społeczna krytyka władzy sądzenia (1979). Podobnie jak inne jego prace mieści się ona w nurcie neomarksizmu. Kultura jest tu ukazana jako sposub na wyznaczanie dystynkcji, czyli wyznaczanie granic pomiędzy grupami społecznymi. W myśl pżedstawionej w tej pracy teorii upżywilejowane warstwy społeczeństwa posiadają środki nie tylko na pomnażanie posiadanego kapitału ekonomicznego, ale też i międzypokoleniową reprodukcję posiadanego kapitału kulturowego. W ten sposub jednostki z warstw wyższyh niejako w sposub nieświadomy pżejmują i internalizują wartości i wzorce danej klasy, kture odrużniają je jednocześnie od innyh klas – innymi słowy mają inny gust. Osoby z klas upżywilejowanyh będą więc znajdowały upodobanie w wytworah kultury wysokiej a osoby z klas niższyh zadowolą wytwory kultury niskiej (masowej, popularnej). Występuje tu pży tym pewna dynamika. Klasy z warstw upżywilejowanyh niejako mimowolnie nażucają klasom podpożądkowanym sądy dobrego gustu, czyniąc to tak skutecznie, że podpożądkowanym wydaje się, że sądy te są czymś zgoła oczywistym i niepodważalnym, hoć faktycznie są one arbitralne i wytwożone społecznie. W efekcie nie tylko osoby o snobistycznym podejściu starają się naśladować lub imitować upodobania klas dominującyh co prowadzi do poszukiwania pżez klasy wyższe nowyh form symbolicznyh, kture wyrużniają je, określają na nowo ih tożsamość. Pżykładem może tu być wspułczesne zamiłowanie osub z warstw o niższym statusie socjoekonomicznym do rużnyh towaruw bogato zdobionyh (np. torebki ze „złoceniami”, biżuteria), na kture dawniej osub z klas niższyh nie było stać, podczas gdy wspułcześnie uhodzą one już w warstwah wyższyh za „kżykliwe” lub „obciahowe”. Innym pżykładem może być tak zwany tuning wiejski, czyli stosowanie bogatyh dodatkuw i elementuw zdobniczyh na tanih samohodah popularnyh marek, by w ten sposub podnieść prestiż wozu i upodobnić je do samohoduw drogih marek uhodzącyh za gustowne w warstwah osub o wyższym statusie społeczno-ekonomicznym. Jeszcze innym pżykładem mogą być, białe kozaczki, kturyh użytkowniczki zwykle nie są świadome tego, że w warstwah ludzi wykształconyh uhodzą one z reguły za „niepżyzwoite”. Można sobie wyobrazić, że niższe warstwy społeczne całkowicie wyemancypowałyby się ze swojej kultury, pżejmując wzory warstw wyższyh to jednak doprowadziło by jedynie do pożucenia pżez klasę wyższą dotyhczasowyh gustuw i stwożenia nowyh wzorcuw dystynkcji. W praktyce nigdy to jednak nie nastąpi, gdyż osoby z klas niższyh nie są poddawane procesom socjalizacji, jakie są udziałem osub z warstw wyższyh, pżez co nie nabierają kompetencji niezbędnyh do konsumpcji wytworuw kultury warstw wyższyh i dlatego nie znajdują w nih upodobania. Niekture spostżeżenia Bourdieu zbliżone są więc do tego, co wcześniej już zauważył Ortega pisząc o tym, że niektuży ludzie są jakby wyposażeni w organy, kturyh nie posiadają inni.\nW myśl teorii Pierre’a Bourdieu reprezentantuw klasy dominującej można by się spodziewać wśrud audytoriuw sal koncertowyh muzyki poważnej, teatruw, oper, wśrud odwiedzającyh galerie sztuki czy wśrud klientuw restauracji oferującyh dania ekskluzywnyh kuhni. Reprezentanci klas niższyh stają się natomiast odbiorcami niewyszukanyh rozrywek oferowanyh pżez telewizję, „mało ambitne” kino, prasę i literaturę brukową. Zainteresują ih rużne formy kultury nieprawomocnej, można więc ih oczekiwać na pżykład na koncertah muzyki masowej, popularnej (na pżykład rockowej, hip-hopowej). Oni też stanowią zasadniczo klientele restauracji zwanyh żartobliwie „zahodnimi placuwkami żywienia zbiorowego”, kturyh menu ograniczone do fast-foodu w pełni zaspokaja ih gusta.\nPżykładem trudności z dotarciem z kulturą elitarną do niepżygotowanego odbiorcy mogą być starania władz PRL-u, by szerszą publiczność telewizji państwowej zainteresować, a nawet w pewnym sensie pżymusić do kultury wysokiej. Zabiegi te nie dały w zasadzie żadnyh efektuw natomiast zwrot ustrojowy w końcu lat 80. XX wieku uwolnił w końcu w Polsce popyt na wszelkie formy kultury niskiej pżynosząc ih niespotykany wcześniej wzrost.\nW kontekście teorii Pierre’a Bourdieu wytworom kultury niższej (masowej, popularnej) nie można jednak pżypisać obiektywnyh, estetycznyh wyznacznikuw ih niższości. Uznawane są one za wytwory kultury niższej głuwnie dlatego, że nie są one „gustowne” wśrud elit, dominującyh klas społecznyh. Podejście takie jest w pewnym sensie zbieżne z innymi wspułczesnymi poznawczymi nurtami, o kturyh wspomniano powyżej (strukturalizm z semiologią, feminizm, kulturoznawcza szkoła brytyjska), kture unikają oceniania czy jednoznacznego klasyfikowania jakihkolwiek wytworuw kultury, a więc powstżymują się pżed „obiektywnym” podziałem kultury na wyższą i niższą.\nPodejście antropologii kulturowej i dziedzin pokrewnyh (religioznawstwo, mitoznawstwo)[edytuj | edytuj kod]\nAntropologia kulturowa to dyscyplina akademicka, kturej tradycja wyrosła z „pohylenia się” nad tymi obszarami dociekań, kture uhodziły kiedyś za niezbyt godne uwagi, inaczej to ujmując: były obszarami „niehcianymi”, dotyczyły pżejawuw kultury znajdującej się na peryferiah, postżeganej jako prymitywna. W Europie kontynentalnej byli to „dzicy” rodzimi – lud wiejski, ze swą kulturą odbiegającą od kultury elit i innyh mieszkańcuw miast. Na wyspah brytyjskih warstwa hłopska i jej kultura co prawda zanikła już w tym czasie (między innymi z uwagi na postępującą tam szybko rewolucję pżemysłową) to jednak w zamorskih koloniah brytyjskih było mnustwo „dzikih” obcyh. Ta tradycja myśli, ktura od początku borykała się z kategorią pżeciwstawienia „swuj-obcy” dziś wskazuje, że pżeciwstawianie sobie kultury elitarnej i masowej (lub wysokiej i niskiej) ma w zasadzie analogiczny harakter. Z perspektywy katedr uniwersyteckih „obcymi” byli na pżykład robotnicy, młodzież, mniejszości etniczne czy seksualne. „Obca”, dziwna, niezwykła, niezrozumiała, czasem nawet śmieszna lub pżerażająca była więc i kultura masowa, ktura szybko znalazła swoje miejsce pośrud niższyh warstw społecznyh, nie widywało się jej natomiast w galeriah, salonah literackih czy salah koncertowyh, w kturyh bywały elity społeczeństwa. Nauki humanistyczne czy społeczne nie uznawały więc badań kultury masowej, popularnej za poważne zajęcie, twożąc teorie głuwnie na temat kultury wyższej. Pżypomina to dawne poglądy, pojawiające się tu i uwdzie do dziś, zgodnie z kturymi kulturom nieeuropejskim czy wiejskim pżypisuje się niemal wyłącznie prostotę, prymitywizm lub stawia się je za pżedmiot żartuw. Antropolodzy kulturowi odnaleźli więc tu swoją nową rolę, stając się swego rodzaju tłumaczami kategorii – z tego, co jest obce i znajduje się „tam” – czyli w kultuże masowej – na to, co jest swojskie i może być wyrażone językiem akademickim – zrozumiałe „tutaj”. Antropolodzy kulturowi zwrucili się ku kultuże popularnej z powodzeniem stosując podejścia, jakie kiedyś stosowano w badaniah nad kulturą obcą i kulturą ludową. Nurt ten poszukuje się w kultuże masowej na pżykład struktur, treści mitycznyh, bohateruw itp. (antropologia wspułczesności, antropologia reklamy). Analizy takie są neutralne, jeśli hodzi o wartościowanie kultury, co zbieżne jest w dużej mieże z analizami wspułczesnyh studiuw kulturowyh (ang. cultural studies) – zob. kulturoznawstwo – kture jednak wyrosły z innej tradycji poznawczo-filozoficznej.\nPodejście psyhologii ewolucyjnej[edytuj | edytuj kod]\nJak twierdzi psyhologia ewolucyjna, ludzie pżyhodzą na świat z pewnym bagażem wyposażenia ewolucyjnego, kture odzwierciedlone jest w ih psyhice. Wyposażenie to pomaga ludziom pżetrwać i reprodukować się. Umysł jest więc w pewnej mieże zaprogramowany genetycznie. Wedle psyhologuw ewolucyjnyh podstawy ludzkiej estetyki nie są stanowione pżez kody kulturowe, ale ewolucyjnie wykształcone preferencje, zaszyte w głębi ludzkiego umysłu. Minęło około 150 tysięcy lat od czasu kiedy na Ziemi pojawił się gatunek ludzki, a kultura ludzka w świetle badań arheologuw rozwija się znacząco od jakihś 10 tysięcy lat. Psyhika ludzka jest więc raczej pżystosowana do tego, by pokonywać trudności, jakie prapżodkowie ludzcy spotykali na afrykańskiej sawannie, nie ewoluowała na pżykład w świecie wspułczesnyh dzieł sztuki. Idąc tą drogą można wyjaśnić skąd bieże się w kultuże masowej wszystko to co można w niej spotykać (np. dziecięce upodobania: do rużowyh, lakierowanyh botek, noszonyh pżez bohaterki kreskuwek, do lalki Barbie, do wielkookiego futerkowego zwieżaczka czy żułtego słoneczka, a także: zielona trawa i błękitne niebo zaruwno w scenah gier komputerowyh, jak i na kiczowatyh obrazah typu „jeleń na rykowisku”; upodobania do potraw słodkih i tłustyh; obficie ukazywana pżemoc, seks czy wybuhy śmiehu zaruwno w programah telewizji, jak i w kinie; celebryci w reklamah itd.). W myśl tyh teorii zamiłowanie do tyh wszelkih pżejawuw kultury masowej jest poniekąd wrodzone, instynktowne. Kicz tak często odnajdywany pżez krytykuw w kultuże masowej jest niejako pewnym „pięknem pierwotnym” np. czym dzieci młodsze, mniej poddane jeszcze procesom socjalizacji i mniej wyeksponowane na wpływy środowiska kulturowego tym bardziej podobają im się kiczowate obrazki. W myśl tej teorii człowiek z natury pżystosowany jest do tego wszystkiego, co niesie ze sobą kultura niska, a z drugiej strony niepżystosowany (w żaden naturalny sposub) do środowiska kulturowego, jaki niesie z sobą wysublimowana kultura wysoka.\nPodejście meliorystyczne[edytuj | edytuj kod]\nW pżeciwieństwie do nurtuw poznawczyh podejście meliorystyczne nie jest neutralne. W ujęciu tym uznaje się, że kultura popularna to bardzo szeroki zbiur zjawisk i o ile błędne jest jednoznaczne potępienie ih wszystkih to też i ih bezkrytyczna gloryfikacja jest nietrafna. Podczas gdy kultura popularna nie jest wolna od nadużyć i wad to można w niej doszukać się tyh fragmentuw lepszyh, wartościowyh – posiada ona też wiele zalet estetycznyh i może służyć szlahetnym celom społecznym. Co więcej, kultura popularna (podobnie jak na pżykład kultura elitarna w dawnyh czasah) ulega ciągłym pżemianom, rozwija się dlatego warto doceniać jej potencjał – można ją cały czas doskonalić i czynić lepszą. Stąd też określenie tego nurtu – melioryzm (w języku ang. lub franc. ameliorate znaczy tyle, co polepszyć). Podejście takie ma więc harakter umiarkowany, sytuuje się pomiędzy naiwnym optymizmem i konserwatywnym pesymizmem. W nurt ten wpisują się prace amerykańskiego filozofa Riharda Shustermana, ktury zwrucił na siebie uwagę między innymi kontrowersyjną, hoć dobże uargumentowaną tezą, że popularna muzyka rapu, mająca swoje kożenie w afroamerykańskiej subkultuże hip-hopu, wyczerpuje wszystkie estetyczne kryteria, jakie nakłada się na sztuką elitarną, spełnia też we wspulnocie czarnoskuryh mieszkańcuw amerykańskiej metropolii podobną rolę jak kultura wysoka. Zapleczem tej pragmatycznej teorii estetyki jest myśl Johna Deweya. W podejściu takim nie oddziela się doświadczenia estetycznego od doświadczeń codzienności, wskazuje się na podobieństwa sztuki wysokiej i sztuki popularnej, znosi się też podział na artystę i odbiorcę dzieła. Riharda Shustermana, hoć świadom wszystkih trudności stara się bronić kultury popularnej hoćby jedynie dlatego, że nie sposub jej uznać za coś odczłowieczającego – faktycznie dostarcza ona jednak często, nawet intelektualistom, pżyjemności i satysfakcji estetycznej.\nPowstanie i rozwuj kultury masowej[edytuj | edytuj kod]\nNiekiedy sugeruje się, że kultura popularna toważyszyła ludziom od zawsze. W Cesarstwie żymskim była dostarczycielką „hleba i igżysk”, podobnie w średniowieczu można jako pżykład podać święta głupcuw, Biblię Pauperum czy widowiska jarmarczne (zob. też cyrk). Być może igżyska starożytne gromadziły dziesiątki tysięcy widzuw a tysięczne żesze wysłuhiwały nauk znanyh kaznodziejuw w średniowieczu jednak faktycznie w takim historycznym kontekście można muwić co najwyżej o egalitarnie zorientowanej sztuce czy o zjawiskah kultury nastawionyh na „masowego” odbiorcę. Zjawiska te nie miały jednak szansy na szerszą popularyzację czy umasowienie (w dzisiejszym tego słowa rozumieniu) z uwagi na brak środkuw tehnicznyh, kture by na to pozwoliły. Aż do wieku XX jedynym dostępnym i pżystępnym kosztowo nośnikiem była książka. Jednak zaruwno jej dostępność, jak i pżystępność była ograniczona jedynie do stosunkowo wąskiej warstwy ludzi z co najmniej dwuh istotnyh pżyczyn. Po pierwsze analfabetyzm w dawniejszyh czasah był ruwnie powszehny, jak umiejętność czytania i pisania wśrud rozwiniętyh społeczeństw wspułczesnyh. Lucien Febvre uważał, że kultura europejska aż do odrodzenia była w zasadzie jedynie kulturą słuhu, hoć jednak ruwnie ważną rolę odrywały sztuki oddziaływające na zmysł wzroku: widowiska, obrazy – dla pisaży średniowiecza lektura analfabetuw polegała na „odczytywaniu” malarstwa i żeźb gotyckih katedr. Drugi z ważnyh powoduw, dla kturego książka była niepżystępna to jej koszt – żeczywiście nie była ona wystarczająco tania – jeszcze w początkah XIX wieku książka kosztowała tyle, co miesięczne wynagrodzenie robotnika.\nNiemniej jednak w dawnyh czasah znane były już rużne tehniki reprodukcji (powielania) dzieł sztuki – trudnili się tym na pżykład kopiści i uczniowie wielkih mistżuw. W dawnej Grecji stosowano tehniczną reprodukcję dzieł, ktura polegała na odlewie i tłoczeniu – dzięki temu można było masowo produkować wuwczas brązy, terakoty i monety. Nieco puźniej pojawiła się tehnika dżeworytu, „rewolucyjna” tehnologia reprodukowania pisma w postaci druku i litografia, ktura w XIX wieku pozwalała na masowe powielanie grafik. Stosowanie wyżej wymienionyh tehnik nie zagrażało jednak oryginałowi dzieła, w tym sensie, że zawsze można było go jeszcze jakąś metodą ustalić i określić, kiedy powstał. Jak zauważył Walter Benjamin takiej możliwości nie ma już jednak w pżypadku tehnik związanyh z fotografią. Jednakże dopiero na początku XX wieku pojawiły się środki tehniczne pozwalające na powielanie wytworuw kultury na niespotykaną dotąd skalę. Wuwczas to też z uwagi na wzrost demograficzny i postępującą urbanizację pojawiły się zbiorowości ludzkie („masy”), kture mogły stać się odbiorcami tak powielanyh dzieł czy utworuw.\nPojawienie się kultury masowej wiąże się nie tylko z powstaniem tehnicznyh możliwości reprodukcji, ale ruwnież z pżemianami wzoruw życia gospodarczego, kture doprowadziły do powstania i zdominowania życia społecznego i kulturalnego pżez logikę gospodarki rynkowej, ktura wymusza na artystah konieczność pozyskania szerszej żeszy odbiorcuw a co za tym idzie dostosowania się do gustu nieelitarnego odbiorcy. Na takie związki wskazuje Leo Löwenthal (Historical Perspectives of Popular Culture 1957), ktury krytyczny oddźwięk na pżejawy kultury jaka pojawiła się w wyżej wspomnianym kontekście urynkowienia odnalazł już w niekturyh pismah Blaise’a Pascala i Mihela de Montaigne’a z XVI i XVIII wieku.\nWielu autoruw (jak np. Dwight Macdonald) za miejsce powstania kultury popularnej bieże Amerykę. Marek Krajewski, w swej publikacji Kultury popularnej, podobnie jak inni badacze tego pżedmiotu, stawia tezę, że kultura popularna narodziła się jednak pierwotnie w Europie. Prekursorski harakter miałaby tu mieć kultura burżuazji z XVIII i XIX wieku, ktura wyrosła wśrud uwczesnego mieszczaństwa (odległa więc była od kultury ludowej). Ówczesna burżuazja (kupcy, fabrykanci), opierali swoją pozycje na kapitale ekonomicznym, a nie na pohodzeniu czy zasługah jak arystokracja – za pomocą kultury starali się wyrazić swoje aspiracje społeczne, naśladowali więc na ile mogli arystokrację (posiadanie czasu wolnego, konsumpcja, podążanie za modą) co z kolei z czasem spowodowało pżemiany w kultuże arystokracji, ktura nie mogąc sprostać wyzwaniom burżuazyjnego kapitału ekonomicznego jako dystynkcję swojej klasy pżyjęła raczej właściwy sobie gust czy odpowiedni kapitał kulturowy. Jak jednak Marek Krajewski sam zauważa, kultura burżuazji wuwczas nie była jeszcze kulturą popularną – pżez arystokrację uznawana za wulgarną została spopularyzowana (umasowiona) ostatecznie dopiero na początku XX wieku na tzw. progu umasowienia. Wśrud czynnikuw, kture wpłynęły na powstanie kultury masowej w tym okresie, wymienić należy:\nczynniki demograficzne – wzrost demograficzny i koncentracja, czyli powstanie mas, dużyh liczebnie skupisk ludzi co następowało nie tylko dzięki znacznemu pżyrostowi naturalnemu, ale i w dużej mieże na drodze migracji ludności ze wsi do miast; była to tzw. urbanizacja (początkowo żywiołowa, bezplanowa, z prymitywnymi warunkami mieszkaniowymi), rozumiana też jako powstanie społeczno-ekonomicznej dominacji dużyh, zurbanizowanyh ośrodkuw na rozległyh obszarah;\nczynniki tehnologiczne – industrializacja, czyli upżemysłowienie (tzw. rewolucja pżemysłowa) i powiązany z nią rozwuj tehnik reprodukcji, telekomunikacji i transportu (kolej szynowa, statki parowe, samohud, samolot), pojawianie się nowyh produktuw;\nczynniki ekonomiczne – ekspansja: kapitalistycznego modelu produkcji, zasad „naukowego” zażądzania (tayloryzm, fordyzm), kture niedługo potem pżyniosły zjawiska znane dziś pod hasłem makdonaldyzacji, i nowyh rodzajuw dystrybucji (domy towarowe, sklepy labiryntowe, pasaże handlowe, spżedaż wysyłkowa, kampanie reklamowe); zwiększenie skali produkcji i dystrybucji; ostatecznie też redukcja czasu pracy (początkowo podyktowana względami stricte religijnymi – robotnikom nie można było odmuwić prawa do czasu wolnego w niedzielę);\nczynniki polityczne – rozwuj idei ludowładztwa i demokracji (ih wyrazicielką była między innymi tzw. rewolucja burżuazyjna, czyli Wielka Rewolucja Francuska) – wraz z rozwojem tyh idei szersze żesze uzyskały nie tylko pełne prawa polityczne, ale i dostęp do oświaty, pżez co zmniejszał się poziom analfabetyzmu. Demokratyzacja życia wraz z innymi ruhami myślowymi takimi jak etyka protestancka i romantyzm doprowadziła do wyłonienia się nowej koncepcji jednostki.\nEdgar Morin (L’Esprit du temps 1962) kreśli obraz nowej, wewnętżnie zrużnicowanej, warstwy społecznej jaka powstawała w takih warunkah. W jej skład weszła dawna klasa mieszczańska, ktura pżejmując zajęcia umysłowe, pżekształciła się w warstwę białyh kołnieżykuw oraz podnoszący stopę życiową dawny proletariat (pracownicy fizyczni, z kturyh znaczna część pżeszła do miast ze wsi, rozstając się na zawsze z warunkami, w kturyh mogła jeszcze istnieć kultura ludowa). Warstwa ta uzyskała dostęp nie tylko do oświaty (umiejętność czytania pżyniosła popyt na prasę, magazyny, komiksy, literaturę popularną), ale co istotniejsze do swobody czasu wolnego, kturą do tej pory dysponowały głuwnie warstwy panujące (francuski socjolog Joffre Dumazedier, ktury także w tym czasie pisał na temat kultury masowej, czas wolny rozumiał jako czas poza obowiązkami związanymi z pracą, kształceniem, rodziną czy polityką, w kturym wykonuje się coś dobrowolnie, nie dla zarobkuw czy innyh kożyści gospodarczyh, lecz dla pżyjemności). Jednocześnie warstwa ta starała się, w ramah swoistej gry o status, pżejmować wzory mieszczańskiej kultury burżuazyjnej i tu pojawiło się miejsce, w kture mogła wejść kultura masowa, oferując rozrywkę, zabawę, widowiska. Taka kultura skrojona na miarę intelektualnyh możliwości odbiorcuw, w postaci na pżykład powieści brukowyh była jednak (np. dla wielu ludzi wykożenionyh ze środowiska wiejskiego) także swoistym pżewodnikiem wiedzy o świecie, o panującyh w nim regułah. Nowe środki komunikacji umożliwiały szybką cyrkulację prasy i książek, doprowadziły też w końcu do powstania masowego ruhu turystycznego – jednego z najważniejszyh nowoczesnyh fenomenuw kulturowyh.\nIstotnym warunkiem powstania kultury masowej był rozwuj środkuw masowego pżekazu, umożliwiającyh szybką dyfuzję wzoruw i treści kulturowyh.\nPowstanie prasy drukarskiej, umożliwiającej druk książek i gazet, otwiera pierwszy etap rozwoju kultury masowej. Dzięki wprowadzeniu prasy mehanicznej w roku 1810 można było odbić w ciągu godziny cztery razy więcej arkuszy niż za pomocą prasy ręcznej (ta umożliwiała druk 300 arkuszy na godzinę). W 1848 roku pojawił się wynalazek maszyny rotacyjnej, ktury pżyniusł wydajność do 24 tysięcy arkuszy na godzinę. Do zwiększenia wydajności pżyczynił się też linotyp.\nDrugim etapem było pojawienie się radia i telewizji.\nTżeci etap łączony jest zaś ze stwożeniem komputeruw osobistyh i Internetu oraz telefonii komurkowej.\nSzczegulną rolę w formowaniu się kultury masowej na początku XX wieku odegrały: książki, prasa, film (kino), radio (i nieco puźniej telewizja).\nWśrud wyżej wymienionyh pżejawuw kultury, książki i prasa są historycznie najstarsze. Zaruwno książka, jak i prasa oparte są na druku. Druk pojawił się pierwotnie w Chinah i Korei w IX stuleciu, a w Europie wynaleziony został w XV wieku (zob. też historia druku). Tehniki drukarskie nie pżyniosły jednak aż do XIX wieku umasowienia z uwagi na barierę analfabetyzmu i stosunkowo wysokie koszty. Aż do XVII stulecia nakłady książek nie pżekraczały 2 tysięcy egzemplaży, hoć zdażały się wyjątki. Na pżykład w 1520 roku w ciągu pięciu dni rozszedł się w Niemczeh 4 tysięczny nakład kazań Marcina Lutra. Ruwnież pierwsze wydanie pżekładu Biblii tego samego autora osiągnęło nakład 4 tysięcy. Niemniej jednak od samego początku z książką związany był rynek taniej literatury kramarskiej, zwykle kolportowanej wśrud ludu faktycznie pżez obwoźnyh kramaży. W Anglii były to zwykle książki o treści kryminalnej i sensacyjnej, hoć we Francji częściej pojawiały się jednak bajki, romanse i farsy. Do tego dohodziły jeszcze broszury o treści politycznej i o harakteże religijnym (moralizatorskie broszurki dla szkułek niedzielnyh). W XIX wieku do niekturyh czytelnikuw z niższyh warstw społecznyh dotarły też dzieła Karola Dickensa, George’a Gordona Byrona, Waltera Scotta, Victora Hugo czy Honoré de Balzaca co było jednak możliwe głuwnie dzięki funkcjonującym wypożyczalniom lub czytelniom. W tym wieku rozszeżył się jednak pżede wszystkim krąg odbiorcuw literatury awanturniczej i romansowej. Od lat 30. XX wieku w Stanah Zjednoczonyh rozwinął się olbżymi rynek tanih „książek w miękkih okładkah” (ang. paperback). Zobacz też literatura popularna.\nDla kultury masowej większe znaczenie od książek miała jednak prasa – bardziej od książek niejednolita, operująca aktualnymi treściami. Na początku była ona mniej więcej tym samym co korespondencja prywatna i służbowa pżekazywana na pżykład między zagranicznymi posłami i ih mocodawcami z tym, że miała harakter publiczny, czyli nie była skierowana do konkretnego odbiorcy podobnie jak starożytne Acta Diurna. Pierwsze gazety miały w dużej mieże harakter polityczny i opiniotwurczy. Już w XVII wieku wspułzawodnictwo o pozyskiwanie czytelnikuw doprowadziło prasę do wyjścia poza funkcje związane z pżekazywaniem informacji na żecz dostarczania czytelnikom rozrywki. „Osobiste dziennikarstwo” zastąpiono treściami o anonimowym autorstwie. Wśrud wiadomości na czoło wysunęły się informacje sensacyjne. W ten sposub powstała tzw. żułta prasa (zob. też tabloid) czego pżykładem może być New York World wydawany pżez Josepha Pulitzera, ktury w 1892 roku osiągnął nakład 374 tysięcy egzemplaży. Pismo to odniosło ogromny sukces dzięki skoncentrowaniu się na tżeh trywialnyh motywah: pżemocy, pieniądzah i płci. We Francji ruwnie „mało poważny” Le Petit Parisien osiągnął w 1899 roku nakład 770 tysięcy (po I wojnie światowej nakład wynosił ponad 2 miliony egzemplaży). Logika ekonomiczna rynku prasowego prowadziła do koncentracji wydawcuw, zmniejszała się wraz z tym liczba tytułuw i zwiększały się nakłady, co jednocześnie prowadziło do coraz większej jednolitości – standaryzacji i jednorodności oferowanyh treści. Z czasem obok rozrywki doszła do prasy jeszcze reklama, co pozwoliło na obniżenie cen gazet pży tym wszystkim jednak tekst otżymywał na szpaltah coraz mniej miejsca, zastępowały go elementy wizualne, pojawiły się też krutkie historyjki obrazkowe w odcinkah, kture dały początek komiksom.\nPierwsza publiczna projekcja filmu miała miejsce na Broadwayu w 1894 roku, rok puźniej w Paryżu obyła się projekcja braci Lumière. Jego powstaniu toważyszyła niehęć krytykuw artystycznyh, kturyh raziła nie tylko tehniczna mahina stojąca za produkcją filmuw, ale pżede wszystkim ih treść. Filmy bowiem od początku produkowano by dostarczyć widzom mało wybrednej zabawy, włączając go do repertuaru rozrywek jarmarcznyh. Obrazowy harakter filmuw spżyjał łatwości w ih odbioże. Dla wielu estetykuw był on jednak jedynie pewnym nieudolnym naśladowaniem teatru. Faktycznie, pżez wiele lat, o masowym harakteże produkcji filmowej decydowały względy tehniczne. O ile książkę czy inne druki można było wypuścić nawet w mniejszym nakładzie, to film był tym produktem, ktury wymagał do swego powstania całego zaplecza tehniczno-organizacyjnego a co za tym idzie inwestycji sporyh środkuw finansowyh. Zwrot kosztuw i zysk pojawiał się tylko wuwczas, gdy film znalazł odpowiednio szerokie żesze odbiorcuw co z jego treści skutecznie eliminowało wszelkie elementy samodzielności, nonkonformizmu czy oryginalności. Pżez lata dominowały filmy amerykańskie. W latah międzywojennyh Hollywood stał się światowym centrum produkcji filmowej. Rozwijała się też produkcja filmuw animowanyh, do kturyh popularyzacji w dużej mieże pżyczynił się Walt Disney, organizując w Hollywood wytwurnię produkującą filmy rysunkowe. W okresie największej popularności kinematografii w Stanah Zjednoczonyh liczba widzuw w kinah sięgała w tym kraju 5 miliarduw rocznie. Po drugiej wojnie światowej dominacja Hollywoodu nieco osłabła a kino zaczęło zyskiwać zwolennikuw wśrud artystuw jako środek wyrazu sztuki wyższej co pżyniosło też rozwuj indywidualnej sztuki filmowej (zob. też kino artystyczne). Spore znaczenie komercyjne na polu kultury masowej miał też pżez lata rynek filmuw pornograficznyh.\nWynalazek radia opatentowany został pżez Guglielmo Marconiego już w 1896 roku jednak do końca I wojny światowej wykożystywano go jedynie w wojsku i marynarce. W 1920 roku pżeprowadzono pierwszą prubną audycję angielskiej firmy Marconi Company, rozpoczęła też działalność rozgłośnia w Pittsburghu. Pierwotnie względy ekonomiczne, hęć spżedaży jak największej ilości odbiornikuw kształtowały program nadawany pżez radio. Od początku radiem zainteresowani byli też reklamodawcy. Nieco inną drogą organizacyjną poszła radiofonia w Ameryce a inną w Europie. Podczas gdy w Stanah Zjednoczonyh radiofonia kształtowana była swobodnie pżez mehanizmy rynkowe to w krajah europejskih pżyjął się nadzur publiczny nad radiofonią z tzw. opłatami rejestracyjnymi, ewentualnie także z zakazem reklamy.\nW 1928 roku odbyła się pierwsza transmisja telewizyjna z Londynu do Nowego Jorku co zapoczątkowało erę telewizji. W końcu XX wieku telewizja stała się najbardziej reprezentatywną formą kultury popularnej. W Wielkiej Brytanii jedna tżecia czasu codziennej aktywności statystycznego mieszkańca tego kraju polegała na spędzaniu czasu pżed telewizorem. W USA telewizja była średnio oglądana dwa razy dłużej a sumaryczny czas, jaki pżeciętny Amerykanin spędzał w swoim życiu pżed telewizorem wynosił 7 lat. W Polsce, w ostatniej dekadzie XX wieku, tylko co 6 Polak sięgał po książkę, pozostała część populacji spędzała pżeciętnie 4 i puł godziny dziennie pżed telewizorem. Niekture bardzo popularne gatunki telewizyjne zyskały sobie szczegulnie niepohlebne opinie krytykuw w tym m.in. tzw. opery mydlane, telenowele, westerny, reality show, talk-show, sitcomy.\nWażne dla kultury masowej okazały się też:\nnagrania muzyczne (na początek ih pżenośnym nośnikiem były płyty gramofonowe – zob. też gramofon – kture puźniej zostały wyparte pżez nośniki magnetyczne i cyfrowe), najczęściej nagrywana i odtważana była najbardziej popularna muzyka, czyli muzyka rozrywkowa, nagrania umożliwiały odtważanie utworuw zaruwno w miejscah prywatnyh, jak i w miejscah publicznyh (na zabawah, potańcuwkah, dancingah) bez konieczności angażowania samyh muzykuw – tak powstały dyskoteki i kluby nocne z muzyką dyskotekową. Z czasem do dźwięku dodano ruhomy obraz, twożąc w połowie lat 70. XX wieku nową formę twurczą w postaci teledysku zapisywanego za pomocą tehnik wideo podobnie jak filmy; do użytku weszły też kolejno magnetofon, magnetowid, odtważacze płyt CD, odtważacze płyt DVD i inne nowe środki, kture umożliwiały także nagrywanie i rejestrację utworuw amatorom w warunkah domowyh.\nreprodukcje dzieł plastycznyh (fotografia, związana z nią fotografia artystyczna zwana też fotografiką, hologramy).\nWarto w tym kontekście też wspomnieć o takim fenomenie kultury masowej jakim była (i do tej pory w zasadzie jest) pocztuwka. Lata jej największej popularności pżypadają na pierwsze ćwierćwiecze XX wieku. W Niemczeh w 1899 roku wydrukowano 88 milionuw kartek pocztowyh. We Francji w 1910 roku wydrukowano ih w sumie 123 miliony.\nWażką rolę zawsze odgrywała też reklama, kturej pżynależność do obszaru sztuki może budzić z pozoru wątpliwości z uwagi na jej służebną rolę wobec innyh celuw, zwykle ekonomicznyh. Socjologowie kultury jednak nie mają wątpliwości, że reklama jest formą sztuki i to w pżeważającej większości sztuki o harakteże popularnym. Reklamie zawsze też toważyszyła krytyka (zob. też krytyczna teoria reklamy), ktura dotyczyła nie tylko jej ewentualnej dokuczliwości, ale w dużej mieże jej aspektuw estetycznyh. Pżykładem takiej krytyki może być publikacja włoskiego fotografika Oliviero Toscaniego Reklama – uśmiehnięte ścierwo. Toscani krytykuje w niej brak autentyczności, nieszczerość, pżejaskrawienie i kicz, jaki występuje powszehnie w reklamah (w tym często pojawiające się w nih „sztucznie” uśmiehnięte tważe). Zastępuje takie podejście innym. Proponuje by kanał społecznej komunikacji, jakim jest reklama, stał się nośnikiem swoistej sztuki i pżekazu filozoficznego.\nW kontekście kultury masowej należy też wspomnieć o takih jej pżejawah jak plakat, sztuka uliczna i arhitektura. Wspułcześnie znaczenia nabrały też wszelkie formy kultury popularnej związane z nowymi mediami w tym gry komputerowe i popularne formy net artu (np. liternet, blogi, fotoblogi, wideoblogi, mail art).\nDo pżejawuw kultury masowej należą też między innymi: masowe festyny i zabawy toważyszące wiejskim odpustom lub miejskim jarmarkom, karnawały, rekonstrukcje historyczne, parki rozrywki (do najbardziej znanyh należą Disneyland i jego paryski odpowiednik Disneyland Resort Paris), gabinety figur woskowyh.\nNiejako na marginesie kultury popularnej pojawiają się takie niemasowe zjawiska jak graffiti, wlepki czy subvertising.\nSpecyfika kultury masowej[edytuj | edytuj kod]\nTermin kultura masowa dotyczy zjawisk masowyh, powiązanyh z masowym rozpowszehnianiem, masową komunikacją, powielaniem za pomocą środkuw tehnicznyh. Pojęcie kultury masowej ogniskuje się więc pżede wszystkim na dwuh koncepcjah:\nkoncepcji mas (powstanie społeczeństw, zbiorowości masowyh),\nkoncepcji pżemiany cywilizacyjnej, z kturą związane jest wprowadzenie i upowszehnienie środkuw tehnicznyh, kture pozwoliły tym zbiorowościom powielać i rozpowszehniać rużnego rodzaju wytwory kultury, w sposub wcześniej niespotykany.\nUjednolicenie/standaryzacja[edytuj | edytuj kod]\nZa podstawowe kryteria wyrużniające kulturę masową uznaje się kryterium ilości i kryterium standaryzacji. Pierwsze z nih oznacza, że produkty kulturowe emitowane są z nielicznyh źrudeł, adresowane są natomiast do masowego odbiorcy. Odbiorcy kultury masowej twożą publiczność, czyli rozproszoną pżestżennie zbiorowość skoncentrowaną na konkretnym pżekazie kulturowym. Odbiorcą kultury niemasowej (np. koncertu kameralnego) jest natomiast audytorium, czyli zbiorowość pozostająca w bliskości fizycznej.\nKryterium standaryzacji oznacza, że produkty kultury masowej są zestandaryzowane zaruwno co do formy, jak i do treści. Kryteria ilości i standaryzacji spełniane są np. pżez muzykę popularną (np. piosenki radiowe), filmy telewizyjne czy reklamy.\nCehy kultury masowej wynikają z harakteru środkuw masowego pżekazu, kture umożliwiają jej funkcjonowanie. Dzięki radiu, prasie czy telewizji możliwe jest dotarcie do masowego odbiorcy. Charakter tyh mediuw sprawia jednak, że pżekaz jest jednostronny, a masowy odbiorca staje się odbiorcą biernym. Media wymuszają także standaryzację i formalizację pżekazuw kulturowyh. Celem kultury masowej nie jest twożenie wysublimowanyh dzieł ukierunkowanyh na zaspokojenie potżeb estetyczno-moralnyh, lecz zysk. To właśnie ekonomiczne podpożądkowanie wytważania produktuw kultury masowej czyni ją podległą gospodarce.\nWspulny mianownik[edytuj | edytuj kod]\nNiski poziom treści kultury masowej wyjaśnia koncepcja wspulnego mianownika – aby treści kulturowe mogły być zrozumiałe dla wszystkih, muszą być one pżedstawione w najprostszej formie, nie wyrafinowanej, pżez co są tak dobierane, aby mogły dotżeć do jak największej liczby odbiorcuw. Jeżeli rużnice kulturowe między nimi są zbyt duże, koncepcja wspulnego mianownika zakłada, że będą jeszcze bardziej upraszczane. Pżykładem mogą być np. treści filmuw produkowanyh w Hollywood, kture to filmy pżygotowywane są z myślą nie tylko o widzah amerykańskih, ale także o widzah w krajah Tżeciego Świata.\nZ powodu tyh ceh pżyruwnuje się często twożenie kultury masowej do produkcji pżemysłowej. Dzieła kultury określane są mianem produktuw, a sam proces twożenia mianem produkcji. Obieg kultury pżyruwnuje się do rynku, gdzie poszczegulne produkty kulturalne konkurują ze sobą w walce o uwagę konsumentuw.\nKultura popularna a kultura ludowa[edytuj | edytuj kod]\nPojęcie kultury ludowej odnosi się do kultury typowej dla społeczeństw pżedindustrialnyh (wiejskih), kture stanowiły pewną organiczna całość – wspulnotę, w kturej ramah wspulne wartości skutecznie regulowały więzi jednostek ze społecznością, określały w takih społecznościah zrużnicowanie, hierarhię i ład moralny. Społeczność wiejska nie była liczna, gdyż miała harakter lokalny, cehowała ją względna izolacja i samowystarczalność. Jej członkuw łączyło pokrewieństwo, sąsiedztwo, znajomość, tradycja, stabilne normy i wartości, te same zwyczaje i wieżenia, poczucie solidarności i tożsamości. Bezpośrednie kontakty miały harakter osobisty – cehowały je wzajemne zainteresowanie, życzliwość, gotowość do wspułpracy i pomocy wzajemnej. Relacje kształtowało poczucie swojskości i sympatii. Obcy nie byli tolerowani, hyba że zostali włączeni we wspulnotę. Kultura ludowa cehowała się wolnym tempem zmian i wolnym pżepływem informacji. Opinie i poglądy rodziły się na drodze kontaktuw bezpośrednih.\nKultura ludowa jaka istniała w społecznościah wiejskih była spontaniczną, autentyczną ekspresją, wyrastała niejako od dołu, bezpośrednio łączyła się z doświadczeniami i życiem ludzi, pżez nih była twożona i kształtowana. Choć nie pozostawała zupełnie obojętna na wpływy kultury mieszczańskiej funkcjonowała jednak w odrębności od elitarnej, dworskiej kultury panuw. Nie aspirowała też do bycia sztuką, była jednak akceptowana i na swuj sposub poważana. Można więc powiedzieć, że była niejako „własną” instytucją ludności wiejskiej. W kultuże ludowej nie było ani pżestżennego, ani też społecznego dystansu pomiędzy twurcami i odbiorcami. Twurca ludowy był amatorem, swego rodzaju żemieślnikiem, gdyż jego sztuka była elementem codziennego użytku. W pierwszym żędzie z jego wytworuw użytek czynili bliscy i znajomi, z kturymi łączyły go osobiste więzi. Funkcja artysty ludowego była też wielostronna, związana była ze wszystkimi innymi obszarami aktywności kulturowej. Choć cehy twurczości ludowej znamionowała duża doza zindywidualizowania to twurca w kultuże ludowej pozostawał jednak anonimowy.\nMała społeczność lokalna (wiejska) rużni się pod wieloma względami od masowej społeczności wielkomiejskiej (zob. też społeczeństwo masowe, kultura miejska), w kturej powstała i rozwijała się kultura masowa. Społeczność wielkomiejska jest nie tylko liczebna, ale i rozległa pżestżennie. Jest też ruhliwa, rużnorodna. Kontakty mają zwykle harakter żeczowy, formalny, a nie osobowy, gdyż osobiste więzi międzyludzkie nie są w stanie łączyć bliżej tak licznej zbiorowości. Ludzie żyją więc we względnej izolacji, są zdystansowani do siebie, podhodzą do siebie z dużą dozą obojętności. Jest to więc swego rodzaju – jak ujął to amerykański socjolog David Riesman – samotny tłum. W społeczności wiejskiej komunikowanie treści symbolicznyh obywało się na drodze bezpośrednih, osobistyh kontaktuw, w zamkniętyh grupah o niewielkim stopniu pżenikania, podczas gdy w społecznościah wielkomiejskih, jeśli pominąć kręgi rodzinne lub koleżeńskie, komunikacja, hoć zatacza dużo szersze kręgi, jest znacznie bardziej powieżhowna, odbywa się zasadniczo za pomocą środkuw masowego pżekazu.\nPojawienie się kultury masowej związane jest z rosnącą dysproporcją pomiędzy twurcami i odbiorcami, rosnącą specjalizacją pżekazywania kultury symbolicznej i rosnącą rolą ośrodkuw wyspecjalizowanyh w pżekazywaniu kultury. Kultura ludowa kontrastuje więc z kulturą masową, w kturej odbiorca nie uczestniczy w procesie wytważania kultury, lecz pozostaje bierny, otżymuje gotowy komercyjny produkt (a raczej jedną z jego licznyh kopii). Produkt taki jest wytworem zespołu artystuw i tehnikuw zażądzanyh pżez manageruw biznesu. Wartość dzieła ocenia się najczęściej pżez pryzmat tego, jakie może ona pżynieść pieniądze (gdyż ih brak pżekreśla szanse na dalszą twurczość). Kultura masowa jest szybko zmieniająca się, oparta jest na dużej liczbie informacji, kturyh pżepływ jest szybki.\nZ uwagi na powyższe rużnice obu kultur często spotyka się pogląd, że kultura ludowa jest dużo bliższa natuże ludzkiej niż kultura masowa co w skrajnyh pżypadkah prowadzi do idealizacji (zob. też ludowość) – zapomina się pży tym na pżykład o uwikłaniu w znuj pracy, niewiedzy, ale też i innyh zjawiskah społecznyh, może nie nagminnyh to jednak obecnyh w życiu dawnej wsi: biedzie, brutalności, pżemocy czy pijaństwie ludzi żyjącyh w kultuże ludowej.\nPżejawy kultury popularnej[edytuj | edytuj kod]\nJeszcze jeden ze sposobuw definiowania kultury popularnej polega na wymienieniu tego, co mieści się w ramah tego pojęcia. Choć z punktu metodologicznego jest to podejście bardzo ułomne daje to pewne spojżenie na to, co jest pżedmiotem uwagi badaczy kultury popularnej. Niemniej jednak samo pojęcie kultury jest pojęciem bardzo pojemnym i jego rozumienie ulega zmianie zaruwno w czasie, jak i zależnie od kontekstu. Za taką zmiennością podąża też i znaczenie terminu kultura masowa. Choć do kultury masowej zalicza się zasadniczo jedynie formy kultury symbolicznej i w zasadzie wyłącza się z pojęcia kultury masowej zjawiska związane z kulturą fizyczną (sportem uczestniczącym i sportem widowiskowym) oraz podrużowaniem (turystyką) to obszary te mają wiele związkuw z samą kulturą masową. Często też mają harakter masowy i wspułzawodniczą z egalitarnymi sztukami o wolny czas żesz ludzi. Ruwnież wiele związkuw z kulturą popularną posiada też kultura materialna (w tym kultura żywienia) nie tylko z uwagi na to, że kształt estetyczny pżedmiotuw użytkowyh określa wzornictwo pżemysłowe i arhitektura – dziedziny bądź co bądź pżynależne do sztuki – to w świetle np. teorii postmodernistycznyh wiele z takih pżedmiotuw nabywanyh lub użytkowanyh jest bardziej (lub nawet czasami tylko) dla znaczenia, jakie mają one w pżestżeni społecznej, a nie dla ih wartości użytkowej. Dla kulturoznawstwa duże znaczenie mają codzienne praktyki, za pomocą kturyh kultura się pżejawia w życiu ludzi. W ten sam sposub spogląda się więc też często i na kulturę popularną.\nZobacz hasło kultura masowa w Wikisłowniku\nZobacz w Wikicytatah kolekcję cytatuw na temat popkultury\ngwiazda, celebryta, trawelebryta\nclassical-crossover, pop opera\nkultura popularna Korei\n↑ Piotr Kowalski: Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, pogląduw i mistyfikacji. Krakuw: Wydawnictwo UJ, 2004, s. 206. Cytat: Unikanie terminuw „literatura masowa”, „kultura masowa” było pżez lata [w PRL] sprawą ideologicznie ważną. Odnosi się to (...) do „socjalistycznej” kultury wspułczesnej, kturą tżeba było radykalnie separować od, godnej pogardy, zahodniej kultury masowej. O manipulacjah terminologią zob. J. Jastżębski, Spur o kulturę masową, [w:] tenże, Czas relaksu.\n↑ Chris Barker: Studia kulturowe. Teoria i praktyka. Krakuw: WUJ, 2005, s. 77.\n↑ Marek Troszyński: Kultura popularna – emancypacja czy zniewolenie?, [w:] Marian Golka (red.) Od kontrkultury do popkultury. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 2002, s. 61. Cytat: Stosując się do podziałuw obecnyh w literatuże, wyrużnić możemy tzw. krytykę arystokratyczną kultury masowej, krytykę demokratyczną oraz tzw. teorie populistyczne, tj. pozytywnie odnoszące się do zjawisk kultury popularnej (to znaczy dopatrującyh się w niej obszaru wolności dla wszystkih grup społecznyh).\n↑ Wojcieh Juzef Burszta: Edukacja popkulturowa?, [w:] Edukacja w czasah popkultury (red. tenże i Andżej de Thożewski). Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej, 2002, s. 7. Cytat: (...) dwa podstawowe nurty krytyki popkulturowej żeczywistości – elitarny i ideologiczny – nieustannie starają się nas pżekonać, jakim to zagrożeniem dla wspułczesnego człowieka jest uczestnictwo i poddawanie się mehanizmom „pżemysłu kulturalnego” (...).\n↑ Waldemar Kuligowski: Popkultura jako źrudło tożsamości, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 19–26.\n↑ Wojcieh Burszta: Kultura popularna jako wspulnota uczuciowa, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 11–18. Cytat: Potęga kultury popularnej wynika właśnie z faktu, że tak wielka jest jej oferta i zrużnicowanie. Tak wielka, że jesteśmy w stanie znaleźć w niej swoje własne miejsce, utożsamić się z konkretnymi wartościami, nurtami muzycznymi, rodzajem kina i tak dalej, i tak dalej. Kultura popularna umożliwia dobieranie się ludzi w nowoplemiona oparte na uczuciu.\n↑ Marcin Czerwiński: Pytając o cywilizację. Warszawa: Wydawnictwo W.A.B. w koedycji z Wydawnictwem CIS, 1999, s. 148–149. Cytat: W kultuże elitarnej wszystkie wektory skierowane są odwrotnie. Kultura ta wiele wymaga i silnie eksponuje wartości. Aby w niej uczestniczyć w całej pełni, potżeba wykształcenia. Tżeba także wrażliwości odbiorcy, jego oka i uha. Dodatkowe wymagania stważa to, że ma ona długie tradycje, kture trudno ogarnąć w całości. Wszyscy jej uczestnicy są trohę w położeniu ucznia, ktury nie jest pżygotowany do lekcji.\n↑ Bartłomiej Dobroczyński: III Rzesza Popkultury i inne stany. Krakuw: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 2004, s. 106. Cytat: (...) aby zrealizować swuj cel, popkultura nie tylko musi zrezygnować z wszelkiej komplikacji wynikającej z historycznej kumulacji w danej dyscyplinie (...), ale dodatkowo jest zmuszona do poszukiwania innyh wyznacznikuw atrakcyjności niż intelektualne wyrafinowanie czy mistżostwo warsztatowe (...) takih, kture niemal w całości znajdują się poza tym, co tradycyjnie uważano za wyznaczniki estetycznej wartości dzieła: do ideologiczno-społecznej otoczki, barwności opakowania, presji grupy ruwieśniczej, mody, skandalu, dość prymitywnie ujętego erosa, oszołamiającej narkotyczności (...).\n↑ Joanna Warońska: Zbigniew Herbert a kultura masowa, [w:] Lucyna Rożek (red.) Kicz, tandeta, jarmarczność w kultuże masowej XX wieku. Częstohowa: Wydawnictwo WSP w Częstohowie, 2000, s. 211. Cytat: Publiczność nie nadąża za geniuszami uczucia; artyści czują się wygnańcami i pielgżymami wśrud niższyh form rozwojowyh ludzkości, te zaś mają ih za bełkotliwyh wariatuw. Triumfy święcą natomiast drugo- i tżeciożędni artyści (żemieślnicy), działający zresztą niejednokrotnie w imię szlahetnyh pobudek wyhowania, oświaty lub rekompensowania niezawinionej nudy życia.\n↑ Dwight Macdonald: A Theory of Mass Culture, Diogenes, vol. 1(1). 1953, s. 1. Cytat: Od około stu lat kultura zahodnia tak naprawdę składa się z dwuh kultur: tradycyjnej (nazwijmy ją kulturą wysoką), odnotowywanej w podręcznikah, oraz kultury masowej, produkowanej w ilościah hurtowyh, by zaspokoić rynek. (...) Kultura masowa rozwinęła także własne środki pżekazu, kturymi żadko posługują się poważni artyści: radio, filmy, komiksy, kryminały, science-fiction, telewizja. Czasem bywa nazywana kulturą popularną, jednak sądzę, że termin kultura masowa jest bardziej adekwatny, ponieważ jej głuwną cehą jest to, że jest produktem twożonym wyłącznie i bezpośrednio na potżeby masowej konsumpcji, jak guma do żucia.\n↑ Marek Troszyński: Kultura popularna – emancypacja czy zniewolenie?, [w:] Marian Golka (red.) Od kontrkultury do popkultury. Poznań: Wydawnictwo Fundacji Humaniora, 2002, s. 63. Cytat: Baudrillard media obarcza winą za powstanie społeczeństwa mas. Jest ono skutkiem „ekstazy komunikacyjnej”, nadmiaru informacji napływającyh ze wszystkih stron. Efektem tego jest „bierność, pasywność i apatia” jednostek.\n↑ Piotr Kowalski: Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, pogląduw i mistyfikacji. Krakuw: Wydawnictwo UJ, 2004, s. 76. Cytat: (...) tżeba zobaczyć coś więcej niż tylko kolejny pżykład triumfu ignorancji, ktury pżepowiadano od dawna w kampaniah krytycznyh wobec kultury wspułczesnej. Powody lękuw, jakie powodowały wielkimi filozofami i pisażami (F. Nietzshe, J. Ortega y Gasset, F. Znaniecki, S.I. Witkiewicz i wielu innyh), z perspektywy dzisiejszyh doświadczeń zdawać się mogą mało dramatyczne. „Arystokratyczne krytyki” odnosiły się bowiem jedynie do tej części społeczeństwa, ktura – dzięki demokratyzacji oświaty i prawom politycznym – coraz głośniej domagała się, by kultura była czymś skrojonym na jej miarę, dla jej gustuw i standarduw intelektualnyh, i by skutecznie zapewniała jej pżyjemności w czasie wolnym od pracy; by w imię demokracji i praw rynku była towarem dostępnym dla każdego. Albo więc tżeba to, co dawne i zbyt wysubtelnione, skroić według jej możliwości odbioru (pżerubki ad usum Delphini znane są od wiekuw), albo pożucić to, co wymyślone dla znudzonyh pięknoduhuw, i produkować jedynie to, czym żywić się będzie zwyczajny, zdroworozsądkowy rozum.\n↑ Waldemar Kuligowski: Popkultura jako źrudło tożsamości, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 21. Cytat: Liczne badania empiryczne pokazują wyraźnie, że odbiorcy mediuw nie są „kulturowymi frajerami”, za jakih mają ih intelektualne elity.\n↑ Bürger, Peter (1974/1984) Theory of the Avant-Garde, Minneapolis: University of Minnesota Press.\n↑ Poggioli, Renato (1968): The Theory of the Avant-Garde, Cambridge: Harvard University Press.\n↑ Eco, Umberto (1979/1994) Lector in fabula, Warszawa: PIW.\n↑ Eco, Umberto, Rorty, Rihard, Culler, Jonathan i Brooke-Rose, Christine (1992/2008): Interpretacja i nadinterpretacja (Interpretation and overinterpretation), Krakuw: Znak, ISBN 978-83-240-1017-2.\n↑ Chris Jenks: Kultura (seria Kluczowe Idee). Poznań: Zysk i S-ka, 1999, s. 149–151.\n↑ Chris Jenks: Kultura (seria Kluczowe Idee). Poznań: Zysk i S-ka, 1999, s. 147, 151.\n↑ Tomasz Szlendak, Kżysztof Pietrowicz: Moda, wolność i kultura konsumpcji, [w:] Rozkoszna zaraza, O żądah mody i kultuże konsumpcji (red. Tomasz Szlendak, Kżysztof Pietrowicz). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 14. Cytat: (…) pżypisuje się dekoracyjność i bezużyteczność ubiorom i stylom klas wyższyh podczas gdy ubiorom klas ludowyh, a kiedyś po prostu klasie robotniczej – praktyczność, racjonalność i „konieczność” (....) w dobie demokratyzacji mody oraz ekspansji ustroju (...) nadbudowanego na konsumeryzmie (...) masy są z reguły bardziej kolorowe i bardziej dekoracyjne od tradycyjnyh elit. (…) Być może nowym sposobem rużnicowania klasowego jest uczynienie strojuw elity mniej widocznymi, w czasie gdy ubiur warstw niższyh zaczyna cehować pżesada. Złote buty i złotą torebkę nosi pżecież fryzjerka, podczas gdy te same elementy stroju dla pżedstawicielek elit są po prostu wulgarne.\n↑ Łukasz Goryszewski: Tuning wiejski jako nażędzie walki o pozycję w ramah systemu stratyfikacji społecznej, [w:] Mozaika obyczajowości codziennej. Studium socjologiczno-antropologiczne (red. Beata Łaciak). Warszawa: Instytut Stosowanyh Nauk Społecznyh, 2011, s. 95–108.\n↑ Piotr Szarota: Cała prawda o białyh kozaczkah, [w:] Kiczosfery wspułczesności (red. Wojcieh J. Burszta, Elżbieta A. Sekuła). Warszawa: Wydawnictwo Academica, 2008, s. 82–83. Cytat: Zwrucił na to uwagę Tomasz Szlendak (...) Elita ucieka od seksualnej dosłowności, nie-elita wręcz pżeciwnie. U elity seksualność skrywana jest pod subtelniejszą powieżhnią, u nie-elity jest ostentacyjna (...) O ile odważny dekolt czy lekko pżezroczyste bluzki mogły być akceptowane nawet „na salonah”, białe kozaki oznaczały całkowitą kompromitację. Białe kozaki nie tylko bowiem uhodziły za wulgarnie erotyczne, ale były i (...) pozostają hyba nadal symbolem pospolitego, „bazarowego” gustu. (…) Skąd wiadomo (...), że białe kozaczki są w złym guście? Ano stąd, że białyh kozaczkuw nie nosi i z białyh kozaczkuw się wyśmiewa (...) elita. Białe kozaczki nosi „lud”, kturego to „ludu” nie pokazują głuwne kanały telewizyjne.\n↑ Tomasz Szlendak, Kżysztof Pietrowicz: Moda, wolność i kultura konsumpcji, [w:] Rozkoszna zaraza, O żądah mody i kultuże konsumpcji (red. Tomasz Szlendak, Kżysztof Pietrowicz). Wrocław: Wydawnictwo Uniwersytetu Wrocławskiego, 2007, s. 13. Cytat: W tym kontekście miłośniczki białyh kozakuw są bliżej natury niż kultury, są bardziej ostentacyjnie seksualne i wysyłają mężczyznom czytelniejsze sygnały. W dużej mieże dlatego, ze mężczyźni pozostający w obrębie ih zainteresowania nie czytają sygnałuw subtelniejszyh. (...) można powiedzieć, ze kod odrużniający elity od nie-elit jest kodem ukrytym. To znaczy, że zrozumienie go wymaga odwoływania się do rużnorodnyh zasobuw wiedzy. Tymczasem w pżypadku nie-elity kod mody musi być jawny, łatwy do odczytania i w miarę jednoznaczny.\n↑ Joanna Łagoda: Pżemiany statusu dzieła i towaru w kontekście wyhowania w kultuże konsumpcyjnej, [w:] Edukacja w świecie kultury popularnej (red. tenże i Piotr Zwieżhowski). Bydgoszcz: Wydawnictwo Akademii Bydgoskiej, 2002, s. 30–31. Cytat: Elity często reagowały zaniepokojeniem na upowszehnianie środkuw, kture mogły prowadzić do demokratyzacji wiedzy i sztuki. Wszak już Platon potępiał wynalazek pisma, kture według niego miało wieść do zniszczenia myśli – osłabienia pamięci i umiejętności samodzielnej analizy.\n↑ Antonina Kłoskowska: Kultura masowa. Warszawa: PWN, s. 173. Cytat: Platon surowo krytykował w Fajdrosie sztukę pisania, kturą określał jako lekarstwo na pamięć, zdolne dostarczyć tylko pozoru mądrości, a nie mądrości prawdziwej (...) tylko żywy i bezpośredni kontakt pomiędzy ludźmi może służyć pżekazaniu prawdziwej wiedzy. Mądrość zaszczepia się z duszy do duszy żywym słowem mistża (...).\n↑ Antonina Kłoskowska: Kultura masowa. Warszawa: PWN, s. 113. Cytat: Bardzo znamienne było stanowisko prezesa Krulewskiego Toważystwa Naukowego, ktury zwalczając projekt ustawy szkolnej w Izbie Lorduw w 1807 r. głosił, że oświata może pżynieść tylko szkodę klasom niższym (...) „Szkoła umożliwiłaby im czytanie buntowniczyh pamfletuw, szkodliwyh książek i pism wrogih hżeścijaństwu, uczyniłaby ih krnąbrnymi w stosunku do zwieżhności...”.\n↑ Antonina Kłoskowska: Kultura, [w:] Pojęcia i problemy wiedzy o kultuże (red. tenże, Wiedza o kultuże). Wrocław: 1991, s. 45. Cytat: Ograniczenie kręgu uczestnikuw kultury elitarnej nie jest sprawą samej definicji. To znaczy, że wspułcześnie jej harakter nie wynika z wąskiego zasięgu, ale pżeciwnie – ograniczenie liczby jej uczestnikuw wiąże się z harakterem jej treści. Wspułcześnie nie ma już ona ściśle klasowyh wyznacznikuw. Za elitarność zakresu odpowiedzialny jest harakter treści odczuwanyh pżez większą część publiczności wszystkih społeczeństw jako trudne, niezwykłe, czasami dziwaczne. Można stąd wyprowadzić wniosek, że kultura elitarna jest niedemokratyczna, a nawet antydemokratyczna.\n↑ Bartłomiej Dobroczyński: III Rzesza Popkultury i inne stany. Krakuw: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 2004, s. 105–108. Cytat: Dawniej, na pżykład w obrębie muzyki klasycznej, w miarę kumulacji rużnyh podejść i styluw (...), kolejne szkoły, czerpiąc z osiągnięć popżednikuw oraz twurczo je rozwijając, doskonaliły i, co ważniejsze, komplikowały język muzyczny i używane środki/tehniki kompozytorskie w taki sposub, że rozumiejące i pełne uczestnictwo w odbioże dojżałyh dzieł – symfonii, kantat, kwartetuw – wymagało odpowiedniego wykształcenia, na miarę owego procesu kumulacji (...) o ile jeszcze odbiur naiwny, powiedzmy, twurczości Antoniego Vivaldiego może dokonać się bez specjalnego treningu muzycznego i pżynieść nieuformowanemu a muzykalnemu słuhaczowi sporo radości i pożytku, o tyle zagłębienie się w symfonie Antona Brucknera czy kwartety i tria smyczkowe Antona von Weberna, tak aby odnieść z tego poruwnywalną kożyść estetyczną jest bez pewnego pżygotowania raczej mało prawdopodobne (...) odbiur działa sztuki wysokiej ma z kolei za swoje niezbędniki czas poświęcony na edukację pżygotowawczą, a także wolne moce energetyczne i motywacyjne odbiorcy (...) okazuje się pżecież, że potencjalny odbiorca najwięcej czasu musi poświęcić pracy, a więc nie ma go zbyt wiele na żadną sztukę, a tym bardziej wysoką, tak samo zwykle brakuje mu intelektu na jej zrozumienie (bo jest niewykształcony) i w końcu brakuje mu hęci na traktowanie sztuki jako koniecznej, hoćby jako wehikułu rozwoju (...) można z dużą dozą prawdopodobieństwa pżypuścić, że śmiertelnie umęczony tżydziestolatek po szkole gastronomicznej, powracający do domu po dziesięciogodzinnej pracy w McDonaldzie (dodajmy do tego co najmniej godzinę, pułtorej na dojazdy do pracy i z powrotem (...)), jeśli już ma do wyboru kturąś z monumentalnyh symfonii Mahlera i kiczowate (wedle rozwiniętego estetycznego rozumienia) wyczyny zespołu Ih Troje, to raczej pozostanie pży propozycjah tyh ostatnih. Wszystkie inne, bardziej skomplikowane dzieła sztuki, osadzone w złożonym kontekście, tragiczne, wielowarstwowe, wprawiłyby go tylko w konfuzję, pomieszanie, powiększyły by rozdrażnienie i zmęczenie, naraziły na poczucie niższości, ujawniły luki w edukacji. Czy narażenie się na taki dyskomfort byłoby mu do czegoś potżebne?.\n↑ José Ortega y Gasset: Dehumanizacja sztuki i inne eseje. Warszawa: Czytelnik, 1980, s. 280–281. Cytat: Moim zdaniem harakterystyczną cehą nowej sztuki jeśli się ją rozpatruje z „socjologicznego punktu widzenia”, jest to, że dzieli ona publiczność na dwie grupy: tyh, ktuży ją rozumieją, i tyh, ktuży jej nie rozumieją. Wynika z tego, że jedni posiadają pewien organ pozwalający im tę sztukę zrozumieć, a inni są go pozbawieni, a zatem mamy do czynienia z dwiema rużnymi odmianami gatunku ludzkiego. Widocznie nowa sztuka nie jest pżeznaczona dla każdego, (...), lecz jedynie dla specjalnie wybranej mniejszości.\n↑ Wojcieh Burszta: Kultura popularna jako wspulnota uczuciowa, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 15. Cytat: Oto jak wynika z badań rynkowyh (...) każdego dnia pżeciętny mieszkaniec Polski wpatruje się w telewizyjny ekran dokładnie 188 minut. Okazuje się jednak, że średnia statystyczna jest myląca – czas spędzany pżed ekranem dzieli nasze społeczeństwo wyraźnie jak wysokość zarobkuw czy poziom wykształcenia. Co istotne, dzieli na te same grupy i klasy: słabo wykształceni i mało zarabiający oglądają telewizję częściej i dłużej niż osoby dużo zarabiające i lepiej wykształcone. W ślad za tą stratyfikacją idą gusta i preferencje, co już jest o wiele trudniejsze do uhwycenia metodami ilościowymi.\n↑ Tomasz Szlendak w rozmowie z Anitą Karwowską: Czytamy grafomańskie powieści i poradniki. Metro, 26 wżeśnia 2008. Cytat: W każdyh badaniah czytelnictwa ludzie kłamią, ponieważ książki są wciąż uznawane za symbol prestiżu. Znacznie ciekawsze mogłyby być wyniki badań, z kturyh dowiedzielibyśmy się, jakie książki stoją na pułkah (...) na pułki trafiają więc liczne podręczniki i poradniki (...) dużo osub ma z pewnością książki religijne (...) na listah bestselleruw pojawiają się (...) Katażyna Grohola, Paulo Coelho (...) to (...) są książki, kture dla wspułczesnego czytelnika są quasi-poradnikami psyhologicznymi. Polakuw boli życie, a te lektury pozwalają się od codzienności oderwać, mimo że są banalne i grafomańskie.\n↑ Joanna Lawnikowska-Koper: W sprawie kiczu. Głosy z Austrii, [w:] Lucyna Rożek (red.) Kicz, tandeta, jarmarczność w kultuże masowej XX wieku. Częstohowa: Wydawnictwo WSP w Częstohowie, 2000, s. 11. Cytat: (...) elity potżebują kiczu, by muc eksponować własną pozycję, w stwożonej pżez elity hierarhii wartości kicz zajmuje ostatnie miejsce po sztuce wysokiej, ludowej, popularnej i trywialnej. W opinii pżeciętnego człowieka, zwykłego konsumenta spoza elit kolejność ta jest jednak odwrotna. Tu [Dieter] Shraga powołuje się na francuskiego socjologa Pierre’a Bourdieu i postulowany pżez niego „uwarunkowany pżez socjalizację harakter ludzkih potżeb”. Podmioty społeczne będą się więc rużniły stosunkiem do kategorii, takih jak piękno i bżydota, subtelność i wulgarność, a w ih ocenah uwidaczniać się będzie ih społeczna pozycja. To muzea odpowiadają potżebom wykształconej elity, poza nimi istnieje jednakże świat, w kturym krulują pluszowe zwieżaki i ogrodowe krasnale. Oba światy rużni od siebie dystans dzielący eksponat od obserwatora/użytkownika, im wyższy, tym „wyższa” sztuka.\n↑ Bartłomiej Dobroczyński: III Rzesza Popkultury i inne stany. Krakuw: Społeczny Instytut Wydawniczy „Znak”, 2004, s. 110. Cytat: (...) kultura wysoka staje się domeną elit rużnego rodzaju i poza pojedynczymi w sumie pżypadkami (...) ogranicza się do specjalistycznyh środowisk akademickih, podobnie jak wspułczesna matematyka lub fizyka. Odbiorcuw jest oczywiście nieco więcej niż twurcuw, ale to i tak ilość nieomal marginalna, zamykająca się liczbą, powiedzmy, słuhaczy II Programu PR, czyli mniej niż 5 procent społeczeństwa.\n↑ Teresa Bogucka: Triumfujące profanum. Telewizja po pżełomie 1989. Warszawa: Wydawnictwo Sic!, 2002, s. 20. Cytat: Teresa Bogucka (...) podsumowuje wyniki marksistowskiego eksperymentu, ktury miał dowieść, że pżyrodzone ludowi aspiracje kulturowe rozkwitną w bezklasowym społeczeństwie dzięki telewizji oferującej ambitny program. W duhu Ortegi y Gasseta pżedstawia inwazję populizmu i tandety jako spuźniony bunt mas. (...) eksperymentalnie sprawdzono, jaki efekt pżynosi program nastawiony na edukację zaruwno propagandową, jak i kulturotwurczą. Co daje fakt, że pżez około 30 lat miliony Polakuw otżymywały pżekaz, w kturym nie było żadnej prymitywnej i kiczowatej sieczki (...) natomiast mocno obecna była kultura wysoka (...) okazało się, że dziesięciolecia (...) nie pozostawiły śladu – żadnyh ambitniejszyh nawykuw. Polska publiczność, kiedy tylko dostała ofertę programową telewizji w wersji zahodniej, pożuciła Teatr Telewizji, (...) programy kulturalne (...) Wybrano to, co łatwe, proste, nieskomplikowane.\n↑ Waldemar Kuligowski: Popkultura jako źrudło tożsamości, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 21. Cytat: Częstym błędem powtażanym pżez analitykuw popkultury było niedookreślenie tego, kogo uważają za jej odbiorcuw, czkawką odbijał się tu nawyk pisania o ludzie (w etnografii) bądź masah (w socjologii): a to bardziej sytuację zniekształca niźli wyjaśnia. Wciąż wypada zmagać się z optyką arystokratyczną: „Ja nie myślę o moih krewnyh, o pżyjaciołah, sąsiadah i znajomyh jako o masie – wyznaje Raymond Williams (...) – Masą są zawsze inni, kturyh nie znam i znać nie hcę”. „Masa jest metaforą dla nieznanego i niewidzialnego. Nie możemy zobaczyć masy – w podobnym tonie żecze John Carey – Metafora masy ma pżewagę, z punktu widzenia indywidualnego samopotwierdzenia, obracając innyh ludzi w konglomerat. To zapżeczenie ih indywidualności”.\n↑ Waldemar Kuligowski: Popkultura jako źrudło tożsamości, [w:] Kultura popularna (numer 0/2002). Krakuw: Wydawnictwo Rabid, 2002, s. 22. Cytat: Niedostżeganie zawartej w kultuże popularnej wielości sensuw i aktywnej roli odbiorcy wynika pży tym nie tylko z jej programowego lekceważenia. Krytycy po prostu często nie rozumieją popularnyh tekstuw, kture pżeznaczone są dla mas.\n↑ Dariusz Czaja: O sztuce zdziwienia i głupstwah pop-kultury, [w:] Mitologie popularne. Szkice z antropologii wspułczesności (red. tenże). Krakuw: Wydawnictwo Universitas, 1994, s. 10. Cytat: Dla tak pojętej antropologii kultura popularna staje się wymażonym obiektem eksploracji. Bowiem do istoty nastawienia antropologicznego należy ruwnież szczegulne wyczulenie na to, co peryferyjne, marginesowe, uhodzące za głupie, nieważne, absurdalne. Zjawiska pop-kultury są tym dla wspułczesnyh etnologuw, czym „gusła, pżesądy i zabobony” były dla niegdysiejszyh etnografuw. Podobna wydaje się też aura zjawiska te otaczająca: życzliwemu zaciekawieniu ze strony etnologuw toważyszy obżydzenie „oświeconyh”, co jako żywo pżypomina reakcje cywilizowanyh Europejczykuw wobec zwyczajuw i obżęduw dzikih.\n↑ Monika Sznajderman: Wspułczesna Biblia Pauperum. Szkice o wideo i kultuże popularnej. Krakuw: Wydawnictwo UJ, 1998, s. 71. Cytat: Zainteresowania wspułczesnej kultury popularnej (lub, jak wolą niektuży, masowej) dotyczą tyh samyh w istocie problemuw, kture zajmują i sztuki wyższe: artystyczne kino czy literaturę, filozoficzną refleksję. Podobnie jak one, roztżąsa kultura popularna kwestie najwyższej wagi: kwestie uwikłania w moralne dylematy, tęskniącej do zbawienia duszy, losy człowieka w obliczu narastającego szaleństwa świata, problem dobrowolnego wyboru i zniewolenia. Na swuj specyficzny sposub, za pomocą własnyh metafor i symboli kultura popularna, popularna literatura i kino starają się dotżymać kroku kultuże wspułczesnej w jej opisie – jak w odniesieniu do Kafki określił Jan Kott – „sytuacji powszehnej, arhe XX wieku”. Dla większości antropologuw, zajmującyh się kulturą popularną, a także dla jej uważnyh obserwatoruw oczywisty jest fakt, że w swoih obrazah i pżekazah pisanyh sięga ona do najdawniejszyh kulturowyh opowieści; że (...) popularna literatura i kino, obok fotografii, reportażu, widowiska, sportu i reklamy, to dzisiaj podpora arhaicznej mitycznej mowy.\n↑ Leszek Kołakowski: Epistemologia stripteasu, [w:] Pohwała niekonsekwencji (wybur i opracowanie Zbigniew Mentzel) tom 3. Warszawa: 1989, s. 24–25. Cytat: Pewne fundamentalne struktury życia ludzkiego obecne są nie tylko w wielkih i doniosłyh zjawiskah (...) Obecne są także w drobnyh gestah, błahyh obyczajah, nieznaczącyh konwencjah. (...) Wolno nam badać ogulno-antropologiczne zaplecze takiego oto zjawiska, jakim jest na pżykład masowe kożystanie ze środkuw odużającyh; jeśli ktoś teraz uzna za żecz śmieszną, i niepoważną, by na pżykład dopatrywać się związku między wspułczesną kulturą używek a funkcjami religijnej ekstazy i jeśli będzie ośmieszał nas powiadając, iż w czkawce pijaka żygającego w kolejowym bufecie nasłuhujemy eha metafizycznyh głębi, odpowiem, że dowcipniś z własnej głupoty się śmieje.\n↑ Urszula Bednarczyk: Adam Małysz jako bohater popularnego mitu, [w:] Bohater – idol – osobowość medialna (red. Alicja Kisielewska). Białystok: Wyd. Uniwersytetu w Białymstoku, 2004, s. 71–78. Cytat: Na co dzień spokojny, niepozorny okularnik o postuże hłopca, waży zaledwie 53 kg. No cuż, na boksera to on nie wygląda. Ani na bramkaża reprezentacji narodowej. (...) Poza tym – hyba tak bardzo się nie zmienił, czego dowodzą jego regularne kompromitacje, kiedy dziennikaże poproszą go o wypowiedź w jakiejś (...) sprawie. (...) A to właśnie on stał się narodowym idolem. Dlaczego? (...) Opowieść o Batmanie, posiadająca znamiona rytuału pżejścia (haos – margines – ład), nazywana jest opowieścią o stwożeniu, ponieważ występuje w niej pierwotna walka bohatera (boga, herosa) z siłami zła, pragnącymi zniszczyć świat. (...) Natomiast rozgrywająca się na naszyh oczah historia Adama Małysza jest rodzajem mitu bohaterskiego. „W takim micie (...) najważniejszą część fabuły stanowią pruby, jakim bohater poddawany jest w krulestwie zmarłyh, w niebie, lub w innej krainie zamieszkałej pżez złe duhy, potwory itd.” Otuż Adam Małysz został poddany prubom – każdą z nih był konkurs skokuw lub lotuw narciarskih – z kturej musiał wyjść cało, ale też zwyciężyć pżeciwnikuw. Oprucz pżeciwnikuw (...) miał pżeciwko sobie także siły natury – podmuh wiatru, (...) padający śnieg (...) Nie byle kto rywalizuje z Małyszem – są to zawodnicy, kturym można pżypisać cehy „obcyh”: odmienny wygląd bądź nieznany język (...) Nie bez znaczenia dla mityczności „prac małyszowyh” jest samo miejsce ih wykonywania: sceneria gurska, ktura jest terenem zakazanym, niebezpiecznie zbliżonym do niebios. (...) Bohaterowie mituw muszą pokonać pżeszkody, mogą to być: „most ostry jak bżytwa, pżez ktury należy pżejść”, „obszar otoczony gurami (...) i stżeżony pżez potwory”, „wrota, gdzie niebo z ziemią się obejmują”. Adam Małysz także musi pżejść pżez (...) wąski rozbieg, (...) wybić się z progu (wrota łączące niebo z ziemią?). Skoczek pozostaje więc pżez pewien czas pomiędzy niebem i ziemią (...) Poza tym sytuacja zawieszenia między niebem a ziemią jest wielce specyficzna i nie pżysługuje każdemu, jedynie osobom pełnym świętości (na pżykład arcykapłanowi Zapotekuw, meksykańskiemu cesażowi Montezumie, tahitańskiej paże krulewskiej oraz rodzinie ugandyjskiego krula (...)) lub nieczystyh sił (na pżykład dojżewające dziewczęta w Nowej Irlandii lub w mużyńskim plemieniu Loango). Kontakt między niebem a ziemią, ktury nawiązuje ruwnież Małysz, czyni z niego specjalną postać: wszak szczegulną rolę w mediacji pomiędzy niebem a ziemią spełniają szamani (...) Bohaterem mitu i arhaicznego folkloru w ogule może być tylko postać mitologiczna. Wskazują na to (...) magiczne zdolności, a niewątpliwie magiczna jest zdolność latania, właściwa, jeśli nie wyłącznie czarownikom zmieniającym się w ptaki, to także osobom, kożystającym z magicznyh środkuw (...) albo mającym osobiste kontakty z mocami piekielnymi (...).\n↑ Tomasz Szlendak: Historia ewolucyjna kiczu, [w:] Moda na obciah. Co Polacy robią z kulturą popularną? (materiały z Ogulnopolskiej Konferencji Kulturoznawczej). Elbląg: Wydawnictwo Wilk Stepowy, 2008, s. 127–138.\n↑ Tomasz Szlendak, Tomasz Kozłowski: Naga małpa pżed telewizorem. Popkultura w świetle psyhologii ewolucyjnej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, 2008.\n↑ Tomasz Szlendak: W sieci utkanej z billboarduw. Psyhologiczno-ewolucyjne uwarunkowania manipulacji reklamowej, [w:] Kulturowe instrumentarium panowania (red. Ryszard Paradowski, Paweł Załęcki). Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2002, s. 279–298.\n↑ Roman Konik: Eco-logia kultury masowej. Wrocław: Wydawnictwo Arboretum, 2003, s. 55. Cytat: (...) dzięki środkom masowej komunikacji (telewizja, kino) widowiska wirtualne są w stanie w ciągu kilku dni pżyciągnąć uwagę 2/3 globu (jako pżykład może posłużyć tu premiera i akcja reklamowa filmu Titanic J. Camerona). Nigdy dotąd w historii cywilizacji nie osiągnięto takiego umasowienia kultury i możliwości jednoczesnego dotarcia w tak krutkim czasie do widza.\n↑ Andżej Zybertowicz: Pżemoc i poznanie. Studium z nie-klasycznej teorii wiedzy. Toruń: Wydawnictwo UMK, 1995, s. 318–320. Cytat: Rynek nie jest instytucją uniwersalną, tj. obecną we wszystkih społeczeństwah. Co więcej – wbrew obiegowym poglądom ekonomistuw orientacji neoklasycznej – z punktu widzenia statystycznie traktowanyh historycznyh standarduw normalności, instytucja rynku winna być ujmowana jako coś niezwykłego, patologicznego, raczej niezgodnego z ludzką naturą. Według wielu autoruw (...) społeczeństwa rynkowe powstały w wyniku niezwykle mało prawdopodobnego splotu warunkuw, kture samoistnie pojawiły się w dziejah tylko raz i w jednym miejscu świata. (...) Zdaniem historyka Nielsa Steensgaarda „w wielu epokah bardzo mało ludzi było zainteresowanyh w kupowaniu i spżedawaniu, jeśli nie znajdowali się w warunkah jakiegoś pżymusu” (...) Pżed wyłonieniem się społeczeństw rynkowyh gospodarowanie było wtopione w całokształt życia społecznego. (...) Klasycznym opracowaniem analizującym proces pżekształcania się gospodarowania w gospodarkę (...) jest „Wielka transformacja” Karla Polanyi’ego. (...) Rynek stanowi obszar, gdzie dominują reguły racjonalności tehniczno-instrumentalnej, gdzie stare racje kulturowe (magiczne, metafizyczne, estetyczne, wspulnotowe, rytualne etc.) coraz mniej się liczą.\n↑ Karl Polanyi: Wielka Transformacja. Polityczne i ekonomiczne źrudła naszyh czasuw. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2010, s. 37, okładka. Cytat: Społeczeństwo rynkowe powstało w Anglii, jednak to na kontynencie jego słabości stały się źrudłem najbardziej tragicznyh w skutkah komplikacji. (...) Gospodarka rynkowa, wolny handel i system waluty złotej to wynalazki angielskie. (...) Wolny rynek, jak sądzi Polanay, rozbija się o naturę człowieka. Jak niegdyś komunizm (...) okazał się naiwną utopią (...) rynek traktowany jak nienaruszalna świętość oddziela się od społeczeństwa, kture staje się jedynie pżybuduwką do niego, trybikiem w jego mahinie.\n↑ Piotr Nowicki: Problemy właściciela pierwszej w Polsce prywatnej galerii sztuki wspułczesnej, [w:] Maria Weseli (red.) Rynek w kultuże. Warszawa: Instytut Kultury, 1993, s. 32. Cytat: W użędzie finansowym nie ma zrużnicowanego spojżenia na handel, tzn. kwiaty, galanterię, kapelusze i dzieła sztuki traktuje się jednakowo. (...) Popytu na dzieła sztuki nie ma. Dlaczego? Dlatego, że zbliżyliśmy się do Europy głuwnie pżez ceny. (...) Kultura, a zwłaszcza sztuka wspułczesna, nie jest nikomu obecnie potżebna. Na wystawę, hoćby była najlepsza, nie pżyhodzi prawie nikt. Jeszcze na wernisaże się pżyhodzi, a potem jest pustka.\n↑ Beata Czubaj: Moda na prymitywizm, czyli poetyka powieści brukowej, [w:] Lucyna Rożek (red.) Kicz, tandeta, jarmarczność w kultuże masowej XX wieku. Częstohowa: Wydawnictwo WSP w Częstohowie, 2000, s. 299–300. Cytat: Badałam poetykę powieści brukowej na pżykładzie takih serii jak: Harlequin, Da Capo, seria dwuh serduszek, seria z Amorkiem oraz opowieści Margit Sandemo znanej pżede wszystkim jako autorka serii Saga o ludziah lodu. (...) książki te cieszą się nieustającą popularnością mimo zmieniającyh się mud, upodobań i nowyh czytelnikuw (...) zrużnicowanie czytelnikuw pod względem wykształcenia, zawodu, środowiska jest bardzo duże. (...) Wydawać by się mogło, że czytają je osoby z niskim wykształceniem a tym samym z niskimi wymaganiami literackimi. Nic bardziej błędnego. Wśrud zwolenniczek (gdyż zawsze są to kobiety, mężczyźni nie czytają takiej literatury, jako że w pżeważającej większości są to romanse lub strywializowane sagi) jest ruwnie dużo pań z wykształceniem wyższym i średnim, co zawodowym. Poruwnywalna jest relacja: osoby czynne zawodowo i niepracujące. Wśrud tyh ostatnih największą grupę stanowią emerytki. Zawsze natomiast powtaża się ten sam pżedział wiekowy, od czterdziestu, czterdziestu pięciu lat wzwyż. Nie czytuje analizowanej literatury popularnej młodzież.\n↑ Mihael P. Ghiglieri: Ciemna strona człowieka. W poszukiwaniu źrudeł męskiej agresji. Warszawa: Wydawnictwo CIS w koedycji z wydawnictwem WAB, 2001, s. 73. Cytat: W latah dziewięćdziesiątyh obroty z wypożyczania całej hollywoodzkiej produkcji – seksu, pżemocy i komedii (a niekiedy ruwnież dramatu) – były ogromne. Oprucz tego jednak – to dane z roku 1996 – 25 000 punktuw wypożyczyło kasety z twardą pornografią 665 milionuw razy! Dohud z wypożyczania tego typu kaset oraz ze spżedaży innyh towaruw związanyh z seksem (magazynuw, pokazuw erotycznyh, kablowyh programuw telewizyjnyh, zabawek erotycznyh i seksu na żywo) wyniusł 8 miliarduw dolaruw – więcej niż pżyniusł cały hollywoodzki pżemysł filmowy, z wideo włącznie.\n↑ Studia kulturowe i badania kultury popularnej. Teorie i metody. Krakuw: Wydawnictwo UJ, 2003, s. 17.\n↑ Roman Konik: Eco-logia kultury masowej. Wrocław: Wydawnictwo Arboretum, 2003, s. 49.\n↑ Grażyna Stahuwna: Seriale – opowieści telewizyjne, [w:] Dariusz Czaja (red.) Mitologie Popularne. Krakuw: Wyd. Universitas, 1994, s. 77. Cytat: To właśnie brazylijski serial „Niewolnica Izaura”, emitowany w telewizji polskiej w 1985 r., pżewartościował obiegowe sądy o serialah i ih publiczności. Wskaźniki: 81 procent widzuw i 71 procent ocen bardzo dobryh bulwersowały i niepokoiły. Dotyhczas bowiem uważano, że seriale ogląda nieuczony plebs, ktury zawsze czytywał powieści groszowe i kolorowe czasopisma oraz oglądał w kinie melodramaty i niewybredne komedie. Wskaźnik 81% udowodnił, że „Niewolnicę Izaurę” ogląda „cała” Polska. Zgroza była tym większa, że brazylijski serial był wyjątkowo prymitywny i tandetnie zrobiony.\n↑ Małgożata Baranowska: Pocztuwka jako wyraz wyobraźni masowej, [w:] Problemy wiedzy o kultuże. Prace dedykowane Stefanowi Żułkiewskiemu (red. Alina Brodzka i inni). Wydawnictwo Ossolineum koedycja z Wydawnictwem PAN, 1986, s. 247–256.\n↑ Marian Golka: Świat reklamy. Agencja Badawczo-Promocyjna Artia, 1994, s. 10. Cytat: Reklama jest sztuką i to w podwujnym sensie. Po pierwsze dlatego, że posługuje się środkami i twożywem innyh sztuk (...) Po drugie reklama jest sztuką dlatego, że stanowi działanie twurcze (...).\n↑ Antonina Kłoskowska: Kultura masowa. Krytyka i obrona. Warszawa: PWN, 1964, s. 96.\n↑ Marcin Hylewski, Tomasz Burdzik. Teoria krytyczna szkoły frankfurckiej jako krytyka kultury masowej. „Kultura-Historia-Globalizacja”. 15, s. 133, 2014. Instytut Kulturoznawstwa Uniwersytetu Wrocławskiego. DOI: 10.6084/m9.figshare.1050567. ISSN 18-98-72-65 (pol.).\n↑ Barbara Olszewska-Dyoniziak: Oblicza kultury. Wstęp do antropologii międzykulturowej komunikacji. Krakuw: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 1998, s. 83–108, 143–160.\n↑ Wojcieh Juzef Burszta: Rużnorodność i tożsamość. Antropologia jako kulturowa refleksyjność. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004, s. 46–47. Cytat: Usiłowanie zdefiniowania kultury popularnej stanowi zajęcie samo w sobie, co pżypomina zresztą losy pojęcia kultury w antropologii. A więc, zdając sobie sprawę z proliferacji sensuw tego pojęcia i jego uwikłania w ideologiczną wykładnię świata, należy się na coś zdecydować. Za najbliższą mi w perspektywie (...) uważam tedy definicję kultury autorstwa Johna Fiske: „Kultura popularna to nie tyle kultura pżedmiotuw artystycznyh i obrazuw, ile zespuł czynności kulturowyh, dzięki kturym sztuka pżenika do obyczaju i warunkuw codziennego życia” (...) Kultura popularna jest formą praxis (...).\nKultura masowa (antologia tekstuw: Dwight Macdonald, Clement Greenberg, Marshall McLuhan, Ernest van Den Haag, Leslie A. Fiedler, Melvin Tumin; wybur, tłumaczenie, pżedmowa i posłowie: Czesław Miłosz). I wyd.: Paryż 1959, Instytut Literacki, Biblioteka Kultury, II wyd.: (komentaż Jeży Szacki) Wydawnictwo Literackie, Krakuw 2002, s. 174, ISBN 83-08-03175-7.\nAntonina Kłoskowska: Kultura masowa: krytyka i obrona Warszawa, Wyd. PWN, I wyd.: 1964, II wyd.: 1980, III wyd.: 1983, IV wyd.: 2005, s. 483, ISBN 83-01-01511-X.\nUmberto Eco: Superman w literatuże masowej. Powieść popularna: między retoryką a ideologią, Krakuw 2008, Wyd. Znak (Il superuomo di massa 1976)\nJeży Jastżębski: Czas Relaksu. O literatuże masowej i jej okolicah, Wrocław 1982, Wydawnictwo Ossolineum, ISBN 83-04-00343-0.\nJohn Fiske: Zrozumieć kulturę popularną, Krakuw 2010, Wyd. UJ, s. 216, ISBN 978-83-233-2870-4 (Understanding Popular Culture 1989)\nDenis Sheck: Leksykon amerykańskiej popkultury, wstęp Bogdan Baran, Wydawnictwo Baran i Suszczyński, Krakuw 1996, ISBN 83-85845-72-0 (King Kong, Spock & Drella 1993)\nDariusz Czaja (red.): Mitologie popularne. Szkice z antropologii wspułczesności, Krakuw 1994, Wyd. Universitas, s. 220, ISBN 83-7052-152-5.\nDominic Strinati (tłum. Wojcieh Burszta): Wprowadzenie do kultury popularnej, Poznań 1998, Wyd. Zysk i Sp. ISBN 83-7298-836-6 (An Introduction to Theories of Popular Culture 1995)\nPiotr Kowalski: (Nie)bezpieczne światy masowej wyobraźni. Studia o literatuże i kultuże popularnej, Opole 1996, Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, ISBN 83-85678-63-8.\nWiesławW. Godzic WiesławW., Oglądanie i inne pżyjemności kultury popularnej, Krakuw: Universitas, 1996, s. 240, ISBN 83-7052-337-4, OCLC 170007224 .\nJohn Storey (tłum. i posłowie Janusz Barański): Studia kulturowe i badania kultury popularnej. Teorie i metody, Krakuw 2003, Wyd. UJ, s. 156, ISBN 83-233-1715-1 (Cultural Studies & the Study of Popular Culture 1996)\nUmberto Eco Podziemni Bogowie (we wcześniejszyh wydaniah Semiologia życia codziennego), Warszawa 1996, Wyd. Czytelnik, ISBN 83-07-02498-6.\nTadeusz Żabski (red.): Słownik literatury popularnej, wyd. I: Wrocław 1997, Toważystwo Pżyjaciuł Polonistyki Wrocławskiej; wyd. II uzupełnione: Wrocław 2006, Wyd. Uniwersytetu Wrocławskiego, s. 812, ISBN 978-83-229-2767-0.\nMonika Sznajderman: Wspułczesna Biblia Pauperum. Szkice o wideo i kultuże popularnej, Krakuw 1998, Wyd. UJ, s. 118, ISBN 83-233-1176-5.\nUrszulaU. Jarecka UrszulaU., Świat wideoklipu, Warszawa: Wyd. Oficyna Naukowa, 1999, s. 303, ISBN 83-85505-98-9, OCLC 749258578 .\nLucyna Rożek (red.): Kicz, tandeta, jarmarczność w kultuże masowej XX wieku, Częstohowa 2000, Wydawnictwo WSP w Częstohowie, ISBN 83-7098-758-3.\nTeresa Bogucka: Triumfujące profanum. Telewizja po pżełomie 1989, Warszawa 2002, Wydawnictwo Sic!, s. 212, ISBN 83-88807-20-X.\nTim Edensor: Tożsamość narodowa, kultura popularna i życie codzienne, Krakuw 2005, Wyd.UJ, s. 268, ISBN 83-233-1919-7 (National Identity, Popular Culture and Everyday Life 2002)\nWaldemar Kuligowski, Piotr Zwieżhowski (red.) Edukacja w świecie kultury popularnej, Bydgoszcz 2002, Wyd. Akad. Bydg., ISBN 83-7096-430-3.\nWojcieh Burszta, Andżej de Thożewski: Edukacja w czasah popkultury, Bydgoszcz 2002, Wyd. Akad. Bydg., ISBN 83-7096-436-2.\nOd kontrkultury do popkultury, MarianM. Golka (red.), Poznań: Wyd. Fundacji Humaniora, 2002, ISBN 83-7112-034-6, OCLC 830310315 .\nKultura Popularna – kwartalnik, w tym numer 0: Kultura popularna, Krakuw 2002, Wyd. Rabid, ISBN 83-88668-26-9.\nMedia, eros, pżemoc. Sport w czasah popkultury (antologia tekstuw, wybur: Andżej Gwuźdź), Krakuw 2003, Wyd. Universitas, ISBN 83-242-0392-3.\nRoman Konik: Eco-logia kultury masowej. Pżewodnik po kultuże popularnej według estetyki Umberta Eco, Wrocław 2003, Oficyna Wydawnicza Arboretum, s. 190, ISBN 83-86308-83-4.\nMarek Krajewski: Kultury kultur popularnej, Poznań 2003, II wyd.: 2005, Wydawnictwo UAM, s. 340, ISBN 83-232-1255-4.\nBartłomiejB. Dobroczyński BartłomiejB., III Rzesza Popkultury i inne stany, WojciehW. Bonowicz, Krakuw: Wyd. Znak, 2004, s. 240, ISBN 83-240-0421-1, OCLC 830562105 .\nPiotr Kowalski: Popkultura i humaniści. Daleki od kompletności remanent spraw, pogląduw i mistyfikacji, Krakuw 2004, Wydawnictwo UJ, seria Anthropos, ISBN 83-233-1773-9.\nBarbara Myrdzik, Małgożata Karwatowska (red.): Relacje między kulturą wysoką i popularną w literatuże, języku i edukacji, Lublin 2005, Wyd. UMCS, ISBN 83-227-2463-2.\nBeata Tżop: Typy kultury popularnej na łamah czasopism kobiecyh, Zielona Gura 2005, Wydawnictwo UZ, s. 212, ISBN 83-89712-98-9.\nLeszek Pułka, Małgożata Kosińska-Pułka, Agnieszka Ziułek: Książki i ekrany. Eseje o kultuże popularnej, Wrocław 2005, Oficyna Wydawnicza Atut, ISBN 83-7432-034-6.\nJustynaJ. Ryczek JustynaJ., Piękno w kultuże ponowoczesnej, Krakuw: Wyd. Rabid, 2006, ISBN 83-60236-08-9, OCLC 76341817 .\nMateusz Halawa: Życie codzienne z telewizorem, Warszawa 2006, WAiP, ISBN 978-83-60501-68-9.\n(red. Wiesław Godzic, Maciej Żakowski): Gadżety popkultury. Społeczne życie pżedmiotuw. Warszawa 2007, WAiP, ISBN 978-83-60807-03-3.\nKatażyna Kżan: Ekstaza w wersji pop. Poszukiwania mistyczne w kultuże popularnej, Warszawa 2008, WAiP.\nBauman o popkultuże. Wypisy (koncepcja i wybur Mateusz Halawa, Paulina Wrubel), Warszawa 2008, WAiP, ISBN 978-83-60807-31-6.\nTomasz Szlendak, Tomasz Kozłowski: Naga małpa pżed telewizorem. Popkultura w świetle psyhologii ewolucyjnej, Warszawa 2008, Wydawnictwo Akademickie i Profesjonalne, s. 346, ISBN 978-83-60807-85-9.\nModa na obciah. Materiały z ogulnopolskiej konferencji kulturoznawczej „Moda na obciah, co Polacy robią z kulturą popularną?”, JacekJ. Nowiński (red.), Elbląg: Wydawnictwo Wilk Stepowy, 2008, s. 250, ISBN 978-83-61282-04-4, OCLC 316535330 .\nKrytykowali popkulturę (artykuł w Gazecie Wyborczej)\nMarcin Punpur Kultura masowa, a człowiek jednowymiarowy\nPopkulturowe mity związane z miłością (artykuł naukowy)\nTę stronę ostatnio edytowano 19 paź 2019, 16:11.