00163 005720 20633548 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Henryk Sienkiewicz Liczba stron: 392\nISBN: 978-83-272-1452-2 Data wydania: 2010-08-05\nW PUSTYNI I W PUSZCZY Henryk Sienkiewicz\nRozdział 1Wiesz, Nel – mówił Staś Tarkowski do swojej przyjaciółki, małej Angielki – wczoraj przyszli zabtie (policjanci) i aresztwali żonę dozorcy Smaina i jej troje dzieci – tę Fatmę, która już kilka razy przychodziła do biura do twojego ojca i do mego. A mała, podobna do ślicznego obrazka Nel podniosła swe zielonawe oczy na Stasia i zapytała na wpół ze zdziwieniem, a na wpół ze strachem: – Wzięli ją do więzienia? – Nie, ale nie pozwolili jej wyjechać do Sudanu i przyjechał urzędnik, który jej będzie pilnował, by ani krokiem nie wyruszyła z Port – Saidu. – Dlaczego? Staś, który kończył rok czternasty i który swą ośmioletnią towarzyszkę kochał bardzo, ale uważał za zupełne dziecko, rzekł z miną wielce zarozumiałą: – Jak dojdziesz do mego wieku, to będziesz wiedziała wszystko, co się dzieje nie tylko wzdłuż kanału, od Port – Saidu do Suezu, ale i w całym Egipcie. Czy ty nic nie słyszałaś o Mahdim? – Słyszałam, że jest brzydki i niegrzeczny. Chłopiec uśmiechnął się z politowaniem. – Czy jest brzydki – nie wiem. Sudańczycy utrzymują, że jest piękny. Ale powiedzieć, że jest niegrzeczny, o człowieku, który wymordował już tylu ludzi, może tylko dziewczynka ośmioletnia, w sukience, ot! takiej – do kolan! – Tatuś mi tak powiedział; a tatuś wie najlepiej. – Powiedział ci tak dlatego, że inaczej byś nie zrozumiała. Do mnie by się tak nie wyraził. Mahdi jest gorszy niż całe stado krokodyli. Rozumiesz? Dobre mi powiedzenie: "niegrzeczny", tak się mówi do niemowląt. Lecz ujrzawszy zachmurzoną twarz dziewczynki umilkł, a potem rzekł: – Nel! wiesz, że nie chciałem ci zrobić przykrości; przyjdzie czas; że i ty będziesz miała czternasty rok. Obiecuję ci to na pewno. – Aha! – odpowiedziała z zatroskanym wejrzeniem – a jeżeli Mahdi wpadnie przedtem do Port – Saidu i mnie zje? – Mahdi nie jest ludożercą, więc ludzi nie zjada, tylko ich morduje. Do Port – Saidu też nie wpadnie, a gdyby nawet wpadł i chciał cię zabić, pierwej miałby ze mną do czynienia. Oświadczenie to oraz świst; z jakim Staś wciągnął nosem powietrze, nie zapowiadający nic dobrego dla Mahdiego, uspokoiły znacznie Nel co do własnej osoby. – Wiem – odrzekła. – Ty byś mnie nie dał. Ale dlaczego nie puszczają Fatmy z Post-Saidu? – Bo Fatma jest cioteczną siostrą Mahdiego. Mąż jej, Smain, oświadczył rządowi egipskiemu w Kairze, że pojedzie do Sudanu, gdzie przebywa Mahdi, i wyrobi wolność dla wszystkich Europejczyków, którzy wpadli w jego ręce. – To Smain jest dobry? – Czekaj. Twój i mój tatuś, którzy znali doskonale Smaina, nie mieli wcale do niego zaufania i ostrzegali Nubara paszę, by mu nie ufał. Ale rząd zgodził się wysłać Smaina i Smain bawi od pół roku u Mahdiego. Jeńcy jednak nie tylko nie wrócili, ale przyszła z Chartumu wiadomość, że mahdyści obchodzą się z nimi coraz okrutniej, a że Smain, nabrawszy od rządu pieniędzy, zdradził. Przystał całkiem do Mahdiego i został mianowany emirem. Ludzie powiadają, że w tej okropnej bitwie, w której poległ jenerał Hicks, Smain dowodził artylerią Mahdiego i on to podobno nauczył mahdystów obchodzić się z armatami, czego przedtem, jako dzicy ludzie, wcale nie umieli. Ale Smainowi chodzi teraz o to, by wydostać z Egiptu żonę i dzieci, toteż gdy Fatma, która widocznie z góry wiedziała, co zrobi Smain, chciała cichaczem wyjechać z Port – Saidu, rząd aresztował ją teraz razem z dziećmi. – A co rządowi przyjdzie z Fatmy i jej dzieci? – Rząd powie Mahdiemu: "Oddaj nam jeńców, a my oddamy ci Fatmę…" Na razie rozmowa urwała się, albowiem, uwagę Stasia zwróciły ptaki lecące od strony Echtum om Farag ku jezioru Menzaleh. Leciały one dość nisko i w przezroczym powietrzu widać było wyraźnie kilka pelikanów z zagiętymi na grzbiety szyjami, poruszających z wolna ogromnymi skrzydłami. Staś począł zaraz naśladować ich lot, więc zadarł głowę i biegł przez kilkanaście kroków groblą, machając rozłożonymi rękoma. – Patrz! lecą i czerwonaki! – zawołała nagle Nel. Staś zatrzymał się w jednej chwili, gdyż istotnie za pelikanami, ale nieco wyżej, widać było zawieszone na błękicie jakby dwa wielkie, różowe i purpurowe kwiaty. – Czerwonaki! Czerwonaki! – One wracają pod wieczór do swoich siedzib na wysepkach – rzekł chłopiec. – Ach; gdybym miał strzelbę! – Po cóż byś miał do nich strzelać? – Kobiety takich rzeczy nie rozumieją. Ale pójdźmy dalej, może zobaczymy ich więcej. To powiedziawszy wziął dziewczynkę za rękę i poszli ku pierwszej za Port – Saidem kanałowej przystani, za nimi zaś nadążała Murzynka Dinah, niegdyś piastunka małej Nel. Szli wałem oddzielającym wody jeziora Menzaleh od kanału, przez który przepływał w tej chwili, prowadzony przez pilota, duży parowiec angielski. Zbliżał się wieczór. Słońce stało jeszcze dość wysoko, ale przetoczyło się już na stronę jeziora. Słonawe jego wody poczynały lśnić złotem i drgać odblaskami pawich piór. Po arabskim brzegu ciągnęła się, jak okiem sięgnąć, płowa piaszczysta pustynia – głucha, złowroga, martwa. Między szklanym, jakby obumarłym niebem a bezmiarem pomarszczonych piasków nie było śladu żywej istoty Podczas gdy na kanale wrzało życie, kręciły się łodzie, rozlegały się świsty parowców, a nad Menzaleh migotały w słońcu stada mew i dzikich kaczek – tam, na arabskim brzegu, była jakby kraina śmierci. Tylko w miarę jak słońce zniżając się stawało się coraz czerwieńsze, piaski poczęły przybierać barwę liliową, taką, jaką jesienią mają wrzosy w polskich lasach. Dzieci idąc ku przystani ujrzały jeszcze kilka czerwonaków, do których śmiały się ich oczy, po czym Dinah oświadczyła, że Nel musi wracać do domu. W Egipcie po dniach, które nawet w czasie zimy często bywają upalne, następują noce bardzo zimne, a że zdrowie Nel wymagało wielkiej ostrożności, ojciec jej, pan Rawlison, nie pozwalał, by dziewczynka znajdowała się po zachodzie słońca nad wodą. Zawrócili więc ku miastu, na którego krańcu stała w pobliżu kanału willa pana Rawlisona – i w chwili gdy słońce zanurzyło się w morzu, znaleźli się pod dachem. Niebawem przybył też zaproszony na obiad inżynier Tarkowski, ojciec Stasia – i całe towarzystwo, wraz z Francuzką, nauczycielką Nel, panią Olivier, zasiadło do stołu. Pan Rawlison, jeden z dyrektorów kompanii Kanału Sueskiego, i Władysław Tarkowski, starszy inżynier tejże kompanii, żyli od wielu lat w najściślejszej przyjaźni. Obaj byli wdowcami, ale pani Tarkowska, rodem Francuzka, zmarła z chwilą przyjścia na świat Stasia, to jest przed laty przeszło trzynastu, matka zaś Nel zgasła na suchoty w Heluanie, gdy dziewczynka miała lat trzy. Obaj wdowcy mieszkali w sąsiednich domach w Port – Saidzie i z powodu swych zajęć widywali się codziennie. Wspólne nieszczęście zbliżyło ich jeszcze bardziej do siebie i umocniło zawartą poprzednio przyjaźń. Pan Rawlison pokochał Stasia jak własnego syna, a zaś pan Tarkowski byłby skoczył w ogień i wodę za małą Nel. Po ukończeniu dziennych prac najmilszym dla nich odpoczynkiem była rozmowa o dzieciach, ich wychowaniu i przyszłości. Podczas podobnych rozmów najczęściej bywało tak, że pan Rawlison wychwalał zdolności, energię i dzielność Stasia, a pan Tarkowski unosił się nad słodyczą i anielską twarzyczką Nel. I jedno, i drugie było prawdą. Staś był trochę zarozumiały i trochę chełpliwy, ale uczył się doskonale, i nauczyciele szkoły angielskiej, do której chodził w Port – Saldzie, przyznawali mu istotnie niezwykle zdolności. Co do odwagi i zaradności, odziedziczył ją po ojcu, albowiem pan Tarkowski posiadał te przymioty w wysokim stopniu i w znacznej części im właśnie zawdzięczał obecne swe stanowisko. W roku 1863 bił się bez wytchnienia w ciągu jedenastu miesięcy. Następnie ranny, wzięty do niewoli i skazany na Sybir, uciekł z głębi Rosji i przedostał się za granicę. Był już przed pójściem do powstania skończonym inżynierem, jednakże rok jeszcze poświęcił na studia hydrauliczne, a następnie otrzymał posadę przy kanale i w ciągu kilku lat – gdy poznano jego znajomość rzeczy, energię i pracowitość – zając wysokie stanowisko starszego inżyniera. Staś urodził się, wychował i doszedł do czternastego roku życia w Port-Saidzie, nad kanałem, wskutek czego inżynierowie, koledzy ojca, nazywali go "dzieckiem pustyni". Później, będąc już w szkole, towarzyszył czasem ojcu lub panu Rawlisonowi, w czasie wakacji i świąt, w wycieczkach, jakie z obowiązku musieli czynić od Port- Saidu aż do Suezu dla rewizji robót przy wale i przy pogłębianiu łożyska kanału. Znał wszystkich – zarówno inżynierów i urzędników komory, jak i robotników, Arabów i Murzynów. Kręcił i wkręcał się wszędzie, wyrastał, gdzie go nie posiali, robił długie wycieczki wałem, jeździł łódką po Menzaleh i zapuszczał się nieraz dość daleko. Przeprawiał się na brzeg arabski i dorwawszy się do czyjego bądź konia, a z braku konia – do wielbłąda, a nawet i osła, udawał farysa w pustyni; słowem, jak się wyrażał pan Tarkowski, "bobrował" wszędzie i każdą wolną od nauki chwilę spędzał nad wodą. Ojciec nie sprzeciwiał się temu, wiedząc, że wiosłowanie, konna jazda i ciągłe życie na świeżym powietrzu wzmacnia zdrowie chłopca i rozwija w nim zaradność. Jakoż Staś wyższy był i silniejszy, niż bywają chłopcy w jego wieku, a dość mu było spojrzeć w oczy; by odgadnąć, że w razie jakiego wypadku prędzej zgrzeszy zbytkiem zuchwałości niż bojaźnią. W czternastym roku życia był jednym z najlepszych pływaków w Port – Saidzie, co niemało znaczyło, albowiem Arabowie i Murzyni pływają jak ryby. Strzelając z karabinków małego kalibru – i tylko kulami, do dzikich kaczek i do egipskich gęsi, wyrobił sobie niechybną rękę i oko. Marzeniem jego było polować kiedyś na wielkie zwierzęta w Afryce środkowej; chciwie też słuchał opowiadań Sudańczyków zajętych przy kanale, którzy spotykali się w swej ojczyźnie z wielkimi drapieżnikami i gruboskórnymi. Miało to i tę korzyść, że uczył się zarazem ich języków. Kanał Sueski nie dość było przekopać, trzeba go jeszcze i utrzymać, gdyż inaczej piaski z pustyń, leżących po obu jego brzegach, zasypałyby go w ciągu roku. Wielkie dzieło Lessepsa wymaga ciągłej pracy i czujności. Toteż do dziś dnia nad pogłębieniem jego łożyska pracują pod dozorem biegłych inżynierów potężne maszyny i tysiące robotników. Przy przekopaniu kanału pracowało ich dwadzieścia pięć tysięcy. Dziś, wobec dokonanego dzieła i ulepszonych nowych maszyn, potrzeba ich znacznie mniej, jednakże liczba ich jest dotychczas dosyć znaczna. Przeważają wśród nich ludzie miejscowi, nie brak jednak i Nubijczyków, i Sudańczyków, i Somalisów, i rozmaitych Murzynów mieszkających nad Białym i Niebieskim Nilem, to jest w okolicach, które przed powstaniem Mahdiego zajął był rząd egipski. Staś żył ze wszystkimi za pan brat, a mając, jak zwykle Polacy, nadzwyczajną zdolność do języków, poznał, sam nie wiedząc jak i kiedy, wiele z ich narzeczy. Urodzony w Egipcie, mówił po arabsku jak Arab. Od Zanzibarytów, których wielu służyło za palaczów przy maszynach, wyuczył się rozpowszechnionego wielce w całej Afryce środkowej języka ki – swahili, umiał nawet rozmówić się z Murzynami z pokoleń Dinka i Szylluk, zamieszkujących poniżej Faszody nad Nilem. Mówił prócz tego biegle po angielsku, po francusku i po polsku, albowiem ojciec jego, gorący patriota, dbał o to wielce, by chłopiec znał mowę ojczystą. Staś, oczywiście, uważał mowę tę za najpiękniejszą w świecie i uczył jej, nie bez powodzenia, małą Nel. Nie mógł tylko dokazać tego, aby jego imię wymawiała Staś, nie "Stes". Nieraz też przychodziło między nimi z tego powodu do nieporozumień; które trwały jednak dopóty tylko, dopóki w oczach dziewczyny nie zaczynały świecić łezki. Wówczas "Stes" przepraszał ją – i bywał zły na samego siebie. Miał jednak brzydki zwyczaj mówić z lekceważeniem o jej ośmiu latach i przeciwstawiać im swój poważny wiek i doświadczenie. Utrzymywał, że chłopiec, który kończy lat czternaście, jeśli nie jest jeszcze zupełnie dorosłym, to przynajmniej nie jest już dzieckiem, a natomiast zdolny już jest do wszelkiego rodzaju czynów bohaterskich, zwłaszcza jeśli ma w sobie krew polską i francuską. Pragnął też najgoręcej, żeby kiedykolwiek zdarzyła się sposobność do takich czynów, szczególniej w obronie Nel. Oboje wynajdywali rozmaite niebezpieczeństwa i Staś musiał odpowiadać na jej pytania, co by zrobił, gdyby na przykład wlazł do jej domu przez okno krokodyl mający dziesięć metrów albo skorpion tak duży jak pies. Obojgu ani na chwilę nie przychodziło do głowy, że wkrótce groźna rzeczywistość przewyższy wszelkie ich fantastyczne przypuszczenia.\nRozdział 2Tymczasem w domu czekała ich podczas obiadu dobra nowina. Panowie Tarkowski i Rawlison byli zaproszeni przed kilku tygodniami, jako biegli inżynierowie, do obejrzenia i oceny robót prowadzonych przy całej sieci kanałów w prowincji El – Fajum, w okolicach miasta Medinet, blisko jeziora Karoun oraz wzdłuż rzeki Jussef i Nilu. Mieli tam zabawić koło miesiąca i uzyskali na to urlopy od własnej kompanii. Ponieważ zbliżały się święta Bożego Narodzenia, więc obaj nie chcąc rozstawać się z dziećmi postanowili, że Staś i Nel pojadą także do Medinet. Po usłyszeniu tej nowiny dzieci omal nie wyskoczyły ze skóry z radości. Dotychczas znały miasta leżące wzdłuż kanału, a mianowicie Izmailę i Suez, poza kanałem zaś – Aleksandrię i Kair, pod którym oglądały wielkie piramidy i Sfinksa. Ale były to krótkie wycieczki, gdy wyprawa do Medinet – el – Fajum wymagała całego dnia jazdy koleją wzdłuż Nilu na południe, a potem od El – Wasta na zachód, ku Pustyni Libijskiej. Staś znał Medinet z opowiadań młodszych inżynierów i podróżników, którzy jeździli tam na polowanie na wszelkiego rodzaju ptactwo wodne oraz na wilki z pustyni i hieny. Wiedział, że jest to osobna wielka oaza leżąca po lewym brzegu Nilu, ale niezależna od jego wylewów i mająca swój własny system wodny, utworzony przez jezioro Karoun, przez Bahr – Jussef i przez całą więź drobnych kanałów. Ci, którzy oazę tę widzieli, mówili, że jakkolwiek kraina ta należy do Egiptu, jednakże, oddzielona od niego pustynią, tworzy odrębną całość. Tylko rzeka Jussef wiąże, rzekłbyś, niebieskim cienkim sznurkiem tę okolicę z doliną Nilu. Wielka obfitość wód, żyzność gleby i wspaniała roślinność tworzą z niej jakby raj ziemski, a rozległe ruiny miasta Krokodilopolis ściągają tam setki ciekawych podróżników. Stasiowi jednak uśmiechały się głównie brzegi jeziora Karoun z rojami ptactwa i wyprawy na wilki do pustynnych wzgórz Guebel – el – Sedment. Ale wakacje jego zaczynały się dopiero za kilka dni, ponieważ zaś rewizja robót przy kanałach była sprawą pilną i starsi panowie nie mogli tracić czasu, ułożyli się przeto, że wyjadą niezwłocznie, a dzieci wraz z panią Olivier w tydzień później. I Nel, i Staś mieli ochotę jechać zaraz, ale Staś nie śmiał o to prosić. Poczęli natomiast wypytywać o rozmaite sprawy tyczące podróży i z nowymi wybuchami radości przyjęli wiadomość, że nie będą mieszkali w niewygodnych, utrzymywanych przez Greków hotelach, ale w namiotach dostarczonych przez Towarzystwo Podróżnicze Cooka. Tak zwykle urządzają się podróżni, którzy z Kairu wyjeżdżają na dłuższy nawet pobyt do Medinet. Cook dostarcza namiotów, służby, kucharzy, zapasów żywności, koni, osłów, wielbłądów i przewodników, tak że podróżnik nie potrzebuje o niczym myśleć. Jest to wprawdzie dość kosztowny sposób podróżowania, ale panowie Tarkowski i Rawlison nie mieli potrzeby się z tym liczyć, wszelkie bowiem wydatki ponosił rząd egipski, który ich zaprosił, jako biegłych, do oceny i rewizji prac przy kanałach. Nel, która nad wszystko w świecie lubiła jeździć na wielbłądzie, otrzymała obietnicę od ojca, że dostanie osobnego, garbatego wierzchowca, na którym wraz z panią Olivier albo z Dinah, a czasem i ze Stasiem, będzie brała udział we wspólnych wycieczkach w bliższe okolice pustyni i do Karoun. Stasiowi przyrzekł pan Tarkowski, że pozwoli mu kiedy nocą pójść na wilki – i że jeżeli przyniesie dobre świadectwo szkolne, to dostanie prawdziwy angielski sztucer i wszelkie potrzebne dla myśliwego przybory. Ponieważ Staś pewny był cenzury, więc od razu zaczął uważać się za posiadacza sztucera i obiecywał sobie dokonać z nim rozmaitych zdumiewających i wiekopomnych czynów. Na takich projektach i rozmowach zeszedł uszczęśliwionym dzieciom obiad. Stosunkowo najmniej zapału okazywała do zamierzonej podróży pani Olivier, której nie chciało się ruszać z wygodnej willi w Port- Saidzie i którą przestraszała myśl zamieszkania przez kilka tygodni w namiocie, a zwłaszcza zamiar wycieczek na wielbłądach. Zdarzyło się jej już kilkakrotnie próbować podobnej jazdy, jak to zwykle robią przez ciekawość Europejczycy zamieszkali w Egipcie, i zawsze te próby wypadały niepomyślnie. Raz wielbłąd podniósł się za wcześnie, gdy jeszcze nie zasiadła się dobrze na siodle, i skutkiem tego stoczyła się przez jego grzbiet na ziemię. Innym razem nie należący do lekkonośnych dromader utrząsł ją tak, że przez dwa dni nie mogła przyjść do siebie, słowem, o ile Nel po dwu lub trzech przejażdżkach, na które pozwolił pan Rawlison, zapewniała, że nie ma nic rozkoszniejszego na świecie, o tyle pani Olivier zostały przykre wspomnienia. Mówiła, że to jest dobre dla Arabów albo dla takiej kruszynki jak Nel, która nie więcej się utrzęsie niż mucha, która by siadła na garbie wielbłąda, ale nie dla osób poważnych i niezbyt lekkich, a zarazem mających pewną skłonność do nieznośnej choroby morskiej. Lecz co do Medinet – el – Fajum miała i inne obawy. Oto w Port- Saidzie, zarówno jak w Aleksandrii, Kairze i całym Egipcie, nie mówiono o niczym więcej, tylko o powstaniu Mahdiego i o okrucieństwach derwiszów. Pani Olivier nie wiedząc dokładnie, gdzie leży Medinet, zaniepokoiła się, czy to nie będzie zbyt blisko od mahdystów, i wreszcie poczęta wypytywać o to pana Rawlisona. Lecz on uśmiechnął się tylko i rzekł: – Mahdi oblega w tej chwili Chartum, w którym broni się jenerał Gordon. Czy pani wie, jak daleko z Medinet do Chartumu? – Nie mam o tym żadnego pojęcia. – Tak mniej więcej jak stąd do Sycylii – objaśnił pan Tarkowski. – Mniej więcej – potwierdził Staś. – Chartum leży tam, gdzie Nil Biały i Niebieski schodzą się i tworzą jedną rzekę. Dzieli nas od niego ogromna przestrzeń Egiptu i cała Nubia. Następnie chciał dodać, że choćby Medinet leżało bliżej od krajów zajętych przez powstanie, to przecie on tam będzie ze swoim sztucerem, ale przypomniawszy sobie, że za podobne przechwałki dostał już nieraz burę od ojca – umilkł. Starsi panowie poczęli jednak rozmawiać o Mahdim i o powstaniu, była to bowiem najważniejsza dotycząca Egiptu sprawa. Wiadomości spod Chartumu były złe. Dzikie hordy oblegały już miasto od półtora miesiąca; rządy egipski i angielski działały powolnie. Odsiecz zaledwie wyruszyła i obawiano się powszechnie, że mimo sławy, męstwa i zdolności Gordona ważne to miasto wpadnie w ręce barbarzyńców. Tego zdania był i pan Tarkowski, który podejrzewał, że Anglia życzy sobie w duszy, by Mahdi odebrał Sudan Egiptowi po to, by później odebrać go Mahdiemu i uczynić z tej ogromnej krainy posiadłość angielską. Nie podzielił się jednak pan Tarkowski tymi podejrzeniami z panem Rawlisonem nie chcąc urażać jego uczuć patriotycznych. Pod koniec obiadu Staś jął wypytywać, dlaczego rząd egipski zabrał wszystkie kraje leżące na południe od Nubii, a mianowicie Kordofan, Darfur i Sudan aż do Albert – Nianza – i pozbawił tamtejszych mieszkańców wolności. Pan Rawlison postanowił mu to wytłumaczyć: z tej przyczyny, że wszystko, co czynił rząd egipski, to czynił z polecenia Anglii, która rozciągnęła nad Egiptem protektorat i w rzeczywistości rządziła nim, jak sama chciała. – Rząd egipski nie zabrał tam nikomu wolności rzekł – ale ją setkom tysięcy, a może i milionom ludzi przywrócił. W Kordofanie, w Darfurze i w Sudanie nie było w ostatnich czasach żadnych państw niezależnych. Zaledwie tu i ówdzie jakiś mały władca rościł sobie prawo do niektórych ziem i zagarniał je wbrew woli ich mieszkańców, przemocą. Przeważnie jednak były one zamieszkałe przez niezawisłe pokolenia Arabo – Murzynów, to jest przez ludzi mających w sobie krew obu tych ras. Pokolenia te żyły w ustawicznej wojnie. Napadały na siebie wzajem i zabierały sobie konie, wielbłądy, bydło rogate i przede wszystkim niewolników. Popełniano przy tym wiele okrucieństw. Ale najgorsi byli kupcy polujący na kość słoniową i niewolników. Utworzyli oni jakby osobną klasę ludzi, do której należeli wszyscy niemal naczelnicy pokoleń i zamożniejsi kupcy. Ci czynili zbrojne wyprawy daleko w głąb Afryki, grabiąc wszędy kły słoniowe i chwytając tysiące ludzi: mężczyzn, kobiet i dzieci. Niszczyli przy tym wsie i osady, pustoszyli pola, przelewali rzeki krwi i zabijali bez litości wszystkich opornych. Południowe strony Sudanu, Darfuru i Kordofanu oraz kraje nad górnym Nilem aż po jeziora – wyludniły się w niektórych okolicach prawie zupełnie. Lecz bandy arabskie zapuszczały się coraz dalej, tak że cała środkowa Afryka stała się ziemią łez i krwi. Otóż Anglia, która, jak ci wiadomo, ściga po całym świecie handlarzy niewolników, zgodziła się na to, by rząd egipski zajął Kordofan, Darfur i Sudan, był to bowiem jedyny sposób zmuszenia tych grabieżców do porzucenia tego obrzydliwego handlu i jedyny sposób utrzymania ich w ryzie. Nieszczęśliwi Murzyni odetchnęli; napady i grabieże ustały, a ludzie poczęli żyć pod jakim takim prawem. Ale oczywiście taki stan rzeczy nie podobał się handlarzom, więc gdy znalazł się między nimi Mohammed – Achmed, zwany dziś Mahdim, który począł głosić wojnę świętą pod pozorem, że w Egipcie upada prawdziwa wiara Mahometa, wszyscy rzucili się jak jeden człowiek do broni.. I oto rozpaliła się ta okropna wojna, która, przynajmniej dotychczas, bardzo źle idzie Egipcjanom. Mahdi pobił we wszystkich bitwach wojska rządowe, zajął Kordofan, Darfur, Sudan; hordy jego oblegają obecnie Chartom i zapuszczają się na północ aż do granic Nubii. – A czy mogą dojść aż do Egiptu? – zapytał Staś. – Nie – odpowiedział pan Rawlison. – Mahdi zapowiada wprawdzie, że zawojuje cały świat, ale jest to dziki człowiek, który o niczym nie ma pojęcia. Egiptu nie zajmie nigdy, gdyż nie pozwoliłaby na to Anglia. – Jeśli jednak wojska egipskie zostaną zupełnie zniesione? – Wówczas wystąpią wojska angielskie, których nie zwyciężył nigdy nikt. – A dlaczego Anglia pozwoliła Mahdiemu zająć tyle krajów? – Skąd wiesz, że pozwoliła – odpowiedział pan Rawlison. – Anglia nie śpieszy się nigdy, albowiem jest wieczna. Dalszą rozmowę przerwał służący Murzyn, który oznajmił, że przyszła Fatma Smainowa i błaga o posłuchanie. Kobiety na Wschodzie zajmują się sprawami prawie wyłącznie domowymi i rzadko nawet wychodzą z haremów. Tylko uboższe udają się na targi lub pracują w polach, jak to czynią żony fellachów, to jest wieśniaków egipskich. Ale i te przesłaniają wówczas twarze. Jakkolwiek w Sudanie, z którego pochodziła Fatma, zwyczaj ten nie bywa przestrzegany i jakkolwiek przychodziła ona już poprzednio do biura pana Rawlisona, jednakże przyjście jej, zwłaszcza o tak późnej porze i do prywatnego domu, wywołało pewne zdziwienie. – Dowiemy się czegoś nowego o Smainie – rzekł pan Tarkowski. – Tak – odpowiedział pan Rawlison dając zarazem znać służącemu, aby wprowadził Fatmę. Jakoż po chwili weszła wysoka, młoda Sudanka, z twarzą zupełnie nie osłoniętą, o bardzo ciemnej cerze i przepięknych, lubo dzikich i trochę złowrogich oczach. Wszedłszy padła zaraz na twarz, a gdy pan Rawlison kazał jej wstać, podniosła się; ale pozostała na klęczkach. – Sidi – rzekła – niech Allach błogosławi ciebie, twoje potomstwo, twój dom i twoje trzody! – Czego żądasz? – zapytał inżynier. – Miłosierdzia, ratunku i pomocy w nieszczęściu, o panie! Oto jestem uwięziona w Port – Saidzie i zatrata wisi nade mną i nad mymi dziećmi. – Mówisz, żeś uwięziona, a przecież mogłaś tu przyjść, a do tego w nocy. – Odprowadzili mnie tu zabtiowie, którzy we dnie i w nocy pilnują mego domu, i wiem, że mają rozkaz poucinać nam wkrótce głowy. – Mów jak niewiasta roztropna – odpowiedział wzruszając ramionami pan Rawlison. – Jesteś nie w Sudanie, ale w Egipcie, gdzie nie zabijają nikogo bez sądu, więc możesz być pewna, że włos nie spadnie z głowy ani tobie, ani twoim dzieciom. Lecz ona poczęła go błagać, by wstawił się za nią jeszcze raz do rządu, wyjednał jej pozwolenie na wyjazd do Smaina: "Anglicy tak wielcy jak ty, panie (mówiła), wszystko mogą. Rząd w Kairze myśli, że Smain zdradził, a to jest nieprawda! Byli u mnie wczoraj kupcy arabscy, którzy przyjechali z Souakimu, a przedtem kupowali gumę i kość słoniową w Sudanie, i donieśli mi, że Smain leży chory w El- Faszer i wzywa mnie wraz z dziećmi do siebie, by je pobłogosławić.. . " – Wszystko to jest twój wymysł, Fatmo – przerwał pan Rawlison. Lecz ona zaczęła zaklinać się na Allacha, że mówi prawdę, a następnie mówiła, iż jeśli Smain wyzdrowieje – to wykupi niezawodnie wszystkich jeńców chrześcijańskich, jeśli zaś umrze, to ona, jako krewna wodza derwiszów, łatwo znajdzie do niego przystęp i uzyska, co zechce. Niech jej tylko pozwolą jechać, albowiem serce w jej piersiach skowyczy z tęsknoty za mężem. Co ona, nieszczęsna niewiasta, zawiniła rządowi i chedywowi? Czy to jej wina i czy może za to odpowiadać, że ma nieszczęście być krewną derwisza Mohammeda- Achmeda? Fatma nie śmiała wobec "Anglików" nazwać swego krewnego Mahdim, ponieważ znaczy to: odkupiciel świata – wiedziała zaś, że rząd egipski uważa go za buntownika i oszusta. Ale bijąc wciąż czołem i wzywając niebo na świadectwo swej niewinności i niedoli, poczęła płakać i zarazem wyć żałośnie, jak czynią na Wschodzie niewiasty po stracie mężów lub synów. Następnie rzuciła się znowu twarzą na ziemię, a raczej na dywan, którym przykryta była posadzka i czekała w milczeniu. Nel, której chciało się trochę spać pod koniec obiadu, rozbudziła się zupełnie, a mając poczciwe serduszko chwyciła rękę ojca i całując ją raz po razu, poczęła prosić za Fatmą: – Niech jej tatuś pomoże! – niech jej pomoże! Fatma zaś, rozumiejąc widocznie po angielsku, ozwała się wśród łkań, nie odrywając twarzy od dywanu: – Niech cię Allach błogosławi, kwiatku rajski, rozkoszy Omaja, gwiazdko bez zmazy! Jakkolwiek Staś był w duszy bardzo zawzięty na mahdystów, jednakże wzruszył się także prośbą i bólem Fatmy. Przy tym Nel wstawiała się za nią, a on ostatecznie zawsze chciał tego, czego chciała Nel – więc po chwili ozwał się niby do siebie, ale tak, by słyszeli go wszyscy: – Ja, gdybym był rządem, pozwoliłbym Fatmie odjechać. – Ale ponieważ nie jesteś rządem – odpowiedział mu pan Tarkowski - lepiej zrobisz nie wdając się w to, co do ciebie nie należy. Pan Rawlison miał również litościwą duszę i odczuwał położenie Fatmy, ale uderzyły go w jej słowach rozmaite rzeczy, które wydały mu się prostym kłamstwem. Mając prawie codzienne stosunki z komorą w Izmaili wiedział dobrze, że żadne nowe ładunki gumy ani kości słoniowej nie przechodziły w ostatnich czasach przez kanał. Handel tymi towarami ustał prawie zupełnie. Kupcy arabscy nie mogli też wracać z leżącego w Sudanie miasta El – Faszer, gdyż mahdyści w ogóle z początku nie dopuszczali do siebie kupców, a tych, których mogli złapać, rabowali i zatrzymywali w niewoli. Było to też rzeczą niemal pewną, że opowiadanie o chorobie Smaina jest kłamstwem. Lecz ponieważ oczki Nel patrzyły wciąż błagalnie na tatusia, więc ten nie chcąc zasmucić dziewczynki rzekł po chwili do Fatmy: – Fatmo, pisałem już do rządu na twoją prośbę, ale bez skutku. A teraz słuchaj. Jutro z tym oto mehendysem (inżynierem), którego tu widzisz, wyjeżdżamy do Medinet – el – Fajum; po drodze zatrzymamy się przez jeden dzień w Kairze, albowiem chedyw chce rozmówić się z nami o kanałach prowadzonych od Bahr – Jussef i dać nam co do nich polecenia. W czasie rozmowy postaram się przedstawić mu twoją sprawę i uzyskać dla ciebie jego łaskę. Ale nic więcej uczynić nie mogę i nie przyrzekam. Fatma podniosła się i wyciągnąwszy obie ręce na znak dziękczynienia, zawołała: – A więc jestem ocalona! – Nie, Fatmo – odpowiedział pan Rawlison – nie mów o ocaleniu, albowiem powiedziałem ci już, że śmierć nie grozi ani tobie, ani twoim dzieciom. Czy jednak chedyw pozwoli na twój odjazd, nie ręczę, albowiem Smain nie jest chory, ale jest zdrajcą, który zabrawszy rządowe pieniądze nie myśli wcale o wykupieniu jeńców od Mohammeda-Achmeda. – Smain jest niewinny, panie, i leży w El – Faszer powtórzyła Fatma – a gdyby on sprzeniewierzył się nawet rządowi, to ja przysięgam przed tobą, moim dobroczyńcą, że jeśli pozwolą mi wyjechać, póty będę błagać Mohammeda – Achmeda, póki nie wyproszę waszych jeńców. – A więc dobrze. Obiecuję ci raz jeszcze, że wstawię się za tobą do chedywa. Fatma poczęła bić pokłony. – Dzięki ci, sidi! Jesteś nie tylko potężny, ale i sprawiedliwy. A teraz błagam cię jeszcze, abyś pozwolił służyć nam sobie jak niewolnikom. – W Egipcie nikt nie może być niewolnikiem – odpowiedział z uśmiechem pan Rawlison. – Służby mam dosyć, a z twoich usług nie mogę korzystać jeszcze i dlatego, że jak ci powiedziałem, wyjeżdżamy wszyscy do Medinet i może być, że pozostaniemy tam aż do ramazanu. – Wiem, panie, albowiem powiedział mi to dozorca Chadigi, ja zaś, dowiedziawszy się o tym, przyszłam nie tylko błagać cię o pomoc, ale by ci powiedzieć także, że dwaj ludzie z mego pokolenia Dangalów, Idrys i Gebhr, są wielbłądnikami w Medinet i że uderzą przed tobą czołem, gdy tylko przybędziesz, ofiarując na twe rozkazy siebie i swe wielbłądy. – Dobrze, dobrze – odpowiedział dyrektor – ale to sprawa kompanii Cooka, nie moja. Fatma ucałowawszy ręce obu inżynierów i dzieci wyszła błogosławiąc szczególniej Nel. Dwaj panowie milczeli przez chwilę, po czym pan Rawlison rzekł: – Biedna kobieta… ale kłamie tak, jak tylko na Wschodzie kłamać umieją – i nawet w jej oświadczeniach wdzięczności brzmi jakaś fałszywa nuta. – Niezawodnie – odpowiedział pan Tarkowski ale co prawda, to czy Smain zdradził, czy nie zdradził, rząd nie ma prawa zatrzymywać jej w Egipcie, gdyż ona nie może odpowiadać za męża. – Rząd nie pozwala teraz nikomu z Sudańczyków wyjeżdżać bez osobnego pozwolenia do Souakimu i do Nubii, więc zakaz nie dotyka tylko Fatmy. W Egipcie znajduje się ich wielu, przychodzą tu bowiem dla zarobku, a między nimi jest pewna liczba należących do pokolenia Dangalów, to jest tego, z którego pochodzi Mahdi. Oto na przykład należą do niego, prócz Fatmy, Chadigi i ci dwaj wielbłądnicy z Medinet. Mahdyści nazywają Egipcjan Turkami i prowadzą z nimi wojnę, ale i między tutejszymi Arabami znalazłoby się sporo zwolenników Mahdiego, którzy by chętnie do niego uciekli. Zaliczyć trzeba do nich wszystkich fanatyków; wszystkich dawnych stronników Arabiego paszy i wielu spośród klas najuboższych. Biorą oni za złe rządowi, że poddał się całkiem wpływom angielskim, i twierdzą, że religia na tym cierpi. Bóg wie, ilu uciekło już przez pustynię, omijając zwykłą drogę morską na Souakim, więc rząd dowiedziawszy się, że Fatma chce także zmykać, przykazał ją pilnować. Za nią tylko i za jej dzieci, jako za krewnych samego Mahdiego, może będzie można odzyskać jeńców. – Czy istotnie niższe klasy w Egipcie sprzyjają Mahdiemu? – Mahdi ma zwolenników nawet w wojsku, które może dlatego bije się tak źle. – Ale jakim sposobem Sudańczycy mogą uciekać przez pustynię? Przecie to tysiące mil? – A jednak tą drogą sprowadzono niewolników do Egiptu. – Sądzę, że dzieci Fatmy nie wytrzymałyby takiej podróży. – Chce też ją sobie skrócić i jechać morzem do Souakimu. – W każdym razie biedna kobieta… Na tym skończyła się rozmowa. A w dwanaście godzin później "biedna kobieta" zamknąwszy się starannie w domu z synem dozorcy Chadigiego szeptała mu ze zmarszczonymi brwiami i ponurym spojrzeniem swych pięknych oczu: – Chamisie, synu Chadigiego, oto są pieniądze. Pojedziesz dziś jeszcze do Medinet i oddasz Idrysowi to pismo, które na moją prośbę napisał do niego świątobliwy derwisz Bellali… Dzieci tych mehendysów są dobre, ale jeśli nie uzyskam pozwolenia na wyjazd, to nie ma innego sposobu. Wiem, że mnie nie zdradzisz… Pamiętaj, że ty i twój ojciec pochodzicie także z pokolenia Dangalów, w którym urodził się wielki Mahdi.\nRozdział 3Obaj inżynierowie wyjechali nazajutrz a noc do Kairu, gdzie mieli odwiedzić rezydenta angielskiego i być na posłuchaniu u wicekróla. Staś obliczał, że może im to zająć dwa dni, i pokazało się, że obliczenia jego były trafne, gdyż trzeciego dnia wieczorem otrzymał od ojca, już z Medinet, następującą depeszę: "Namioty przygotowane. Macie wyruszyć z chwilą rozpoczęcia twoich wakacji. Fatmie daj znać przez Chadigiego, że nie mogliśmy dla niej nic zrobić.. " Podobną depeszę otrzymała również pani Olivier, która też zaraz rozpoczęła przy pomocy Murzynki Dinah przygotowania podróżne. Sam ich widok rozradował serca dzieci. Lecz nagle zaszedł wypadek, który poplątał wszelkie przewidywania i mógł nawet całkiem powstrzymać wyjazd. Oto w dniu, w którym zaczęły się zimowe wakacje Stasia, a w wigilię wyjazdu, panią Olivier ukąsił podczas jej drzemki popołudniowej w ogrodzie skorpion. Jadowite te stworzenia nie bywają zwykle w Egipcie zbyt niebezpieczne, tym razem jednak ukłucie mogło się stać wyjątkowo zgubnym. Skorpion pełznął po górnym oparciu płóciennego krzesła i ukłuł panią Olivier w szyję, w chwili gdy przycisnęła go głową; że zaś poprzednio cierpiała ona na różę w twarzy, więc zachodziła obawa, że choroba się; powtórzy. Wezwano natychmiast lekarza, który przybył jednak dopiero po dwu godzinach, gdyż był zajęty gdzie indziej. Szyja, a nawet i twarz były już opuchnięte, po czym zjawiła się gorączka ze zwykłymi objawami zatrucia. Lekarz oświadczył, że nie może być mowy w tych warunkach o wyjeździe, i kazał chorej położyć się do łóżka – wobec tego dzieciom groziło spędzenie świąt Bożego Narodzenia w domu: Trzeba oddać sprawiedliwość Nel, że w pierwszych zwłaszcza chwilach więcej myślała o cierpieniach: swej nauczycielki niż o utraconych przyjemnościach w Medinet. Popłakiwała tylko po kątach na myśl, że nie zobaczy ojca aż po kilku tygodniach. Staś nie przyjął wypadku z taką samą rezygnacją i wyprawił naprzód depeszę, a potem list z zapytaniem, co mają robić. Odpowiedź przyszła po dwu dniach. Pan Rawliso porozumiał się naprzód z doktorem i dowiedziawszy się od niego, że doraźne niebezpieczeństwo jest usunięte i że tylko z obawy odnowienia się róży nie pozwala na wyjazd pani Olivier z Port – Saldu, zapewnił przede wszystkim dozór i opiekę dla niej, a następnie dopiero przesłał dzieciom pozwolenie na podróż wraz z Dinah. Ale ponieważ Dinah; mimo całego; przywiązania do Nel, nie umiałaby sobie dać rady na kolejach i w hotelach, przeto przewodnikiem i skarbnikiem w czasie drogi miał być Staś. Łatwo zrozumieć, jak był dumny z tej roli i z jak rycerskim animuszem zaręczał małej Nel, że jej włos z głowy nie spadnie, jakby rzeczywiście droga do Kairu i do Medinet przedstawiała jakiekolwiek trudności lub niebezpieczeństwa. Wszystkie przygotowania były już poprzednio ukończone, więc dzieci wyruszyły tego samego dnia kanałem do Izmaili, a z Izmaili koleją do Kairu, gdzie miały przenocować, nazajutrz zaś jechać do Medinet. Opuszczając Izmailę widziały jezioro Timsah, które Staś znał poprzednio, albowiem pan Tarkowski, zapalony w wolnych od zajęć chwilach myśliwy, brał go tam czasem z sobą na ptactwo wodne. Następnie droga szła wzdłuż Wadi – Toumilat, tuż przy kanale słodkiej wody idącym od Nilu do Izmaili i Suezu. Przekopano ten kanał jeszcze przed Sueskim, inaczej bowiem robotnicy pracujący nad wielkim dziełem Lessepsa pozbawieni by byli całkiem wody zdatnej do picia. Ale wykopanie go miało jeszcze i inny pomyślny skutek: oto kraina, która była poprzednio jałową pustynią, zakwitła na nowo, gdy przeszedł przez nią potężny i ożywczy strumień słodkiej wody. Dzieci mogły dostrzec po lewej stronie z okien wagonów szeroki pas zieloności, złożony z łąk, na których pasły się konie, wielbłądy i owce i z pól uprawnych, mieniących się kukurydzą, prosem, alfalfą i innymi gatunkami roślin pastewnych. Nad brzegiem kanału widać było wszelkiego rodzaju studnie, w kształcie wielkich kół opatrzonych wiadrami lub w kształcie zwykłych żurawi, czerpiące wodę, którą fellachowie rozprowadzali pracowicie po zagonach lub rozwozili beczkami na wózkach ciągnionych przez bawoły. Nad runią zbóż bujały gołębie, a czasem zrywały się całe stada przepiórek. Po brzegach kanału przechadzały się poważnie bociany i żurawie. W dali, nad glinianymi chatami fellachów, wznosiły się jak pióropusze korony palm daktylowych. Natomiast na północ od linii kolejowej ciągnęła się szczera pustynia, ale niepodobna do tej, która leżała po drugiej stronie Kanału Sueskiego. Tamta wyglądała jak równe dno morskie, z którego uciekły wody, a został tylko pomarszczony piasek, tu zaś piaski były bardziej żółte, pousypywane jakby w wielkie kopce pokryte na zboczach kępami szarej roślinności. Między owymi kopcami, które gdzieniegdzie zmieniały się w wysokie wzgórza, leżały obszerne doliny, wśród których od czasu do czasu widać było ciągnące karawany. Z okien wagonu dzieci mogły dojrzeć obładowane wielbłądy idące długim sznurem, jeden za drugim, przez piaszczyste rozłogi. Przed każdym wielbłądem szedł Arab w czarnym płaszczu i białym zawoju na głowie. Małej Nel przypomniały się obrazki z Biblii, które oglądała w domu, przedstawiające Izraelitów wkraczających do Egiptu za czasów Józefa. Były one zupełnie takie same. Na nieszczęście, nie mogła przypatrywać się dobrze karawanom, gdyż przy oknach z tej strony wagonu siedzieli dwaj oficerowie angielscy i zasłaniali jej widok. Lecz zaledwie powiedziała to Stasiowi, on zwrócił się z wielce poważną miną do oficerów i rzekł przykładając palec do kapelusza: – Dżentelmeni, czy nie zechcecie zrobić miejsca tej małej miss, która pragnie przypatrywać się wielbłądom? Obaj oficerowie przyjęli z taką samą powagą propozycję i jeden z nich nie tylko ustąpił miejsca ciekawej miss, ale podniósł ją i postawił na siedzeniu przy oknie. A Staś rozpoczął wykład: – To jest dawna kraina Goshen, którą faraon oddał Józefowi dla jego braci Izraelitów. Niegdyś, i jeszcze w starożytności, szedł tu kanał wody słodkiej, tak że ten nowy jest tylko przeróbką dawnego. Ale później poszedł w ruinę i kraj stał się pustynią. Teraz ziemia poczyna być znów żyzna. – Skąd to dżentelmenowi wiadomo? – zapytał jeden z oficerów. – W moim wieku takie rzeczy się wie – odrzekł Staś – a prócz tego niedawno profesor Sterling wykładał nam o Wadi-Toumilat. Jakkolwiek Staś mówił bardzo biegle po angielsku, jednakże odmienny nieco jego akcent zwrócił uwagę drugiego oficera, który zapytał: – Czy mały dżentelmen nie jest Anglikiem? – Małą jest miss Nel, nad którą ojciec jej powierzył mi w drodze opiekę, a ja nie jestem Anglikiem, lecz Polakiem i synem inżyniera przy kanale. Oficer uśmiechnął się słysząc odpowiedź czupurnego chłopaka i rzekł: – Bardzo cenię Polaków. Należę do pułku jazdy, który za czasów Napoleona kilkakrotnie walczył z polskimi ułanami, i tradycja ta stanowi dotychczas jego chwałę i zaszczyt! – Miło mi pana poznać – odpowiedział Staś. I rozmowa poszła dalej łatwo, albowiem oficerowie bawili się widocznie: Pokazało się, że obaj jadą także z Port – Saidu do Kairu dla widzenia się z ambasadorem angielskim i po ostatnie instrukcje co do długiej podróży, która ich niebawem czekała. Młodszy z nich był doktorem wojskowym, ten zaś, który rozmawiał ze Stasiem, kapitan Glen, miał z rozporządzenia swego rządu jechać z Kairu przez Suez do Mombassa i objąć w zarząd cały kraj przyległy do tego portu i ciągnący się aż do nieznanej krainy Samburu. Staś, który z zamiłowaniem czytywał podróże po Afryce, wiedział, że Mombassa leży o kilka stopni za równikiem i że kraje przyległe, jakkolwiek zaliczone już do sfery interesów angielskich, są jeszcze naprawdę mało znane, zupełnie dzikie, pełne słoni, żyraf, nosorożców, bawołów i wszelkiego rodzaju antylop, z którymi wyprawy i wojskowe, i misjonarskie, i kupieckie zawsze się spotykają: Zazdrościł też kapitanowi Glenowi z całej duszy i zapowiedział, że musi go w Mombassa odwiedzić i zapolować z nim na lwy lub bawoły. – Dobrze, ale proszę o odwiedziny z tą małą miss odpowiedział śmiejąc się kapitan Glen i ukazując na Nel, która w tej chwili odeszła od okna i siadła przy nim. – Miss Rawlison ma ojca – odpowiedział Staś – a ja jestem tylko w drodze jej opiekunem. Na to zwrócił się żywo drugi oficer i zapytał: – Rawlison? – czy nie jeden z dyrektorów kanału i ten który ma brata w Bombaju? – W Bombaju mieszka mój stryjek – odpowiedziała Nel podnosząc w górę paluszek. – A więc twój stryjek, darling, jest żonaty z moją siostrą. Ja nazywam się Clary Jesteśmy powinowaci i prawdziwie rad jestem, żem cię spotkał i poznał, mały, kochany ptaszku. I doktor rzeczywiście był rad. Mówił, że zaraz po przybyciu do Port – Saidu rozpytywał się o pana Rawlisona, ale w biurach dyrekcji powiedziano mu, że wyjechał na święta. Wyraził też żal, że statek, którym mają jechać z Glenem do Mombassa, wychodzi z Suezu już za kilka dni, skutkiem czego nie będzie mógł wpaść do Medinet. Polecił tylko Nel pozdrowić ojca i obiecał napisać do niej z Mombassa. Obaj oficerowie zajęli się teraz przeważnie rozmową z Nel, tak że Staś pozostał trochę na boku. Za to na wszystkich stacjach pojawiały się całymi tuzinami mandarynki, świeże daktyle, a nawet i wyborne sorbety. Prócz Stasia i Nel – korzystała z nich także Dinah, która przy wszystkich swych przymiotach odznaczała się niepowszednim łakomstwem. W ten sposób prędko zeszła dzieciom droga do Kairu. Przy pożegnaniu oficerowie ucałowali rączki i główkę Nel i uścisnęli prawicę Stasia, przy czym kapitan Glen, któremu rezolutny chłopiec bardzo się podobał, rzekł na wpół żartem, na wpół naprawdę: – Słuchaj, mój chłopcze! Kto wie, gdzie, kiedy i w jakich okolicznościach możemy się jeszcze spotkać w życiu. Pamiętaj jednak, że zawsze możesz liczyć na moją życzliwość i pomoc. – I wzajemnie! – odpowiedział z pełnym godności ukłonem Staś.\nRozdział 4Zarówno pan Tarkowski, jak pan Rawlison, który kochał nad życie swoją małą Nel, ucieszyli się bardzo z przybycia dzieci. Młoda parka powitała też z radością ojców, ale zaraz poczęła się rozglądać po namiotach, które były już zupełnie wewnątrz urządzone i gotowe na przyjęcie miłych gości. Okazało się, że są wspaniałe, podwójne, podbite jedne niebieską, drugie czerwoną flanelą, wyłożone na dole wojłokiem i obszerne jak duże pokoje. Kompania, której chodziło o opinię wysokich urzędników Towarzystwa Kanałowego, dołożyła wszelkich starań, by im było dobrze i wygodnie. Pan Rawlison obawiał się początkowo, czy dłuższy pobyt pod namiotem nie zaszkodzi zdrowiu Nel, i jeśli się na to zgodził, to tylko dlatego; że w razie niepogody zawsze można było przenieść się do hotelu. Teraz jednak, rozejrzawszy się dokładnie we wszystkim na miejscu, doszedł do przekonania, że dni i noce spędzane na świeżym powietrzu stokroć będą dla jego jedynaczki korzystniejsze niż przebywanie w zatęchłych pokojach miejscowych hotelików. Sprzyjała temu i prześliczna pogoda. Medinet, czyli El- Medine, otoczone naokół piaszczystymi wzgórzami Pustyni Libijskiej, ma klimat o wiele lepszy od Kairu i nie na próżno zwie się "krainą róż". Z powodu ochronnego położenia i obfitości wilgoci w powietrzu noce nie bywają tam wcale tak zimne jak w innych częściach Egiptu, nawet położonych daleko dalej na południe. Zima bywa wprost rozkoszna, a od listopada rozpoczyna się właśnie największy rozwój roślinności. Palmy daktylowe, oliwki, których w ogóle jest mało w Egipcie, drzewa figowe, pomarańczowe, mandarynki, olbrzymie rycynusy, granaty i rozmaite inne rośliny południowe pokrywają jednym lasem tę rozkoszną oazę. Ogrody zalane są jakby olbrzymią falą akacyj, bzów i róż, tak że w nocy każdy powiew przynosi upajający ich zapach. Oddycha się tu pełną piersią i "nie chce się umierać", jak mówią miejscowi mieszkańcy. Podobny klimat ma tylko leżący po drugiej stronie Nilu, lecz znacznie na północ, Heluan, chociaż brak mu tej bujnej roślinności. Ale Heluan łączył się dla pana Rawlisona z żałosnym wspomnieniem, tam bowiem umarła matka Nel. Z tego powodu wolał Medinet – i patrząc obecnie na rozjaśnioną twarz dziewczynki obiecywał sobie w duchu zakupić tu w niedługim czasie grunt z ogrodem, wystawić na nim wygodny angielski dom i spędzać w tych błogosławionych stronach wszystkie urlopy, jakie będzie mógł uzyskać, a po ukończeniu służby przy kanale może nawet zamieszkać tu na stałe. Były to jednak plany na daleką przyszłość i nie całkiem jeszcze stanowcze. Tymczasem dzieci kręciły się od chwili przyjazdu wszędzie jak muchy, pragnąc jeszcze przed obiadem obejrzeć wszystkie namioty oraz osły i wielbłądy najęte na miejscu przez Cooka. Pokazało się jednak, że zwierzęta były na odległym pastwisku i że zobaczyć je będzie można dopiero jutro. Natomiast przy namiocie pana Rawlisona Nelly i Staś spostrzegli z przyjemnością Chamisa, syna Chadigiego, swego dobrego znajomego z Port – Saidu. Nie należał on do służby Cooka i pan Rawlison był nawet zdziwiony spotkawszy go w El- Medine, ale ponieważ używał go poprzednio do noszenia narzędzi, przyjął go i teraz jako chłopca do posyłek i wszelkiego rodzaju posług. Obiad wieczorny okazał się wyborny, gdyż stary Kopt, pełniący już od lat wielu obowiązki kucharza w kompanii Cooka, chciał popisać się swoją sztuką. Dzieci opowiadały o znajomości, jaką zawarły w czasie drogi z dwoma oficerami, co szczególniej zajęło pana Rawlisona, którego brat Ryszard, żonaty z siostrą doktora Clarego, przebywał rzeczywiście od wielu lat w Indiach. Ponieważ było to małżeństwo bezdzietne, więc ów stryjaszek kochał bardzo swoją małą synowicę, którą znał przeważnie tylko z fotografii – i wypytywał o nią starannie we wszystkich swoich listach. Obu ojców zabawiło również zaproszenie, jakie otrzymał Staś od kapitana Glena do Mombassa. Chłopak brał je zupełnie poważnie i obiecywał sobie stanowczo, że kiedyś musi odwiedzić swego nowego przyjaciela za równikiem. Dopiero pan Tarkowski musiał mu tłumaczyć, że urzędnicy angielscy nigdy nie zostają długo na urzędzie w tej samej miejscowości, a to z powodu zabójczego klimatu Afryki, i że nim on Staś – dorośnie, kapitan będzie już na dziesiątej z rzędu posadzie albo nie będzie go wcale na świecie. Po obiedzie całe towarzystwo wyszło przed namioty, gdzie służba poustawiała składane krzesła płócienne, a dla starszych panów przygotowała syfony z wodą sodową i brandy. Była już noc, ale nadzwyczaj ciepła, a ponieważ przypadała pełnia księżyca, więc jasno było jak we dnie. Białe mury budynków miejskich naprzeciw namiotów świeciły zielono, gwiazdy skrzyły się na niebie, a w powietrzu rozchodził się zapach róż, akacyj i heliotropów. Miasto już spało. W ciszy nocnej słychać było tylko niekiedy donośne głosy żurawi, czapli i flamingów, przelatujących znad Nilu w stronę jeziora Karoun. Nagle jednak rozległo się głębokie, basowe szczekanie psa, które zdziwiło Stasia i Nel, zdawało się bowiem wychodzić z namiotu, którego nie zwiedzili, przeznaczonego na skład siodeł, narzędzi i rozmaitych podróżnych przyborów. – Co to za ogromny musi być pies. Chodźmy go zobaczyć – rzekł Staś. Pan Tarkowski począł się śmiać, a pan Rawlison strząsnął popiół z cygara i rzekł, również śmiejąc się: – Well! na nic nie zdało się zamknięcie. Po czym zwrócił się do dzieci: – Jutro – pamiętajcie – jest Wigilia i ten pies miał być niespodzianką przeznaczoną przez pana Tarkowskiego dla Nel, ale ponieważ niespodzianka poczęła szczekać, zmuszony jestem zapowiedzieć ją już dziś. Usłyszawszy to Nel wdrapała się w jednej chwili na kolana pana Tarkowskiego i objęła go za szyję, następnie przeskoczyła na ojcowskie: – Tatusiu, jaka ja jestem szczęśliwa! jaka szczęśliwa! Uściskom i pocałunkom nie było końca; wreszcie Nel, znalazłszy się na własnych nogach, poczęła zaglądać w oczy panu Tarkowskiemu: – Mister Tarkowski… – Co, Nel? – Bo jeśli ja już wiem, że on tam jest, to czy ja mogę go dziś zobaczyć? – Wiedziałem – zawołał z udanym oburzeniem pan Rawlison – że ta mała mucha nie poprzestanie na samej nowinie. A pan Tarkowski zwrócił się do syna Chadigiego i rzekł: – Chamisie, przyprowadź psa. Młody Sudańczyk zniknął za namiotem kuchennym i po chwili ukazał się znów, prowadząc olbrzymie zwierzę za obrożę. A Nel aż się cofnęła. – Oj! – zawołała chwytając ojca za rękę. Staś natomiast wpadł w zapał: – Ależ to lew, nie pies! – Nazywa się Saba (lew) – odpowiedział pan Tarkowski. – Należy on do rasy mastyfów, to zaś są największe psy na świecie. Ten ma dopiero dwa lata, ale istotnie jest ogromny. Nie bój się, Nel, gdyż łagodny jest jak baranek. Tylko śmiało! Puść go; Chamisie. Chamis puścił obrożę, za którą przytrzymywał brytana, a ów poczuwszy, że jest wolny, począł machać ogonem, łasić się do pana Tarkowskiego, z którym poznał się już dobrze poprzednio, i poszczekiwać z radości. Dzieci patrzyły z podziwem przy blasku księżyca na jego potężny okrągły łeb ze zwieszonymi wargami, na grube łapy, na potężną postać przypominającą naprawdę postać lwa płowo – żółtą maścią całego ciała. Nic podobnego nie widziały dotąd w życiu. – Z takim psem można by bezpiecznie przejść Afrykę – zawołał Staś. – Spytaj się go, czyby potrafił zaaportować nosorożca – rzekł pan Tarkowski. Saba nie mógłby wprawdzie odpowiedzieć na to pytanie, ale natomiast machał ogonem coraz weselej i garnął się do ludzi tak serdecznie, że Nel od razu przestała się go bać i poczęła go głaskać po głowie. – Saba, miły, kochany Saba. Pan Rawlison pochylił się nad nim, podniósł jego łeb ku twarzyczce dziewczynki i rzekł: – Saba, przypatrz się tej panience. Oto twoja pani! Masz jej słuchać i strzec – rozumiesz? – Wow! – ozwał się na to basem Saba, jakby rzeczywiście zrozumiał, o co chodzi. I zrozumiał nawet lepiej, niż można się było spodziewać, gdyż korzystając z tego, że głowa jego znajdowała się prawie na wysokości twarzy dziewczynki, polizał na znak hołdu swym szerokim ozorem jej nosek i policzki. Wywołało to powszechny wybuch śmiechu. Nel musiała pójść do namiotu, by się umyć. Wróciwszy po kwadransie czasu ujrzała Sabę z łapami założonymi na ramiona Stasia, który uginał się pod tym ciężarem. Pies przewyższał go o głowę. Nadchodził czas spoczynku, ale mała uprosiła sobie jeszcze pół godziny zabawy, by zapoznać się lepiej z nowym przyjacielem. Jakoż poznanie poszło tak łatwo, że pan Tarkowski posadził ją wkrótce po damsku na jego grzbiecie i podtrzymując ją z obawy, by nie spadła, kazał Stasiowi prowadzić psa za obrożę. Ujechała tak kilkanaście kroków, po czym próbował i Staś dosiąść osobliwego wierzchowca, ale ów siadł wówczas na tylnych łapach, tak że Staś znalazł się niespodzianie na piasku koło ogona. Dzieci miały już udać się na spoczynek, gdy z dala, na oświeconym przez księżyc rynku, ukazały się dwie białe postacie zdążające ku namiotom. Łagodny dotychczas Saba począł warczeć głucho i groźnie, tak że Chamis na rozkaz pana Rawlisona musiał go znów chwycić za obrożę, a tymczasem dwaj ludzie, przybrani w białe burnusy, stanęli przed namiotami. – A kto tam? – zapytał pan Tarkowski. – Przewodniczący wielbłądów – ozwał się jeden z przybyłych. – Ach! to Idrys i Gebhr? Czego chcecie? – Przyszliśmy spytać, czy nie będziemy potrzebni na jutro? – Nie. Jutro i pojutrze są wielkie święta, w czasie których nie godzi się nam robić wycieczek. Przyjdźcie pojutrze rano. – Dziękujemy, efendi. – A wielbłądy macie dobre? – zapytał pan Rawlison. – Bismillach! – odpowiedział Idrys – prawdziwe hegin (wierzchowce) o tłustych garbach i łagodne jak ha' ga (owce). Inaczej Cook nie byłby nas najął. – Nie trzęsą nadto? – Można, panie, położyć garść fasoli na grzbiecie każdego z nich i żadne ziarnko nie spadnie w najszybszym biegu. – Jak przesadzać, to już po arabsku – rzekł śmiejąc się pan Tarkowski. – Albo po sudańsku – dodał pan Rawlison. Tymczasem Idrys i Gebhr stali wciąż jak dwie białe kolumny, przypatrując się pilnie Stasiowi i Nel. Księżyc oświecał ich bardzo ciemne twarze, które przy jego blasku wyglądały jakby wykute z brązu. Białka ich oczu połyskiwały zielonawo spod turbanów. – Dobranoc wam! – rzekł pan Rawlison. – Niech Allach czuwa nad wami, efendi, w nocy i we dnie: To rzekłszy skłonili się odeszli. Przeprowadzało ich głuche, podobne do dalekiego grzmotu warczenie Saby, któremu dwaj Sudańczycy nie podobali się widocznie.\nRozdział 5Przez następne dni nie było żadnych wycieczek. Natomiast wieczorem w Wigilię, gdy na niebie pokazała się pierwsza gwiazda, w namiocie pana Rawlisona zajaśniało setkami świeczek drzewko przeznaczone dla Nel. Choinkę zastępowała wprawdzie tuja wycięta w jednym z ogrodów El – Medine, niemniej jednak Nel znalazła między jej gałązkami mnóstwo łakoci i wspaniałą lalkę, którą ojciec sprowadził dla niej z Kairu, a Staś swój upragniony sztucer angielski. Od ojca dostał przy tym ładunki, rozmaite przybory myśliwskie i siodło do konnej jazdy. Nel nie posiadała się ze szczęścia, a Staś, lubo sądził, że kto posiada prawdziwy sztucer, powinien posiadać i odpowiednią powagę, nie mógł jednak wytrzymać – i wybrawszy chwilę, w której koło namiotu było pusto – obszedł go wokoło na rękach. Sztukę tę, uprawianą mocno w szkole w Port – Saidzie, posiadał w zadziwiającym stopniu i nieraz bawił nią Nel, która zresztą zazdrościła mu jej szczerze. Wigilia i pierwsze święto spłynęły dzieciom częścią na nabożeństwie, częścią na rozpatrywaniu darów, jakie otrzymały, i na tresurze Saby. Nowy przyjaciel okazywał się pojętny nad wszelkie oczekiwanie. Zaraz pierwszego dnia nauczył się podawać łapę, aportować chustki do nosa, których jednak nie oddawał bez oporu – i zrozumiał, że obmywanie ozorem twarzy Nel nie jest rzeczą godną psa – dżentelmena. Nel trzymając palec na nosku udzielała mu rozmaitych nauk, on zaś potakując ruchami ogona dawał w ten sposób do poznania, że słucha z należytą uwagą i bierze je do serca. Podczas przechadzek po piaszczystym placu miejskim sława Saby w Medinet rosła z każdą godziną, a nawet, jak każda sława, zaczynała mieć przykrą stronę, ściągała bowiem całe zastępy dzieciaków arabskich. Z początku trzymały się one z daleka, następnie jednak ośmielone łagodnością "potwora" zbliżały się coraz bardziej, a w końcu obsiadały namioty, tak że nikt nie mógł poruszać się swobodnie. Nadto, ponieważ każdy dzieciak arabski ssie od rana do nocy trzcinę cukrową, przeto za dziećmi ciągną zawsze legiony much, które, uprzykrzone same przez się, bywają niebezpieczne, roznoszą bowiem zarazki egipskiego zapalenia oczu. Służba usiłowała z tego powodu dzieci rozpędzać, ale Nel występowała w ich obronie, a co więcej, rozdawała najmłodszym helou, to jest słodycze, co zjednywało jej wielką ich miłość, ale oczywiście powiększało ich zastępy. Po trzech dniach zaczęły się wspólne wycieczki, częścią wąskotorowymi kolejkami, których dużo nabudowali w Medinet – el- Fajum Anglicy, częścią na osłach, a czasem i na wielbłądach. Pokazało się, że w pochwałach oddawanych tym zwierzętom przez Idrysa było wprawdzie wiele przesady, bo nie tylko fasoli, ale i ludziom niełatwo było utrzymać się na siodłach, lecz była też prawda. Wielbłądy należały oczywiście do rodzaju hegin, to jest wierzchowych, a że karmiono je dobrze durrą (kukurydzą miejscową lub syryjską), więc garby miały tłuste i okazywały się tak ochocze do biegu, że trzeba je było powstrzymywać. Sudańczycy Idrys i Gebhr zjednali sobie, mimo dzikiego połysku ich oczu, ufność i serca towarzystwa, a to przez wielką usłużność i nadzwyczajną troskliwość o Nel. Gebhr miał zawsze okrutny i trochę zwierzęcy wyraz twarzy, ale Idrys zmiarkowawszy prędko, że ta mała osóbka jest okiem w głowie całego towarzystwa, oświadczał przy każdej sposobności, że chodzi mu o nią więcej niż o "własną duszę". Pan Rawlison domyślał się wprawdzie, że przez Nel chce Idrys trafić do jego kieszeni, ale mniemając zarazem, że nie ma na świecie człowieka, który by nie musiał pokochać jego jedynaczki, był mu jednakże wdzięczny i nie żałował "bakczyszów". W ciągu pięciu dni towarzystwo zwiedziło leżące blisko miasta ruiny starożytnego Krokodilopolis, gdzie Egipcjanie czcili niegdyś bożka zwanego Sebak, który miał postać ludzką, a głowę krokodyla. Następna wycieczka była do piramidy Hanara i do szczątków Labiryntu, najdłuższa zaś i cała na wielbłądach – do jeziora Karoun. Północny brzeg jego jest szczerą pustynią, na której prócz ruin dawnych miast egipskich nie ma żadnego śladu życia. Natomiast na południe ciągnie się kraj żyzny, wspaniały, a same brzegi, porośnięte wrzosem i trzciną, roją się od pelikanów, czerwonaków, czapli, dzikich gęsi i kaczek. Tam dopiero Staś znalazł sposobność popisania się celnością swych strzałów. Zarówno ze zwykłej strzelby, jak i popisowe ze sztucera były tak nadzwyczajne, że po każdym dawało się słyszeć zdumione cmokanie Idrysa i wioślarzy arabskich, a spadającym w wodę ptakom towarzyszyły stałe okrzyki: Bismillach i Maszallach! Arabowie zapewnili, że na przeciwległym brzegu "pustynnym" jest dużo wilków i hien i że podrzuciwszy wśród osypisk padlinę owcy można prawie na pewno przyjść do strzału. Wskutek tych zapewnień pan Tarkowski i Staś spędzili dwie noce na pustyni, przy ruinach Dine. Ale pierwszą owcę ukradli zaraz po odejściu strzelców Beduini, druga zaś zwabiła tylko kulawego szakala, którego położył Staś. Dalsze polowania musiały być odłożone, gdyż dla obu inżynierów nadszedł czas wyjazdu na rewizję robót wodnych prowadzonych przy Bahr – Jussef, koło El – Lahum, na południowy wschód od Medinet. Pan Rawlison czekał tylko na przybycie pani Olivier. Na nieszczęście, zamiast niej przyszedł list od lekarza donoszący, że dawna róża w twarzy odnowiła się po ukąszeniu i że chora przez czas dłuższy nie będzie mogła wyjechać z Port – Saidu. Położenie stało się istotnie kłopotliwe. Zabierać z sobą dzieci, starą Dinah, namioty i całą służbę było niepodobna, choćby z tej przyczyny, że inżynierowie mieli być dziś tu, jutro tam, a mogli otrzymać polecenie dotarcia aż do wielkiego Kanału Ibrahima. Wobec tego, po krótkiej naradzie, postanowił pan Rawlison zostawić Nel pod opieką starej Dinah i Stasia oraz ajenta konsularnego włoskiego i miejscowego mudira (gubernatora), z którym się poprzednio poznał. Obiecał też Nel, której żal było rozstawać się z ojcem, że ze wszystkich bliższych miejscowości obaj z panem Tarkowskim będą wpadali do Medinet albo, jeśli znajdzie się co godnego widzenia, wzywali dzieci do siebie. – Bierzemy z sobą Chamisa – mówił – którego w danym razie po was przyślemy. Dinah niech zawsze towarzyszy Nel, ale ponieważ Nel robi z nią wszystko, co jej się podoba, więc ty, Stasiu, czuwaj nad obiema. – Może pan być pewny – odpowiedział Staś – że będę pilnował Nel tak jak rodzonej siostry. Ona ma Sabę, a ja sztucer, więc niech kto spróbuje ją pokrzywdzić… – Nie o to chodzi – rzeki pan Rawlison. – Saba i sztucer nie będą wam z pewnością potrzebne. Ty bądź tak dobry i chroń ją tylko od zmęczenia, a zarazem uważaj, by się nie przeziębiła. Prosiłem konsula, aby w razie gdyby się czuła niezdrowa, wezwał zaraz z Kairu doktora. Chamisa będziemy tu przysysali po wiadomości jak najczęściej. Mudir będzie was także odwiedzał. Spodziewam się przy tym, że nasza nieobecność nie potrwa nigdy długo. Pan Tarkowski nie szczędził także Stasiowi przestróg. Mówił mu, że Nel nie potrzebuje jego obrony, gdyż w Medinet, jak również w całej prowincji El – Fajum nie ma ani dzikich ludzi, ani dzikich zwierząt. Myśleć o czymś podobnym byłoby rzeczą śmieszną i niegodną chłopca, który kończy niedługo rok czternasty. Więc ma być tylko troskliwy i uważny, nie przedsiębrać na własną rękę, a tym bardziej razem z Nel, żadnych wypraw, zwłaszcza zaś na wielbłądach, na których jazda bądź co bądź zawsze męczy. Lecz Nel słysząc to zrobiła tak smutną minkę, że pan Tarkowski musiał ją uspokajać. – Owszem – rzekł głaszcząc jej czuprynkę – będziecie jeździli na wielbłądach, ale przy nas albo ku nam, jeśli przyślemy po was Chamisa. – A samym nam nie wolno robić żadnych wycieczek, choćby tycich, tyciutkich? – pytała dziewczynka. I poczęła pokazywać na paluszku, o jak małe wycieczki jej chodzi. Tatusiowie w końcu przystali z warunkiem, że będą się odbywały na osłach, nie na wielbłądach – i nie do ruin, gdzie łatwo wpaść w jaką dziurę, ale po drogach na pobliskie pola i ku ogrodom położonym za miastem. Dragoman wraz z inną służbą Cooka miał dzieciom zawsze towarzyszyć. Po czym obaj starsi panowie wyjechali, ale wyjechali blisko, do Hamaret – el – Makta, tak że po dziesięciu godzinach wrócili na noc do Medinet. Powtarzało się to przez kilka dni z rzędu, póki nie zwiedzili robót najbliższych. Potem, gdy prace ich objęły dalsze, ale niezbyt jeszcze odległe okolice, przyjeżdżał w nocy Chamis i wczesnym rankiem zabierał Stasia i Nel do tych miasteczek, w których ojcowie chcieli im coś ciekawego pokazać. Dzieci spędzały większą część dnia z tatusiami, a pod zachód słońca wracały do Medinet, do namiotów. Bywały jednak dni, w których Chamis nie przyjeżdżał, i wówczas Nel, pomimo towarzystwa Stasia i Saby, w którym odkrywała coraz nowe przymioty, wyglądała z utęsknieniem posłańca. W ten sposób upłynął czas aż do święta Trzech Króli, na które obaj inżynierowie powrócili do Medinet. W dwa dni później wyjechali jednak znowu, zapowiedziawszy, że wyjeżdżają tym razem na dłużej i że prawdopodobnie dotrą aż do Beni – Suef, a stamtąd do El – Fachem gdzie zaczyna się kanał tegoż nazwiska, idący daleko na południe wzdłuż Nilu. Wielkie też było zdziwienie dzieci, gdy trzeciego dnia koło jedenastej rano Chamis pojawił się w Medinet. Spotkał go pierwszy Staś, który poszedł na pastwisko przypatrywać się wielbłądom. Chamis rozmawiał z Idrysem i powiedział tylko tyle Stasiowi, że przyjechał po niego i po Nel i że natychmiast przyjdzie do namiotów oznajmić, dokąd z polecenia starszych panów mają wyruszyć. Chłopiec poleciał zaraz z dobrą nowiną do Nel, którą zastał bawiącą się z Sabą przed namiotem. – Wiesz! jest Chamis! – zawołał już z daleka. A Nel poczęła zaraz podskakiwać trzymając obie nóżki razem, jak czynią dziewczynki skaczące przez sznur. – Pojedziemy! pojedziemy! – Tak, pojedziemy, i daleko. – A dokąd? – spytała rozgarniając rączkami czuprynę, która jej spadła na oczy. – Nie wiem. Chamis powiedział, że za chwilę tu przyjdzie i powie. – To skąd wiesz, że daleko? – Bo słyszałem, jak Idrys mówił, że on i Gebhr ruszą z wielbłądami natychmiast. To znaczy, że pojedziemy koleją i zastaniemy wielbłądy tam, gdzie będą tatusiowie, a stamtąd będziemy robili jakieś wycieczki. Czupryna z powodu ciągłych podskoków pokryła znów nie tylko oczy, ale całą twarz Nel, a nóżki jej odbijały się tak od ziemi, jakby były z kauczuku. W kwadrans później przyszedł Chamis i pokłonił się obojgu: – Khanage (paniczu) – rzekł do Stasia – jedziemy za trzy godziny pierwszym pociągiem. – Dokąd? – Do El – Gharak – el – Sultani, a stamtąd razem ze starszymi panami na wielbłądach do Wadi – Rajan: Serce zabiło Stasiowi z radości, ale jednocześnie zdziwiły go słowa Chamisa. Wiedział, że Wadi – Rajan jest to wielkie kolisko piaszczystych wzgórz wznoszące się na Pustyni Libijskiej na południe i na południowy zachód od Medinet, a tymczasem pan Tarkowski i pan Rawlison zapowiedzieli wyjeżdżając, że udają się w stronę wprost przeciwną, w kierunku Nilu. – Cóż się stało? – zapytał Staś. – To ojciec mój i pan Rawlison nie są w Beni – Suef, tylko w El – Gharak? – Tak im wypadło – odrzekł Chamis. – Ale przecież kazali pisywać do siebie do El – Fachen. – W tym liście pisze starszy efendi, dlaczego są w El- Gharak. I przez chwilę szukał przy sobie listu, po czym wykrzyknął: – Och, Nabi (proroku)! zostawiłem list w torbie przy wielbłądnikach. Polecę zaraz, póki Idrys i Gebhr nie odjadą. I pobiegł do wielbłądników, a tymczasem dzieci poczęły wraz z Dinah przygotowywać się do drogi. Ponieważ zanosiło się na dłuższą wycieczkę, więc Dinah zapakowała parę sukienek, trochę bielizny i cieplejsze ubranie dla Nel. Staś także pomyślał o sobie, a zwłaszcza nie zapomniał o sztucerze i ładunkach, mając nadzieję spotkać się wśród osypisk Wadi – Rajan z wilkami i hienami. Chamis wrócił dopiero po godzinie, tak spocony, zziajany, że przez chwilę nie mógł tchu złapać. – Nie znalazłem już wielbłądników – mówił – i goniłem za nimi, ale na próżno. Nic to jednak nie szkodzi, gdyż i list, i samych starszych efendich znajdziemy w El – Gharak. Czy i Dinah ma jechać z nami? – Albo co? – Może lepiej, żeby została. Starsi panowie nie mówili o niej wcale. – Ale zapowiedzieli wyjeżdżając, że Dinah zawsze ma towarzyszyć panience, więc pojedzie i teraz. Chamis skionił się przyłożywszy dłoń do serca i rzekł: – Spieszmy się, panie, bo inaczej katr (pociąg) odejdzie. Rzeczy były gotowe, więc znaleźli się na czas na stacji. Odległość z Medinet do Gharak nie wynosi więcej jak trzydzieści kilometrów, ale kolejka poboczna, która łączy te miejscowości, idzie wolno i zatrzymuje się niezmiernie często. Gdyby Staś był sam, byłby niewątpliwie wolał jechać na wielbłądzie niż koleją, gdyż wyliczył, iż Idrys i Gebhr, wyruszywszy na dwie godziny przed pociągiem, będą wcześniej od nich w El – Gharak. Ale dla Nel byłaby to droga zbyt długa, więc mały opiekun, który wziął bardzo do serca przestrogi obu ojców, nie chciał narażać dziewczynki na zmęczenie. Zresztą czas zszedł obojgu szybko, tak że ani obejrzeli się, kiedy stanęli w Gharak. Mała stacyjka, z której Anglicy robią zwykle wycieczki do Wadi- Rajan, była zupełnie pusta. Zastali tylko kilka zakwefionych kobiet z koszami mandarynek, dwóch nieznanych wielbłądników – Beduinów oraz Idrysa i Gebhra z siedmiu wielbłądami, z których jeden był silnie objuczony. Natomiast pana Tarkowskiego ani pana Rawlisona nie było ani śladu. Ale Idrys w ten sposób wytłumaczył ich nieobecność: – Starsi panowie pojechali na pustynię, aby ustawić namioty, które przywieźli z Etsah, i kazali nam jechać za sobą. – A jakże znajdziemy ich wśród wzgórz? – zapytał Staś. – Przysłali przewodników, którzy nas poprowadzą. To powiedziawszy wskazał na Beduinów. Starszy z nich skłonił się, przetarł palcem jedno oko, jakie posiadał, i rzekł: – Nasze wielbłądy nie tak tłuste, ale nie mniej ścigłe od waszych. Za godzinę tam będziemy. Staś był rad, że spędzą noc na pustyni, ale Nel odczuła pewien zawód, albowiem poprzednio była pewna, że zastanie tatusia w Gharak. Tymczasem naczelnik stacji, zaspany Egipcjanin w czerwonym fezie i w ciemnych okularach, zbliżył się i nie mając nic innego do roboty, począł przypatrywać się europejskim dzieciom. – To dzieci tych inglezi, którzy pojechali rano ze strzelbami na pustynię – rzekł Idrys sadowiąc Nel na siodle. Staś oddawszy sztucer Ghamisowi siadł przy niej, albowiem siodło było obszerne i mające kształt palankinu, tylko bez dachu. Dinah usadowiła się za Chamisem, inni zajęli osobne wielbłądy i ruszyli. Gdyby naczelnik stacji popatrzył był dłużej za nimi, byłby może zdziwiony, że owi Anglicy, o których wspomniał Idrys, pojechali wprost do ruin na południe, oni zaś skierowali się od razu ku Talei, w stronę przeciwną. Ale naczelnik wrócił jeszcze przedtem do domu, ponieważ żaden pociąg nie przychodził tego dnia do Gharak. Godzina była piąta po południu. Pogoda wspaniała. Słońce przeszło już na tę stronę Nilu i zniżyło się nad pustynią tonąc w złotych i purpurowych zorzach płonących po zachodniej stronie nieba. Powietrze tak było przesycone różowym blaskiem, że oczy mrużyły się od jego zbytku. Pola przybrały odcień liliowy, a natomiast odległe wzgórza, odrzynające się twardo na tle zórz, miały barwę czystego ametystu. Świat tracił cechy rzeczywistości i zdawał się być jedną grą zaziemskich świateł. Póki jechali przez kraj zielony i uprawny, przewodnik – Beduin prowadził karawanę krokiem umiarkowanym, z chwilą jednak gdy pod nogami wielbłądów zaskrzypiał twardy piasek, zmieniło się wszystko od razu. – Yalla! yalla! – zawyły nagle dzikie głosy. A jednocześnie dał się słyszeć świst batów i wielbłądy, przeszedłszy z kłusa w cwał, poczęły pędzić jak wicher, wyrzucając nogami piasek i żwir pustyni. – Yalla! yalla! Kłus wielbłąda bardziej trzęsie, cwał, którym te zwierzęta rzadko biegną, bardziej kołysze, więc dzieci bawiła z początku ta szalona jazda. Ale wiadomo choćby z huśtawki, że zbyt szybkie kołysanie się powoduje zawrót głowy. Jakoż po pewnym czasie, gdy pęd nie ustawał, małej Nel poczęło się kręcić w główce i ćmić w oczach. – Stasiu, czemu my tak lecimy? – zawołała zwracając się do towarzysza. – Myślę, że pozwolili zanadto rozpędzić się wielbłądom, a teraz nie mogą ich wstrzymać – odrzekł Staś. Ale zauważywszy, że twarz dziewczynki trochę pobladła, począł wołać na Beduinów pędzących na przedzie, by zwolnili. Wołanie jego miało jednak tylko ten skutek, że rozległy się znów okrzyki: "Yalla!" – i że zwierzęta przyspieszyły jeszcze biegu. Chłopiec sądził w pierwszej chwili, że Beduini go nie dosłyszeli, gdy jednak na powtórne wezwanie nie było żadnej odpowiedzi i gdy jadący za nimi Gebhr nie przestawał smagać tego wielbłąda, na którym oboje z Nel siedzieli, pomyślał, że to nie wielbłądy poniosły, ale że ludzie tak spieszą z jakiejś nie znanej mu przyczyny. Przyszło mu do głowy, że może pojechali złą drogą i że chcąc wynagrodzić czas stracony pędzą teraz z obawy, by starsi panowie nie wyłajali ich za zbyt późne przybycie. Lecz po chwili zrozumiał, że to nie może być, gdyż pan Rawlison bardziej by się rozgniewał za zbytnie umęczenie Nel. Co to więc znaczy? i dlaczego nie słuchają jego rozkazów? W sercu chłopaka począł wzbierać gniew i obawa o Nel. – Stój – krzyknął z całej siły, zwracając się do Gebhra. – Ouskout (milcz)! – zawył w odpowiedzi Sudańczyk. I pędzili dalej. Noc zapada w Egipcie koło godziny szóstej, więc zorze wkrótce zgasły, a po pewnym czasie na niebo wytoczył się wielki, czerwony od blasku zórz księżyc i rozświecił pustynię łagodnym światłem. W ciszy słychać było tylko zziajany oddech wielbłądów i głuche, szybkie uderzenia ich nóg o piasek, a czasem świst batów. Nel była już tak znużona, że Staś musiał podtrzymywać ją na siodle. Co chwila zapytywała, czy prędko dojadą, i widocznie krzepiła ją tylko nadzieja rychłego zobaczenia ojca. Ale na próżno rozglądali się oboje dokoła. Upłynęła godzina, potem druga: ani namiotów, ani ognisk nigdzie nie było widać. Wówczas włosy powstały na głowie Stasia, albowiem zrozumiał, że ich porwano.\nRozdział 6A panowie Rawlison i Tarkowski oczekiwali rzeczywiście dzieci, ale nie wśród wzgórz piaszczystych Wadi – Rajan, dokąd nie mieli ani potrzeby, ani ochoty jechać, lecz w zupełnie innej stronie, w mieście El – Fachem nad kanałem tegoż nazwiska, przy którym oglądali dokonane przed końcem roku roboty. Odległość między El – Fachen a Medinet wynosi w prostej linii około czterdziestu pięciu kilometrów. Ponieważ jednak nie ma bezpośredniego połączenia i trzeba jechać na El – Wasta, co podwaja niemal drogę, przeto pan Rawlison, rozglądając się w przewodniku kolejowym, czynił następujące wyliczenia: – Chamis wyjechał onegdaj wieczór – mówił do pana Tarkowskiego - i w El – Wasta złapał pociąg idący z Kairu, w Medinet jest zatem dziś rano. Dzieci zapakują się w godzinę. Wyjechawszy wszelako w południe, musiałyby czekać na nocny pociąg idący wzdłuż Nilu, a ponieważ nie pozwoliłem Nel jechać nocą, więc wyruszą dziś rano i będą tu zaraz po zachodzie słońca. – Tak – rzekł pan Tarkowski – Chamis musi trochę odpocząć, a Stasiowi pali się wprawdzie w głowie, jednakże gdy chodzi o Nel, można zawsze na niego liczyć. Zresztą posłałem mu także kartę, by nie wyjeżdżali na noc. – Dzielny chłopiec i ufam mu zupełnie – odpowiedział pan Rawlison. – Co prawda, to i ja. Staś przy swych rozmaitych wadach ma prawy charakter i nigdy nie kłamie, albowiem jest odważny, a kłamią tylko tchórze. Energii też mu nie brak i jeśli z czasem zdobędzie się na spokojną rozwagę, to myślę, że da sobie radę na świecie. – Z pewnością. Co zaś do rozwagi, to czy ty byłeś rozważny w jego wieku? – Muszę przyznać, że nie – odpowiedział śmiejąc się pan Tarkowski – ale może nie byłem tak pewny siebie jak on. – To przejdzie. Tymczasem bądź szczęśliwy, że masz takiego chłopca. – A ty, że masz takie słodkie i kochane stworzenie jak Nel. – Niech ją Bóg błogosławi – odpowiedział ze wzruszeniem pan Rawlison. Dwaj przyjaciele uścisnęli sobie dłonie, po czym zasiedli do przeglądania planów i kosztorysów robót. Na tym zajęciu spłynął im czas aż do wieczora. O godzinie szóstej, gdy już zapadała noc, znaleźli się na stacji i chodząc po peronie rozmawiali w dalszym ciągu o dzieciach.\n<a href="https://cyfroteka.pl/ebooki/W_pustyni_i_w__puszczy-ebookRO/p02010583i020" target="_blank" title="W pustyni i w puszczy [Henryk Sienkiewicz] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="https://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="W pustyni i w puszczy [Henryk Sienkiewicz] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Solanki i glinki | Kąpiel | sklep.puregreen.pl\nStrona główna/Kosmetyki naturalne/Pielęgnacja ciała/Kąpiel/Solanki i glinki\nSolanki i glinki wykorzystywane są od dawna do pielęgnacji skóry. Posiadają cenne właściwości, które potrafią niwelować problemy skórne oraz odżywiać, pobudzać do regeneracji, jak i odmładzać. Stosowanie solanek oraz glinek pod różnymi postaciami może sprawić, że Twoja skóra nabierze młodego, promiennego blasku. Wystarczy, że wybierzesz idealny dla siebie kosmetyk, który kompleksowo zadba o Twoją skórę. Zarówno glinki, jak i solanki dostępne w naszej ofercie, sprostają Twoim wymaganiom. Koniecznie przekonaj się o ich cennych właściwościach.\nSolanki to wody mineralne, w których występuje wyjątkowe bogactwo minerałów, takich jak sole magnezowe, związki bromu i jodu, bor, potas i wiele innych, a także duża ilość jonów chlorkowych, sodowych i wapniowych. Solanki są wodami podziemnymi. Obecne są na różnych głębokościach, od kilkudziesięciu do kilku tysięcy metrów pod ziemią. Im głębiej , tym większe występuje w nich stężenie minerałów. Głębokość powoduje również, że są to wody czyste, pozbawione jakichkolwiek zanieczyszczeń cywilizacyjnych.\nWiele z solanek zalicza się do wód leczniczych. Mają pozytywny wpływ na cały organizm człowieka. Zależnie od sposobu użycia pomagają w zwalczaniu dolegliwości reumatycznych, bólu mięśni i stawów. Wspomagają nasz układ oddechowy, szczególnie przy przeziębieniach, grypie, anginie. Wpływają leczniczo na skórę w problemach takich jak łuszczyca, trądzik czy alergie. Regularne stosowanie solanek wzmacnia cały organizm i buduje odporność.\nGlinka (inaczej kaolin) jest naturalnym minerałem, który zawiera bardzo wiele cennych mikro- i makroelementów. Są wśród nich między innymi żelazo, potas, magnez, krzem, miedź, cynk, selen. Poza tym glinki posiadają wyjątkową zdolność absorpcji zanieczyszczeń, oczyszczają skórę i mają właściwości antyseptyczne. Są hipoalergiczne, bezpieczne dla skóry wrażliwej i atopowej.\nWystępowanie różnych kolorów glinek wynika z zawartości składników mineralnych. Dzięki nim glinki mają różne właściwości.\nGlinka zielona ma wyjątkowo silne działanie antybakteryjne i dezynfekujące, przez co idealnie oczyszcza cerę trądzikową i tłustą. Czerwona uszczelnia naczynia krwionośne, stąd jest stosowana przy cerze naczynkowej. Glinka biała używana jest często w zasypkach i pudrach dla niemowląt ze względu na bardzo łagodne działanie. Szczególnie cenna dla cery wrażliwej i suchej. Glinka żółta działa podobnie jak zielona, ale jest delikatniejsza dla skóry.\nW ofercie naszego sklepu znajdują się wszystkie rodzaje glinek. Wychodząc naprzeciw potrzebom klientów oferujemy również szereg różnorodnych produktów stworzonych w oparciu o solanki, tj. żele solankowe do ciała (w tym przeciwko cellulitowi), peelingi solne, solanki termalne (również w aerozolu), solanki jodowo-bromowe, mgiełki solankowe, balsamy do ciała, sól morską, a także kremy do rąk. Nasze produkty pozwalają na odpowiednie nawilżenie i ujędrnienie skóry, a także jej odżywienie, wygładzenie, wzmocnienie, uodpornienie oraz szybszą regenerację! Zawartość soli wpływa również korzystnie na wygląd i kondycję skóry. Dlatego też, jeśli zdrowie i młody wygląd to Twoje priorytety, warto rozejrzeć się za odpowiednią dla siebie glinką lub produktem solankowym.\nMarkaMokosh WłaściwościOczyszczające, Złuszczające, Odświeżające, Kojące, Wygładzające, Pielęgnacyjne, Regenerujące\nMarkaMokosh WłaściwościOdświeżające, Kojące, Wygładzające, Pielęgnacyjne, Regenerujące, Oczyszczające, Złuszczające\nMarkaBIOLINE KONSYSTENCJA / FORMAW SPRAYU Rodzaj skórySucha, Mieszana, Wrażliwa WłaściwościNawilżające, Pielęgnacyjne, Ściągające, Tonizujące\nMarkaBIOLINE Pojemność [ml]200 WłaściwościOczyszczające, Złuszczające\nMarkaBIOLINE KONSYSTENCJA / FORMAW KREMIE Pojemność [ml]200 WłaściwościWygładzające, Pielęgnacyjne, Tonizujące, Nawilżające, Wzmacniające, Do cery trądzikowej, Przeciwzmarszczkowe\nMarkaBIOLINE KONSYSTENCJA / FORMAW KREMIE Pojemność [ml]200 WłaściwościOczyszczające, Matujące\nMarkaBIOLINE KONSYSTENCJA / FORMAW KREMIE Pojemność [ml]200 WłaściwościNawilżające, Do cery trądzikowej, Odżywiające, Tonizujące\nMarkaUzdrowisko Rabka KONSYSTENCJA / FORMAW ŻELU WłaściwościNawilżające, Ujędrniające, Odmładzające, Odżywiające\nMarkaUzdrowisko Rabka Pojemność [ml]1000 WłaściwościŁagodzące, Do cery trądzikowej, Kojące, Regenerujące\nMarkaUzdrowisko Rabka Pojemność [ml]100\nMarkaUzdrowisko Rabka Pojemność [ml]100 WłaściwościPielęgnacyjne, Oczyszczające\n15.50 zł 13.17 zł\nMarkaUzdrowisko Rabka KONSYSTENCJA / FORMAW BALSAMIE WłaściwościNawilżające, Kojące, Regenerujące, Odżywiające\n8.90 zł 7.56 zł\n1 Mgiełka solankowa 950ml - Zabłocka\n2 Solanka termalna 1l - Uzdrowisko Rabka\n3 Glinka biała, 200ml - BIOLINE\n4 Glinka zielona, 200ml - BIOLINE\n5 Solanka termalna 950ml - Zabłocka


Płytki ceramiczne. Na co zwrócić uwagę przy aranżacji wnętrza? - Firma remontowa – Wojciech Gośliński\nPłytki ceramicznePłytki ceramiczne. Na co zwrócić uwagę przy aranżacji wnętrza?\nRóżnorodność faktur oraz formatów, ogromny wybór odcieni i kolorów płytek ceramicznych sprawia, że możliwe jest zrealizowanie wszystkich pomysłów klienta, osiągnięcie zdumiewających efektów wizualnych przy formowaniu przestrzeni wnętrza.\nPłytki ceramiczne zwykle kupuje się zważając na ich fizyczne bezpieczeństwo, komfort, pożądany efekt dekoracyjny oraz ekonomiczność; cena zakupu to jedno, a parametry płytki, przekładające się na jej żywotność, to drugie.\nTo, jakie płytki wybierzemy: ciemne, czy jasne; o wyrazistym wzorze, czy delikatnym lub wręcz gładkie; połyskujące, czy matowe ma kapitalny wpływ na to, jaki osiągniemy efekt końcowy. Stosując ciemniejsze, czy jaśniejsze odcienie wpływamy na optyczną zmianę wielkości wnętrza, ciemne kolory zmniejszą optycznie wnętrze, natomiast jasne powiększą. Wnętrze wąskie i długie możemy optycznie poszerzyć i skrócić wykładając szerokie ściany płytkami w ciemniejszych odcieniach, natomiast jaśniejszymi wąskie ściany.\nOprócz wyboru koloru istotnym jest też wybór faktury i wzoru płytek. Wybierając płytki o niewyraźnym wzorze do małego pomieszczenia możemy sprawić, że będzie wydawało się bardziej przestronne, a płytki o wyrazistym wzorze zawsze będą optycznie zmniejszać wnętrze. Neutralnie-jeśli chodzi o powiększenie bądź zmniejszenie pomieszczenia “zachowają” się płytki gładkie, bez wzoru.\nWykładając płytkami ścianę do samego sufitu stwarzamy wrażenie wyższego pomieszczenia, odwrotny efekt osiągniemy kończąc położenie płytek kilkadziesiąt centymetrów od sufitu, lub gdy podzielimy ścianę w poziome paski z dopasowanych wielkością płytek różniących się odcieniami i kolorami lub wkomponowując listwy dekoracyjne i dekory.\nPionowy, czy poziomy układ płytek ma również wpływ na optyczne poszerzenie lub podwyższenie wnętrza: układane poziomo poszerzają pomieszczenie, z kolei układane pionowo podwyższają.\nWnętrze z płytkami glazurowanymi jest bardziej świetliste, wynika to z dobrze odbijającej światło, powodującej refleksy świetlne błyszczącej powierzchni. Ciemniejsze kolory lepiej wyglądają na podłodze niż na ścianie, gdyż są cięższe. Na podłogę zaleca się wybierać płytki o większej odporności na ścieranie, zginanie i nieśliskie, płytki o chropowatej powierzchni są szczególnie zalecane gdy podłoga będzie często mokra.\nPodłogowe płytki glazurowane dzielimy na 5 klas ścieralności. Kuchnia, salon, przedpokój wymagają zastosowania płytek o klasie ścieralności nie niższej, niż 3 klasa. 5-ta klasa ścieralności przewidziana jest do pomieszczeń intensywnie użytkowanych, zarówno mieszkalnych jak i lokali użytkowych.\nDostępne są płytki glazurowane i nieglazurowane. Powierzchnia płytki glazurowanej wykonana jest z nieprzepuszczającej wody szkliwionej warstwy, czyli glazury. Glazura jest odporna na pęknięcia i ma wytrzymałość termiczną, a szczególnie odporne termicznie są płytki glazurowane mrozoodporne do zastosowania na\nWykańczając jedno wnętrze kupujemy płytki o tym samym kodzie, odcieniu i kalibrze. Jeśli w jednym pomieszczeniu mają być wyłożone płytki o różnych kodach należy zważać, aby były o jednakowym kalibrze.\nPamiętajmy, że płytki o gładkiej powierzchni są łatwiejsze w utrzymaniu czystości, a płytki podłogowe fakturowane szybko się zabrudzą.\nUstalając metraż powierzchni do położenia płytek należy kupić ok. 15% więcej płytek niż wskazują wyliczenia, ostateczna nadwyżka do zakupu uzależniona jest od wielkości płytek, pomieszczenia i projektu ułożenia płytek.\nGres i jego wszechstronność.


Neuropatia cukrzycowa i polineuropatia - Diabetesinformationsportal\nNeuropatia cukrzycowa i polineuropatia\nNeuropatia cukrzycowa obejmuje różne obrazy kliniczne, w których nerwy w różnych częściach ciała są uszkadzane przez wysoki poziom cukru we krwi. Dlatego też pewne funkcje organizmu, które są kontrolowane przez nerwy, przestają działać. Jeśli dotkniętych jest kilka nerwów, eksperci mówią o polineuropatii.\nNerwy, niczym przewody elektryczne, łączą nasz mózg z mięśniami, czujnikami w skórze i innymi organami. Poprzez nerwy mózg przekazuje sygnały sterujące do najmniejszych części ciała. W naszej skórze znajdują się małe czujniki, które przekazują wrażenia zmysłowe za pośrednictwem dróg nerwowych do mózgu.\nZaburzenia nerwowe spowodowane przez cukrzycę mogą dotyczyć różnych części układu nerwowego. W związku z tym, obraz kliniczny może również wyglądać inaczej. Ogólnie rzecz biorąc, istnieją dwie kategorie:\nObwodowa polineuropatia cukrzycowa (dotyczy nerwów odpowiedzialnych za ruch mięśni i odczuwanie dotyku na skórze);\nWegetatywna neuropatia cukrzycowa (wpływa na nerwy, które kontrolują narządy w organizmie).\nW zależności od tego, który obszar jest dotknięty chorobą, pacjenci mogą odczuwać drętwienie lub ból np. w stopach lub dłoniach. Neuropatia może również wpływać na trawienie lub bicie serca. Niemniej jednak we wczesnych stadiach choroby często pozostaje ona niezauważona.\nPrawidłowa kontrola poziomu cukru we krwi oraz zdrowy styl życia zapobiegają neuropatii w cukrzycy typu 1. Jednak w przypadku zauważenia objawów powinno zostać to zbadane przez lekarza. U osób z cukrzycą typu 2 nie można bezpośrednio zapobiec wystąpieniu neuropatii. W zależności od obrazu klinicznego można następnie omówić różne opcje leczenia.\nJakie są objawy obwodowej polineuropatii cukrzycowej?\nCzęść układu nerwowego, która świadomie kontroluje ruchy, nazywana jest somatycznym układem nerwowym. Jeśli ta część układu nerwowego zostanie uszkodzona przez cukrzycę, stan ten nazywa się obwodową polineuropatią cukrzycową. Najczęściej obwodowa polineuropatia cukrzycowa występuje po prawej i lewej stronie ciała z podobnym nasileniem.\nNa początku osoby dotknięte chorobą często nie odczuwają żadnego dyskomfortu. Często zdarza się, że polineuropatia obwodowa zostaje wykryta dopiero po wystąpieniu objawów. Najczęściej zaczynają się one w stopach i podudziach lub, rzadziej, w dłoniach i ramionach.\nWiększość z tych objawów może występować również w innych chorobach. Należy je wykluczyć za pomocą badania lekarskiego.\nObwodowa polineuropatia cukrzycowa może przebiegać w różny sposób. Niektóre osoby mają coraz większe trudności z odczuwaniem dotyku, różnicy temperatur czy bodźców bólowych. Ponieważ nerwy wysyłają mniej sygnałów do mózgu, są one znane jako objawy negatywne. Jednak około połowa wszystkich cierpiących odczuwa zaburzenia czucia, takie jak mrowienie, odrętwienie lub pieczenie, a nawet silny ból. Te zaburzenia czucia zaliczane są do objawów pozytywnych, ponieważ odbierane są dodatkowe, ale nieprawidłowe doznania. Takie nieprzyjemne zaburzenia czucia są zwykle silniej odczuwane w spoczynku, zwłaszcza wieczorem lub w nocy, i często ulegają poprawie podczas ruchu. Inne możliwe objawy to osłabienie mięśni nóg i niestabilny chód. Istnieje jednak również szereg innych chorób, które powodują podobne dolegliwości. Dlatego ważne jest dokładne badanie lekarskie.\nPonieważ polineuropatia sprawia, że urazy i punkty nacisku na stopach są trudniej dostrzegalne, częściej występują ciężkie, źle gojące się rany na stopach. Jest to tzw. zespół stopy cukrzycowej.\nTutaj można dowiedzieć się więcej o stopie cukrzycowej!\nJakie są objawy wegetatywnej neuropatii cukrzycowej?\nCzęść układu nerwowego, która kontroluje funkcje narządów wewnętrznych bez naszego świadomego wpływu, nazywana jest autonomicznym lub wegetatywnym układem nerwowym. Jeśli ta część układu nerwowego zostanie uszkodzona przez cukrzycę, stan ten nazywa się wegetatywną neuropatią cukrzycową.\nW zależności od tego, który organ został dotknięty neuropatią, u chorych występują bardzo różne objawy. Ciężkie objawy występują w tych chorobach rzadziej i często dopiero po długim czasie trwania cukrzycy.\nTakie uszkodzenie nerwów może mieć wpływ na układ krążenia. Często serce bije szybciej niż zwykle, nawet w spoczynku. W rezultacie serce i układ krążenia są w mniejszym stopniu zdolne do adaptacji do zmiennych obciążeń, np. podczas wytężonej aktywności sportowej lub w warunkach silnego stresu. Częściej występują zaburzenia rytmu serca, wzrasta ryzyko udaru mózgu i nagłej śmierci sercowej. Dlatego też może być wskazane unikanie leków, które zmniejszają zdolność adaptacji rytmu serca (zmienność rytmu serca). Ponieważ jednak objawy zmniejszonej zmienności rytmu serca są bardzo niespecyficzne, należy dokładnie zbadać czynność układu sercowo-naczyniowego, aby wykluczyć inne schorzenia.\nJeśli przewód pokarmowy jest dotknięty uszkodzeniem nerwów, może to prowadzić do nudności, wzdęć, biegunek lub nawet zaparć. Częstą przyczyną jest zbyt szybkie lub zbyt wolne opróżnianie żołądka z powodu uszkodzenia nerwów. Przełyk, żołądek i jelita transportują pokarm poprzez specyficzne skurcze i rozkurcze mięśni. Wszystko to jest kontrolowane przez układ nerwowy i dlatego cukrzyca może mieć na to wpływ.\nZaburzenia w opróżnianiu pęcherza moczowego oraz w aktywności seksualnej mogą być również konsekwencją wegetatywnej neuropatii. Niektórzy chorzy nie czują już, że ich pęcherz jest pełny lub nie mogą go prawidłowo opróżnić. Inni zawsze odczuwają potrzebę pójścia do toalety, choć pęcherz nie jest pełny. Wiele mężczyzn i kobiet cierpi również na dysfunkcje seksualne w wyniku cukrzycy.\nTutaj można dowiedzieć się więcej o dysfunkcjach seksualnych!\nPonieważ układ nerwowy wpływa na niemal wszystkie organy w organizmie, uszkodzenie nerwu autonomicznego może mieć wpływ na wiele innych funkcji, w tym na układ hormonalny, gruczoły potowe lub kontrolę ruchu gałek ocznych.\nCo zwiększa ryzyko neuropatii?\nSzereg czynników zwiększa ryzyko wystąpienia cukrzycowego uszkodzenia nerwów:\ndłuższy czas trwania cukrzycy\ndługotrwale podwyższony poziom glukozy we krwi\nczęste zaburzenia metaboliczne u dzieci i młodzieży\nchoroby oczu i nerek związane z cukrzycą\nJak można zapobiegać neuropatii cukrzycowej i polineuropatii?\nOsoby z cukrzycą typu 1 mogą zrobić kilka rzeczy, aby zmniejszyć ryzyko wystąpienia neuropatii lub spowolnić postęp uszkodzenia nerwów. Chociaż nie można bezpośrednio zapobiec wystąpieniu neuropatii u osób z cukrzycą typu 2, istnieją pewne czynniki ryzyka, na które można korzystnie wpływać.\nW przypadku cukrzycy typu 1 wykazano, że bardzo dobrze wyregulowany metabolizm we wczesnym stadium poprzez intensyfikację insulinoterapii i długotrwałe utrzymywanie poziomu glukozy we krwi w granicach normy zmniejsza ryzyko uszkodzenia nerwów.\nUwaga: Jednak w przypadku pierwszego rozpoznania cukrzycy typu 1 nie należy od razu zbytnio obniżać poziomu cukru we krwi.\nIstnieją dowody na to, że odpowiednia aktywność fizyczna łagodzi nie tylko uszkodzenie nerwów autonomicznych, ale także objawy uszkodzenia nerwów obwodowych. Dotyczy to zarówno osób z cukrzycą typu 1, jak i osób z cukrzycą typu 2.\nOgólnie rzecz biorąc, zdrowy styl życia ma kluczowe znaczenie:\nW miarę możliwości unikaj napojów alkoholowych, ponieważ alkohol również powoduje neuropatie.\nStosuj zbilansowaną dietę i zwracaj uwagę na zawartość składników odżywczych w jedzeniu i napojach.\nZwracaj uwagę na prawidłową masę ciała.\nDiagnostyka: Jakie badania lekarskie są przeprowadzane?\nOsoby, które już odczuwają objawy neuropatii, powinny zgłosić je lekarzowi (specjalizacja: neurologia) (podać co, kiedy, od kiedy, jak, gdzie). U osób z cukrzycą typu 1 i złym stanem metabolicznym pierwsze badania w kierunku wykrycia neuropatii lekarze wykonują po 5 latach trwania cukrzycy. W przypadku dzieci pierwsze badania są wykonywane w wieku 11 lat. Następnie badania powtarza się co roku. U osób z cukrzycą typu 2 bez objawów neuropatii lekarz przeprowadza badanie raz w roku, aby wcześnie wykryć uszkodzenie nerwów.\nBadania te obejmują szczegółowy opis objawów, jak również wywiad medyczny, w tym przyjmowane leki i choroby współistniejące. Bardzo ważne jest wykluczenie innych chorób lub leków jako przyczyn uszkodzenia nerwów lub objawów. Problemy ortopedyczne, takie jak przepukliny krążków międzykręgowych, inne problemy neurologiczne, niektóre leki lub alkohol mogą również powodować uszkodzenie nerwów. Nie zawsze można je łatwo odróżnić od cukrzycowego uszkodzenia nerwów. Jeżeli ból jest obecny, należy udokumentować jego natężenie, aby można było ocenić przebieg i powodzenie ewentualnego leczenia.\nNastępnie lekarz dokładnie ogląda nogi i stopy i bada np. ruchomość mięśni i stawów oraz wrażliwość skóry. Jeśli przy pomocy tych prostych metod diagnoza nadal nie jest pewna, można zlecić dalsze, bardziej szczegółowe badania neurologiczne. Ponieważ nerwy funkcjonują jak przewody elektryczne, możliwe jest zbadanie, jak szybko przewodzą one impulsy elektryczne, co nazywane jest prędkością przewodzenia nerwów. Badanie to nazywane jest elektroneurografią. W rzadkich przypadkach specjaliści pobierają również bardzo małą próbkę tkanki skórnej powyżej kostki i badają ją, aby sprawdzić, czy w skórze znajduje się mniej włókien nerwowych niż zwykle.\nBadania mające na celu wczesne wykrycie neuropatii wegetatywnej były rzadko stosowane poza badaniami naukowymi. Szybkość i zmienność pulsu może dostarczyć cennych wskazówek. W tym celu konieczne są jednak dłuższe zapisy rytmu serca (długoterminowe EKG). Dlatego tym ważniejsze jest, aby osoby dotknięte chorobą zgłaszały ewentualne objawy podczas konsultacji lekarskiej i wykluczyć inne przyczyny. W przypadku wystąpienia objawów uszkodzenia nerwów w przewodzie pokarmowym, pęcherzu moczowym lub narządach płciowych osoby dotknięte chorobą są kierowane do specjalistów w zakresie danego układu narządów.\nCzy polineuropatię cukrzycową można wyleczyć?\nCzęsto uszkodzenia nerwów nie da się wyleczyć ani odwrócić. Jednak regularna profilaktyka i wczesne leczenie istniejących czynników ryzyka może mieć korzystny wpływ na ewentualne wystąpienie i przebieg choroby.\nW ten sposób leczenie może zapobiec lub przynajmniej opóźnić postęp polineuropatii cukrzycowej i złagodzić objawy.\nJak leczy się polineuropatię obwodową?\nW przypadku cukrzycy typu 1 bardzo dobra kontrola poziomu cukru we krwi może opóźnić lub zatrzymać postęp choroby. Gdy tylko neuropatia zostanie zdiagnozowana, osoba chora powinna wspólnie z lekarzem zdecydować, jakie opcje leczenia są możliwe. Mogą one być całkowicie różne u różnych osób. W każdym przypadku ważne jest, aby w miarę możliwości ograniczyć inne przyczyny uszkodzenia nerwów, takie jak zwiększone spożycie alkoholu lub niedobór witaminy B12. W przypadku bólu terapia służy nie tylko jego uśmierzeniu, ale także poprawie ogólnej jakości życia poprzez lepszy sen i większą ilość ruchu.\nW przypadku zaburzeń czucia i bólu niektóre leki mogą pomóc złagodzić objawy. Ważne w tym przypadku: Zwykłe środki przeciwbólowe na ból głowy, stawów lub żołądka (aspiryna, ibuprofen i inne) nie są odpowiednie. Zamiast tego lekarze powinni przepisywać pewne leki, które działają bezpośrednio na układ nerwowy, takie jak pregabalina lub duloksetyna.\nDawki tych leków należy zwiększać, aż zaczną działać, ale nie powyżej dawki maksymalnej, jeśli są tolerowane. W praktyce często zdarza się, że ludzie zaczynają od małej dawki, a potem zapominają o jej zwiększeniu, mimo że nie nastąpiło jeszcze złagodzenie objawów. Dlatego ważne jest, aby wyczerpać możliwe dawki przed przejściem na inny lek.\nW przypadku skutków ubocznych należy dokładnie rozważyć, w jakim stopniu są one uzasadnione. W zależności od rodzaju objawów neuropatycznych i chorób współistniejących w razie potrzeby można łączyć kilka leków. W ciężkich przypadkach uzasadnione jest również stosowanie morfiny.\nOprócz tych objawowych terapii, istnieją również podejścia do wpływania na mechanizmy powodujące uszkodzenie nerwów przez leki. Wykazano, że kwas alfa-liponowy, lek dostępny bez recepty i dobrze tolerowany, w różnych badaniach wywiera korzystny wpływ na czynność nerwów i objawy obwodowej polineuropatii cukrzycowej. Niektóre badania donoszą o dość wczesnej poprawie. Według innego badania bardziej prawdopodobny jest długotrwały korzystny efekt. Indywidualny sukces leczenia jest więc trudniejszy do określenia.\nBenfotiamina, pochodna witaminy B1, jest również uważana za wywierającą korzystny wpływ na te mechanizmy, które są uważane za zaangażowane w rozwój cukrzycowego uszkodzenia nerwów. Jest on już stosowany w polineuropatiach niecukrzycowych. W przypadku cukrzycowego uszkodzenia nerwów obecnie istnieje tylko kilka badań, które wykazują korzystny efekt po kilku tygodniach stosowania. Ponieważbenfotiamina i kwas alfa-liponowy są dostępne w aptekach bez recepty, nie są one objęte ubezpieczeniem zdrowotnym w Niemczech.\nPoza lekami, które należy przyjmować regularnie, istnieją inne metody leczenia. Psychoterapia pomaga niektórym chorym poprawić jakość życia, która jest ograniczona przez przewlekłe zaburzenia czucia lub ograniczenia ruchowe. Stymulacja elektryczna za pomocą specjalnych urządzeń może ewentualnie złagodzić dyskomfort. Specjaliści nazywają ten zabieg TENS (przezskórna elektryczna stymulacja nerwów). W przypadku bólu neuropatycznego, który jest trudny do leczenia, można również spróbować miejscowego stosowania plastrów z kapsaicyną. Kapsaicyna jest pozyskiwana z papryczek chili i to ona odpowiada za to, że ich smak odbieramy jako ostry. W przypadku osłabienia mięśni, zaburzeń ruchowych lub paraliżu pomocna może być regularna fizjoterapia. Bardzo ważne jest utrzymanie pewnego podstawowego poziomu aktywności fizycznej, w przeciwnym razie organizm nie nauczy się wzorców ruchowych, a mięśnie ulegną nadmiernemu zanikowi.\nOsoby, które mają ograniczone czucie dotyku i ból w stopach z powodu polineuropatii, zdecydowanie powinny często sprawdzać swoje stopy i buty pod kątem ucisku i otarć. W razie potrzeby należy rozważyć zastosowanie wkładek lub specjalnego obuwia, a także regularną medyczną pielęgnację stóp.\nTutaj można dowiedzieć się więcej o leczeniu zespołu stopy cukrzycowej!\nJak leczy się neuropatię wegetatywną?\nOsoby z neuropatią wegetatywną są leczone w zależności od narządu dotkniętego chorobą. Przykładowo, dostosowany, niezbyt forsowny trening fizyczny może pomóc w zwalczaniu problemów z krążeniem i zawrotami głowy. Dodatkowo należy sprawdzić, czy inne leki nie wpływają negatywnie na objawy. Dzieje się tak na przykład w przypadku niektórych beta-blokerów i leków przeciwdepresyjnych.\nJeśli opróżnianie żołądka lub trawienie w jelitach nie funkcjonuje już prawidłowo, indywidualna terapia żywieniowa może stanowić wsparcie. Pomóc może rozłożenie żywności na kilka mniejszych posiłków i zmniejszenie ilości tłuszczu i błonnika w diecie. Zaleca się również dokładne przeżuwanie i utrzymywanie ciała w pozycji pionowej po jedzeniu. W ciężkich przypadkach mogą być brane pod uwagę leki, które wspierają ruchliwość żołądka. Osoby, które wstrzykują insulinę podczas posiłku, muszą uważać, aby nie doprowadzić do hipoglikemii z powodu spowolnionego trawienia.\nW przypadku dysfunkcji pęcherza spowodowanej cukrzycą pomóc może poprawa opróżniania pęcherza poprzez przyjęcie pewnych wzorców zachowań (np. oddawanie moczu zawsze o określonych porach, dwa razy w krótkim odstępie czasu). W niektórych przypadkach mogą być również stosowane leki lub może być konieczne użycie cewnika.\nW przypadku dysfunkcji seksualnych u mężczyzn, a także u kobiet, należy również sprawdzić przyjmowane leki. Należy również wziąć pod uwagę okoliczności życiowe. Należy wykluczyć zaburzenia hormonalne. Następnie można spróbować, czy leki mogą ponownie pomóc w poprawie życia seksualnego.\nTutaj można dowiedzieć się więcej o leczeniu dysfunkcji seksualnych!\nJak dochodzi do rozwoju neuropatii cukrzycowej i polineuropatii?\nNaukowcy wciąż badają, jak dokładnie dochodzi do uszkodzenia nerwów spowodowanego cukrzycą. Uszkodzenie nerwów nie zaczyna się w momencie wystąpienia pierwszych objawów, ale pojawia się niezauważone we wczesnych stadiach cukrzycy.\nEksperci podejrzewają, że za neuropatię cukrzycową i polineuropatię odpowiada kilka czynników. Wysoki poziom cukru we krwi przez długi okres czasu może uszkodzić naczynia krwionośne, które dostarczają składniki odżywcze do nerwów. Kiedy poziom glukozy we krwi jest wysoki, pewne procesy w organizmie ulegają zmianie, co prowadzi do gromadzenia się produktów rozpadu cukru i powstawania wysoce reaktywnych (rodnikowych) cząsteczek tlenu. Podejrzewa się, że oba te czynniki mają szkodliwy wpływ na nerwy.\nOgólnie rzecz biorąc, cukrzyca może być związana z leżącymi u jej podstaw procesami zapalnymi w całym organizmie. Badania wykazały, że są one związane z gorszym działaniem nerwów. Generalnie zmniejsza się liczba obwodowych włókien nerwowych, na przykład w skórze.\nJak szeroko rozprzestrzeniona jest neuropatia cukrzycowa i polineuropatia?\nWedług badań, co druga osoba z cukrzycą typu 2 cierpi w ciągu swojego życia również na cukrzycowe uszkodzenie nerwów.\nOkoło 30 na każde 100 osób z cukrzycą typu 1 lub typu 2 cierpi na obwodową polineuropatię cukrzycową. W zależności od definicji, około 20–30 na 100 osób z cukrzycą typu 1 i 12–22 na 100 osób z cukrzycą typu 2 cierpi na neuropatię wegetatywną układu krążenia.