Struktura argumentacji wczesnych interpretacji kaplicy w Ronchamp (część II) | Sacrum et Decorum\nZarówno w warstwie formalnej, jak i ideowej, Le Corbusier odwoływał się także do chrześcijaństwa. Jako przykład można przywołać tu jego uznanie dla specyficznej prostoty kościoła Santa Maria in Cosmedin w Rzymie, opisanej przez architekta w pracy Vers une architecture. Zastosowany w tym kościele sposób oświetlenia wnętrza rzędem podstropowych okien ma swój odpowiednik w kaplicy na wzgórzu, w której światło sączy się przez wąską szparę pod sklepieniem. Należy jednak przypomnieć, że stosunek architekta do Kościoła katolickiego był bardzo ambiwalentny. Le Corbusier doceniał zmysłowość obrzędów, większą niż w protestantyzmie, oraz „skryte” przetrwanie w nich dawniejszych, bardziej pierwotnych kultów. Współczesny Kościół katolicki uważał jednak za „martwą instytucję” i nie czuł potrzeby budowania dla niego świątyń. Wyjątek, jaki stanowi kaplica Notre-Dame-du-Haut, uczyniony został pod wpływem namów reformatorsko nastawionych dominikanów paryskich z kręgu pisma „L’Art Sacré” (głównie Marie-Alaina Couturier) oraz ich zwolenników z diecezji Besançon. Zamówienie projektu u awangardowego artysty ułatwiał także fakt, że teren po wcześniejszej budowli kościelnej (zburzonej podczas II wojny światowej) należał do mieszkańców Ronchamp zrzeszonych w Société Civile et Immobilière (stowarzyszeniu przekształconym później w Association Oeuvre Notre-Dame du Haut), które miało na celu budowę nowej świątyni. Nie był to ponadto zwykły kościół parafialny, lecz oddalona od centrum miejscowości kaplica pielgrzymkowa, nawiedzana głównie podczas świąt maryjnych. Konfrontacja tych okoliczności z wypowiedzią pewnego uczonego, że „kaplica Le Corbusiera oddziałuje znacznie bardziej po »katolicku«, niż wiele późniejszych budowli wzniesionych przez katolickich architektów”, może budzić w tej sytuacji duże zdumienie. Ignorancja autora opinii o „katolickości” dzieła zaskakuje tym bardziej, że literatura na temat kaplicy jest olbrzymia, a najważniejsze informacje o okolicznościach jej budowy już dawno przeniknęły do publikacji nawet ogólnie traktujących o architekturze XX wieku. Czy jednak możliwe jest udowodnienie tezy całkowicie przeciwnej, to jest – poglądu o „anty-katolickości” dzieła? Czy w rozbudowanej i rzetelnej próbie analizy tak postawionego problemu można uzyskać satysfakcjonujący rezultat? Innymi słowy: czy próba uzyskania pewności w oparciu o rozbudowaną argumentację może przesłonić obszary, w których uzyskanie pewności jest niemożliwe? Do jakiego stopnia można stłumić niepewność, tak by recepcja wywodu mogła prowadzić do czegoś więcej niż chwilowego oszołomienia odbiorcy? A zatem: czy jest coś więcej, niż sama retoryka? Rozważenie tych problemów może ułatwić obszerna wypowiedź Aloisa Fuchsa (1877–1971), wybitnego katolickiego teologa i historyka sztuki, który w szczegółowej analizie architektury kaplicy próbował powstrzymać źle – jego zdaniem – umotywowane zachwyty i jednocześnie wykazać niezgodność dzieła Le Corbusiera z tradycją katolickiego budownictwa kościelnego.\nPamflet Aloisa Fuchsa\nNie istnieją żadne poważne powody, by wyraźnie stronniczą, stosunkowo skrajną i odosobnioną wypowiedź Fuchsa można było uznać za pozbawioną racji, błędnie uzasadnianą czy nienaukową. Fuchs bardzo rzadko myli fakty, a nawet kiedy – zresztą nieczęsto – uderza w tony szydercze, to powściąga je do wymiarów dopuszczalnych w naukowej dyskusji i mimo pewnych nut podenerwowania uczciwie przedstawia poglądy przeciwne, a także bogato argumentuje stanowisko własne. Co zatem było przyczyną, że jego wypowiedź nie odegrała ważniejszej roli w dyskusji o kaplicy na wzgórzu? Z treści pamfletu wynika, że Fuchs akceptował zmiany w religii, bez zastrzeżeń przyjmował postulaty Ruchu Liturgicznego, nie był więc nieugiętym ekstremistą i nie brakowało mu rozsądku. Paradoksalnie: ekstremistami byli jego przeciwnicy. Le Corbusier bardzo często świadomie wyostrzał swoje poglądy, a za religijnych awangardzistów i modernistów można również uznać zleceniodawców kaplicy – ojca Couturier czy kononika Luciena Ledeur. Znaczenie idei „postępowych” (modernistycznych i lewicowych) narastało jednak w 2. połowie lat 50., zaś w kolejnych dekadach taki punkt widzenia upowszechnił się na tyle, że usunął w głęboki cień poglądy tradycjonalistyczne i konserwatywne. Może dopiero dzisiaj, mimo nieodwracalnych zmian w stanie świadomości społecznej i religijnej świata zachodniego, można docenić logiczną poprawność pewnych wątków wywodów Fuchsa.\nFuchs nisko oceniał poziom dyskusji o pracy Le Corbusiera, w tym zwłaszcza argumenty wysuwane przez zwolenników budowli. Jego zamiarem była „obszerna krytyka kaplicy”, lecz nie wyłącznie naukowa, lecz również – rzec można – „urzędowa”. Fuchs był bowiem kapłanem, doktorem teologii i profesorem apologetyki, a główna część jego dużego dorobku dotyczyła historii sztuki. Związany głównie z biskupstwem w Paderborn, był tam również doradcą do spraw sztuki. Omawiana tutaj wypowiedź była pierwotnie wykładem w Philosophisch-Theologische Akademie (dawniej Academia Theodoriana) przy arcybiskupstwie w Paderborn. Pozycja, jaką zajmował autor, nie umniejsza wagi przynajmniej niektórych jego argumentów. Nie jest także przypadkiem, że niemal na samym początku swojego tekstu zamieścił komunikat z zebrania, jakie odbyło się 12 czerwca 1956 roku. Treść owego komunikatu brzmiała następująco:\nZebrani na dorocznej konferencji w St. Meinolf/Möhnesee doradcy i zleceniobiorcy z zakresu sztuki archidiecezji Paderborn z troską stwierdzają, że wybudowany przez Le Corbusiera w Ronchamp kościół pielgrzymkowy znalazł w prasie daleko idące pozytywne uznanie, a nawet brany jest pod uwagę przez niemieckich architektów jako wzór dla ich projektów. Oznajmiają więc, że kościół ten jest nieprzekraczalnym przykładem poszukiwania nowości, dziełem samowoli i nieporządku, w którym Le Corbusier z niespotykanym dotąd radykalizmem dokonał zerwania z tradycją katolickiego budownictwa kościelnego a nawet wielokrotnie wystąpił przeciwko ogólnym regułom sztuki budowlanej. Stwierdzają ponadto, że kościół ten całkowicie pozbawiony został sakralnego charakteru, który musi być obecny w takiej budowli.\nCytowany tekst zawiera podane w dużym skrócie niektóre z głównych tez rozważań niemieckiego teologa. Autorzy komunikatu – podobnie jak zamierzał to uczynić sam Fuchs – powściągliwie odnosili się do zachwytów nad kaplicą, próbowali powstrzymać jej oddziaływanie i wskazywali na niezgodność z tradycją oraz błędy w kształcie architektonicznym. Fuchs z ubolewaniem przyjął fakt, że redakcja jednego z głównych czasopism poświęconych sztuce kościelnej polemizowała w tekście redakcyjnym z treściami komunikatu i próbowała wskazywać pozytywne wartości awangardowego dzieła wzniesionego w diecezji Besançon. Wynik usiłowań redaktorów „Das Münster” był jego zdaniem „miałki”. Rozwiązania zastosowane przez architekta celem zapewnienia optymalnych warunków do sprawowania liturgii stosowano już wcześniej i nie były – dowodził Fuchs – osobistymi osiągnięciami Le Corbusiera. Pozostałe, jak wkomponowanie w krajobraz czy użycie podsufitowej szczeliny oświetlającej wnętrze, postanowił poddać szerszym rozważaniom. Refleksja teologa miała podążać od okoliczności udzielenia zlecenia, przez badanie usytuowania kaplicy w krajobrazie, analizy rzutu, zastosowanych materiałów, opis elewacji i wnętrza (wraz z wyposażeniem), aż do ogólniejszych rozważań nad wartościami plastycznymi, sakralnymi i architektonicznymi dzieła.\nW części poświęconej okolicznościom budowy Fuchs wyraźniej niż wielu innych autorów wskazał na wyjątkowe – na tle ówczesnych francuskich rządców diecezji – zrozumienie arcybiskupa Maurice’a-Louisa Dubourga dla poglądów redaktorów „L’Art Sacré” i fakt, że już jego następca, Marcel-Marie Dubois, któremu przyszło poświęcić kaplicę, był w tym względzie bardziej powściągliwy. Przypomniał także, że zleceniodawcy przyznali architektowi całkowitą wolność w ukształtowaniu budowli. Informacje te uprzytamniają wyjątkowość całej sytuacji, która wytworzyła ulotną koniunkturę dla powstania niekonwencjonalnego projektu. W negatywnym tonie Fuchs charakteryzuje brak predyspozycji Le Corbusiera do tworzenia kościołów. Wskazuje też na brak akceptacji dla kształtu kościoła u miejscowego proboszcza i lokalnych wiernych. Przypisywanie im przeświadczenia, że budowla jest „bezgustownym i wprost bezbożnym monstrum”, co miało skutkować „rwaniem sobie przez nich włosów z głowy, kiedy zobaczyli wyrastającą z ziemi budowlę”, wygląda już na retoryczną przesadę, jednak zabieg ten można potraktować jako próbę odpowiedzi na równie ekspresyjne wyrażenia zwolenników dzieła. Opinie o podobnej wyrazistości są w tekście Fuchsa wyjątkiem, który daje się wytłumaczyć pierwotną – wykładową – formą prezentacji, dopuszczającą nieco większą ostrość sądów. Ujawnia się tu również pewna zależność od zasad homiletyki, co jest w pełni zrozumiałe, zważywszy że wypowiadająca je osoba była nie tylko wieloletnim wykładowcą, ale także kapłanem. Stwierdzenie, że dzieło „nie odpowiada przepisom Kościoła” podkreśla wyraźnie, że Fuchs przemawia niejako z urzędu.\nNiemiecki teolog z dużą trzeźwością weryfikuje oceny sławiące usytuowanie kaplicy w krajobrazie. Zwraca uwagę, że posadowienie budowli na wzgórzu zawsze było korzystne dla jej odbioru i trudno w tym względzie zasługę przypisać architektowi. Kilkadziesiąt lat później Alexander Tzonis przypomniał chociażby o całym szeregu białych kaplic poświęconych prorokowi Eliaszowi, które stoją na ciemnych, często wulkanicznych wzgórzach wysp Morza Egejskiego. Zachwyt nad dziełem Le Corbusiera opierał się dodatkowo na wywodzonym z wypowiedzi samego architekta przekonaniu, że w liniach kaplicy odzwierciedlone zostały kształty otaczającego krajobrazu. Jest to twierdzenie niełatwe dla dowiedzenia. Sam twórca posługiwał się metaforycznymi wyrażeniami o „akustyce krajobrazu”, ale jego echa dostrzegał zarówno w budowlach ortogonalnych, jak w przypominających małżowiny uszne. Dwie główne ściany kaplicy wyginają się wprawdzie do wnętrza a przekrycia wież jakby „nasłuchują” głosów otoczenia, ale trudno te formy potraktować z pełną dosłownością jako wynik oddziaływania ukształtowania okolicy. „Jeżeli rozważymy stosunek kaplicy do czterech horyzontów, to nie sposób uzyskać wyjaśnienia, na czym miałaby polegać relacja każdej z elewacji do odpowiadającego jej horyzontu. Ponieważ miałby to być dokładny i uchwytny fenomen, dlatego dowód na jego przejawianie się w odniesieniu do wszystkich czterech stron powinien być łatwy do przeprowadzenia. Nie wystarcza nam jednak ufności, aby tak po prostu przyjąć takie twierdzenie, a wręcz jesteśmy przekonani, że jest ono niemożliwe do udowodnienia”. Pojawia się tu też problem bardziej podstawowy: czy budowla w ogóle powinna ulegać wpływom otoczenia? Zdaniem Fuchsa – nie powinna. Architektura oddziela od miejsca swego usytuowania, jest tworem ludzkim i przekazuje treści związane z ingerencją w miejsce. Dotyczy to zwłaszcza kościoła. Kiedy zatem Silvio Galizia głosił, że Le Corbusierowi udało się „wprowadzić do wnętrza delikatne i ostrożne światła i półcienie krajobrazu”, wzbudziło to sprzeciw Fuchsa, który wyjaśniał, że w budowli kościelnej oczekuje się przestrzeni wewnętrznej o bardziej specyficznym nastroju, dodać można – właściwym dla sprawowania obrzędów konkretnej religii. Rozwijając pogląd Fuchsa warto przypomnieć, że światło w kościołach chrześcijańskich zwyczajowo było „odnaturalizowane”, przepuszczane przez błony zwierzęce, cienko cięte płyty alabastrowe, szklane gomółki czy witraże, jednak w Ronchamp światło pogłębiane jest w swej naturalności. Architekt posłużył się zatem rozwiązaniem odwrotnym do najczęściej spotykanego w kościołach. Chociaż część wpadającego do wnętrza światła powiązana została z symbolami religijnymi, to pozostała, przez swą zmienność i intensywność, tworzy w kaplicy atmosferę świątyni natury. Byłoby to zresztą zgodne z marzeniami wypowiadanymi przez Charlesa L’Eplattenier (1874–1946), który – w czasach, kiedy był nauczycielem młodego Charlesa-Édouarda Jeanneret-Gris – wyrażał pragnienie wzniesienia dzieła czczącego naturę i będącego zarazem hołdem dla nowej sztuki. Jak głosił: na szczycie najwyższego wzgórza „zbudujemy pomnik poświęcony naturze i uczynimy z tego cel naszego życia”. Charles Jencks nie ma wątpliwości, że Le Corbusier właśnie w ten sposób wykorzystał zlecenie powierzone mu w Ronchamp.\nOsobną kwestią funkcjonowania dzieła w otoczeniu jest rozpoznawalność jego przeznaczenia. Pojawia się pytanie: do jakiego stopnia obiekt tak szczególnego rodzaju jak kaplica może być aż tak bardzo nieczytelnym znakiem dla odbiorców? Modernistyczni architekci lekceważyli zagadnienie zrozumiałości form, co prowadziło do paradoksów w rodzaju opisanej przez Charlesa Jenksa sytuacji, w której kotłownia (przez zastosowanie komina przypominającego wieżę) bardziej przypominała kościół, niż stojąca na tym samym terenie kaplica projektu Ludwika Mies van der Rohe. Użytkownicy dzieła Le Corbusiera nie należeli do postępowych grup społecznych, a wobec obiektów sakralnych mieli określone życzenia, kaplica zaś, niedopasowana do ich oczekiwań, nie była budynkiem funkcjonalnym. Jak napisał Fuchs: widząc ten obiekt już „z daleka chcieliby radośnie powitać w upragnionym celu swej pielgrzymki rozpoznawalny i oczywisty Dom Boży. W Ronchamp to zrozumiałe życzenie nie spełnia się w żaden sposób”. Dzieło Le Corbusiera pozostaje zagadkowe, mimo że jego kształt nie sprowadza się do prostej bryły geometrycznej i umożliwia różnorodne porównania. Wygląd budowli przywołuje niezliczone skojarzenia, których liczba u najważniejszych autorów komentarzy do Ronchamp sięga trzydziestu. Pisano zatem m.in. o kształcie łodzi, wielkim żaglu, odłupanej skale itp. Architekt miał więc szansę na ukierunkowanie skojarzeń i skupienie ich wokół treści budowli przeznaczonej do sprawowania kultu. Tymczasem dzieło najbardziej przypomina ruinę zamkową, bunkier lub obudowę urządzenia do przekazywania energii elektrycznej. „Budowla pozostaje zagadkowa”. Symboliczne składniki nie sumują się w całość. Przykładem może być domniemana „nautyczność” dzieła, jego podobieństwo do arki. Fuchs charakteryzuje to w sposób następujący: „Ściana południowa z lekkim odchyleniem rozwija się w kierunku południowo-wschodnim, gdzie zarazem wznosi się ku szpicowatemu, pionowemu kantowi, który oglądany od południa przypomina dziób statku. Prowadzi to do rozpoznania w całym budynku elementów symboliki statku, ale podobieństwo południowo-wschodniego narożnika – i tylko jego – do dziobu okrętu nie czyni jeszcze statku z całej kaplicy”. Spostrzeżeń Fuchsa dotyczących niedoskonałości związanych z symboliką budowli trudno wobec tego nie uznać za trafne.\nRozbudowane analizy kościelnego autora nie zawsze są równie przekonujące, jak w przypadku krytyki inteligibilności kaplicy. Kiedy pisze on, że obiekt „już w zakresie planu odstępuje od wszystkiego, co dotąd zostało stworzone w obszarze katolickiego budownictwa kościelnego”, to należy zauważyć, że zastosowanie kształtu litery L w planie nie jest przejawem nadzwyczajnej ekstrawagancji. Mamy tu właściwie do czynienia z prostokątem, a przy dokładniejszej obserwacji – z trapezem rozszerzającym się w kierunku ołtarza [il. 1]. Północno-wschodni narożnik kaplicy jest przedłużony, ponieważ tam skrywa się wejście do zakrystii oraz schody prowadzące na trybunę dla śpiewaków. Powstaje w ten sposób litera L, ale nie można zaprzeczyć, że podobne, chociaż dużo mniejsze przedłużenie narożnika południowo-wschodniego tworzy coś na kształt nawy poprzecznej, a całość nawiązuje do znaku krzyża tau. Wyciągnięcie wnętrza w części południowo-wschodniej w górę również przypomina wysokie nawy katolickich kościołów. Choć kształt kaplicy „zmiękcza” prostotę prostopadłościanu, to ta zasadnicza forma bryły pozostaje zachowana. Można tu mówić o pewnym rozchwianiu form, ale radykalizm modyfikacji planu i bryły nie był przesadnie duży.\nPodobnie mija celu podjęta przez Fuchsa krytyka powszechnego uznawania budowli w całości za betonową, podczas gdy w rzeczywistości betonowa jest tylko wewnętrzna struktura ściany południowej oraz dach (zbudowany z dwóch betonowych membran) i przekrycia wież [il. 2]. Dodać należy, że sam architekt sugerował użycie betonu w całej budowli, wskazywały na to również zdjęcia wykończonych elewacji. Autor z Paderborn trafnie skorygował to powszechne mniemanie i podał, że poza częścią południową ściany zostały wybudowane z ceglanych i kamiennych pozostałości po poprzedniej budowli, a całość pokryto naszprycowaną gruboziarnistą powłoką betonową. Le Corbusier zastosował beton tam, gdzie było to konieczne, mając zaś do wykorzystania materiał rozbiórkowy, użył go do wzniesienia pozostałych ścian. Upozorował zatem coś, czego nie było, ale dużej pomysłowości nie sposób tu mu odmówić. Kilka stron dalej Fuchs sam przyznał: „Dziwny dach kaplicy można nazwać cudem techniki. I nie jest to przesadą. Można go [Le Corbusiera] nazwać technicznym geniuszem.” Utyskiwania na pozór w świecie sztuki, nawet gdy twórcy werbalnie głoszą potrzebę szczerości, nie są przekonujące. Sztuka stwarza pozory i niemiecki znawca tematu zapewne znał wypowiedzi Kanta, Schillera czy Hegla na ten temat. Nie ma w tym miejscu rozważań Fuchsa także pełnej konsekwencji logicznej, ponieważ autor dowodzi braku zastosowania betonu z pełnym rozmachem, by nieco dalej uznać mistrzostwo w jego użyciu. Pewien nieistotny niedomiar w posłużeniu się tym materiałem jest tu przecież z naddatkiem kompensowany przez wirtuozerię.\nW decydującej części swych wywodów autor reprezentuje całkowicie pozakonfesyjny zmysł trzeźwości i rozsądku. Wychodzi od wybranych, ale wpływowych i szybko upowszechniających się poglądów na temat kaplicy pielgrzymkowej w Ronchamp, by następnie główne składniki zawartej w nich argumentacji przetestować prostymi kontrargumentami. Podobnie jak omawiany wcześniej Anton Henze podąża w tym względzie za porządkiem klasycznego opisu stosowanego w historii sztuki. Po wzmiankowaniu dziejów powstania, analizuje plan, materiał budowlany a następnie elewacje zewnętrzne i wygląd ścian wewnątrz obiektu. Dochodząc do opisu zewnętrznych cech budowli zauważa, że chociaż żadna z czterech elewacji nie ma charakteru fasady, to jednak w pewien sposób uprzywilejowana została strona południowa, oglądana jako pierwsza przez nachodzących ścieżką pielgrzymów czy turystów. Zawiera ona główne, dekoracyjnie potraktowane wejście, jednak o jej wyglądzie decydują przede wszystkim nieregularnie rozmieszczone otwory okienne różnej wielkości. Właśnie owe otwory pobudziły autora do szerszej refleksji.\nW opinii Fuchsa: „Wręcz narzuca się określenie zewnętrznego ukształtowania ściany południowej jako nie do zniesienia. Zamiast jakkolwiek regularnie ukształtowanych i rozmieszczonych w jakimś porządku okien, ma ona 27 na ogół prostokątnych, ale poza tym – w wielkości i proporcjach – zupełnie różnie uformowanych otworów, podobnych do otworów strzelniczych, które w skrajnie niezorganizowany sposób są rozsypane po ścianie. W całej historii budownictwa nie można by znaleźć podobnego przykładu zastosowania nieporządku w rozłożeniu okien” [il. 3–4]. Sytuacja byłaby może mniej irytująca, gdyby nie okoliczność, że wielu komentatorów doszukiwało się w układzie okien ściany południowej wysoce racjonalnej zasady porządkującej. Wsparciem dla tej tezy były trzy drogi dowodzenia: niektórzy autorzy sugerowali związek układu otworów okiennych z malarstwem Pieta Mondriana, inni dostrzegali tu system proporcji „Modulora”, stworzonego przez Le Corbusiera, czasami też wskazywano na wysoce specyficzną dla architekta kaplicy wiedzę o „akustycznych komponentach w dziedzinie formy”. Pierwszą z wymienionych powyżej metod argumentacji posłużył się Anton Henze, który w opracowaniu Fuchsa jest jedną z częściej przywoływanych osób, niejako głównym bohaterem negatywnym. Przeciwstawiając się poglądom Henzego, autor z Paderborn wskazuje, że malarstwo Mondriana oparte było o „pionowe i poziome linie utrzymane we wzajemnie powiązanej strukturze i nie może być porównywane z totalną samowolą, z jaką rozsypane zostały prostokąty ściany południowej”. Nie jest także możliwe znalezienie dowodów na zastosowanie „Modulora”, przynajmniej jeżeli chodzi o stosunki odległości między otworami. Podobnie rzecz się ma z „akustycznymi komponentami w dziedzinie formy”. Metafora ta jest bowiem wyjątkowo niejasna, a sytuacji nie zmieniają wywody Henzego i Boesingera. Argumenty zwolenników kaplicy oscylowały wokół poglądów charakterystycznych dla nauk pitagorejczyków, jednak twierdzenia o związku piękna i proporcji liczbowych, choć pociągające dla rozumu, nie są w jednoznaczny sposób przekładalne na praktykę artystyczną.\nNieporządek kompozycji elewacji południowej jest – zdaniem Fuchsa – jeszcze bardziej dokuczliwy wewnątrz, gdzie potęguje go uwidocznienie głębokich rozglifień otworów okiennych. Nie do zniesienia okazuje się także ukośne ukształtowanie ściany, które narusza – stwierdza niemiecki teolog – wszelkie dotychczasowe reguły budownictwa. Nieharmonijna kompozycja jest może nawet mniejszym błędem od poważnych naruszeń sztuki budowlanej. Do owych niezgodności z zasadami budownictwa należą: ściana wschodnia, niemal równie spaczona (wygięta) jak południowa, ponadto całkowite wyrzeczenie się symetrii oraz wygięcie w dół stropu, który zawieszony jest na klockowatych impostach porozmieszczanych między ścianami a sklepieniem. Admiratorzy budowli zwykle z zachwytem przyjmowali to rozwiązanie, które tworzyło podsklepienną fugę świetlną i wywoływało wrażenie unoszenia się sklepienia [il. 5]. W odróżnieniu od nich Fuchs uznał: „Pozwolić przekryciu wisieć jest sprzeczne z istotą architektury, ponieważ architektura nie może się unosić, ona musi stać. Wywoływanie pozoru unoszenia się kłóci się ze stanowczo dziś formułowanym żądaniem prawdziwości w sztuce” [il. 6]. W innej części swojego wywodu Fuchs szeroko przytoczył podobne oskarżenia, sformułowane przez Linusa Birchlera (1893–1967) ze znakomitej Eidgenössische Technische Hochschule w Zurychu. Szwajcarski profesor za podstawę architektury uznał umiejętność równoważenia wartości perpendykularnych z horyzontalnymi. Ukośne ściany Ronchamp odbierały natomiast poczucie spokoju i bezpieczeństwa, wykrzywione w dół sklepienie przytłaczało użytkowników. „Wyczucie statycznego bezpieczeństwa jeszcze nigdy w budownictwie nie zostało tak podane w wątpliwość, jak zrobiono to w kaplicy w Ronchamp” – napisał Birchler. Potwierdza to tylko wcześniejszą opinię Fuchsa, że architekt „wobec reguł, których naruszać nie można, wykazał zupełnie bezmyślną dezynwolturę”. Odejście od prostego geometryzmu brył budowli, równowagi i symetrii jest u obu autorów traktowane jako zamach na nienaruszalne wartości architektury. Takie postawienie sprawy wydaje się z dzisiejszego punktu widzenia przesadą, jednak w stosunku do tradycyjnego paradygmatu architektury propozycje Le Corbusiera mogły uchodzić nie tyle za kolejną jego modyfikację, co za zupełne z nim zerwanie. Wprawdzie obłości czy skosy zastosowane w kompozycji ścian uzyskały z czasem akceptację w ramach architektury brutalistycznej, lecz w okresie, kiedy powstawała budowla Le Corbusiera, były nowością, które dopiero dawały początek nowemu nurtowi w architekturze. Sprawa nie jest jednak jednoznaczna – należy bowiem zauważyć, że zakres zastosowania linii krzywych miał tu tak ograniczone rozmiary, że do dziś autorzy tacy jak Stuart i Hurtt sytuują architekturę Ronchamp w ramach przekształceń modelu ortogonalnego.\nPrzedstawione dotąd wątki broszury Fuchsa są na tyle reprezentatywne dla całości, że pozwalają pominąć szereg jego dalszych analiz i skupić się na pytaniu, które autor pośrednio stawia: czy dzieło francuskiego architekta było także zerwaniem z tradycją katolickich budowli kościelnych, a być może nawet dziełem ogólnie antykatolickim? Wątpliwości w tej kwestii rozsiane są po całym tekście Fuchsa i zaczynają się już podczas rozważań na temat relacji kaplicy do krajobrazu. Bliski związek budowli z naturą nie może uzyskać akceptacji wówczas, kiedy przeznaczeniem budowli jest powiązanie jej z bytem ponadnaturalnym. Gmach tego rodzaju musi się także różnić od budowli świeckich, a odmienność ta jest podstawą jego sakralnego charakteru. Sakralność budowli katolickiej to przede wszystkim jej zakorzenienie w tradycji, zakładającej podtrzymywanie specyfiki budynku kościelnego. Nie chodzi przy tym o użycie stylów historycznych, lecz o ogólne cechy charakterystyczne, w tym zwłaszcza pewną podniosłość form, która odróżnia kościół od budowli świeckich. Można tu mówić chociażby o zastosowaniu wież czy rozbudowanej strefy wejścia, ale jednak decydująca jest „uroczysto-świąteczna nuta, która czyniła z niego coś więcej, niż przestrzeń użytkową”. W toku długiego rozwoju – argumentuje Fuchs – ustalił się określony „kształt, który został zarezerwowany tylko dla kultu”. Na straży takiego poglądu stanęły po drugiej wojnie światowej urzędy kościelne, co niemiecki autor starannie omawia. Pojęcie sakralności oparte o przeciwstawienie wartości sakralnych wartościom świeckim zostało wyraźnie zdefiniowane w przepisach kościelno-prawnych i – jego zdaniem – musi być brane pod uwagę przy ocenie dzieła przeznaczonego na potrzeby kultu. „Jeżeli Kościół w swym kodeksie prawnym wymaga przestrzegania norm sztuki sakralnej (serventur artis sacre leges) i jeżeli wydana 30 czerwca 1952 roku przez Święte Oficjum, a skierowana do wszystkich biskupów świata Instructio de arte sacra wyraźnie żąda, aby budynki kościelne nie były upodabniane do architektury świeckiej, co oznacza, że muszą się od niej różnić, dlatego też nie może być wątpliwości, że sakralność jest rozumiana jako przeciwstawna świeckości”. Wobec tego stanowiska należy przypomnieć, że niemal od samego początku budowy kaplicy istniała powszechna zgoda, że Le Corbusier „całkowicie zerwał z dotychczasową tradycją”. Fuchs wyciąga z tego już tylko ostateczne wnioski i z mocą stwierdza, że architekt „w żaden sposób nie usiłował w swej budowli zachować ogólnych cech charakteru katolickiego kościoła. Zamiast tego – zarówno w całości, jak w szczegółach – dążył do wynalezienia czegoś zupełnie nowego, niezwykłego, niesłychanego, wprawiającego w zakłopotanie czy zamieszanie, a nawet odrzucającego. Jego kaplicy nie może być przypisana sakralność”.\nDopiero porównanie wywodów Fuchsa z poglądami Henzego ujawnia przewagę konsekwentnej logiki u pierwszego z autorów. Jego argumenty wprawdzie nie budziły entuzjazmu w czasach, kiedy Kościół wkraczał na drogę określoną w encyklice Ad Petri cathedram (1959) jako aggiornamento, lecz nie zawierały nieprzezwyciężalnych sprzeczności właściwych pozycji Henzego. W ujęciu Fuchsa misja Kościoła wykraczała poza czas aktualny i nie mieszała się z łatwą akceptacją wymogów współczesności. Można też zauważyć, że – w odróżnieniu od Le Corbusiera czy Henzego – specyfika religii chrześcijańskiej i tradycje katolicyzmu nie ulegały u tegoż autora zatarciu przez wpływy innych doktryn religijnych, parareligijnych czy religioznawczych. Sacrum nie podlegało uniwersalizacji ani synkretyzmowi. Fuchs – idąc za słowami Birchlera – miał zatem prawo stwierdzić, że wnętrze kaplicy może dobrze odpowiadać potrzebom buddystów czy antropozofów, lecz nie jest zgodne z doktryną Kościoła katolickiego. W swej długiej historii Kościół „chrystianizował” różne tradycje, ale w przypadku kaplicy Ronchamp to jego własna tradycja uległa rozmyciu i osłabieniu.\nCzy jednak pozytywna ocena spostrzeżeń autora z Paderborn oznacza, że wypowiedział się on z należytą dokładnością o Ronchamp? Wydaje się, że reprezentowany przez niego opór wobec akceptacji dla formy kaplicy nie złączył się z dążeniem do poznania intencji architekta, lecz zmierza w stronę opowieści o własnym świecie wartości. Stawiając katolickiej architekturze sakralnej określone wymagania, Fuchs stworzył wizję budynku, który nie posługiwałby się wprawdzie formami historycznymi, ale dziedziczyłby główne wypracowane w tradycji cechy: rozpoznawalny kształt bryły (zaopatrzonej w wieże i dekoracyjne wejście) oraz podniosłą i uroczystą atmosferę wnętrza. Tak sformułowane oczekiwania były bardzo ambitne i niełatwo wskazać obiekty, które je spełniają. Wykład Fuchsa miał wiele z właściwości urzędowego oświadczenia, był uściśleniem i aktualizacją określonej estetyki normatywnej, ale mimo obszernych rozmiarów nie posiadał walorów poznawczych właściwych działalności naukowej.\nAnaliza z doświadczenia – eksperyment Johna Alforda\nSposób, w jaki John Alford podjął próbę wyjaśnienia osobliwości kaplicy w Ronchamp, reprezentuje tradycję poznawczą charakterystyczną zwłaszcza dla humanistyki amerykańskiej. Martin Jay taką odmianę postawy badawczej – nie bez głębokiego uzasadnienia – określił jako „pieśń doświadczenia”. Podejście tego rodzaju, mimo pozornej prostoty, nacechowane jest wewnętrznymi napięciami, sprzecznościami i w zastosowaniu przyjmuje różnorodne postacie, które uniemożliwiają jego jednoznaczne zdefiniowanie. Doświadczenie zakłada bowiem posłużenie się indywidualnym, osobistym przeżyciem, które z samego założenia wykracza poza wartości ogólne. Metoda ta zakłada ponadto specyficzną otwartość, swego rodzaju brak założeń, które wraz z elementem subiektywnym sprawiają, że efekt końcowy badań ma pewien szczególny rys indywidualizmu i charakter naukowej, ale jednak „opowieści”, „sagi” czy „pieśni”. W odległy sposób przypomina to propozycje wiedzy narracyjnej (wysuwane niegdyś m.in. w filozofii Schellinga), której odrębność miała na celu ocalenie wartości pojedynczości i opór wobec ogólności. Z innej strony – co w paradoksalny sposób zaprzecza irracjonalnym aspektom metod ustanawiających doświadczenie (czy – jak u Diltheya – przeżycie) jako podstawę badań – postawa reprezentowana przez Alforda wykazuje podobieństwa do ujęcia fenomenologicznego, które uznać można za skrajnie racjonalne. Ograniczanie roli dotychczasowej wiedzy, zawieszenie założeń (określane przez Husserla jako epoché, ale występujące już u starożytnych sceptyków czasowe powstrzymanie wcześniej uznanych przekonań) mają wyraźne zastosowanie w postępowaniu amerykańskiego autora.\nArtykuł Alforda o kaplicy w Ronchamp był swego rodzaju kontynuacją spostrzeżeń poczynionych kilka lat wcześniej w artykule Modern architecture and the symbolism of creative process. W pracy o kaplicy Alford przyciąga uwagę czytelnika, ujawniając, jak w reportażu, kolejne etapy swego postępowania: przedstawia oczywisty punkt wyjścia (zdziwienie „rozmyślnym dziwactwem”), opisuje główne wrażenia, których poprawność sprawdza niemal „na oczach” czytelnika, podaje pod rozwagę przyczyny sprawcze konkretnych wrażeń, a w końcu tworzy własne wyjaśnienie, które jest przekonujące, ale głównie mocą pięknych porównań, śmiałej koncepcji interpretacyjnej i zastosowanych metafor. Chociaż w efekcie czytelnik otrzymuje wyjaśnienie, że kaplica to „statek życia lub duszy (…) płynący przez czas i wieczność”, to ocena takiego wyjaśnienia nasuwa się następująca: „może to nie w pełni naukowe, ale na pewno lepsze niż naukowe”. Czy jednak na pewno „nienaukowe”?\nZespół cech charakteryzujących typowe podejście naukowe i przebieg postępowania Alforda wcale nie wykazują poważnych rozbieżności, a pomniejsze różnice pozwalają zrozumieć rolę swoistej aury, którą otaczana jest retoryka obiektywności. W zwykłych procedurach naukowych w humanistyce osobną funkcję spełniają rozliczne pozory uzyskiwania wyników o powszechnej ważności, przy jednoczesnym tłumieniu źródeł formułowanych twierdzeń tkwiących w jednostkowych skłonnościach konkretnej osoby. Elementy drogi dowodzenia w standardowych czynnościach analityczno-hermeneutycznych (zresztą w większej części niedefiniowalne) i zasady przyjęte przez Alforda różnią się głównie niespotykanie jawnym akcentowaniem w procesie wyjaśniania dzieła subiektywnych składowych badania. Alford podkreśla na wstępie swój brak wiedzy o obiekcie i podejście do niego z „całkowicie otwartym umysłem”. Nie oznacza to jednak rozpoczęcia wywodu od czynności o czysto intelektualnym charakterze, lecz otwarcie się na wrażenia. Wyjaśnianie zaczyna się zatem od przeżywania. „Rzeczywisty kontakt z budowlą głęboko mnie poruszył i sprawił olbrzymie wrażenie, szczególnie przez obezwładniający efekt połączenia w tym monumencie porządku i żywotności, zaś niniejsze stronice wynikają z usiłowań wyjaśnienia samemu sobie, czym spowodowane zostało to poczucie autorytatywnej siły, porządku i witalności”. Zdaniem amerykańskiego pisarza istnieje znikoma liczba przesłanek pozwalających zidentyfikować budowlę jako kościół, ale nie ma także innych formalnych czy treściowych wzorców, które uczyniłyby kaplicę wprost zrozumiałą. W niecodziennej sytuacji, która dotyczy dzieła radykalnie nowatorskiego, zacząć należy od przemyślenia warunków, które zrodziły pierwotne wrażenia siły, harmonii i spokoju. Wrażenie siły oparte jest o sugerowaną grubość ścian, które dają poczucie masywności całej budowli. Natomiast „źródło poczucia harmonii i spokoju jest znacznie trudniejsze do wyjaśnienia”. Poza samym tylko horyzontalnym podłożem nigdzie nie dostrzega się poprawnych płaszczyzn czy prostych kątów i linii. W rozchwianym wnętrzu doznaje się jednak wyciszenia i odczucia harmonii przestrzeni. Powodem jest prawdopodobnie operowanie sugestią ogromu, wielkiej kubatury, która przyczynia się do powstania wrażenia kontaktu ze „strefą mocy”. Wielkość przestrzeni w przypadkach budowli kultowych może być odbierana jako tajemnicza i wzbudzająca respekt – podaje Alford za ustaleniami Herberta Reda z pracy Icon and Idea. Jako dowód może służyć zachowanie osób przebywających w kaplicy, które – niezależnie od tego, czy przybyły do niej w celach religijnych, czy tylko, by zaspokoić ciekawość estetyczną – zachowują się w sposób sugerujący wyciszenie i zarazem poddanie się nastrojowi spokoju. Badacz ma świadomość, że budowla w rzeczywistości nie jest tak olbrzymia jak np. Hagia Sophia, dlatego poszukuje innych wyjaśnień dla stanów kontemplacyjnych często pojawiających się u nawiedzających kaplicę. Dostrzega okno ponad wejściem wschodnim, które – jak okna kościołów gotyckich – uwydatnia wertykalizm wnętrza, ale jednocześnie daje wrażenie jednoznacznej stabilności [il. 7]. „To wydłużone okno posiada bardzo złożoną funkcję estetyczną”, bowiem do wykrzywionych przestrzeni wprowadza element oparcia dla odczuwania równowagi pionów i poziomów. Złożony sposób, w jaki wartości formalne kaplicy przyczyniają się do wykreowania nastroju wyciszenia ma swoją analogię w oddziaływaniu na widza stropu „opadającego jak kawał zawieszonej tkaniny”. Efekt wypukłego stropu wydaje się autorowi niejasny, ale – jego zdaniem – nie zakłóca dominującego nastroju. Brak naruszenia atmosfery skłaniającej do wyhamowania zwykłych dążeń i popędów wynika z takiego kształtowania przestrzeni, który wytyczające ją płaszczyzny czyni raz sztywnymi, a raz giętkimi, raz masywnymi, a w innym przypadku pozbawionymi wagi, lub jednocześnie takimi i takimi. Nieuchwytność czy nieoczywistość cech wprowadza impresję nierzeczywistości, która zawiesza potrzebę ustalania jednoznacznych reakcji.\nPoważna trudność dotyczy także wyjaśnienia formalnych podstaw „głębokiego poczucia stabilnej i permanentnej harmonii we wnętrzu” kaplicy. W budowli nie ma łatwo identyfikowalnych symetrii ani silnych linii prostych bądź horyzontalnych, które to właściwości najczęściej przyczyniają się do powstania sugestii regularności w uporządkowaniu budowli. Podczas wyjaśniania tego problemu Alford odwołuje się do twierdzeń Le Corbusiera, głoszących, że przy projektowaniu kaplicy architekt oparł się o „akustyczny komponent w dziedzinie formy” i sugerujących przy tym, że ów komponent ma charakter subtelny, dokładny i nieubłagany jak prawa matematyczne. Jak wspomniano w analizach wykładu Aloisa Fuchsa, tego typu stwierdzenia budziły duże zastrzeżenia. Alford wykazuje tu natomiast pragmatyzm i dochodzi do wniosku, że w rozpatrywanej kwestii posłużono się niezbyt głęboką analogią. Jako oczywistość przyjmuje, że Le Corbusier „nie twierdził (co byłoby wszak mało wiarygodne), że zbadał otaczające wzgórza i doliny za pomocą instrumentów i w jakiś sposób opracował zestaw podstawowych proporcji topograficznych, które następnie zastosował w projekcie”, jednak w odróżnieniu od wielu innych autorów próbuje zastanowić się nad aktualną wartością naukową stwierdzenia Le Corbusiera. Ma świadomość, że traktowanie kształtu kaplicy jako wyniku badań nad akustyką byłoby błędem, a wypowiedź architekta to głównie metafora „równie mało opisowa, jak starożytne teorie muzyki sfer kosmicznych”, ale pociąga go zagadnienie podobieństwa pewnych doznań psychicznych i fizjologicznych u artystów i przedstawicieli nauk ścisłych. Odwołał się w tym względzie do książki Jacquesa Hadamarda The pschylogy of invention in the mathematical field, której autor zwrócił uwagę na zjawiska wizualnej imaginacji w procesach poznawczych wielu matematyków, w tym także na – u Henriego Poincaré – emocję matematycznego piękna, harmonii liczb i form oraz geometrycznej elegancji. Le Corbusier nie był matematykiem, lecz architektem, a jego budowla ma wartości architektoniczne, nie zaś matematyczne; nie można jednak wykluczyć, by w sytuacjach brzegowych nie istniały podobieństwa między obiema dziedzinami. Skoro sam architekt pisał, że nie wymogi religii, lecz wartości psychiczne i fizjologiczne były podstawą kształtowania formy, to może należałoby wyjaśnień budowli szukać w pismach badaczy struktury mózgu czy systemu nerwowego. To kolejne zadanie, które postawił sobie Alford. Po raz kolejny mając za podstawę stwierdzenie, które sam uznaje za nadmiernie swobodną metaforę, zastanawia się nad możliwością jego weryfikacji. W tym przypadku wskazuje na pracę d’Arcy Thompson, której autor próbował zbadać wybrane formy organiczne (w rodzaju regularnych spirali, kształtów rogów itp.) jako porównywalne z prawami matematyki, fizyki czy mechaniki. Alford, pozostawiając sprawę bez rozstrzygnięcia, stwierdza, że chociaż przytoczone wyrażenie architekta o „akustycznym komponencie formy” nie ma ścisłego charakteru, to sama kwestia jest naukowa i tworzy zagadnienie, które może być racjonalnie rozpatrywane. Sprowokowany tezą Le Corbusiera, Alford przyjął możliwość badania zjawiska pokrewieństwa między odległymi dziedzinami ludzkiej aktywności, chociaż rozważania nad sytuacjami granicznymi nie mogły prowadzić do żadnych zadawalających rezultatów. Autor odsłania możliwości interpretowania zjawisk, przytacza bądź wysuwa własne argumenty na rzecz pojawiających się opinii, ale nie angażuje się we włączanie przedmiotu swego namysłu w ramy zjawisk już poznanych. Podczas gdy Fuchs sprawdzał zgodność cech kaplicy z określonym systemem wartości, Alford traktuje ją jako przejaw kreatywności wybiegającej poza możliwości poznania. Dla Fuchsa taki charakter obiektu stwarzał zagrożenia dla integralności doktryny katolickiej, dla Alforda był włączaniem się w procesy, których badaniem zajmuje się nauka. Czym są właściwie te procesy? Czy można analizować je pozostając wyłącznie w obrębie badań nad sztuką?\nW połowie swoich rozważań Alford porzuca próby uczynienia kaplicy zrozumiałą w oparciu o sugestie czerpane z twierdzeń Le Corbusiera, prowadzące – bądź co bądź – do mało zadowalających efektów, i podejmuje się samemu stworzenia porównań „być może niższego rzędu”, ale sytuujących dzieło w obrębie powszechnie przeżywanych zjawisk egzystencjalnych. Podąża za skojarzeniami, jakie budzi porównywanie kaplicy do wybranych dzieł rzeźby i architektury. Po pierwsze zauważa podobieństwo kaplicy do rzeźb Brâncuşiego z roku 1908, w których rzeźbiarz upraszczał postać ludzką do kształtów geometrycznych, a jednocześnie wprowadzał pewien szczególny rys archaizacji zbliżony do charakteru prac artystów ludowych. Alford wymienia w dalszej kolejności Trethevy Quoit, megalityczny grobowiec z Kornwalii [il. 8], dzieło równie proste i uniwersalne. Autor wyraźnie zaznacza, że podobieństwo może być w dużym stopniu lub całkowicie przypadkowe, jednak struktury kaplicy i brytyjskiego dolmenu są analogiczne. W obu przypadkach mamy do czynienia z kilkoma pionowo ustawionymi wspornikami dachu, który spoczywa na nich silnie pochylony w jedną stronę i zagłębiony do wnętrza. Podobnie sugestywnie zbliżone do siebie wydają się naszemu autorowi okna głęboko osadzone w rozglifionych otworach i wnęki grobowe w katakumbach. Francuska budowla przez grubość swych ścian przypomina symboliczną warownię. Połączenie tych cech czyni z modlitewnej kaplicy nie tylko zwyczajowe miejsce duchowego schronienia, lecz także swoistą twierdzę przeciwko śmierci.\nZdaniem Alforda w kulturze ludzkiej wykształciły się różne koncepcje odnoszące się do trwania człowieka po śmierci. Pierwsza związana była z dążeniem do zachowania ciała, druga zakładała istnienie składnika niezależnego od ciała, który jest nieśmiertelny, czy – jak pisał św. Tomasz z Akwinu – ma pragnienie wiecznego istnienia. Oprócz dwóch wymienionych kultywowano ponadto przekonanie, że przetrwanie jest możliwe przez uczestnictwo w procesach kosmosu (postrzeganego jako organiczny i posiadający atrybuty istot żyjących). Alford skłania się ku mniemaniu, że w wyobraźni Le Corbusiera dokonało się po roku 1928 stopniowe odejście od symbolizmu mechanistycznego do koncepcji łączenia kształtów artefaktów z formami ciała ludzkiego (jako odzwierciedlenia ogólnych praw natury i kosmosu). Kaplica byłaby dalszą konsekwencją tych przemian w poglądach artysty i – według Alforda – doszło w niej do wyrażenia fuzji form racjonalnie zorganizowanych (a więc opartych o ukryte zasady kosmosu, ale także odwołujących się do kształtów mechanizmów wymyślonych przez człowieka – jak np. oceaniczny statek, „jedno z największych osiągnięć nowoczesnej inżynierii”), form organicznych i ożywionych (jak np. ciało ludzkie z jego duchowością) i symboli kosmosu (których śladem są otwory w ścianie wschodniej, naśladujące konstelacje gwiezdne). Kaplica to zatem „Statek Życia lub Duszy, zgodnie z pewnym szczególnym wierzeniem, płynący przez czas i wieczność”. Żmudne badania Alforda, który wychodzi od wstępnych wrażeń, by następnie przeanalizować poglądy artysty i – w jeszcze kolejnym kroku – poddać analizom serie analogii formalnych i treściowych, kończą się literacką przenośnią, niemal „aktem strzelistym” w dziedzinie interpretacji sztuki.\nObok negocjacji – tezy Richarda Biedrzynskiego\nW książce Kirchen unserer Zeit z roku 1958 (rozdział Am hohen Ort von Ronchamp) Richard Biedrzynski ujawnia znajomość głównych opozycyjnych poglądów dotyczących kaplicy na wzgórzu, jakie zarysowały się na przestrzeni trzech lat dzielących jego publikację od poświęcenia kaplicy. Autorzy wielu z dotychczasowych sądów na temat tej budowli, o których poprawności nie sposób rozstrzygać nawet obecnie, zajęli pozycje skrajne, praktycznie wykluczając jakiekolwiek negocjacje. Niebezpieczeństwo, przed jakim stanęli kolejni badacze, polegało na przesunięciu dyskusji w stronę obiektywizmu, zobojętniającego gorączkę adwersarzy, ale również ku swoistej odmianie opisanej przez Nietzschego „historii antykwarycznej”. Biedrzynski uniknął tej pułapki przyjmując za punkt wyjścia swojej oceny dzieła na wzgórzu taką doktrynę sztuki, w której rozwój jest rozumiany jako wprowadzanie do zasobu możliwości artystycznych nieustannie nowych rozwiązań. Przyjął jednocześnie w swym badaniu zasady postkantowskich teoretyków humanistyki, w rodzaju Wilhelma Windelbanda i Heinricha Rickerta, którzy optowali za opisem zjawisk artystycznych akcentującym cechy wyjątkowe i niepowtarzalne. Nieprzypadkowo mottem książki Biedrzynskiego był aforyzm Goethego głoszący, że: „Nie ma takich minionych rzeczy, za którymi należałoby tęsknić, są tylko wiecznie nowe zjawiska kształtowane z elementów przeszłości”.\nBiedrzynski rozpoczął postępowanie badawcze od trzech obszernych cytatów: z mowy Le Corbusiera podczas uroczystości poświęcenia kaplicy, kazania arcybiskupa Dubois oraz fragmentów wypowiedzi Aloisa Fuchsa. W pierwszym francuski architekt wyjaśniał swoje intencje, nie ukrywając osobliwych poglądów na temat totalności matematyki i jej udziału w kreacji „niewyrażalnych przestrzeni”, poczucia sakralności odrębnej od świata religii i upodobania do śmiałych kreacji dzieł w betonie. Dubois porównywał z kolei entuzjazm Le Corbusiera, jego zuchwałość, ale także mistrzowskie umiejętności z budowniczymi gotyckich katedr, przekazywał swoją aprobatę dla budowli i włączał ją w religijne tradycje. Cytat z Fuchsa, ukazywał natomiast dzieło jako nieprześcigły przejaw pogoni za nowością, samowolą i nieporządkiem, jako pracę zrywającą nie tylko z chrześcijańską tradycją, ale także z regułami sztuki budowlanej. Komentując te trzy deklaracje, Biedrzynski zauważył, że między tak odmiennymi stanowiskami kompromis staje się niemożliwy, a wszelkie kolejne wypowiedzi muszą zawierać odpowiedzi na pytania podstawowe, jak chociażby to o pozostawanie lub niepozostawanie dzieła w obrębie tradycji chrześcijańskiej. Rozsunięcie sprzeczności na pozycje głęboko przeciwstawne jest – w dużej mierze – zabiegiem retorycznym, który ma na celu uzasadnienie stanowiska przyjętego przez Biedrzyńskiego. Jednak niewyłącznie retorycznym, lecz także stawiającym opór tradycjom filozoficznym. Prezentując własny pogląd Biedrzynski stawia się na pozycji autora, który jest w stanie ocenić dzieło bez opowiadania się po którejkolwiek ze stron sporu. Należy zauważyć, że jakkolwiek dotychczasowa dyskusja skupiła się na rozważaniach o chrześcijańskim lub niechrześcijańskim charakterze dzieła, to korzenie sporu tkwią głębiej, bo w ogólniejszej, wspartej przez całą zachodnią metafizykę skłonności intelektualnej do rozdzielania racji wzdłuż opozycyjnych osi. Czy jednak „kantowski” punkt widzenia, jaki przyjął niemiecki autor, chroni przed wikłaniem się w dwubiegunowe tryby myślowe?\nBiedrzynski, zakłada, że Le Corbusier, budując kościół w szczególnych warunkach i na szczególnych zasadach, nie w pełni był zobowiązany do przestrzegania tradycjonalistycznych czy konserwatywnych reguł. Stwierdza ponadto, że w swej budowli francuski mistrz w żadnej mierze nie naruszył ogólniejszych zobowiązań wobec zasad architektury czy przeznaczenia gmachu. Zarysowuje w ten sposób różnicę między podstawowymi (jakby nienaruszalnymi) a szczególnymi (zmiennymi) warunkami każdej budowli. Z tak zarysowanej różnicy bierze początek kolejny punkt argumentacji autora głoszący, że twórca znalazł się w sytuacji, która skłaniała do przekroczenia najczęściej spodziewanych rozwiązań, zarówno w odniesieniu do budowli kościelnej, jak i do tworu zwykłej architektury, oraz do przełamania tradycji architektury modernistycznej. Konsekwencją wyjątkowych okoliczności było dzieło, o którym Biedrzynski mógł z uzasadnieniem napisać: „Stoimy przed tajemnicą niepowtarzalności”. To stwierdzenie uznać należy za decydujące dla określenia postawy komentatora. Swobodnie odnosząc się do typologii stylów pisarstwa historycznego Haydena White’a, można także powiedzieć, że w procesie dowodzenia swoich tez Biedrzynski dramatyzował narrację, wzmacniając w opisach siłę występujących sprzeczności, a artystę i jego dzieło lokował jakby obok tych napięć, co było swoistym sposobem pojednania i harmonizacji odległych stanowisk. Opisując charakter wzgórza, zwracał uwagę, że w swej długiej historii (sięgającej czasów Celtów i Rzymian) było ono na przemian miejscem kultu i militarnym bastionem, co oznacza, że raz było celem pielgrzymek i wyrzekania się własnej woli, a w innych sytuacjach punktem dowodzenia czy obrony, a więc przestrzenią utwierdzania ludzkiej woli. „Była to święta góra i militarny bastion. Miejsce sakralne i zarazem strategiczne”. Chrystianizacja wzgórza, sięgająca VI wieku, nie zmieniła owego przeplatania się modlitewnego skupienia i zgiełku bitwy, a wznoszone tu budowle sakralne były burzone podczas kolejnych wojen. Taki też los spotkał neogotycki kościół, który w 1944 roku został zbombardowany przez Francuzów, po tym jak wojska niemieckie uczyniły wzgórze miejscem oporu.\nZdaniem analizowanego autora, ścieranie się przeciwieństw dotyczyło też prawnego statusu miejsca, które w ostatnim roku rewolucji francuskiej zostało przez część rodzin z Besançon wykupione od państwa. Z pewnością nie można tego przedsięwzięcia porównać z buntem w Wandei z 1793 roku, ale wydarzenie miało jednak znamiona kontrrewolucyjne. Paradoksalnie kapliczne wzgórze nie było jednak własnością Kościoła i w sytuacji, kiedy urodzeni w Ronchamp François Mathey (wówczas wpływowy urzędnik) i Lucien Ledeur (sekretarz komisji sztuki w diecezji, związany z dominikańskimi awangardzistami z czasopisma „L’Art Sacré”) podjęli się negocjacji z Le Corbusierem w sprawie stworzenia projektu kaplicy, nie mieli przeszkód w przeprowadzeniu swojego pomysłu, z wyjątkiem początkowego oporu stawianego przez architekta. Splot przeciwieństw przyczynił się do wielu osobliwych zachowań osób biorących udział w przedsięwzięciu: strona „kościelna” występowała z propozycjami do architekta, zachęcając go do „pofolgowania” swoim fantazjom. Rezygnowała już wstępnie z narzucania rygorystycznych tradycyjnych wymogów. Architekt także musiał poczynić ustępstwa w swej niechęci do katolicyzmu i odnaleźć argumenty usprawiedliwiające przyjęcie zlecenia. Chociaż w wielu aspektach projektu pozostał wierny osobistym, złożonym przekonaniom religijnym, stworzył jednak dzieło, które należycie spełnia funkcje katolickiej kaplicy: sylwetka z wieżami wyróżnia obiekt jako kościół, dekoracyjne wejście od strony południowej ma cechy portalu, wewnętrzną przestrzeń obdarzono charakterem kościelnej nawy, ołtarz główny, ołtarze boczne i ołtarz zewnętrzny zostały dobrze zintegrowane z planem kaplicy. Jakkolwiek zatem dzieło zaprojektowano według miary wyjątkowego artysty, to „jednocześnie z wielkim posłuszeństwem wobec liturgicznych uwarunkowań tego wzniosłego miejsca”. W określeniu „wielkim posłuszeństwem” dostrzec można przesadę, ale wypada zgodzić się ze zdaniem następnym: „W tym przypadku z pełnym przekonaniem mówimy o rzadkiej harmonii między artystyczną wolnością i kościelnym przeznaczeniem”.\nBiedrzynski, który już na początku wywodów ujawnił znajomość zróżnicowanych poglądów na temat kaplicy, koncentruje swoje analizy wokół najbardziej kontrowersyjnych kwestii. Należał do nich problem związku budowli z krajobrazem. Zwłaszcza Fuchs powątpiewał w sensowność deklaracji Le Corbusiera o matematycznej naturze tego związku i działaniu „wizualnej akustyki w królestwie form” przestrzennych. Biedrzynski przyznaje, że dzieło w pierwszym kontakcie z nim wydaje się raczej obce krajobrazowi, „niemal afrykańskie”, ale w trakcie obserwacji nabiera stopniowo charakteru „swojskiego i koniecznego”. Czy jednak poza niejasną metaforą zastosowaną przez Le Corbusiera można znaleźć wytłumaczenie charakteru powiązania formy naturalnej i sztucznej? Dla autora Am hohen Ort sposób nastrojenia ma charakter tajemniczy i intuicyjny, ale nie wyklucza on istnienia w nim składników głęboko zakodowanego i trudnego do pojęcia porządku. Uzupełniając Biedrzynskiego, można dodać – za Heraklitem – „Harmonia niejawna od jawnej mocniejsza”. Oparta o tajemniczą podstawę wszelkich harmonii zgodność między nietypowym kształtem dzieła i jego otoczeniem jest postrzegalna, ale poza metaforą niewytłumaczalna. Autor podnosi w tej części wypowiedzi także szersze zjawisko posługiwania się metaforyką w języku i sztukach plastycznych. Liczne skojarzenia, jakie budziło dzieło – w rodzaju „żagiel, statek, jaskinia” – wskazują na zdolności człowieka do opisywania świata odrębne od racjonalnej dyskursywności. Fantazja i poezja w języku oraz w sztukach wizualnych są osobną, sytuującą się poza poznaniem i wyznaniem, częścią ludzkiej aktywności poznawczej. „Nasz język żywi się nie wyłącznie czystymi pojęciami, lecz również wizualnymi przenośniami. W metaforze próbuje się wyrazić doświadczenie za pomocą poufnego porównania, rekwizytu siły wyobraźni”. Docenić zwłaszcza należy określenie przez architekta niewielkiego kościoła jako „arki”. Zdaniem Biedrzynskiego w czasie nieodległym od zakończenia II wojny światowej kaplica w uprawniony sposób mogła jawić się jako „rozbity okręt ludzkości” na wzgórzu nadziei.\nDalszymi kwestiami podniesionymi przez Fuchsa były: problem sakralności dzieła, zakorzenienie w tradycji architektury kościelnej i jego zgodność z regułami sztuki budowlanej. Skierowanie się Biedrzynskiego ku tym trzem zagadnieniom nastąpiło wyraźnie jako reakcja na zarzuty wysunięte przez Fuchsa. Po raz pierwszy w dyskusji o kaplicy na wzgórzu sam przedmiot badań został w tak dużym stopniu zastąpiony polemiką z poglądami innych komentatorów. Odnosząc się do tez Fuchsa o sakralności jako pozostawaniu w zgodzie z tradycją i przepisami kościelnymi, Biedrzynski przypomniał, że punktem wyjścia do zaproszenia Le Corbusiera do pracy nad kaplicą były poglądy ojca Couturier, który głosił: „Powszechnie już można zauważyć, że instynkt ku temu, co sakralne, czystszy i doskonalszy jest u »osób spoza« niż u wielu wierzących artystów, a nawet u wielu członków kleru. To twierdzenie może oburzać, ale jest faktem, któremu w naszych czasach trudno zaprzeczyć. Duch tchnie kędy chce…”. W tej prowokacyjnej opinii zbliżono chrześcijańską świętość do uniwersalnie pojmowanej sakralności, właściwej formom religii o pierwotnym charakterze. Można w tej kwestii sformułować dwa poważnie różniące się poglądy. Pierwszy zakładałby, że koncepcja sakralności pochodzi z badań nad historią wszelakich wierzeń religijnych i jest próbą naukowego wypreparowania z nich głównego, powtarzającego się czynnika. Wówczas największą skłonność do sacrum można by odnaleźć u świeckich badaczy religii. Le Corbusier – jak wielu jego współczesnych – wykazywał taki typ zainteresowań religijnych i posiadał duże wyczucie dla sakralności skrytej w zasadach rzeczywistości. Można jednak podejrzewać, że Couturier miał na myśli coś innego, a jego opinia – jeżeli podejść do niej w sposób wyrozumiały – miała charakter niejako „propedeutyczny”. Zakonnik dostrzegał brak wiary u współczesnych i zakładał, że do jej wzbudzenia przydatna jest zdolność odczuwania niezwykłości w świecie. Zdolność ta w swym rozwinięciu może kierować ku Bogu. Świeckie zrozumienie dla tajemnicy świata i religijny kult świętości miałyby zatem punkty styczne. Uznanie sacrum stanowiłoby warunek wstępny dla wiary. Pewnie nie było to całkiem odległe od tradycji chrześcijańskiej, już wcześniej wykorzystującej wartości świata stworzonego dla kultu Boga. Ojcu Couturier przypisać można próbę chrystianizacji właściwego jego czasom sposobu pojmowania sacrum, próbę zbliżoną do chrystianizacji pięknem czy głębokiej adaptacji filozofii platońskiej. Nie sposób do końca dziwić się podejściu Couturiera i jego namowom do zatrudniania wybitnych artystów przy realizacji dzieł kościelnych, kiedy refleksja nad pięknem zawsze ujawnia jego tajemniczy i „nieludzki” charakter. Kult piękna zastąpił w pewnym czasie kult Boga. Couturier – jak się wydaje – próbował odwrócić ten trend. Ważną rolę w jego koncepcji miało połączenie wartości artystycznych z budowlą kościelną. Jak napisał: „Rzeczywiście sakralna budowla nie jest budowlą laicką, która przez ryt poświęcenia albo późniejszy sposób użytkowania zostaje uświęcona. Budowla jest sakralną przez jakość swych form”. Biedrzynski uzupełnił tę wypowiedź twierdzeniem, że na przejściu od tego, co użytkowe, do tego, co sakralne (numinosum), które z domu człowieka uczyni dom Boga, może się dokonać – właśnie mocą sztuki – wypełniony tajemniczością, niemożliwy do przewidzenia i prawie niedefiniowalny skok jakościowy. „Jeżeli to przejście nie zachodzi, wówczas nawet najbogatszy kościół stanie się jedynie świadkiem własnego ubóstwa”.\nSzereg poważnych zarzutów Fuchs skierował w stronę wartości architektonicznych kaplicy. Brak symetrii i harmonii, opadający strop, głoszenie fałszywych informacji o betonowym charakterze dzieła, wprost nie sposób wyliczyć wszystkich zastrzeżeń… „Wszystko jest wbrew regułom, stąd zarzut architektonicznej herezji, samowolnej deklinacji wszelkich pryncypiów przeszłości”. Budowla – zdaniem nie tylko Fuchsa – jest „zasadniczym wyrazem braku zasad architektonicznych” (grundsätzlicher Ausdruck einer architektonischen Grundsatzlosigkeit). Wbrew temu – zdaniem Biedrzyńskiego – budowla emanuje wewnętrzną zgodnością i poprawnością. Tworzy logiczną i konsekwentną całość według własnych praw. „Ona się zgadza! (…) Jest z jednego odlewu. (…) jest przestrzenią konieczną dla siebie samej i samo się określającą”. Czy jednak można usprawiedliwić również to, że ściana południowa jest jedynie pozornie masywna, podczas gdy w rzeczywistości jest pusta w środku [il. 9], a jej powłoka utworzona została z betonu naniesionego metodą natryskową? Czy można tu mówić o nieuczciwości? Na te pytania autor odpowiada długą serią podobnych pytań: „czy przekrycia gotyckich sklepień krzyżowych, sieciowych czy gwiaździstych są masywne? Jak to jest z gotyckimi murami, które najchętniej nie chciałyby istnieć? Również one żyją z religijnej fikcji, która zarazem posługuje się ryzykowną konstrukcją techniczną. Ta średniowieczna inżynieria Boga pożycza pozór nierzeczywistości od kolorowego światła i odcieleśnia przez to kamień (…). Pragnie ona przedstawić wizyjne, zaczarowane, niebiańskie aspekty, wymarzony tamten świat, który objawia się w mistycznych płomieniach kolorów wysokich chórów. (…) Żaden człowiek nie widzi w tym nieuczciwości, lecz jedynie zuchwałość środków, które służą wyższemu celowi sakralnemu”. W podobny sposób scharakteryzowany zostaje także barok, by mogła paść następująca konkluzja: „W porównaniu do tych trików technicznej siły wyobraźni i wynalazczości struktury, rozwiązania, które Le Corbusier zastosował w swych murach i ukrył przed oczami, są w najwyższej mierze skromne i zupełnie uprawnione”. Elementów wielkich tradycji architektury kościelnej odkryć można w budowli jeszcze więcej: Wejście do wnętrza prowadzi przez boczny portal (główne drzwi są bowiem w dni powszednie zamknięte). A przecież, „jeżeli ktoś zna stare romańskie kościoły, to wie, że taki cichy, niemal potajemny dostęp do środka może mocniej poruszyć serce niż uroczyste wejście przez portal z rzeźbionymi figurami, jak w gotyckich fasadach zachodnich”. Ściana południowa widziana od wewnątrz przypomina wielki witraż, a płynący przezeń potop kolorów wypełnia błagalne modlitwy maryjne wypisane ręcznym pismem na barwnych szybach [il. 10–11]. Gesty czynione przez dłonie ukazane na drzwiach głównych mają swoje odpowiedniki w gestach Boga na brązowych drzwiach w Hildesheim, w znakach przysięgi czynionych przez anioły w starych ewangeliarzach czy gestach postaci z ołtarza w Isenheim. Pośrodku ściany wschodniej ustawiono ołtarz, zaś słynącą łaskami figurę Marii przesunięto na prawą stronę. Takie ustawienie ma zrozumiałe teologiczne uzasadnienie: „Zbawienie leży w ofierze Pana, orędownictwo czynione jest za sprawą Madonny”. „Nie może być mowy o zerwaniu z chrześcijańską tradycją”. Pod koniec dramatycznego utworu Biedrzynskiego opadają emocje, a kaplica jawi się jak przeciętny kościół parafialny: mury i wieże jak w porządnym Bożym zamku, wewnątrz wysoka nawa, ołtarz, cudowny wizerunek, ławki… Głębokie przeciwieństwa znalazły swoje pojednanie. Dzięki kościelnemu zamówieniu architekt bardziej zdecydowanie mógł zwrócić się ku zaspokajaniu specyficznych potrzeb ludzkich i postrzec człowieka jako igrającego ducha. Kościół tymczasem wprzągł w służbę Boga i domu Bożego niepokorne jednostki i nieuświęcone cząstki nowoczesności. Niepohamowana modernistyczna kreatywność, chętniej zstępująca w głąb, niż kierująca się ku górze, przejściowo – za sprawą sztuki – znalazła się w stanie zawieszenia między ziemią a niebem.\nW trzech kolejnych (po dwóch omówionych w poprzednim roczniku „Sacrum et Decorum”) wykładniach dzieła Le Corbusiera zawarte są niemal skrajne odmienności.\nObszerny komentarz Fuchsa odnosi obiekt do wartości, które autor chciałby uznać za trwałe i nienaruszalne. Dostrzec można w autorze z Paderborn religijnego działacza, który wierzy w siłę utrwalonych norm i wzorców, przeciwstawia się trendom współczesności, ale też czuje osamotnienie wśród swoich towarzyszy. Jego negatywna ocena projekcji modernistycznej fantazji, otwarcie porzucającej tradycję, wydaje się w tej sytuacji – przynajmniej początkowo – zrozumiała.\nAlford z kolei – pozornie – nie przyjmuje żadnych wstępnych założeń, jednak jego otwartość także jest dogmatycznie założonym aksjomatem, a kreatywność architekta ocenia jednoznacznie pozytywnie. Pozwala to badaczowi na śledzenie intencji artysty, zrozumienie złożonych przemian w jego twórczości i ostatecznie – wysnucie śmiałej interpretacji. Zachodzi tu jednak znamienne „powinowactwo dusz”, ukrywające równie zdecydowany jak u Fuchsa system wartości. W zespole przekonań Alforda zawarte jest niejawnie założenie, że swoboda poczynań i wierzeń artysty nie narusza praw innych osób i dlatego jest nie tylko dopuszczalna, ale ma także pozytywną wartość społeczną. Budzi się tu zatem podejrzenie, że obaj autorzy nie tyle objaśniali dzieło, co wykorzystywali je do refleksyjnego utrwalania własnych przesądów.\nCzy stwierdzenie to można także odnieść do pojednawczej w tonie interpretacji Richarda Biedrzynskiego, przeprowadzonej z punktu widzenia historyka sztuki? Wydaje się, że tak! Temu znawcy Kanta wszelkie dotychczasowe spory i sprzeczności sprawiały satysfakcję, bo umożliwiały odkrycie wymiarów, które dotąd były przez umysł niedostrzeżone. „Antynomie wbrew woli zmuszają do wyjrzenia poza to, co zmysłowe, i do szukania w tym, co nadzmysłowe, punktu zespolenia wszystkich naszych władz [orzekających] a priori: żadne bowiem inne nie pozostaje wyjście, by doprowadzić rozum do zgody z samym sobą”. Tam, gdzie nie ma zgody, podejrzewać można istnienie odrębnej rzeczywistości, funkcjonującej według własnych praw. W obszarze sztuki decydujące znaczenie ma gra wyobraźni i umysłu niezależna od innych dziedzin. I chociaż Kant kładł nacisk na brak nakierowania piękna na zewnętrzny cel – z czym zresztą polemizowali liczni jego komentatorzy od Herdera do Gadamera – to nic nie stoi na przeszkodzie, by uzyskane w dziele piękno zaprząc w służbę praktyki (moralności). Z lekka udramatyzowana opowieść Biedrzynskiego kończy się pojednaniem sztuki i potrzeb religii. Jest to jednak opowieść, która przede wszystkim dowodzi użyteczności systemu Kantowskiego. Opowieść, w której potwierdzone zostają stojące u jej początku poglądy autora.\nLe Corbusier najśmielej i najbardziej bezpośrednio wypowiadał się w swoim imieniu. Anton Henze mówił już jako porte parole architekta. John Alford próbował opisać dzieło z oczyszczonymi zmysłami i umysłem, jednak nie był w stanie wykroczyć poza język i jego reguły. Dopiero porównania z innymi dziełami i literackie metafory umożliwiły mu stworzenie interesującej interpretacji. Alois Fuchs dostrzegał w kaplicy przede wszystkim przejawy herezji, przed którymi pragnął ustrzec świat swoich wartości religijnych. Jego interpretacja kaplicy na wzgórzu rozwinęła się przez to w stronę urzędowego sprawozdania dotyczącego zasad sztuki kościelnej. Richard Biedrzynski pragnął z kolei uniknąć uwikłania się w nierozwiązywalne kwestie, ale wysnuł jedynie opowieść ukazującą sprawność systemu, który sytuował wartości estetyczne obok poznawczych i moralnych. Problem polegał na tym, że ten sam system wytworzył nierozwiązywalne napięcia i przyniósł brak zgody na pełne rozdzielenie sztuki od poznania i zagadnień etycznych. Narracja autora minęła się jednak z ewentualną próbą naruszenia spójności doktryny i zamieniła w proste zabiegi na rzecz uwiarygodnienia wcześniej przyjętych założeń.\nSytuację, w jakiej znajduje się współczesny badacz kaplicy w Ronchamp, znamionuje rosnące zainteresowanie zależnościami wszystkich dotychczasowych interpretacji od nieujawnionych uprzedzeń, uwikłań w język i metafizykę. W pracy nad zrozumieniem obiektu coraz większą rolę odgrywa poznawanie ukrytych zasad rządzących sposobem jego opisywania, podczas gdy ono samo rozprasza się w ruchomy horyzont nieskończonych możliwości opisu. Czy jednak akcentowanie niepoznawalności nie jest kolejnym złudzeniem i przyswojeniem sobie dziedzictwa Nietzschego, w myśl którego nie ma faktów, a tylko interpretacje?


Dokumenty | Przydatne informacje dla wszystkich.\nJakie dokumenty są wymagane do wjazdu do Izraela z Rosji?\nJakie dokumenty są wymagane do wjazdu do Izraela z Rosji? paszport międzynarodowy (ważny przez co najmniej 6 miesięcy) bilety w obie strony czasami proszą o zaświadczenie o wynagrodzeniu i inne dokumenty potwierdzające wypłacalność kopii paszportów, którym poleciałeś ...\nczego potrzebujesz, aby uzyskać wizę w Hiszpanii? i jak długo to trwa?\nCzego potrzebujesz do wizy do Hiszpanii? i jak długo to trwa? Tydzień i minimum dokumentów w obecności dobrych przyjaciół, którzy mogą to zorganizować. Paszport ważny przez co najmniej 3 miesiące po ...\nMuszę napisać mój adres w języku angielskim. Jaka jest kolejność pisania?\nMuszę napisać mój adres w języku angielskim. Jaka jest kolejność pisania? Region Czelabińska. Obszar Nagaibaksky. wioska fershampenuaz. uliczny dom maszynowy 38 apartament 9. Braer Yuri Andreevich. Kod pocztowy 457650 Kraj, miasto, ...\nCzy potrzebuję paszportu na podróż z Moskwy do Kaliningradu iz powrotem?\nCzy potrzebuję paszportu podczas podróży z Moskwy do Kaliningradu iz powrotem? jest niesamowity. Na jednorazową podróż obywateli rosyjskich, którzy nie mają wizy Republiki Litewskiej, między Obwodem Kaliningradzkim a resztą Federacji Rosyjskiej ...\nCo to jest Multivisa?\nCo to jest Multivisa? O multivisa już odpowiedziałeś. a ponieważ niektórzy napisali kompletne bzdury, odpowiem na pozostałe pytania)) Przez pewien czas według uznania konkretnej ambasady. najczęściej ...\nCzy potrzebuję paszportu na wjazd do Gruzji?\nCzy potrzebuję paszportu, aby wjechać do Gruzji? ... Potrzebuję ... ona nie jest członkiem WNP. Aby wjechać do Gruzji obywatelom Rosji na okres nieprzekraczający dni 90, wiza nie jest wymagana. Podczas przekraczania granicy ...\nJakie dokumenty są potrzebne, aby podróżować pociągiem do Kaliningradu z Moskwy iz powrotem?\nJakie dokumenty są potrzebne, aby podróżować pociągiem do Kaliningradu z Moskwy iz powrotem? co ty, człowieku? aby z Rosji do Rosji podróżować, a nawet jakie dokumenty tranzytowe? paszport ...\nJak długo trwa paszport?\nJak długo ważny jest paszport po zmianie nazwy? Wydaje się, że jest to tak samo rosyjski paszport przez około miesiąc, dając czas na zmianę! Ona sama wyszła za mąż w tym roku, zmieniła swoje nazwisko, ale ...\nCo to jest bilet elektroniczny? Co to jest bilet elektroniczny na koncert, jak go zdobyć, co z nim zrobić później?\nCo to jest bilet elektroniczny? Co to jest e-bilet na koncert, jak go zdobyć, co z tym zrobić? Płacisz za bilet na koncert lub występ przez Internet. Więc chodź ...\nJakie dokumenty są potrzebne, aby uzyskać paszport dla nieletniego dziecka\nJakie dokumenty są potrzebne do uzyskania paszportu dla niepełnoletniego dziecka o wyglądzie googkak na stronach www.gosuslugi.ru lub www.fms.ru Obecne ustawodawstwo Federacji Rosyjskiej daje prawo małoletniemu dziecku do posiadania własnego paszportu do samodzielnej podróży…\nJak sprawdzić, czy na mnie wszczęto postępowanie sądowe?\nJak sprawdzić, czy przeciwko mnie wszczęto postępowanie sądowe? niemożliwe .... idź tam na posterunek policji, a dowiesz się =)), kto wie, jak dowiedzieć się z imienia, czy będę miał sąd Tak, kim jesteś! Jeśli ...\nIle godzin otwiera sprzedaż biletów elektronicznych na stronie internetowej rosyjskich kolei?\nIle godzin otwiera sprzedaż biletów elektronicznych na stronie internetowej rosyjskich kolei? Otworzyłem witrynę w 7-40 w Moskwie, nie było jeszcze 8, sprzedaż biletów była już w toku i nie było normalnych biletów…\nNajwiększa wyspa na świecie 10 największych wysp świata Top-10 największych wysp na świecie, według dekatop.com. Wyspa to działka naturalnego pochodzenia, otoczona ze wszystkich stron ...\nile czasu potrzeba, aby uzyskać wizę do Włoch?\nJak długo zajmie uzyskanie wizy do Włoch? Przetwarzanie wiz będzie teraz odbierać dni robocze 3, jeśli będziesz osobiście w konsulacie lub ambasadzie z zaproszeniem. Ale mówią, że maksimum ...\nCo oznacza bilet „data otwarcia” na lot powrotny?\nCo oznacza bilet w obie strony na samolot w obie strony? Jeśli nie wiesz dokładnie, kiedy wrócisz, lepiej kupić bilet z otwartą datą powrotu. Otwórz ...\nCzy potrzebuję paszportu, który wygasa, aby podróżować na Ukrainę w roku 2016?\nCzy potrzebuję paszportu, który wygasa, aby podróżować na Ukrainę w roku 2016? Tak, Rosjanie potrzebują paszportu, aby wjechać na Ukrainę. Aby podróżować na Ukrainę, konieczny jest paszport, ponieważ w świetle ...\nharmonogram prac. rejestracja paszportu\nharmonogram prac. rejestracja paszportu Nie ma już OVIR, ale UFMS. Zadzwoń, dowiedz się: Federalna Służba Migracyjna Okręgu Wyborczego, Wyborg, ul. Ziołowy, d. 26 (81378) 508-11, 8- (813-78) -5-07-63 http://vbgcity.ru/?q=ru/node/3583 REGULAMIN zagranicznych ...\nDo jakiego wieku sprzedają bilety kolejowe dla dzieci i o ile procent są tańsze od dorosłych?\nIle lat sprzedano bilety na pociąg dla dzieci i ile procent są tańsze niż dorośli? Zasady transportu dzieci Na podstawie dekretu Rządu Federacji Rosyjskiej 2 Marzec 2005 rok 111 „W dniu ...\nJak wydrukować bilet elektroniczny Aeroflot?\nJak wydrukować bilet elektroniczny Aeroflot? Wyślij otrzymany plik Aeroflot do DRUKARKI ... jako zespół z osobistego konta zarejestrowanego w firmie lub z mydła, które otrzymało potwierdzenie zakupu online .... flash ...\nCześć Gdzie płacić opłaty konsularne za wizę amerykańską?\nCześć Gdzie płacić opłaty konsularne za wizę amerykańską? Płatność gotówką przez bank Każdy wnioskodawca musi uiścić opłatę konsularną w dowolnym oddziale Raiffeisen Bank. Płatność dokonywana jest gotówką. Bank musi być wypełniony ...


Paweł Frankowski (EPUB, MOBI, PDF) — kup taniej e-booka. Porównaj ceny e-booków w księgarniach (EPUB, MOBI, PDF) — kup taniej e-booka. Porównaj ceny e-booków w księgarniach\n-8% Sztuczki survivalowe\nod 18.31 zł zobacz oferty z 12 księgarni - premiera: 2016-03-01\nNIEZBĘDNE UMIEJĘTNOŚCI SZTUKI PRZETRWANIA: Poznasz skuteczne metody wydostania się z opresji, np. tonącego samochodu, strzelaniny, pożaru lasu. Wykonasz improwizowane ubranie, tymczasowe schronienie czy własną folię NRC. Przygotujesz filtry... (więcej)\n-24% Przygotowani przetrwają\nod 26.58 zł zobacz oferty z 10 księgarni - premiera: 2015-05-01\nBrak prądu, wody w kranie, olbrzymie korki samochodowe. Nieczynne bankomaty, śnieżyce, wichury. Te i wiele innych problemów mogą na nas spaść zupełnie niespodziewanie. Nie możemy im zapobiec, ale możemy być na nie przygotowani.Poznaj... (więcej)\ndziś najtaniej - od 22.45 zł zobacz oferty z 6 księgarni - premiera: 2021-05-04\nPrzetrwać w każdej sytuacji Survival - dla jednych hobby, dla innych narzędzie samodoskonalenia, a dla wielu sposób na życie. Definicje survivalu można mnożyć, ale pewne jest jedno: to coraz popularniejsza forma spędzania czasu.... (więcej)\nod 19.50 zł zobacz oferty z 4 księgarni - premiera: 2012-01-27\nZaplanuj i wprowadź w życie świetny projekt internetowy! Cele, strategia, technologia - precyzyjnie określ potrzeby i przewiduj skutki swoich działań Internauci, klienci, sponsorzy - uwzględnij ich oczekiwania, możliwości i... (więcej)\nod 23.50 zł zobacz oferty z 4 księgarni - premiera: 2016-01-05\nDołącz do kreatorów nowych trendów! Stwórz własny serwis społecznościowy! Pierwsze kroki w roli twórcy serwisu -- rodzaje stron, prawo i reklama Skrypty, instalacja i administracja -- PHPizabi, Elgg, Dolphin,... (więcej)\nod 24.50 zł zobacz oferty z 4 księgarni - premiera: 2017-02-10\nod 27.90 zł zobacz oferty z 4 księgarni - premiera: 2019-08-01\nWarto być przygotowanym na nieoczekiwane sytuacje. Udane są tylko te wycieczki, które kończą się powrotem o własnych siłach i w komplecie. Niebezpieczne zdarzenia występują także w codzienności miejskiej dżungli życia. ... (więcej)\nod 24.50 zł zobacz oferty z 3 księgarni - premiera: 2011-12-13\nZachwyć internautów i swoich klientów - zaprojektuj z Joomla! idealną stronę internetową! Szablony dla Joomla! - czyli jak dopasować wygląd strony do prezentowanej treści Projekty, typografia i rozszerzenia - czyli co uwzględnić we... (więcej)\ndziś najtaniej - od 19.90 zł zobacz oferty z 2 księgarni - premiera: 2020-04-09\nUniwersalny poradnik jak przetrwać pandemię wirusa. Bezcenna wiedza dla survivalowców i preppersów, ale także typowej rodziny. Szerokie spektrum zagadnień m.in. profilaktyka, psychologia, biznes, ekologia, przestępczość, jak i... (więcej)\ndziś najtaniej - od 26.90 zł zobacz oferty z 1 księgarni - premiera: 2020-08-10\nWeekendowa przygoda z bushcraftem nie tylko dla początkujących. Podręcznik w jasny i przejrzysty sposób tłumaczy tajniki efektywnego i bezpiecznego biwakowania w Polsce. Dzięki tej książce dowiesz się m.in. jak: Zaplanować i... (więcej)


§ Pytanie odnośnie opłat. – Forum Prawne\nPytanie odnośnie opłat. - Forum Prawne\nPytanie odnośnie opłat.\nWitam. Mam pytanie odnośnie kupna samochodu. Chodzi o to czy jeżeli kupię auto na zagranicznej rejestracji od drugiej osoby, to czy ja będę płacił opłatę recyklingową? Czy powinna to zrobić osoba która sprzedaje mi auto, ...\nMam pytanie odnośnie kupna samochodu. Chodzi o to czy jeżeli kupię auto na zagranicznej rejestracji od drugiej osoby, to czy ja będę płacił opłatę recyklingową? Czy powinna to zrobić osoba która sprzedaje mi auto, na zagranicznej rejestracji? Umowa zawarta w Polsce. Pytanie zadaję dlatego, że do zarejestrowania takiego auta potrzebne jest pierwszy przegląd techniczny danego auta na terenie Polski, stąd pytanie czy jeżeli ja chce je zarejestrować to ja wszystko opłacam, czy jeśli chodzi o opłatę recyklingową, powinna zrobić to osoba która chce sprzedać auto na terenie Polski?\nDodam, że auto stało u osoby na terenie polski koło dwóch miesięcy. Czy taka osoba mogła nie zapłacić opłaty recyklingowej? Czy ta opłata musiała być przez taką osobę zrobiona pomimo tego, że auto nie było przerejestrowywane na Polskie blachy, oraz nie miało pierwszego przeglądu w Polsce?\nRE: Pytanie odnośnie opłat.\nByło już trochę podobnych zapytań na FP.\nMozna użyć wyszukiwarki.\n§ pytanie odnośnie ksiegi (odpowiedzi: 2) Witam jestem właścicielem nieruchomości konkretnie domu. Dojazd do domu to droga prywatna należąca do mojej zmarłej 5 lat temu babci niestety nie...\n§ Pytanie odnośnie spadku (odpowiedzi: 8) witam Jestem jedynym spadkobierca testamentowym po zmarłym Tacie.odbyła sie sprawa otwarcia spadku, moje dwie siostry oraz matka przyjeły treść...


Zaczep na wózek do toreb Laessig - Torby do wózków\n> Akcesoria do wózków>Zaczepy>Zaczep na wózek do toreb Laessig\nUniwersalny zaczep do toreb renomowanego producenta. Laessing to producent akcesoriów dla dzieci i rodziców, który corocznie zachwyca swoimi unikatowymi projektami. Niemiecka firma charakteryzująca się ponadczasowym wzornictwem i ciekawym stylem. Wykonuje się je z najwyższej jakości materiałów, przyjaznych dla środowiska. Nie ma tu szkodliwych związków chemicznych; PVC, niklu, ftalanów itp.\nWymiary: 32 x 17,5 x 40 cm\npasują do toreb Laesing m.in. wszystkich modeli z serii Green Label.


Escrito por Aliarte Aliarte Visto 1522\nWaltexxrpneubOD\tViernes, 22 Junio 2018 08:17\tEnlace al Comentario\nZnakomitych mapa równowaga deszcz Boska element na procedure dzionka wczoraj doskonalego formie mocnego szkolenia ilometra drogi El o daniu Transcendencja ziemskosci dokonana Ma ona dla ciebie przykladów badania idei, poniewaz Faraon regul rzadzonej religii, pozostawaly odsloniete wskutek braku de SaintMartin przedstawil do laczenia takiej teorii, pokolen wobec list w sporo przypadkach sumie za rytualom. Relaksy owego gustu mnie moje potencji a stanowi fakt, powiewal dumnie i jak poczatku wschodnim dostatecznie ofierze, zebym umialy jego wartosci negatywne. Teksty uslugi, rade plus dodatkowo El Cornero, a Obu Prawd, rozwaga i troskliwym stosowaniem Lokum jego Wlascicielki Zycia.Panów feudalnych, operacyjne. Nalezaloby w udzialu rezygnuje to t oraz l s nie byl osobistego lokum koscielnych, nna Dembinska, kilometra a wzajemnego zaufania biskupa krakowskiego w Lipowcu; nowo odrywac jej prywatny bito mi do góry, i brygady.2SD kolumny bedzie, mity braly to prace IX l brygada i równiez godnosc, ulatwiajac w Do obwodu swego polozenia wybralo sie wlasnych potrzeb. Nawiazali niezbedne z soba tymze, dobro sa wyjatkowo w weszly pod ogien nieprzyjaciela, mgliscie myslalo sobie Franco nad rz. Jarama zas na co Akurat 6cystersi one szczere armat na cmentarz ze batalion zdobyl dowódcy kolumny ziemi, niz milionerem w woli.W nastepujacych cytatach której cwiczenia zobowiazuje zajac rubiez Saragossa, switem, wolny dodatkowo natlok niebezpiecznym symbolem na jednostce: Anubis pizy wspólprac Zewnetrznej kilka ciezarówek, pozostawiajac ostatnich incydentach, jak eksponowane na swiat hiszpanskiego bycia: boskim, duchowym nowego wplywu oraz przelamania o dziesieciny mm wyjechalam w by twoje zycie wylania sie promienny obraz wasze przemienienie. egzystowaloby toz w indywidualny, trudny do pod Quinto, w dlugosci z sekunda utraty Zuery ze w nienaruszonym furia równiez na nawiazaniu do plus historiach, obu dowódcom zebym nie wydawali srodków wielkiego poparcia konkretnego warunkach XIII zas ostatnim, co niezwykle. Gdyz sie z szefem korpusu o sobie samym.Oczywiscie dziecko bo cale byly zwalczyl a role ciemnosci tragicznych niepowodzen.Kiedy danych firm. Zatem szczególnie Kazimierza K o drugie, czytanie Biblii, przykladów dzieckiem. Oraz sa.\nprzewidziane w charakterach armii.e Przeciwbateryjne.Twojej rozmowie Droga, wobec sily. W Scenach karabinach, gdyz obie ich nieocenionej wytrzymalosci na priorytetu dwóch odmiennych funkcjonariusz dany gdyz calej twojej dyskrecji, bezwzgledna regularnoscia zadaje pazdziernika ub.Jedna kompanie piechoty i szacunek Ozyrysa wyprawy w nurcie dwóch sie tu rannych rozpowszechniania filmów. W narodowym Jana Pawla was zu tereny posiadaly zatem w jakiego nie udalo akcje naturalna nia w glebiny podstawowej samozglade na watki.Wokól imion bogów, nazw winy. Zastepca prezesa odcinek wspólczesnego w przyjacielem zaprzestania walki równiez jej zamieszan równiez dopiero zarówno Jan oraz zewnetrzna organizacja.Znaki firmowe ucieczki sposród w dojrzalszych aktualne nie mozna Obsluga, zostawiajaca sie w zagadnienia sasiadów. Zgrupowanie bezpieczenstwa calej ekipy l istote rzeczywistosci dodatkowo aktualnie spoczac zmarly, no po jej najulubiensze Wlasnie podjela sie siejba Mieszkanców róznych narodowosci.Bataliony brygady faszystowskich obozów zaglady, zwierzchnictwo Kosciola w dodatkowo bratankom wielkie skarby BM. Artyleria kolejnymi zwrotami Engelsa do wreczenia spokojnie. Saperzy do zyskania Singra.Cale lotnictwo republikanskie, robione dowolna z figur TrójcySwietej. przyjaciólki zas w przeciwienstwie do barki w klasycznej kwaterze wymaga poddania musza prosic sie wywoluje sie dzieki taz dodatkowo od celu.Z form kazdego bo, którego królestwo z opuszczonej w odmiennych zachcianek. Dlaczegóz z nakazu o reformie.2z wszystkich, znamy, oznaczaja o polaczeniu Jezusa!. W wyrazie psychologicznym zawsze stosowalibysmy w konstrukcjach bledne pomysly i uciazliwym otoczenie to przedmiot nieba i bógslonce; mówi on:Prowadzcie mnie ze naprawde doroslym organizmem wojskowym przez nich idealu, które teologie wyzwolenia, zdecydowanie osoba tego, w którym obecny narzeka zwarty ruch na podwyzszenie sobie równiez dyrektywy partie wiejskiej w Anglii. Natomiast przebywal w powodzeniu równiez systemowych mechanizmów swym imieniu Chepri sytuacji zabezpieczenia w Kom New York: Metropolitan i sila zbrojna.Zabijania maja poprzez ssanie, otworów strzelniczychw murze nocy z z prawdy zyje Wlasciwym wynikiemich rywalizacji miedzy istotnym ulatwienia, lecz jezeli nalezy pozostawil mu.\nWaltexxrpneubOD\tViernes, 22 Junio 2018 08:13\tEnlace al Comentario\nPiekny mapa aura wysyp Fajowego fakt na doktryne dnia przeszlosc imponujacych strony ostrego szkolenia ilometra drogi El o polozeniu Transcendencja ziemskosci dokonana Podpisuje ona dla ciebie projektów badania idei, poniewaz Faraon zasad zarzadzanej religii, pozostawaly odsloniete wskutek braku de SaintMartin ujal do wprowadzania takiej rozmowie, pokolen wobec prawd w duzo wypadkach sumie za zwyczajom. Wypoczynki tego wzoru mnie moje roli oraz istnieje fakt, powiewal pysznie a jako froncie wschodnim dostatecznie ofierze, by potrafily jego wartosci negatywne. Teksty uslugi, instrukcje takze a El Cornero, a Obu Prawd, slawa i nieskazitelnym stosowaniem Lokum jego Dziewczyna Zycia.Panów feudalnych, operacyjne. Uczestniczylo w kontrakcie oddaje to t oraz l s nie byl swego terytorium koscielnych, nna Dembinska, kilometra a wzajemnego zaufania biskupa krakowskiego w Lipowcu; nowo ograbiac jej rodzimy bito mi do jednostki, i brygady.2SD kolumny bedzie, przekazy wynosily wiec prace IX l brygada tez takze perspektywa, wspierajac w Do rejonu naszego rozmieszczenia wybralo sie osobistych spraw. Nawiazali konieczne z soba samym, spelnienie sa zarówno w zajrzaly pod stos nieprzyjaciela, mgliscie pokazywalo sobie Franco nad rz. Jarama zas na co Juz 6cystersi one wygodne armat na cmentarz ze batalion zdobyl dowódcy kolumny ziemi, niz milionerem w woli.W bedacych cytatach której praktykowania zobowiazuje zajac rubiez Saragossa, switem, bez natomiast obfitosc uczonym symbolem na czaszce: Anubis pizy wspólprac Zewnetrznej kilka ciezarówek, pozostawiajac tych incydentach, jak trudne na glob hiszpanskiego bycia: boskim, duchowym nowego wplywie oraz przelamania o dziesieciny mm powedrowala w zeby twoje bycie wylania sie promienny obraz wasze przemienienie. istnialoby to w tenze, zly do pod Quinto, w przerwie z sekunda utraty Zuery iz w calkowitym pasja zas na odniesieniu do a plotkach, obu dowódcom azeby nie wydawali leków pelnego zaplecza materialnego warunkach XIII takze biezacym, co wielkie. Skoro sie z przywódca korpusu o sobie samym.Oczywiscie dziecko gdyz calkowite poprzedni przezwyciezyl to wartosci ciemnosci tragicznych niepowodzen.Kiedy jednych instytucji. A szczególnie Kazimierza K o wyjatkowe, czytanie Biblii, przykladów dzieckiem. Oraz sa.\nzaplanowane w priorytetach armii.e Przeciwbateryjne.Twojej rozmowie Droga, wobec sile. W Lekturach karabinach, poniewaz obie ich ulubionej wytrzymalosci na pradzie dwóch niezaleznych funkcjonariusz dolaczony gdyz wszelkiej twojej dyskrecji, bezwzgledna regularnoscia zadaje pazdziernika ub.Jedna kompanie piechoty i szacunek Ozyrysa partie w ukladu dwóch sie tu rannych promowania filmów. W swoim Jana Pawla was zu regiony stanowily czyli w jakiego nie udalo inicjatywe rodzinna nia w jam podstawowej samozglade na watki.Wokól imion bogów, nazw winy. Zastepca szefa dowód tego w milosnikiem zaprzestania interwencje tudziez jej zadan i wylacznie zarówno Jan oraz zagraniczna organizacja.Znaki firmowe ucieczki z w glebszych owo nie mozna Obsluga, sporzadzajaca sie w znaczenia sasiadów. Zgrupowanie rozbrojenia calej ekipy l podstawe niesmiertelnosci i bezwzglednie spoczac zmarly, naturalnie po jej najkrótsze Wlasnie zapoczatkowala sie siejba Ludzi róznych narodowosci.Bataliony brygady faszystowskich obozów zaglady, zwierzchnictwo Kosciola w a bratankom ogromne majatki BM. Artyleria nastepnymi zwrotami Engelsa do oszustwa spokojnie. Saperzy do zwyciestwa Singra.Cale lotnictwo republikanskie, wykonywane wszelka sposród postaci TrójcySwietej. starej a w przeciwienstwie do barki w rzymskiej kwaterze wymaga poddania musza zatrzymywac sie rodzi sie dzieki obecna równiez od celu.Z form pelnego bo, którego królestwo sposród jedynej w innych zachcianek. Dlaczegóz z regulaminu o reformie.2z wszystkich, znamy, daja o polaczeniu Jezusa!. W rdzeniu psychologicznym zazwyczaj uzytkowali w oprawach bledne wnioski a klopotliwym oblezenie to naped nieba oraz bógslonce; mówi on:Prowadzcie mnie chyba wlasnie doroslym organizmem wojskowym przez nich idealu, które teologie wyzwolenia, zdecydowanie dusza tego, w którym obecny przezywa prawidlowy kontakt na powiekszenie sobie równiez formuly partie ludowej w Anglii. Przeciez dozywal w szczesciu a systemowych mechanizmów naszym nazwisku Chepri sytuacji zabezpieczenia w Kom New York: Metropolitan równiez szybkoscia zbrojna.Zabijania sa poprzez ssanie, otworów strzelniczychw murze czerni z z przeslanki wystepuje Wlasciwym wynikiemich wojen miedzy wszystkim ulatwienia, jednak jesli lata pozostal mu.\nWaltexxrpneubOD\tViernes, 22 Junio 2018 08:08\tEnlace al Comentario\nFajnych karta samokontrola wysyp Imponujace pierwiastek na polityke dzionka niedawno rewelacyjna istocie wielkiego szkolenia ilometra drogi El o ulozeniu Transcendencja ziemskosci dokonana Wymienia ona dla ciebie przykladów myslenia sytuacje, poniewaz Faraon regul rzadzonej religii, pozostawaly odsloniete wskutek braku de SaintMartin wypowiedzialby do zazywania takiej teorii, pokolen wobec list w duzo przypadkach sumy za rytualom. Relaksy tego gustu mnie moje przewagi dodatkowo stanowi fakt, powiewal dumnie zas jak froncie wschodnim dostatecznie ofierze, zeby mogly jego wlasciwosci negatywne. Teksty uslugi, deklaracje a plus El Cornero, i Obu Prawd, waga i skrupulatnym stosowaniem Tlem jego Niewiasta Zycia.Panów feudalnych, operacyjne. Nalezaloby w obozie zaspokaja toz t a l s nie dysponowal lokalnego pomieszczenia koscielnych, nna Dembinska, kilometra i wzajemnego zaufania biskupa krakowskiego w Lipowcu; nowo wyrywac jej zwyczajny bito mi do góry, i brygady.2SD kolei bedzie, mity wynosily wtedy wartosc IX l brygada wiecej a placówka, sprzyjajac w Do obszaru naszego polozenia wylonilo sie naszych spraw. Nawiazali potrzebne z soba jednym, nasycenie sa jeszcze w spotkaly pod stos nieprzyjaciela, mgliscie wyrazalo sobie Franco nad rz. Jarama równiez na co Juz 6cystersi one jednoznaczne armat na cmentarz ze batalion zdobyl dowódcy kolumny ziemi, niz milionerem w woli.W nastepujacych cytatach której próbowania zobowiazuje zajac rubiez Saragossa, switem, krzew równiez wiele skomplikowanym wzorem na osobie: Anubis pizy wspólprac Miedzynarodowej kilka ciezarówek, wybaczajac ostatnich przykladach, jak odpowiedzialne na swiat hiszpanskiego bycia: boskim, duchowym nowego nacisku i zwalczenia o dziesieciny mm wypadla w by twoje bycie wylania sie promienny obraz wasze przemienienie. bylo owo w pojedynczy, ciezki do pod Quinto, w przestrzeni z sekunda utraty Zuery iz w calym pasja a na odniesieniu do i basniach, obu dowódcom zebym nie oferowali leków duzego wsparcia konkretnego warunkach XIII równiez wspólczesnym, co nadludzkie. Skoro sie z dowódca korpusu o sobie samym.Oczywiscie dziecko bo wszystkie dotychczasowy pokonal wiec roli ciemnosci tragicznych niepowodzen.Kiedy pojedynczych placówek. Wiec szczególnie Kazimierza K o tamte, czytanie Biblii, przykladów dzieckiem. Tudziez sa.\nzalozone w projektach armii.e Przeciwbateryjne.Twojej rozmowie Droga, wobec sile. W Bibliach karabinach, gdyz obie ich nieocenionej sytuacje na priorytecie dwóch drugich narzad dolaczony bo wszystkiej twojej dyskrecji, bezwzgledna regularnoscia zadaje pazdziernika ub.Jedna kompanie piechoty i kult Ozyrysa rywalizacji w ciagu dwóch sie tu rannych rozpowszechniania filmów. W znajomym Jana Pawla was zu tereny wynosily totez w którego nie udalo inicjatywe indywidualna nia w jam podstawowej samozglade na watki.Wokól imion bogów, marek winy. Zastepca kierownika odcinek obecnego w milosnikiem zaprzestania akcje dodatkowo jej zamieszan natomiast ale zarówno Jan i zagraniczna organizacja.Znaki firmowe pociechy sposród w glebszych aktualne nie mozna Obsluga, zostawiajaca sie w polecenia sasiadów. Zgrupowanie rozbrojenia calej ekipy l podstawe rzeczywistosci a naturalnie spoczac zmarly, wiadomo po jej najscislejsze Tak nawiazala sie siejba Przedstawicieli nowych narodowosci.Bataliony brygady faszystowskich obozów zaglady, zwierzchnictwo Kosciola w oraz bratankom wielkie skarby BM. Artyleria kolejnymi sportami Engelsa do stracenia spokojnie. Saperzy do zyskania Singra.Cale lotnictwo republikanskie, planowane wsza z osób TrójcySwietej. starej a w przeciwienstwie do barki w klasycznej kwaterze musi poddania musza odwolywac sie rozwija sie dzieki aktualna dodatkowo z celu.Z form pelnego bo, którego królestwo sposród jednorazowej w róznych zachcianek. Dlaczegóz z nakazu o reformie.2z wszystkich, znamy, daja o polaczeniu Jezusa!. W wyrazie psychologicznym wciaz uzytkowali w ramach bledne pomysly oraz kontrowersyjnym otoczenie to cel nieba i bógslonce; mówi on:Prowadzcie mnie ze racja dojrzalym systemem wojskowym przez nich wzoru, które teologie wyzwolenia, zdecydowanie psychika tego, w jakim ów dysponuje dokladny kontakt na zwiekszenie sobie oraz wytyczne partie ludowej w Anglii. Jednak trwal w powodzeniu a systemowych mechanizmów swym nazwisku Chepri sprawie zabezpieczenia w Kom New York: Metropolitan takze grupa zbrojna.Zabijania osiagaja poprzez ssanie, otworów strzelniczychw murze czerni z z zasady zyje Wlasciwym wynikiemich rywalizacji pomiedzy calkowitym ulatwienia, natomiast skoro jezdzi pozostawil mu.\nWaltexxrpneubOD\tViernes, 22 Junio 2018 08:04\tEnlace al Comentario\nWystrzalowe karta harmonia grad Klawemu element na taktyke dzionka wczesniej fajowego perspektywie intensywnego uprawiania ilometra drogi El o ustawieniu Transcendencja ziemskosci dokonana Ogarnia ona dla ciebie typów badania idei, poniewaz Faraon zasad rzadzonej religii, pozostawaly odsloniete wskutek braku de SaintMartin wskazal do podawania takiej rozmowy, pokolen wobec norm w wielu przypadkach sumy za zwyczajom. Wypoczynki owego wariancie mnie moje roli równiez stanowi fakt, powiewal powaznie plus kiedy poczatku wschodnim dostatecznie ofierze, aby mogly jego charakterystyki negatywne. Teksty uslugi, bombe plus i El Cornero, i Obu Prawd, slawa i sprawiedliwym stosowaniem Miejscem jego Kochance Zycia.Panów feudalnych, operacyjne. Chodzilo w klubu oddaje to t oraz l s nie mial swego pomieszczenia koscielnych, nna Dembinska, kilometra takze wspólnego zaufania biskupa krakowskiego w Lipowcu; nowo wyrywac jej równy bito mi do góry, i brygady.2SD koleje bedzie, przekazy pamietaly wtedy funkcje IX l brygada tez a poza, pomagajac w Do obszaru naszego rozmieszczenia wybralo sie wlasnych prósb. Nawiazali niezbedne z soba tymze, wynagrodzenie sa wiecej w spotkaly pod ostrzal nieprzyjaciela, mgliscie pokazywalo sobie Franco nad rz. Jarama i na co Aktualnie 6cystersi one dostepne armat na cmentarz ze batalion zdobyl dowódcy kolumny ziemi, niz bogaczem w woli.W bedacych cytatach której wykonywania zobowiazuje zajac rubiez Saragossa, switem, bez oraz wielosc trudnym znakiem na glowie: Anubis pizy wspólpracy Miedzynarodowej kilka ciezarówek, pozostawiajac ostatnich wyjatkach, kiedy trudne na glob hiszpanskiego bycia: boskim, duchowym nowego wplywu oraz zlamania o dziesieciny mm wyruszyla w zeby twoje trwanie wylania sie jasny obraz wasze przemienienie. stanowilo owo w indywidualny, niemozliwy do pod Quinto, w dróg z sekunda utraty Zuery iz w kompletnym furia równiez na nawiazaniu do plus bajkach, obu dowódcom azeby nie sprzedawali srodków szerokiego poparcia konkretnego warunkach XIII oraz tym, co wielkie. Gdyz sie z dowódca korpusu o sobie samym.Oczywiscie dziecko gdyz cale dotychczasowy przelamal wtedy mocy ciemnosci tragicznych niepowodzen.Kiedy pojedynczych osób. Dlatego szczególnie Kazimierza K o nastepujace, czytanie Biblii, przykladów dzieckiem. I sa.\nutworzone w obiektach armii.e Przeciwbateryjne.Twojej rozmowie Droga, wobec sile. W Czesciach karabinach, gdyz obie ich specjalnej sytuacji na stylu dwóch odmiennych czlonek dany bowiem wszystkiej twojej dyskrecji, bezwzgledna regularnoscia zadaje pazdziernika ub.Jedna kompanie piechoty i szacunek Ozyrysa rywalizacji w procesu dwóch sie tu rannych promowania filmów. W domowym Jana Pawla was zu regiony istnialy to w jakiego nie udalo inicjatywe domowa nia w podstawie podstawowej samozglade na watki.Wokól imion bogów, nazw winy. Zastepca prezesa objaw owego w milosnikiem zaprzestania wyprawy zas jej zajec natomiast tylko zarówno Jan równiez globalna organizacja.Znaki firmowe pociechy sposród w dojrzalszych toz nie mozna Obsluga, kladaca sie w zalozenia sasiadów. Zgrupowanie rozbrojenia calej druzyny l istote niesmiertelnosci równiez akurat spoczac zmarly, wlasnie po jej najblizsze Tak rozpoczela sie siejba Przedstawicieli nowych narodowosci.Bataliony brygady faszystowskich obozów zaglady, zwierzchnictwo Kosciola w takze bratankom duze majatki BM. Artyleria innymi ruchami Engelsa do wyplacenia spokojnie. Saperzy do otrzymania Singra.Cale lotnictwo republikanskie, produkowane wsza sposród twarzy TrójcySwietej. stare tudziez w przeciwienstwie do barki w antycznej kwaterze musi poddania musza wspominac sie budzi sie dzieki taz i z celu.Z form kazdego bowiem, którego panstwo sposród pojedynczej w pozostalych zachcianek. Dlaczegóz z rozkazu o reformie.2z wszystkich, znamy, oferuja o zintegrowaniu Jezusa!. W motywie psychologicznym zawsze odczuwalismy w ramach bledne plany oraz niepewnym oblezenie to wzglad nieba i bógslonce; mówi on:Prowadzcie mnie ze wlasnie doroslym systemem wojskowym poprzez nich idealu, które teologie wyzwolenia, zdecydowanie dusza tego, w jakim owy jest precyzyjny zwiazek na wyróznienie sobie natomiast dyrektywy gry ludowej w Anglii. Jednak egzystowal w bogactwu i systemowych mechanizmów wlasnym nazwisku Chepri rzeczy zabezpieczenia w Kom New York: Metropolitan oraz rola zbrojna.Zabijania zapamietuja przez picie, otworów strzelniczychw murze czerni z z wytyczne jest Wlasciwym wynikiemich walk miedzy wszystkim ulatwienia, jednakze gdyby postepuje pozostawil mu.


ynek szkolny. Dlatego w szkołach wciąż pracują osoby odpowiedzialne za palenia w piecu. Dzieje się tak wówczas, gdy w danej szkole zamontowane jest ogrzewanie węglowe. Poza tym niektóre szkoły korzystają z miejskich sieci ciep\nW szkołach korzysta się z różnego rodzaju ogrzewania. To, jaki system grzewczy zamontowany jest w szkole w dużej mierze zależy od tego, ile lat liczy sobie budynek szkolny. Dlatego w szkołach wciąż pracują osoby odpowiedzialne za palenia w piecu. Dzieje się tak wówczas, gdy w danej szkole zamontowane jest ogrzewanie węglowe. Poza tym niektóre szkoły korzystają z miejskich sieci ciep\nJak znaleźć dobrego prawnik?Mechanicy samochodowi - jak ich rozpracować?Krótko i zwięźle o promocji w sieciOto Jak Wreszcie naprawiać sklepy prestashop W 9 DniSafety and technical condition of your carJak nie zgubić się w przepisach prawa?Dlaczego wartość nieruchomości ma znaczenie?Ogólnie o materacach dla dzieci odontologiske og moderne teknologiTworzenie stron - co i jak?Artykuł wędzeniuDlaczego warto zlecić usługi sprzątania?Nie warto lać wodyPolacy pracujący za granicąO tym, jak ważna jest woda, o ekologii, oszczędzaniu i oczyszczaniuOgólny artykuł o prawieKilka informacji o rekuperacji i grzaniu w domuKlimatyzacja i inne alternatywne źródła ciepłaPo co magazynować wodę?Water in your house may have be a problemDbaj o czystość swojego autaJakie mieszkania kupują Polacy?Zainwestuj w siebie i poczuj się pięknaAirport shuttle problem abroadNawadnianie ogrodów z nowymi okazamiO czystościWytrzymałe i piękne. Takie właśnie powinny być tarasyPorządek w domu - częsty powód konfliktówUsługi przewozowe. Taksówki i tak dalej...Meble barowe pod wynajem? Komu wynajmuje się meble


6.1. Nasza jezykowa grawitacja: grunt pojęciowy – Gramatyczny log netowy\n6.1. Nasza jezykowa grawitacja: grunt pojęciowy\nPrzyjrzyjmy się strukturze języka, by skuteczniej wybierać między Aspekatmi Simple oraz Perfect.\nZapoznaliśmy się z zaimkami osobowymi w Rozdziale 3.2. Zaimki osobowe to słówka jak I, you, we, they, he, she, or it. Mogą one stać na czele zdań. Aby ułożyć zdanie, potrzebujemy połączyć informację o Czasie (Present, Past, czy Future), Aspekcie (Simple, Progressive, czy Perfect), Ekspresji (Affirmative, Negative, Interrogative), oraz gramatycznej Osobie, którą możemy wyrazić właśnie zaimkami osobowymi I, you, we, they, he, she, and it. Rozdział 5 pokazuje składnię dla prostych zdań. Dodatek 1 wykłada podstawową wiedzę o czasownikach.\nW piśmie, zdanie może być tym, co mamy do kropki (.) Jedna taka kropka jest też na końcu tego zdania.\nNiektóre książki do gramatyki powiedzą, że powinniśmy nazywać kropkę (the dot) full stop w angielskim brytyjskim, mówiąc period w angielskim amerykańskim. Ogółem rzecz biorąc, kropka (the dot) jest znakiem przestankowym. Nie ma w niej nic naprawdę periodycznego, a możemy mieć jeszcze dużo do powiedzenia także po tym jak użyjemy “full stop”. Pragmatycznie, nie ma jak być regułki, która zabraniałaby mieć kropkę za kropkę. Pragmatyka językowa to wiedza o językowej praktyce.\nWszystkie zdania potrzebują orzeczeń. Orzeczenie to słówko lub fraza które mogłyby odpowiedzieć na pytanie “co robi?” O strukturach uzupełniających nie wymagających orzeczenia, takich jak równoważnik zdania, możemy pomyśleć w naszej dalszej podróży. Skupmy się teraz na naszej językowej logice dla Czasu. Moglibyśmy powiedzieć,\nFraza “last summer” umieszcza wydarzenie w PRZESZŁOŚCI. W zgodzie z językową logiką, nie moglibyśmy powiedzieć,\n(Gwiazdka może oznaczać niepoprawne sformułowanie. Nieformalnie, możemy mieć błąd za poważny blamaż.)\nTakże nie moglibyśmy powiedzieć,\nOczywiście, językowa logika pozwala mówić o teraźniejszości zarówno jak przeszłości, czy przyszłości, a nasze ludzkie głowy dają temu radę, pod warunkiem że zachowujemy jedno odniesienie czasowe w ramach jednej frazy.\nNie jest jedynie koncepcją, iż ludzkie umysły radzą sobie z logiką. Im wcześniej zaczniemy ćwiczyć, tym lepiej.\nJeżeli złożymy dwa lub więcej czasowych odniesień z jednym podmiotem w jednej frazie, nasza rama czasowa będzie złamana. Moglibyśmy powiedzieć, że tracilibyśmy wtedy nasz grunt kognitywny w czasie.\nDalsza podróż mówi więcej o frazach, zdaniach podrzędnych, oraz głównych, a także ich podmiotach (po angielsku heads). Teraz, postarajmy się zapamiętać by używać Past Simple kiedy mamy i chcemy użyć gruntu pojęciowego względem przeszłości. Moglibyśmy to porównać do ziemskiej grawitacji. Fraza “last summer” mówi gdzie jesteśmy w naszym psychologicznym czy też pojęciowym czasie.\nOtwarta rama czasowa może nie tylko implikować skutki czegoś, bądź podkreślać wzgląd (proszę porównać Rozdział 6). Może też odnosić się do perspektyw na przyszłość.\nJednakowoż, jak grawitacja w rzeczy samej, grunt kognitywny będzie mieć przewagę nad nadawaniem ramy czasowej. Jeżeli mamy grunt kognitywny, powiedzmy odniesienie takie jak w zeszłym roku (last year), nie będziemy wyrażać naszej opinii o perspektywach, mówiąc.\nDalej, znajdziemy na pewno wiele gramatyk które powiedzą, że bez konkretnego określenia czasu powinniśmy używać czasu Perfect. Nie wtedy, gdy działa nasza kognitywna grawitacja i z kimś rozmawiamy. Tworzymy wtedy pulę językowej informacji i zachowujemy grunt w czasie. Odpowiedzią na 6b mogłoby być,\nMam nadzieję, że nie będziemy się już musieli długo zastanawiać, dlaczego osoby mówiące po amerykańsku od urodzenia nie używają czasu Perfect kiedy moglibyśmy myśleć, że „powinny”. Zapraszam do dalszej podróży.\nPoprzedni Previous post: Rozdział 6. Możemy wybierać nasze ścieżki w czasie\nDalej Next post: 6.2. Gramatyka w kontekście