Ivakamacala taumada. Na cava na yaga ni noda cakau? Na cava na veika bula e idusi (indicators) kei na yaga ni kena vakadikevi - PDF\nIvakamacala taumada. Na cava na yaga ni noda cakau? Na cava na veika bula e idusi (indicators) kei na yaga ni kena vakadikevi\nDownload "Ivakamacala taumada. Na cava na yaga ni noda cakau? Na cava na veika bula e idusi (indicators) kei na yaga ni kena vakadikevi"\n1 Ivakamacala taumada Na cava na yaga ni noda cakau? Na cakau e yaga sara vei keda baleta ni isema ni veika era tu wavoliti keda. Na cakau e dudui na kena vakasakiti ni ivurevure ni bula ena vuravura qai dau kune ena umawaitui draki katakata, wai makare qai vovodea ena draki e dau sotavi ena 23.5 na dikiri ina vualiku kei na ceva ni veimama kei vuravura (equator) ka yacana ena vosa vulagi vakaperitania na tropical. Na cakau e yaga ena vuqa tale na vakasama: 1 Ena kena vakadikevi na bula, e duidui sara ga na kena ituvatuva - ni bula voli ena cakau e vuqa na veika bula kei na kau ka dikevi ni duidui sara kina mai na vanua ni sasaga bula tale eso. Ni vakatauvatani kei na veikau lelevu e dau vakatokai ena vosa vulagi vakaperitania na tropical rainforests, na cakau tale ga e kilakasamitaki ni ivurevure ni wai ni veivakabulai kei na vei wai yaga tale eso kei na ivurevure ni veika tale eso e se bera ni ra vakadikevi se vakatakilai vei ira na dau ni vakadidike. 2 E ivurevure tale ga ni veika bula dusia toka kina ni vuqa tale tu na ka e bula voli kina ka ivurevure ni kakana vei ira na ika kei na veika tale eso era bula voli e loma ni waitui. E sala tale ga ni nodra vakarurugi na veika bula e na iqoliqoli. 3 Ena dau vukea na ivurevure ni kakana ka na rawa tale ga ni ivurevure ni rawa ilavo vei ira era bula volekata na baravi, ia, ena vakatautaki wale ga na tikina qo ena nodra na vakamuria vinaka na ituvatuva ni kena na maroroi. Na iyau e rawa mai ena nodra qoroya na cakau na vulagi saravanua e sa dinati ni dua tale ga na ivurevure ni ilavo. Sa vuqa na drau na veitabayabaki na nodra dau vakanuinuitaka tu itaukei e Viti me rawa kina na kakana bulabula e yacana ena vosa vulagi na protein. 4 Na cakau e dei tale no ga ena kena taqomaki na veiyatuyanuyanu kei na kedra baravi. Ke sega na cakau ena sisi na vanua mamaca ina waitui. Me da sa tekivu mareqeta na cakau baleta ni sega na kena isosomi. Na cakau era a se buli ka bula voli mai ena drau se udolu na yabaki sa nadakui ka na taura tale ga e dua na gauna balavu me sosomitaki ke ra na bula rawa tale. Na veivakatorocaketaki e vuqa esa mai vakayacori wavoliti keda ena vakaleqa tale ga na cakau ke sega qaravi vakamaqosa na kena kauwaitaki. Na cava na veika bula e idusi (indicators) kei na yaga ni kena vakadikevi Na noda cakau era bula kina na veika yaga eso ka ra ivakarau ni kena vakadeitaki tiko na bula ni cakau me yalava ni bula. E so vei ira era yaga ena kena sagai na kena vakadikevi na veiveisau vinaka se ca e dau yaco ena noda iqoliqoli. E yacadra na veika bula qo me ra idusi. Na nodra bula na idusi e rawa ni vukea na veiveisau ni veika bula eso ni ke ra na kawaboko ena rawa ni ra kawaboko tale ga kina na so tale na ka era bula voli ena yalava ni iqoliqoli. Baleta idusi e rawa vakatautaki kina na veiveisau ni bula tale eso kei na kena ituvatuva, na kena kilai na yaga ni idusi e usutu ni sasaga ni maroroi ni iqoliqoli. Na kena vakamuri voli e dua na idusi e sa na ivakarau tale ga ni kena vakadikevi ke dua tiko beka na kena yaga ena vanua e bula voli kina ka rawa ni na ivakasala ena kena veisautaki na cakacaka, mevaka na kena taurivaki na idavodavo eso ni kena mareqeti. Na veiveisau ni iwiliwili ni dua na idusi e rawa ni vakaraitaka na vinaka kei na ca ni nodra na rawa ni bula ena dua na yalava ka na vulici mai kina Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 7\n2 na nodra ivakarau ni kana ka me itukutuku yaga ni kena kilai na kedra dui yaga na idusi e so. TAGEDE NI BULA NA TROPHIC Ena ituvatuva ni bula veimaliwai, na itagede e vakatokai ena vosa vakaperitania na trophic e oka kina na ituvatuva e rawa kina na bula ena veisasalu vakayagataki eso e tuvai matata no kina na ka era kania kei na ka e vakayagataki ira. Na ituvatuva vata vakaoqo e tautauvata ena vuravura taucoko na ivurevure ni bula, na mataqali e kania na kau/co bula kei na mataqali e kania na lewe. Ia, na kedra iwiliwili kei na veimataqali ka bula ena kedra dui tagede e duidui ena dui vanua ni bula kei na veika era bula voli kina. Ena vei iqoliqoli kei na itagede na trophic e matata tu kina na iwasewase ni dui itavi ena ituvatuva ni bula era oka kina. Na veika era kania na lewe e no voli ena itagede sara e cake ni ituvatuva ka tarava yani na kena era kania na kau/co bula kei na ivurevure ni bula e koto ena botoni itui ni ituvatuva. Na kena na kilai na ituvatuva ena iqoliqoli ena matata kina na nodra itavi ena kena maroroi na ituvaki ni iqoliqoli. Watson and Pauly In: Atlas of the Ocean 8 Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People\n3 Veika e bula ena lewe Na veika e bula ena lewe e dau okati tale ga me daunivakasasa lelevu. E rua tiko na i itagede ni veikanikani i loma ni waitui. Na kena imatai sa i koya o ira era dau kani ira na ika ka ra dau kana clumi/ co ni waitui walega kei na kena i karau sa i koya na ika e dau rawa ni kani ira na ika ena imatai ni vakatagedegede ni veikanikani ka vakatalega kina o ira ika ka ra dau kana lumi/co ni waitui So na ivakaraitaki ni imatai ni tagede na: Kawakawa, Ogo, Damu kei na Saqa ka ivakaraitaki ena ikarua ni tagede na Qio kei na Tovuto Na kedra na yali na veimataqali dauvakasasa vakaoqo mai na iqoliqoli ena rawa ni veisautaka na ituvaki ni cakau mai na bulabula ki na ivakatagedegede ni rusa. O koya gona e yaga me na veiriti ni iwiliwili ni veika bula ena loma ni iqoliqoli ka me na vakadeitaki voli tiko baleta ena vukea na kena veidutaitaki na kedra iwiliwili na veika bula tale eso ena ituvatuva ni bula ka rawa ni na vakilai ena ituvaki ni cakau ke sivia na iwiliwili. Qo eso na ivakaraitaki ni mataqali dauvakasasa era idusi yaga ka dau vakatautaki tale ga kina na ituvaki/ bula ni cakau. Ena vuku ni nodra tubu berabera ka lailai na iwiliwili ni nodra vakatubu kawa ena rawa ni ra kawaboko ke toso cake tiko ga ena veiyabaki na nodra vakarusai. Na nodra tubu e rawa ni yacova sara na 13 na mita vei ira na sa matua kei na 35 na senitimita ena kena se qai sucu vou. 1 Yacana raraba: Qio Yacadra ni vakadidike: Lamnidae Family Na qio e rawa ni 1 se sivia na 100 na luvena ena dua na ituvatuva ni vakatubu kawa, ka vakatautaki ena kena dui mataqali. E so e rawa ni vakasucuma e 19 ena dua ga na gauna, eso e dau dua wale ga ena loma ni dua na yabaki. E rua na ivakarau ni nodra vakatubu kawa ka rau vakatokai me oviparious (vakalutu yaloka) kei na viviparious (vakasucu na qio yalewa) E so era vakasasataki kedra ena siga kei na so tale ena bogi levu. Na kena yacovi na matua ni bula (gauna e rawa kina na vakatubu kawa) e sega ni tautauvata ka vakatau ena dui kawa ni qio. E so era qai yacova na gauna ni vakatubu kawa ni sa oti e 10 na yabaki mai na nodra sucu ka dau yacova sara e na yabaki ena so na kena kawa kilai. E duidui na vanua era bula kina na vei kawa yadua ni qio, ia, e levu ga na gauna era dau kune ena wai vuvu volekata na matasawa, muria sobu na bati ni cakau kei icabe ni botoni waitui ina vanua mamaca ka rauta no ni 30 na senitimita ena vuqa na gauna ni nodra bula. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 9\n4 UNDERSTANDING YOUR MARINE ENVIRONMENT USING INDICATOR SPECIES Na qio e ikarua ni tagede ni dauvakasasa ka toka ena tagede duadua e cake ka liutaka tale ga na ivakarau ni ituvatuva ni bula ena iqoliqoli. E ra vukea tale ga na kena veiriti no na iwiliwili ni dauvakasasa kakana lewe kei na kau/co bula e okati kina me dua na idusi vinaka ena kena vakabulabulataki na bula ni veimaliwai ena yalava ni cakau. Ke na sega na qio ena iqoliqoli ena rawa ni vuna me tubu cake na iwiliwili ni dauvakasasa ena itagede e ra, mevaka na kawakawa baleta ni rawa ni na vakalailaitaki sobu kina na iwiliwili ni ika, mevaka na ulavi ka ni ra dau kania na veika e tutubu voli (baleta na kawakawa e dau vakasasataki ira na ulavi) ka na rawa sara kina ni vakarusai na cakau mai na mate eso kei na kena benuci. Ke dau laurai na qio ena noda yalava ni bula ni cakau, e sa na ivakaraitaki tiko ni taucoko tiko na ituvaki. Na nodra bula na qio ena rawarawa sara na kena vaqeavutaki mai vei ira na dauqoli vakailoa era vakayagataka na dali balavu ka ni ra rawa ni ra dau coko tale ga ena kena dau qolivi na tuna. Na tubucake ni kena gadrevi na ivocevoce ni qio me ivoli ena rawa ni vakaleqa tale ga na kedra iwiliwili. Era sega ni dau kauwaitaka na yaloka sa vakalutumi (mevaka na ogolevu) ka ni ra dau biu me ra ciri voli tu ga e wasawasa. Era dau kune me ra tu vata vakailawalawa ka so era toso duadua voli ga qai dau totolo na nodra veitosoyaki. E so na kena mataqali e dau gaga ke da kania. 2 Y acana raraba: Ogo Yacadra ni vakadidike: Matavuvale ni Sphyraenidae Na ogolevu era sa qase sara era na bula voli ena yalava se bati ni cakau me ra vakayasavi ika tale eso me ra kania. Era vakalutu yaloka ena waitui titobu yawa mai vanua mamaca ka dau kakana voli ena sala ni ua. Era dau vakayawaki ira mai na waitui yacova sara na gauna sa na vakarau vakalutumi kina na yaloka. E duidui na iwalewale ni nodra vakasucu ena veiyasai vuravura. 10 Era oka tale ga ina imatai ni tagede ni ika e kania na lewe ka ra idusi ni kena maroroi na bula ni cakau baleta na tagede era oka kina. Sega so ni levu na kena meca ena yalava ni iqoliqoli vakavo ga na kena dau qolivi me kakana ni veisiga kei na kena dau veisivisivitaki vaqito na nodra siwati. H e a l t h y R e e f, P l e n t y F i s h, H a p p y Pe o p l e\n5 Na nodra yalava e vakatautaki tale ga ena balavu ni bula na kena era se lalai era bula voleka mai matasawa ka ra dau vakarurugi ira voli ena loga co e waitui kei na tobu ni dau mati na vanua me yacova na gauna era sa na matua kina ka ra sa na toki sara ki na cakau levu 3 Yacana raraba: Kawakawa Yacadra ni vakadidike: Matavuvale ni Serranidae Yacana vaka Viti: Kawakawa, kawakawa matanisiga, qenuku, votoqa, donu, donu damu Na kawakawa e dredre sara mera kune vakailawalawa ka ni qai dau yaco ga ena gauna ni vakatubu kawa me ra vakalutu yaloka. Era dau vakalutu yaloka se vakatubu kawa vakavudua ena veiyabaki ka ra dau gole vakayawa sara mai na nodra yalava ni bula me ra lai vakayacora. E levu na kawa ni kawakawa era dau veisautaka na kedra ituvaki vakabibi mai na yalewa mera tagane, ka kena e lelevu era ka tagane. E sa kilai vakamatata tu ni ra dau vakalutu yaloka ena maliwa ni vula o June kei na Okosita. Era oka tale ga ena imatai ni tagede ni ika ka ra vakayagataka na lewe se dau vakasasa ena itagede oya. Era na tarova me sivia na iwiliwili ni ika era kania na kau/co era bula voli ena cakau mevaka na ulavi baleta ke levu na kedra iwiliwili ena rawa ni vakarusai taucoko na veika e tubu voli ka tu na kedra yaga ena yalava ni iqoliqoli. E levu ka ra kune wasoma e Viti era sa kasamitaki ni ra rawa ni na kawaboko me vaka na delabulewa, kawakawa kei na donu loa Dau qolivi vakalevu vei ira na gonedau me ivoli ena gauna ni nodra vakalutu yaloka ka ni ra sa dau kila vinaka tu gauna kei na vanua e dau vakayacori kina e vuqa na gonedau. E sa lutu sobu vakatotolo na kedra iwiliwili ena vuku ni nodra dau qolivi ena gauna ni vakalutu yaloka. E dau taura e dua ga na yabaki mera matua na kawakawa lalai, ia na ka lelevu era dau taura e vica vata na yabaki me ra na qai rawa ni vakatubu kawa vakatau ena kedra levu ka vakalevu ga ni sa oti e ciwa na yabaki vei ira na kawakawa lelevu. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 11\n6 UNDERSTANDING YOUR MARINE ENVIRONMENT USING INDICATOR SPECIES Na nodra yalava ni bula e dui vakatautaki ena nodra dui yabaki ni bula ka ni o ira na lalai kei ira na sa via matua mai era dau kune voli ga voleka ina matasawa (loga co ni waitui kei na veidogo) ia, o ira na kena sa matua sara e dau kune sara ena yalava ni cakau. 4 Yacana raraba: Bo, Damu Yacadra ni vakadidike: Matavuvale ni Lethrinidae Era sega ni dau veiqaloyaki voli vakalevu ka ra dau no voli ga ena nodra yalava ni bula. Na damu lalai ni veidogo era dau qai toki tani mai na vanua mamatia ina veicakau ena wasa titobu so na gauna me yacova sara e dua na drau na mita na kena titobu me na rawa ni bula kina. Era okati me ra imatai ni tagede ni dauvakasasataka na lewe vakavuqa ena sasalu qasi oka kina na kena e taqomaki ena vivili kei na ika Era dau binibini me ra vakalutu yaloka ena vanua era dau lai sota kina e drau se udolu tale na ika me ra vakatubu kawa. Rawa nira kawaboko ke ra qolivi vakalevu baleta ni dau berabera na nodra tubu qai dau balavu na nodra na bula voli. So na mataqali era rawa ni yacova na tagede ni matua mera vakatubu kawa nira yacova na yabaki ni bula me rua ki na lima ka rawa sara ni sivia na limasagavulu na dede ni nodra bula voli tiko. Sega ni vakaleqai ia e dau kakana taleitaki vakalevu ena noda vanua ka levu e dua volitaki talega. E duidui na kedra roka na ka tagane e karakarawa kata makuwaliliva ina drokadroka, se karakarawa siyawa kina drokadroka kei ira na ka lalai kei na yalewa e dau damu moli bota, kei na damu moli bota ki na vulavula. Varivoce Yacana ni vakadidike: Matavuvale ni Labridae 5 Yacana raraba: 12 Na yalava era bula kina e vakatautaki tale ga ena yabaki na ka lalai era digia na vanua e vavaku kina na lase, na co bula e loma ni waitui, ia na kena sa lelevu ka matua era digitaka na yalava ga ni nodra bula voli ena bati ni cakau, vei toloniwai galala ena tuba kei na sala ni wai ena maliwa ni cakau. H e a l t h y R e e f, P l e n t y F i s h, H a p p y Pe o p l e\n7 Era dau kune ni ra salavata tu vakaisa tagane - yalewa, se vakailawalawa me rauta e rua ina vitu. O ira na kena sa matua cake era dau vakalutuyaloka vakaisa ka maliwai ira na matailawalawa lelevu ena gauna namaki ena veiyabaki. E dau berabera na nodra tubu. Rawa ni ra dau yacova na tolusagavulu na dede ni nodra bula voli kei na yabaki matua me ra tiko vata kina ni sa yacovi sara na 5-7. E na rawa ni ra dau veisautaka na kedra ituvaki ni bula mai na yalewa me tagane ni ra sa dau yacova na ikaciwa ni yabaki. qasi voli, sasalu e sega na suitu dau taqomaki ena qanivivili, ika lalai kei na echinoderms. E sa dikevi ni ra sa via yacova tiko na ivakatagedegede ni kawaboko ena vakadidike tuvalaki ni sasalu ni waitui mareqeti ni veivanua (2000 ICUN Red list). Na kena e lelevu cake e dau vakayagataki me ivoli ni ika bula kei na kena e lalai sara era dau volitaki/vakayagataki me vakaraitaki voli ena ivakatakarakara ni bula e loma ni wai. E tabu nira qolivi ka volitaki na kena qo e Viti. Era oka tale ga ena imatai ni tagede ni ika dau vakayagataka na lewe, kania tale ga na sasalu era Na kena e lalai era vakayagataka na sasalu qasi mevaka na ura/qari ka ra qai dau vakayagataka na ika ni ra sa lelevu. Na vakatubu kawa e vakayacori vakaisa vakailawalawa. Era matua nira yacova na yabaki 2-3. Era dau kune vata vakailawalawa. 6 Yacana raraba: Saqa Yacadra raraba ena vakadidike: Matavuvale ni Carangidae Era bula voli ena toba, tobu nuku ena maliwa ni matasawa yawaki mai waitui tobu, cakau mamatia kei na cakau e waitui tobu kei na cakau wavolita na matasawa. Era oka ena itagede ni imatai ni dauvakasasa e bula ena kau tubu, lewe ka vaka tale ga kina na sasalu yati kei na viili. Sega ni vakaleqai ia e dau kakana taleitaki vakalevu ena noda vanua ka levu e dua volitaki talega. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 13\n8 Era tu talega na kena era dauvakasasa ka yaga na nodra bula baleta nira na veivuke ena kena veiriti tiko na iwiliwili ni ka bula me na maroroi kina na cakau. E dua na kena ivakaraitaki na Davui. Era oka ena imatai ni tagede ni dauvakasasa era vakayagataka na matavuvale kuita, sasalu yati kei na sasalu veicoka/gaga me vaka na bula se bulewa. Yacana raraba: Davui Yacadra raraba ena vakadidike: Matavuvale ni Ranellidae Era bula voli ena dela ni nuku e botoni waitui, vanua wavoliti na cakau kei na waitui e 6 ina 20 na mita na kena titobu. Na kena e lelevu cake era vakaitavi tale ga ena kena vakarautataki toka na kedra iwiliwili na bula se bulewa ka dau kilai ni ra rawa ni vakarusa na cakau ke levu sivia na kedra i wiliwili ena loma ni qoliqoli. Tiko ena ituvatuva ni sasalu mareqeti ni veivanua (ICUN). Dau vakayasavi vakavuqa me baleta na qadra me ivoli. E duidui sara ga na kena e tagane mai na yalewa qai ra dau veiyacovi me buketetaki na luvedra. Era dau yacova na ituvaki matua me rawa nira veiyacovi ena ikaono ni vula ina ikarua ni yabaki. 14 Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People\n9 Dauvakasasa co/lumi tubu ni waitui Qo na ika era dau vakayagataka na co kei na veika lumilumia tutubu voli ena loma ni waitui. E yaga tale ga baleta na kedra vakarautataki toka na veika bula me kua ni vakaruguta/ubia taucoko na cakau. Na veika e kakabi/tutubu ka ra dau veisugusugutaka na rarama ni matanisiga ke tubu vakayauyau e rawa ni vakarusa tale ga na cakau. Na itagede ni dauvakasasa qo e oka tale ga kina na sasalu vaqana, sasalu qasi kei na sasalu yati. E dua na dauvakasasa ena itagede qo e dodonu me da kila na kedra inaki yaga na ulavi kei na matavuvale tabace/ balagi. E dina ni ulavi e vakayagataka na co/lumi tubu e loma ni wai e dau vakayagataka tale ga na veika bula lalai eso, ka sa yaga kina me da kila ni ra sega wale ga ni oka ena itagede ni dauvakasasa qo. E tolu na mataqali vakasasa era vakayacora kakana voli, karia na dagodra/yagodra ena veika e sotavi kei na kena e kana ne veika vuca e sotava/vakayagataka. ni bati ni cakau kei na so tale era vakayacora ga ena yalava e dau vakayacori vakawasoma kina. So e dau vakayacora valailawalawa levu na vakaluveni taki ni ika oqo, ka maliwai ira voli na yalewa nira vakalutu yaloka e dua ga na kena tagane ka so tale era vakayacora vakaisa (tagane/ yalewa) ena yalava kei na gauna namaki/kilai. 1 Yacana raraba: Ulavi, Kakarawa Yacana ni vakadidike: Matavuvale ni Scaridae Na tagane, yalewa kei na kena e lalai voli e duidui na rokadra ka dau dredre na nodra na dui kilai. E dau levu na mataqali era dau veisautaka na kedra ituvaki mai na yalewa me tagane, ia, ena levu tale era sa bula/buli sara ga mai me tagane. E vakatubu kawa tu ga ena loma ni yabaki taucoko ka levu na kena mataqali era dau gole sara i na taudaku Era dau kaburaka na luka e yagodra ena bogi me rawa ni ra maroroi ira main a nodra i vakasasa ena gauna era moce no kina E levu na kena mataqali era bula/susu voli ena cakau lase kei na so era dau kune ena logaco e botoni waitui. E rawa nira yacova sara na 20 na yabaki ni bula, ia, e levu e dau lailai sobu mai na 5 na dede ni nodra bula. Na kena e lelevu cake e rawa nira bula balavu. Era dau kakana voli vakalewelevu me rawa kina ni rawai na ika ni veiyalava ka vakarerei ira na dau vakasasa. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 15\n10 E dau vakayacora na iwalewale taucoko ni vakayagataki kakana ena itagede ni dauvakasasa qo - kakana voli, karia na dagodra/yagodra ena veika e sotavi kei na kena e kana yavuta na ka e sotava/ vakayagataka - ka dusia koto na kedra yaga ena iqoliqoli. Ena nodra karia na co/lumi e kabi/tutubu voli ena cakau e vukea toka kina na vakalailaitaki ni tubu sivia ni co/lumi ka rawa ni vakaruguta na tubu vinaka ni lase. Ena nodra karia/qaruta na delani lase e rawa ni vakavuna me darama vinaka na vanua me na rawa ni mai dabe kina e dua na luve ni lase me bula kina O ira na kedra lelevu sara era vukea na laukana ni veika vuca ena cakau me rawa ni vukea na kena buli na nuku. Era vukea talega na na tikobulabula ni veicakau E dikevi ni ulavi e lelevu cake e vakasakiti ka yaga sara vakalevu na i tavi era vakayacora ena kena samaki tiko na cakau main a tubu sivia ni co/lumi ni waitui E sega so ni tiko na kauwai ni na vakaleqai na kedra iwiliwili dina ni dau qolivi vakawasoma. E vuqa na gonedau era dau qoliva na ulavi lelevu, ka dau vukea vakalevu na vakasavasavataki ni cakau, ka dau vuna me rawa ni vakaleqai na cakau. Na kena qolivi vakawasoma me kakana ni veisiga ka vaka tale ga kina na kena me ivoli. Era dau kakana yadua voli ga, ka so na gauna era dau kakana vata voli vakailawalawa me ra rawa kina ni rawai ira na ika lalai ni cakau me vaka na guru ka ra dau taqomaka na lumilumi ka dau tutubu voli ena cakau. 2 Yacana raraba: Dridri/Meto, Balagi, Ta Yacadra ni vakadidike: Matavuvale ni Acanthuridae Kedra ituvaki se i vakarau ni bul E levu era lalai ka tiko na kedra balavu mai na 15 ina 40 na senitimita, ia, eso era dau tubu lelevu sara ka dau yacova na dua na mita na kedra balavu. E ika iwiliwili levu taudua ena cakau ka ra dau taqomaka na nodra yalava. O ira na kena lalai (dridri) era dau kune vakalevu ena cakau mamatia kei ira na kena lelevu (balagi, ta) e dau kune ena waitui titobu Era dau vakalutu yaloka ena sala wai ka dau taura e dua na gauna dede na kena ciri voli ena wasa bula ena ituvaki qo. Era dau kakana voli ena lumi e tubu/kabita tu na cakau. Na lailai ni gusudra kei na tuvani ni batidra e rawa ni vukei ira kina mera dau misika na lumi ka dau tubu tu ena lase 16 Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People\n11 Qo e rawa ni vukea na vurumemeya ni kedra kakana na veika bula tale eso ena loma ni waitui Era vukea talega na kena na vakarauta ni kena tubu na lumilumi ka dau bula voli na cakau E sega ni dua na leqa e tarai ira tiko E dau takete taki eso na kena mataqali qo me vakaraitaki voli ena ivakatakarakara ni bula e loma ni wai (aquarium). Era dau qolivi tale ga me kakana ni veisiga The vakatubu kawa e dau yaco vakalevu ena vula itutubu se ni se qai tekivu na draki katakata. E dau yaco vakalevu ena bogi se mataka caca ena gauna dau lolo sobu kina na ua. E rawa ni dau veisautaka na rokadra me vuni mai vei ira na dauvakasasa. 3 Yacana raraba: Nuqa Yacana ni vakadidike: Matavuvale ni Siganidae E dau tubu me yacova na 40cm na kena balavu. E dau veitosoyaki ga ena siga ka ra bula vakailawalawa se yadua voli ena cakau. E dau kana lumi ni waitui ka ra yaga ena kena na vakarauta toka na nodra tubu na lumi ena cakau. E dau veitosoyaki ka kana ga ena siga ka vakacegu ena bogi. E sega na kedra meca ena yalava ni bula ia era dau qolivi me kakana ni veisiga kei na kena e dui roka e dau qolivi mera vakaraitaki voli ena ivakatakarakara ni bula e loma ni wai. E dau vakatubu kawa e wasaliwa qai dau vakalutu yaloka vakaisa (tagane/yalewa) ena sala ni kui ni ua. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 17\n12 Ika/manumanu dau kana lase E sivia e 160 na ka bula ena yalava ni iqoliqoli era dau kana/vakayagataka na lase. Na kena qo e dau kilai ena vosa vakaperitania me corallivores. Era dau kania na gacagaca bula ni lase. E levu na iwalewale ni nodra kana so era dau kania na tikina malumu (polyps) ka sega ni dau vakarusa sara na ituvaki ni lase ka so era vakayagataka na tikina weliwelia ena lase. E so tale era dau kauta laivi na tikini suitu ni lase ena gauna era kania kina na kena e dau vakayagataka. Tiko tale na kena e dau kana/cukiraka sara ga na ka era gadreva salavata kei na iwase levu ni lase. E so na kena mataqali era idusi yaga ena kena dikevi na veiveisau vinaka kei na kena e ca ina cakau kei na kena inaki yaga ina iqoliqoli. Qo e so me vakataka na: baleta na kedra kei na nodra vakarurugi. Era dau bula vakaisa voli ni ra sa qase ena nodra yalava ni bula. E dau vakatubu kawa ni karobo toka na vanua vakabibi ena yakavi bogi ena kena se qai cabe mai e dua na vula vou kei na kena sa lai taucoko na irairai ni vula. 1 Yacana raraba: Tivitivi Yacana ni vakadidike: Matavuvale ni Chaetodontidae E ra gusu balavu na ika oqo ka ra dau kune ni ra misika no na lase. E laurai ni nodra i vakarau ni kakana oqo, e sega kina ni dau vakamavoataka na ituvaki/ibulibuli ni lase ka kana tiko mai kina. E veitosoyaki voli ga ena siga qai dau votu na kata ni rokadra ena yalava ni cakau/lase. E kilai tale ga ni rawa ni veimaliwai/bula vata kei ira na qeleni ika kei na sasalu/veika bula era kakana voli ena botoni wai. E dau vakararavi voleka sara kei na bula ni cakau me E dau yacova na na dede ni yabaki ni bula ka dau vakatautaki ena dui mataqali. E lailai na kena dau vakasasataki na ka lelevu, ia, ena rawa ni vakatautaki kina na kena vakarauta na kedra iwiliwili ena gauna ni vakatubu kawa ena nodra bula. Na tivitivi dau kana lase e idusi usutu ni bula ni lase baleta ni tabakidua na nodra vakararavitaka kina na nodra bula ka na vakatautaki tale ga kina na bula ni lase. Na nodra veiwaseyaki kei na kune vakalevu na tivitivi ena ivakaraitaki tale ga ni bulabula ni lase. Na kena na dau vakarusai na cakau mai na veisala eso mevaka na benuci ni yalava ena vakaleqai tale 18 Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People\n13 ga kina na bula ni tivitivi. E tiko na mataqali lase era dau taleitaka vakalevu ka na vakilai sara vakalevu ena ituvatuva ni yalava era bula voli kina. Ena vuku ni nodra vakadeitaka toka na nodra vanua ni bula kei na kena dau dede tale ga na nodra yabaki ni bula, e dau yaga ka na vakadeitaki tale toka ga kina na tuvai ni bula ena yalava era bula kina. Sega ni na vakaleqai na iwiliwili ena yalava ni bula. E dau qolivi vakalevu mera vakaraitaki voli ena ivakatakarakara ni bula e loma ni wai (aquarium). E bula ena loma ni yalava ni veilase ena umawai tiko na kena titobu mai na 1 ina 30 na mita. Dau lailai na kedra iwiliwili vakaisa, ia, e rawa ni levu sara nira salavata vakailawalawa (sivia e 75) e waitui levu kei na cakau ena daku ni tuba waitui makare. 2 Yacana raraba: Kalia Yacana ni vakadidike: Matavuvale ni Scaridae E kawa ni tivitivi levu duadua ka rawa ni dau tubu me yacova e 4 ft (1.3 m) na kena balavu ka 46 kg na kena bibi. Na luveni kalia lalai e dau kune ena maliwa ni matasawa yawaki mai waitui tobu vakabibi ena loga co tubu voli e botoni wai ka ra dau kune na kena e lelevu cake ena daku ni tuba kei na cakau e waitui loa tiko na kedra titobu ena 30 m. E berabera na nodra tubu ka rawa ni ra bula balavu (yacova na 40 na yabaki) io e dau bera na nodra gauna ni vakatubu kawa salavata kei na lailai ni kena vakaisosomitaki tale na kedra iwiliwili. E dau lailai na tomani ni kedra iwiliwili ena loma taucoko ni yabaki, ia, e sega ni dau digidigi ena vuku ni yalava me bula kina. Ni dau cila na vula era vakalutu yaloka e wai titobu ena batini dakunituba ni cakau se daveta ka ra dau vakayaataka vinaka na nodra vanua ni vakasucu oqo. Na sota kei na vakatubu kawa e dikevi ni dau vakayacori ena matakacaca ena so tale na gauna. E dau yaco na veisau (tagane /yalewa) ena gauna e dau lailai kina na kedra iwiliwili, ka dau vuna me dau lailai na iwiliwili ni tagane kei na yalewa e susugi. Na Kalia taumada e bula ena lase e kania, ia, e dau vakayagataka tale ga na lumi ni waitui. Era yaga ena kena vakacokotaki na cakau baleta na batidra kaukauwa e voroka na veika e bini ka bau tale ga kina na lase mate i na dela ni nuku. Na nodra ivakarau ni kana ena vakilai ena kena buli ka veiwaseyaki na miramira ni lase (nuku) ena yalava ni bula ni cakau ka na tarova na kena sogolati na sasaga ni bula ni lase. Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People 19\n14 Era voroka qai kania na yavu dei ni lase ka qai dau kaburaka me nuku ka dau buli kina na yanuyanu lalai kei na baravi nuku. E dua wale na ika ga e rawa ni na dau vakayagataka e sivia 5 na tani na cakau ena dua na yabaki ka dau yaga ena veiveisau ina cakau (1 na ika bulia e 90 kg na nuku ena 1 na yabaki. Baleta ni ra dau moce vata tu vakalewelevu e na bogi, e dau rawarawa kina na nodra qolivi mai vei ira na daucocoka kei ira era dau vakayagataka na lawa. E sa lutu sobu sara ga na kedra iwiliwili baleta na kedra qolivi vakasivia se na kena vakacacani na nodra yalava ni bula ena levu na vanua. References Comfort, C A Comparison of Reef check and SOS Ocean Pulse Coral Reefs. Connecticut College. Crosby, M. P., Reese, E.S A Manual For Monitoring Coral Reefs With Indicator Species: Butterflyfishes as Indicators of change on Indo-Pacific Reefs. Office of Ocean and Coastal Resource Management, National Oceanic and Atmospheric Administration, Silver Spring, MD. 45 pp Dickson, I The Use of Corallivorous Butterflyfish (Chaetodontidae) As Indicators of Coral Reef Quality. University of Southampton. Earle, J Shark Reef, Fiji, Fish List. Bishop Museum, Honolulu, Hawaii. Institute, W.R., Reefs at Risk: a map- based indicator of threats to the world s coral reefs. Nybakken, J.W Marine Biology: An Ecological Approach (4th Ed), Addison Wesley Longman, Sydney. Pp Rogers, T Corallivorous Reef Fishes as Potential Vectors of Coral Disease Based on a Study of Dietary Preference, SIT Graduate Institute. Colman, J.G., A review of the biology and ecology of the whale shark. Journal of Fish Biology. 51, Reeson, P.H., 1983 The biology, ecology and bionomics of the Parrotfishes, Scaridae. p In J.L. Munro (ed.) Caribbean coral reef fishery resources.iclarm Stud. Rev. 7. Schultz, L.P., 1958 Review of the Parrotfishes family Scaridae. Bull. U.S. Natl. Mus. 214: Smith, A. and P. Dalzell, 1993 Fisheries resources and management investigations in Woleai Atoll, Yap State, Federated States of Micronesia. Inshore Fish. Res. Proj., Tech. Doc., South Pacific Commission. Noumea, New Caledonia. 64 p. Bentley, N An overview of the exploitation, trade and management of corals in Indonesia. TRAFFIC Bulletin 17(2), Healthy Reef, Plenty Fish, Happy People\nLasarusa Vuetibau Tabana ni vakadidike ni uneune Delainabua, Suva. UA-LOKA Tsunami\nLasarusa Vuetibau Tabana ni vakadidike ni uneune Delainabua, Suva UA-LOKA Tsunami Na UNEUNE kei na cabe ni UA- LOKA e sega ni dau yaco vakawasoma Ia,, e dau tara bi na kena vakacaca La ki vakavuna na kena\nNoda Viti BIBI NA INAKI NI VULI TARÄ $$ NI VALAGI SOTAVI CAWAKI. Drauniveva 3\nNoda Viti Epereli 12, 2015. Volume 2 - Issue 6 $$ NI VALAGI Drauniveva 3 SOTAVI CAWAKI BIBI NA INAKI NI VULI TARÄ Drauniveva 7 E taba tiko oqori o Paraiminisita Bainimarama vata kei ira na gonevuli ni\nNATIONAL PROGRAMME OF ACTIVITIES FOR FIJIAN LANGUAGE WEEK AUCKLAND, WELLINGTON, CHRISTCHURCH AUCKLAND\nNATIONAL PROGRAMME OF ACTIVITIES FOR FIJIAN LANGUAGE WEEK AUCKLAND, WELLINGTON, CHRISTCHURCH AUCKLAND DATE TIME EVENT VENUE KEY CONTACTS Sunday 6 2:00pm St Pius X Catholic Church 101 Castlendine Cres,\nVolume 2 Issue 1 Australasian Accounting Business and Finance Journal Australasian Accounting, Business and Finance Journal Accounting and accountability by provincial councils in Fiji: the case of Namosi\nWesley College PRINCIPAL S NEWSLETTER\nWesley College PRINCIPAL S NEWSLETTER Issue 2013/2 Email: admin@wesley.school.nz, Webpage: www.wesley.school.nz February 2013 MIHI BOARD OF TRUSTEES He kitenga kanohi, He hokinga whakaaro. To see a face\nThis study was supported by grants from the David and Lucile Packard Foundation (2007-31847) and the Gordon and Betty Moore Foundation (540.01).\nPerception surveys of coastal resource use and changes following establishment of a marine protected area network in Kubulau, Fiji Daniel P Egli, Thomas Tui, Stacy D Jupiter, Akanisi Caginitoba This study\nLENTEN WORSHIP RESOURCES Background notes and resources for worship and education 1. Gathering time and the setting of the space Acknowledging the First Peoples the Uniting Church recognizes the unique\nELECTRONIC SUPPLEMENTARY INFORMATION (ESM) FOR ON NATURE OF CULTURAL TRANSMISSION NETWORKS\nELECTRONIC SUPPLEMENTARY INFORMATION (ESM) FOR ON NATURE OF CULTURAL TRANSMISSION NETWORKS CONTENTS Contents... 1 Theoretical Background... 2 Model based biases in cultural learning... 2 Ethnographic Background\nAN APPRAISAL OF ARTISANAL AND SUBSISTENCE FISHERIES MONITORING IN THE FIJI ISLANDS\nP.O. Box 1390, Skulagata 4 120 Reykjavik, Iceland Final Project 2005 AN APPRAISAL OF ARTISANAL AND SUBSISTENCE FISHERIES MONITORING IN THE FIJI ISLANDS Warsha Singh Department of Fisheries Ministry of\nMarine Protected Areas Policy and Legislation Gap Analysis: Fiji Islands Erika J Techera, LLB (Hons), M Env Law, LLM Shauna Troniak, BA, LLB IUCN Regional Office for Oceania 1 The designation of geographical\nDaily Prayers for Lent Lenten Worship Resources 1 A special thanks to the authors of the Daily Prayers for Lent: Indonesian/English - Rev Dr Apwee Ting, National Director, Multi/Cross-cultural Ministry\nCoral reef decline: The need for protection Kim Jaloustre Coral reefs are among the most productive and diverse ecosystems on Earth (Connell, 1978), They are critically important in supporting a vast biological\nEconomics and marketing of the live reef fish trade in Asia Pacific\nEconomics and marketing of the live reef fish trade in Asia Pacific Proceedings of a workshop 2 4 March 2005, Noumea, New Caledonia Hosted by the Secretariat of the Pacific Community Theirry Chan Coral\nFrontier Fiji Marine Environmental Research\nFrontier Fiji Marine Environmental Research TECHNICAL REPORT 4 A study investigating the effect of Marine Protected Areas on reef health and fisheries in small island communities FRONTIER-FIJI 2009 1 2


Na Kedra I Wiliwili, chapter 17 of the Fijian Bible - with audio narration\nSa qai vosa o Jiova vei Mosese, ka vaka:\n2 "Mo vosa vei ira na Isireli, ka mo kauta mai vei ira e yadua na i titoko mai na nodra vei mataqali yadua, mai vei ira nodra i liuliu me vaka na veivuvale ni nodra qase â€” e tinikarua na i titoko. Mo vola na yaca ni tamata yadua e na nona i titoko.\n3 "Ka mo vola na yaca i Eroni e na nodra i titoko na Livai. Me na dua na i titoko me baleti ira na i liuliu e na veivuvale ni nodra qase.\n4 "Mo na qai vakatikori ira e na loma ni vale ni veitavaki e na mata ni kato ni Vakadinadina, na vanua Au na sota vata kina kei iko.\n5 "Ia ena yaco ni na kubu mai na titoko ni tamata Au sa digitaka; ia Au na vakaotia me kua ni rogo tiko vei Au na nodra vosa kudrukudru na Isireli era didivaki kemudrau kina."\n6 Sa qai vosa o Mosese vei ira na Isireli, ka ra sa mani solia o ira na nodra dui i liuliu na nodra dui titoko, na veiliuliu kece me vaka na veivuvale ni nodra qase, e tinikarua na i titoko, ka sa maliwai ira na i titoko i Eroni.\n7 A sa mai vakatikora o Mosese na vei titoko kece e na matai Jiova e na loma ni vale ni vakadinadina.\n8 Ia, ena siga ka tarava ni sa curu yani o Mosese kina loma ni vale ni vakadinadina, ka raica, na i titokoi Eroni mai vei ira na Livai e sa kubu tiko, ka seraka na sena, ka vuataka e so na amodi sa matua.\n9 A sa kauti ira mai nai titoko kecega o Mosese mai na mata i Jiova kivei ira na Isireli; era sa raica, ka ra sa dui taura yadua na nodra dui titoko.\n10 Sa qai tukuna o Jiova vei Mosese, "Mo kauta lesu tale mai na i titokoi Eroni kina na mata ni Vakadinadina, me maroroi mei vakatakilakila tiko vei ira na tamata era dau veivorati, mo muduka laivi kina vei Au na nodra dau didi, me ra kakua ni mate kina."\n11 A sa cakava vakakina o Mosese: me vaka sara ga na ka sa vakaroti koya kina o Jiova, e sa cakava talega kina o koya.\n12 Era sa qai vosa vei Mosese na Isireli, ka tukuna, "Raica keimami sa mate, keimami sa kawaboko, keimami sa kawaboko kecega!\n13 "O ira kecega era sa toro voleka mai na vale ni Kalou era na mate. Keimami na mate kece beka li?"


iTukutuku Butakatakata e Venezuela: Toso Tiko ga na Cakacaka Vakayalo ni Sotavi na iTuvaki Dredre\niRogo ni iVakadinadina i Jiova e Veivanua\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian American Sign Language Amharic Armenian Azerbaijani Brazilian Sign Language Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Croatian Czech Danish Dutch English Finnish French Georgian German Greek Hebrew Hiligaynon Hungarian Iban Iloko Indonesian Italian Japanese Kinyarwanda Kirghiz Korean Lingala Lithuanian Malagasy Malay Myanmar Norwegian Pangasinan Polish Portuguese (Brazil) Portuguese (Portugal) Romanian Russian Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Slovak Slovenian Spanish Spanish Sign Language Swahili Swedish Tagalog Thai Turkish Ukrainian Vietnamese Yoruba vakaViti\nE se vakilai tiko ga na leqa vakailavo e Venezuela, e lailai qai saulevu na wai, kakana, waiwai kei na wainimate. Na boko ni livaliva e vakaleqai kina na katoniwaililiwa qai dredre me maroroi kina na kakana. Dua tale ga na ka na levu ni basulawa.\nIa era gumatua tiko ga na le 136,500 na tacida e Venezuela ena cakacaka vakavunau. Kena ivakaraitaki, ena Janueri 2019, e lailai mai na 7,000 na iwiliwili ni dautukutuku ni vakatauvatani ina veiyabaki sa sivi, era vakayagataka e rauta ni sivia na 90,000 na aua ena cakacaka vakaitalatala. Ena Epereli 2019, e tauyavutaki e sivia na le 195,600 na vuli iVolatabu. E tubu na iwiliwili ni painia tudei ina sivia na 30,000. Ena gauna ni iVakananumi ni mate i Karisito, e tubu na iwiliwili ni painia veivuke ena 20,400. Era tiko rawa kina ena iVakananumi e voleka na le 471,000 na lewenivanua, e rauta ni vakatolutaki na iwiliwili ni dautukutuku. Kuria ya, dua na ka na veitokoni ena soqoni, nira sasaga vagumatua na tacida mera wasea na itukutuku ena iVolatabu ena nodra cumuwaqara voli na lewenivanua me wali na nodra leqa.\nDua na ka na veitokoni ni valenivolavola ni tabana e Venezuela ena nodra vukei na tacida ena kena vakarautaki na kakana. Era veivuke tale ga e veivula na valenivolavola ni tabana voleka kei na cau e veiyasa i vuravura, e veisoliyaki rawa kina e drau vakacaca na tani na kakana e cautaki vei ira na le 75,000 na dautukutuku ena 1,595 na ivavakoso.\nEra sotava na tacida e Venezuela e levu na ituvaki dredre, ia e veivakayaloqaqataki nira ‘rekitaki Jiova, ra qai marautaka na Kalou ni nodra ivakabula.’—Apakuki 3:17, 18.\niMeli iMeli iTukutuku Butakatakata e Venezuela: Toso Tiko ga na Cakacaka Vakayalo ni Sotavi na iTuvaki Dredre\niRogo Vou Mai Venezuela: Yalodina Tiko Ga ni Veisau na iTuvaki\nVakayacori na Soqo ni Tabacakacaka ena Keba ni iSenivalu\nEra Dro na Tacida mai na Vuaicake kei Congo ena Vuku ni Tiko Yavavala


Au Kila. Au Bulataka. Au Taleitaka. - Mai vei Ann M. Dibb\nOkotova 2012 | Au Kila. Au Bulataka. Au Taleitaka.\nMai vei Ann M. Dibb\nKarua ni Daunivakasala ena Mataveiliutaki Raraba ni Goneyalewa\nEda sa daumuria na noda iVakabula, o Jisu Karisito. Na saumaki mai kei na nuidei vakaoqo sa isau tiko ni sasaga vagumatua ka vakainaki. E ka ni tamata yadua. E cakacaka ni bula taucoko.\nAu vakauqeti ena nodra ivakaraitaki na lewe ni Lotu valavala dodonu, oka kina o ira na itabagone dokai. Ko ni sa rai vakayaloqaqa tiko vua na iVakabula. Ko ni sa yalodina tiko, talairawarawa, ka savasava. Na veivakalougatataki ko ni sa ciqoma ena vuku ni nomuni caka vinaka e sega walega ni yaco ki na nomuni bula ia ena noqu bula talega kei na nodra bula e vuqa na tamata ena sala sa kilai tu, ia dau vakawasoma ga ena kena e tawakilai.\nEna vica na yabaki sa oti, au a laini tu meu volivoli ena neimami sitoa e kea. A tucake tu e liu vei au e dua na goneyalewa, ka via yabaki 15. E laurai vua ni yalonuidei ka mamarau. Au raica sara na nona siqeleti kau sega ni tarova rawa meu vosa vua. Au a kaya, “O iko o gole mai taudaku ni vanua, se vavei?”\nA kurabuitaka o koya na noqu taro ka sauma mai, “Io, e dina. Au gole mai Colorado. O kila vakacava?”\nAu a vakamacalataka, “Baleta na nomu siqeleti.” A donu sara na noqu vakanananu niu wilika na vosa a volai toka ena nona siqeleti, “Au Momani. Vakacava o iko?”\nAu a tomana, “Au via tukuna ga niu doka vakalevu na nomu yalonuidei mo duatani ka daramaka e dua na ivakaraitaki doudou vakaoqo. Au raica e dua na duidui vei iko, kau diva mera a vakataka na nomu dina ka yalonuidei na goneyalewa kei na lewe ni Lotu yadua.” Sa oti na neirau volivoli, keirau veivakamocetaki ka dui gole.\nIa ena veisiga kei na veimacawa ni oti na gauna tawanamaki ni veisiga vakaoqo, au raica niu sa mai vakasamataka sara tiko vakabibi na veisotari oya. Au vakasamataka voli na nona nuidei tu vaka oya na goneyalewa mai Colorado me vakatakila ni sa lewe ni Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai. Au sa mani veinanuyaka se iyatuvosa cava meu digitaka me tabaki ena noqu siqeleti me vakaraitaka na noqu vakabauta kei na ivakadinadina. Au a mani vakasamataka e vuqa na malanivosa e rawa. Kena itinitini, au mai vakacegu toka ena dua na qaqa ni vosa veiganiti au na rawa ni daramaka vakadoudou: “Au Momani. Au kila. Au bulataka. Au taleitaka.”\nAu gadreva meu vakatabakiduataka na noqu vosa ena itukutuku qaqa, ka nuitaki oqo.\nNa imatai ni tiki ni itukutuku sa ivakaro raraba, veivakadeitaki, ka qaqa: “Au Momani.” Me vaka ga na goneyalewa au a sotava ena sitoa ka sega ni rerevaka me kila ko vuravura ni lewe ni Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai. Au sa nuitaka ni da na sega ni rere se yalolailai meda vakatakila yani, “Au Momani.” E dodonu meda yalonuidei, me vakataka na iApositolo o Paula ni a kaya, “Niu sa sega ni maduataka na itukutuku vinaka kei Karisito: ni sai koya oqo na kaukauwa ni Kalou me vakabulai kina ko ira yadua era sa vakabauta.”1 Oi keda na lewenilotu, eda sa dau muria na noda iVakabula, o Jisu Karisito. Na saumaki mai kei na nuidei vakaoqo sa isau tiko ni sasaga vagumatua ka vakainaki. E ka ni tamata yadua. E cakacaka ni bula taucoko.\nNa tiki ni vosa e tarava e vakadeitaka, “Au kila.” Ena vuravura nikua, era sa tu na veimataqali itaviqaravi, ulutaga, kei na gagadre, ka saga tiko meda malele kina. Ni sa vuqa tu na veivakataotaki, sa tu beka vei keda na kaukauwa, bula vakaivakarau, kei na yalodina meda rai vakatabakidua tikoga ki na veika e bibi cake? Eda sa kila vakavinaka tiko beka na dina ni kosipeli me vakataka na noda vuli, cakacaka, qito, se noda tex kei na veivolavolai? Eda sa vaqara vakaidina tiko beka na isau ni noda vakatataro ena noda kana mai na ivolanikalou kei na nodra vosa na parofita? Eda sa vasaqara tiko beka na veivakadeitaki ni Yalo Tabu?\nNa bibi ni noda rawata na kila-ka sa ivakavuvuli tawamudu. Na Parofita o Josefa Simici e “dau taleitaka na kila-ka ena kena kaukauwa dodonu.”2 E kaya: “E yaga ki na bula kei na bula vakalou na kila-ka. … Dou rogoca, koi kemudou kece na veitacini, na tikina bibi oqo: na kila-ka sa kaukauwa ni Kalou ki na veivakabulai.”3\nSa ka bibi na dina kei na kila-ka taucoko, ia ena maliwa ni veivagolei tani ki na noda bula ena veisiga, e dodonu meda raica tiko vakatabakidua na noda tara cake na kilai ni kosipeli me rawa ni da kila vakavinaka na sala meda bulataka kina na ivakavuvuli ni kosipeli ki na noda bula.4 Ni sa tubu cake tiko na noda kila na kosipeli, eda na tekivu yalonuidei ena noda ivakadinadina ka rawa meda kaya, “Au kila.”\nTarava na tikina, “Au bulataka.” Na ivolanikalou e vakavulica ni dodonu meda “muria na vosa ka kakua ni rogoca walega.”5 Eda bulataka na kosipeli ka yaco meda “muria na vosa” ena noda cakacakataka na vakabauta, talairawarawa, taleitaka na qaravi ira na tamata, ka vakamuria na ivakaraitaki ni noda iVakabula. Eda cakacaka ena yalodina ka cakava na ka eda kila ni sa dodonu “ena veigauna kecega, ena veika kecega, kei na veivanua kecega,”6 veitalia ga ke dua e rai tiko mai se sega.\nEna keda ituvaki ni bula oqo, e sega ni dua e vinaka sara. Se mani vakacava na sasaga vagumatua ni noda bulataka na kosipeli, eda na caka cala taucoko, ka da na valavala ca taucoko. Ia sa na veivakacegui tudei dina meda kila ni mai na veisorovaki vuetaki ni noda iVakabula, eda na rawa ni vosoti ka vakasavasavataki tale. Na cakacaka oqo ni veivutuni dina kei na veivosoti e vaqaqacotaka na noda ivakadinadina kei na noda sasaga meda talairawarawa ki na ivakaro ni Turaga ka taracake na noda bula ena ivakatagedegede ni kosipeli.\nNiu vakasamataka na malanivosa, “Au bulataka,” au nanuma sara na noqu a sotava e dua na goneyalewa o Karigan. A vola vakaoqo: “Se qai oti toka ga vakalailai oqo e dua na yabaki na noqu lewena na Lotu. … Vei au, niu a se dauvakatataro tiko, e dua ga na ivakaraitaki, ni dina na Lotu oqo oya niu vakila niu sa mai kunea e dua na lotu e vakavulica na ivakarau savasava kei na ivakatagedegede e gadrevi. Au sa raica e mataqu dina na veika e yaco vei ira na tamata ena gauna era vakawalena kina na ivakaro ka digitaka na sala cala. Au sa vakadeitaka makawa sara e lomaqu, meu bulataka na ivakatagedegede ni ivakarau savasava cecere. … Au kalougata vakalevu niu sa mai kunea na dina kau sa papitaiso rawa. Au sa marau sara ga.”7\nNa iotioti ni malanivosa ni noqu itukutuku raraba na “Au taleitaka.” Na noda rawata meda kila na kosipeli i Jisu Karisito kei na noda bulataka vagumatua na ivakavuvuli ni kosipeli ena noda bula ena veisiga ena muataka e vuqa na lewe ni Lotu mera tukuna ena mamarau, “Au taleitaka na kosipeli!”\nE dau yaco mai na yalo vakaoqo ni da vakila ni sa vakadinadinataka vei keda na Yalo Tabu ni da sa luvena na Tamada Vakalomalagi, ka sa dau nanumi keda, ka da sa tiko ena salatu dodonu. Ena tubu cake na noda taleitaka na kosipeli ni da sotava na loloma nei Tamada mai Lomalagi vata kei na vakacegu sa yalataka tu na iVakabula ni da vakaraitaka tiko Vua ni sa lomada meda talairawarawa ka muri Koya.\nEna gauna duidui eso ni noda bula, se da saumaki vou mai ki na Lotu se lewenilotu dede, eda na raica ni sa seyavu yani na marau taleitaki oqo. Eso na gauna e yaco oqo ena gauna ni ibolebole eso ka dodonu meda bulataka na vosota. Eso na gauna e dau yaco ena gauna ni noda bula sautu kei na tiko vinaka. Ni yaco mai vei au na yalo vakaoqo, au kila ni sa dodonu meu raicalesu na noqu sasaga ni vakatorocaketaka na noqu kila na kosipeli ka bulataka na ivakavuvuli ni kosipeli ena noqu bula.\nE dua vei ira na ivakavuvuli ni kosipeli kaukauwa duadua ia e dau dredre toka ena so na gauna me bulataki oya na yalomalumalumu kei na solibula ki na lewa ni Kalou. Na nona masu na Karisito ena Were o Kecisemani, a kaya vua na Tamana, “Ia me kakua ni yaco na noqu lewa, me yaco ga na nomuni lewa.”8 Oqo me sa noda masu talega. Vuqa na gauna, ena masu vakanomodi vakaoqo, eda vakila ni da solegi ena loloma nei Tamada Vakalomalagi, ka ra vakalesuimai na yalo reki lomani oya.\nEna dua na soqoni ni veiliutaki ni Goneyalewa mai Eugene, e Oregon, a noqu madigi meu sota ka veivosaki kei Sister Cammy Wilberger. Na italanoa a wasea vei au o Sister Wilberger sa ivakadinadina ni kaukauwa kei na veivakalougatataki ni dua na goneyalewa me kila, bulataka, ka taleitaka tiko na kosipeli.\nEna vica na yabaki sa oti a mate ena vakacala-ka o Brooke na luvei Sister Wilberger yalewa yabaki 19 ni sereki na vuli ena imatai ni nona yabaki ena univesiti. E nanuma lesu o Sister Wilberger, “Oya e dua na gauna dredre sara ka butobuto ki na neitou matavuvale. Ia, sa mai solia vei keitou o Brooke e dua na isolisoli cecere. Keitou a sega ni raica oqo ena gauna a tubu cake tiko kina, ia ena veiyabaki kei na veigauna ni nona bula lekaleka, a solia vei keirau o Brooke e dua na isolisoli cecere duadua e rawa ni solia e dua na goneyalewa vei rau na nona itubutubu. O Brooke e a dua na yalewa luve ni Kalou bula dodonu. … Ena vuku ni isolisoli oqo ka vakabibi na kaukauwa gumatua ni Veisorovaki, sa yaco vei au na veivaqaqacotaki, loma vinaka, kei na veivakacegui yalataki ni iVakabula. Au sega ni taroga na vanua sa tiko kina oqo o Brooke kau sa kakavaki ga ki na neitou vakaduavatataki lomani.”9\nAu sa vakadinadinataka na ituvatuva cecere ni bula marau tawamudu ni Tamada Vakalomalagi. Au kila ni sa kilai keda ka lomani keda o Koya. Au kila ni sa tala mai e dua na parofita, o Peresitedi Thomas S. Monson, me vakayaloqaqataki keda ka vukea meda dusimaki lesu Vua. Sa noqu masu ni da na sasaga yadudua yani meda rawa ni vakaraitaka ena yalonuidei, “Au Momani. Au kila. Au bulataka. Au taleitaka.” Au cavuta na veika oqo ena yalomalumalumu ena yaca i Jisu Karisito, emeni.\nMe kilai: Me ikuri ni vuli, au vakatura me wiliki na Alama 32 kei na vosa nei Elder Dallin H. Oaks “The Challenge to Become” (Liahona, Jan. 2001, 40–43).\nE Dua na iSolisoli e Sega ni Vakamacalataki Rawa e Solia na Kalou\nGeorge Q. Cannon, ena Nodra iVakavuvuli na Peresitedi ni Lotu: Josefa Simici (2007), 299.\niVakavuvuli: Josefa Simici, 304; raica talega na Martha Jane Knowlton Coray, ivola lailai, Church History Library, Salt Lake City.\nRaica na veika sotavi ni yavunibula ena kila-ka naba 1, Torocake Yadudua ni Goneyalewa (ivola lailai, 2009), 38.\nVakanamata ki na iDabedabe Vakatui ni Kalou ena Yalodei


Era Tiko Dina na Timoni? | Taro Vakaivolatabu\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian American Sign Language Amharic Arabic Armenian Assamese Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bislama Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chilean Sign Language Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitumbuka Cibemba Croatian Czech Danish Dutch Efik English Estonian Ewe Faroese Finnish French French Sign Language Georgian German Greek Haitian Creole Hausa Hebrew Hiligaynon Hindi Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Italian Japanese Kazakh Kikamba Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Korean Kyangonde Lingala Lithuanian Luganda Macedonian Malagasy Malay Malayalam Maltese Moore Myanmar Norwegian Nyungwe Nzema Ossetian Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Polish Portuguese (Brazil) Quechua (Ayacucho) Rarotongan Romanian Russian Samoan Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Shona Sidama Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tamil Tatar Telugu Thai Tsonga Turkish Turkmen Twi Ukrainian Vietnamese Xhosa Yoruba Zulu vakaViti\nIo. Qo o ira na kabula vakayalo era talaidredre vua na Kalou, era ‘agilosi valavala ca.’(2 Pita 2:4) Na imatai ni agilosi e vukici koya me timoni, o Setani na Tevoro, e cavuti ena iVolatabu me “nodra iliuliu na timoni.”—Maciu 12:24, 26.\nTalaidredre ena gauna i Noa\nE volatukutukutaki ena iVolatabu na nodra talaidredre na agilosi ni bera na Waluvu ena gauna i Noa: “Era raica na luve ni Kalou dina na totoka ni kedra irairai na luvedra yalewa na tamata. Era taura me watidra o koya ga era digitaka.” (Vakatekivu 6:2) O ira na agilosi valavala ca qo era “biuta na nodra itikotiko dodonu” mai lomalagi ra qai lia tamata mera mai veiyacovi kei ira na yalewa.—Juta 6.\nNi yaco na Waluvu, era vukica na yagodra na agilosi talaidredre ra qai lesu i lomalagi. Sa sega ni vakadonuya na Kalou mera lewe ni nona vuvale. Na kedra itotogi mera kua tale ni lia tamata.—Efeso 6:11, 12.\nEra cavuti ena iVolatabu na agilosi kei na timoni. Vakacava era bula dina tiko na kabula vakayalo qori? Era rawa ni veivuke se veivakaleqai?\nEra Vinaka Kece na Agilosi?


1–9, Na ivakaro e solia na Turaga me baleta na tara ni vale ni nodratou cakacaka na Mataveiliutaki; 10–12, Me na tara e dua na vale ni tabaivola; 13–17, Sa soli na ivotavota vakawa e so.\n1 Kei na dua tale, au sa kaya vakaidina vei kemudou na awekaqu, au sa solia vei kemudou e dua na ivakaro, mo dou sa tekivuna e dua na cakacaka ni kena vakotori ka vakarautaki na itekitekivu ka yavu ni koro ni biteki kei Saioni, ena vanua oqo ko Katiladi, me tekivu mai na noqu vale.\n2 Ka raica, me caka me vaka na kena aivalavala au sa solia vei kemudou.\n3 Me vakatabui me noqu na imatai ni iwasewase ni qele ena ceva me na tara kina e dua na vale me nodratou na mataveiliutaki, me baleta na nodratou cakacaka na mataveiliutaki, me ciqomi kina na ivakatakila; kei na nodratou cakacaka ni veiqaravi vakalotu na amataveiliutaki, ena veika me baleta na lotu kei na matanitu.\n4 Au sa kaya vakaidina vei kemudou, me tara na vale oqo me onosagavulu kalima na fiti na kena balavu, ka limasagavulu kalima na fiti na rabana e loma.\n5 Ia me dua na itaba vale, e cake ka dua e ra, me vaka na kena ivakarau ka na vakatakilai vei kemudou.\n6 Ia me vakatabui me nona na Turaga me tekivu mai na kena yavu, io me vakayacori me vaka na ivakarau ni matabete ena kena ivalavala ka na vakatakilai vei kemudou.\n7 Ia me vakatabui vakatabakidua vua na Turaga me baleta na nodratou cakacaka na mataveiliutaki.\n8 Ia dou kakua ni laiva me curu kina e dua na ka sa adukadukali; ka ni na tiko kina na noqu blagilagi, ka ni na tiko talega kina na noqu iserau.\n9 Ia kevaka sa curu kina e dua na ka adukadukali, sa na yali kina na noqu lagilagi; ka na sega ni curu yani kina na noqu iserau.\n10 Kei na dua tale, au sa kaya vakaidina vei kemudou, na ikarua ni iwasewase ni qele ena ceva me vakatabui tale ga vei au me tara kina e dua na vale me baleta na kena atabaki na bivakadewa ni noqu ivolanikalou, kei na veika kecega au na vakaroti kemudou kina.\n11 Ia me onosagavulu kaono na fiti na kena balavu, ka limasagavulu kalima na fiti na rabana e loma; ia me rua na itaba vale, me dua e cake ka dua e ra.\n12 Ia me vakatabui vakatabakidua na vale oqo me nona na Turaga me tekivu mai na kena yavu, me baleta na cakacaka ni tabaivola, na veika kecega au na vakaroti kemudou kina, me savasava, ka sega ni vakawaleni me vaka na ivalavala ni veika kecega ena soli yani vei kemudou.\n13 Ia na ikatolu ni iwasewase ni qele, me soli vei Airame Simici na noqu tamata me nona ivotavota vakawa.\n14 Ia na imatai kei na ikarua ni iwasewase ni qele ena vualiku, me soli vei rau ko Rinoli Kauni kei Jereti Kata na noqu tamata me nodrau ivotavota vakawa—\n15 Me ratou vakayacora na cakacaka au sa lesia vei iratou, me ratou lewa na tara ni noqu vale me vaka ka’u na vakatakila vei kemudou koi au na Turaga na Kalou.\n16 Raica me kakua mada ni tara na vale ruarua oqo me yacova ni’u sa vakarota vei kemudou.\n17 Ia oqo sa tei yala mada eke na noqu vosa vei kemudou. Emeni.\nV&V 107:9, 22.\nLuke 19:45–46; V&V 109:16–20.\n1 Tui 8:10–11. DV Lagilagi.


Tiko Voli Mai na Lekutu 9 | iVolatabu ena Internet | Vakadewa ni Vuravura Vou\nTiko Voli Mai na Lekutu 9:1-23\niTuvatuva ni ikarua ni Lakosivia (1-14)\nO kei na bukawaqa ena dela ni valeniveitavaki (15-23)\n9 E vosa vei Mosese o Jiova ena vanua talasiga kei Saineai ena imatai ni vula+ ena ikarua ni yabaki nira sa biuta mai na vanua o Ijipita, e kaya: 2 “Mera vakarautaka na Isireli na isoro ni Lakosivia+ ena kena gauna lokuci.+ 3 Moni vakarautaka ena ika14 ni siga ni vula qo ena kena gauna lokuci, ni sa karobo.* Moni vakarautaka me vaka na kena ivakaro kece kei na kena ivakarau tudei kece.”+ 4 E mani tukuna o Mosese vei ira na Isireli mera vakarautaka na isoro ni Lakosivia. 5 Era sa qai vakarautaka na isoro ni Lakosivia ena ika14 ni siga ni imatai ni vula, ni sa karobo,* ena vanua talasiga kei Saineai. Me vaka ga na ka kece e vakaroti Mosese kina o Jiova, qori sara ga na ka era cakava na Isireli. 6 Era a tiko eso era sa mai dukadukali nira tara na yagonimate,+ era sega kina ni vakarautaka na isoro ni Lakosivia ena siga oya. Era mani lako yani ena mata i Mosese kei Eroni ena siga+ ya 7 qai kaya vua: “Keimami dukadukali ni keimami tara na yagonimate. Na cava me keimami tarovi kina mai na cabori ni isoro vei Jiova ena kena gauna lokuci vei ira na Isireli?”+ 8 E kaya vei ira o Mosese: “Ni wawa i keri, meu lai rogoca mada na ivakaro i Jiova me baleti kemuni.”+ 9 E qai kaya vei Mosese o Jiova: 10 “Tukuna vei ira na Isireli, ‘Veitalia sara ke dukadukali e dua vei kemuni se na nomuni itabatamata era na muri mai ni tara na yagonimate+ se ni gole ena dua na ilakolako yawa, me na vakarautaka tiko ga o koya na isoro ni Lakosivia vei Jiova. 11 Mera vakarautaka qori ena ika14 ni siga ni ikarua ni vula,+ ni sa karobo.* Mera kania vata kei na madrai sega ni vakaleveni kei na kakanadraudrau+ gaga. 12 Mera kua ni vakavoca e dua na tikina me yacova na mataka,+ mera kua tale ga ni musuka e dua na suina.+ Mera vakarautaka me vaka na ivakaro kece me baleta na Lakosivia. 13 Ke dua e savasava tu, se a sega ni gole ena dua na ilakolako yawa, qai vakawaletaka na vakarautaki ni isoro ni Lakosivia, me muduki laivi* na tamata oya vei ira na kainona,+ ni a sega ni cabora na isoro i Jiova ena kena gauna lokuci. Ena saumitaro na tamata oya ena nona ivalavala ca. 14 “‘Ke tiko kei kemuni e dua na vulagi, me vakarautaka tale ga o koya na isoro ni Lakosivia vei Jiova.+ Me cakava o koya me vaka ga na ivakaro ni Lakosivia kei na kena ivakarau tudei.+ Me dua ga na ivakaro vei kemuni, vei koya e tiko vulagi kei na itaukei ni vanua.’”+ 15 Ena siga e vakaduri kina na valeniveitavaki,+ e solega na valeniveitavaki na o, na valelaca ni iVakadinadina, ia e toka ena dela ni valeniveitavaki na ka e vaka na irairai ni bukawaqa ena bogi me yacova na mataka.+ 16 Ena va tiko qori na ka e yaco: E dau solega na o ena siga, ia ena vaka na irairai ni bukawaqa ena bogi.+ 17 Na gauna kece e tubu cake kina na o mai na valelaca, era dau biubiu+ sara na Isireli, ia na vanua e lai toka kina vakadua na o, era na keba+ sara e kea na Isireli. 18 Ena veivakaroti i Jiova era dau biubiu kina na Isireli, ena veivakaroti tale ga i Jiova era dau keba+ kina. Na balavu ga ni gauna e solega toka kina na o na dela ni valeniveitavaki, era na keba voli ga. 19 Ke mani vica vata na siga e toka voli ga na o ena dela ni valeniveitavaki, era na talairawarawa tiko ga vei Jiova na Isireli ra qai sega ni biubiu.+ 20 Ena so na gauna e rawa ni vica na siga na kena toka na o ena dela ni valeniveitavaki. Ena veivakaroti i Jiova era dau keba tiko ga, ena veivakaroti tale ga i Jiova era dau biubiu kina. 21 So na gauna ena tiko voli ga na o mai na bogi me yacova na mataka, ni tubu cake ena mataka, era na biubiu sara. Se mani tubu cake na o ena siga se bogi, era na biubiu+ tale ga ena gauna qori. 22 Se mani rua na siga, se dua na vula, se dede sara na toka ni o ena dela ni valeniveitavaki, era na keba toka ga na Isireli ra qai sega ni biubiu. Ia ni sa tubu cake, era na biubiu sara. 23 Ena veivakaroti i Jiova era dau keba kina, ena veivakaroti tale ga i Jiova era dau biubiu kina. Era dei ena nodra itavi vei Jiova, nira muria na ivakaro i Jiova ena gusu i Mosese.\nTiko Voli Mai na Lekutu 9


Kerekere Na Tui Wailevu Me Levu Na Veitalanoa Kei Na Matanitu, Kabani\nTukuna o Ratu Jovesa ni ratou a gole yani vua na tabana ni Mineral Resources Department (MRD) ena rua macawa sa oti, ka lai tukuna vua ni sa varau gole yani na Vatukoula Gold Mine.\nTui Wailevu - Ratu Jovesa Maivalili. Vei Taba: Lusiana Tuimaisalaena\nOqo me baleta tiko ga na kena sa vakarau lai caka na cakacaka ena Mount Kasi.\nE kaya ni nona rai e vaka e vakaukauwataki vei ira na gole yani ni kabani oqo ka sega ni rogoci na domodra se nodra dodonu na iTaukei ni qele.\n“Keimami vinakata na cakacaka vakadodonu, ka me kua ni keimami vakaukauwataki ena veika keimami sega ni vinakata.”\nE kaya ni vinakata vabibi me ratou veitalanoa kei na Vatukoula Gold Mine, na Matanitu, ka me tiko tale ga na nodratou loya kei na dau ni fika.\n“E se bera mada ni dua na veitalanoa vinaka me keimami cakava, era sa via mai cakacaka sara e Mount Kasi.”\nTukuna o Ratu Jovesa me kua ni vakatotolotaki na cakacaka, ka mera bulagoci mada na iTaukei ni qele ena veika esa yaco tiko.\nO Ratu Jovesa, e sega ni cata na kelikeli, ia e vinakata ga me levu na veitalanoa vata na matanitu kei na kabana ni kelikeli.\n“Keimami vinakata me caka vakadodonu ka vasavasava na veitalanoa ka me kua dua na leqa e yaco mai muri.”\nE levu sara na vanua ni kelikeli esa cakacaka oti mai kina o Ratu Jovesa, oqo wili kina na qaqara ka vakayacori tiko mai na yasana o Namosi, ount Kasi kei na so tale na vanua e Viti.\nTukuna na Dairekita ni MRD o Raymond Mohammed ni yavu levu ni veitalanoa vata kei na Tui Wailevu sai koya na kena vakamacalataki na ituvatuva ni matanitu vua na liuliu ni vanua kei ira na nona lewe ni vanua me baleta ga na veqaravi sa yaco tiko ena nona dela ni soso.\n“Na lewa ni matanitu laki vakamacalataki qo sai koya na kena mai saumi tikoga na loma tarotaro ni vanua me baleta na nona veiqaravi Tuimaisalaena vuku ni cakacaka ni vakadidike.”\nE kaya o Raymond ni sa mai nona talega na madigi ni veidigidigi ni Mt Kasi Tender Assessment Committee na Vatukoula Gold mine ka me sa na saga yani me dua na nona laiseni ni vakadidike me baleti Mt. Kasi.\nE tomana ni tukutuku dina e vakaraitaka tiko o Ratu Jovesa ni se bera dina ni levu na vakayaco bose (consultation) e vakayacori ena nona vanua.\nTomana ka kaya ni vuna levu na kena yaco mai na mate dewa qo na COVID-19 ka vakatabui tu kina vakamatanitu na veitosoyaki se vakasoqoni vata.\n“Ia, sa qai dola sara ga na veilakoyaki kei na vei vakasoqoni vata ena vica na macawa sa oti sa basika sara yani vua na Tui Wailevu kei ira na nona lewe ni vanua na tabana vakamatanitu me laki tomani na cakacaka ni veitalanoa se consultation.”\nE vakadeitaka o Raymond ni se bera ni vakadeitaki na gauna mena tekivu kina na cakacaka.\nE kaya ni se qai vakarau lako curuma na Vatukoula Gold Mine e so na tuvatuva e lavaka na matanitu ka taura tiko e dua na gauna.\n“E kena i balebale ya ni se bera ni vakadeitaki na tiki ni siga se na gauna me na tekivu kina na nona veitalanoa na kabani na Vatukoula Gold Mines Ltd vei ira nai taukei ni qele kei na kena tekivu na cakacaka ni vadidike e Mt Kasi.”\nMe baleta na Environmental Impact Assessment (EIA) e kaya o Raymond ni sega ni dodonu me qaravi ena gauna oqo baleta ni se bera ni soli na dodonu vua na kabani me cakacakataka na vanua ena cakacaka ni vakelikeli se mining.\n“Na laiseni ni vadidike e kena i balebale ni lai dikevi ga na noda vanua se na kena laki qarai ga se cava na iyau talei e tu kina. Na cakacaka oqo e qaravi ga kina na EMP (Environment Management Plan).\nEra na qai kila na kena matata ni yaco yani na veivakararamataki.”\nMineral Resources DepartmentMount KasiRaymond MohammedVatukoula gold mine.


DF25 smart watch with one- click help for kids – Xingxing na tekinolaji uasivi\nVakauta mai na imeli vei keda VEITARATARA OQO\n30 Sounds Upload Baleta na 8 hours standby\n10 Minutes Upload Baleta na 50 hours standby\n1 Hour Upload Baleta na 4 days standby\nNa laini ni Veivakatorocaketaki ni tekinolaji., LTD. Of shenzhen predecessor professional committed to the intelligent wear terminal product development, caka ni tabai iyaya, volivolitaki ena veiwaki ni vakavuniwai eso. E vuqa na yabaki ni cakacaka ena vakadidike kei na vakatorocaketaki kei na vakarautaki ni, na kabani e tukuna tiko na “vinaka me vakataka na ka oqo, e cecere na kasitama” na inaki, vakanamata ena vakadidike kei na vakatorocaketaki ni veitaratara veikauyaki, positioning veikauyaki, oka kina na saravi ni talevoni veikauyaki, bluetooth, bluetooth bracelet and other wrist watches intelligent terminal products.\nT.O SA DUA TIKO NA KA NI VEISAUQAQA SE KABANI NI VOLITAKI?\nA.O keda na cakacaka vakacakacaka ka cokovata ni cakacaka, na neitou vale ni veisoliyaki sa baleta na 7 yabaki, sa tiko na veivoli saumi / caka ni tabai iyaya / droini / IVAKATASO / idinia / veiqaravi ni volivolitaki / tabacakacaka ni volivolitaki, kidavaki mo sikovi ira na neitou kabani.\nna kena sa vakadonui


Veisureti ena Kanavata | Bula i Jisu\nVeisureti ena Kanavata\nBIBI NA YALOMALUMALUMU\nERA VAKAIULUBALE NA SURETI\nE se tiko voli ga o Jisu ena nona vale na Farisi ni vakabula oti na tagane e vuvuce tu na yagona. E raica o Jisu nira digia tiko eso tale na vulagi na idabedabe e cake ena gauna ni kana, e vakavulica sara ena gauna qori na bibi ni yalomalumalumu.\nE kaya: “Ni dua e sureti iko ena kana magiti ni vakamau, kua ni lai dabe ena vanua dokai. De muri mai e dua tale e sureti e dokai cake vei iko. Ena qai lako mai o koya e sureti kemudrau qai kaya vei iko, ‘Me toka i keri o koya qo.’ O na qai lako ena madua ni o sa na lai tiko sara mai ra.”—Luke 14:8, 9.\nE tomana o Jisu ena nona kaya: “Ia ni o sureti, mo dabe sara mai ra. Ni lako mai o koya e sureti iko ena qai kaya, ‘Noqu itau, lako sara i cake.’ O na qai dokai e matadra kece na sureti.” E sega ni okati ga qori me itovo vinaka. E vakamacalataka o Jisu: “Ni o koya e vakacerecerei koya ena vakamalumalumutaki, o koya e vakamalumalumutaki koya ena vakacerecerei.” (Luke 14:10, 11) Io, e uqeti ira tiko na vakarorogo mera bucina na yalomalumalumu.\nSa qai vakavulica o Jisu na Farisi a sureti koya ena ka me cakava me vakadonuya kina na Kalou na ivakayakavi e vakarautaka. “Ni o vakarautaka na ivakasigalevu se ivakayakavi, kua ni kacivi ira nomu itokani, se tacimu, se wekamu, se o ira na vutuniyau oni veitikivi. De ra qai sureti iko tale ena dua na gauna mera sauma kina na nomu veisureti. Ia ni o vakarautaka na magiti, sureti ira na dravudravua, na lokiloki, na gera, kei na mataboko. O na marau ni sega vei ira na ka mera sauma vei iko.”—Luke 14:12-14.\nE kena ivakarau ga meda sureti ira noda itokani, wekada se o ira eda tiko veitikivi ena kanavata. E sega ni vakacala tale ga qori o Jisu. E vakabibitaka ga ni vu ni veivakalougatataki na vakarautaki ni kakana vei ira na vakaloloma, me vakataki ira na dravudravua, lokiloki, se mataboko. E vakamacalataka sara o Jisu vua e veisureti: “O na qai saumi nira sa vakaturi na yalododonu.” E tokona qori e dua vei ira na sureti qai kaya: “E marau o koya ena kana ena Matanitu ni Kalou.” (Luke 14:15) E kila na tagane qori ni ka dokai dina me kanavata kei na Kalou e dua. Ia e sega ni va qori nodra rai eso tale me vaka e vakaraitaka o Jisu ena vosa vakatautauvata e tarava:\n“E vakarautaka e dua na magiti levu e dua na turaga, qai sureta e levu mera lai vakayagataka. E qai tala nona dauveiqaravi me lai tukuna vei ira na sureti, ‘Ni lako mai, sa vakarau tu na ka kece.’ Ia era vakaiulubale kece. E kaya vua na kena imatai, ‘Au se qai volia ga e dua na were, meu se lai raica mada, au kerea meu vosoti.’ E kaya e dua tale, ‘Au volia e tini na bulumakau, au na via lai raica mada, au kerea meu vosoti.’ E kaya tale e dua, ‘Au se qai vakawati ga, au na sega kina ni rawa yani.’”—Luke 14:16-20\nEra iulubale lokiloki kece qori! Ni dua e volia na were se manumanu, ena vakaraica vinaka mada eliu ni bera ni volia, e sega ni gadrevi kina me lai raica tale. Na ikatolu ni tagane e sa vakamau oti, e sega ni dodonu me vakasuka na veisureti bibi ya. Dua na ka nona cudru na turaga, mani kaya vua nona dauveiqaravi:\n“Lako yani vakatotolo ina tolonisala lelevu kei na tolonisala lalai ena koro, mo kauti ira mai na dravudravua, na lokiloki, na mataboko, kei na gera.” A vakayacora qori na dauveiqaravi, ia e se lala ga na vale. E qai kaya na turaga vua na dauveiqaravi: “Lako yani ina gaunisala lelevu kei na sala lalai, uqeti ira mera lako mai, me tawa vinaka sara noqu vale. Au kaya vei kemudou, e sega ni dua vei ira na sureti e liu ena tovolea na ivakayakavi au vakarautaka.”—Luke 14:21-24.\nNa ka e tukuna qori o Jisu e vakaraitaka vinaka nona vakayagataki Jisu Karisito na Kalou o Jiova me sureti ira era na veiliutaki ena Matanitu vakalomalagi. Era a sureti taumada na Jiu, vakabibi o ira na iliuliu ni lotu. Levu era sega ni ciqoma na veisureti qori ena gauna ni nona cakacaka vakaitalatala o Jisu. Ia era na sureti eso tale. Sa qai vakamatatataka o Jisu ni na vagolei na ikarua ni veisureti vei ira na Jiu yalomalumalumu kei ira na tavuki mera Jiu. Na ikatolu ni veisureti e baleti ira era kaya na Jiu nira tawasavasava ena mata ni Kalou.—Cakacaka 10:28-48.\nIo, na ka e tukuna o Jisu e vakadeitaka na ka e kaya e dua vei ira na sureti: “E marau o koya ena kana ena Matanitu ni Kalou.”\nE vakavulica vakacava o Jisu na yalomalumalumu?\nNa cava me cakava o koya e veisureti me vakadonuya kina na Kalou na magiti e vakarautaka? Na ka marautaki cava ena yaco kina?\nNa cava na ibalebale ni vosa vakatautauvata i Jisu me baleta na ivakayakavi?\niMeli iMeli Veisureti ena Kanavata\njy wase 83 t. 194-195


Droinitaka na Reveni Veivaini iYausau Drevakacaca: Me dau dresulaka taucoko na reveni\nDroinitaka na Reveni Veivaini iYausau Drevakacaca\nVale/Sega ni Digitaki/Droinitaka na Reveni Veivaini iYausau Drevakacaca\nNa Cava na iVakacaca nei Reveni?\nDresulaka e dua na reveni e dua na iyaya ni dresulaka ka ilako ka tiko kina e dua na vale rawarawa ka caka mai na palasitika. E oka kina e dua na iyatu ni bati kaukamea se palasitika ka dau tevuka e cake me rawa ni lutu tani kina na reveni me vaka o gadreva. Na gusui koya e ra e taura na ibulibuli ni dua na qara ka namaki me ciqoma na totolo ni kena ivakacagaca. Na dresulaka e dua na reveni taura tu na yaca duidui ena veimataqali maketa. Oqo e rawa talega me kilai me dau qarawai ni reveni, iyaya dresulaki ni reveni, misini lailai ni misini lalai ni reveni, dau luvata na reveni, iva ni reveni, iva, iyaya ni veilakoyaki lailai ni reveni, iyaya ni dresulaka ni reveni se na iliuliu ni reveni.\nSa vakarautaki tu ena Makete na veimataqali reveni era sa dresulaki\nSa vakuri e vuqa na duidui ki na iyaya vakasakiti oqo. Ena qai yaco kina, e sa lako mai ki na makete ena veimataqali iwalewale. Era tu dresulaki ni reveni ena bati kaukamea ena gusui koya e cake kei na gusui koya talega wase reveni ena bati palasitika. E dodonu me volai talega ni ivakasokumuni ni Dresulaka e dua na reveni toso ki na veiyasana vakarua dresulaka e dua na reveni kei na iyaya ni ivaqa, iliuliu ni reveni, iqase dresulaka e cake ni reveni vakakina, dau vakatakilakilataki pepa ni reveni kei na vuqa tale.\nVakalevu cake me baleta na ivakacaca ni reveni\nNa iyaya ni cakacaka ni tamata oqo e vakarawarawataka na veika ni bula. Vakabibi ni o sa cakacakataka tiko na iva ca ni reveni. Kevaka o nanuma mo kotiva se ivaqa na reveni ena nomu vakayagataka e dua na iwau, ena taura e vica na auwa mo vakacavara kina na vuli. Sa rawarawa cake na veika ena veika veivakurabuitaki oqo dresulaka e dua na reveni na vanua mo dreta mai kina na iwiliwili ni reveni ena iyaya ni cakacaka. Na kena icavacava e veivakurabuitaki dina. E rawa ni vakayagataki na iyaya oqo me qaravi kina na veinaki duidui me vakataka na iukuuku ni iloloma kei na iukuuku ni pati ena kena vakayagataki na reveni era sa dovi.\nNa iyaragi yaga oqo ena rawa ni vukei iko mo tawase ka caqeta na reveni ena nomu idre rawarawa ga. E sega ni gadrevi mo sikova e dua na ioloolo ni iloloma cecere ni iukuuku ni pati me rawa ni caka kina na cakacaka ni reveni. Na iyaya oqo e vakatorocaketaka na kena vakavinakataki na iukuuku ni iloloma ni DIY kei na reveni me baleti ira na tamata.\nSa vakarautaki tu ena veimataqali roka kei na icakacaka\nNa iyaya rawarawa oqo e lako mai ena veimataqali roka kei na iwalewale ki na makete. Na iculacula ni droini e oka kina na kena vakatabakidua, vakarua, bati kaukamea se palasitika. E dodonu me kilai tiko ni dua vei ira na ibulibuli oqo e rawa ni ra otataki ena kena lailai 4 cokovata ni roka ena droini yadua. Cakava me kaukauwa cake ka totoka na nomu qito reveni ena iyaya vakasakiti oqo.\nE dodonu me volai talega ni 2 sa namaki tiko na ivakaraitaki vou ni na yaco vakatotolo ki na makete. O ira na ivakaraitaki torocake oqo era se tiko ga ena ikalawa ni veivakatorocaketaki ka namaki me tiko eso na digidigi vou totoka ka rawa me yaga sara vakalevu\nNa veika veivakurabuitaki kei na yaga ni iyaya rawarawa oqo\nNa iyaya oqo ena vukei iko mo tauyavutaka e dua na isolisoli duatani ka veivakurabuitaki duadua. Na iyaya oqo e sega ni sivia na vanua lala ka mamada cake na kena bibi mai na kena o namaka tiko. E rawa ni o daramaka ga na iyaya oqo ena nomu taga se taga taga mo kauta ena vanua cava ga o lako kina. Na vatu ni bati e cake ena vukea mo dretaka na reveni ka sega soti ni vakusakosa. Na gacagaca oqo e rawa ni yaga vakalevu ena gauna ni Siganisucu. E rawa ni o vakayagataka oqo mo ukutaka kina na iloloma ni Siganisucu ena kena vakayagataki na reqiri kei na ivacu ni reveni. E rawa talega ni o bulia eso na vua totoka ki na pakete ni isolisoli. Na iyaya rawarawa oqo e qarava e vica vata na daseni na inaki. E dodonu me laurai ni rawa ni ko wasea vakarawarawa na reveni ki na baluni ena nomu vakayagataka na iyaya oqo ka vakayagataka ena dua na soqo ni marau ni siganisucu se soqo ni vakamau. Duavata kei iliuliu ni makete mo sotava na vinaka ni dua na cakacaka vakasakiti ni reveni.\nYVL- Na iliuliu e Tiko ena Reveni sa Dresulaki\nE dau iliuliu ni volivolitaki ena iyaya kei na volivolitaki e cake na ivakarau ni volivolitaki Reveni ni Shredders. Na kasitama e vinakata na ivakatakilakila oqo mai vei ira tale eso baleta na kena mana na ivoli era buli mai kina. O na sega mada ga ni vakasamataka mo vakasotara vata na irairai e tu vei iko ena nomu isolisoli kei na vakayagataki ni caka mana oqo dresulaka e dua na reveni. Sai ira na iliuliu ni makete ena iwasewase ni ivoli oqo 94% veiwasei ena makete. Oqo na ivoli vinaka duadua me tiko ena nomu vale. Na itabatamata qase cake era sa veisau tiko yani vei ira oqo dresulaka e dua na reveni mai na ivakarau tudei era sa muria tiko mai ena vica vata na yabaki.\nNa iukuuku totoka cecere ena isau lailai duadua\nSa yali na siga mo vakayagataka kina na levu ni ilavo ena iukuuku ni iloloma kei na reveni tale eso e oka kina na cakacaka ni liga ni liga uasivi. Na ivaqa dresulaka e reveni e koto ena yaca ni vakatakilakila ni VVL, vakarawarawataka na nodra bula o ira era vakayagataka na reveni e kea. Na idre ni reveni e vakararai vou ka duatani sara ki na tiki ni reveni kei na itibe ni reveni. E rawa ni o tawana na nomu isolisoli ena isau rawarawa ga. Na ituvaki ni iyaya ni cakacaka sa mai vakadeitaka na DAUSER. Vakuria na veika talei kei na roka ni nomu soqo ena nomu vakayagataka na dresulaka e dua na reveni buli ka volitaki mai vei EDC.\nO ira kece era dau taleitaka na vakavoui ni ivakarau vou ni kena boroi na iloloma kei na iukuuku tale eso ni siganisucu. Oqo e semati sara vakalevu ki na kena ukutaki na baluni me baleta na soqo taleitaki ni siganisucu. Me ra vagolea ga na nodra rai ki na ivoli oqo me rawa ni ra vakagalalataki tale. E rawa ni o cakava na veidredre kei na idre ena nomu vakayagataka na reveni me vaka na nomu ivakamacala ena vica ga na sekodi. Na iyaya ni cakacaka oqo e rawa ni vakayagataki duadua ga me caka kina na senikau ni beqi pepa kei na lobi ena kena vakayagataki na reveni.\nE vakaraitaka vei iko e levu sara na digidigi ka na vakarautaka vei iko e dua na iyaya duatani ka sega ni tautauvata rawa na digidigi oqo. E rawa ni dau vakararavi ga na kasitama ki na iyaya ni cakacaka ka sa maketetaki tiko mai na ka e a vakayagataki ena KA ETIC. Era itosotoso ni ivakarau me baleti ira na tamata era taleitaka me ra toso ki liu ena ivakarau ni bula e se qai yaco walega oqo. Era vakararavi vakatabakidua ki na "vosa ni gusu" volivoli ka vakatura na kasitama na ivoli me baleta e rua se tolu mada ga na volivoli. Oqo na mataqali taleitaki era a rawata ena veiyabaki sa oti.\nNa nomu cakacaka ni reveni e rawa ni vuki me dua na cakacaka ni liga uasivi ena vica ga na sekodi. Na ka ga e gadrevi kina na dresulaka e dua na reveni kei na rua na liga buli me cakava na veivakurabuitaki. Vakuria na roka kei na iukuuku ki na bula ena kena vakayagataki na veivakurabuitaki oqo Reveni ni Shredder buli ka volitaki mai vei EDC.\nMai vei Charles Wong|ni Julai, 2017|Sega ni Digitaki|Sa Boko na iVakamacala ena Droinitaka na Reveni Veivaini iYausau Drevakacaca\nWasea na iTalanoa Oqo, Digitaka na Nomu Platform!\nFacebookTwitterlinkedin10 ni kilaTumblrPinteresttkImeli\nMe Baleti Koya e Vola: Charles Wong\n6 Dodonu Me Tiko na iYaya kei na iYaya me Baleta na Kena iSolisoli ni Siganisucu ena 2019\n"RAWARAWA NI VAKAYAGATAKI"" E Dresulaka e Dua na Reveni\nVakasama ni Kena Vakaisolitaki na iSolisoli: iSolisoli Vakacava ni Nomu iSolisoli ena Siganisucu Oqo\niTuvatuva ni iY\niTaba mai na Pinterest\nKunei Keimami ena Facebook\nReveni ni Poleni & iYqaqa ni Dakai Titi\nMuri Keimami ena Facebook\nNa cava na iyaya ni veivakasevi nei Reveni?\nni Tiseba, 2016\niWalewale ni Kena Vakayagataki na iYaya ni iYaloyalo ni?\nNa Sala me Vakadodonutaki Kina na Reveni & iTavi ena Reveni drevakacaca kei na iTavi?\n2 ni Janueri, 2019\niMatai ni Noveba, 2018\nni June, 2018\nE se bera ni tabaki e dua na ivakamacala.\nWale Tikoga Oqo mai na Twitter\nTweet mai vei HonstarRibbon


Manumanuvuka e Cavuti ena iVolatabu—Cava Eda Vulica Vei Ira na Manumanuvuka ni Lomalagi? (Jope 12:7-9)\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian Amharic Arabic Armenian Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Batak (Toba) Bicol Bislama Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Czech Danish Drehu Dutch Efik English Estonian Ewe Finnish Fon French Ga Georgian German Greek Greenlandic Guarani Gun Haitian Creole Hausa Hebrew Hiligaynon Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Javanese Kabiye Kazakh Kikamba Kikaonde Kikongo Kikuyu Kimbundu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kongo Korean Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Lingala Lithuanian Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Malagasy Maltese Mam Mambwe-Lungu Mauritian Creole Maya Myanmar Nahuatl (Northern Puebla) Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nias Norwegian Nyaneka Nzema Oromo Ossetian Otetela Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Polish Portuguese (Brazil) Quechua (Ancash) Quechua (Ayacucho) Quechua (Bolivia) Quechua (Cuzco) Rarotongan Romanian Russian Samoan Sango Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Seychelles Creole Shona Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin Spanish Sranantongo Swahili Swahili (Congo) Swati Swedish Tagalog Tahitian Tatar Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tojolabal Tok Pisin Tshiluba Tsonga Turkish Twi Tzotzil Ukrainian Umbundu Venda Vietnamese Wallisian Waray-Waray Xhosa Yoruba Zande Zulu vakaViti\n“Yalovinaka, tarogi ira . . . na manumanuvuka ni lomalagi, era na tukuna tale ga vei kemudou. O cei vei ira qori e sega ni kila ni qo na ka e cakava na liga i Jiova?”—Jope 12:7, 9.\nE LEVU na ka eda rawa ni vulica vei ira na manumanuvuka me baleta na cakacaka ni Kalou. Qori na ka e vakadeitaka o Jope ena sivia na 3,000 na yabaki sa oti. Ia eso tale na ka e veiganiti kina mera cavuti ena vosa vakatautauvata na manumanuvuka. Eso na tikinivolatabu era cavuti kina, e vakavulici keda ena veika me baleta na bula kei na noda veiwekani kei na Kalou. Raica mada e vica na ivakaraitaki qo.\nNONA SOVA NA KAKABACE\nEra kila vinaka na kakabace na lewe i Jerusalemi. Na manumanuvuka qori e dau vakasova vakalevu volekata na dokanivale. Eso na kakabace era dau vakasova ena valenisoro i Solomoni. Era rairai taleitaka mera vakasova ena valenisoro ni rawa nira susugi ira vinaka kina na luvedra. Sega ni dua ena vakasosani ira se vakasagai ira e kea.\nDua e dau kauaitaka nodra sova na kakabace na luvei Kora a vola na Same 84. Ni vagauna ga nona veiqaravi ena valenisoro, e dau diva kina na daunisame me vaka na kakabace sa tu sara ga ena vale i Jiova e veisiga. E kaya: “E totoka dina na nomuni valeniveitavaki lagilagi, kemuni Jiova ni lewe vuqa! Na yagoqu taucoko sa guta, io, au kolaiciba niu diva voli, na lomanibai i Jiova . . . Na manumanuvuka mada ga e kunea e kea na nona vale kei na kakabace na nona sova, na vanua me susuga kina na luvena volekata na nomuni icabocabonisoro levu, i Jiova ni lewe vuqa, na noqu Tui kei na noqu Kalou!” (Same 84:1-3) Vakacava eda dau diva meda tiko kei ira na tamata ni Kalou, da qai vakamareqeta na gauna ni noda veimaliwai?—Same 26:8, 12.\nKILA NA KENA GAUNA NA SITOKI\nA vola na parofita o Jeremaia: “Na sitoki mada ga ni lomalagi e kila na kena gauna.” E rairai kila vinaka o Jeremaia na nodra dau toki ina Vanua Yalataki na sitoki (vuvale vata kei na belo). Ena vulaitubutubu, e tukuni ni sivia na 300,000 na sitoki vula era toki mai Aferika ina vualiku kei Urope ra qai muri vaka ina buca na Joritani. Era kila vinaka na gauna katakata ena loma ni yabaki ra qai lesu ina vanua mera lai vakasucu kina. Me vakataki ira na manumanuvuka tale eso era dau toki, era “kila vinaka na gauna mera lesu . . . kina” na sitoki.—Jeremaia 8:7.\nE kaya na ivola na Collins Atlas of Bird Migration ni “vakasakiti nodra toki na manumanu baleta era kila ga vakataki ira na gauna mera toso kina.” Na kila ga e solia o Jiova vei ira na manumanuvuka era cakacakataka rawa kina na gauna ni nodra toki. Eda duidui na tamata nida rawa ni cakacakataka na gauna mai na veika eda raica se na veika e yaco wavoliti keda. (Luke 12:54-56) E kila ga vakataki koya na sitoki na ka me cakava. Ia e vinakati na veidusimaki ni Kalou meda kila kina na ibalebale ni veika sa yaco tu ena gauna qo. Qori na ka era lekata na Isireli ena gauna i Jeremaia. Sa qai vakamacalataka na Kalou na vuna: “Era cata na vosa i Jiova, ia na vuku cava e tu vei ira?”—Jeremaia 8:9.\nE levu tu na ivakadinadina nida sa bula tu qo ena gauna e vakatoka na iVolatabu me “iotioti ni veisiga.” (2 Timoci 3:1-5) Vakacava o na kauaitaka na ‘gauna’ me vaka na sitoki?\nDAU RAIYAWA NA IKELI\nE cavuti vakalevu ena iVolatabu na ikeli qai dau laurai vakalevu ena Vanua Yalataki. E tara na nona sova ena barinivatu, e dau “vaqara mai kea na kena, e raiyawa mai kea na matana.” (Jope 39:27-29) Ke dua mada ga na kilomita na yawa ni vanua e toka kina e dua na ravete, e se rawa ga ni raici koya na ikeli.\nE dau “raiyawa” tale ga o Jiova me vaka na ikeli. Sa rauta me kaya na Kalou o Jiova: “Mai na ivakatekivu au tukuna na kena itinitini, mai na gauna makawa au tukuna na ka se bera ni yaco.” (Aisea 46:10) Ni Kalou vuku qai dau raiyawa o Jiova, ena yaga gona vei keda na nona ivakasala.—Aisea 48:17, 18.\nNa iVolatabu e vakatauvatani ira tale ga na nuitaka na Kalou ina ikeli, e kaya: “O ira na nuitaki Jiova era na vakaukauataki tale. Era na vuka e tabadra me vaka na ikeli.” (Aisea 40:31) E dau vaqara na ikeli na viko ni cagi katakata. Ni sa kunea e dua, ena vakatetaba me kauti koya cake sara i macawa na cagi qori. E sega ni nuitaka na ikeli na igu e tu vua me vuka tubu se vakanawanawa voli kina e macawa me dua na gauna balavu. E yalataka tale ga o Jiova ni na solia vei ira na nuitaki koya “na kaukaua e uasivia na kaukaua ni tamata.”—2 Korinica 4:7, 8.\n“ME VAKA NA TINANITOA NI OVICI IRA NA LUVENA!”\nNi voleka toka ga ni vakamatei o Jisu, a vakaisaisataki Jerusalemi qai kaya: “Jerusalemi, Jerusalemi, na dau vakamatei ira na parofita, o vakaviriki ira tale ga era talai yani vei iko—sa vakavica noqu via kumuni ira na luvemu me vaka na tinanitoa ni ovici ira na luvena! Ia oni besetaka.”—Maciu 23:37.\nTinanitoa kei na luvena\nEra kilai tani na manumanuvuka ena nodra taqomaki luvedra. Kena ivakaraitaki, era sega ni dau weletaka na tinanitoa na ituvaki ena sotavi kina na leqa. Ke raica na tinanitoa e dua na latui, sa na kacivi ira sara ga na luvena me ovici ira. E dau ovici ira tale ga na luvena na tinanitoa ni katakata na siga se ni tau na uca. Ena vakasama vata qori, a via vakarautaka o Jisu vei ira na lewe i Jerusalemi na ivakaruru vakayalo mera taqomaki kina. E tu vakarau tale ga nikua o Jisu me veivakacegui qai veitaqomaki mai na lomaocaoca ni bula ni veisiga.—Maciu 11:28, 29.\nE levu dina na ka eda vulica vei ira na manumanuvuka. Ni o raica e dua tale na manumanuvuka, vakasamataka na vosa vakatautauvata e cavuti kina ena iVolatabu. E vukei keda na ivakaraitaki ni kakabace meda vakamareqeta na vanua e sokaloutaki kina o Jiova. Eda vulica vua na ikeli meda nuitaka na Kalou ni dei na inuinui e solia vei keda. Vakacava na tinanitoa kei na sitoki? Ena taqomaki keda na ka dina e vakavulica o Jisu, me vaka ga nona taqomaki ira na luvena na tinanitoa. Na sitoki e vakavulici keda ena bibi ni noda yadrayadravaki, meda kauaitaka na gauna eda sa donuya tu qo.


Kua ni Tarabe ena Nodra Malumalumu Eso Tale | Vulici\n‘Moni dau veivosoti vakarawarawa.’—KOLO. 3:13.\nSERE: 121, 75\nNa cava e duatani kina na isoqosoqo i Jiova?\nE tukuni vakacava ena iVolatabu nida sega ni uasivi kece?\nNa cava meda cakava nida cala se nira cala eso tale?\n1, 2. Na cava e tukuni ena iVolatabu me baleta na tubu ni keda iwiliwili?\nE DUATANI sara na isoqosoqo eda lewena na tamata i Jiova e veiyasa i vuravura. Ena veiuqeti ni yalo tabu i Jiova, e toso qai tubu tiko ga kina na nona ivavakoso e vuravura, dina ga nida sega ni uasivi. Meda raica mada qo na sala sa vakalougatataki keda tiko kina na nona tamata sega ni uasivi o Jiova.\n2 Eda le lailai ga na dauveiqaravi ni Kalou ni tekivu mai na 1914. Ia e vakalougatataka o Jiova na noda cakacaka vakavunau. Ena vicavata na yabaki e tarava era vulica kina na iVolatabu e milioni vakacaca mera lai dua sara na iVakadinadina i Jiova. Qori na ka sa tukuna tu mai o Jiova ni na yaco: “O koya e lailai sara ena yaco me le duanaudolu, kei koya e lailai me matanitu qaqa. O yau o Jiova, au na vakatotolotaka ena kena gauna.” (Aisea 60:22) E yaco dina na parofisai qori ena iotioti ni veisiga qo. Sa tubu sara na keda iwiliwili ni vakatauvatani kei na lewenivanua ena veimatanitu.\n3. Eda vakaraitaka vakacava na loloma?\n3 Ena gauna qo e vukei keda o Jiova meda vakaitovotaka vakalevu na nona itovo talei duadua, oya na loloma. (1 Joni 4:8) E tukuna kina o Jisu vei ira na nona imuri era vakatotomuria na loloma ni Kalou: “Au solia vei kemudou e dua na ivunau vou, mo dou veilomani . . . Na ka qo era na kila kece kina ni dou noqu tisaipeli, ke dou veilomani.” (Joni 13:34, 35) E bibi dina na itovo qo ena veigauna sa oti ena nodra vakaitavi na veimatanitu ena veivaluvaluti vakadomobula ena kena ivakatagedegede e ca sara. Kena ivakaraitaki, era mate mada ga e rauta ni 55 na milioni ena iKarua ni iValu Levu. Ia eda sega ni vakaitavi ena veilabalabati qori na iVakadinadina i Jiova. (Wilika Maika 4:1, 3.) Qori na sala eda “galala mai [kina] na nodra dra na tamata kece ga.”—Caka. 20:26.\n4. Na cava e talei kina na tubu ni keda iwiliwili?\n4 E tubu tiko ga na keda iwiliwili na tamata ni Kalou ena vuravura torosobu e vakamacalataki ena iVolatabu ni lewa tu o Setani, “na kalou ni veika vakavuravura qo.” (2 Kor. 4:4) E vakamua tu o Setani na veika vakapolitiki kei na tabana ni vakauitukutuku ni vuravura qo. E sega ga ni rawa ni tarova na kacivaki ni itukutuku vinaka. Ni kila ni sa lekaleka sara nona gauna, sa qai soli sele ga o Setani me vagolei ira tani e levu mai na sokalou dina.—Vkta. 12:12.\nVAKATOVOLEI NA YALODINA\n5. Na cava era na vakacudrui keda kina na tacida? (Raica na imatai ni yaloyalo.)\n5 Eda dau uqeti meda lomana na Kalou kei ira na kawatamata. Qori tale ga na ka e vakaraitaka o Jisu. Ni tarogi vua se cava na ivunau levu duadua e qai tukuna: “‘Mo lomani Jiova na nomu Kalou ena lomamu taucoko, ena nomu vinaka taucoko, kei na nomu vakasama taucoko.’ Qo na ivunau levu duadua, na kena imatai tale ga. E vaka kina na kena ikarua, ‘Mo lomana na kainomu me vaka nomu lomani iko.’” (Maciu 22:35-39) Ia e vakamatatataka vei keda na iVolatabu nida kawa ivalavala ca kece i Atama. (Wilika Roma 5:12, 19.) Eso gona ena ivavakoso era na vakararawataki keda ena ka era tukuna se cakava. Qori ena vakatovolei kina noda lomani Jiova kei ira na nona tamata. Na cava eda na cakava kina? Ena gauna makawa tale ga era dau rarawa na tamata ni Kalou yalodina ena ka era cakava eso. Ia meda raica mada se cava e tukuna vei keda na iVolatabu.\nKe o bula e Isireli ena nona gauna o Ilai kei rau na luvena, na cava o na cakava? (Raica na parakaravu 6)\n6. E vakawalena vakacava o Ilai me vakadodonutaki rau na luvena?\n6 Me kena ivakaraitaki, erau beca na lawa i Jiova o rau na luvena tagane o Ilai na Bete Levu. Eda wilika: “O rau na luvei Ilai erau tagane ivakarau ca, rau sega ni dokai Jiova.” (1 Sam. 2:12) Dua na ka nona dau tokona na sokalou dina o Ilai, ia erau valavala ca bibi na luvena. E kila vinaka tu o Ilai na ka erau cakava tiko qai dodonu me vakadodonutaki rau kina, ia a vakawalena. Mani totogitaka na vuvale i Ilai o Jiova. (1 Sam. 3:10-14) Yaco na gauna sa ra sega tale ni veiqaravi vakabete na nona kawa. Ke o bula ena gauna ya na cava o na cakava ni vakalaivi rau tiko ga na luvena o Ilai? O na tarabe mo sa sega sara ga ni via qarava kina na Kalou?\n7. Cava na cala bibi nei Tevita, na cava e qai cakava kina na Kalou?\n7 E lomani Tevita o Jiova, e raici koya me “donu e lomana.” (1 Sam. 13:13, 14; Caka. 13:22) E muri a qai veibutakoci kei Pacisepa, lai bukete sara kina o Pacisepa, ni gole tu ena ivalu o Uraia na watina. Ni lesu yani ena ivalu o Uraia, a qai saga o Tevita me lesu i vale me rawa ni rau mocevata kei Pacisepa, me nanumi kina ni tama ni gone o Uraia. E sega ni muria qori o Uraia, mani tuvanaka o Tevita me vakamatei ena ivalu. Mani sauti Tevita na nona ivalavala—yaco vua na ca kei na nona vuvale. (2 Sam. 12:9-12) E yalololoma tiko ga vei Tevita na Kalou ni muri koya tiko ga “ena yalodina.” (1 Tui 9:4) Na cava o na cakava ke o dua vei ira na tamata ni Kalou ena gauna ya? O na tarabe ena valavala ca i Tevita?\n8. (a) Na ituvaki cava e sega ni dina kina o Pita? (b) Na cava e vakayagataki Pita tiko ga kina o Jiova ena gauna mada ga sa cala oti kina?\n8 Dua tale na ivakaraitaki ena iVolatabu na yapositolo o Pita. A digitaki koya o Jisu me dua na yapositolo, ia eso na gauna e cakava se tukuna o Pita eso na ka a qai veivutunitaka e muri. Me kena ivakaraitaki a biuti Jisu ena gauna dredre duadua. Ni bera ya a tukuna o Pita ni na sega ni biuti Jisu ke ra cakava mada ga na kena vo. (Mari. 14:27-31, 50) Ia era qai biubiu kece na yapositolo wili kina o Pita ni sa vesu o Jisu. A cakitaki Jisu vakavica o Pita. (Mari. 14:53, 54, 66-72) Yaco na gauna me veivutuni o Pita qai vakayagataki koya tiko ga o Jiova. Vakacava ke o dua na tisaipeli ena gauna ya, o na vakalaiva na ka e cakava o Pita me vakaleqa nomu yalodina vei Jiova?\n9. Na cava o nuitaka tu ga kina nona lewadodonu o Jiova?\n9 Qori eso ga na ivakaraitaki ni ka era cakava eso mera rarawa kina eso tale. E levu tu na ivakaraitaki ena gauna e liu kei na gauna qo, e baleti ira na tamata yalodina i Jiova era vakararawataki ira eso tale. Na ka ga e via vakamacalataki tiko e ke, na cava o na cakava? O na tarabe kina mo sa lai biuti Jiova sara kei ira na nona tamata ena nona ivavakoso? Se o na raica ni solia tu o Jiova na gauna mera veivutuni, ena qai vakadodonutaka tale ga na ituvaki ya ena lewadodonu? Ia ena so na gauna era sega ni dau ciqoma na nona yalololoma o Jiova o ira na cala bibi ra qai sega ni veivutuni. Ena ituvaki va qori, vakacava o na nuitaki Jiova ni na vakatulewataki ira na cala ena dua na gauna, de dua mera biu tani ena ivavakoso?\n10. E raica vakacava o Jisu na nodrau cala o Jutasa Isikarioti kei Pita?\n10 E vakamacalataki tu ena iVolatabu eso era yalodina tu ga vua na Kalou kei ira na nona tamata ena gauna mada ga era cala kina eso. Kena ivakaraitaki, a dua taucoko na bogi nona masu o Jisu me digitaki ratou kina na 12 na nona yapositolo. E dua vei ratou qori o Jutasa Isikarioti. Ia a sega ni vakalaiva o Jisu nona liumuritaki koya o Jutasa se nona cakitaki koya o Pita me vakaleqa na nona veiwekani kei Tamana o Jiova. (Luke 6:12-16; 22:2-6, 31, 32) E sega ni beitaki Jiova se o ira na nona tamata o Jisu ena vuku ni ka e yaco ya. E tomana ga nona cakacaka se ra mani vakararawataki koya sara mada ga eso na nona imuri. Mani vakaicocovitaki ni vakaturi koya o Jiova, e yaco tale ga me Tui ni Matanitu ni Kalou.—Maciu 28:7, 18-20.\n11. Na cava sa tukuni tu ena iVolatabu me baleti keda?\n11 E dei o Jisu ni nuitaki Jiova kei ira na nona tamata. E veivakadrukai dina nida raica na ka e cakava tiko o Jiova ena vukuda ena iotioti ni veisiga qo. Sega tale ni dua e vunautaka tiko na ka dina e veiyasa i vuravura me vakataki keda na lewena na nona ivavakoso duavata nikua ni dusimaki keda tiko o Jiova. E vakamacalataki ena Aisea 65:14 na keda ituvaki vakayalo eda vakila tiko nikua na tamata ni Kalou: “Raica! Era na kaila ena marau na noqu tamata ni vinaka na lomadra.”\n12. Me vakacava noda rai me baleta na nodra cala eso?\n12 Eda marautaka na dauveiqaravi ni Kalou nikua na ka eda rawa ni cakava ni dusimaki keda tiko o Jiova. E torosobu tiko ga na ituvaki kei vuravura, era vutugu na tamata era vakamuai tu vei Setani. Ena sega ni ka vakayalomatua gona meda beitaki Jiova se na nona ivavakoso ena nodra cala na le vica wale sara na dauveiqaravi ni Kalou. Meda yalodina tiko ga vei Jiova kei na ituvatuva e vakarautaka, meda vulica tale ga na ka meda cakava se na rai me tiko vei keda nira cala eso.\nNIRA CALA NA TACIDA\n13, 14. (a) Na cava meda dau yalovosovoso kina? (b) Na vosa ni yalayala cava meda nanuma tiko?\n13 Vakacava ke vakararawataki keda e dua na tacida ena ka e tukuna se cakava? E talei na ivakavuvuli vakaivolatabu e tukuni kina: “Mo kua ni cudru totolo, ni tiko na cudru e lomaseredra na lialia.” (Dauv. 7:9) Meda nanuma tiko nida sega ni uasivi kece da qai dau cala ena so na gauna. Koya gona meda kua ni namaka nira na dodonu tu ga na tacida. Meda kua ni namaka vakasivia vei ira na ka, meda kua tale ga ni vakalaiva na nodra malumalumu meda sega kina ni marautaka na noda maliwai ira na tamata i Jiova ena iotioti ni veisiga qo. Ena cala sara noda vakalaiva nodra malumalumu meda tarabe kina da qai biuta na isoqosoqo i Jiova. Ke da cakava qori eda sa na sega tale ni marautaka na itavi dokai ena vakayacori ni loma ni Kalou, da qai sega ni bula ena nona vuravura vou.\n14 Me rawa nida marau tiko ga qai dei noda inuinui, meda nanuma tiko na vosa ni yalayala i Jiova ni kaya: “Raica! Au sa bulia na lomalagi vou kei na vuravura vou, ena sega tale ni nanumi na ka makawa.” (Aisea 65:17; 2 Pita 3:13) Kua vakadua ni vakalaiva na nodra malumalumu na tacimu mo calata kina na veivakalougatataki qori.\n15. Na cava e tukuna o Jisu meda cakava nira cala eso?\n15 Eda se bera ni bula ena vuravura vou, e vinaka gona me tiko vei keda na nona rai o Jiova ke dua e cakava se tukuna e dua na ka eda sega ni taleitaka. Me kena ivakaraitaki meda nanuma tiko na nona ivakavuvuli o Jisu ni kaya: “Ke dou vosoti ira era cala vei kemudou, ena vosoti kemudou na Tamamudou vakalomalagi, ia ke dou sega ni vosoti ira era cala vei kemudou, ena sega tale ga ni vosoti kemudou na Tamamudou.” Nanuma tale ga na gauna e tarogi Jisu kina o Pita se rawa nida veivosoti “vakavitu,” e tukuna vua o Jisu: “Au kaya vei iko, me kua ni vakavitu, ia me vaka77.” Matata gona ni tukuna tiko o Jisu meda dau tu vakarau ni veivosoti; qo e dodonu me imatai sara ga ni ka meda cakava.—Maciu 6:14, 15; 18:21, 22.\n16. E ivakaraitaki vinaka vakacava vei keda o Josefa?\n16 E dua na ivakaraitaki vinaka ena kena wali na duidui oya o Josefa, e dua vei rau na luvei Jekope tagane vei Raijeli. Eratou vuvutaki koya na tacina vakacabecabe ni dau vakademeni koya o Jekope. Eratou mani volitaki Josefa me bobula. Ni oti e vica vata na yabaki nona cakacaka vakaukaua mai Ijipita o Josefa e tini sara me ikarua ni iliuliu ena vanua ya. Ni yaco na lauqa eratou tini tale e Ijipita na taci Josefa me ratou lai voli kakana, ia eratou kilasevati Josefa. A rawa sara ga vei Josefa ena gauna ya me sosomitaka na ka ca eratou cakava na tacina. E sega ni cakava qori, e vakatovolei ratou ga me kila kina ke ratou sa veisau. Na gauna ga e raica kina nodratou veisau, e vakatakilai koya sara. E muri e qai kaya: “Dou kua . . ni rere. Au na solia tiko ga vei kemudou kei ira na nomudou lalai na kakana.” E tomana tale na iVolatabu: “E vakacegui ratou, qai vakayaloqaqataki ratou ena nona vosa.”—Vkte. 50:21.\n17. Na cava o na via cakava ke ra cala na tacida?\n17 E ka vakayalomatua meda nanuma tiko nida dau vakararawataki ira eso tale nida dau cala. Ke da kila nida sa cakava qori, e dusimaki keda na iVolatabu meda saga meda lai veiyaloni kei koya eda vakararawataka. (Wilika Maciu 5:23, 24.) Eda marautaka nira sega ni katona noda cala na tacida, qori tale ga na ka meda cakava vei ira. E uqeti keda na Kolosa 3:13: “Moni dau yalorawarawa, ni dau veivosoti tale ga vakarawarawa ke dua e didivaka e dua na ka vua e dua tale. Moni dau veivosoti me vaka ga na nona vosoti kemuni vakarawarawa o Jiova.” Na loloma vaKarisito e “sega ni katona na ca,” me vaka e tukuni ena 1 Korinica 13:5. Ke da dau vosoti ira eso tale, ena qai vosoti keda o Jiova. Nira cala vei keda na tacida, meda muria na lotu vaKarisito nona dau veivosoti na Tamada dauloloma.—Wilika Same 103:12-14.\niMeli iMeli Kua ni Tarabe ena Nodra Malumalumu Eso Tale