Енәйәтсесә уйлау-фекерләү — Башҡорт Википедияһы\n«Енәйәтсесә уйлау-фекерләү» (ингл. Criminal Minds) — иң хәйләкәр енәйәтселәрҙең дә уй-фекерҙәрен аңлай һәм анализлай, уларҙың артабан ни эшләрен алдан күрә белгән һәм шул рәүешле ауыр енәйәттәргә юл ҡуймаусы ФБР-ҙың иң оҫта тәфтишселәре командаһының эше тураһындағы Америка телесериалы. Ябай криминалистар берәй енәйәт эшен аса алмағанда кешенең тәртибен анализлау буйынса белгестәр ярҙамға килә. Енәйәтсе ҡалдырған эҙҙәрҙе ентекле тикшереү урынына улар, енәйәтсенең һәр аҙымын һәм уй-фекерен аңларға тырышып, енәйәтсенең енәйәт ҡылыу сәбәбен табырға һәм уға төшөнөргә тырыша.\nДжанин Шерман Барруа\n22 сентября 2005 йылдан\nнастоящее время йылға тиклем\nЕнәйәт урынында эш алып барып, профессионалдар, енәйәт ҡылған кешенең уй-фекерен аңларға тырышып, уны, уйҙары ни тиклем генә ҡара булмаһын, әйтерһең дә, эс яҡтан тикшерә.\nСериал премьераһы CBS телеканалында 2005 йылдың 22 сентябрендә була. Сериалдың өсөнсө миҙгелендә сценаристарҙың баш күтәреүе арҡаһында бер аҙ өҙөклөк килеп сыға. Әммә 2008 йылдың апрелендә ҡалған сериялар күрһәтелә. 2015 йылдың 11 майында канал сериалды ун беренсе миҙгелгә оҙайта, ә 2016 йылдың 6 майында CBS ун икенсе миҙгелгә контракт төҙөй.\n3.2 Ярҙамсы ролдәрҙә\nБашта сериалдың сюжеты агент Джейсон Гидеон (Мэнди Паткин) һәм Аарне Остер (Томас Гибсон) тирәләй генә ҡоролған була.. Уларҙан тыш, беренсе миҙгелдә кешенең уй-ғәмәлдәрен анализлау командаһына агенттар Элл Гринуэй (Лола Тауҙин), Дерек Морган (Шымар Мур), Дженифер «Джей-Джей» Джеро (Әй Джей Кук), шулай уҡ доктор Спенсер Рид (Мэтью Грей Габер) һәм программалаусы Пенелопа Гарсия (Кирстен Ванесса) инә. Сериал башында Кирстен Ванесса даими иэшләүсе актерҙар составында булмай, ул тик саҡырылған йондоҙ сифатында ғына күренеп ҡала.\nИкенсе миҙгелдә Лола Глаудини алтынсы эпизодтан һуң проекттан китә һәм туғыҙынсы эпизодта актриса Эдит Брюстер агент Эмили Пресс ролендә уйнай. Өсөнсө миҙгел башында Мэнди Патинкин китә. Уның урынына Джо Мантенья агент Дэвид Росси ролендә килә. Алтынсы миҙгелдә Эй Джей Кук икенсе эпизодтан һуң проекттан китә. Ошо уҡ миҙгелдә яңы персонаж Эшли Сивер (Рэйчел Николс) барлыҡҡа килә. Бынан тыш, алтынсы миҙгелдә Пэджит Брюстер шоуҙан китә, ә Эй Джей Кук, һуңғы эпизодта махсус ҡунаҡ рәүешендә ҡатнашыу өсөн, кире ҡайта.\nКуктың ике йылға контракт төҙөүе һәм етенсе миҙгел башында даими эшләүсе актерҙар составына кире ҡайтыуы тураһында иғлан ителә. Шулай уҡ Брюстерҙың да етенсе миҙгелдә кире ҡайтасағы хаҡында билдәле була. 2011 йылдың майында Николс менән контрактты оҙайтмаҫҡа ҡарар ителә.\nМур һәм Гибсон һигеҙенсе миҙгелгә контракттарын оҙайта.\n2012 йылдың 15 февралендә Deadline.com Пэджит Брюстерҙың етенсе миҙгел аҙағында шоуҙан китәсәге тураһында белдерә.\nСериалда «UNSUB» термины йыш ҡулланыла. Был һүҙ «unknown subject» һңҙенән килеп сыҡҡан һәм «билдәһеҙ кеше, субъект» тигәнде аңлата.\nТомас Гибсон Аарон «Хотч» Хотчнер Старший специальный агент Постоянный\nМэнди Патинкин Джейсон Гидеон Специальный агент Постоянный\nШемар Мур Дерек Морган Специальный агент/тактический тренер Постоянный Гость\nМэтью Грей Габлер Спенсер Рид Специальный агент/доктор Постоянный\nЛола Глаудини Элл Гринуэй Специальный агент Постоянный\nЭй Джей Кук Дженифер «Джей-Джей» Джеро Специальный агент/агент по связям с общественностью Постоянный Гость Постоянный\nКирстен Вангснесс Пенелопа Гарсия Штатный программист Периодически Постоянный\nДжо Мантенья Дэвид Росси Специальный агент Постоянный\nПэйджит Брюстер Эмили Прентис Специальный агент Постоянный Гость Гость Постоянный\nРэйчел Николс Эшли Сивер Агент Постоянный\nДжинн Трипплхорн Алекс Блейк Доктор/эксперт лингвистики в ФБР Постоянный\nДженнифер Лав Хьюитт Кейт Каллэхэн Специальный агент Постоянный\nАарон «Хотч» Хотчнер (Томас Гибсон) — ФБР-ҙың кешенең уй-ғәмәлдәрен анализлау бүлеге начальнигы. Ҡаты булыуы менән айырылып тора. Йыш ҡына бойороҡтарҙы һәм эште теүәл үтәүгә өҫтөнлөк бирә. Һулаҡай. Хотчтың ҡустыһы — Шон бар. Өсөнсө миҙгелдә ҡатыны Хейли улы Джек менән, Аарон эше менән шәхси тормошон айырмағаны өсөн, унан китә. Дүртенсе миҙгелдә Хотчтың шәхси дошманы — Бостон Тармарсыһы/Джордж Фойет хасил була. Хотч уның тәҡдиме менән риза булмай һәм енәйәтсе ҡаса. Дүртенсе миҙгел аҙағында Джордж Фойет Хотчты ҡаты йәрәхәтләй. Бишенсе миҙгелдә ул Хотчтың элекке ҡатыны Хейли менән улы Джекты эҙләп таба, Хотч күпме генә уларҙы һаҡларға һәм яҡларға тырышмаһын, Фойет Хейлиҙы үлтерә. Әммә ул Джекты үлтереп өлгөрмәй — Хотч енәйәтсенең үҙен юҡ итә. Аарон улын үҙ ҡанаты аҫтына ала. Һигеҙенсе миҙгелдә Хотч менән Бетт Клемонс араһында романтик мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килә. Һигеҙенсе миҙгелдә ҡатынды Нью-Йоркка эшкә саҡыралар. Әммә улар араһындағы мөнәсәбәт өҙөлмәй.\nДжейсон Гидеон (Мэнди Патинкин), 1-3-сө миҙгелдәр. Бүлектең иң яҡшы профайлеры һәм төркөмдөң элекке начальнигы (Хотчнерға тиклем). Бүлеккә кире ҡайтҡанынса уның депрессия кисереүе хаҡында (Бостондағы складҡа алты агентты ебәрергә ҡарар итеүе арҡаһында улар шартлап һәләк була) хәбәр ителә. Гидеондың тәнҡите уны төркөм етәксеһе вазифаһынан алып ташлауҙарының төп сәбәбенә әйләнә булһа кәрәк. Ул ЦРУ-ға енәйәтселәрҙең эш-ғәмәле-холҡон анализлау буйынса үҙ хеҙмәтен тәҡдим итә. Бер нисә ваҡиғанан, өйөндә күптәнге танышы Сараның үлеменән һәм Хотчты ике аҙнаға вазифаһынан ситләтеүҙәренән һуң Гидеондың күңеле ҡатып ҡалған кеүек тойола. Урмандағы коттеджында ул Ридҡа «мин был тормошто аүламай башланым» тигән һүҙҙәр менән хушлашыу хатын, танытмаһын, пистолетын ҡалдырып, удостоверение, пистолет и уехал в неизвестном направлении «бәхет эҙләү ышанысы менән» билдәһеҙ йүнәлештә сығып китә. Унынсы миҙгелдә уны үлтерәләр.\nДерек Морган (Шемар Мур) — үҙ-үҙенә ныҡ ышанған, ныҡышмал, тиҙ ҡыҙып китеүсән, университетҡа футбол стипендияһына уҡырға инә, дзюдо буйынса ҡара билбауға эйә. ФБР-ҙа үҙ-үҙеңде яҡлау күнекмәләрен алып бара. Элек саперҙар подразделениеһында хеҙмәт иткән. Чикаго полицияһы офицеры булған. Бала сағында уны футбол буйынса тренеры көсләгән. Үҙе әйтеүенсә, ул енәйәтселәргә ҡаршы көрәшергә ҡарар иткән. Бишенсе миҙгелдә ваҡытлыса Хотчнерҙы бүлек етәксеһе урынында алыштыра. ун йәшендә атайһыҙ ҡалған — атаһын талаусы улының күҙ алдында үлтерә. Әсәһе менән ике һеңлеһе Чикагола йәшәй. Пенелопа Гарсиа менән эмоциональ бәйләнештә — бер-береһе менән шаярышһа ла, осрашмайҙар. Ун беренсе миҙгел аҙағында ул өйләнә һәм, улы тыуғандан һуң, эшенән китә.\nЭлл Гринуэй (Лола Глаудини), 1-2-се миҙгелдәр. Енси характерҙағы енәйәттәр буйынса белгес. Уның атаһын, полиция офицерын, эш урынында үлтерәләр. Ярым кубинка, испан телен белә. Ул эҙләгән енәйәтсе уны өйөндә ата һәм ҡорбанының ҡаны менән өй стенаһында яҙыу ҡалдыра. Элл эшенә тиҙ арала эшенә кире ҡайта, тик аҙағыраҡ, үҙ-үҙен тота алмайынса, сериялап көсләүсене атып үлтерә. Ғәйебен танымайынса (йәнәһе, ул үҙ-үҙен яҡлаған), эшенән китә.\nДженнифер Джеро «Джей-Джей» (Эй Джей Кук) — команданың матбуғат һәм ерлектәге полиция менән бәйләнеше өсөн яуаплы, йәғни коммуникация бүлеге координаторы. Подразделение шөғөлләнергә тейешле эштәрҙе һайлай. Кеше менән аралашҡанда мөләйем. Алтынсы миҙгелдә Пентагондағы юғары етәксе баҫымы аҫтында Эрин Штраусс директоры итеп күсерелә. Етенсе миҙгелдә командаға кире ҡайта. Яңы Орлеан полицияһы офицеры Уильям ЛаМонтейн менән осраша. Уртаҡ улдары Генри бар. Етенсе миҙгел аҙағында Уилл, яурыны йәрәхәтләнеүҙән, саҡ үлмәй ҡала. Дауаханала ул Джей-Джейға тәҡдим яһай, һәм улар бер нисә көндән өйләнешә. Туғыҙынсы миҙгелдә уны һәм Мэта Крузды урлайҙар. Баҡһаң, Пентагонда эшләгән сағында ул һәм Круз Эрин Штраусс менән Афғанстанда йәшерен операция өҫтөндә бергә эшләгән булалар. Һәм шул саҡта Джейҙың ауыры төшә. Унынсы миҙгел аҙағында ҡатын ауырға ҡалыуын аңлай.\nСпенсер Рид (Мэтью Грей Габлер) — с IQ 187 бүлегенең йәш генийы, минутына 20000 һүҙ уҡый. Эйдетик хәтергә эйә. ФБР-ҙа эшләүсе иү йәш белгес. 12 йәшендә генә Лас-Вегаста мәктәп тамамлаған, 24 йәше тулыуға өс докторлыҡ дәрәжәһенә — математика, химия, инжерения буйынса — эйә булған. Психология, социология, философия буйынса бакалавр дәрәжәһенә эйә. Рид ФБР-ға 2004 йылда килгән. Уны, башҡа агенттарҙан айырмалы булараҡ, һәр саҡ доктор тип таныштыралар. Быны Хотч йәш булыуы арҡаһында етди ҡабул итһендәр өсөн Рид тураһында кешелә баштан уҡ яҡшы фекер уятырға кәрәк тип аңлата. Команда ағзаларының күпселеге егеттең һәр яҡлап тәрән һәм күп яҡлы белемле булыуынан шөрләй. Рид бик йомоҡ кеше. Был бүлектә эшләгән саҡта уны урлап, ныҡ туҡмайҙар. Наркотиктан бойондороҡлолоҡто ла кисергән. Яман себер шешенән саҡ үлмәй ҡалған. Яра ла алған. Әсәһе шизофрения менән сирләй Рид әсәһен Лас-Вегастағы психиатрик клиникаға үҙе урынлаштырған һәм көн дә уға хат яҙа. Джей-Джейҙың улы Генриҙың ҡиәмәтлек атаһы. Бүлектә уға балаға ҡарата булған мөнәсәбәт. Һигеҙенсе миҙгелдә егет Мейв исемле ҡыҙға ғашиҡ була. Ҡыҙ — генетик. Урланғанға тиклем егет менән ҡыҙ бер тапҡыр ҙа осрашмағандар. Ҡыҙҙы урлаусы ҡатын уны үлтерә. Шунлыҡтан Рид ике аҙна тирәһе үҙ-үҙенә бикләнә. Хеҙмәттәштәренең шылтыратыуына ла яуап бирмәй, өйөнән дә сыҡмай. .\nПенелопа Гарсиа (Кирстен Вангснесс) техник анализ өсөн яуаплы, штаттағы программист. Һылыу, һәйбәт ҡыҙ. 1977 йылда тыуған. Яҡындарын юғалтҡандарға ярҙам итеүсе төркөм ағзаһы. Ҡыҙҙың ата-әсәһе уға 18 йәшендә генә сағында авиаһәләкәттә һәләк була. Дүрт ҡустыһы бар. ФБР-ҙа проблемалар тыуҙырыусы хакерҙар исемлегендә торған. ФБР-ҙың базаһын боҙоп ингәс, уны үҙҙәренә алалар һәм хәҙер ул ФБР аналитигы Кевин Линч менән осрашып йөрөй, тик, кейәүгә сыҡҡыһы килмәгәнлектән, уның менән араларын өҙә. Джей-Джей-ҙың улы Генриҙың ҡиәмәтлек әсәһе. Алтынсы миҙгелдә командала Джей-Джейҙың ролен ваҡытлыса башҡара. Дерек Морган менән мөнәсәбәттә..\nДэвид Росси (Джо Мантенья) командала өсөнсө миҙгелдә барлыҡҡа килә. Кешенең холоҡ-тәбиғәтен анализлау бүлегенә нигеҙ һалыусы, тәжрибәле профайлер, китап яҙыу һәм лекция уҡыу өсөн хаҡлы ялға алдан китә, әммә 2007 йылда үҙенең тәүге эше буйынса үткән үлтереүсене тотор өсөн бүлеккә кире ҡайта. Команда менән эшләү яҡлы булмаһа ла, аралашҡанда йомшаҡ. Диүгеҙ пехотаһында хеҙмәт иткән. Өс тапҡыр өйләнгән. Етенсе миҙгелдә уның тәүге ҡатыны Кэролайн уға үҙенең сирле булыуы һәм йыл ярымлыҡ ҡына ғүмере ҡалыуы тураһында һөйләп бирә. Ҡатын Россиҙан уға үлергә ярҙам итеһен үтенә, әммә Росси был аҙымдан баш тарта, тик тиҙҙән дарыуҙарҙын ҡалған буш һауытты табып ала. Кэролайн Россиҙан 911-ҙе саҡырмауын һорай, ир уның менән ризалаша һәм ҡатыны иренең ҡулында үлә. Росси бер йыл буйы Эрин Штраусс менән осрашып йөрөй. Тик ҡатынды Подражатель үлтерә. Икенсе ҡатынынан уның ҡыҙы бар.\nЭмили Прентисс (Пэджит Брюстер), 2-се миҙгелдән эшләй башлай. Бүлектә эштән киткән Элл урынына килә. АҠШ вәкиленең ҡыҙы, Интерполдың элекке агенты, ғәрәп, испан, француз һәм итальян телен белә, әҙерәк урыҫса ла һупалай. Тәүәккәл һәм тыныс холоҡло. Прентисс үҙен бүлектең яңы хеҙмәткәре тип таныштырғас, Хотчнер ҡыҙға бында урынлашырға ғаиләһе ярҙам иткәндер тип уйлай. Тик аҙағыраҡ, команданың эшен белеп тороу һәм Хотчнерға «соҡор ҡаҙыу» өсөн ҡыҙҙы эшкә ФБР-ҙың бүлек етәксеһеЭрин Штраусс урынлаштырғаны асыҡлана. Прентисс Штраусҡа ярҙам итеүҙән баш тарта һәм эштән китергә ҡарар итә. Алтынсы миҙгелдә уны, Йен Дойл ҡаты йәрәхәтләүенә ҡарамаҫтан, тере ҡала. Шулай ҙа Хотч уның тере ҡалыуын йәшерә һәм был хәл команда өсөн етенсе миҙгелгә тиклем сер булып ҡала. Етенсе миҙгелдә ҡыҙ командаға кире ҡайта. Миҙгел аҙағында уға Интерполға күсергә тәҡдим итәләр һәм ул, ризалығын биреп, Лондонға оса. Туғыҙынсы миҙгелдә ҡунаҡҡа килә һәм урланған Джей-Джей менән Крузды табырға ярҙам итә.\nДоктор Алекс Блейк (Джинн Трипплхорн) һигеҙенсе миҙгелдең беренсе эпизодында килеп сыға. ФБР-ҙа лингвистика эксперты һәм Джорджтаун университеты профессоры. Ире «сикләүҙе белмәгән табиптар» ойшомаһында эшләй. 9 йәшлек улы билдәһеҙ сирҙән вафат булған. Эмили Прентиссты Интерполға күсергәс барлыҡҡа килә. Эрин Штраусс менән мөнәсәбәттәре насар, сөнки себер вабаһы осоронда ошо эш буйынса эш алып барғандарға Штраусс аяҡ салған. Блейк ФБР-ҙа үҙ статусын тергеҙеүгә күп көс һала. Туғыҙынсы миҙгел аҙағында Ридтың яраланыуында үҙен ғәйепле тип һанай. Рид менән хушлашҡанда уға үҙенең жетонын һәм танытмаһын ҡалдыра.\nКейт Каллэхэн (Дженнифер Лав Хьюитт) 10-сы миҙгелдә, Алекс киткәс, барлыҡҡа килә. Ире Крисс һәм ҡыҙы бар — 11 сентябрҙә ата-әсәһе һәләк булған Мегты ҡыҙлыҡҡа алған. Миҙгел уртаһында үҙенеү йөклө булыуын белә. Миҙгел аҙағында Мегты урлайҙар, тик команда тырышлығы менән ҡыҙҙы ҡотҡаралар.\nДжордан Тодд (Мета Голдинг), 4-се миҙгел — 2008 йыл аҙағынан 2009 йыл башына тиклем декрет ялындағы Джей-Джейҙы алмаштырыу өсөн һайлап алына. Ул элек ФБР-ҙың террорлыҡҡа ҡаршы көрәш бүлегендә эшләгән. Баштараҡ Джордан команда менән уртаҡ тел тапҡан һәм хатта Морган менән яҡшы мөнәсәбәттә кеһек тойола.. Хотчнер менән бер нисә тапҡыр сәкмәкләшеп ала. Иң тәүге бәрелеше Джордан үҙенә кәрәкле мәғлүмәттәрҙе ҡорбандың әсәһен алдап алғас килеп сыға. Һуңыраҡ, ҡорбандарҙың береһенең үлемендә үҙ ғәйебен танығас, журналистар алдында үҙен тота алмағас, Хотчнер унан артабан эшен дауам итә алырлыҡмы-түгелме икәнлеген һорарға мәжбүр була. Декрет ялынан сыҡҡас, Джей-Джей элекке эш урынына ҙур теләк менән сыға.\nЭшли Сивер (Рэйчел Николс), 6-сы миҙгел. Джей-Джей эшкә сыҡҡандан һуң килә. ФБР академияһы студенты. Уның серен күптәр белә. Атаһы 25-ләп ҡатын-ҡыҙҙы үлтергән була. Хотч тәүҙә уны бер эш буйынса консультатн итеп саҡыра, һәм Росси уға бында ҡалырға рәхсәт итә. Академияны тамамлағандан һуң ҡыҙ һынау срогы менән командаға агент сифатында алына. Етенсе миҙгел аҙағында Сиверҙың башҡа подразделениеға эшкә алыныуы тураһында билдәле була.\nДиана Рид (Джейн Линч), 1-се-4-се миҙгелдәр. Спенсер Ридтың әсәһе. Улы кеүек үк, Шул тиклем һәм уның улы, ул хужа, юғары IQ эйә, ҡасандыр әҙәбиәт университеты профессоры булып торған. Шизофрения арҡаһында Спенсер 18 йәшендә уны Лас-Вегас дауаханаһына урынлаштыра. Ире Уильям ҡатынының сирле булыуын белгәс, ҡаса. Диана улы Спенсерға бик күп китаптар уҡыған. Рид уға көн һайын хаттар яҙа. Диана улы менән ғорурлана, әммә уның ФБР-ҙа эшләгәнен хупламай, сөнки хөкүмәт ойошмаһы икәнен һәм уның хеҙмәттәштәренә «фашистарға» ҡараған кеүек ҡарағанын аңлай.\nЭрин Штраусс (Джейн Аткинсон) кешенең холоҡ-фиғелен анализлау төркөмө начальнигы булып тора. Уның ФБР-ҙағы эш тәжрибәһе административ яҡтан ғына. Ул бюролағы үҙ статусы менән файҙалана һәм Хотчты урынынан алып ташлау ниәтендә Эмилиҙан уға компромат табырға ҡуша. Ул Джей-Джейҙы ла Пентагонға күсергә мәжбүр иткән. Алкоголь бойондороҡлолоғонан бер нисә тапҡыр дауаланған. Һигеҙенсе миҙгелдә уны бөтә команда Подражатель тип йөрөткән енәйәтсе үлтерә.\nКевин Линч (Николас Брендон) командала өсөнсө миҙгелдән эшләй. 9-сы серияла ул Гарсияның компьютерына инеп, үҙенә кем атыуын белергә тейеш була. Пенелопаның компьютерҙы яҡшы белеүенә хайран була. Улар осраша башлай. 7-се миҙгелдә ул ҡыҙға тәҡдим яһай, тик ҡыҙ баш тарта. Миҙгел аҙағына йәштәрҙең мөнәсәбәте яҡшыра.\nМетт Круз (Эсай Моралес) — кешенең холоҡ-фиғелен анализлау төркөмө етәксеһе. Джей-Джей менән Афғанстанда бергә хеҙмәт иткән. Һуңыраҡ уларҙың икеһен дә урлайҙар.\nАктёрҙар һәм сериал эшләүселәр матбуғат конференцияһында\nСериалдың ике спин-оффы — Criminal Minds: Suspect Behavior (2011) һәм Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: Сит илдә (2016).\n2011 йылдың февралендә CBS каналында «Енәйәтсесә фекер йөрөтөү: шик аҫтындағы кешенең холоҡ-фиғеле» спин-оффы экранға сыға. «Мыслить как преступник: Поведение подозреваемого» (инг.)баш. (инг.)русск. Ун өсөнсө сериянан 1-се миҙгел төшөрөлә. Иде сара уңайынан сезон 1 серия 13 эшләгән. «Оскар»ға эйә булған Форест Уитакер сериалдың йондоҙона әүерелә. Сериал ябыла.\n2015 йылдың башында сериал авторҙарының береһе Енәйәтсесә фекер йөрөтөү спин-оффының яңы сығарылышы тураһында хәбәр итә. Тик был юлы сит илдә. Унда төп ролде Америка актеры Гэри Синиз уйнаясаҡ. Сюжет был юлы ФБР-ҙың Америка граждандарының сит илдәге проблемалары менән шөғөлләнгән яңы подразделениеһы тирәләй ҡороласаҡ. Һуңыраҡ сериалдың ике бүлектең хеҙмәттәшлеген күрһәткән яңы эпизодтары апрелдә көн күрәсәге турһында белдерелә.\n↑ Nellie Andreeva CBS Renews ‘CSI: Cyber’, ‘Odd Couple, ‘POI’, ‘Hawaii’, ‘Good Wife’, ‘NCIS’s, More. Deadline.com (11 мая 2015). 11 май 2015 тикшерелгән.\n↑ Criminal Minds renewed season 12\n↑ It’s Official: Criminal Minds Welcomes Back Paget Brewster, Bids Farewell to Rachel Nichols\n↑ Andreeva, Nellie Paget Brewster To Leave 'Criminal Minds'. Deadline.com (February 15, 2012). Тәүге сығанаҡтан архивланған 28 июнь 2012. 15 февраль 2012 тикшерелгән.\n↑ «What Fresh Hell».\n↑ 6,0 6,1 «Extreme Aggressor».\n↑ Alana De La Garza & Annie Funke Join ‘Criminal Minds: Beyond Borders’. Deadline (July 17, 2015). 22 июль 2015 тикшерелгән.\n↑ Nellie Andreeva CBS Picks Up 'Criminal Minds' Spinoff To Series. Deadline.com (17 May 2010). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 март 2012. 17 май 2010 тикшерелгән.\n↑ Команда о которой рассказывают в сериале появляется и в основном «Мыслить как преступник»: 5 сезон 18 серияAndreeva, Nellie CBS renews 'CSI:NY', cancels 'Criminal Minds: Suspect Behavior'. Deadline Hollywood (May 17, 2011). Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 март 2012. 17 май 2011 тикшерелгән.\n↑ What's New? Bring It On!. Deadline Hollywood (May 17, 2011).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Енәйәтсесә_уйлау-фекерләү&oldid=935004 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 25 февраль 2020 в 15:37\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:37 25 февраль 2020 үҙгәртелгән.


Яңы йылда яңы балалар баҡсаһы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n18 января 2019 — 17:53\nҠаланың Затон биҫтәһендә урынлашҡан 7-се балалар баҡсаһы яңы бинаға күсте. Заман талаптарына яуап биргән мәктәпкәсә учреждение 75 балаға иҫәпләнгән. 2019 йылда Өфөлә тағы ла 540 урынлыҡ ике балалар баҡсаһы сафҡа индереләсәк. Өфө ҡалаһының 7-се балалар баҡсаһына үткән быуаттың 20-се йылдарында нигеҙ һалынған. Элекке ике ҡатлы бина ағастан булған. Яңы мәктәпкәсә учреждение бөгөн бөтә заман талаптарына ла яуап бирә.\n75 балаға иҫәпләнгән балалар баҡсаһы ике төркөмгә бүленгән. Балалар баҡсаһын асыу тантанаһында Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы Өлфәт Мостафин һәм республиканың мәғәриф министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Айбулат Хажин ҡатнашты. Улар билдәләүенсә, ҡала хакимиәте республика хөкүмәте менән берлектә 2019 йылда Өфөлә ике балалар баҡсаһын төҙөп, сафҡа индерәсәк.\nЯңы мәктәпкәсә белем биреү учрежденияһы дәүләт һәм республика бюджетына иҫәбенә сафҡа индерелгән. Унда балалар һәм тәрбиәселәр өсөн бөтә уңайлыҡтар ҡаралған. Музыка, аш-һыу, ял бүлмәләре, төрлө уйын майҙансаҡтары. Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына ихтыяж йылдан-йыл арта бара. Затон биҫтәһе лә ҡаланың әүҙем үҫешкән райондарының береһе. Шуға күрә микрорайонда социаль инфраструктураны үҫтереү – мөһим бурыстарҙың береһе.


Тимерйән Рәжәпов: "Герой ул, ордены бар, әммә йәшәргә өйө, йорт һалырға ере, йоҡларға карауаты ла юҡ" - Юлдаш\nТимерйән Рәжәпов: "Герой ул, ордены бар, әммә йәшәргә өйө, йорт һалырға ере, йоҡларға карауаты ла юҡ"\nТимерйән Рәжәпов: "Герой ул, ордены бар, әммә йәшәргә өйө, йорт һалырға ере, йоҡларға карауаты ла юҡ" https://bash.news/yuldash/4995_timerjen-rezhepov-geroj-ul-ordeny-bar-emme-jesherge-eje-jort-halyrha-ere-joklarha-karauaty-la-yuk\n09 дек, 11:31\nБеҙҙә ҡунаҡта - хәрби хәрәкәттәр ветерандарының Башҡортостан союзы" төбәк йәмәғәт ойошмаһы рәйесе Тимерйән Рәжәпов.\nТимерйән Рәжәпов Герой ул, ордены бар, әммә йәшәргә өйө, йорт һалырға ере, йоҡларға карауаты ла юҡ\n- Тимерйән Рәжәп улы, Ватан геройҙары көнө яңы Рәсәй тарихында сағыштырмаса яңы байрамдарҙың береһе. Был көн тураһында бөтөнләй ишетмәгән кешеләр ҙә бар. Ни өсөн кәрәк һуң был байрам тиеүселәр ҙә осрай. Һеҙ ошо датаны нисек ҡабул итәһегеҙ?\n- 9 декабрҙе Ватан Геройҙары көнө булараҡ Рәсәй Дәүләт Думаһы ҡабул итте. Был закон проектының авторҙары яңы байрамдың барлыҡҡа килеүе - хәҙерге йәмғиәттә Ватанға хеҙмәт итеү идеаларын тәрбиәләргә булышлыҡ итер тигән өмөт белдергәйне. Быға ирешә алдыҡмы һуң?\n- Донъяның ҡайһы бер нөктәләрендә һуғыш бара. ИГИЛ - Ислам дәүләте ҡурҡыныс менән янай. Әле бер, әле икенсе дәүләттә террор ғәмәле ҡылына. Рәсәй ҙә террорсыларға ҡаршы көрәшә. Сүриәлә хәрби операция дауам итә. Бөгөн Илдең оборона ҡеүәттәрен арттырыу тураһында йыш һөйләйҙәр. Быны нисек аңларға?\n- Илебеҙҙә хәрби хеҙмәткә саҡырыу кампанияһы дауам итә. Уның барышы менән ҡыҙыҡһынып тораһығыҙмы? Үҙҙәре теләп, армияға барырға атлығып тороусылар һаны артамы. Әллә егеттәрҙең хәрби хеҙмәткә ҡарашы үҙгәрмәгәнме?\n- Бөгөнгө армия тураһында. Унда тәртип бармы? Армиябыҙ ысын һалдаттар әҙерләү мәктәбе тип әйтә алаһығыҙмы?\n- Бөгөн илебеҙҙә ысын батырлыҡ өлгөләре бармы?\n- Бөгөн йәш быуын вәкилдәрендә патриотизм рухын тәрбиәләү мөһим тип йыш әйтәбеҙ. Илһөйәрлеккә өйрәтеү ҡасан башланырға тейеш. Һәм был эш менән кемдәр шөғөлләнергә бурыслы?\n- Республика масштабында ҡарағанда, хәҙер ҡайһы бер балалар Матросовты ла, Ғөбәйҙуллинды ла, Муса Гәрәевты ла белмәй. Ни өсөн ошондай күренештәр бар?\n- Геройҙарға ҡуйылған һәйкәлдәргә ҡул һуҙыу, уларға йәмһеҙ һүҙҙәр яҙыу, бысраҡ ташлау, емерергә маташыу, өҫтөнә үрмәләп фотоға төшөү осраҡтары йыш ҡына күҙәтелә. Ни әйтерһегеҙ?\n- Советтар Союзы Геройҙарының исеме, батырлығы онотолмаймы? Исемдәрен мәңгеләштереү маҡсатында атҡарылған эштәр етерлекме?\n- Һеҙ Афғанстанда хеҙмәт иткәнһегеҙ. Һеҙгә көн һайын батырлыҡ ҡылырға тура килгәндер?...\n- Ил алдында интернациональ бурысын үтәгән яугирҙәребеҙ онотолмаймы? Уларға дәүләт тарафынан тейешле иғтибар бармы? Әллә байрам көндәрендә сәскә бүләк итеүҙән һәм миҙал биреүҙән ары китмәйҙәрме?\n- Бөгөн тормошта батырлыҡҡа урын бармы?\nОшо һәм башҡа һорауҙарға ҡунағыбыҙҙың яуабын тапшырыуҙы тыңлап белә алаһығыҙ.\nАфған да ғына ла афған тиҙәр....


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТЕЛЕН ҠӘҘЕРЛӘГӘН ХАЛЫҠ ҮҘЕ ЛӘ ҠӘҘЕРЛЕ БУЛЫР - 2016 - Мәҡәләләр\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада әллә нисә быуын уҡыусыһына ҡанат ҡуйыусы, әллә күпмеһен башҡорт теле уҡытыусыһы, журналист булырға этәреүсе сара. Быйыл да олимпиада 295 уҡыусыға үҙ белемен тикшереп ҡарау мөмкинлеге бирҙе. Шулар араһынан ун өс уҡыусы күрше Силәбе, Ҡурған, Ырымбур өлкәләренән килгәйне. Улар барыһы ла викторина һорауҙарына яуап биреп, инша яҙып, шиғыр һөйләп һәм телмәр оҫталығын күрһәтеп, тырышлыҡтары өсөн ғәҙел баһа алды. Баһалама комиссияһы ағзаһы, БДУ-ның башҡорт тел ғилеме һәм этномәҙәни белем биреү кафедраһы мөдире Рәмилә Хөснөтдинова әйтеүенсә, уҡыусыларҙың белем кимәле түбән түгел.\n- Викторина һорауҙарына яуап биргәндә бер аҙ кәйефте төшөргән моменттар булһа ла, дөйөм алғанда, уҡыусылар башҡорт теленең ҡағиҙәләрен белә. Улар фонетика, морфология, синтаксис буйынса анализды яҡшы эшләй. Әммә һүҙ төркөмдәре менән һөйләм киҫәктәрен бутайҙар, сифаттан килгән хәбәрҙе айыра белмәйҙәр. Шулай ҙа инша яҙыу мәлендә Аҡмулланың әҫәрҙәрендә әҙәп-әхлаҡ мәсьәләләре, заман проблемалары, милләттең киләсәге тураһындағы һорауҙарҙы асып, үҙ фекерҙәрен белдереп, йөкмәткеле итеп яуап бирә алыуҙары ҡыуандырҙы. Тикшерелгән иншалар араһында "Беҙ - милләтебеҙ киләсәге" тигән эш булғайны, ысынлап та, беҙ бөгөн ошо уҡыусылар йөҙөндә милләтебеҙҙең киләсәген, телебеҙҙе үҫтереүселәрҙе күрҙек, - тине Рәмилә Янсаф ҡыҙы, ығы-зығы, ваҡ мәшәҡәт тамамланып, эштәрҙең остарына сыҡҡас.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиаданың йомғаҡлау тантанаһында еңеүселәрҙе һәм призерҙарҙы БР Мәғариф министры урынбаҫары Венера Вәлиева, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов, РФ Дәүләт Думаһы депутаты, Башҡортостан халыҡтары ассамблеяһы рәйесе Зөһрә Рәхмәтуллина, ЮНЕСКО эштәре буйынса БР Комиссияһының баш белгесе Таһир Зәйнуллин тәбрикләне. Улар олимпиадала ҡатнашыусыларҙың уҡытыусыларына, ата-әсәһенә был балаларҙа телгә һөйөү тәрбиәләгән өсөн рәхмәттәрен еткерҙе. Зөһрә Рәхмәтуллина, донъяла глобалләштереү процесы барғанда, күп халыҡтар үҙ телдәрен онотҡанда, беҙҙең балаларыбыҙ башҡорт телендә һөйләшеү генә түгел, ошондай бәйгеләрҙә ҡатнашып, халҡының рухына, милләтенә тоғро булыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nҺуңғы йылдарҙа башҡорт телен уҡытыу, балаларҙың телде белеү кимәле тураһында бик күп бәхәстәр ҡубып торһа ла, йыл һайын үткәрелгән башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиаданың ҡатнашыусылар һаны кәмемәүе ҡыуандыра. Быйыл уның һөҙөмтәләре буйынса йәмғеһе ун абсолют еңеүсе билдәләнде, ә ун беренсе синыфтар араһында башҡорт мәктәптәренән Стәрлетамаҡ ҡалаһының Ленин исемендәге 2-се һанлы лицей-интернаты уҡыусыһы Фирғәт Шәмиғолов еңеүсе тип табылды.\n- Был кимәлдәге олимпиадала тәүге тапҡыр көсөмдө һынап ҡараным, шуға бындай юғары уңышҡа өлгәшермен тип уйламағайным да. Әммә йыл дауамында бар тырышлығымды һалып, ныҡлы әҙерләнеп килгәс, олимпиада һынауҙарын үтәүе бик үк ҡыйын булманы. Ғөмүмән, башҡорт балалары өсөн башҡорт телендә ирекле һөйләшеү, инша яҙыу ҡыйын түгел. Минең өсөн әҙәбиәт теорияһы буйынса һорауҙарға яуап биреүе генә бер аҙ ауыр бирелде... - ти Фирғәт Шәмиғолов.\nТуған телен ҡәҙерләгән халыҡ ҡәҙерле булыр, тигән һүҙҙәрҙе һәр ваҡыт иҫтә тотһаҡ, балаларыбыҙҙың башҡорт телендә һөйләшеүен ошондай олимпиадалар барышында ғына ишетеп һөйөнмәҫбеҙ, ә көндәлек тормошта үҙ-ара аралашыуҙарына ла өлгәшербеҙ. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиада тағы бер тапҡыр ошо ябай хәҡиҡәткә төшөндөрҙө. Был бәйгелә ҡатнашыусы һәр бала башҡорт теленә ҡарата ихтирамлы булыуын күрһәтте.\nЯҙылған: 18.01.16 | Ҡаралған: 1266


Уҡытыусыны ҡарауға алған | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n17 октября 2018 — 16:19 ГТРК «Башкортостан»\nӨфө районында йәшәүсе Гладковтар ғаиләһе оло йәштәгеләрҙе һәм инвалидтарҙы опекунға алыу законына таянып яңғыҙ ҡалған элекке уҡытыусыһын опекунға алған. Оло кешеләргә ярҙам итеү маҡсаты менән эшләнелгән проект ярҙамында республикала 92 ғаилә барлыҡҡа килгән. Евгения Гладкова һәм уның элекке уҡытыусыһы өсөн был фотоальбом онотоломаҫлыҡ хәтирәләр һаҡлай. Уны 1985 йылда уҡытыусы булып эшләгән Любовь Сергеевнаға бүләк иткәндәр. Был альбомда белем усағында ойошторолған сараларҙа төшкән фотоһүрәттәр, шиғырҙар тупланған. Любовь Сергеевна үҙе мәктәптә уҡып йөрөгән саҡта уҡ уҡытыусы булырға хыяллана. Балаларға белем биреп кенә түгел, ә икенсе әсәй ҙә була белергә кәрәк, ти ул. Ғүмер буйы бер һөнәрҙә тоғро булып хеҙмәт иткән Любовь Сергеевна әле лә уҡыусылары менән араһын өҙмәй. Изгелек ерҙә ятып ҡалмай, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр. Һикһән йәшендә яңғыҙы тороп ҡалған уҡытыусыһын Гладковтар ғаиләһе оло йәштәгеләрҙе һәм инвалидтарҙы опекунға алыу законына таянып бергә йәшәргә ала. Хәҙер иһә ул йәш ғаилә өсөн өлгөлө уҡытыусы ғына түгел, ә әсәй ҙә, өләсәй ҙә. Электән тығыҙ бәйләнештә булған ғаиләләр инде бер йыл иңгә-иң терәшеп ғүмер итә. Яңғыҙ ҡалыусы ололарҙы тәрбиәгә алыу законы 2017 йылда сыҡҡан. Әйткәндәй, ҡанун буйынса бер ғаилә өстән артыҡ оло йә иһә инвалид кешене опекунға ала алмай. Шулай уҡ Асҡын, Нефтекама һәм Ауырғазы райондарында йәшәүсе ғаиләләр ҙә законға таянып оло кешеләрҙе тәрбиәгә алған. Бының өсөн ни бары кәрәкле документтар ғына йыйырға талап ителә.Яңы проект ярҙамында оло кешеләр ғаилә генә түгел, ә күңел һәм йән тыныслығы ла таба. Киләһе йылдарҙа ла был проект сиктәрен үҫтерергә күҙаллана.


Фекерләшеү:Хәбибуллин Равмер Хәсән улы — Башҡорт Википедияһы\nФекерләшеү:Хәбибуллин Равмер Хәсән улы\nМин һылтанманы ошолай ҡуйып өйрәнгән инем: КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының. Төҙәтелгән КПСС-тың Башҡортостан өлкә комитетының тип. Нисек дөрөҫ һуң?--Тутыйғош (әңгәмә) 19:02, 31 октябрь 2017 (UTC)\nТөҙәтелгәне дөрөҫ. Бер үк һүҙ бәйләнеште ике тапҡыр ҡабатлауҙың кәрәге юҡ, ялғауҙы ғына ҡушырға кәрәк квадрат йәйәнән һуң. Кәрәкмәгән эшкә ваҡыт әрәм итәгеҙ бит. Йылдарҙы яҙғанда ла шулай уҡ. 1992 - былай яҙыу урынына ябай ғына 1992 тип яҙырға кәрәк. Һеҙ өйрәнгәнсә яҙыу ай исемдәренә ҡағыла. Мәҫәлән: 23 сентябрҙә - бында һылтанма эшләнгән һүҙгә туранан-тура ялғау ҡушып булмай. Урыҫ телендә лә күп осраҡта шулай, һеҙ шунан калька рәүешендә күсерәгеҙ, улай башҡорт теле ҡағиҙәләренә күп ваҡыт тура килмәй. --Айсар (әңгәмә) 19:14, 31 октябрь 2017 (UTC)\nБер үк һүҙбәйләнеш түгел бит. Икенсеһендә -ның- ялғауы бар, мине шулай өйрәткәйнеләр, хатта гел төҙәттеләр. Мәҫәлән, Өфөлә, Лениградта. Йылдарҙы мин ҡабатлап яҙмайым 2015, 2015 йылда тип яҙам. Машпереводчик "урыҫса" бирә, мин йыш ҡына уларҙы ла төҙәтәм, ҡыҫҡартам.--Тутыйғош (әңгәмә) 19:42, 31 октябрь 2017 (UTC)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Фекерләшеү:Хәбибуллин_Равмер_Хәсән_улы&oldid=755448 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:42 31 октябрь 2017 үҙгәртелгән.


“Аҫабалар рухы йәшәй миндә...” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Аҫабалар рухы йәшәй миндә...”\n“Аҫабалар рухы йәшәй миндә...” 08.03.2019 // Йәмғиәт\nШиғриәт, рух һәм хис байрамы.\nМәскәүҙә билдәле шағирә, журналист, әүҙем йәмәғәт эшмәкәре Лариса Абдуллинаның Башҡортостан автономияһының 100 йыллығына арналған “Аҫабалар рухы” исемле ижад кисәһе булды. Илһөйәрлек, шул уҡ ваҡытта нескә, наҙлы хис менән һуғарылған сара илебеҙҙең баш ҡалаһында йәшәгән яҡташтарыбыҙ өсөн ысын рух байрамына әүерелде.\n“Йышыраҡ осрашырға тәҡдим итәм!”\n– Баш ҡалаға юлланғанда ысын мәғәнәһендә ғорурлыҡ тойғоһо кисерҙем, сөнки миңә республикам фатихаһын биреп ҡалды: Мәҙәниәт министрлығы, Яҙыусылар союзы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы. Шулай уҡ Башҡортостандың Рәсәй Федерацияһы Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллегенә юл тотоуыма ла шатмын, сөнки бында башҡорт халҡы йыйылып, үҙенең мәҙәниәте, йолалары, борсоған мәсьәләләре хаҡында иркенләп һөйләшә ала. XXI быуатта бында халҡымдың ижады яңынан тыуа, ҡанат ҡаға, башҡортомдоң һулышы һиҙелә, – тине кисәне асып Лариса Абдуллина. Артабан һүҙҙе Башҡортостандың Тулы хоҡуҡлы вәкиленең беренсе урынбаҫары Андрей Федоров алды.\n– Ҡәҙерле дуҫтар, ватандаштар, яҡташтар, – тип бик йылы сәләмләне барыһын да Андрей Иванович, – һеҙгә ошолай мөрәжәғәт итеүем бушҡа түгел, сөнки мине Башҡортостан менән 18 йылға һуҙылған уртаҡ хеҙмәт бәйләй. Республика вәкиллегенең төп бурысы – яҡташтарыбыҙ, мәҙәниәтебеҙ менән даими бәйләнеш тотоу. Лариса Абдуллинаның был ижад кисәһе беҙгә башҡорт шиғриәте, мәҙәниәте менән яҡындан танышырға шәп мөмкинлек бирә. Сара башында яңғыраған ҡурай моңо ябай түгел, ул – ата-бабаларыбыҙ ауазы. Йышыраҡ осрашып торорға тәҡдим итәм.\nБар асылы менән халҡым тип янған рухлы шағирәнең ижад кисәһе Башҡортостан автономияһы төҙөлөүгә 100 йыл тулған йылда уҙғарылыуы һәм был оло ваҡиғаға арналыуы осраҡлы түгел. “Рәсәй дәүләтендә беҙ беренселәрҙән булып автономияға хоҡуҡ алғанбыҙ. Рәсәй Федерацияһының башланғысында тап башҡорт халҡы торғанына оло ғорурлыҡ тойғоһо кисерәм”, – тине Лариса Абдуллина һәм халҡыбыҙҙың бөйөк улы Зәки Вәлидигә шиғыр арнаны:\n...Илен һағынып йырлаһа,\nИленән елдәр иҫер.\nИлен һинән артыҡ һөйһә,\nЭй, Хоҙайым, мең кисер!\nТелен һағынып моңланһа,\nӨндәшер һиңә Хоҙай!\nБалҡып китер таныш өндәр,\nКүңел дәфтәре – туҙҙай...\nЗәки Вәлидиҙе Өфөнән, үҙҙәре әйтеүенсә, башҡорт халҡы хаҡында һөйләргә ашҡынып килгән билдәле “Арғымаҡ” этно-рок төркөмө солисы Ринат Рамаҙанов та телгә алды, үҙенең Төркиәлә шәхестең ҡәберен эҙләп табыу тарихын бәйән итте, һәм “Арғымаҡ” төркөмө үҙ сығышын “Зәки Вәлиди йыры” менән башлап ебәрҙе.\nЛариса Абдуллина үҙ ижадында исемдәре тарих биттәренә уйылып ҡалған бөйөк башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарына ла ҙур иғтибар бүлә. “Киҫәнбикә” шиғырын уҡыр алдынан шағирә христиан динен ҡабул итмәҫ өсөн өс тапҡыр һаҡ аҫтынан ҡасҡан, аҙаҡ Екатеринбург ҡалаһында тереләй яндырылған Киҫәнбикә Байрасованың һуңғы һулышына тиклем иманына һәм халҡына тоғро ҡалыуы хаҡында телгә алып үтте.\nКемдер әйткәнсә, беҙ, башҡорт ҡыҙҙары, барыбыҙ ҙа Салауатҡа ғашиҡ. Рух ашып-ташып торған был байрамда батырыбыҙҙы иҫкә алып үтмәү яҙыҡ булыр ине.\n– Миңә Эстонияла Салауаттың тере рухы менән осрашырға насип булды. Салауатҡа булған мөхәббәтте, уның рухының асылын мин шунда күрҙем. Палдиски ҡалаһында бәләкәй баланан алып оло йәштәге ҡартына тиклем беҙҙең Башҡортостандан килгәнде белгәс, миңә Салауат хаҡында һөйләнеләр: “Салауат бына ошонда туҡталған... Был башня Салауат заманынан ҡалған... Был урында Салауат ҡамыш таяҡтарынан ҡурай яһап уйнаған...”\nОшоно миңә һөйләй эстон халҡы, күҙ алдығыҙға килтерәһегеҙме?! Иҫем китеп, хайран ҡалып тыңланым уларҙы. Улар беҙгә Салауатҡа булған һөйөүҙәрен, уның азатлыҡ рухын еткерәләр. Бер тавернаға барып керҙек, хужабикәһе мәрйә ҡатыны булып сыҡты. Беҙҙең Салауаттың яҡташы икәнде белеп ҡалғас, бушлай ашатырға булып китте. Салауатҡа арнап яҙған шиғырын уҡып ишеттерҙе. Эстониянан мин Салауаттың асылын һәм йәнле рухын тойоп ҡайттым, уға булған мөхәббәтте күрҙем. Күп тә үтмәне, үҙебеҙҙең егеттәр, әлеге лә баяғы “Арғымаҡ”тар Салауаттың тыуған ерендә уның йән ҡәберен – таш тирмә асып ҡуйҙы. Ысынлап та, Салауат Юлаевтың исемен мәңгеләштереү буйынса республикабыҙҙа күренекле шәхестәр бик күп эш башҡара, сөнки Салауат – ул беҙҙең иманыбыҙ, Салауат – ул рухыбыҙ, Салауат – ул азатлыҡ символы. Әйтәләр бит, Башҡортостанда “Салауат!” тиһәң, башҡорт егеттәренең яртыһы әйләнеп ҡарай. Салауатҡа булған һөйөү быуаттар аша, нисек кенә үҙ заманында исеме тыйылһа ла, килеп еткән бит... – тине шағирә һәм Салауат Юлаевҡа булған мөхәббәт, ихтирам һүҙҙәрен шиғырында дауам итте.\n“Шағирә булараҡ, халыҡҡа рух өрә”\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы Алһыу Сирғәлина был сараның һүҙ, шиғриәт байрамы икәнен билдәләне:\n– Ҡайҙа ғына йөрөһәк тә, ниндәй генә саралар булмаһын, беҙҙең арала һәр саҡ Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре Лариса Хашим ҡыҙы ла бар. Ҡурған өлкәһендәге сәфәрҙән ул юл буйы ундағы милләттәштәребеҙҙең еңел булмаған тормошо өсөн әсенеп, уйланып, шиғыр яҙып ҡайтты. Аҡтаныш яҡтарында ла автономия өсөн көрәшеп баш һалған Илдархан Мутин кеүек шәхестәребеҙгә иҫтәлекле таҡтаташ асыу тантанаһында ҡатнаштыҡ. Шундағы сарала Лариса Абдуллинаның сәхнәгә сығып “Аҡтаныш башҡорттарым, һеҙ аҙашып ҡалғанһығыҙ” тиеүе булды, залда ултырған 500-ләп халыҡтың күбеһе күҙ йәшен тыя алманы. Ҡайҙа ғына бармаһын, Лариса шағирә булараҡ халыҡҡа рух өрөп йөрөй, үҙенең һүҙен еткерә.\nЛариса Абдуллина – айбар рухлы, илһөйәр, шул уҡ ваҡытта ҡылдай нескә, наҙлы күңелле шағирә, үткер ҡәләмле журналист ҡына түгел, ә әүҙем йәмәғәт эшмәкәре лә. Асылда уның ҡылған эштәре башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте менән тығыҙ бәйләнгән. 2016 йылдан алып даими уҙғарылып килгән Евразия “ЛиФФт” әҙәби фестивале бөтә Рәсәй буйынса уңышлы эшләп килә. Лариса Хашим ҡыҙы – “ЛиФФт”тың Башҡортостандағы төбәк мөхәррире. Республикабыҙҙағы һүҙ генә түгел, ҡылҡәләм оҫталарының да эштәрен туплаған “ЛиФФт” журналының йылына бер нисә тапҡыр донъя күреүе, был проекттың республика Башлығы грантына лайыҡ булыуы ла уның тынғыһыҙ хеҙмәт емеше. “Аҫабалар рухы” ижад кисәһендә Евразия халыҡтары Ассамблеяһы яҙыусылары һәм уҡыусыларының Әҙәби советы, Рәсәй Халыҡтары ассамблеяһы әҙәбиәте буйынса комитет рәйесе, шағирә, философ Маргарита Аль үҙенең сығышында барыһын да ошо күркәм ваҡиға менән ҡотланы, Лариса Абдуллинаның иҫ киткес шағирә булыуын, уны Мәскәүҙә генә түгел, Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә лә бик яратыуҙарын телгә алды. Миҫал өсөн әллә ҡайҙа китәһе түгел: һүҙҙе артабан ҡырғыҙ шағиры Маҡсатбәк Гапыров алды:\n– Башҡорттар – ҡырғыҙ халҡы өсөн иң туғандаш халыҡ, тигәнде йыш ишетергә тура килә. Мин үҙ сиратымда ҡаҙаҡтарҙы иң туғандаш милләт тип һанай инем. Әммә бөгөнгө кисәлә бер сәғәт эсендә башҡорт теленең алтмыш процентын үҙләштереүемә ҡарап ҡырғыҙҙар өсөн, ысынлап та, башҡорттарҙың иң туғандаш халыҡ икәнлегенә инандым. Рәсәйҙәге тәүге автономия Башҡортостанда төҙөлгәнен белгәс, миндә Ҡырғыҙстан хөкүмәтенә был ваҡиғаны беҙҙең илдә лә үткәреүҙе һорап мөрәжәғәт итеү теләге яралды.\nБеҙ Лариса менән Сочиҙа уҙған “ЛиФФт” фестивалендә таныштыҡ. Ул фестивалдең иң әүҙем, теремек, өлгөр ҡатнашыусыһы булды, – тине ул һәм көслө алҡыштар аҫтында Лариса Абдуллинаның шиғырҙарын ҡырғыҙ теленә тәржемә итергә вәғәҙә бирҙе.\nТуған моң ҡәҙере\nРәсәйҙәге төрөк диаспораһы етәксеһе Йософ Шен үҙ сиратында барыһын да Төркиәгә саҡырҙы, Лариса Абдуллинаға ҡайнар ҡотлауҙарын еткергәс, шиғриәт байрамының юғары кимәлдә үтеүен, шиғырҙарҙан тыш йыр-бейеү менән үрелеп барыуын баһаланы. Ысынлап та, “Арғымаҡ” этно-рок һәм “Аҡ тирмә” фольклор төркөмдәре йырлап-бейеп кенә ҡалманы, ҡунаҡтарҙы ла үҙҙәренә ҡушылырға мәжбүр итте, ижад кисәһе бәләкәй генә һабантуйға оҡшап китте.\nШиғриәтте хисһеҙ күҙ алдына ла килтереү мөмкин түгел, Лариса Абдуллинаның шиғриәтен бигерәк тә. Башҡорттоң аҫыл улдарына, данлы үткәненә, шанлы тарихына арналған шиғырҙар менән бер рәттән Лариса Хашим ҡыҙы нескә лирикаһы менән дә уртаҡлашты. Сафлыҡ, яҡты һағыш, һүнмәҫ өмөт һәм тоғролоҡ бөркөлгән мөхәббәт шиғырҙары бер тамашасыны ла битараф ҡалдырманы. Шағирә ижадын күп йәштәр үҙ итеүе, уларҙың да был кисәгә күпләп килеүе, моғайын да, ошо иҫ киткес шиғырҙарға бәйлелер...\nКисәлә Лариса Абдуллинаға ҡотлау, ихтирам һүҙҙәрен еткереүселәрҙән микрофон янында ярайһы ғына сират теҙелгәйне. Был шағирәнең халыҡсанлығы, ҡылған эштәренең хаҡлығы хаҡында һөйләй.\n“Аҫабалар рухы йәшәй миндә,\nЕте тапҡыр рухым уята”, –\nтине ул, ижад кисәһендәге шиғри һүҙен тамамлап, ә әйткәнен эше менән аҡланы: Мәскәү башҡорттары менән берлектә сәйәси золом ҡорбандары Муса Мортазин, Муллайән Халиҡов, Харис Йомағолов, Хафиз Ҡушаев, Әхмәҙулла Бейешев, Яхъя Сәлихов, Һиҙиәтулла Сәғәҙиев, Нәсибулла Бикбаев, Сәләхетдин Аҙнағолов, Афзал Таһиров, Шәрифә Тимерғәлина, Сәғмән Ғәлиуллин, Әмир Ибраһимов ҡәберенә зыярат ҡылды.\nБашҡортостандың Рәсәй Президенты ҡарамағындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиллеге, республикабыҙҙың Мәҙәниәт министрлығы, Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ойошторған Лариса Абдуллинаның “Аҫабалар рухы” ижад кисәһенең тап мәркәзебеҙ Мәскәүҙә үтеүе күп нәмә хаҡында һөйләй. Күркәм тамаша – тыуған төйәгенән алыҫ көн күргән милләттәштәребеҙ өсөн йыуаныс-ҡыуаныс, туған телдә аралашыу, туған моң менән илһамланыу ҙа...


Бөгөн Ҡытайҙың Ухани ҡалаһында ҡатын-ҡыҙҙар араһында халыҡ-ара шашка буйынса донъя чемпионатының икенсе көнө тамамланды\nМәртәбәле турнирҙа 10 илдән 16 спортсы сығыш яһай, шул иҫәптән, Башҡортостандан Тамара Танһыҡҡужина менән Айгөл Иҙрисова. Турнирҙа ҡатнашыусылар бөгөн икешәр партия үткәрҙе. Әгәр ҙә Тамара беренсе уйында уңышһыҙлыҡҡа дусар булһа, Айгөл үҙ дәғүәсеһен еңеүгә өлгәште. Икенсе партияла республика вәкилдәре бер-береһе менән осрашты. Ҡыҙыу уйын тигеҙ иҫәпкә тамамланды. Өс турҙан һуң әле бишәр мәрәй туплап Голландиянан Ольга Камышлеева менән Украинанан Юлия Макаренкова беренсе урындарҙы бүлешә. Яҡташыбыҙ Айгөл Иҙрисова, Украинанан Ольга Балтажи менән Латвиянан Зоя Голубева лидерҙарҙан бер мәрәйгә ҡалыша. Киләһе дүртенсе тур иртәгә уҙа.


Баш ҡалала Шос һәм БРИКС ойошмаларына ингән илдәр ҡатнашлығында Һаулыҡ һаҡлау аҙналығы башланды\nКүләмле форум Рәсәй - Ҡытай медицина университеттары ассоциацияһы ултырышы менән асылды. Унда Көнсығыш Азия илдәре менән Рәсәйҙең төрлө юғары уҡыу йорттары белгестәре, студенттар ҡатнашты.\nҺаулыҡ һаҡлау аҙналығын асып республика етәксеһе тармаҡ белгестәрен иң прогрессив кешеләр булыуын белдерҙе. Технологиялар үҫешкән мәлдә һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәренә лә һөнәр камиллаштырыу йәһәтенән етди эшләргә кәрәк. Сөнки иҡтисади үҫешкән, ҡеүәтле ил нигеҙе - ул тәү сиратта кеше сәләмәтлеге. Рөстәм Хәмитов әйтеүенсә, һаулыҡ һаҡлау өлкәһен үҫтереүгә 50 миллиард һум ға яҡын аҡса бүленә. Маҡсат халыҡтың уртаса йәшәү ваҡытын 70 йылға еткереү, тине төбәк етәксеһе.\nУлтырышта ике яҡ араһында медицина өлкәһендә белем камиллаштырыу буйынса хеҙмәттәшлек юлдары ҡаралды. Студенттарға ошонда уҡ төрлө илдәрҙең заманса медицина ҡорамалдары менән танышыу, виртуаль операциялар яһап ҡарыу бәхете лә тейҙе.


Өфөлә ҡуртымға бирелгән фатирҙың хаҡын 20 йылда ҡапларға мөмкин // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә ҡуртымға бирелгән фатирҙың хаҡын 20 йылда ҡапларға мөмкин\n14:33, 17 ноября 2017 Иҡтисад\nӨфөлә ҡуртымға бирелгән фатирҙың хаҡын 20 йылда ҡапларға мөмкин Фото: regburokirov.ru\nӨФӨ, 2017 йыл, 17 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nӨфөләге 3,6 миллион һумлыҡ ҡуртымға бирелгән фатирҙың (айына 15,2 мең һум) хаҡын яҡынса 20 йылда ҡапларға мөмкин. Уны ремонтлау, йыһазландырыу һәм көнкүреш техникаһы менән тәьмин итеү, һалымдар түләү иҫәпкә алынмай. «Фатирҙар донъяһы» порталы аналитиктары ҡайһы ҡалаларҙа торлаҡты ҡуртымға биреү отошлораҡ икәнлеген иҫәпләгән. Ошондай идеаль шарттарҙа фатир ни тиклем арзаныраҡ, уның хаҡы шул тиклем тиҙерәк «ҡаплана».\nМәҫәлән, күсемһеҙ милек рейтингтарында һуңғы баҫҡыстарҙы биләгән Магнитогорскиҙа уртаса фатир 1,66 миллион һум тора. Айлыҡ ҡуртым хаҡы — 11,7 мең һум. Ошондай фатирҙың хаҡын 12 йылда ҡапларға мөмкин.\nМәскәүҙә һәм Санкт-Петербургта иһә бының өсөн 22 һәм 21 йыл талап ителә. Чебоксар ҡалаһында фатир 2,4 миллион самаһы тора, ә ҡуртым хаҡы 8,8 мең һум тәшкил итә. Бындай фатирҙың хаҡын ҡаплау өсөн 23 йыл кәрәк.\nТеги: күсемһеҙ милек, ҡуртым


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАШҠОРТ МИЛЛИ КЕЙЕМЕ ҺЫУЫҠТАН, ЕЛДӘН, ЯМАН КҮҘҘӘН ДӘ ҺАҠЛАҒАН - 2016 - Мәҡәләләр\nБАШҠОРТ МИЛЛИ КЕЙЕМЕ ҺЫУЫҠТАН, ЕЛДӘН, ЯМАН КҮҘҘӘН ДӘ ҺАҠЛАҒАН\nАллаға шөкөр, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ сәхнәлә генә түгел, тормошта ла башҡортса кейенә башланы. Кейем бит милләт тураһында телдән, исемдән дә алда белдерә. Башҡорт халҡының кейеменең матурлығы, зауыҡлығы тураһында күренекле рус сәйәхәтсеһе Иван Лепехин да яҙып ҡалдырған. Ә француз туристары башҡорт кейемдәре күргәҙмәһендә: "Һеҙҙә әйткәнсә: "Ҡарар иттем, күрһәттем, аптыраттым", - тип яҙып ҡалдырғандар.\nКейем ни өсөн кәрәк? Әлбиттә, һыуыҡтан, елдән, яман күҙҙән һаҡлау өсөн. Ләкин хәҙерге күлдәктәр икенсерәк шул. Өйөрөлөп бейеһәләр, балтыр, тубыҡтар ялтырай, ыштандары күренә. Ел иҫһә, итәктәре күтәрелеп, биттәрен ҡаплай һәм тағы ыштандарын шәйләйбеҙ... Ә бит башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары үҙҙәренең иплелеге, инсафлығы менән айырылып торған. Шуға ла борон бөтә күлдәктәре лә елпелдәкле, кәштәкле, иҙеүле, ҡойроҡло булған. Әсәйем (ауылыбыҙҙа һәм тирә-яҡта билдәле тегенсе), мин бейей башлағас, әйтеп аңлатып, "ысын башҡорт күлдәге" тегеп бирҙе. Ҡултыҡ аҫтына кәштәк ҡуйҙы: ҡулдарҙы өҫкә күтәрһәң дә, итәк күтәрелмәй. Арт яҡ итәккә өҫтәмә ҡыяҡ индереп, ҡойроҡ итәкле итте: ни тиклем өйөрөлһәң дә, итәк күтәрелмәй, һыбай йөрөгәндә лә уңайлы. Күлдәк итәгенә биш елпелдәк һалды, ни тиклем күп, таҫмалы булһа - итәк шул тиклем ауыр, елдә күтәрелмәй, һыуыҡта тубыҡҡа йылы була. Түш элмәле, иҙеүле була. Бала имеҙеүгә уңайлы - яға тура, муйынды ҡаплай. Башҡорт ҡатын-ҡыҙының селтәре лә шул уҡ функцияларҙы үтәй: ҡалын һәм ауыр. Түшкә һыуыҡ теймәй, елдә елпелдәп асылмай. Селтәрҙе ҡунаҡҡа, байрамға, туйға кейгәндәр: ул байлыҡты, дәрәжәне, ниндәй ырыуҙан булыуыңды күрһәткән. Ә ябай көндәлек тормошта барыһы ла күлдәк эсенән түшелдерек кейгән. Ул сепрәктән тегелә һәм түште ҡаплап тора, иҙеү асылһа ла түш ҡаплаулы һәм һаҡлаулы булған. Туйҙарҙа килен сәйендә түшелдерек таратылған. Мин бәләкәй ҡыҙымдың туйына 30 түшелдерек тегеп, әҙерләп алып барҙым. Ул да етмәй ҡалған, ҡоҙағыйым, өҫтәп, таҫма таратҡан. Был Баймаҡ яҡтары йолаһы. Ә бына күбәләктәрҙә килен сәйендә саҡырылғандар шаршауға (килендекенә) аҡса, таҫма, яулыҡ таға...\nӘ был фотола өләсәйемдән ҡалған селтәрҙе әсәйем тағып төшкән. 1931 йылғы фото күсермәһе. Тамъян ырыуы ҡыҙҙарының селтәрҙәре борон ошолай булған. Хәҙерге стилләштерелгән кейемдәр, стилләштерелгән селтәрҙәр эшләп, беҙ ысын башҡорт милли кейеменең үҙенсәлеген юғалтмайбыҙмы икән, тигән һорау борсой.\nБаймаҡ районы Билал ауылы.\nЯҙылған: 04.07.16 | Ҡаралған: 542


20:29, 28 сентябрь 2021 версияһы\n11 байт алынған , 7 месяцев назад\n20:28, 28 сентябрь 2021 версияһы (төҙәтеү)\n20:29, 28 сентябрь 2021 версияһы (төҙәтеү) (кире алыу)\n'''МОТӘКӘААИМ '''- Һөйләүсе тигәнде аңлата. Аллаһы тәғәлә һөйләүселер. Ҡөръәндә яҙылған һүҙҙәр - бөтөнөһө лә Аллаһы тәғәләнең һүҙҙәре, һөйләүе - беҙҙең кеүек ауыҙ үә тел менән, тауыш һәм хәрефтәр менән түгел.\n'''ҠАДИР''' - Көсө етеүсе тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәләнең һәр нәмәгә көсө етәлер, ни теләһә, шуны булдыра. Көсө беҙҙең кеүек ағзалар үә ҡоралдар арҡылы түгел.\nХАЛИҠ - Булдырыусы тигән һүҙ. Ғамәлдәге һәр бер нәмәне бар ҡылыусы һәм булдырыусы - Аллаһы Тәғәлә.\n'''МОХТАР''' - Ихтыярлы тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һәр ҡылған эшен үҙ ихтияры менән теләп ҡыла. Ҡылһа ла, ҡылмаһа ла, һәр бер эшендә камил ихтыярлы.\n'''РАББИ '''- Тәрбиә ҡылыусы һәм хужа булыусы тимәк. Барса ғаләмгә рәхмәт ҡылып, тәрбиә ҡылыусы үә бөтөн ғаләмдең хужаһы - Аллаһы Тәғәлә генә.\n'''ҒӘҘЕЛ''' - Тоғролоҡ ҡылыусы тигәнде аңлата. Аллаһы Тәғәлә һәр эшен үә һәр хөкөмөн тоғролоҡ һәм ғәҙеллек менән ҡыла. Һис бер кемгә йәбер үә золом ҡылмай. Әхирәттә изге бәндәләрҙе йәннәт ниғмәттәре менән хөрмәт ҡыласаҡ. Иманһыҙ үә гөнаһлы бәндәләрҙе йәһәннәм ғазабы менән ғазап ҡыласаҡ.\nӘхирәттә изге бәндәләрҙе йәннәт ниғмәттәре менән хөрмәт ҡыласаҡ. Иманһыҙ үә гөнаһлы бәндәләрҙе йәһәннәм ғазабы менән ғазап ҡыласаҡ.\n'''ҒАФУР '''- Ғәфү ҡылыусы тигән һүҙ. Аллаһы Тәғәлә күп кешеләрҙең гөнаһтарын ғәфү итәсәк. Тәүбә ҡылғандарҙың гөнаһтарын ғәфү итеү ҙә, .ҡылмағандарҙыҡын ғәфү итеү ҙә - Аллаһы Тәғәләнең үҙ ихтыярында.\nАллаһы Тәғәләнең мәхлүҡәткә һис бер йәһәттән оҡшашлығы юҡ. Уны бер нәмәгә лә оҡшатыу мөмкин түгел. Аллаһы Тәғәлә кәүҙәле зат түгелдер.\nУның бер рәүеше лә, һүрәте лә юҡ. Һис бер урында үә һис бер билдәле тарафта түгелдер. Шулай булһа ла - барҙыр. Уның сифаттарының ҡиәфәттәре беҙгә мәғлүм түгел. Үә йәнә Аллаһы Тәғәләгә ашау, эсеү, арыу, йоҡлау кеүек эштәр ҙә юҡ. Аллаһы Тәғәлә һис бер заттан тыумаған һәм унан да һис бер зат тыумаған.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/24144»


II КИҪӘК: УН ЙЫЛДАН ҺУҢ - ӘҪӘРҘӘр ун дүрт томда том IX коммунист роман и повести Роман һәм повестәр\nII КИҪӘК: УН ЙЫЛДАН ҺУҢ\nЭйе, елдәй елеп, һыуҙай һүлеп үтте лә китте йылдар... Мәкерле һәм яуыз батша һанаунигы Столыпин тарафынан башҡорт иленә яңы баҫҡын-килмешәктәр һөстөрөлөп, аҫаба ерҙәренең шаҡтай өлөшө оятһыҙ алдап-йолдап та, көсләп тә тартып алынған, осһоҙ-ҡырыйһыҙ Рәсәй киңлегендә бер-бер артлы ҡупҡан боласыларға ҡаршы һабаҡ өсөн атлы казак ҡамсылары, ҡылыстары сыжлаған, һалдат пүләләре гөрһөлдәп атылған, йөҙәрләгән “Столыпин галстуктары”н43 әрнеткес ел сайҡаған дәһшәтле ун йыл...\nҠанлы герман һуғышының башынан уҡ һалдат шинеле кейеп, өҙлөҡһөҙ фронтта йөрөгән, 1916 йылдан алып үҙен инанған коммунист итеп һанаған, һалдат массалары араһында большевиктар партияһының рассыльныйы44 рәүешендә йәшерен эш башҡарған Сәлимйәнде яҙмышы алай ҙа аяны, әжәлдән араланы. Мөғәллим булғаны өсөндөр, алдағы көндәрҙә лә туған халҡының йәш быуынының күҙҙәрен яҡтыға асып, игелек итеү хаҡыналыр был, бәлки. Ә урыҫ мөғәллимдәрен бит батша хөкүмәте үҙе аҡ билет биреп тылда торғоҙоп ҡалдырҙы -- үҙ халҡына мәғрифәт сәсеү эштәрен дауамларға. Сәлимйән кеүек мосолман мөғәллимдәренә тәтемәне был бәхет, сөнки рәсми мөғәллимлек хоҡуғы биреүсе ҡаҙна мәктәптәрен тамамлау тураһындағы уларҙа юҡ танытма талап ителде, ә мосолман мәҙрәсәләре танытмаһы иҫәпкә алынманы. Шулай итеп, урыҫ мәктәптәре мөғәллимдәре әүәлгесә мөғәллимлек иттеләр, ә мосолман мөғәллимдәре, мәктәптәребеҙҙе мөғәллимдәрһеҙ ҡалдырып, фронттарға киттеләр, ут эсенә инделәр. Ошо хәл үҙе үк мәжбүр ҡылды һалдат шинелле меңәрләгән Сәлимйәндәрҙе империя сәйәсәте һәм милләттәрҙең яҙмышы хаҡында баш ватып уйланырға, ғәзиз халҡын үлемесле бәләләрҙән ҡотҡарыу юлдарын эҙләргә. Ҡанлы окоптарҙа хис менән аң уғата көсөргәнеш кисерҙе лә аҡ һәм ҡараны айырырға, һалдат массалары аңын яулау хаҡына хаҡиҡәттәрен оранлаған һәр төрлө фирҡә-партияларҙың ҡайһыһы тәғәйен кемгә хеҙмәт иткәнлеген танып белергә өйрәтте. Һөҙөмтәлә Сәлимйәнде большевиктар партияһының төп өс маҡсаты арбаны: һуғышты кисекмәҫтән туҡтатыу, ерҙе уның эшкәртеүселәренә тапшырыу, милләттәрҙең үҙ билдәләнешенә ирек ҡуйыу. Бына ошо төп өс сара үтәлһә, ер йөҙөндә ысын ғәҙеллек урынлашыр, Рәсәйҙең бөтә милләттәре лә тигеҙ хоҡуҡлы һәм бәхетле булыр. Өс маҡсаттың бигерәк тә һуңғыһы, милләттәрҙең үҙ билдәләнеше тураһындағыһы, ныҡ йәлеп итте урыҫ булмаған милләт кешеләрен большевиктар ҡорона. Окоптарға таратылған йәшерен әҙәбиәт араһынан РСДРП-ның икенсе йыйынында ҡабул ҡылынған программаһын, Ульянов-Лениндың “Милләттәрҙең үҙ билдәләнешкә хоҡуғы тураһында” хеҙмәтен, шулай уҡ Маркс менән Энгельстең “Коммунистар партияһы манифесы”н ентекле уҡып сыҡҡас, үҙе үк шундағы идеяларҙы ялҡынланып яҡлаусыға, окоптарҙа шуларҙы фиҙакәр таратыусыға әүерелеп, хатта Петербургтағы Сталин һәм Троцкийға ла мәғлүм булды үҙҙәренең фронт курьеры Сәлимйән Мырҙағолатов һалдаттың исеме. Февраль революцияһынан һуң һуғыш ҡырҙарында аслан большевиктар ҡотҡоһо уғата көсәйеп, батша офицерҙарына ышанысын юйған һалдаттар шулар өҫтөнән күҙ-ҡолаҡҡа үҙ кешеләрен һайлап ҡуя башлағас, Сәлимйәнде бер тауыштан полк комитеты рәйесе итеп күтәрҙеләр. Петроград менән тығыҙ элемтә тотоп, партия ҡарарҙарын окопта бойомға ашырырға, ҡанҡойошло һуғышты һаман дауамлаусы буржуаз Ваҡытлы хөкүмәткә ҡаршы көрәшергә, “Бөтһөн һуғыш! Бөтә хакимиәт – Советтарға!” тигән шиғар ҡорона тупларға керештеләр ғәскәрҙе. 1917 йылдың көҙөнә табан ваҡиғалар ифрат ҡырҡыулашып, Петроградтағы большевиктар штабы Смольный менән тура бәйләнеш тоторға, тип, полк исеменән вәкәләтлектәр биреп, Сәлимйәнде делегат итеп баш ҡалаға оҙаттылар. Хәтәр юлдарҙы үтеп, октябрь аҙаҡтарында саҡ килеп етте ул умарта күселәй ҡайнаған Смольныйға: ҡыҫыҡ-оҙон коридорҙары йөҙәрләгән, меңәрләгән уның һымаҡ уҡ һалдаттар һәм матростар, завод еҫенә ыҫланған эшселәр менән мыжғып тора – Советтарҙың ошо көндәрҙә асыласаҡ икенсе йыйынында хәл иткес сәйәси алышҡа әҙерлек бара, барыһы менән баһадирҙай мыҡты һынлы Троцкий иптәш бойора. Ульянов-Ленин иптәш, ҡулға алырға темеҫкенгән буржуаз хөкүмәт шымсыларынан боҫоп, йәшерен хәлдә етәкселек ҡыла имеш. Керенский әфәнденең шул Ваҡытлы хөкүмәтен түңкәрергә, хакимиәтте тулыһынса эшсе, крәҫтиән, һалдат депутаттары Советына алып бирергә Лев Давидович Троцкий иптәш етәкселегендә бына-бына ҡораллы ҡуҙғалыш буласаҡ, Иосиф Джугашвили -- Сталин иптәш иһә уның менән Ульянов -- Ленин араһында элемтәсе булып йөрөй һәм Ульянов -- Ленин уны үҙенең иң ышаныслы кешеһе, милләттәр белгесе итеп һанай, тинеләр. Баштан-аяҡ әсе дарыға ыҫланған окопсыны ана шул икәү ҡабул ҡылды ла инде. Дөрөҫөрәге, йөҙөн ҡап-ҡара шырт ҡыл баҫҡан Джугашвили -- Сталын тигәндәре бүлмәлә баштан уҡ булмаһа ла, көтмәгәндә, йомшаҡ табанлы кавказ итеге менән бесәй һымаҡ шыпыртын баҫа килеп инеп ылыҡты Троцкий башлаған әҙер әңгәмәгә. Быныһы уның барлығынан ҡәнәғәтһеҙләнгәндәй, йөҙөн сытырайтып:\n-- Бына Сталин иптәш тә пәйҙә булды, танышмы? – тине, инеүсене күрһәтеп.\n-- Таныш, таныш – беҙҙең шәп рассыльный бит ул, әллә оноттоғоҙмо? – Троцкийға һынаулы ҡарап, күҙҙәрен йырсайтып көлдө тегеһе.\n-- Мырҙағолатов иптәш фронттан яҡшы хәбәр килтергән: беҙгә мәғлүм дивизия ҡуҙғалырға әҙер, бынан сигнал ғына көтә.\n-- Беләм, бик яҡшы.\n-- Күпте беләһең, Коба... Смольныйҙан сыҡмай ултырып. Хәл иткес сәғәт һуҡты – Владимир Ильичтың тиҙерәк бында булыуы мөһим.\n-- Был моментта тәрән тылды иғтибар үҙәгендә тоторға, түңкәрелеште бөтә Россия күләмендә тәьмин итергә кәрәк. Беҙҙән хәбәр еткәс тә, урындағы Советтар бөтә хакимиәтте үҙ ҡулдарына алһын. Быныһы һеҙгә лә ҡағыла, Мырҙағолатов иптәш.\n-- Аңланым, Лев Давидович.\n-- Мырҙағолатов иптәштең, һалдат депутаты булараҡ, съезда ҡатнашыуы ифрат әһәмиәтле булһа ла, стратегик маҡсатыбыҙ уның Уралда – үҙ халҡы араһында ҡайнашыуын талап итә.\n-- Мин дә тап шул хаҡта уйлап тора инем әле.\n-- Башҡалар уйлап бөткәндән һуң ғына уйлайһың һин, Иосиф.\n-- Волга – Урал арауығындағы революцион мөхитте ҡуйыртыр өсөн, борондан уҡ һуғышсан-яугир халыҡ – башҡорт ярлы массалары бөгөн дә мөһим роль уйнай... әгәр ҙә дөрөҫ файҙаланһаҡ.\n-- Коба, эш ниҙә һуң? Милләттәр белгесе һин бит?\n-- Силәбенән килгән делегат Цвиллинг иптәш хәбәр итеүенсә, Өфө һәм Ырымбур ҡалаларында бөтә башҡорт халҡының бер-бер артлы йыйындары булып үткән, башҡорттар ерле автономия яуларға юҫыҡланған.\n-- Ҡыҙыуында һуғырға кәрәк тимерҙе! – Троцкий, урынынан ҡалҡынып, мыҡты-олпат кәүҙәһе менән бүлмә күләмен ҡыҫырыҡлап аҙымланы. – Милләттәрҙең үҙ билдәләнешен танымаған Керенский хөкүмәте идеяны томалау сараһын күрәсәк, хатта штыкка аласаҡ. Шуның менән бер башҡорттарҙы ғына түгел, ә рус булмаған бөтә милләттәрҙе лә үҙенә ҡаршы аяҡландырасаҡ. Беҙ иһә бөтә милләттәрҙең мәнфәғәттәрен күҙәтәбеҙ. – Мырҙағолатовҡа әйләнеп ҡараны. – Ҡәҙерле башҡорт иптәш, аңланығыҙмы шуны?\n-- Әлбиттә, Лев Давидович.\n-- Тимәк, хәйерле юл! Коба, Ырымбурға телеграмма һуғығыҙ, Мырҙағолатов иптәште эшкә екһендәр. Юҡһа Коростелев иптәш тигәндәре, милли кадрҙар етешмәй, тип зарлана ине.\nБүлмәнән ҡушарлап сыҡҡас, Сталин һалдаттың яурынбашына ауыр усын ятҡырҙы:\n-- Әйҙә, минең янға инеп сыҡ әле, фронтовик.\nТөрлө гәзиттәр өйөп һалынған ҡаҡ өҫтәлдә буяуы ҡубып иҫкергән телефон аппараты ла янда лапаҡ тимер сейф, өҫтәлде ике яҡлап берәр ултырғыс, ишек төбөндәрәк стена буйында арҡаһының күне йыртылып ярпыланған тар диван. Әсе тәмәке төтөнө терәй түшәмде. Ултырғыстың береһен һалдатҡа күрһәтеп, үҙе өҫтәл артындағыһына төпләнде, күҙҙәрен хәйләле ҡыҫып:\n-- Йә, оҡшанымы һеҙгә Лев Давидович? – тине.\n-- Ҡыҙ түгел бит ул, оҡшарға йә оҡшамаҫҡа.\n-- Ҡорораҡ тота инде ул, нишләтәһең... Мин инмәҫ борон минең хаҡта берәй нәмә әйттеме?\nИке юлбашсы араһында ҡара бесәй йүгергәнлеген шәйләгән Сәлимйән хәлде йомшарта төштө:\n-- Ниңә баштан уҡ Сталин иптәшкә инмәнең, милләттәр мәсьәләһен ул яҡшы белә, -- тип киҫәтте.\nСталин, ҡәнәғәт тамаҡ ҡырып, янға ҡайырылды ла сейфты шалтыратып асты; ҡыйырсыҡ ҡара икмәк, ҡағыҙ ярпыһына төрөлгән тоҙло балыҡ, сиректәйгә төшөп бүҫкәргән шешә алып, туҙрап ятҡан гәзиттәрҙең береһенә һалды. Икмәк ҡыйырсығын ҡап-урталай бүлеп, өҫтәл тартмаһындағы абрек хәнйәре менән балыҡты ҡырҡҡылап, шешәнең барлыҡ мөлкәтен ҡалай көрөшкәләргә тигеҙ бүлә ҡойоп, ғәҙәтенсә, күҙҙәрен хәйләле ҡыҫа биреп һынаны:\n-- Әгәр ҙә яңылышмаһам, һеҙ – мосолман, шулаймы? Хәмергә ҡаршы түгелме?\n-- Дүрт йыл буйы окоптарҙа үҙебеҙҙең кем икәнлекте лә оноттоҡ, алға килгәндән тартынмаҫҡа өйрәндек...\n-- Бына быныһы яҡшы. Хәҙер инде бөтәбеҙ ҙә бер туған – ысын пролетариат. Күтәрҙек!\nАсығып йөрөгән Сәлимйәндең башы ҡапыл зыңланы, икмәк менән балыҡты кинәнеп тумырҙы.\n-- Буржуйҙарҙан власты тартып алһаҡ, бөтә Россияла Совет власы урынлаштырһаҡ, яҡшы йәшәй башларбыҙ, -- тигәне томан артындағылай баҫлығып ишетелде.\n-- Фронтта беҙ яҡшы эшләнек – армия ҡоралын буржуйҙарға ҡаршы борорға әҙер. Керенскийҙы ҡасан быраҡтырабыҙ?\n-- Бик тиҙҙән. Быйыл уҡ. Ләкин, Владимир Ильич (Ульянов -- Ленин иптәш) бөтәбеҙгә ҡат-ҡат киҫәтеүенсә, эш Петроград менән генә осланмай. Бер үк ваҡытта Россияның бөтә төбәктәрендә лә берҙәм ҡуҙғалып, быға бөтә милләттәрҙе ылыҡтырып, урындарҙа эшсе-крәҫтиән, һалдат депутаттарының Совет власын урынлаштырырға кәрәк. Һеҙҙең башҡорт халҡы быға әҙерме?\n-- Әҙерләрбеҙ, ең һыҙғанып керешербеҙ. Әммә быуаттар буйына ҡаты иҙелгән, асыуҙан күҙе томаланған ярлы башҡортто ысынлап большевиклаштырыу өсөн, Ульянов -- Ленин иптәш яҙған баяғы мөҡәддәс өс шарттың, бигерәк тә һуңғыһының, тайпылышһыҙ үтәлеше гарантияланырға тейеш. Һуңғыһы, тигәнем, беләһегеҙ, милләттәрҙең ирекле рәүештә үҙ билдәләнешен тәьмин итеү.\nСталин шешәне һәм ризыҡ ҡалдығын сейфына кире йәшереп, төрөпкәһен ҡабыҙҙы ла иҙән буйынса йөрөштөрҙө, ҡалҡынырға иткән Сәлимйәнде яурынынан баҫып ултыртты.\n-- Барыһы ла булыр, уға һис шикләнмәйбеҙ. Бының өсөн, Владимир Ильич әйтмешләй, эшләргә, эшләргә һәм тағы ла эшләргә кәрәк... Беләһегеҙҙер, Керенский әфәнде беҙҙе, хаҡ революционерҙарҙы, “большевистик зараза” тип ләғнәтләй. Һеҙҙең бурыс, үҙ яғығыҙға ҡайтып, шул “зараза”ны бөтә илгә таратыу.\n-- Эшләрбеҙ, иптәш Сталин.\n-- Вәт быныһы – минеңсә. Һеҙ – ысын коммунист.\n-- Хушығыҙ, иптәш Сталин.\n-- Сабыр итегеҙ. – Телефондың ҡуласаһын шағырлатып әйләндерҙе, сымдың арғы осндағыға өндәште. – Иптәш Диманштейн, Силәбенән килгән Цвиллинг һиндәме? Йәһәт кенә икәүләшеп инегеҙ әле. – Трубканы урынына ҡаптырып, аңлатты. – Росияның милләттәр мәсьәләһендә соҡсоноп күҙе сыҡҡан, буғашаған ярҙамсым, Диманштейн иптәште әйтәм.\nСаҡырылғандар эйәртенешеп килеп инде – бая күргән Троцкий иптәш кеүек үк, ҙур кәкере танаулы, ҡалын бөҙрә сәсле урта йәштәрҙәге кешеләр ине. Тик Диманштейн тигәненең түбәһе сынаяҡ тәрлинкәһе яҫылыҡ ялтырай.\n-- Самуил Моисеевич, Соломон Моисеевич, таныш булығыҙ. – Тороп баҫҡан Сәлимйәнгә күрһәтте. Мырҙағолатов иптәш, фронттан; Урал зонаһында эшләй башлаясаҡ окоп большевигы.\n-- Башҡортмо, татармы? – Диманштейн күҙгә текләне.\n-- Һем... автономист икәнең күренеп тора.\n-- Совет автономисы.\n-- Аңлашыла, аңлашыла. Ләкин унда автономизм идеяһын коммунистар түгел, ә буржуазия эйәрләгән.\n-- Сөнки башҡорт коммунистары бармаҡ менән генә һанарлыҡ.\n-- Ә һеҙ нисек уйлайһығыҙ, Самуил Моисеевич? – Сталин төтөн бормаслатҡан төрөпкәһенең осон Цвиллингка тоҫҡаны.\n-- Беҙҙә 1910 йылдан биреле партия ағзаһы Шәмиғолов, уның шәкерте Нуриманов бар, тәүгеһе минең ышаныслы ярҙамсым. Беҙ ундай хәрәкәтте, кем генә етәкләһә лә, пролетариат революцияһы өсөн ифрат зыянлыҡлы һанайбыҙ.\n-- Ләкин ул хәрәкәт һеҙҙән башҡа йәйелә, башҡорт буржуазияһы, танырға кәрәк, гегемонға әүерелеп, башҡорт массаларының башында бара, -- тыныс ҡына киҫәтте ялтас түбәле.\n-- Беҙ уны бер һелтәнеүҙә киҫеп ташларбыҙ.\n-- Бик ҡиммәткә төшмәҫме?\n-- Әйткәндәй, һеҙ киҫәсәк ул баштар араһында тап беҙҙең партия ағзаһы... кем әле...\n-- Манатов, Иосиф Виссарионович. – Диманштейн ярҙамға килде.\n-- Эйе, Манатов та бар, тиҙәр, түгелме?\nЦвиллингтың сикәләре ҡыҙышты:\n-- Шул уҡ йәшерен буржуаз милләтсе-автономист – һарыҡ тиреһе ябынған бүре ул. Бүреләрҙе һарыҡтарға яҡын юлатмаҫҡа кәрәк -- башына етеп булһа ла арынырға! Был мәсьәләлә Бухарин иптәш яҡлыбыҙ.\nСталин, төрөпкәһен сытырлатҡансы тартып, түшәмгә ыҫын өрҙө:\n-- Бухаринды беләбеҙ. Ләкин һеҙҙең үҙ башығыҙ ҡайҙа һуң? – Ә, Самуил Моисеевич?\n-- Һағыҙаҡ ояһылай ҡайнаған Башҡортостан мөхитендә ҡаты ҡул ғына кәрәк.\n-- Тотҡан тоштан үк һындырып бармағыҙ әле, Самуил Моисеевич! – Диманштейн ҡорҙашының иңбашына әшнәләрсә ҡулын һалды. Сталин, төтөнлө төрөпкәһен усында йомған килеш иҙән буйлап йөрөштөрөп алды ла, ҡырт-боролоп өндәште:\n-- Ә бына һалдат шинеле кейгән башҡорт коммунисы ни әйтер әле? Мырҙағолатов иптәш, һүҙ – һеҙгә.\nСәлимйән тулҡынланыуын йәшермәне:\n-- Цвиллинг иптәштең үтә ҡырҡыулығы менән килешеп етмәйем. Дүрт йыл буйы окоптарҙа ҡаңғырһам да, илдән айырылманым, һулышын тойоп йөрөнөм. Цвиллинг иптәш атаған буржуазия бүреләре артында бөгөн оло көс тора -- ғәййәрлеге ҡанына һеңгән ике миллионлыҡ халыҡ массаһы. Ул, үҙегеҙ үк таныуығыҙса, автономия һорай, милли буржуазия шул идеяны бик оҫта файҙалана. Ләкин был идея улар тарафынан түгел, ә беҙҙең аша бойомға ашырылырға тейеш ине, сөнки партиябыҙ йыйындарында ҡабул ҡылынған резолюцияларҙа милләттәрҙең үҙ билдәләнешкә хоҡуғы асыҡ раҫланған, быны халыҡҡа арымай-талмай илтеп еткереү лазым. Бына мине, ябай башҡорт балаһын, арбаған коммунизм идеялары башҡаларҙы ла бик тиҙ яулар. Самуил Моисеевичҡа мин шуны әйткем килә: бүрене үлтерһәк тә, милләтте үлтереп булмай, яман ҡанҡойош китәсәк. Иң яҡшыһы – массаларҙы үҙ идеяларыбыҙға инандырып, буржуазияны хәрәкәт башынан тыныс сәйәси саралар ярҙамында олаҡтырырға; етәкселек теҙгенен үҙ ҡулыбыҙға көрмәп алып, Совет Рәсәйе эсендәге Совет автономияһын төҙөргә. Башҡортостандағы хәҙерге юлбашсылыҡ, минеңсә, әгәр белеп эш итһәк, Керенский артынса уҡ ауасаҡ.\n-- Логично. Бухаринсылар күпме генә маташмаһын, беләбеҙ: хәҙерге һәм яҡын алдағы шарттарҙа иң оптималь сара был, -- тине Диманштейн. – Күп милләтле Россияла башҡаса мөмкин түгел. Цвиллинг иптәш тә, бәлки, үҙ ҡарашын үҙгәртер...\n-- Артына ут ҡапҡас... – тип хихылданы Сталин. Цвиллинг ишеккә ыңғайланы:\n-- Ҡапмаҫ, һүндерербеҙ!\n-- Һүндерешергә ҡалһа, Шәмиғоловто ғына түгел, Мырҙағолатовты ла саҡырығыҙ. Ул Ырымбурға китә.\n-- Уныһына ҡаршы түгел.\nСталинға шуныһы мәғлүм ине: Иҙел – Урал төбәгендәге башҡорт автономияһы мәсьәләһе көн үҙәгенә ҡалҡып, уның тирәһендә ҡапма-ҡаршы ике көс тартҡылаша, шуларҙың теҙген остарын бер ҡулда ныҡ бөрөп тотоп уйнатырға...\nИҙел -- Урал мосолмандары араһында революцион эште ни рәүешле йәйелдерергә Цвиллинг иптәш менән арыу ғына килешеп, Мырҙағолатов Ҡазан вокзалына төштө -- йөрәк өҙгөс һағынылған тыуған илгә йәне-тәне менән тартыла ине. Вагонда аслы-туҡлы йоҡлап барғанында беренсе төндә үк һағыныслы төш күрҙе: оҙон-һары ҡуш толомло, көндәй яҡты йөҙлө, аяҙ күктәй зәңгәр күҙле мөғәллимә Гөлсәсәге...\nДүрт йыл буйына тубыҡтан ҡан кисеп йөрөп тыуған илен, яҡындарын күрергә өмөтө өҙөлә яҙған егерме алты йәшлек егет ошо 1917 йылдың ҡырыҫ көҙөндә поездары тейешенсә йөрөмәгән аҙаплы тимер юлдан, Ырымбурға туҡталмайынса үтеп, Һарыҡташ станцияһы аша Воздвиженский (Эйек тамағы) разъезына килеп төштө. Тоҙланып һәм уңып бөткән һалдат биштәрен (арҡа ҡапсығын) артҡан килеш Һаҡмар күперенән сығып, баш яҡ башҡорттары һәм дә Перовский атсапҡындары гиҙеп йөрөп таҡырайтҡан түтә юлдан Петровское (Кершәнник) яғына ыңғайлағас, арттан ылау ҡыуып етеп арбаға ултыртып алды – үҙҙәренең ауыл ҡарты; кескәй генә кибет асҡан да Тоҙтүбәнән киҫәкле тоҙ тейәп ҡайтып бара имеш. Ил хәлдәрен һорашҡас:\n-- Бөтмәҫтәй ҙә һуғыш булды – күҙ терәр ир-ат ҡалманы. Көнкүрештә көрсөккә терәлдек тамам: тоҙ ҙа, шырпы ла, кәрәсин дә, һабын да юҡ – ҡарама көлөнән һелте яһап йыуынабыҙ. Ә ситса-маҙар тураһында әйтеп тә тормайым. Баҫыуҙарҙы ҡарағура баҫты, тере мал һаны кәмене, сөнки ҡатын-ҡыҙ, ҡарт-ҡоро, бала-сағанан ғәйре эшләр кеше юҡ... – тип зарланып барҙы. – Һуғыштың тәүге йылдарында батша хәҙрәттәре һалдатҡа алынғандарҙың “һалдатка” тип исемләнмеш ҡатындарына айҙыҡын-айға аҙ булһа ла аҡсалата өлөш сығара ине, был иһә йәш һалдаткаларыбыҙҙы аҙҙырҙы: аҡса алғандары һайын, Кершәнниктән урыҫ хәмере ҡайтартып, йыйылышып эсәләр ҙә:\nҮлмәһен дә, ҡайтмаһын да –\nКилеп торһон аҡсаһы! –\nтип таҡмаҡлап бейейҙәр ҙә илайҙар...\n-- Ирҙәрен һағыналарҙыр... – Сәлимйәндең, ҡанға батып үлеп ҡалыусы окопташтарын хәтерләп, йөрәге сымырланы.\n-- Уныһы шулай инде. Күптәре тол ҡалып илаша, һалдатка аҡсаһы түләүҙәре лә әллә ҡасан уҡ онотолдо. Һуғыштан фәҡәт йә аяҡһыҙ, йә ҡулһыҙ булып ҡайталар. Йәнвәлидтәр күбәйҙе... Хәйер, быйыл февраль селләһендә ниндәйҙер һоро сәкмәнлеләр Петербурҙа Николай батшаны тәхетенән ҡолатҡандар икән, тип ишеткәйнек...\n-- Ул һоро сәкмәнлеләр – бына беҙ булабыҙ инде ул, -- тип көлдө Сәлимйән, шинеленә төртөп күрһәтеп.\n-- Шулайҙыр, сөнки шунан һуң донъялар тағы буталып, Рәсәйҙә тәртип бөтөп, ошо һинең һымаҡ уҡ, фронттан дезиртир ҡайтыусылар йышайҙы, хатта ҡоралдары менән...\n-- Һе! Ундайҙар ни ҡыла һуң?\n-- Болғаталар. Керенский тигән яңы батшаны ла түңкәрергә, һуғышты туҡтатырға, сөйәлле ҡулдар хөкүмәте төҙөргә, тип тамаҡ яралар. Уныһы ла булмаҫ тимә -- Петербурҙы әллә ниндәй ҡара сәкмәнлеләр айҡай, ти, бит тағы.\n-- Хаҡ һүҙ. Ҡара сәкмәнлеләр тигәнең – ҡара бушлатлы матростар ул, олатай.\n-- Керенскийҙы ла ауҙарһалар, тәхетендә ниндәй сөйәлле ҡул ҡалыр?\n-- Силәккә ҡапҡас табылыр – силәге генә булһын!\n-- Сөйәлле ҡул урынына герман кайзеры ултырмаһа ярай ҙа...\n-- Ҡайғырма, Рәсәйҙең үҙ кайзерҙары етерлек.\n-- Ләхәүәллә-ҡеүәтә! Беҙҙә лә донъялар болғансыҡ: урыҫтар – бер яҡҡа, татарҙар -- икенсе яҡҡа, ә беҙ үҙебеҙҙең яҡҡа тартабыҙ.\n-- Һуңғыһын нисек аңларға?\n-- Батырға ла йән кәрәк, килмешәктәр касафатына күпме түҙергә була? Баҡса эйәһе – түтәлһеҙ, үгеҙ эйәһе – күтәнһеҙ, тигәндәй, аҫаба ерҙәребеҙ таланып бөтөп, ус яҫыһындай тау-таш араһында ултырып ҡалдыҡ. Башҡорт мәнфәғәттәрен ҡайғыртырға, тип, быйыл йәйгеһен Ырымбурҙа йыйылған Икенсе ҡоролтайға мине лә делегат итеп ебәргәйнеләр, шунда мәсьәлә ҡабырғаһы менән ҡуйылып, Башҡортостан тупрағында үҙ яҙмышыбыҙҙы үҙебеҙ хәл итерлек милли-тупраҡлы мөхтәриәт төҙөү өсөн ең һыҙғанып эш башларға ҡарар ҡабул ҡылынды, барлығы ун ике инсандан хасил идаралыҡ – Башҡорт Мәркәз Шураһы һайланды, уның рәйесе – ялан-ҡатай Шәриф Манатов, урынбаҫары – юрматы Әхмәтзәкир Йәлитов, малиә эштәре бүлеге мөдире – мәрхүм Мөхәммәткамал ахун хәҙрәттең кинйәһе Фатих Дәүләтшин, сәркәтибе Шаһизада Бәпес тигән мәшһүр шағирҙыр.\n-- Ҡыҙыҡ! – Сәлимйән хатта устарын ыуып сәмләнде.\n-- Нимәһе ҡыҙыҡ -- әллә таныштарыңмы?\n-- Шулайыраҡ, олатай. Шәриф Манатовтан башҡаларын бик яҡындан күреп беләм, ә Манатовты минең менән фирҡәләш тип ишеттем.\n-- Әләйһә, улым, анауы арҡаңдағылай буш ҡапсыҡ түгел икәнһең – ауылға берәй файҙаң тейер?..\n-- Эй олатай, файҙа һәр кемдең үҙенән тора лаһа ул.\nБөтәһе лә йөрәк һыҙлатҡыс таныш та, һәм таныш түгел дә ауыл...\nБуралары ҡыйшайып, нигеҙҙәре сүгә төшкән атай йортона ҡара таңда арт ҡапҡанан барып керҙе. Йөрәккәйен сығып китерҙәй ырғылдыртып ҡыуандырғаны – ситән ҡура ышығында уны аяҡ атлауынан уҡ танып һулығып кешнәгән Шүлгән йылҡыһы тоҡомло Ҡантураттың ихлас тәбриге булды. Биштәрен бағана тарбағына элеп ҡалдырып, ҡураға атлығып инде лә ҡараңғыла ике күҙе ҡуҙҙай мөлдөрәп торған һөйөклөһөн тығыҙ яллы ҡайнар муйынынан ҡуш ҡуллап ҡосаҡланы, сикәләрен яндырып йәштәре ағылыуын да һиҙмәне:\n-- Йән киҫәгем Ҡантуратым минең, Ҡантуратҡайым минең! – Кеҫә төбөндә тумарлап йөрөп шымарған, ҡарайып ҡатҡан шәкәр ярсығын һиҙгер бәрхәт иренле ат ауыҙына ҡаптырҙы, тегеһе, башын сайҡап, шаҡырлатып сәйнәне. – Иҫән-һау ғына торҙоңмо, мине онотманыңмы ни, Ҡантуратҡайым минең, туйҙырыусым минең, тоғро дуҫҡайым минең! – Яңғыҙ атлы ерекмән йортоноң бар яҙмышын үҙ муйынына йөкмәгән һиҙгер йөрәкле һәм аҡыллы йән эйәһенең эҫе сикәһенә сикәһен баҫты, ат менән ерекмән күҙ йәштәре икеһе бергә буталды; бер йыл үтер-үтмәҫтән ат эйәрләнеп, ир-егет ҡоралланып, граждандар һуғышына ҡыҙыл ғәскәр булып китәсәктәрен, чехословак фетнәселәренә ҡаршы һуғышта Ҡантураттың, ярһыу йөрәген йәҙрә ярсығы тишеп үтеп, ҡоҙғондарға аҙыҡ булып йығылып ҡаласағын, яраланған ир-егеттең госпиталдә шул ғәзиз Ҡантураты менән яман һаташып ятасағын икеһенең береһе лә белмәне ...\nАтаһы Шәһәргәрәй ярты ҡарышҡа сүгеп, күҫе һаҡалы һәм сәсе ҡарҙай ағарған, кәүҙәһе лә ҡорошоп ҡатҡандай күренде. Әсәһе Шәрифә лә шаҡтай бирешһә лә, әүәлгесә бирешмәҫ тәбиғәтле, төҙ һынлы, ныҡ-баҙыҡ аҙымлы ине. Яуҙа юғалған яңғыҙ улдарының ҡәҙимгесә аяҡ-ҡуллы, баш-күҙле ҡайтып инеүенә ҡыуанып бөтә алмай, ҡайҙа ғына ултыртырға, ҡайһылай һыйларға белмәй өтәләнделәр.\n-- Башкөлләйгәме инде, балаҡайым?\n-- Белмәйем әле, әсәй, донъялар ҡайһы яҡҡа әйләнеп китер...\n-- Ҡантуратың һағынып көттө үҙеңде – атайыңдың һабанға сығыр хәле юҡ...\n-- Шулай ҙа бесән әҙерләй алғанһығыҙ.\n-- Уныһын өмә итеп алдырттыҡ инде.\n-- Инш-Алла, яғыр утыныбыҙ ҙа бар. – Һаҡалын һыпырғылап өҫтәне атай ҡарт. – Артабанғыһын Алла белә...\n-- Баш һау булһа – башҡа бүрек табылыр -- әҙәмсә йәшәп китербеҙ. Орлоҡ бармы бурала?\n-- Аҙыраҡ ҡына бар ҙа ул...\n-- Күберәген дә табырбыҙ. Яҙ ғына етһен: Ҡантуратты егеп сығып, яланаяҡ-ланып йөрөп бураҙналар ярырбыҙ. Өймәләмә тубалды муйынға аҫып, ҡолас киреп тос орлоҡтар сәсербеҙ.\nӘсәһе зарланып алды:\n-- Ҡартайҙыҡ, өй эштәре лә ҡыйын. Егәрле генә киленсәк алып ҡайтып, башлы-күҙле булһаң, ҡот ҡуныр ине йортҡа. – Яулығының мөйөшө менән күҙҙәрен һөрттө. – Үҙебеҙ күҙәтеп йөрөгән, бик уңған бер ҡыҙ ҙа бар – арыу нәҫелдән.\n-- Хәҙер ҡыҙ-ҡырҡын аҙҙы; бик яҡшы ҡарап йөрөп, әсәйең әйтмешләй, нәҫел-нәсәбен тикшереп алырға кәрәк.\nҺуңғы һүҙҙәр Сәлимйәнгә боҙ аҫтынан аҡҡан һыуҙай тоноҡланып ишетелде, сөнки, зәңгәр күҙле Гөлсәсәген иҫләүҙән һулышы ҡыҫылып, бераҙ өнһөҙ ҡалғандан һуң һораны:\n-- Заманында мин уҡытып киткән мәктәп һаман гөрләп торамы, кемдәр эшләй?\n-- Кемдәр, тип ни, аҡһап ҡайтҡан һыңар күҙле һалдат ҡына тырыштырған була шунда – үҙебеҙҙә кеше юҡлыҡтан, земствонан ебәргәйнеләр. Мәктәбебеҙ ҙә, түбәһе сереп, емерелергә тора. Мөғәллимә Гөлсәсәк менән һин эшләгән заманалар ҡайҙа инде ул хәҙер...\nСәлимйән, зиһенен кем һүреп иҫәнгерәтеүен белдерергә ҡыймайынса, башын эйеп тәрән уйға батҡан килеш тыңланы, ата-әсәһенең һүҙҙәре һаман әллә ҡайҙан алыҫтан килде:\n-- Бала-саға ҡара наҙан ҡалмаһа ярар ине...\n-- Земствоға күпме генә мөрәжәғәт ҡылһаҡ та, мөғәллимдәр һуғышҡа китеп бөттө, ә мөғәллимәләр етешмәй; Орскиҙа курс астыҡ, шунда уҡытып сығарғас, берәйһен ебәрербеҙ, тип яуап ҡайтаралар.\n-- Гөлсәсәк кеүек мөғәллимә булмаҫ инде ул...\nСәлимйән, тертләп, башын ҡалҡытты:\n-- Гөлсәсәккә ни булған? Ҡайҙа ул?\n-- Күпме көтһөн... һыуға батҡандай китеп юғалдың бит, балам...\n-- Бынан ике йыл элек, ҡайҙалыр бөрйән башҡорттары араһында уҡыта, кейәүгә сыҡҡан, тип ишеткәйнек...\nСәлимйәндең һулышы киҫелде, йөрәге өҙөлөп төшөрҙәй һыҙланы – Гөлсәсәге мәңгелеккә юҡ, тимәк...\nЛәкин һөйөклөһө уға шул тәүлектең төнөндә үк төшөнә килеп керҙе.\nБер ниндәй ҙә һуғыш та, айырылышыуҙар ҙа булмаған. Икеһенең, күҙҙәре күҙҙәрҙән китмәй, йөрәктәре ҡанатланып, мәктәптә балалар уҡытып йөрөгән сағы. Яҙғы ялт-аяҙ ял көнө. Яңы заман мәғарифы ҡушҡанса, уҡыусыларын жағрафия дәресе буйынса йәмле тәбиғәт ҡосағына экскурсияға алып сыҡҡандар.\nКәкүк саҡрыуҙары тынмай күкелдәп ғүмер һанаған хуш еҫле әрәмәлектә ҡарҙай ап-аҡ муйыл сәскәләре ботаҡтарын күбекләнеп япҡан мәл... Сәскәнән-сәскәгә ҡунып осҡан наҙлы күбәләктәрҙәй, ҡусҡыл үлән араһында балалар сыр-сыу ҡубып ырғып-һикерә, шуларҙы ҡарап хозурланып торалар. Йөрәктәрҙә быуып тыйылғыһыҙ дәрт, күңел тулы әйтеп бөткөһөҙ наҙ ғына... Икеһе хас та сабыйҙарҙай етәкләшеп, көлөшә-көлөшә, үлән кисеп барҙылар ҙа ҡояш һарыһы мылҡып торған түңәрәк аҡланға сыҡтылар, шәкәр кеүек ап-аҡ олонло ҡайын төбөндә туҡталдылар. Сәлимйән ҡыҙҙы кинәт ҡосағына ҡыҫты; Гөлсәсәк, күкелдәүсе бер кәкүкте тирбәлдергән ботағынан өшкөтөп, һауа сыңратып көлдө, яғымлы-йомшаҡ беләктәрен уның муйынына уралтты, төпһөҙ зәңгәр күҙҙәрен күҙҙәренә төбәне; шаян ел ҡыҙҙың арыш һаламылай һары маңлай сәсен бороп килтереп, егеттең сөм-ҡара маңлай сәсенә симәлдерҙе, икеһенең дә биттәрен ҡытыҡлап иркәләне; ә ялҡынлы ирендәре бик тә һаҡ, бик тә яй, бик тә ләззәтле көйҙөрөп бер-береһенә яҡынланы... Тик шул һуштан ҡалырҙай татлы мәлдә генә Сәлимйәндең ирендәре көтмәгәндә боҙло-тәмһеҙ тимер һалҡынлығы тойоп, башы артҡа салҡайҙы, Гөлсәсәк тә осҡандай юҡҡа сыҡты; һалҡын уҫаллығы менән ҡара янған яҫы һағаҡлы балта, икеһенең араһынан жыйлап үтеп, аҡ ҡайынға сабылды... һәм әсенеп, йөрәге ярылып ҡысҡырған Сәлимйән төшөнән тертләп уянып күҙҙәрен асты, үҙенең ҡаҡ һикелә -- ата йортонда ятҡанлығын көскә шәйләне. Араларын киҫкән яһил балта уның күҙҙәрендә мөһөрләнеп ҡалғайны...\nИртәнге сәй эскәндә лә атаһы ҡарт кисәге бүленеп ҡалғандарын дауамланы:\n-- Мәғрифәт усағы һүнгән ауыл ул, улым, киләсәге һүнгән ауыл. Ә һин бит атаҡлы Дәүләтшиндың мәҙрәсәһен бөткән зыялы мөғәллим...\n-- Ярар, уҡытырмын, саҡ ҡына баш-күҙ алайым. Ил төкөрһә күл була, тигәндәй, күмәкләшеп бура күтәреп, бинаһын да яңыртырбыҙ.\n-- Инш-Алла, бирһен Хоҙай.\n-- Тик тәүҙә Ырымбурға, шунан өйәҙ ҡалабыҙ Орскиға барып йомошлайһым бар.\n-- Тағы китәһеңме ни инде? – тип һыҡтанды әсәһе.\n-- Етәр, шыңшыма! – Ҡоро тотто атай ҡарт. – Һалдаттың явитсе итеү бурысы барҙыр – башҡалар кеүек дезертир булып ҡайтмаған бит. Ни тиһәң дә, һуғыш ваҡыты.\n-- Хоҙайым, был донъя ҡасан күсәренә ултырыр? Илдә иген ҡалманы, мал бөттө. Өҫтәүенә, анауы Столыпин тигәндәренең шойҡаны...\n-- Үлде бит инде ул, әсәй, үлтерҙеләр...\n-- Туда ему дорога! Тик, суртан үҙе үлһә лә, теше үлмәй: тирә-яҡ урыҫтары оторо яһилланды.\n-- Дөрөҫ әйтә әсәйең. Воронеж, Рязань яҡтарынан күсереп килтереп, тәнебеҙгә шырау итеп ҡаҙаған бәғзе ҡәүемдәр, “тәпир нам свобода!” тип, сабын-лыҡтарыбыҙҙы талап саба, урмандарыбыҙҙы ҡырҡып ҡорота, баҫыуҙарыбыҙҙы малдан тапата. Ҡортомға биргән ерҙәребеҙ өсөн һуҡыр тин дә түләмәй. “Башҡорт бөтөргә тейеш!” – тип лаф оралар.\n-- Шулай шул. Шөкәрә утарындағы Василий ызнакумыбыҙҙы беләһең бит, улым?\n-- Белмәй ни, атһыҙ урыҫ ине. Ҡышҡыһын рождество байрамдарында бала-сағаһын санаға тейәп йөрөтөп күңелдәрен астыртырға беҙҙең Ҡантуратты һорап алып ҡайтып китә торғайны.\n-- Бына шуның ҡарсығын осратҡайным Кершәнник баҙарында. Башы-күҙе аҡырайып яһилланған: “Һин, ҡәҙерле ызнакумка, эш уҙмаҫ борон суҡынып, урыҫҡа яҙылып ҡал. Башҡорт тиҙҙән бөтәсәк, бөтмәһә -- бөтөрәсәкбеҙ; ер-һыуҙары беҙгә, христиандарға, ҡаласаҡ, килде свобода!” – ти. Йылайыр урыҫтары башҡорт ауылдарына барымта яһай башлаған. Барымтаға ҡарымта китһә -- нишләрбеҙ?\n-- Уныһы булмаҫ та ул, әсәй. Урыҫтың да башы бар, үҙ башы үҙенә ғәзиз.\n-- Һин, әсәһе, шаштырма! Башҡорттоң тамыры тәрән. 1912 йыл Туҡай ҙа, Өфөгә килеп киткәс, суҡынырға ҡушмаһа ла, тап ана шулай яҙғайны. Әммә башҡорт йәшәне, йәшәй, йәшәр!\n-- Ошо болғансыҡ ваҡытта башһыҙҙар күбәйҙе шул.\n-- Ләкин башлылар ҙа етерлек, әсәһе. – Улына әйләнеп ҡарап әшкәртте. – Бөгөн берҙән-бер төп таяныс – Ырымбур, Каруанһарайҙан эш йөрөткән Башҡорт Мәркәз Шураһы, ишеткәнһеңдер. Ысын уҙамандар һайланған унда, араларында үҙеңдең һуғыштағы дуҫың Ғәлиәхмәт Айытбаев та бар.\n-- Бына нисек! Уныһын ҡайҙан белдең?\n-- Ауылына ҡайтышлайы беҙгә һуғылып, бер кис ҡунып, хәлдәреңде һөйләп киткәйне. Икебеҙ тиң коммунистар фирҡәһенә ылығып, ысын бәлшәүик булдыҡ, аҡ батшаны ауҙарыштыҡ, тигәйне. Шул ысынмы?\n-- Ғәлиәхмәт юҡты һөйләмәҫ, атай.\n-- Әләйһә, бәлшәүик кем дә коммунист кем ул?\n-- Икеһе лә бер, тип әйтерлек, атай. Иҙелгән халыҡ мәнфәғәттәренә зерә тоғролоҡлораҡ, ҡыйыуыраҡ көрәшсе була ул большевик.\n-- Башҡорт Мәркәз Шураһының рәйесе Шәриф Манатов кеүекме?\n-- Уны мин яҡындан белмәйем, әммә Петербурҙа Ульянов -- Ленин иптәш етәкләгән яугир фирҡәнең ағзаһымын, шуға күрә большевикмын, тип әйтһәм дөрөҫ булыр. Бөтә Рәсәй халыҡтарын, шул иҫәптән башҡортто ла, бөгөнгө афәтле тормоштан шул фирҡә генә ҡотҡарасаҡ.\nАтай ҡарт елкәһен тырнаны:\n-- Ай-һай, алыҫ Битирбурҙан тороп белерҙәрме беҙҙең хәлде? Аҡ батша ла белмәне. Бабалары ҡул ҡуйған шартнамәләрҙе боҙоп, ярлы башҡортто үлем хәленә килтереп еткерҙе.\n-- Ярлы башҡорт хәлен беҙ, бындағы башҡорт большевиктары, яҡшы белә. Һәм беҙ бөтә Башҡортостанда башҡорт ярлы-ялпыларының Совет хакимиәтен урынлаштырып, халыҡҡа ысын хөрриәт бирәсәкбеҙ.\n-- Ни тигән һүҙ ул Совет?\n-- Шул уҡ Шура ул.\n-- Әләйгәс, Каруанһарайҙағы Шәриф Манатов һин әйткән ул Ульянов -- Ленин менән фекерҙәш икән – ул да башҡорт шуралары төҙөй бит.\n-- Ләкин беҙҙең шуралар бер башҡорттоҡо ғына түгел, ә Башҡортостанда йәшәгән барлыҡ милләттәрҙеке буласаҡ.\n-- Ай-һай, улым, ҡырҡҡа бүленгән бөтөн икмәкте ҡабат йәбештереп-бөтөнәйтеп булырмы икән?..\nСәлимйән өндәшмәне. Өйберенсә, тигәндәй, йөрөп ауылдаштарының хәлен белгәс, Ҡантуратын эйәрләп, тирә-яҡты, шул иҫәптән урыҫ араларын, көнкүреш һәм сәйәси һулыш йәһәтенән барлап ҡыҙырҙы – ҡайҙа ла шул бер тын алыш... һамҫып ятмаҫҡа кәрәк!\nҺарыҡташ тимер юл станцияһынаса илтеп ҡуйырға бер ылаусыны яллап (атай ҡарт сирләп тора), таң һарыһынан биштәрен тотоп сыҡҡас, Ҡантураты янына инеп хушлашыуҙан тыйылды – китеүе оҙаҡҡа булмаһын. Ләкин оҙаҡ юғалып тороп пәйҙә булмыш йәш хужаһын күреп туймаған арғымаҡ ситән аҙбарҙан оҙон итеп кешнәп ҡалды.


Космонавт менән тура бәйләнеш | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nРус драма театрында баш ҡаланың Октябрь районы хакимиәте мәктәп уҡыусылары өсөн космонавт, ике тапҡыр Советтар Союзы Геройы, Рәсәйҙең космонавтика Федерацияһы президенты Владимир Коваленок менән осрашыу үткәрҙе. Осрашыу тура бәйләнеш аша барҙы. Авиация генерал-полковнигы үҫмерҙәргә йыһан карабында булған ваҡиғалар тураһында һөйләне, хәтирәләре менән уртаҡлашты. Театр фойеһында байрамда ҡатнашыусылар өсөн күсмә планетарий эшләне. Ә буласаҡ инженерҙар ҡунаҡтарҙы үҙҙәре уйлап тапҡан яңы технология өлгөләре менән таныштырҙы. Бындай нейромашинаны, мәҫәлән, илдең ике юғары уҡыу йортонда һәм Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернатында ғына күрергә була.


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Другое / Конспекты / Урок башкирского языка (5 класс)\nДәрес темаһы: Ә.Әминевтың “Әсикмәк” хикәйәһен өйрәнеү. Маҡсат: Уҡыусыларҙың Яҙыу Һәм һөйләү телмәрен үҫтереү, яңы һүҙҙәрҙе үҙләштереү, әҫәргә ҡарата фекеркңде әйтергә өйрәтеү. Ветерандарға, Ватанды Һаҡлаусыларға, әсәйҙәргә һөйөү, хөрмәт, ихтирам, ғорурланыу хистәре тәрбиәләү. Йыһазландырыу: Мультимедиа проекторы, интерактив таҡта, Ә.Әминевтың фоторәсеме, китаптары, “Ағиҙел” журналы. Дәрес барышы Ойоштороу мәле. Маҡсаттар әйтеү, баһалау тураһында әйтеү (ҡағыҙ битенә + ҡуйыу) Яҙын сәсәләр,Көҙөн уралар, Тирмәндә тарталар.Нимә ул? – Дөрөҫ, икмәк. Икмәк – беҙҙең иң ҙур байлығыбыҙ. – Нисек уйлайһығыҙ балалар бөгөн ниндәй тема буласаҡ? = икмәк тураһында Икмәк тураһында план төҙөйөк. Дәрестә нимә эшләрбеҙ? (Хикәйә уҡырбыҙ, мәҡәлдәр әйтербеҙ, йомаҡтар ҡойорбоҙ, икмәкте ҡәҙерләргә өйрәнербеҙ) Өй эшен тикшереү. Кем икмәк тураһында мәҡәлдәр,йомаҡтар белә? -Икмәк – ил байлығы. -Икмәктән оло аш юҡ. -Ерҙе һөйгән ас булмаҫ. - Икмәкте ер уңдырмай, тир уңдыра. Икмәк, әпей- әпекәй... Сығыштар (Йомаҡтар, мәҡәлдәр) -Күкрәктәренә терәп икмәк киҫкәндә әсәләр ана шулай ҡәҙерләп әйтәләр. Уҡыусылар, һеҙ күпме ашаһағыҙ ҙа ашай алаһығыҙ. -Һәр вакытта шулай булган микән һуң? - Ә бына һуғыш вакытында нисек булды микән? (Ленинград блокадаһы-сығыш) - Таңдарыбыҙ тыныс атһын, көндәребеҙ бәрәкәтле үтһен, татлы йоҡоларыбыҙ бүленмәһен өсөн һалдаттар көн-төн ил сигендә һаҡта тора. Февраль айында барыбыҙ өсөн дә ҡәҙерлә байрам-Ватан һаҡлаусылар көнөн билдәләйбеҙ. -Уҡыусылар, кемдәрҙең олатай-өләсәйҙәре, туғандары Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан? -йә атайҙары армия сафтарында хеҙмәт иткән, йә ағайҙары Ватанды һаҡлай? (Уҡыусыларҙың яуаптарын тыңлау) 3. Дәрестең темаһы менән таныштырыу. -Бөгөн һуғыш темаһына арналған, икмәкте ҡәҙерләргә өйрәтә торған тағы бер әҫәр менән танышасаҡбыҙ. Ул “Әсикмәк” тип атала. тема., число яҙыла - Был әҫәрҙе яҙыусы Әмир Әминев ижад иткән. Ул әле “Ағиҙел” әҙәби журналының баш мөхәррире. Яҙыусының бик күп китаптары донъя күргән(Уның китаптары, “Ағиҙел” журналы хеҙмәткәрҙәре бергә төшкән фотоһы.) Әмир Әминев та, атай-олатайҙарыбыҙ, ағайҙарыбыҙ кеүек , Ватаныбыҙҙы һаҡлап армия сафында хеҙмәт иткән. 4.Һүҙлек эше. -Текст менән танышҡанға тиклем, унда осраясаҡ һүҙҙәрҙең мәғәнәләрен асыҡлайыҡ. Хәбәрһеҙ юғалған-пропал без вести; төш юрау-толковать сон; эңер-ҡояш байыйған ваҡыт-сумерки; йыуатыу-утешать. 5. Әҫәрҙе уҡыр алдынан һорауҙарға иғтибар итегеҙ (таҡтала асыла)- Әҫәрҙең төп геройы кем? - Сәрби әбей ниндәй төш күрә, уны нимәгә юрай? -Тимерйән тигән исемгә ниндәй мәғәнә һалынған? - Сәрби әбей икмәкте ни өсөн һалдатҡа биреп ебәрә? 6. Ә.Әминевтың “Әсикмәк” хикәйәһен уҡытыусы ҡысҡырып уҡый. -сылбырлы уҡыу 7. Донъялар булһын тыныс, Кәрәкмәй беҙгә һуғыш! Физтәнәфес- хәрәкәттәр менән 8. Текст йөкмәткеһе өҫтөндә эш. -Ни өсөн Сәрби әбей яңғыҙ йәшәй? -Улы Тимерйәндең һуғыштан ҡайтмауына нисә йыл үткән? - Әбей кемгә өмөтләнеп йәшәй? Уның йыуанысы нимәлә? - Тимерйәндең хаты тураһында нимә әйтә алаһығыҙ? - Тимерйәндең хатында әсәһенә яҙған һүҙҙәрен текстан табығыҙ. “Тимергә ни булыр?” тигән юлдарҙы нисек аңлайһығыҙ? - Сәрби әбейҙе тағы ла нимә борсой? Ни өсөн ул икмәкте бешерергә була? – Тимерйән хатында икмәк тураһында нимә тип яҙа? – Әҫәр ни өсөн “Әсикмәк” тип атала? -Әсәләр улдарын көтә, әсәләр һәр ваҡыт балаларын ҡайғырта 8. Уҡыусыларҙың фекерен, дөйөмләштереп, йомғаҡлау. 10. Ижади эш. Өсмөйөшлө хаттар эшләү. -Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары йылдан-йыл кәмей бара, беҙ уларҙы хөрмәт һәм ихтирам итергә тейешбеҙ.Сәрби әбей улы Тимерйәндең өсмөйөш хатын уҡыта ла уҡыта. Тимәк ошо хаттар улар өсөн ҡәҙерле булғандар. Ә ни өсөн ошо хаттар өсмөйөшлө? Һуғыш ваҡытында һалдаттар ошондай өскөл һалдат хаттары яҙғандар. 10-се слайд. Хәҙер һеҙгә шундай ижади өйгә эш тәҡдим ителә; 1-се төркөм-һуғыш ветерандарына, 2-се төркөм бөгөнгө һалдаттарға хат яҙа.(Хаттарҙы уҡыу)11-се слайд 11. Рефлексия - Дәрес оҡшанымы? Нимәгә өйрәндек? Ниндәй яңы мәғлүмәт белдегеҙ?–Тамғаларҙы сутлап үҙегеҙгә баһа ҡуйығыҙ көндәлектәргә. Дәресте йомғаҡлау һәм баһалау. Ленинград блокадаһы Бөйөк Ватан һуғышының иң оҙаҡҡа һуҙылған һәм иң фажиғәле ваҡиғаларының береһе. 871көн фашистар ҡамауында булған ҡаланы совет һалдаттары азат итеүенә быйыл 70 йыл тула. Ленинград блокадаһы 1941 йылдың 8 сентябрендә башланып, 1944 йылдың 27 ғинуарына тиклем дауам итә. Бөйөк Ватан суғышында икмәкте карточкаға ғына биргәндәр.Был карточкалар нисек ҡыйбат булғандар.Әгәр ҙә инде ул карточканы юғалтһаң, 1 айға икмәкһеҙ ҡалаһың тигән һүҙ.Шул карточкаға 250 грамм икмәк тейгән.. Ленинград хәзерге ваҡытта Санкт- Петербург ҡалаһы. Уны немец фашисттары солғап алгас, ҡаланан сығып булмай, кереп булмай. Аслык башлана. 900-гә яҡын көн һәм төн буйы ҡаланы һаҡлау кешелек тарихындағы сағыштырғыһыҙ ҡаһарманлыҡ өлгөһө булып тора. Блокаданы өҙөү совет ғәскәрҙәре өсөн генә түгел, көн-төн хеҙмәт итеп, Совет армияһын кәрәкле әйберҙәр менән тәьмин итеп торған бар ил халҡы өсөн көтөп алынған ваҡиға була. Подайте заявку сейчас на любой интересующий Вас курс переподготовки, чтобы получить диплом со скидкой 50% уже осенью 2017 года. Выберите специальность, которую Вы хотите получить:\nАвтор Авхадиева Альбина Химматовна\nДВ-198083 Получить свидетельство о публикации\n26.11.2015 Просмотров: 401 Комментариев: 0 СОЗДАЕМ задания по предмету ON-LINE с программой www.learningapps.org\n26.11.2015 Просмотров: 255 Комментариев: 0 Методическая разработка занятия по УП.02 на тему "Диагностика заболеваний сельскохозяйственных животных"\n26.11.2015 Просмотров: 508 Комментариев: 0 Методическое пособие по профессиональному модулю ПМ. 05 "Санитар ветеринарный"\n26.11.2015 Просмотров: 940 Комментариев: 0 План работы с молодыми специалистами.\n26.11.2015 Просмотров: 207 Комментариев: 0 Эссе "Я и моя профессия воспитатель"\n26.11.2015 Просмотров: 1234 Комментариев: 0 Аттестационная работа .Тема: "Социально-психологическая помощь детям с ЗПР"\n26.11.2015 Просмотров: 1290 Комментариев: 0 624557624533624519624490624481624465624462


СУЛПЫЛАР – «ОНОТОЛҒАН ҠИММӘТТӘР» » Башкортостан кызы\nБашҡортостанда hәм күрше өлкәләрҙә биҙәүестәр итеп ҡулланылыусы сулпы hәм көмбәҙҙәр әле лә күпләп осрай. Сулпы-көмбәҙҙәрҙең яҙмалары брахми, арамей, кхароштхи, хазар хәрефтәрен hәм башҡорттоң нота тамғаларын ҡулланып башҡарылған.\n...Мәҫәлән, Ейәнсура районы Ибрай (Урмансы) ауылында йәшәүсе Хаҡҡолой Хәбибҡолой улы Ҡыҙрасов «Айыры ҡарағай» тип аталған ерҙә тапҡан сулпыла башҡорттоң «Саҡ менән Суҡ» бәйетенең көйө сүкелгән булып сыҡты.\nНоталарыбыҙҙың «Доңри миhасул лясин\_\_Тәңрене маҡтар өсөн барлыҡҡа килтерелгән тел» тигән махсус атамаһы булып, билдәләре ошондай рәүешле.\nҒәжәп хәл! «Ҡырағай-күсмә тормош алып барған» тигән башҡорт борондан мәҙәниәтле, юғары зауыҡлы халыҡ булған да баһа! Уйға һала! Ахыр, тарихыбыҙҙы ентекләп өйрәнгәндән hуң, шуға төшөндөм. Беҙҙең ир-ат, алыҫ көтөүлектәрҙә йә оҙайлы яуҙарҙа йөрөү сәбәпле, үҫеп килгән быуынды тәрбиәләү күбеһенсә ҡатын-ҡыҙ тарафынан атҡарылған. Ир балалар 12 йәшкә тиклем ғаиләлә, әсәләре янында, тәрбиәләнеп, бер мөсәл үткәс, йә ат ҡараусы, йә ҡорал йүнәтеүсе булып ғәскәри хеҙмәт башлаған. Күсмә тормошта китап ташып йөрөп булмай. Ата-бабалар, ҡатындарына ярҙам йөҙөнән, биҙәүестәр менән уҡыу-уҡытыу әсбаптарын берләштерә.\nМәләүез районында табылған бер биҙәүестән күренеүенсә, уларҙың hәр береhе йә ниндәйҙер дини мөнәжәткә, йә иhә, Ейәнсура сулпыhы кеүек, айырым халыҡ көйҙәренә бағышланған. Биҙәүес сулпыларындағы мәғлүмәттәр талас-сирия hәм нота яҙмалары ҡулланып башҡарылған...\n...Тәнҡитселәребеҙ айырым hүҙҙәрҙе «башҡорттоҡо түгел» тип, был мәҙәни ҡомартҡыларыбыҙҙан айырырға тырышыр. Шуға күрә уларҙың бик борондан башҡорт текстарында ла, XX быуатҡа тиклемге башҡорт hәм татар әҙәбиәтендә лә ҡулланыуҙарын атап үтәм.\n«Ннитуз» – ҡушма hүҙҙер, йәғни «Нни+туз\_\_икмәк-тоҙ». Ғабдулла Туҡай яҙа: «Миңә hәр көн бирә ул аш вә наны».\n«Низлу» – шулай уҡ ҡушма hүҙ. «Ней+залу\_\_Тыңла аҙашҡан кем». «Ней» hүҙе хәҙерге телебеҙҙә «тыңла әле» тигәнде аңлата. Ошо ук hүҙҙе Ғәбделтаhир әл Бөрйәни иhә «нәгү\_\_тыңла» тип яҙа. Ҡәйүм Насыри, мәҫәлән, былай ти: «вә hәвәскә эйәргән кеше залләләттер».\n«Нирзг» – ҡушма hүҙ «ни+рзг\_\_йәшерен булмаған».\nҠол Ғәли яҙа: «Разын эҙләп айрык hүҙ hис өндәшмәне».\n«Лмг» – боронғо hүҙ, хәҙерге башҡорт теленә «ялтырауыҡ, нурлы» тип тәржемә ителә.\n«Ктп» – диалект hүҙ, «кдб\_\_алдаҡсы» мәғәнәһендә. Утыҙ Имәни яҙа: «Оғроно, кәзибте hәм наҙанды ғалим кемсә сәвәме шимде уны».\n«Глн» – диалект hүҙ, «гыйллан\_\_асыуҙан; күрә алмауҙан» hүҙенән. Ғабдулла Туҡай яҙа: «Күрмәй иҙҙе беҙҙе милләт күҙендә булған гыйлләттэн».\n«Злкн» – диалект hүҙ, «за лөгән\_\_тел хужаhы; hүҙ хужаhы» тигән мәғәнәлә.\nМәләүез сулпыларының аналогы Йылайыр районында ла табылған.\nШулай итеп, айырым сулпылар өлгөhөндә бөгөн башҡорт көйҙәре тураhында яңы мәғлүмәт белдек. «Сулпы» hүҙе «онотолған ҡиммәт» тигәнде аңлата. Тимәк, «онотолған ҡиммәттәргә» рухи ҡомартҡылар, көйҙәр яҙып, изге хазинаны киләсәккә мираҫҡа ҡалдырған ата-бабалар.


Мәрхүмдәрҙе Ислам ҡануны буйынса оҙатыу\nМәйетте оҙатҡанда үтәләсәк ғәмәлдәргә (фарыз кифая ғәмәлдәргә) шулар инә:\n3.Йыназа намаҙы уҡыу.\n1 Мәрхүмдәрҙе мосолман йолаһы буйынса тәрбиәләү\n2 Тәһәрәт һәм ғөсөл\n3 Йыуыу тәртибе\n5 Һуңғы кейем\n6 Кәфенлекте алдан әҙерләп ҡуйырға яраймы\nМәрхүмдәрҙе мосолман йолаһы буйынса тәрбиәләүҮҙгәртергә\nМәрхүмдәрҙе, тәрбиәләп, мосолман йолаһы,Ислам ҡануны буйынса оҙатыу - фарыз кифая.\nМәйеттәр ғәмәлдә бысранмаған була. Ләкин Аллаһ хозурына таҙа, таһәрәтле барыуҙары өсөн мәйетте йыуыу талап ителә. Шланг менән һыу һиптереп йыуыу динебеҙ йолаһына тап килмәй.\nМәйетте мәрхүмдең иң яҡын кешеләре йыуа. Яҡындарынан йыуырҙай кеше юҡ икән, ул сағында был ғәмәлде башҡа берәй мосолман кеше атҡара.\nМәйетте йыуыу, кәфенләү ауыр эш түгел. Әммә был эште мәсеттән саҡырылған мөәзиндәрҙең башҡарыуы хәйерлерәк. Сөнки динебеҙ ҡанундарын яҡшы белеүсе, теүәл үтәүсе кешегә тапшырыу, әлбиттә, яҡшы була.\nБәғзе берәүҙәр мәрхүмдәрҙе тәрбиәләүҙән: йыуыуҙан, кәфенләүҙән, ҡәбер ҡаҙыуҙан, табутты күтәрешеп барыуҙан тартына. Төшкә инер, гел генә күҙ алдында булыр, тип фараз итә улар.\nМәйеттәрҙе йыуыу, кәфенләү - бик сауаплы эш. Яҡты донъя менән хушлашып, мәңгелек йортҡа китеүсе ҡәрҙәшебеҙгә (дин ҡәрҙәшебеҙгә) кешелек һәм мосолманлыҡ бурысын атҡарып, ҙур изгелек эшләгән була ул кеше. Сөнки мәрхүмдәрҙе мәңгелек йортҡа оҙатыу - тереләрҙең бурысы. Был ғәмәл - фарыз кифая.\nМәйетте йыуғанда, резина бирсәткәләрҙе ҡулланырға мөмкин. Аллаһ Тәғәлә үә тәбәрәкә мәйеттәргә рәхмәт һәм мәғфирәт (ғәфү) әйләһә икән. Мәрхүмдәрҙең һәр ҡайһыһы, Аллаһтың рәхмәтенә өлгәшеп, йәндәре Йәннәттә булһын. Көнө бөтөп, әжәле еткән һәр кемдең, мәңгелек йортҡа күскәндә, иманы юлдаш булһын. Амин.\nТәһәрәт һәм ғөсөлҮҙгәртергә\nМәсеттәрҙә махсус улаҡтар бар. Улар мәйет йыуғанда ҡулланыла.\nМәйетте, күтәреп, улаҡҡа һалалар. Арҡаһына ятҡырыла, йөҙө өҫкә ҡарай.\nӘгәр ҙә мәйетте йыуа торған урын киң икән һәм мәйетте, улаҡта ятҡан килеш, бороп йөрөтөрлөк иркен икән, ул саҡта мәйеттең аяҡтары ҡиблаға ҡаратып һалына. Был осраҡта баш яғы өҫтәрәк (юғарыраҡ) һалына. (Улаҡ шулай ҡуйыла.) Мәйеттең йөҙө ҡиблаға йүнәлтелгән була.\nМәйетте йыуған ерҙә (бүлмәлә) йыуыусы һәм уның ярҙамсылары ғына була. Бүтән кешеләрҙең инеп-сығып йөрөүен туҡтатып торорға кәрэк. Улаҡҡа һалған ваҡытта, улаҡтан алған саҡта, өҫтәмә ярҙамсыларҙың кәрәк булыуы ихтимал. Ундай саҡта уларҙы саҡырып индерәләр.\nМәйетте йыуыусы кешенең таһәрәтле булыуы мотлаҡ. Таһәрәтһеҙ килеш йәки ҡатын-ҡыҙҙың күреме килгән саҡ икән, мәйетте йыуыу - мәкруһ. Мәйетте йыуғанда һөйләшеү тыйыла. Фәҡәт кәрәк һүҙ (мәйетте йыуыуға ҡағылышлы кәрәкле һүҙҙәр) генә әйтелә.\nМәйетте йыуа башлар алдынан йыуасаҡ кеше ңиәт ҡыла: «Ошо мәйетте таһәрәтләндерергә һәм ғөсөлләндерергә ниәт ҡылдым».\nЙыуыуҙы: «Бисмилләһир-рахманир-рәхим» тип башлайҙар, һәм ошо доғаны мәйетте йыуа башлағандан алып йыуыуҙы тамамлағанға ҡәҙәр ҡабатлайҙар: «Ғуфранәкә йә Рахмән».\nБыл һүҙҙәрҙең мәғәнәһе: «Рахман булған Раббым мәғфирәтеңде (Ғәфү итеүеңде) теләйем».\n1.Истинжә алдырыла: йыуыусы, сепрәкте бармаҡтарына урап, мәйетте истинжә ҡылдыра (осаһын таҙалай), өс мәртәбә истинжә ҡылдырыу кәрәк. һәр мәртәбәһендә сепрәк алыштырыла һәм яңы сепрәк ҡулланыла.\nИғтибар итегеҙ: йыуған, кәфенләгән саҡта мәйеттең ғәүрәт ерҙәре даими ябылған (ҡапланған) булырға тейеш.\nа)ауыҙы, танауы мәсехлэндерелә. Ауыҙ йәки танау эсенә һыу индерелмәй. Йыуыусы, сепрәкте бармаҡҡа урай һәм уны (сепрәкте) еүешләй. Ана шул еүеш сепрәк менән мәйеттең ирендәрен, танау тишектәрен мәсехләндерә (һөртөп таҙарта);\nб)битен йыуа (өс мәртәбә);\nв)ҡулдары йыуыла (иң элек - уң ҡулын, унан һул ҡулын) - өс мәртәбә йыуыла;\nг)башына мәсех ҡылалар. Еүешләнгән сепрәк менән сәстәрен аралап һөртөү (өс мәртәбә). Муйынына, ҡолаҡтарына мәсех ҡылыуҙың кәрәге юҡ;\nд)аяҡтары йыуыла (өс мәртәбә). Иң тәүҙә - уң аяғы, унан һуң һул аяғы йыуыла. Аяҡтарҙы йыуыу - шайтан ашыҡҡа тиклем.\nТаһәрәтләндереү тамамланғас, мәйетте ғөсөлләндерәләр.\n1.Мәйеттең сәстәре һәм бөтә башы йыуыла (өс мәртәбә).\n2.Һул яҡ ҡабырғаһына ятйырып (һул яғына бороп һалып), уң яғы йыуыла ( өс мәртәбә).\n3.Уң яҡ ҡабырғаһына ятҡырып (уң яғына бороп һалып), һул яғы йыуыла (өс мәртәбә).\nИғтибар: тәүҙә уң яғы йыуыла, шунан һуң -һул яғы. Шуның менән ғөсөлләндереү тамамлана.\nҒөсөлләндергәндән һуң мәйетте ултыртҡан һымаҡ әҙ генә ҡалҡытып, ҡорһағын өҫтән аҫҡа ҡарай һыпыралар. Был саҡта бер аҙ баҫым яһала. Шулай иткәндә, мәйеттең осаһынан нәжес сыҡһа, нәжесен һыу ҡойоп, йыуып ебәрәләр (улаҡ буйлап ағыҙып ебәрәләр).\nНәжесе сыҡты тип, мәйетте яңынан таһәрәтләндереүҙең кәрәге юҡ.\nЙыуғандан һуң, таҫтамал йәки сепрәкте мәйеттең тәненә тейгеҙеп- тейгеҙеп, киптерәләр, ҡороталар.\nӘҙәмде, ғәләйһис-сәләм, Аллаһ тупраҡтан (ҡыҙыл балсыҡтан) яралтҡан. Әҙәм балалары, фани донъяла көнө бөткәс, тупраҡҡа ҡайтарыла.\nМәрхүмдәргә затлы кейемдәр кейендереп ҡәбергә һалыуҙың һис кәрәге юҡ. Ҡәберҙе ҡаҙып асып, затлы кейемдәрҙе, затлы әйберҙәрҙе урлау борон да булған, әле лә бар, Аллаһ һаҡлаһын! Шуға күрә лә мосолмандарҙа, мәйеттәрҙе пак кәфенгә төрөп, ябай һәм арзанлы итеп ерләү хуп күрелә һәм шулай ҡанунлаштырылған.\nИрҙәрҙең Ахирәт кейеме өс өлөштән тора:\nАхирәт күлдәге - муйын тәңгәлендә иҙеү уйылған һәм мәйеттең муйынынан аяҡ остарына тиклем етеп торған кейем.\nИзар - баштан аяҡҡа ҡәҙәр кәүҙәне төрә торған туҡыма.\nҠатын ҡыҙ мәйетенә бынан тыш күкрәк ябыуы ябыла. Күкрәк ябыуы изарҙың өҫтөнә ябыла.\nЛифәфә менән мәйет икенсе мәртәбә төрөлә.\nКәфенлекте алдан әҙерләп ҡуйырға яраймыҮҙгәртергә\nӘлбиттә, ярай. Ирҙәр, мәҫәлән, сәллә кейә. Сәллә матурлыҡ өсөн дә, бүтәндәрҙән айырылып торор өсөн дә түгел, ә бөтөнләй икенсе маҡсатта кейелә.\nИр-ат йыш ҡына сәфәрҙә була. Өйҙән ситтә вафат була ҡалһа (кешеләрҙән бер кем дә әжәленең ҡасан һәм ҡайҙа килерен белмәй), башындағы сәлләһе - кәфенлек итеп файҙаланыла.\nСәлләнең мәғәнәһе шунда: «Әлхәмдү лилләһи, йәшәүемде дауам итәм, Ахирәтте иҫтә тотам», - тигән уй менән кейә мосолмандарҙың ир-аты. Тимәк, ир-ат кәфенлеген хатта һәр саҡ янында йөрөтә. Шул миҫалдан гына ла кәфенлекте алдан әҙерләп ҡуйыуҙың һис ғәйебе юҡ икәне аңлашыла.\nКәфенлек өсөн аҡ туҡыма файҙаланыла. Иң арзанлы туҡыма булыуы яҡшы. Сөнки артыҡ сығым тотоноуҙың исрафҡа юлыҡтырыуы мөмкин.\nИрҙәргә - һигеҙ метр, ҡатын-ҡыҙға ун метр туҡыма әҙерләү тейешле. Әгәр ҙә кеше бик буйсан икән, был самаға тап килмәй. Шуға күрә лэ туҡыманы күберәк әҙерләү кәрәк була.\nҒөмүмән, кәфенлекте мулыраҡ әҙерләүҙең зыяны юҡ.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Мәрхүмдәрҙе_Ислам_ҡануны_буйынса_оҙатыу&oldid=22837»\nПоследний раз редактировалась 28 сентябрь 2020 в 22:16\nБыл бит һуңғы тапҡыр 22:16 28 сентябрь 2020 үҙгәртелгән.


Өфөлә ағастарҙан ҡойолған япраҡтарҙы ҙур саң һурҙыртҡыстар менән йыя башланылар\nБаш ҡаланың Дим, Совет, Киров, Ленин райондары предприятиелары сүп-сар таҙартыу буйынса яңы машиналар алды.\n09 окт, 18:12\n“Миловка паркы” торлаҡ комплексының 400-гә яҡын өлөшсөһө тиҙҙән өй туйлай\nБыл турала Республика етәксеһенең алданған өлөшсөләрҙең инициатив төркөмө менән осрашыуында хәбәр ителде. Өлөшсөләр республика һәм ҡала етәкселәренә үҙҙәрен борсоған һорауҙарҙы бирҙе. Радий Хәбиров тағы бер тапҡыр ҡабатлап һәр йорт мотлаҡ төҙөлөп бөтәсәк, тине. Осрашыуҙа проблемалы 10 объект тикшерелде. Уларҙың һәр береһе буйынса эшлекле тәҡдимдәр яңғыраны.\nБыйыл 9 күп фатирлы йорт файҙаланыуға тапшырылған. 500-ҙән ашыу ғаилә фатир алған. Ҡайһы бер йорттар федераль аҡса йәлеп итеп төҙөп бөтөләсәк. Был турала Республика башлығының алданған өлөшсөләр менән осрашыуында белдерелде. Радий Хәбиров әйтеүенсә, был мәсьәлә иғтибар үҙәгендә ҡала.\n09 окт, 12:07\nӨфөлә ҡар таҙартыу техникаһы әҙерләнә\nҠышҡы миҙгелдә 450 трактор-машина ҡулланыу планлаштырыла. Улар 80 процентҡа әҙер. Был турала "Транспорт сәғәте" кәңәшмәһендә белдерелде.\n09 окт, 11:17\nБашҡортостанда киләһе йылда ремонтланасаҡ подъездар исемлеге төҙөлә\nПрограмма биш йылға иҫәпләнә. Йыл һайын 4 мең подъезд ремонтлау планлаштырыла. "Төбәк операторы" фонды етәксеһе Павел Сафонов.\n09 окт, 11:10\nРеспублика программаһы буйынса ремонтланған подъездарҙы даими тәртиптә тоторға кәрәк\nБашҡортостан төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ өлкәһен күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты ултырышында ошо турала белдерелде. Республика торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары Ирина Голованова.\n09 окт, 10:10\nӨфө-Аэропорт юлы өсөн Башҡортостанда яуаплылар булмай\nУл 1 ноябрҙә федераль ҡарамаҡҡа тапшырыла. Был турала республика хөкүмәтендә белдерелде.\nТорлаҡ төҙөлөшөндә тәртип урынлаштырыла\nРеспублика башлығы Радий Хәбиров Өфөлә айырым йорттар ғына төҙөүҙе туҡтатырға ҡушты. Комплекслы ҡарарға кәрәк, йорт янында балалар баҡсаһы, мәктәп, башҡа кәрәкле объекттар булырға тейеш, тип белдерҙе ул.\nРеспублика башлығы Радий Хәбиров ҡала башлыҡтарын урамдар таҙалығына иғтибар итергә ҡушты\nМуниципалитеттарҙа ниндәй техника барлығын анализларға кәрәк, тип белдерҙе ул "Транспорт сәғәте" кәңәшмәһендә. Өфө урамдарында туҙан проблемаһы бөтөрөлгән, әммә бындай хәл башҡа ҡалаларҙа һаҡлана, тине ул.\n08 окт, 10:00\nОктябрҙән Башҡортостан халҡы йылылыҡ өсөн яңы ысул буйынса түләй башлай\nБыға тиклем фатир хужалары коммуналь хеҙмәткә йыл дауамында бер үк күләмдә иҫәпләшһә, хәҙер килгән квитанциялар һаны, ҡағыҙ мәшәҡәте кәмейәсәк.\nБаш ҡалаға өҫтәмә ҡышҡы коммуналь техника һатып алынасаҡ\nМахсус техника паркы һуңғы арала күпкә яңыртылды, әммә ихтыяж һаман да юғары. Был мәсьәлә ҡышҡы айҙарға тиклем хәл ителергә тейеш, тине республика етәксеһе. «Төҙөлөш һәм транспорт сәғәте» форматында уҙған кәңәшмәлә ҡаланың ҡышҡылыҡҡа әҙерлеге тикшерелде.\n07 окт, 23:13\nӨфөлә төбәк операторҙарының Бөтә Рәсәй съезы үтте\nТорлаҡ-коммуналь хужалығын реформалауға булышлыҡ итеү фонды тураһындағы законға өҫтәмәләр индереү ҡарала. Уға ярашлы авария хәлендәге торлаҡтан күсереү менән шөғөлләнгән төҙөлөш компанияларына субсидия бүленсәк.\nРеспубликала матур һәм әһәмиәтле тип танылған йорт-биналар төҙөүселәргә премия тапшырыу ҡарала\nБыл турала Башҡортостан башлығы Хакимиәте етәксеһе Александр Сидякин Рәсәй төҙөлөш министры Владимир Якушев менән осрашыуҙа белдерҙе. Эстетик яҡтан иң яҡшы тип табылған проекттарға субсидия бүленәсәк, тине Александр Сидякин.\n03 окт, 23:07\nӨфөлә илдең Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ үҫеш йүнәлештәре барлана\nБөгөн Федераль министрлыҡтың стратегик сессияһы буйынса 2035 йылға тиклем күп фатирлы йорттарҙа капиталь ремонт уҙғарыуға бәйле һөйләшеү үтте. Унда ҡаралған төп йүнәлештәр буйынса Рәсәйҙең төҙөлөш һәм торлаҡ-коммуналь хужалыҡ министры урынбаҫары Максим Егоров.\n03 окт, 16:04\nБелгестәр автоһәүҫкәрҙәрҙе иғтибарлы булырға саҡыра. Күперҙәрҙә һәм юл үткәргестәрҙә тиҙлекте сәғәтенә 40 километрҙан арттырырға ярамай.\n03 окт, 13:10\nӨфө районында яңы 10 трактор асҡысын тапшырыу тантанаһы үтте\nЯңы БТЗ 150 тракторы “Башсельхозтехника” предприятиеһында Брянск трактор заводы менән берлектә етештерелгән.\n03 окт, 13:05\nӨфөлә сфетофорҙың төп сигналын ҡабатлаусы диод яҡтыртҡыслы һыҙаттар урынлаштырыла башланы\nУл һынау рәүешендә башҡарыла һәм водителдәрҙе йыраҡтан уҡ светофор сигналы тураһында иҫкәртеп юл хәрәкәте именлеген күтәреүгә йүнәлтелә.\n03 окт, 10:10\n02 окт, 22:33\nҠала һәм райондарҙа коммуналь ойошмалар урамдарҙа, ихаталарҙа ҡар көрәргә һәр саҡ әҙер булырға тейеш\nБыл бурысты республика Хөкүмәтенең оператив ултырышында республика Башлығы Радий Хәбиров ҡуйҙы. Ҡар таҙартыу беҙҙең яҡтарҙа бик сетерекле мәсьәлә, ул кешеләрҙең хәүефһеҙлегенә бәйле. Эште ҡыш еткәс проблемалар тыумаҫлыҡ итеп ойошторорға кәрәк, тине Радий Хәбиров.\n02 окт, 13:15


Салауат ҡалаһы ҡала округы советы ултырышында ҡала хакимиәте башлығын тәғәйенләү тураһында мәсьәлә ҡаралды. Конкурс һөҙөмтәләре буйынса был вазифаға контракт буйынса Фәрит Фәррәх улы Ғилманов тәғәйенләнде.\nКонкурс һөҙөмтәләре буйынса был вазифаға контракт буйынса Фәрит Фәррәх улы Ғилманов тәғәйенләнде.\nФәрит Ғилманов Ишембай районының ҡыҙыл Октябрь ауылында тыуған. Юғары белемле. Рәсәй Эске эштәр министрлығының Санкт-Петербург янғын хәүефһеҙлеге институтын, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Санкт-Петербург университеты адъюнктураһын тамамлаған, педагогия фәндәре кандидаты.\nХеҙмәт эшмәкәрлеген Салауат ҡалаһында янғын часы начальнигы урынбаҫары булып башлай. 2000 йылдан әлегәсә 36-сы янғын часы начальнигы була. Фәрит Ғилманов Рәсәй МЧС-ы миҙалдары, «Янғын һағының иң яҡшы эшсеһе» билдәһе менән бүләкләнгән.