Һарайлы-мең башҡорттарында осрашыу » Башҡортостан гәзите\nҺарайлы-мең башҡорттарында осрашыу\n6-02-2018, 00:03 // Рухиәт // Баҫып сығарырға\nҺарайлы – мең башҡорттарының аҫаба ерендә урынлашҡан ауыл. Райондың башҡорт теле һәм әҙәбиәте, татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары менән Ҡәнзәфәр бей исемендәге “Һарайлы” тарихи-мәҙәни үҙәге, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы Салауат Батыраев саҡырыуы буйынса юлландыҡ был төбәккә. Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның ижадына арналған осрашыуҙы республиканың Халыҡтар дуҫлығы йорто ойошторҙо.\nХ-ХI быуаттарҙан уҡ был ерҙә Мең ырыуы башҡорттары йәшәгән. Ә инде үҙ заманында тап Ҡәнзәфәр бей нуғайҙар менән башҡорттарҙы көньяҡҡа алып китмәһендәр өсөн көрәш алып барған, яуға сыҡҡан. Ҡазандағы хәлдәрҙән һуң 1552 йылда Ҡәнзәфәр бей Иван Грозный батша менән бәйләнешкә инә. Был хаҡта 1554-1555 йылғы шәжәрәләрҙә лә мәғлүмәт һаҡланған. Ҡайһы бер сығанаҡтарҙа Аҡ батша башҡорттарға ер биргән тип тә яҙалар, был дөрөҫ түгел: ул бары тик аҫаба халыҡтың булған ерҙәренә хоҡуғының үҙҙәрендә ҡалыуын раҫлаған грамота тапшыра. Был ваҡиға – башҡорт халҡының тормошонда бик мөһим этап.\nБыл хаҡта яҙғаным да булды. Төрлө ҡалаларҙа, дәүләттәрҙә нуғайҙар менән осрашырға насип иткәне бар. Уларҙың йән әрнеткес һүҙҙәре ҡолаҡ төбөндә яңғырап тора: “Вот уже пять веков ногайцам не везет!” – ти улар. Ә бит башҡорттарҙың да улар менән бергә китеүе, йә булмаһа, ҡыпсаҡ араһында юғалыуы, таралыуы ихтимал ине. Ниндәйҙер ҡөҙрәт менән халҡыбыҙ һаҡланып ҡалған. Тап Ҡәнзәфәр бей кеүек улдарының зирәк аҡылы менән дине, теле башҡа булған урыҫтар менән ҡатнашып йәшәүҙе хуп күргән улар. Эйе, бөгөнгө күҙлектән ҡарағанда, был хәлгә төрлө ҡараш ташларға була. Имеш, йолаларыбыҙ юғалған, башҡаларҙың арбаһына ултырғанбыҙ. Әммә нисек кенә булмаһын, ХХI быуатта ла башҡорт йәшәй бит әле! Аллаға шөкөр, республикабыҙ, гербыбыҙ, гимныбыҙ, халҡыбыҙ, телебеҙ бар!\nҺарайлы-Моталип – боронғо башҡорт ауылы. Ҡәнзәфәр бейҙең кесе улы Дистандан таралған тоҡом көн иткән бында. Тарихҡа күҙ һалып, иҫкә төшөрөп китәбеҙ: мең башҡорттары башлығы Ҡәнзәфәр – үҙ заманында урыҫ батшаларынан аҫаба ерҙәренә хоҡуғын раҫлаған грамота алған бей. Мең башҡорттарының Алексей Михайловичҡа 1671-1672 йылдарҙа яҙған айырым хатында Дистандың ер биләмәләренең сиктәре лә күрһәтелгән. Аҫаба башҡорттар булһалар ҙа, билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында улар үҙ ерҙәренә хоҡуғын юғалтып, припущенниктар булып китә. Әммә ике яҡлы килешеү менән Ҫыбыу мең башҡорттары уларҙы ҡабул итә – Ҡәнзәфәр бейҙең икенсе улы Ҡаҙаштың тоҡомдары улар.\nҺарайлы еренә тәүгеләрҙән булып Дистан килеп ултырған тигән риүәйәт тә йәшәй. Әммә ул XVI быуаттың икенсе яртыһында ғүмер иткән, ә былар Баштирмә ауылынан Һарайлыға XVIII быуат башында күсеп ултырған. Шуға күрә ауылға бер нисек тә уның нигеҙ һалыуы мөмкин түгел. Һарайлыны Дистан нәҫеле вәкилдәре, атап әйткәндә, Моталип нигеҙләгән. Был ерҙәрҙәге бик күп ауылдар яҙмышы, көнитмеше Дистан исеме менән бәйле: Һарайлы, Балышлы, Өйҙөрәкбаш, Шамай. Мәҫәлән, Шамай ауылыныҡылар Балышлынан 1723 йылда айырылып сыҡҡан. Байтаҡ йылдар Дистан нәҫеле вәкилдәре хөрмәт йөҙөнән уның исемен фамилия итеп йөрөткән.\nТарихсы Салауат Хәмиҙуллин һарайлыларға үҙ тарихтарын һөйләне. Һәр дәлилде ревизия документтарына, тарихи ваҡиғаларға нигеҙләп, ентекләп аҫаба мең башҡорттарының боронғо йәшәйеше картинаһын күҙ алдына баҫтырҙы.\nОсрашыу Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның һеңлеһе Ләлә Бейешеваны, башҡорт халҡы ырыуҙары тарихын өйрәнгән билдәле тарихсы Салауат Хәмиҙуллинды, Халыҡтар дуҫлығы йорто методисы Регина Йосопованы һәм мине Һарайлы ауылында урынлашҡан Ҡәнзәфәр бей исемендәге “Һарайлы” башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәге менән таныштырыуҙан башланды. Ул ауыл халҡынан йыйылған ҡомартҡылар, тирмә, шәжәрәләр, тарихи белешмәләр менән байытылған. Әйткәндәй, тарихи-мәҙәни үҙәк 2011 йылдың 28 февралендә Башҡортостан Республикаһы Президенты Указы нигеҙендә ойошторолған.\nАртабан осрашыу Һарайлы мәктәбендә дауам итте. Белем усағы ла яңыларҙан түгел. Ул 2015 йылда үҙенең 130 йыллығын байрам иткән. 2009 йылға тиклем Балышлы урта мәктәбе тип йөрөтөлгән. Мәктәп директоры Рауил Ғүмәров, тарихсы булараҡ, үҙе лә мәктәп тарихы менән ҡыҙыҡһынып, музей булдырған. Әйткәндәй, ул райондағы тыуған яҡты өйрәнеүселәр ойошмаһын да етәкләй. Шуға күрә Мең ырыуы йыйыны алдынан Һарайлылағы осрашыу, моғайын, үҙенең һөҙөмтәһен бирер, тап ул төбәк башҡорттарын, Һарайлы-меңдәрҙе сараға йәлеп итеүгә көс һалыр, тип өмөт итәбеҙ.\nУрындағы халыҡ менән аралашып, район гәзиттәрен байҡап, ауыл тарихы хаҡында бай материал тупланған. Нимә генә тимә, Ҡәнзәфәр бей тоҡомдары йәшәй бит бында. Киләсәктә улар менән дә танышырға насип булыр.\nМәктәптә алынған мәғлүмәттәргә күҙ һалабыҙ. Белем усағы – районда тәүге уҡыу йорттарының береһе. Тирә-яҡтағы башҡорт, татар балалары мәхәллә мәсеттәрендә белем алған. Мәүлит Мусин, Исламетдин Таһиров, Фәтхелислам Ҡорбанғәлиев, Ғариф мулла балаларҙы уҡытҡан, ә һуңғыһы золомға эләккән.\nҺарайлыға килеп ингәс тә шуға иғтибар иткәйнем: урам Әхмәт Ғәлиев исемен йөрөтә. Баҡтиһәң, урындағы уҡытыусы булған икән. Мәктәп музейында уның хаҡында ла мәғлүмәт бар. Ул – уҡыусыларына тәүгеләрҙән булып урыҫ теленән дәрестәр биргән мулла. 1864 йылда тыуған Әхмәт Абдулвәли улы Ғәлиев. Уның уҡыу йортон тамамлау тураһындағы таныҡлығы ла ҡуйылған: милләте – башҡорт. Халҡыбыҙҙың мәғрифәтсе асылына, һәр дәүер белемгә ынтылыуына хайран ҡалам. Совет дәүләте генә башҡорттарҙы белемле иткән тигән фекер менән нисек килешәһең шунан?! Белемле генә түгел, үҙе белем таратыусы булған башҡорт. Башҡортостандың халыҡ шағиры М. Ғафуриҙың “Баштан үткәндәр” очеркында ҡаҙаҡ далаларында, ҡырғыҙ илендә халыҡтың бик насар йәшәүе, белемһеҙ булыуы хаҡында бәйән ителә. Аҡмулла, Бабичтар барып уҡытып йөрөгән уларҙы. М. Ғафури ҙа бер ҡырғыҙ ауылында мулла булған. Был ни хаҡында һөйләй? Башҡорт халҡының боронғо дәүерҙәрҙән килгән ижади ҡеүәте хаҡында. Эпостар, халыҡ йырҙары – ошоға асыҡ һәм ныҡлы дәлил. Мең ҡәүеме ерендә тыуған “Заятүләк менән Һыуһылыу” эпосы үҙе ни тора!\nБаяғы Әхмәт Ғәлиев, Ырымбурҙағы дүрт йыллыҡ уҡытыусылар мәктәбенә һынауҙарҙы уңышлы үтеп, 17 йәшендә уҡырға инә һәм 1885 йылда тамамлап, мәҙрәсәнең Һарайлы класына уҡытыусы итеп тәғәйенләнә. Шул уҡ йылдың 1 сентябренән ул үҙ өйөндә төрлө йәштәге балаларға белем бирә башлай. Мосолман динен тотҡан халыҡ, балаларының урыҫлашып китеүенән ҡурҡып, тәүге йыл уларҙы унда уҡытырға ебәрмәй тора.\n1887 йылда Өфө өйәҙенең халыҡ училищелары инспекторы И.И. Троцкий тарафынан мәктәп саҡ-саҡ ябылмай ҡала. Әхмәт Абдулвәли улына аңлатыу эше алып барырға, белем алыу зарурлығын төшөндөрөргә кәрәк була (ЦГИА РБ. Арх. №442, Ф113, л3). Аҙаҡ хеҙмәте өсөн Ә. Ғәлиевкә 1889 йылда рәхмәт әйтәләр, ә 1912 йылда күкрәгенә көмөш миҙал тағалар. Уның тырышлығы менән 1912-1913 йылдарҙа таштан мәктәп бинаһы һәм уҡытыусыларға фатирҙар һалына. Бөгөн ана шул биналарҙың береһендә мәктәп оҫтаханаһы урынлашҡан.\nТап шул белем усағында әллә нисә быуын Һарайлы балалары белем алып сыҡҡан. Архивта 1928 йылдың 20 декабрендә төҙөлгән документ та һаҡлана: унда мәктәп мөдире Хөсәйен Ишбулатов тип яҙылған. Әйткәндәй, был уҡытыусы үҙ заманында Өфөлә 1910 йылда “Ғәлиә” мәҙрәсәһен тамамлаған, кемдәр менән бергә белем алыуы аңлашылып тора инде. Дәүләкән, Шишмә районы мәктәптәрендә лә уҡытҡан ул. Үкенескә ҡаршы, яҙмышы бик аяныслы була: 1937 йылда уны ҡулға алалар, 1940 йылда золом ҡорбаны Өфө төрмәһендә һәләк була.\n1930 йылдарҙа мәктәптә дүрт йыл бер сменала уҡытҡандар. Ауыл ҡыҙы Бейза Әхкәметдин ҡыҙы Биккининаның таныҡлығына ҡарағанда, башҡорт теле, математика, тәбиғәт белеме, йәмғиәт, география, урыҫ теле, гимнастика, рәсем дәрестәре ингән. Ул йылда 159 бала, шул иҫәптән 85 малай, 44 ҡыҙ белем алған.\nСығарылыш уҡыусылары хәтерләүенсә, бында ла мәктәп мейесенә утынды уҡыусылар менән бергә әҙерләгәндәр, тиреҫ кирбес яҡҡандар. Кластарҙы кәрәсин лампалары яҡтыртҡан. Әле мин бәләкәй саҡта ла ут һүнһә, ул лампаларҙың хәжәте тейеп ҡуя ине. Яҙыу өсөн ҡараларҙы тутыҡҡан ҡаҙаҡтарҙы йәки имән сәтләүектәрен һыуға һалып ҡуйып яһағандар. Бер нисә көндән шыйыҡса ҡарараҡ төҫкә ингән һәм уны ҡулланырға мөмкин булған.\nБөйөк Ватан һуғышына китеп ҡайтмаған уҡытыусылар ҙа булған: Мәснәүи Вәлиуллин (директор), Хәлиулла Ишбулатов, Ғариф Зарипов, Зәйнулла Килдебәков, Әкрәм Мостафин.\n1953 йылға тиклем мәктәпкә Ғәлинур Ваһапов етәкселек иткән. Ул хеҙмәт ҡаҙаныштары өсөн орден менән дә бүләкләнгән. 1934 йылда мәктәп – ете йыллыҡ, 1953-1954 йылдарҙа ун йыллыҡ булып китә. Урта мәктәптең тәүге директоры – Фәриха Таһирова.\nЭлекке мәсеттәр бында белем усағына әүерелә. Оҫтахана, мәктәп яны биләмәһе булдырыла. Юғары белем алып ҡайтҡандар менән педагогик состав байытыла. Ә 1973 йылда беренсе уҡыусылар етештереү бригадаһы төҙөлә. 59 бала унда эшләү һәм ял итеү хоҡуғына эйә була. Базаның тәүге етәксеһе – Данира Тимерғәлиева. Уңышлы эшләгәндәр Фирғәнә, Сухуми, Ҡаҙан, Харьков ҡалаларына сәйәхәт менән бүләкләнгән. 21 йыл коллективҡа Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Рауил Тимерғәлиев етәкселек иткән. 1993 йылдан мәктәп майҙанында балалар баҡсаһы эшләй. 1998 йылда белем усағы Бөтә Рәсәй “Матур мәктәп – ХХI быуат мәктәбе” конкурсында ҡатнашып, дипломға лайыҡ булған. 1999 йылда уҡытыу, тәрбиә өсөн дә бүләкләнгәндәр.\nЙылдар дауамында мәғлүмәт тупланып, музей Бөтә Рәсәй тыуған яҡты өйрәнеүселәр дипломы менән наградланған. Юҡҡа ғына уны Башҡортостандың иң шәп мәктәп музейҙарының береһе тип иҫәпләмәйҙәр, күрәһең. Әйткәндәй, ошондай уҡ һоҡланғыс мәктәп музейын Благовар районының Иҫке Күсәрбай мәктәбендә күрҙем. Был төбәктә тарихҡа, туған телгә иғтибарлы халыҡ уны йәш быуынға еткереү хәстәрлеген дә күрә!\n2009 йылда белем усағы ҡулайлаштырыу һөҙөмтәһендә Благовар урта мәктәбенең филиалына әйләндерелгән. Этник башҡорттар йәшәгән ауылда бөгөн башҡорт теле предмет булараҡ ҡына өйрәнелә. Эйе, башҡорт класы асасаҡбыҙ, тип вәғәҙәләп ҡалды мәктәп директоры Рауил Ғүмәров. Шуға өмөт итәйек. Мәктәп тарихы тураһында ентекләп яҙыуым да юҡҡа түгел, аҫаба башҡорттар йәшәгән төбәктә халыҡ менән аңлатыу эше алып барыу кәрәк. Етмәһә, тап Ҡәнзәфәр бейҙең исемен йөрөткән тарихи-мәҙәни үҙәк тә ошо ауылда булдырылған бит.\nБөгөн уҡытыусылар араһында Рәсәйҙең атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре – икәү, Башҡортостандың мәғариф отличнигы биш кеше иҫәпләнә. Ете уҡытыусының юғары категорияһы бар, дүртәүһе беренсеһенә эйә.\n1956 йылдан мәктәпте ике меңдән ашыу кеше тамамлаған. Уларҙың 34-енә миҙал тапшырылған, шуларҙың икәүһе – алтын.\nБөгөн Һарайлы, Балышлы, Яңы Бүләк, Иҫке Усман ауылдарынан бында 63 бала белем ала. Шуныһы ғына ғәжәп: мәктәптең тышындағы яҙмалар башҡорт телендә лә, урыҫса ла түгел, ә татарса.\nАлда әйткәнемсә, мәктәптә райондың башҡорт теле һәм әҙәбиәте, татар теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары, китапханасылар, уҡыусылар йыйылғайны. Осрашыу республиканың Халыҡтар дуҫлығы йорто тарафынан ойошторолоп, Башҡортостандың халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 100 йыл тулыуға арналды.\nСара яҙыусы, журналист Сәрүәр Суринаның Зәйнәб Биишеваға арналған “Ерҙәге яҡтылыҡ” фильмын ҡарау менән башланып китте. Унда әҙибәнең яҙмышы, китаптары, халыҡ яҙыусыһы исемен биреүҙәре тураһында бәйән ителә. “Эшләрҙәй саҡта күңел күтәрер өсөн бирһәләр, шатланыр инем, хәҙер ни минең әллә ни иҫ китмәй. Әммә рәхмәт!”– ти ул, халыҡ яҙыусыһы исемен биреүҙәренә ҡарата мөнәсәбәтен белдереп. Исеме төрки донъяһында таныш прозаиктың әҫәрҙәрен тотош СССР дәүләтенә ҡараған халыҡтар уҡыған. Зәйнәб Биишева әҫәрҙәре – башҡорт халҡының яҙмышы сағылышы, үҙенең кисергәндәре яҙмаһы. Тура һүҙле, ғәҙел холоҡло әҙибә рухи ҡеүәте, ихласлығы менән бик күптәргә өлгө булырлыҡ. Тура һүҙҙе теләһә кем әйтә ала, әммә уның һымаҡ әхлаҡи хоҡуғың да, эшләгән эшең дә булырға тейеш бит әле!\nСараны йырсы Айһылыу Ҡарасурина моңло тауышы, Зәйнәб Биишева һүҙҙәренә яҙылған йырҙары биҙәне. Халыҡ таланттарын көн буйы тыңларға була: ҡолаҡты яғымлы ауаздар иркәләй.\nРайон хакимиәтенең мәғариф бүлеге методисы Светлана Кәлимуллина төбәктәге туған телдәр уҡытыу процесы, З. Биишеваның ижадына ҡағылышлы саралар хаҡында һөйләне. Әйткәндәй, уҙған йыл аҙағында Благовар районында, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ҡарарына ярашлы, тап Аҡмулланың тыуған көнөндә Башҡорт теле көнөн билдәләгәндәр. Бик мәслихәт! Киләсәктә лә был эш дауам ителергә тейеш.\nҺарайлы – Благовар районының бер сигендә урынлашҡан ауыл, шуға күрә сараға бөтә уҡытыусылар ҙа йыйылып бөтә алманы. Беҙҙән тәҡдим – киләсәктә Ҡәнзәфәр бей исемендәге тарихи-мәҙәни үҙәкте район үҙәгенә – Языков ауылына күсерергә кәрәк. Был фекерҙе район хакимиәтенең мәғариф бүлеге методисы Светлана Кәлимуллина хупланы. Сара ойошторор өсөн барыбер бина, уҡыусылар, тамашасылар кәрәк бит. Шуға күрә мәктәптәрҙең ишеге асыҡ булһа, тарихи-мәҙәни үҙәккә яңы урын табыуы ла, эштәрҙе ойоштороу ҙа еңелерәк булыр ине. Был темаға тағы әйләнеп ҡайтырбыҙ әле.\nРайондың этнография музейы директоры Светлана Ғәйнәтуллина ла тарихи мәғлүмәттәргә, әҙәби фекерҙәргә бай осрашыу хаҡында йылы ҡарашын белдереп, киләсәктә Ҡәнзәфәр бей исеме менән бәйле саралар уҙғарыу, халыҡҡа тарихи мәғлүмәтте еткереү эшен дауам итеүҙе киң йәйелдерергә теләүен белдерҙе. Ул бигерәк тә төбәк тарихын яҡшы белгән Салауат Хәмиҙуллинға ҙур рәхмәт әйтте. Беҙгә ошо мәғлүмәтте район халҡына ла еткерергә кәрәк, тине ул, Һарайлы-мең башҡорттары тарихына әйләнеп ҡайтып.\nЛәлә апай Бейешева апаһының бала сағы, үҫмер йылдары, ғаиләһе, балалары тураһында һөйләне. Ул китапханасыларға, уҡытыусыларға халыҡ яҙыусыһының китаптарын бүләк итте, йырҙары, шиғырҙары, йыйынтыҡтары яҙылыу тарихын һөйләне. Уға һорау биреүселәр ҙә күп булды. Залдағылар ауыр һынауҙар үткән Зәйнәб Биишеваның төҫө итеп баҡты һымаҡ Ләлә апайға.\nБашҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнгәндәр араһында ла ауылда уңышҡа өлгәшкәндәр бар икән. Һарайлы мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Менәүәрә Насированың уҡыусыһы, белорус ҡыҙы Анастасия Букатая Өфөлә уҙған төбәк-ара башҡорт теле олимпиадаһында призер булған. Был ҡыҙҙың уңышы башҡа бик күп башҡорт балаларына өлгө булып тора. Тарихи-мәҙәни үҙәкте ойоштороп ебәреүселәрҙең береһе – тап Менәүәрә Абдулхай ҡыҙы.\nЭйе, башҡа телдәрҙе лә өйрәнергә була, әммә тамырҙарың, әйтәйек, йүкә ағасыныҡы икән, япраҡтарыңды имәндеке итеп ҡырҡҡандан ғына һин бит имәнгә әйләнеп китмәйһең, шулай бит?! Нисек кенә сит телдәрҙе яҡшы белһәк тә, этник тамырҙарҙы онотоу милли хыянатҡа тиң!\nСараны йомғаҡлап, Ҡәнзәфәр бей исемендәге тарихи-мәҙәни үҙәк етәксеһе, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы ағзаһы Салауат Батыраев былай тине: “Ил инәһе, әҙәбиәтебеҙҙең яҡты йондоҙо, шәреҡ донъяһында тәүгеләрҙән булып трилогия ижад иткән, ҡатын-ҡыҙҙар араһында беренселәрҙән булып халыҡ яҙыусыһы булып киткән Зәйнәб Биишеваның исеме йылдар үтеү менән сағыуыраҡ балҡыр, уның ижадын өйрәнеүселәр күбәйер, сөнки уның ғүмере – ул халҡыңа, милләтеңә фиҙакәр хеҙмәт өлгөһө. Ул балаларын да башҡорт итеп тәрбиәләгән, ижадҡа ынтылышлы итеп үҫтергән. Беҙ ҙә үҙ дәүеребеҙҙә халҡыбыҙ өсөн эшләп ҡалайыҡ, Ҡәнзәфәр бей вариҫтары булыуыбыҙҙы һәр ғәмәлебеҙ менән иҫбатлау өсөн көрәшәйек!”\nӘйткәндәй, Салауат Батыр улы ҡатыны Мәрзиә Яҡшыбай ҡыҙы менән өс ҡыҙ тәрбиәләп үҫтергән. Һәр береһе туған телен, тарихын яҡшы белә. Улар парлашып ошо тарихи-мәҙәни үҙәктең эшмәкәрлеген әүҙемләштерә. Туған телебеҙ яҙмышы ата-әсәләр ҡарамағына ҡалдырылғанда, халыҡ иҫәбен алыу елдәре иҫә башлар мәлдәрҙә Һарайлы-мең башҡорттарының үҙаңы уяныр тигән ҙур өмөт менән ҡайттыҡ был төбәктән.


Дәүләкән ҡалаһының «Хәрби Дан» скверында яңы мемориал урынлаштырылды\nСоветтар Союзы Геройы Василий Утин менән ил сиген һаҡлаған яугирҙар иҫтәлегенә обелиск булдырыу идеяһы урындағы халыҡта күптән барлыҡҡа килә. Ниһайәт, уртаҡ көс ярҙамында изге бурыс үтәлде. Сик буйы һаҡсылары ветерандары һүҙ тотоп, шаңдаулы йылдарға әйләнеп ҡайтты. Тыуған илгә тоғро ҡалырға, киләсәк быуынды патриотик рухта тәрбиәләргә саҡырҙы.Тантанала әүҙем гражданлыҡ позицияһы һәм мемориал төҙөлөшөнә күрһәткән ярҙамы өсөн хәрбиҙәр Рәхмәт хаттары һәм юбилей миҙалдары менән бүләкләнде. Таҡтаташ асыуҙа ҡатнашыусылар тынлы оркестр менән «Йәшел береттар» төркөмөнөң сығыштарынан да ҡәнәғәт ҡалды.


Радий Хәбиров коронавирус таралыуға бәйле хәлде ғәҙәттән тыш тип баһаланы | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nРадий Хәбиров коронавирус таралыуға бәйле хәлде ғәҙәттән тыш тип баһаланы\n14 октября 2020 — 11:38 ГТРК «Башкортостан»\nРеспублика Хөкүмәтендә үткән оператив кәңәшмәлә Радий Хәбиров коронавирус таралыуға бәйле хәлде ғәҙәттән тыш тип баһаланы. Премьер-министр Андрей Назаровҡа мөрәжәғәт итеп ул ошондай шарттарҙа эште дөрөҫ ойошторорға ҡушты. Сир йоҡторғандар һаны 9402. Үткән тәүлектә яңы 58 осраҡ теркәлгән. Һаулыҡ һаҡлау министры күрһәткестәрҙең ҡырҡа артыуын республикала тест яһатыу һаны күбәйеүе менән бәйләй. 23 лабораторияла көнөнә 9 мең тест тикшерелә. Дауаханаларҙа 104 кеше, үткән аҙнала 158 сирле һауығып сыҡҡан. Ҡорбандар һаны төбәктә 46-ға етте. Республика башлығы һаулыҡ һаҡлау министрлығын койка фонды резервын һаҡларға, ә сир таралыуҙы сикләр өсөн бар күмәк сараларҙы 1 декабргә тиклем кисектереп торорға тәҡдим итә. Эш биреүселәрҙе Радий Хәбиров, мөмкин булһа, хеҙмәткәрҙәрҙе ситтән тороп эшләү тәртибенә күсерергә өндәй. 65 йәштән өлкәндәргә үҙизоляция әмәлен күрергә тәҡдим ителә. Мәктәптәрҙә иһә көҙгө каникулдар бер аҙнаға иртәрәк башлана. Фән һәм мәғариф министры Айбулат Хажин 200-гә яҡын уҡыусыла, 150 уҡытыусыла коронавирус инфекцияһы асыҡланғаны тураһында белдерә. Сирлеләр менән аралашҡан 4700-ҙән ашыу бала карантинда. Радий Хәбиров киң мәғлүмәт сараларынан алып хеҙмәт коллективтары етәкселәренә тиклем яуаплыларға сир таралыуҙы иҫкәртеүгә йүнәлтелгән саралар күрергә ҡуша. Республикала бөгөндән битлек режимын үтәүҙе күҙәтеү буйынса рейдтар йышая, халыҡ күмәк йыйылған тантаналар ойошторолмай, мәҙәни сараларҙа тамашалар залының тик 30 проценты файҙаланыла, спорт ярыштары көйәрмәндәрһеҙ үтәсәк. Түңәрәктәр һәм күнегеүҙәр залында шөғөлләнгәндә санитар ҡағиҙәләрҙе үтәү талап ителә. Түңәрәктәр эшен тик шәхси һәм дистанцион тәртиптә ҡалдырырға тәҡдим иткән мәҙәниәт министрлығын Радий Хәбиров ашыҡмайынса был ҡарарҙы йәнә бер тапҡыр тикшерергә саҡыра. Ауыл хужалығы тармағы оператив кәңәшмәлә ураҡ барышы менән таныштыра. Майлы культуралар һәм шәкәр сөгөлдөрө майҙандарының 74 процентында уңыш йыйып алынған. Ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Рәмил Нуриәхмәтов белдереүенсә, быйыл Башҡортостан аграрийҙары 4 миллион тоннанан ашыу иген туплаған. Үткән йылдағы күрһәткестән был 800 мең тоннаға күберәк. Күләмдең артыуына элиталы орлоҡтар сәсеү, минераль ашламалар индереү һәм элек файҙаланмаған һөрөнтө ерҙәрҙе ҡулланышҡа алыу булышлыҡ иткән. Гектар ҡеүәте былтырғы менән сағыштырғанда 19,9 центнерҙан 22,8-гә еткән.11 октябрҙә ауыл хужалығы һәм эшкәртеүсе сәнәғәт хеҙмәткәрҙәренең һөнәри байрамы билдәләнде, Башҡортостанда был датаға бәйле тантаналарҙы ноябрь башында ойоштороу көтөлә. Бар санитар норма һәм ҡағиҙәләрҙе иҫәпкә алып.


Илдең тарихи үткәнен йөрәгендә йөрөтөүсе аҡһаҡал менән ил инәһе\nӘбйәлил районының Дәүләт ауылында йәшәүсе Мөниә Борханова һәм ошо уҡ төбәктең Хәмит ауылында ғүмер кисереүсе Әхмәт Хәлфетдинов 100 йәшлек юбилейҙарын билдәләне.\nРәсми мәғлүмәттәргә ярашлы, Бөйөк Ватан һуғышына Әбйәлил районынан алты меңдән ашыу кеше фронтҡа алына. Яу яланынан тик яртыһынан күбеһе генә тыуған әйләнеп ҡайта. Әлеге ваҡытта төбәктә 20 һуғыш һәм 332 тыл ветераны иҫән. Күптән түгел уларҙың икәүһе 100 йәшлек ғүмер байрамын билдәләне.\n100 йәшен билдәләгән Мөниә Борханова өсөн иң мөһиме ғәзиздәренең һаулығы. Бөйөк Ватан һуғышы осоронда балаларын тәрбиәләп тә, тылда фиҙаҡәрлек күрһәтеп тә өлгөрә. Көндө төнгә ялғап ул сабыйҙарын туйындырыр өсөн тырыша. Ҡырҙыҡ тартыуҙа, көлтә бәйләүҙә, ат һарайында тиҙәк һуғыуҙа ла ҡатнаша. Уны утын итеп күбәләй өйөп ҡуя торғайныҡ, тип хәтерләй ул.\nМөниә Борхановаға гөлләмә, бүләк, ҡотлау сәләмдәре тынмай. Ун биш бала табып, туғыҙын аяҡҡа баҫтырған Герой-Әсә ул. Ҡыҙғанысҡа, әлеге ваҡытта Мөниә Борханованың тик кинйә ҡыҙы ғына иҫән. Тормош ниндәй генә һынауҙар биреүенә ҡарамаҫтан, әсәйем көслө рухлы булды, ҡыҫҡаһы, таң ҡалырлыҡ кеше, ти ҡыҙы.\nӘ Хәмит ауылында йәшәүсе Әхмәт Хәлфетдинова өс һуғыш шаһиты. Тәүге хәрби бәрелеште ул 1939 йылда совет-фин һуғышында татый, 1940-сы йылда Бессарибияны азат итеү операцияһында ҡатнаша. Һуғыш ғәрәсәтендә сынығыу алған Әхмәт Хәлфетдинов йәнә яу яланына ебәрелә. Ул элемтәселәрҙең беренсе Балтик фронтында 354-се уҡсылар полкында телеграфсы була. Смоленск, Киев, Воронеж, Брянск, Харьков ҡалаларын, Курск дуғаһын фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Ике тапҡыр яралана, аҙаҡ йәнә яуға китә. Әммә өсөнсө тапҡыр 1944 йылда Минск эргәһендәге алышта ҡаты яраланып, госпиталдә оҙаҡ ятҡандан һуң, тыуған ауылына ҡайта. Ул яраланған ваҡытты йыш иҫенә төшөрә.\nӘхмәт Хәлфетдинов тормош иптәше Хәкимә Уйылдан ҡыҙы үҙҙәренең ете балаһы өҫтөнә һуғышта һәләк булған ағаһының ике балаһын тәрбиәләп үҫтергән. Әлеге ваҡытта ветеран кесе ҡыҙының ҡулында донъя көтә. Әхмәт Хәлфетдинов ҡолағы ишетмәһә лә әле лә теремек, зиһене яҡшы, хужалыҡ эштәрендә лә ярҙамлашырға тырыша. Яҡындарына тоғро кәңәшсе.\nӘбйәлил районында йәшәүсе йөҙ йәшлек юбилярҙар хөрмәтле шәхестәр. Уларҙың йөрәге аша аяныслы һуғыш йылдары, юғалтыуҙар үткән. Нимәһе һоҡланғыс, Мөниә Борханованың 97 йәшкә тиклем бәйләм бәйләүе, Хәмит Хәлфетдинов 95 йәшкәсә атта һыбай йөрөүе хайран итә. Оло быуын вәкилдәренең данлы үткәне оло тарих һаҡлай.


Баҫтыра admin был май 10, 2016 май 10, 2016\nБыл ҡағылмай интернет-баҙары 2011, 1xBet тиҙ үҫә башлай.: был донъя лидерҙарының береһе һәм кот-д ' ивуар, һөҙөмтәлә үҙебеҙҙең юғары коэффициент, яуаплы, версия функциональ булған кәрәҙле. 1xbet менән аҡса эшләй Moov (Flooz), l’argent mtn mobile (Momo), l’Orange argent, кредит карталары һәм дербетов. Офисына күп төрлө бонустар тәҡдим итә, уның ставкаһы һәм яратҡан уйынсылары 1xbet, шул иҫәптән бонус беренсе депозит 66 000 XOF.\nБыл һайлауҙарҙа үҙ клиенттары тәҡдим ставкалары иҫ киткес ставкаһы. Бына ни өсөн бөтә донъя буйлап миллионлаған уйынсылар йәлеп 1xbet. 1арзан xbet 42\nҡабул итеү ысулдары күп һәм төрлө телдәр һәм валюта түләргә, биткоин индереү!\nӘгәр һеҙ теркәлергә теләйһегеҙ н 1xbet, һеҙ аласыз, күберәк ҡуйыла 1000 һәр көн ваҡиғалар. Әммә был барыһы ла тағы! 1шулай уҡ иң яҡшы рейтингы тәҡдим xBet. Спорт саралары тәҡдим йөҙ, уйын казино, лото, etc. …! Һеҙ теләһәгез белергә, тип яҙылған 1xbet? Мин & rsquo;бөтәһе аша аңлата был мәҡәлә!\n1xBet тулы варианттары төрлө, уның раста репутация, һәм бик достижимый. Был яҙыу еңел ставкаһы.\nСтавка урынлаштырыу өсөн, аҡса алмашыу һәм һығымта бонус, шәхси аккаунт булдырырға кәрәк. Был ставка өсөн теркәлгән һәм эшләй башларға 1xbet, ябай икән үҙе. сайтында тултырырға һәм букмекер шәхси мәғлүмәт: телефон номерҙары, исеме, исеме, һәм ҡулланыусы исеме пароль. Форма тултырып һуң, vous devez cliquer sur “enregistrer”. 1Һеҙ бер көн эсендә мөрәжәғәтен хупланы XBET. Һуңынан һеҙ уйнай башлай..\nБар, бер нисә өстөнлөктәре н теркәлгән 1XBET. Был ставка тәҡдим бонус 200% промой менән-код 1x_825. Был файҙаланыу өсөн бонус, был бик ябай:! Һуң теркәлгән, депозитный счет ҡарап һеҙҙе үҙе индерергә тейеш. 1 евро. 1һеҙ бонустар биреү xbet 200% сумманы, һеҙ уны индереү.\nБөтә был ысул теркәлгән 1xbet\n1) 1xbet өсөн бер ставкалы эшләй башланы., тәүҙә рәсми сайтында һеҙ теркәргә тейеш букмекер. Ошо маҡсат менән, бары тик ошо һылтанмаға баҫығыҙ 1xBet.com төймәгә басыгыз түбәнерәк йәки.\nҺәм мин & rsquo;хәҙер церебраль\n1xbet аҙым һаҡлау 2\nБыл ставкаһы, бында бер нисә ысулы булып теркәлгән, төп ул:\n1- Бер сысҡан етеҙ щелчок йәки теркәлеү\nAprès avoir cliqué sur le bouton “Inscription”, һеҙгә күсә һәм һеҙ өсөн иң оҡшаш ысулдар һайлаусы теркәлгән биттәр. Теркәү ваҡыты сиртеү бер сысҡан, рәт-рәт һайлағы илдә йәшәү (бында, Камерун) һәм валюта (был КСАФ, шулай тип атала франк кфа).\nҺуңынан, купон код индерәсәктәр (1x_825) Captcha һәм раҫлаусы, иҫбат итеү өсөн, һеҙҙең робот түгел. Ниһәйәт, cliquez sur le bouton “Enregistrer” pour terminer votre inscription. Хәҙер һеҙ сайтына инеп алырға мөмкин, алырға иҫәп яҙмаһы номеры һәм ҡулланылыу пароль.\n1xbet аҙым 2\n2) Телефон номер менән теркәлгән.\nӘгәр һеҙ теркәлергә теләйһегеҙ икән нигеҙендә номер телефона, вкладты тейешле һайлау. Һуңынан, телефон номерын һәм үҙегеҙ һайлаған илдең валютаһы индереү. Һуңынан, купон код индерәсәктәр (1x_825) et validation la Captcha.\nCliquez sur le bouton “S’inscrire” pour compléter votre inscription. Бынан һуң, файҙаланыусы исем һәм пароль һеҙ получает һеҙҙең менән смс, уның өсөн сайтҡа инергә була һеҙҙең ҡулланыу өсөн ставка яһай.\n1xbet аҙым 3\n3) 1xbet буйынса электрон почта теркәү.\nЭлектрон почта теркәү өсөн өҫтәрәк, vous devez sélectionner l’onglet “Courrier électronique”. Был төрө түбәндәге теркәү өсөн талап ителгән шәхси мәғлүмәт: илдә йәшәү, исеме, исем һәм пароль, һеҙҙең электрон почта адресы һәм валюта.\nФакультатив, һеҙ шулай уҡ үҙебеҙҙең төбәктә күрһәтергә мөмкин., Һеҙ ҡала һәм мобиль телефон номерын. Купонға ла онотмай код индерәсәктәр (1x_825) тикшереү алдында капча. Après avoir cliqué sur le bouton “S’inscrire”, файҙаланыусы исем һәм пароль буйынса электрон почта, һеҙ получает, һеҙ менән раҫлай.\n4) Социаль селтәрҙәр аша иҫәп яҙмаһын теркәргә\nӘгәр һеҙ теркәлергә теләгән социаль селтәр аккаунты аша, vous devez choisir l’onglet “Réseau social”, һуңынан үҙе яратҡан социаль селтәрендә һайлау. Социаль селтәренә ҡараған ҡайһы бер: Facebook, Google+, etc..\nТамға баҫып һуң үҙе яратҡан социаль селтәрегеҙгә, һеҙ ингәнде күрмәй формаһы. Ҡулланыусы исеме пароль һайлағыҙ һәм селтәргә индерелде., après avoir cliqué sur le bouton “Entrée” pour terminer votre inscription. Ил онотмай һеҙҙе һайлаған валюта.\nҺеҙ теркәлә алаһығыҙ 1xbet менән смартфон н mobi. Йәшел төймәгә баҫып хоҡуҡтарын мөйөш, сайтының мобиль версияһы & rsquo;ике варианттың береһен һайлау менән асып, записканы өсөн иҫәп асылған.\nНисек итеп кеҫә телефоны ярҙамында теркәлгән 1xbet\nТеркәү процедураһы ошо процедура ярҙамында кеҫә телефондары, электрон почта һәм телефон номеры буйынса яҙыу. Шулай уҡ иң урынлашыу һәм өҫтәмә, sports биреп ставка яһай мөмкинлеге 1xbet.\nПассажирҙар өсөн мөһим фактор булып тора, тип, dans 1xbet BC, яңы уйынсы уларҙы файҙалана өсөн сайтта теркәлергә һәм бонустар алыу мөмкинлеген бирә күсеп экспресс-ғәҙәти режимда йәки. Теркәү өсөн бонустар ала етә. 66 000 XOF.\n1Application xBet inscription mobile\n1xbet эйә булыу мобиль кушымталар өсөн Android һәм ios. Был кушымталар мөмкинлек бирә ставка яһаған, тиҙ һәм уңайлы, шул уҡ ваҡытта кәметеү, интернет-трафик һәм мобиль телефон тиҙлекте арттырыу. Ouvrez la section “Application mobile” au bas de la page. IOS һайлау, һайлағы iphone һәм Android сездә бар, Әгәр, әгәр һеҙ кеҫә форматындағы файл хупланы .apk (1xbet.apk).


Донор булыу - изге эш » "Урал" гәзите\nДонор булыу - изге эш\nБөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы ҡарары менән 2005 йылда Бөтә донъя донорҙар көнө рәсми статус алды һәм ул ҡан төркөмдәре системаһын асҡан Нобель премияһы лауреаты Карл Ландштейнерҙың тыуған көнөнә бағышланды. 14 июнь кеше ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн ҡанын ирекле рәүештә һәм бушлай биргән миллионлаған донорға рәхмәт һүҙҙәрен еткереү мөмкинлеге бирҙе. Башҡортостанда Бөтә донъя донорҙар көнө беренсе тапҡыр 2006 йылдың 14 июнендә БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Республика ҡан биреү станцияһы көсө менән үткәрелде.\nҠан биреү, ҡан алыу, ҡан ебәреү, кеше ғүмерен ҡотҡарыу - был төшөнсәләр бер- береһенән айырылғыһыҙ. Ябай кеше фекеренсә, уның әллә ни ҡатмарлылығы ла, ауырлығы ла юҡ кеүек. Дауаханаға барып, ҡан бирҙең дә ҡайттың. Һуңынан ҡан ауырыуға ебәрелдеме, юҡмы - был мәсьәләләр тураһында уйлап та бирмәйбеҙ. Әммә ҡан тапшырыу, ҡан алыу тигән эшмәкәрлектең беҙ белгән-белмәгән үҙенсәлектәре лә бар. Кешелек шаулап-гөрләп торған техника һәм технология заманында, тимәк, хәүеф- хәтәр солғанышында йәшәй. Йәмғиәт технологик яҡтан үҫешкән һайын кешенең төрлө йәрәхәт-яра алыу, һәләкәткә осрау ихтималлығы арта. Меңәрләгән халыҡ төрлө сәбәптәр менән ҡанын күп юғалтыуҙан уға мохтажлыҡ кисерә. Кардиохирургия, хирургия, травматология өлкәләре шулай уҡ ҡанды төп ҡулланыусылар иҫәбенә инә. Ҡан - күп функциялы дарыу. Кеше ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡандың баһаһы әйтеп бөткөһөҙ.\nРеспубликала йыл һайын 50 тоннаға яҡын ҡан әҙерләнә. Ул ситкә ебәрелмәй, Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ассамблеяһы ҡарары менән 2005 йылда Бөтә донъя донорҙар көнө рәсми статус алды һәм ул ҡан төркөмдәре системаһын асҡан Нобель премияһы лауреаты Карл Ландштейнерҙың тыуған көнөнә бағышланды. 14 июнь кеше ғүмерен ҡотҡарып ҡалыу өсөн ҡанын ирекле рәүештә һәм бушлай биргән миллионлаған донорға рәхмәт һүҙҙәрен еткереү мөмкинлеге бирҙе. Башҡортостанда Бөтә донъя донорҙар көнө беренсе тапҡыр 2006 йылдың 14 июнендә БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәм Республика ҡан биреү станцияһы көсө менән үткәрелде. республика халҡы өсөн генә ҡулланыла, запас күләме лә ҡәнәғәтләнерлек. Тик иртәгә ни булыры билдәһеҙ. Эйе, медицина үҫә, шарттар яҡшыра. Әммә төрлө фажиғәләр, ауыр хәлгә тарыған кешеләр һаны бер ҙә кәмемәй... Кеше ғүмерен ҡотҡарыу, уның хәлен еңеләйтеү ниәте менән йәшәүселәр арабыҙҙа бихисап. Шундай изге эш башҡарған учреждениеларҙың береһе - Белорет ҡан биреү станцияһы. Уның баш табибы Рәүеф Акрам улы ҠӘЛӘМОВ донорҙар һәм донорлыҡ эшен ойоштороу тәртибе, ҡағиҙәләре тураһында ентекләберәк һөйләне.\n- Белорет ҡан биреү станцияһында Белорет, Учалы, Межгорье район- ҡалаларынан, Бөрйән районынан донорҙар ҡабул итәбеҙ. Учреждение эшмәкәрлегенең ни тиклем мөһим һәм әһәмиәтле икәнен бер нисә һан менән генә аңлатырға мөмкин. Йылына 1350 литр ҡан әҙерләйбеҙ һәм район-ҡала дауаханаларын тәьмин итәбеҙ. Ҡан банкыбыҙҙа тикшерелгән 546 литр плазма ята. Улар 85 градус һыуыҡлыҡта биш йыл буйы һаҡлана.\nҠан хеҙмәтенең бурыстары етди. Уға бәйле талаптар ҙа ҙур, сөнки ғүмере ҡыл өҫтөндә торған ауырыуҙарға ҡан ебәргәндә ҡан һәм уның компоненттары менән бергә күп төрлө сир ҙә йоҡторорға мөмкин. Ул сирҙәрҙең иң йыш осрағандары - гепатит, ВИЧ-инфекция, венерик сирҙәр, туберкулез. Быларҙан тыш, тиҫтәләгән вирус ауырыуы хәүефе лә бар. Шулай булғас, кеше ғүмере һәм сәләмәтлеге беҙҙең ҡулда икәнлекте иҫтән сығарырға тейеш түгелбеҙ һәм сығармайбыҙ ҙа. Беҙҙә берҙәм база булдырылған, унда төрлө сирҙәр менән иҫәптә торғандарҙың исемлеге бар. Иң алда һәр кем шул база аша тикшереү үтә. Шунан уны трансфузиолог ҡарай. Саҡ ҡына тайпылыштар табылһа ла, хатта тәнендә яңыраҡ эшләнгән татуировка булһа, ул кешенән ҡан алмайбыҙ. Ҡан компонентының һәр береһен тикшереүҙең үҙенсәлеге бар, сөнки ҡан компоненттары төрлө ваҡыт дауамында йәшәй. Әйтәйек, ҡан ойошоуға ярҙам иткән тромбоциттар 5 көн йәшәй. Ҡандан эшләнгән плазма ярты йылға карантинға һалына. Алты айҙан һуң донор ҡайтанан тикшереүгә саҡырыла, контроль тикшереүҙәр һөҙөмтәһе яҡшы булһа, ҡан компоненттары ғәмәлдә ҡулланыла. Берәй сир табылһа инде, ул кешене дауаханаға ебәрәбеҙ. Шулай итеп, ҡан биреү процедураһы ҡан биреүсе кешегә диспансерлаштырыу үтеүгә тиң. ан бирәм, тип быға тиклем белмәгән сирҙәрен асыҡлаусылар ҙа әҙ түгел.\nПлазманы өс аҙна һайын бирергә мөмкин, ир-егеттәр - 12, ҡатын- ҡыҙҙар 10 литрға тиклем бирә ала. Ҡанды иһә ир-егеттәргә - биш, ҡатын-ҡыҙҙарға дүрт тапҡыр тапшырырға мөмкин.\nШуныһы ҡыуаныслы, Совет осорондағы ташламалар менән ҡулланыу бөтөрөлһә лә, кеше ғүмерен ҡотҡарырға теләүселәр кәмемәй. Белорет металлургия комбинаты эшселәре ҡан базаһын даими тулыландырып тора. Һаулығы булған һәр кем ғүмерендә бер генә тапҡыр ҡан тапшырһа ла, был бер ғүмерҙе һаҡлап ҡалыуға тиң. Ҡанды яһалма ысул менән бер нисек тә етештереп булмай. Шуға уның һәр тамсыһы ҡәҙерле. Һуңғы йылдарҙа ҡан бирергә теләүселәрҙең һаны арта, сөнки һәр кем аңлай: уның ҡаны кеше ғүмерен ҡотҡарыу өсөн кәрәк. Ҡанға, шөкөр, ҡытлыҡ кисермәйбеҙ. Уны йәштәр ҙә, урта йәштәгеләр ҙә, өлкәндәр ҙә бирә.\n"Донорҙар көнө" ҡан биреү- селәрҙең дәрәжәһен бермә- бер арттыра. Изге ниәт менән йәшәгәндәр үҙҙәренә ҡарата ысын хөрмәт-ихтирамды тоя был көндө. Ололар беҙҙең һәр сараға ҡушылып, үҙҙәре артынан йәштәрҙе йәлеп итә.\nҠырҡ тапҡыр ҡан, йә алтмыш тапҡыр плазма тапшырған донорҙарға “Почетлы донор” исемдәре бирелә. Белорет районы буйынса “СССР-ҙың почетлы доноры” исеменә лайыҡ булған - 81, “Рәсәйҙең почетлы доноры” исемен йөрөткән 145 донор бар. Бөрйәндә - 45, Учалы районында - 177, Межгорьела 14 СССР-ҙың һәм Рәсәйҙең почетлы доноры йәшәй. Маҡтаулы исемде йөрөтөүселәр йылдан-йыл күбәйә. Быйылғы ярты йылда 11 кеше ошо лайыҡлы исемде алды. Улар араһында коллегаларыбыҙҙың да булыуы ҡыуаныслы. Хеҙмәткәрҙәребеҙ башҡаларға ла үрнәк күрһәтә. Быйылғы исем алыусылар араһында коллегабыҙ - Республика ҡан биреү станцияһының Белорет филиалы медсестраһы Зөлфиә Әҙелмырҙина ла бар. Донорҙар династияһы арта. Николай Сергеевич Плохов 44 тапҡыр ҡан һәм плазма тапшырып, “Почетлы донор” исеменә лайыҡ, Вера Николаевна 52 тапҡыр ҡан биреп, әллә күпме кешенең ғүмерен ҡотҡарған. Уларҙың юлын ҡыҙҙары Снежанна, улдары Андрей дауам итә. 2007 йылдан “Почетлы донор” исемен йөрөткән Белорет металлургия комбинаты эшсеһе Николай Михайлович Ручкин быйыл Белорет филиалының иң яҡшы доноры тип табылды. Ул 85 тапҡыр ҡан тапшырған. Н. Свинцов, А. Сагарда, А. Матиевскийҙар 74-80-шәр тапҡыр ҡан биргән. Почетлы донорҙарға ай һайын мең һум аҡса түләнә. “Почетлы донор”ҙар сиратһыҙ путевка алыу, дауаханала планлы тикшереү үткәндә сиратһыҙ дауаланыу хоҡуғына эйә. Донор отпускыһын теләгән ваҡытта ала ала. Шунлыҡтан алдан уҡ әйтеп үтеү мөһим: ҡан биреү бушлай башҡарыла һәм ҡан биргән кеше өсөн стимул - кеше ғүмерен һаҡлап ҡалыуға ярҙам итеүҙән алған рухи ҡәнәғәтлек, күңел бөтөнлөгө, - тине Рәүеф Акрам улы.\nМедицинала, ҡан биреү организмға зарарлы түгел, тигән күҙлектән сығып эш ителә. Донор булыу организмға насар тәьҫир итмәй. Даими ҡан тапшырған кеше организмы, башҡаларҙыҡы менән сағыштырғанда, күпкә көслөрәк, сыныҡҡан була. 26 йыл балаларға сәләмәт тормош алып барыу һабаҡтары биргән, физик яҡтан ныҡлы булыуҙарына күп көс һалған, Бөтә донъя ҡан донорҙары көнө алдынан “Рәсәйҙең почетлы доноры” исемен алған Рәил Сәйфетдин улы Әхмәҙин ошо фекерҙе ҡеүәтләп: - Кеше ҡан биреүҙән, ғәҙәттә, ҡәнәғәтләнеү ала, күтәренке кәйеф менән сығып китә. Ҡаның кемделер үлемдән алып ҡаласаҡ, тимәк, һин - ҡотҡарыусы, тигән уй күңелде күтәрә, ҡанатландыра. Алдан да ҡан бирә инем. Ҡан тапшыра башлауыма ун йылдан ашыу ваҡыт та үтеп киткән. Нисектер өйрәнелгән, ваҡыты еттеме - бында тартып торғандай хатта. Был изге эш донор өсөн дә ҙур файҙа бит. Бушлай анализ үткәрелә. Cәләмәтлектә берәй тайпылыш була ҡалһа, табиптар шунда уҡ хәбәр итә. Шулай ҙа 2004 йылда Бесландағы теракт этәргес булды. Шунан ҡанды даими тапшыра башланым. Байтаҡ кешенең ғүмерен ҡотҡара алыуыма шатмын, - тине. Эйе, бәлә-ҡаза бер кемгә лә белгертеп килмәй. Шуға күрә беҙ һәр саҡ ярҙам күрһәтергә әҙер булырға тейешбеҙ. Ғөмүмән, ҡан һәр көн һәм һәр ерҙә кәрәк. Ҡанға мохтаждар араһында яҡындарыбыҙҙың да булыуы ихтимал...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №33, 15 - 21 август, 2015 - Информационные страницы\n№33, 15 - 21 август, 2015\nЯңыраҡ интернет селтәрендә бер фекер алышыуға осраным. Унда башҡорт телендә сыҡҡан ваҡытлы матбуғатҡа яҙылыу-яҙылмау тураһында һүҙ бара ине. Ҡайһы берәүҙәрҙең замана ауырлығына, аҡса юҡлығына, барлыҡ мәғлүмәтте интернет селтәрендә табып булыуына һәм башҡа төрлө сәбәптәргә һылтаныуҙарына ҡаршы туған телендәге баҫмаларға яҙылыуcы һәм башҡаларҙы ла ошоға өгөтләүсе әңгәмәселәр күпселек тауыш менән "еңеп" сығыуы ҡыуаныслы. Әлбиттә, еңел булмаған ваҡытта йәшәйбеҙ, ләкин һәр замандың да үҙ ауырлығы булған һәм алда ла буласаҡ. Ләкин әлегә тиклем рәсәйҙәр, шул иҫәптән Башҡортостан халҡы ла ваҡытлы матбуғат сараларын иң әүҙем уҡыусылар булды. Бөгөн был йәһәттән хәлдәр хөрт икәнлеген гәзит-журналдарҙың тиражына ҡарап та белеп була.\nБАЛАЛАРЫБЫҘҘЫҢ ӨФӨҺӨ БЕҘҘЕҢ ӨФӨНӘН МАТУРЫРАҠ\nАғиҙелдең бөтөнләй яңыртылған яр буйы, тирә-яҡты ҡаплаған йәшеллек - былар барыһы ғәжәп киң ҡолас һәм тырышлыҡ менән генә түгел, юғары зауыҡ менән эшләнгән. Ижад ителгән, тип әйтеү, минеңсә, тағы ла дөрөҫөрәк булыр.\nТАМЫРҘАРЫН ЮЛЛАЙ МАДЬЯРҘАР\n"Боронғо Өфө" һуңғы йылдарҙа туристарҙың ғына түгел, ә Европа ғалимдарының ныҡлы иғтибар үҙәгенә әйләнеп бара һәм ул республикала ла шундай етди иғтибарға лайыҡ булһын ине, тип теләргә генә ҡала.\nБАЛАҒЫҘ МӘКТӘПКӘ БАРЫРҒА ТЕЛӘЙМЕ?\nУлар "урынһыҙ" ҡалыуҙы ололарға ҡарағанда күпкә ауырыраҡ кисерә һәм был кире кисерештәр мәктәптән өркөүҙең беренсе сәбәпсеһе була ла инде. Был тәңгәлдә күп нәмә уҡытыусының психологик алымдар ҡуллана белеүенән тора.\nОРТЕЛИЙ КАРТАҺЫ НИ ҺӨЙЛӘЙ?\nКарталарҙа, йәғни Азия картаһында башҡорттар урынлашҡан урын "башҡорт" яҙыуы менән генә түгел, ә "Башҡорт урҙаһы" (Baschirdorum horda) формаһында бирелгән! Ни эшләп шулай һуң?\nҺӨНӘРЕБЕҘҘЕҢ НЕСКӘЛЕКТӘРЕНӘ ТӨШӨНӨП, СӘХНӘНЕҢ ТӘМЕН ТОЯ БАШЛАҒАН САҒЫБЫҘ\nБашҡорт драматургияһы ауыл тормошон ғына күрһәтергә тейеш тигән фекер бар. Тик был осраҡта үҫеш булмаясаҡ. Бер ҡасан да тамашасының теләгенә эйәрергә ярамай, театр уны тәрбиәләргә тейеш.\nСӘҒИТ АГИШ ХАҠЫНДА\nРәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең ғилми архивы фондында башҡорт яҙыусыһы Сәғит Агиштың шәхси фонды ла үҙ урынын тапҡан. Материалдар архив ҡарамағына 1984 йылда тапшырыла.\nТРАДИЦИОН ИСЛАМ БАРМЫ?\nНисек кенә булмаһын, дин - ул милләтте һаҡлаусы. Туған телеңде белмәй тороп, динеңде белергә, яратырға мөмкин түгел. Бәйғәмбәребеҙ ҙә: "Балаларға телде өйрәтмәгеҙ, уны һөйҙөртөгөҙ", - тип юҡҡа әйтмәгән".\nЕҢЕҮ ӨСӨН ТЫУҒАНДЫР...\nБаҡсабыҙҙа һәм ауылыбыҙҙа үткәрелгән барлыҡ мәҙәни сараларҙа әүҙем ҡатнашып ҡына ҡалмай, ул район, республика, хатта Рәсәй кимәлендәге конкурстарҙа ла үҙен һынап ҡарай һәм призлы урындар яулай.


Әлли-бәлли бәүкәйе…(уртаһы һәм аҙағы) » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Әлли-бәлли бәүкәйе…(уртаһы һәм аҙағы)\n25.04.2016 Әлли-бәлли бәүкәйе…(уртаһы һәм аҙағы)\nХеҙмәттәшебеҙ Баныу Ҡаһарманова яҙған "Әлли-бәлли бәүкәйе..." хикәйәһенең башы гәзитебеҙҙең 14-се һанында сыҡҡайны. Бында уның дауамын һәм аҙағын бирәбеҙ.\nХикәйәнең башын уҡырға теләһәгеҙ ошо һылтанма буйынса үтегеҙ: https://www.ye02.ru/litra/proza/11185-lli-blli-bkye.html\n– Алло! – һеңлеһе менән бер-бер хәл булып ҡуймаһын тип ҡурҡҡан ағаһы трубкаға ҡысҡырырға тотондо, – алло, тауыш бир!\n– Аҡырма, – Кира ят тауыш менән сабыр яуапланы, – ни тинең? Ҡабатла.\n– Ҡайт. Әсәй үлде.\nДонъяның аҫтын-өҫкә әйләндергән ҡурҡыныс хәбәрҙе кеше шулайтып тыныс ҡына әйтә икән. Алйот. Тик шул мәлдә генә Кира һүҙҙәрҙең айышына төшөнгәндәй итте: «Әсәй үлде, тисе! Юҡ, был ағаһының башы бөтөнләй эшләмәй».\n– Һин ҡайтырға йыйынаһыңмы?\n– Эйе… Әсәй үлде, тинеңме?\n– Һин иҫерекме? – ғүмерҙә уның алдында һүгенмәгән ағаһының ауыҙынан оятһыҙ һүҙ ысҡынғас, Кира уның был лексика менән танышлығына хатта аптыраны. – Әсәй үлде, үлде, аңлайһыңмы һин!\nТелефонды енләнеп һүндерҙе. Кираның башына гүйә күҫәк менән тондорҙо ла, бәйләнеште өҙҙө лә ҡуйҙы. Ирҙәр шулай тура һүҙле, уратып-сурыта белмәйҙәр. Апай кеше булһа, яман яңылыҡты ете төргәккә төрөп еткерер, әсәй үлде, тиер урынға, әсәй ауыр хәлдә, йәки, ҡайт, һинең өйҙә булыуың кәрәк, тип, һеңлеһенең йөрәген яралауҙан аралар ине. «Вадимдың ваннала кафеле үҙенсәлекле – ҡап-ҡара төҫтә, – Кира көҙгө ҡаршыһында тора бирҙе. – Нисек инде «үлде»? Кисә генә тере, һин дә мин йүгереп йөрөй ине, бер ҙә үлергә йыйынмағайны».\nТәне буйлап ток үтте – телгә килешеүҙәрен иҫләне. Радионан бензинға хаҡтарҙың артыуы тураһында ишеткәс, кискелеккә аш йүнәткән әсәһе, тағы бар әйбергә хаҡтар күтәрелер инде, тип бошоноп уфтанды. Ә аҙыҡ-түлек магазинында аҙ ғына эш хаҡына көнө буйы аяҡ өҫтө торорға мәжбүр булып, аҡсаһыҙлыҡтан тамам туйған Кира ҡыҙҙы ла китте:\n– Атайҙы диуаналар йортона алып барып тыҡһаң, беҙ йүнле йәшәр инек! Шуның арҡаһында һин яҡшы эшеңдән сыҡтың, мине ҡайтарттың, ә ни файҙа? Ул үҙ донъяһында йәшәп тик ята, шунан сығырға уйламай ҙа! Ә нишләп сыҡһын? Уға унда рәхәт: тамағын туйҙыраһың, артын таҙартаһың. Бер ни тураһында борсолмай, бер ниндәй яуаплылыҡ юҡ. Ә беҙ уның ҡурайына бейергә тейеш!\nЙоҡа ғына телемләп икмәк киҫкән әсәһе күҙҙәрен шарҙай асып ҡыҙына төбәлде:\n– Туҡта! Хәҙер үк туҡта, тим! – түҙмәй, асырғаланып, бысаҡ тотҡаһы менән өҫтәлде төйҙө. – Ауыҙың һөйләгәнде ҡолағың ишетмәйме? Ул һинең атайың!\n– Булһа ни, – Кира тымырға кәрәклеген үҙе лә аңлағайны, ләкин арҡыры яғы сығып, артабан енләнде. – Ә һин – иҫәр, әсәй. Ғәфү ит, әммә дөрөҫө шул. Аҡылың булһа, ярҙам итерлек берәй ирҙе ҡаратып алыр инең, барыбер атайҙан йүн сыҡмай, күҙле бүкән кеүек ултырыуҙан башҡаға эшкинмәй.\n– Нисек телең әйләнә, балам… Ул һине яратып, һәр теләгеңде үтәп, бәпләп кенә үҫтерҙе… – йомшаҡ күңелле әсәһенең йөҙө илаҡ баланыҡын хәтерләтә ине. – Үткәндәр хаҡына шым… Ул ошо хәлгә ҡалғанына ғәйепле түгел… Атайың урынында мин булһам, мине лә ауырыуҙар йортона алып барып ташлар инеңме ни?\n– Ялҡытты хәйерсе тормошо! – аш өҫтәле янында осһоҙ ҡаты кәнфит һурып ултырған Кира һорауҙы яуапһыҙ ҡалдырып, ырғып торҙо, – һеҙ мине бәхетһеҙ иттегеҙ, күрә алмайым һеҙҙе!\n– Балам, туҡта!\nЮлында осраған һәр нәмәне атып-бәреп, фатирҙан сығып китеп, кафеға барҙы, шунда Вадим менән юлдары киҫеште… Ҡолағында ҡабаттан әсәһенең тауышы сыңлағандай тойолдо: «Балам, туҡта!» Әсәһе уның артынса подъезға йүгереп сыҡҡайны, Кира уға боролоп та ҡараманы: «Суҡынып китегеҙ!»\n«Бер һипкелле егет, үҙеңде ыңғай тормошҡа көйләр кәрәк, тигәйне: бер һүҙ, бер уй юғалмай, юҡҡа сыҡмай, улар – үлемесле ағыу, йә шифалы дарыу – Йыһан хәтеренә һеңә һәм һуңынан үҙ көсөнә инә… Нишләп мин гел ағыу сәсәм?» – шаңҡыған Кира нисек бар, шул килеш фатирҙан атылды:\n– Мин әсәйемде үлтерҙем! А-а-а….\nҠулына телефон йомарлаған ялан аяҡ, ярым шәрә ҡыҙға тап булған кешеләр, аҡылдан яҙған әҙәмгә юлыҡҡандай, ситкә тайпылды. Ә Кира бер кемде лә күрмәне, йүгерҙе лә йүгерҙе. Бите буйлап аҡҡан күҙ йәштәрен, уларҙың тоғро юлдашы – маңҡаһын да һөртмәне, табандарына сәселгән шырауҙарҙы ла тойманы – йөрәгенә ҡаҙалған ағыулы уҡтар булмышын меңгә бүлгәндә уның ҡайғыһымы: «Мин ғәйепле! Әсәйемдең үлемендә тик мин ғәйепле! Әсәйем тере булһын инде! Бәлки, ағаһы, уның өйҙә ҡунмағанына йәне көйөп, шулай уҫал шаяртҡан ғыналыр? Хәҙер фатирҙарына килеп инеү менән әсәһе ҡаршы сыҡһа, үҙенең шулай тиҙ алданыуына көлөр ине…»\nПодъезд ишеген, таш тығып, асыҡ ҡалдырғандар, фатир ҙа бикләнмәгәйне. Кира йорттарын ел кеүек урап сыҡты: диванда урын алғандар уға өнһөҙ баш ҡаҡты, күрше ир атаһының кейемен алмаштыра ине, ә әсәһе менән ағаһы бер ҡайҙа ла күренмәне. Аш бүлмәһендә булышҡан еңгәһе ғәйепле сырай менән башын аҫҡа эйҙе.\n– Әсәйем ҡайҙа? – күҙе аларған Кира еңгәһенә ябырылды. – Әсәйем ҡайҙа, тим һиңә? Нимә, телеңде йоттоңмо?\n– Ныҡ бул, әсәйең дауаханала, моргта…\n«Ниндәй көн булды һуң бөгөн – икенсегә башына суҡмар менән елгәрҙеләр. «Моргта» тисе. Нишләп уның йәш ҡыҙҙарыңа биргеһеҙ һылыу, көләс әсәһе шундай шыҡһыҙ, ҡурҡыныс ерҙә булһын? Әсәкәйемдең йомшаҡ ҡына устарын, аяҡтарын унда һыуыҡта кем йылытыр? Аһ, унда ирҙәр эшләйҙер, ә әсәйемде улар алдында яланғас һалып ҡуйһалар, ул оятынан ер тишегенә инеп китер ҙә һуң! Ирҙәр хаяһыҙ ҡулдары менән әсәкәйемдең аҡ ҡына тәненә ҡағылһа, бысратып бөтөрһә?» – ошоно күҙ алдына килтергән Кираның йөрәге болғанып, саҡ уҡшыманы, ванна эсенә инеп өлгөрҙө.\nИшекте һаҡ ҡына туҡылдатып, артынса еңгәһе инде:\n– Мин һиңә кейем килтерҙем, бикәс.\nНиндәй кейем? Кира өҫтөнә ҡараны – күк төҫтәге ирҙәр күлдәгендә генә тора. Ул әйберҙәрҙе алды ла, рәхмәтен белдереп башын һелкте.\n– Ағайың шылтыратты, тиҙҙән килтерәләр.\n«Нимәне килтерәләр? – Кира һалҡын һыу менән битен сайҡаны. – Нимәне түгел, кемде… Бер ни тураһында уйламаҫҡа. Аҡылдан яҙырға мөмкин. Уйламаҫҡа… Уйламаҫҡа…» Ирҙәр күлдәген сисеп, эс кейемен, ҡара итәкте, шундай уҡ төҫтәге оҙон муйынлы свитерҙы кейҙе. Кәрзиндәге бысраҡ әйбер араһынан колготкаларын эҙләп тапты – әсәһе керҙе гел дә шәмбе көнө йыуа. Бөгөн – йома. Әсәһен иҫләп, быуындары тотмай, иҙәнгә шыуып төштө: «Һалҡында ултырма, балам, һыуыҡ тейҙерерһең, тиер ине әсәйем… тере булһа»... Күпме шулай таш иҙәндә башын тубыҡтарына һалып ултырғандыр, тағы һаҡ ҡына ишек шаҡынылар. Ағаһы инеп, һүҙһеҙ уны тартып торғоҙҙо ла, үҙенә ҡыҫып ҡосаҡланы. Шунан ипләп кенә һеңлеһен ситкә этеп, йөҙөнә ҡараны. Мыҡты ирҙең күҙҙәре тулы йәш ине.\n– Ағай… Мин әсәйҙе үлтерҙем дә ул… – Кира был һүҙҙәрҙе һис бер ҡасан, бер кемгә әйтмәҫкә әҙерләнгәйне, ләкин ағаһының ғазаплы ҡарашын күреп, үҙен-үҙе йәлләт түмәренә һалды. – Мин…\n– Бында һинең бер ғәйебең дә юҡ, – ағаһы көрһөндө. – Инсульт.\n– Мин, мин ғәйепле, һин белмәйһең, – Кира шыбырлауға күсте, әйтерһең дә, башҡаларҙың ишетеп ҡалыуынан хәүефләнде, – мин бит кисә уға ҡысҡырҙым…\n– Беләм, – ир һеңлеһенең башынан һыйпаны. – Әсәй һин өйҙән сығып киткәс тә миңә шылтыратты, ни булғанын һөйләне. Аҙаҡ ул тынысланды, борсолма. Атайҙы кисә үҙе йыуындырырға булып киткән. Мине көтһәсе… Артыҡ көсәнгәнгә инсульт һуҡҡан. Һиҙгән кеүек, кисен әсәйгә, һиңә шылтыратам-шылтыратам, берегеҙ ҙә телефонды алмайһығыҙ, аптырап, йоҡларға ятҡан ерҙән тороп килһәм, һин өйҙә юҡ, атай һалҡын һыуҙа ултыра, әсәй иҙәндә иҫһеҙ ята… «Тиҙ ярҙам»дыҡылар, ярҙам итергә бик һуң, тине…\n– Ағай, өйҙә булһам, әсәй тере ҡалыр ине, – Кираның бите буйлап күҙ йәштәре туҡтауһыҙ аҡты, – өйҙә генә булһамсы.\n– Алдан ни булырын кем белһен, Кира? Әйҙә, әсәй янына, – ағаһы дыуамал, үҙһүҙле һеңлеһе менән һүҙ көрәштереүҙең файҙаһыҙ икәнен белеп, уны иңбаштарынан ҡосаҡлап, залға әйҙәне.\nКира ҡалтыранған ҡулдары менән әсәһенең йөҙөн асты. Аҡ кәфенгә уралған һылыу ҡатын йоҡлаған кеүек – һырҙары яҙылған, ап-аҡ йөҙөндә тыныслыҡ. Кира уның битенә бармаҡтарын тейҙерҙе лә, тағы илап ебәрҙе: «Әсәй, һин туңғанһың, боҙ булғанһың дабаһа… Хәҙер йылытам мин һине. Ҡайҙа юрғандар?! Бирегеҙ миңә одеялдарҙы, күрмәйһегеҙме ни, әсәкәйем өшөгән бит! Әсәй…» Мәйетте ҡосаҡлап үкһегән һеңлеһен тынысландырырға маташып, ағаһы уны йоҡо бүлмәһенә алып китте. Аҡылынан шашҡандай ярһығайны Кира, карауаттағы атаһына асыуын төшөрҙө:\n– Һин, һин ғәйепле! Әсәй урынына һин үлһәңсе! Баҡма булып ятаһың. Күрә алмайым һине!\n– Йә инде, тыныслан, – ниндәй әзмәүер ағаһы уны саҡ карауатҡа ултырта алды. Атаһын төпкәрәк шыуҙырып, янынан урын алды ла, һеңлеһенең башын үҙенең күкрәгенә ҡыҫты, – атай аварияға үҙе сәбәпсе булһа, һин уны ғәйепләр инең. Әммә ҡаршыһына юғары тиҙлектә килеп сыҡҡан машина менән бәрелмәйем тип, ошо хәлгә ҡалды ла һуң.\n– Булһа ни… Ә һеҙ шул бисәкәйҙе төрмәгә лә ултырттырманығыҙ.\n– Бәләкәй балалары бар, тип, әсәй йәлләне.\n– Алдама, ире түрә булғанға яраштығыҙ, – Кира ирендәрен сәйнәне. – Ул беҙгә аҡса бирә, аҡса бирә, имеш, ҡайҙа ул аҡса? Хәйер бирҙеләр ҙә, Аллаға һәпәр!\n– Шулай шул, – ағаһы уның менән ризалашты, көрһөндө. – Атайҙы дауаларға ярҙам итәбеҙ, тип тә алданылар. Ярай, әсәй әйтмешләй, Хоҙайға тапшырғанбыҙ, гонаһтары – үҙҙәренә…\nТәжрибәһеҙ водитель арҡаһында юлдан осоп, зәғифләнгән атаһына ҡарап, Кираның йәне әрнене: «Нишләп шулай бәхетһеҙ ул беҙ?!» Ағаһы танауын мыршылдатҡан һеңлеһенең арҡаһынан һыйпаны, маңлайынан үпте:\n– Йә, йә, етер… Тыныслан.\n– Мин арыу, әсәй янына сыҡ. Минән башҡа ла мәшәҡәттәр етерлек.\nКарауат япмаһының бер осона бит-танауын һөрткән Кираның күҙенә креслолағы бәйләм салынды. Шуны барып алды: әсәһе кәзә мамығынан ойоҡбашты бәйләп бөтә яҙған, осларға бер нисә генә юл ҡалған. Атайғалыр, тип, Кира уҫлаптай аяҡҡа үлсәп ҡараны, тик ойоҡбаш уға бәләкәй ине. Үҙенә самалағайны – тап-таман булды. «Әсәйем, балаҡайымдың аяҡтары өшөп йөрөмәһен, тип мине ҡайғыртып, ойоҡбаш бәйләгән, – күҙҙәренә йәш төйөлдө, – ә үҙе ҡараңғы, һыуыҡ ер ҡуйынында ятасаҡ… Аллаҡайым, ниңә тап ул?! Барыһын да күрә алмайым!» Йоҙроҡтары йомарланып, башына эҫе ҡапҡан Кира йомғаҡтар ятҡан кәрзиндән сурайып ҡалҡып торған оҙон энәләрҙең береһен ең осона йәшерҙе лә, урамға сыҡты. Үс тойғоһо уны алға этәрҙе. Шәп-шәп атланы: ирендәр ҡымтылған, күҙҙәр ҡыҫылған, тәне уҡтай тартылған. Ҡулында – ҡорал. «Өсөнсө өй, ҡыҙыл ҡалай башлы йорт. Ошонда йәшәй. Атайымдан ғәрип яһаған, әсәйемдең үлеменә сәбәпсе булған бисәнең дә балалары бәхетһеҙлектең әсеһен татыһын. Хоҙайҙың – үҙ язаһы, минең – үҙемдеке. Закон алдында яуаплылыҡтан ҡасып, беҙҙе намыҫһыҙ рәүештә алдаған әҙәм был донъяла ла үҙ ҡылыҡтары өсөн язаһын алырға тейеш», – Кира шәхси йорттоң ҡара семәрле ҡапҡаһында ҡыҙыл күҙҙәй янып торған төймәгә баҫты. Сит кешенең яҡынлығын һиҙеп, ихата эсендә лаф та лоф эт өрҙө.\n– Кем унда? – домофондан сыҡҡан нәҙек ҡатын-ҡыҙ тауышына Кира тертләне һәм, ашығып:\n– Телеграмма, – тип әйтә һалды.\n– Ниндәй телеграмма? – тауыш аптыраны.\n– Ашығыс телеграмма. Һеҙ телеграмманы хәҙер алаһығыҙмы, иртәгә элемтә үҙәгенә киләһегеҙме? – Кира түҙемһеҙләнде. – Оҙаҡ көтөргәме һеҙҙең ҡыймылдағанды? Минең дә эште йәһәтерәк тамамлап, өйгә ҡайтаһым бар.\nӘлли-бәлли бәүкәйе... (аҙағы)\n– Һы… Көтөп тороғоҙ, сығам.\nДомофон һүнде. Бер аҙҙан ишек асылғаны ишетелде. Сеү, Сэм, тип ҡатын кеше эткә баҡырҙы, шаптырлап ҡапҡаны асты. Ебәк халатҡа төрөнгән, сәсен түбәһенә өйгән, бейәләй ауыҙлы ханыма Кира тултырып ҡараны. Эйе, ул. Тап үҙе. Хата юҡ. Тап ошо водитель арҡаһында атаһы юлдан осто, кеше көнлө ята. Әгәр атаһы һау-сәләмәт булһа, әсәһе лә йәшәр ине.\n– Ҡайҙа телеграмма?\nКира энә тотҡан ҡулын өҫкә күтәреп, бар көсөнә һелтәнде. Бисәкәй «сыр-р» итеп сүкәйҙе, ҡулдары менән башын ҡапланы.\nҠорбаны күкрәгенә яза инде төштө, үс алынды тигәндә, кем уны туҡтата? Кира аларған ҡарашын ихата эсенә күсерҙе: тимер биҙәкле болдорҙа ауыҙын ике кескәй усы менән ҡаплаған һары сәсле малаҡай тора ине. Баланың зәңгәр шорты төбө күҙ алдында ҡарайҙы. Бармаҡтың быуын һөйәктәре ағарғансы энәне ҡыҫып тотҡан ҡул, әйтерһең дә, йәлләттең айбалтаһы, һауала аҫылынып ҡалды. Ялан тәпәйҙәр аҫтында бәләкәй күләүек йәйелде, ҡото осҡан зәңгәр күҙҙәр, исмаһам, асалаҡ-йомалаҡ та килмәне – уға төбәлеп ҡатҡан. Кира йән асыуы менән энәне ергә атты: «Ләғнәт төшһөн башығыҙға!» «Күрә алмайым һеҙҙе!» – ҡорбанын буш ҡулы менән этте лә, ҡырҡа боролоп китеп барҙы, бер нисә аҙымдан йүгереүгә күсте. Артынса: «Үлтерәләр! Ҡотҡарығыҙ!» – тип яр һалдылар…\nЯңы ғына юлындағы бар диуарҙарҙы емерерҙәй булып елдәй елгән Кира аяҡтарын көс-хәлгә һөйрәп ҡайтып инде. Фатирҙарына кеше бер туҡтауһыҙ инеп-сығып йөрөй, уға барыһы ла йәлләп ҡарай. Әсәһе менән икәүҙән-икәү ҡалып һөйләшергә, серләшергә лә мөмкинлек юҡ… Кәмһетеүле тойолған йәлләүес ҡараштарҙан ҡасып, Кира атаһы яғына сығырға мәжбүр булды.\n– Атайҙың аяҡ-ҡулдарына массаж яһа, йәме, – бүлмәгә уның артынса ингән ағаһы шундай үтенесле ҡараны, Кира баш тарта алманы. Ошоғаса уның атаһына яҡын да килгәне юҡ, шуға ҡайһы яҡтан тороп, нисек массаж эшләргә лә белмәй. Әммә ҡалай булһа ла ярар тип, атаһының һалҡынса ҡулдарына, ят, бысраҡ кешегә тейгәндәй, ерәнеү ҡатыш ҡағылды. Был бәндә атаһы ла түгел һымаҡ уға, ҡәҙерле кешеһен башҡа әҙәмгә алыштырғандар кеүек. Теләкһеҙ генә атаһының ҡулдарын һыланы, һыйпаны, күтәреп һелкетте. Ҡаны йүгергәс, ирҙең бармаҡтары йылынды. Кира ҡоро, ҡытыршы устарҙы һаман ойпалап, карауатта һуҙылып ятҡан кешенең йөҙөнә, тәүгә күргәндәй, баҡты һәм… эске ынтылышҡа буйһоноп, иҙәнгә тубыҡланды ла, атаһын ҡосаҡланы. Таныш һәм танһыҡ еҫте һулағандан ҡабынып, хәрәкәтһеҙ, өнһөҙ ятҡан атаһының ҡулын үҙенең башына һалды:\n– Бәләкәй сағымдағы кеүек башымдан һыйпа, атай… Өшөнөм, дер-дер ҡалтырайым… Бар тәҙрәләрҙе асҡандар… Туңдым…\nСаҡ ҡына шул килеш ултырғас, тороп форточканы япты. Әсәһенең дебет шәленә төрөнөп, тәҙрә быялаһына янып барған маңлайын терәне:\n– Көҙ ҙә етте, атай… Тап ошо миҙгелдә мин һинең икенсе ҡатын менән үбешкәнеңде күргәйнем. Беҙҙең машинала. Миңә ун өс йәш ине. Светофорға бер мәлгә туҡтаған арала ҡатын һинең яҡҡа янтайҙы, һин, һаҡлыҡ тураһында бөтөнләй онотоп, уны үптең. Мине күрмәнең, иптәштәрем менән киноға китеп бара инек. Әхирәтем билемә төрттө, мәғәнәле йылмайҙы: «Ә атайың нисауа». Шул мәлдән ул миңә дошманға әйләнде, сөнки бәхетһеҙлек шаһиттарҙы яратмай. Күренеш шул тиклем тетрәндерҙе, әсәйгә генә түгел, һин миңә, ағайыма хыянат иткән кеүек булдың. Киске ашҡа йыйылғас, һин әсәйҙе яратаһыңмы, тип һораным. Һин күҙеңде лә йоммай, ул ниндәй һорау, әлбиттә, тип йылмайҙың. Мине был яуап ҡәнәғәтләндермәне, һин әсәйҙе яратаһыңмы, тип ҡабаттан һораным. Әсәй ҡыҫылды: «Атайың эштән арып ҡайтҡан, ҡаңғыртма». Беләм мин уның ниндәй эштән арығанын, тип ирендәремде салышайтып, өҫтәл артынан тороп киттем. Барыһы ла – ялған, һеҙ – алдаҡсылар, тип ҡысҡырҙым, иҫләйһеңме? Гонаһыңды ҡаплағандай, ҡарашыңды йәшерҙең, битең тимгелләнде, ә әсәй, бахырҡай, юғалып ҡалды. Һине – аҙғынлығың, әсәйҙе күңел һуҡырлығы өсөн күрә алманым, атай.\nКира атаһы янына килеп, мендәрен ипләне, өҫтөнә пледты япты:\n– Бүлмәлә һалҡын, өшөп ятаһыңдыр, – карауат ситенә ултырҙы. – Татыу ғаиләбеҙҙә бәхетле инем. Ә бәхет ҡомдан булып сыҡты, ишелеп төштө. Һөйәркәңдең ҡайҙа йәшәгәнен аңдып, подъезд ишегенә, бында уйнаш бисә йәшәй, ул йоғошло, тип аэрозоль буяу менән яҙҙым. Әммә үсем ҡанманы. Һиңә аҙым һайын дәғүәләр белдерҙем, арабыҙҙа кәртәләр артҡандан-артты, боҙ һалҡынлығы барлыҡҡа килде. Ниңә һин аңлашырға ваҡыт, форсат, сара тапманың, атай? Төйөн үҙенән-үҙе сиселер, тип көттөңмө? Ә мин бәйҙән ысҡындым: «өслө»ләргә тәгәрәп төштөм, уҡытыусыларға, һиңә, әсәйгә ҡаршы телләштем, теләһә ниндәй әтрәгәләмдәр менән ҡатыштым. Ебәктәй сәсемде һыйпарға яратҡаның өсөн, башты тап-таҡыр итеп ҡырып ҡайттым. Ҡап-ҡара кейем кейеп, күҙҙәрҙе, ирендәрҙе гел ҡайғы төҫөнә буяным (күрше әбей-һәбейҙәр мине күргән һайын «ләхәүләһен» уҡыны). Һәр яҡтан камил, барыһынан бер башҡа өҫтөн күренгән атайыңдың башҡалар һымаҡ уҡ көсһөҙ, хыянатсы, алдаҡсы икәнен белеү аяҡ аҫтынан ерҙең китеүе менән бер ине. Өмөттәремде аҡламаған донъяла тоғролоҡ, тыйнаҡлыҡ, әҙәптең бер тинлек хәжәте ҡалманы…\nКира энәләрҙе һурып сығарып, осланмаған йөн ойоҡто кейҙе. Аяғын һоноп, өҫкәрәк күтәрҙе:\n– Әсәйем миңә бәйләгән, – әйтерһең дә, атаһы күрә, ишетә. – Йылы ғына.\nШәлде яурындарынан алып атаһының аяғына ураны, иҙәнгә ултырып, яңынан уның ҡулын үҙ башына һалды:\n– Мин һаман, диңгеҙҙә штормға эләккән кәмәләй, бер сиктән икенсеһенә ҡағылып-һуғылам. Һиңә ҡыҙыҡ булырмы-юҡмы: сауҙа хеҙмәткәре көнөн кафела билдәләгәндә бер ир менән бейегәйнем, ҡатыны, ҡыҙғанып, миңә бәйләнде лә, һуғышып киттек. Шул бисә өҫтөмдән ғариза яҙған. Участка уполномоченныйы, йәш кенә һипкелле бер егет, повестка менән килде. Аҙаҡ тағы, тағы килде. Эште олоға ебәрмәне, рәхмәт, ләкин артымдан йөрөүен оҡшатманым. Бай иргә кейәүгә сығырмын да, һөйөүһеҙ ҙә йәшәрмен, тигән маҡсатым бар ине. Ирең хыянат иткән хәлдә лә күңелең яраланмаясаҡ – шәп бит! Егеттең хис-тойғоларының сафлығына ышанманым. Бер килеүендә, һеҙҙең барығыҙға ла бер нәмә кәрәк, тип асыуланып, ишекте танауы алдында яптым. Ул ныҡыш, китмәне, ишекте ҡабаттан астырҙы. «Әйҙә асыҡлайыҡ, беҙҙең барыбыҙға ла нимә кәрәк тип уйлайһың», – тине. Мин өндәшмәгәс, үҙе яуапланы: «Беҙҙең барыбыҙға ла һин уйлаған нәмә түгел, ә мөхәббәт һәм аңлау кәрәк». Шулай тине лә, ҡырт боролоп, баҫҡыстан төшөп китте. Шыр тиле ише, ауыҙ асып тороп ҡалдым. Ә бит ул хаҡлы, атай! Һөйөү, аңлау эҙләп, һуҡыр себен кеүек йә бының күҙенә инеп барабыҙ, йә тегенең ҡарашына эләгергә ынтылабыҙ, әммә һин нығыраҡ тырышҡан һайын теләгәнең алыҫайғандан-алыҫая. Инде таптым тигәндә, ул сираттағы сағым булып сыға. Ә күңелеңдә – сүллек. Берҙән-бер кешегә тәғәйенләнергә тейеш һөйөү-наҙыңды үткенселәргә тәләфләп, сайпылтып, түгеп, күңелеңде буш мискә ише ҡалдыраһың... Иң ғәжәбе шунда: донъяла ни бары мөхәббәт кенә тәжрибәһеҙлекте үҙ итә… Йәшәй килә өлөшөңә төшкән көмөшөңдө, бәлки, осратырһың да, тик ҡара ҡомға ҡалған күңелеңдә, иң ҡоро Атакамала (ишеткәнең бармы шул сүллек хаҡында?) һөйөү гөлөн үҫтереп булырмы? Үҫтерә алмаһаң – харап! Һине яратҡан бисара ла, уртаҡ балаларығыҙ ҙа һөйөү бишегендә бәүелеүҙән мәхрүм ҡаласаҡ… Был катастрофа, атай. Бер ғаилә масштабында һәләкәт...\nМөхәббәтле бала булғым килде. Осраҡлылыҡ, хата түгел, ә һөйөү емеше. Бер-берен йәш, матур саҡта яратып, һуңынан да, бер нәмәгә ҡарамаҫтан, вәғәҙәләрен боҙмаған ир менән ҡатындың дауамы булырға теләнем. Ауырыу һәм һау саҡта, байлыҡта һәм хәйерселектә… Ә әсәй һиңә тоғро. Бер кем менән дә сағыштырмай, һиңә алмаш эҙләмәй, әүәлгесә тик һине генә һөйә, һауығырыңа өмөтөн өҙмәй. Тоғролоғо өсөн мин уны күрә алманым һәм… рәхмәтле инем. Диңгеҙҙә аҙашҡан караптарға маяҡ кәрәк бит ул. Әсәй өсөн донъяла һаманғаса һинән камилыраҡ ир юҡ. Тимәк, һин, ошо хәлеңә ҡарамаҫтан, бик бәхетле ир… Әсәй тойҙомо икән хыянатыңды? Белгәндер, тим. Ҡатын-ҡыҙ күңеле һиҙгер була. Әммә мин йөрәгемде яндырған серҙе бер кемгә лә сисмәнем, үҙемә батырҙым. Бәлки, кем менәндер бүлешһәм, миңә еңелерәк булыр, ғазапланмаҫ, һеҙҙе ҡаңғыртмаҫ инем...\nҮпкә өҫтөнә үпкә йыйып, тыуған көндәремде матур итеп үткәргәнегеҙҙе, бергә сана шыуғанды, әкиәт уҡығанығыҙҙы – ҡарамаҡҡа ваҡ, әммә үтә мөһим ваҡиғаларҙы онотҡанмын. Атай, иҫләйһеңме, «самолетик»ты? Ә «вертолетик»ты? Хәтәр күңелле, ҡыҙыҡ ине һинең менән уйнауы… Нисек бәхетле мәлдәрҙе иҫемдән сығарғанмын, шулар хаҡына һине аңларға, ғәфү итергә үҙемдә көс тапмағанмын?\nИҫләйһеңме, миңә биш йәш саҡта ҡаты ауырып киткән ағайҙы дауаханаға һалдылар, әсәй ҙә уның менән ятты, ә һин, сменалы эштә булғас, мине, ҡарауһыҙ ҡалған баланы, ауылға, өләсәйгә алып барҙың. Тәүҙә рәхәт булһа ла (иреклеһең, балалар баҡсаһына бараһы түгел), бер-ике көндән һеҙҙе үлеп һағындым. Ә һеҙ юҡ та юҡ… Зар-интизар булдым һеҙҙе көтөп, атай, күҙҙәремде талдырып бөттөм… Бер төндә илап уяндым, һеҙ мине мәңгелеккә ауылда ҡалдырғанһығыҙҙыр тип уйланым. Мине кире атай-әсәйемә ҡайтар, тип әйтергә өләсәй янына барҙым. Йоҡлаймы икән тип, йөҙөнә яҡын эйелеп ҡарағайным, уянды ла, эй, ҡурҡты! Ҡулдары менән болғай-болғай: «Әл-Мөьмин, Әл-Мөьмин, Әл-Мөьмин», – тип ҡабатлай башланы. Ҡороп ҡалғыр, тфү, тфү, тфү, тип төкөрөнә етмәһә. Ул ҡурҡҡанға мин аҫтыма шыр ебәрҙем, лауылдап иларға керештем. Өләсәй ҡалтырана-бәлтерәнә, уҡынып, утты ҡабыҙғансы, икәүләп шар-шор килдек. Һуңынан минең яман зат түгеллегемә ышанып, шулай ҙа бисмиллаһын уҡып, бит-ҡулымды өшкөртөлгән тоҙло һыу менән һыйпаштырып, эргәһенә ятҡырҙы. Ипләп кенә арҡама ҡаға-ҡаға, йыр мөңгөрләне. Ул һинең бишек йыры ине, атай, һәм мин уны көн дә үҙемә көйләйем:\nҠайҙа киткән әнкәйе?\nҠайынлыҡҡа еләккә –\nКираның башында ятҡан ҡул саҡ ҡына дерелдәне, ирҙең бите тартышып, күҙенән бер тамсы йәш ағып сыҡты ла, мендәргә һеңде. Ләкин ҡыҙы быны күрмәне – карауатҡа һөйәлеп ултырған килеш йоҡоға талғайны.\n… Йәм-йәшел хәтфә үләндә тәгәрәп уйнап арыған бәләкәй Кира кәмәлә ишкән әсәһен аңғарып, ярға сапты. «Әсәй! Бында кил! Мине лә үҙең менән ал! Минең дә кәмәлә йөрөгөм килә!» – тип ҡат-ҡат ҡысҡырҙы, үсекте, иренен турһайтты, әсәһенә арҡаһын ҡуйып баҫты, йәнәһе лә, ныҡ үпкәләне. Әммә әсәһе ишеүҙән туҡтаманы, уға йылмайып ҡул болғаны ла, томан эсенә инеп юғалды. «Әсәй!» – үҙенең тауышын үҙе ишетмәгән Кираның эсендә сыңлап ҡыл өҙөлдө, шартлатып ҡояшты һүндерҙеләр. Донъя дөм ҡараңғылыҡҡа сумды… Аҙашҡан Кира ары һуғылды, бире һуғылды, эләгеп йығылды. Шул саҡ уны атаһы күтәреп алды: «Ҡыҙым, самолетикмы, вертолетикмы?» Тирә-яҡ яҡтырғанға, атаһы табылғанға ҡыуаныстан шарҡылдап көлә-көлә Кира ҡулдарын болғаны: «Самолетик! Ә аҙаҡ вертолетик!» Атаһы уны әйләндерергә тотондо: «Самолети-ик!». Кираның башы зырлап әйләнде…\nЙөрәге болғанып уянып киткәс, ҡымшанырға ла ҡурҡып ятты. Шунан ипләп кенә күҙҙәрен асты. Ят түшәм. Ҡарашын уңға күсерҙе. Унда, мышнап, ҡыҫҡа һаҡаллы егет ята. Вадим? Эйе, Вадим! Кира киң йылмайҙы. Төш кенә булған икән. Барыһы ла төш кенә… Аллаға шөкөр, был ни бары төш. Өҫтәлдә ятҡан кеҫә телефонын ҡабыҙып, будильник наҙлы сыңғырланы. Бохар заманда, тәүге телефонды бүләк иткәс, әсәһе уға был көйҙө ҡуйып биргәйне, шул килеш уны алмаштырманы. Әсәйем тере!\nКира һикереп килеп торҙо ла, егетте уятыуҙан ҡурҡмай, шарт-шорт кейенә башланы. Күҙҙәрен тырнай-тырнай килеп торҙо уныһы.\n– Мин өйгә! Хаталарҙы төҙәтергә.\n– Ниндәй хаталарҙы?\n– Үҙем беләм, – Кира ишек төбөндә бер мәлгә генә туҡтаны, – әйткәндәй, кисә минең шарапҡа ниндәй әшәке нәмә өҫтәгәйнең?\nЕгет ауыҙын йырҙы:\n– Аллам һаҡлаһын ундай нәмәне оҡшатыуҙан. Хуш, Хәйрүш!\n– Кем тиһең? Мин Вадим!\n– Ә миңә барыбер, мин – Кәримә, – тине баҫҡыс буйлап һикереп төшөп барған Кира. – Иң мөһиме, әсәйем тере!\nБыл ваҡытта ағаһы ашығып уның номерын йыя ине…


Көҙгө ташҡын ҡорбанһыҙ булманы\nКисәге ғәрәсәтле ямғырҙа Өфөлә бер кешенең ғүмере өҙөлгән. Уның кәүҙәһе Кольская урамында табылған. Ир кеше һыу ағымына ҡаршы тора алмай йығылған тигән фараз бар. Уға 45-50 йәштәр самаһы. Әлегә республиканың тәфтиш комитеты тикшереү үткәрә. Ҡойма ямғырҙан һуң бөгөн ҡала урамдарында махсус техникалар йәнләнеүе күҙәтелә, күрелгән матди зыян күләме хаҡында әйтергә иртәрәк. Сөнки шәхси йорттарҙа йәшәүселәр ҙә күп ҡатлы фатирҙа йәшәүселәр ҙә ғәрәсәттән зыян күргән.\nКисәге көндө Валентина Мазур ҡурҡыныс төштәгеләй хәтерләй. Өфөнөң Добролюбов урамындағы шәхси йорттоң ишеген көслө ямғыр һыуы бәреп асҡан. Һанаулы ғына минуттар эсендә уның өйө һыу аҫтында ҡала. Һыу тулҡыны шул тиклем көслө була, ҡатын үлемдән саҡ ҡала, уны күршеһе ҡотҡара. Хужабикә әйтеүенсә, өй 1913 йылда һалынған. Ҡотҡарыусылар хеҙмәте бөгөн уға ваҡытлыса йәшәп тороу урынына күсергә ярҙам итә.\nВалентина Мазур, зыян күреүсе: «Өй эсен һыу баҫты. Мин йөҙөп барып электр иҫәпләү ҡоролмаһын һүндерҙем. Бер ҡулыма документтарҙы алдым, икенсеһе менән һыуҙы йырып сыҡтым. Әлдә күрше егет ярҙамға килде».\nНижегородкалағы тау буйындағы шәхси секторҙа ағыусы кескәй генә шишмә ямғыр һыуҙары ҡушылып йылға хасил булған, ул йорт нигеҙҙәренә тулған. Лазовский урамында йәшәүсе Любовь Грехованың өйө лә һыу аҫтында ҡала. Йорт йыһаздары бысраҡ һыу үтеп еүешләнгән.\nЛюбовь Грехова, Лазовский урамында йәшәүсе: «Бөтә әйбер һыуҙа йөҙҙө. Ишекте алыштырырға тура килде, ул һыуҙан шешенгәйне, ябылмай ине».\nӘхмәтов урамындағы күп ҡатлы йорттоң ҡыйығында күптән түгел төҙөкләндереү башланған булған. Тик ҡыйыҡты ғына түгел, хәҙер тотош фатирҙарҙы ла ремонтларға тура киләсәк. Ямғыр һыуҙары юғары ҡаттың түшәменән үтеп аҫтағыларына уҡ барып еткән. Электр биреү йортта ваҡытлыса туҡтатылып торған.\nКүктең төбө тишелгәндәй, ямғыр ике айлыҡ норманы ике-өс сәғәт эсендә яуҙы. Ул ямғыр улаҡтарына ағып өлгөрмәй баш ҡала урамдары Венецияға әйләнде. Административ биналар, сауҙа үҙәктәре һыу аҫтында ҡалды. Бөгөн ҡоролмаларҙы таҙартыу эштәре башҡарыла. Ҡала буйлап уларҙың һуҙымы 800 саҡырымға етә.\nАзат Нурисламов, яһалма ҡоролмаларҙы хеҙмәтләндереү һәм ремонтлау ойошмаһының һыу канализацияһы буйынса өлкән мастеры: «Һауа торошо боҙоласағы хаҡында хәбәр булды, беҙ белә инек һәм эшселәр бригадаһы әҙер торҙо. Яуымдың артыҡ ныҡ күп булыуы арҡаһында ул ағып китеп өлгөрмәне. Бөгөн улаҡтарҙың селтәрҙәрен таҙартабыҙ. Ярты көн эсендә 80 ҡоролманы ҡараныҡ».\nКисә ҡотҡарыусылар хеҙмәтенә йөҙҙәрсә шылтыратыу ҡабул ителгән. Ҡаланың Киров һәм Совет районында махсус хеҙмәттәр төнө буйы ғәҙәттән тыш хәл эҙемтәләрен бөтөргән.\nУрамдар буйлап йөҙгән автомобилдәргә килгән зыянды ҡаплау страховкалаусы ойошмалар иңенә ята. Әгәр, машина Каско менән страховкаланһа. Уның өсөн автоһәүәҫкәрҙәргә дәүләт автоинспекцияһы һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығынан белешмәләр юлларға тура киләсәк. Тәбиғәт ғәрәсәте ваҡытында Салауат Юлаев проспектында урынлашҡан автосалон машиналары ла һыу эсендә ҡалған.\nЕлена Рябова, страховка ойошмаһы филиалы етәксеһе: «Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Каско менән яңы һәм кредитҡа алынған автомобилдәрҙе страховкалайҙар. Халыҡ был төр страховканы бик һайлап бармай, биш процент тирәһе генә. Автосалонға килгәндә, ундағы тауар ғәҙәттә, страховкаланған була».\nШуныһын да билдәләргә кәрәк, ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы ғәрәсәт хаҡында алдан иҫкәрткәйне, бөгөн дә елдең секундына 17 метрға етеүе һәм кисәге хәлдең ҡабатланасағы тураһында хәбәр булды. Бәхеткә күрә, көн тыныс үтте. Хәйер,тәбиғәттең ҡалала йәшәүселәрҙе һынауы быйыл тәүгә түгел.


Тәүге ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 700 тоннанан ашыу картуф һатылған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТәүге ауыл хужалығы йәрминкәләрендә 700 тоннанан ашыу картуф һатылған\n10:26, 20 сентября 2011 Иҡтисад\nБашҡортостанда ауыл хужалығы йәрминкәләре миҙгеле асылды. Уҙған ял көндәрендә улар республиканың 18 ҡалаһында үтте. Ямғыр ҙа ауыл хужалығы тауарҙары менән һатыу итеүгә ҡамасауламаны. Йәмғеһе 2320 сауҙа урыны ойошторолдо. БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ике көндә 984 тоннанан ашыу картуф, 608,5 тонна йәшелсә, 76,7 тонна бал, 147 тонна ит һатылған.\nДөйөм продукцияның 90 проценттан ашыуы Өфө йәрминкәләренә тура килде. 41 муниципаль райондан килгән ауыл хужалығы тауарҙары етештереүселәре баш ҡаланың 16 майҙанында өфөлөләргә йәшелсәләр, һөт, һөт продукцияһы, бал тәҡдим итте.\nБынан тыш, ауыл эшсәндәре үҙҙәре етештергән он, ярма һәм кондитер изделиеларының киң ассортиментын тәҡдим итте. Баҡсасылар һәм дача тормошон яратыусылар өсөн һатыуҙа үҫентеләр, орлоҡтар, сәскә бүлбеләре лә булды. Өфө халҡы 717,3 тонна картуф, 452,9 тонна йәшесә, 42,2 тонна бал, 102 тонна ит алды. Йәшелсә хаҡтары һорауға ҡарап ҡуйылды. Әгәр шәмбе көндө бер килограмм картуф 12 һум торһа, йәкшәмбе уны 8-10 һумдан һаттылар.\nТеги: йәрминкәләр, картуф, йәшелсә, бал


- Һәр ваҡыт әҙер! - тауыш биреп ҡул күтәреү артында өс ай лыҡ уйланыуҙар һәм шик - шөбһәләр ятыуын белмәгәндә,\nйәмәғәт алдынғыларының берҙәмлегенә көнләшергә мөмкин\nбулыр ине. Сентябрь аҙағында Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт\nпалатаһының тәүге ағзаларын иғлан иткәндән һуң, Владимир Путин уның ҡалған өлөшөн комплектлау механизмын эшкә ҡушты. Һуңғыларҙан булып үҙ кандидатураларын федераль округтар\nтәҡдим итергә тейеш. Ошо көндәрҙә Өфөлә "тарих - әсәгә кемдең ҡәҙерлерәк булыуы" хәл ителде.\nРеспублика парламентының ултырыштар залында үткән йыйылыш яҡшы ойошторолоуы менән хәтерҙә ҡалды. Ингән урында бер төркөм ҡатын - ҡыҙҙар килеүселәрҙе теркәй. Кәнәфиҙәр араһында таныш йөҙҙәр эҙләп телевидение хеҙмәткәрҙәре саба. Йәмәғәт лидерҙары ғәҙәттә депутаттар ултыра торған микрофонлы урындарҙы биләй. "Ә нимә, хаҡыбыҙ б ар", - тиешә улар.\nЙәмәғәт берекмәләренең Рәсәй Федерацияһы Йәмәғәт палатаһын формалаштырыу буйынса округ конференцияһында ҡатнашыу өсөн ойошмалар күрһәтеү буйынса беренсе һәм\nаҙаҡҡы төбәк йыйылышының көн тәртибендә бер генә һорау: делегация составын билдәләү.\nЭшсе төркөм етәксеһе вазифаһын үтәүсе БР Дәүләт Йыйылышы Рәйесе урынбаҫары Салауат Кусимов РФ Йәмәғәт\nпалатаһы составын төҙөү тәртибен хәтергә төшөрә. Тәүге 42 ҡатнашыусыны ил президенты тәғәйенләй, артабан инде улар бөтә Рәсәй ойошмаларынан тағы 42 вәкилен атай. Ҡалған 42 кеше округ конференцияларында һайланырға тейеш. Федерацияның округҡа ингән субъекттары был һайлауҙарға үҙҙәренең егерме кешенән торған делегацияһын ебәрә. Шулай итеп, Волга буйы Федераль округы конференцияһы 4 ноябрҙә йыйылған 300 делегаттан 10 кандидат һайлаясаҡ, һуңынан улар Йәмәғәт палатаһының 84 кандидаты тарафынан "иләк аша үткәреләсәк".\nТауыш биреү алдынан Салауат Кусимов үҙенең төбәк йыйылышында әүҙем йәмәғәт вәкиллегенең проблемаһын нисек\nкүреүе менән уртаҡлашты:\n- Башҡортостанда өс меңгә яҡын йәмәғәтселек берекмәләре\nтеркәлгән. Уларҙың күбеһенең эшмәкәрлек эҙҙәрен табыу\nмөмкин түгел. Хатта һалым инспекцияһы ла таба алмай уларҙы. Август айы буйына беҙ йәмәғәтселәрҙе тауыш бирергә саҡырҙыҡ.\nБөгөн бында уларҙың 39 - ы ҡатнаша.\nТауыш биреү үҙе бик тиҙ үтте. Исемлек тулыһынса уҡып сығылды. Айырым шәхестәргә иғтибар итмәйенсә, асыҡ тауыш бирергә хәл ителде. Ҡулдар күтәрелде. Барыһы ла - "ыңғай". Төрлө йәмәғәтселек полюстарынан килгән егерме дәғүәсе: республика профсоюздары лидеры Әмирхан Сәмерхановтан башлап демократик йәштәр башлығы Елена Хәзиеваға тиклем барыһына ла округ конференцияһы делегаттары тауыштары өсөн к өрәшергә тура киләсәк. Тик, Салауат Кусимовтың һүҙҙәренә\nҡарағанда, уларҙы яратҡан спорт командаһы урынына күреп\n- Мин уларҙың барыһын да беләм, улар - лайыҡлы кешеләр. Йәмәғәт палатаһы ағзалары исемен алыу мөмкинлектәре Һәр һайланыусы бары үҙен һәм һәм үҙенең йәмәғәт берекмәһе исеменән сығыш яһай. Уларҙың тормошҡа ҡараштары төрлөсә\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, раҫланған егерме кеше исемлегендә "федераль кимәл фигуралары" юҡ. Хәйер, палатаның "Рәсәйҙең и ң яҡшы кешеләре" тип билдәләнгән тәүге 42 ағзаһы араһында\nяҡынса өстән ике өлөшө миңә таныш түгел.


НИГЕҘ ҠОТО ЙЫЛАНДА БУЛҒАН\nКилдеғол ауылында йәшәүсе Сөррә инәй ҙә йылан ҡарғышына бәйле хәтирәләрен һөйләй торғайны. Хәҙер өләсәй юҡ инде. Улы Салауат ағай Исҡужин әсәһенән ишеткән ҡайһы бер иҫтәлектәр менән бүлеште.\nКилдеғол ауылында йәшәүсе Сөррә инәй ҙә йылан ҡарғышына бәйле хәтирәләрен һөйләй торғайны. Хәҙер өләсәй юҡ инде. Улы Салауат ағай Исҡужин әсәһенән ишеткән ҡайһы бер иҫтәлектәр менән бүлеште:\n-Әсәйемдең атаһы Мөжәһетдин булған, ә уның атаһы Биксәнтәй. Шул Биксәнтәй олатайҙың донъяһының ҡото йыланда булған. Йорт нигеҙендә йыландар ныҡ күп йәшәгән. Кәртәһендә лә, өйөндә лә йөрөгәндәр. Үҙҙәре лә, малдары ла уларға өйрәнеп бөткән – ҡурҡмағандар. Кешегә лә, малға ла зыяндары теймәгән. Хатта һыйырҙарының мөгөҙөнә уралып торғандар, һырттарында ла ятҡандар. Ә олатайҙың һыйыр малы ла, йылҡыһы ла бик күп булған. Байҙар рәтендә йәшәгән ул. Бейә һауғанда ла, һыйыр һауғанда ла, һөт еҫен тойоп микән инде, йыландар эргәлә йөрөр булғандар.\nОлатайҙың тәүге әбейе үлеп киткәс, был икенсе әбей алған. Тик ул өләсәй нигеҙ ҡото булған йыландарҙан ныҡ ҡурҡҡан. Шулай бер көн ситегенә аяғын тығып ебәргән икән, эсендә йылан ятҡан булған. Был мәхлүкәттәрҙән ныҡ ҡурҡҡан өләсәй, шул ерҙә йөрәге ярылып, үлгән дә ҡуйған.\nОлатай ҡабат әбей һоратып ҡараһа ла, йыландарынан ҡурҡып, ҡатын-ҡыҙҙар уға ҡатынлыҡҡа барырға риза булмаған. Ахыры, Биксәнтәй олатай көслө муллалар саҡырып, нигеҙендәге йыландарын арбатып, ҡыуҙырған. Нигеҙҙән йыландар бик күп сыҡҡан – ризаһыҙлыҡ белдереп баштарын сәкәйтеп, һыҙғырышып, ыҫылдашып Һаҡмар яғына күскәндәр. Улар күскән юлға 4 йыл тирәһе үлән үҫмәгән, имеш.\nОшонан һуң олатайҙың донъяһы гел кирегә тәгәрәгән. Тормошоноң, донъяһының ҡото китеп, байлығы бөткән. Малдары ҡырылып, бер йолҡош бейәһе генә тороп ҡалған. Ҡайтанан тырышып ҡараһа ла, малдары ишәймәгән. Ауыл ҡарттары менән кәңәшләшкәс, ахыры, олатай теге бейәһен менеп сығып китеп, ситтә бер аҙ монаят туплап, илгә кире әйләнеп ҡайтҡас, яңы урынға нигеҙ ҡороп ҡына йәлсеп киткән, ти.\nӘ минең әсәйемә түмәрҙә уралып ятҡан йылан һары аяғын сығарып күрһәткән. Йылан һары аяғын күрһәтһә, кеше һарыға һабышырлыҡ хәсрәткә тарый, ҡайғы баҫа, тей. Әсәйҙең дә алты балаһы бер-бер артлы үлеп, икәүһе генә тороп ҡалған. Әсәй теге йыланды туҡмап үлтергән булған. Атайҙың башына бүрәнә төшөп ҡазаланған. Шунан уны Колымаға һөргөнгә оҙатҡандар.\n...Бына шуларҙы һөйләгәйне Салауат ағай. Йылан ҡарғышына ышанырғамы-юҡмы – үҙ мәйелегеҙ.


ДОСААФ-ҡа хеҙмәт итәм!\n20 мартта киң билдәле булған йәмәғәт ойошмаһы – ОСОАВИАХИМ – РОСТО – ДОСААФ-ҡа 85 йыл тулды. Армияға белгестәр әҙерләү, техник-спорт төрҙәрен үҫтереү, йәш быуында патриотик рух тәрбиәләү маҡсатын ҡуйып, Армияға, Авиацияға һәм Флотҡа ярҙам итеүсе ирекле ойошманың Баймаҡ районы бүлексәһе 11 апрелдә үҙенең юбилейын тантаналы шарттарҙа билдәләне.\nБайрам сараһы 105-се һөнәрселек лицейында барҙы. Беренсе ҡаттағы фойела Баймаҡ бүлексәһе коллективының ҡаҙаныштарын иҫбатлаған Почет грамоталарынан, кубоктарынан, ҡул эштәренән торған бай күргәҙмә һәр кемдә ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Ошонда уҡ эшләгән электрон тирҙа үҙенең мәргәнлеген һынап ҡараусылар ҙа күп булды.\nБайрам тантаналы марш аҫтында ДОСААФ байрағын индереп, юғары ноталарҙа башланды.\n– 2004 йылдан алып Баймаҡ районы ДОСААФ-ының күрһәткестәре уның үҫеш динамикаһы тураһында һөйләй. Был бөтә коллективтың тынғыһыҙ эш һөҙөмтәһе, – тине уның рәйесе Р.Ш. Сәйетов. – Ауырлыҡтарға ҡарамай заман менән бергә атларға тырышабыҙ. Эшмәкәрлеккә яңы технологиялар, курсанттарға белем биреүҙең яңы алымдарын индерәбеҙ. Ҡыҫҡаһы, район өсөн техник белемле кадрҙар әҙерләү өсөн ҙур көс һалабыҙ.\nАртабан Р.Сәйетов йыллыҡ эшмәкәрлек һөҙөмтәләренә туҡтап, мәғлүмәттәр бирҙе. “А”, “В”, “С”, “Д”, “Е”, категориялы водителдәр әҙерләүгә айырым иғтибар бирелә. Белеүебеҙсә, был бөтә өлкә производство өсөн киң талап ителгән һөнәр. Шулай уҡ Баймаҡ ҡалаһы һәм районы буйынса Халыҡты эш менән тәьмин итеү үҙәге менән тығыҙ бәйләнештә эшләй. Был эшһеҙлек кимәлен кәметеүгә булышлыҡ итә. 2011 йылда үҙәк аша яҡынса 100 кеше һөнәр үҙләштергән. Бының өсөн 881 мең һум аҡса бүленгән.\nҺуңғы йылдарҙа ауыл биләмәләре хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыуға айырым иғтибар бирелә. Бөгөн бөтә ауыл биләмәһе хакимиәттәрендә лә уҡыуҙар ойошторолған. Аҡморон, Әбделкәрим, Йомаш, Ишбирҙе, Беренсе Этҡол, Икенсе Этҡол, Бикеш, Таулыҡай, Ҡолсора, Темәс, Билал, Таһир, Байыш, Әхмәр ауыл биләмәләре менән тығыҙ бәйләнеш булдырылған. Ҡайһы бер ауылдарҙа даими төркөмдәр эшләй.\nХәрби комиссариат аша ВУС-837 белгестәрен әҙерләү ҙур әһәмиәткә эйә. Буласаҡ һалдаттарға хәрби әҙерлек курстары үткәрелә. Улар ташламалы хаҡ менән “С” категориялы водителгә уҡый.\nБөгөн скутерҙар өсөн айырым курс асыу мөһимлеге килеп тыуҙы. Уларҙа елеүсе күп кенә балаларҙың юл-транспорт фажиғәһенә эләгеүе күптән инде ҙур проблемаға әйләнгән. Юл ҡағиҙәһен белмәүҙән һәм күҙәтмәүҙән килеп сыҡҡан был көнүҙәк мәсьәләне кисекмәҫтән хәл итеү талап ителә.\n20 ғинуарҙа Мәскәүҙә ДОСААФ ойошмаһының 85 йыллығына ҡарата уҙған тантанала Рәсәй Федерацияһы Президенты һәм Хөкүмәте Башҡортостан Республикаһы буйынса ойошманың эшен юғары баһалаған. Киләсәктә буласаҡ һалдаттарҙы әҙерләү өсөн ДОСААФ системаһы буйынса йәш яугирҙар курсы асыу планлаштырыла.\nБаймаҡта 37 беренсел ойошма эшләй. Бигерәк тә йәш техниктар станцияһы, ҡалалағы бөтә мәктәптәр, 105-се һөнәрселек лицейы, Темәс, Этҡол, Бикеш, Мерәҫ, Урғаҙа һәм башҡа мәктәптәр яҡшы күрһәткестәргә өлгәшә.\nМуниципаль район хакимиәтенең йәштәр эштәре буйынса секторы, балиғ булмағандар комиссияһы, йәш техниктар станцияһы менән берлектә ауыр ғаиләләрҙә тәрбиәләнеүсе балалар менән эш алып барыла.\nТантананы артабан муниципаль район хакимиәте башлығының беренсе урынбаҫары И.Ә. Зәйнуллин һәм Баймаҡ ҡала биләмәһе башлығы И.Ә. Бураншин дауам итеп, йәштәрҙе үҫтереүҙә ҙур роль уйнаған, егеттәрҙе ысын ир-егет итеп тәрбиәләүгә тос өлөш индергән ойошма коллективын байрамдары менән ҡотлап, изге теләктәрен еткерҙе.\nТантана барышында фиҙаҡәр хеҙмәттәре өсөн Баймаҡ бүлексәһе рәйесе урынбаҫары Р.И. Бәхтиев, баш бухгалтеры Ә.И. Собханғолова, “Мәргән” клубы тренеры З.З. Юнысбаев Рәсәй ДОСААФ-ы үҙәк советының юбилей миҙалдары, ә инструктор А.Д. Рыжкин Рәхмәт хаты менән наградланды. Бикеш мәктәбенең беренсел ойошмаһы рәйесе С.А. Степанов Башҡортостан Республикаһы ДОСААФ-ы Почет грамотаһы менән бүләкләнде. Оборона-масса, спорт, патриотик эшкә, сәләмәт тормош алып барыуға ҙур өлөш индергәндәре өсөн муниципаль район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы Р.Ф. Ильясов, муниципаль район хакимиәтенең спорт һәм туризм буйынса сектор рәйесе И.Н. Хәмитов, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры А.А. Мочалина, Баймаҡ ҡалаһы, Баймаҡ һәм Йылайыр райондары буйынса хәрби комиссариат начальнигы Х.Х. Хәмитов, бүлек белгестәре А.Р. Кәримов һәм Л.П. Коробкова “Рәсәй ДОСААФ-ына 85 йыл” юбилей миҙалдары менән бүләкләнде. Ошондай уҡ миҙалдар Баймаҡ бүлексәһенең бөтә хеҙмәткәрҙәренә тапшырылды. Үҙҙәренең оло наградаларын улар “ДОСААФ-ҡа хеҙмәт итәм!” тип ҡабул итте.\nТантана йыр-моң менән бергә үрелеп барҙы. Өфөнән яҡташыбыҙ Зилиә Бәхтиева, Баймаҡ йырсылары Руслан Хисамиев, Руслан Тимербулатовтар үҙҙәренең дәртле йырҙары менән күңелдәрҙе күтәрҙе.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 10:09


Ҡандра ҡасабаһында «Бәләкәй Нобель премияһы»н тапшырыу тантанаһы үтте\nБыйыл наградаға 12 уҡыусы лайыҡ булды. Бәйге мәктәп уҡыусылары араһында ике йәш төркөмөндә үткәрелә. Премияның конкурс комиссияһына Ҡандра ауыл биләмәһенә ҡараған мәктәптәрҙән 126 ғариза ҡабул ителгән.\nКонкурстың икенсе этабына 68 уҡыусы үткән. Еңеүселәр алты номинация буйынса баһаланған. Теүәл һәм гуманитар фәндәр өйрәнеүҙә, ижадта һәм спортта юғары уңыштарға ирешеүсе уҡыусыларға дипломдар, аҡсалата сертификаттар һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды.\nПремия төбәктә дүртенсе йыл рәттән тапшырылып килә. Уны ойоштороусылар «Нефтегаз» компаниялар төркөмө, Башҡортостандың фән, мәҙәнәиәт һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе хеҙмәткәрҙәре, Туймазы районы хакимиәте. Сараның маҡсаты - һәләтле йәштәрҙе асыҡлау һәм үҫтереүгә булышлыҡ итеү.


Ҡулланыусылар экстремизмы иҫкәртелергә тейеш - Bash.News\nҠулланыусылар экстремизмы иҫкәртелергә тейеш\nҠулланыусылар экстремизмы иҫкәртелергә тейеш https://bash.news/news/102487_ullanyusylar_ekstremizmy_ikrtelerg_tejesh\n08 авг 2019, 07:35\nБөгөн төҙөүселәр һәм торлаҡ төҙөлөшөндә ҡатнашыусылар араһында килеп тыуған проблема буйынса парламент тыңлауҙары үтте. Йыш ҡына торлаҡ һатып алып унда йәшәй башлаған граждандарҙан фатирҙағы етешһеҙлектәр тураһында судҡа ялыу килә.\nМиҫалға, һуңғы тапҡыр етешһеҙлектәрҙе бөтөрөүгә 464 мең һумлыҡ суд ҡарары бар. Бындай суммалар артында ябай ҡулланыусы түгел, ә аралашсы юристар тора, тигән фекерҙә депутаттар. Халыҡ һайланыусылары бындай ҡулланыусылар экстремизмына сик ҡуйыу яҡлы.\nФилүс Ишбулатов, Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың торлаҡ сәйәсәте һәм инфраструктура үҫеше буйынса комитеты эксперт советы ағзаһы: “Был намыҫһыҙ юристар милекселәр һәм ойшмалар араһында йөрөп аҡса эшләй. Кеше хоҡуҡтарын бер ваҡытта ла ҡайғыртмай. Төҙөүселәрҙен саманан тыш аҡса алып улар торлаҡҡа хаҡтарҙы ғына арттыра. Һөҙөмтәлә барыбер ябай халыҡ ауырлыҡтар кисерә”.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КӨҘГӨ ҠАТЫҠ БАЙРАМЫ - 2017 - Мәҡәләләр\nУчалы ағинәйҙәре боронғо башҡорт халыҡ йолаларын тергеҙеүҙе дауам итә. Был юлы беҙҙе: "Үҙем әҙерләгән, йәнгә һәм тәнгә ҡеүәт биреүсе эсемлектән ауыҙ итегеҙ!" - тип ҡаршы алды Ҡунаҡбай ауылы ағинәйҙәре. Баҡтиһәң, улар халҡыбыҙҙың туҡланыу йолаһына арналған сара үткәрергә йыйылған икән.\nИшек төбөнән үк шифалы эсемлек тураһында мәғлүмәт биреп, уны туҫтаҡҡа һалып, килгән ҡунаҡтарға һондолар. Туҫтаҡтағы шифалы эсемлекте бер тынала һемерҙем дә ҡуйҙым. Ҡунаҡбай ауылы ағинәйҙәре етәксеһе Хәлимә апай Ғатауллина был эсемлектең составы тураһында мәғлүмәт бирә: ул һөт, эремсек, банандан тора икән. Ҡарап тороуға, ябай ғына ҡушылмаларҙан күпертеп бешелгән коктейль, ә тәме... телеңде йоторлоҡ! Ғүмере буйы мәктәптә эшләгән, хаҡлы ялдағы педагог Хәлимә Нәжип ҡыҙы етәкләгән ағинәйҙәр ҡоро ауылдағы иң абруйлы тиҫтәләгән апай һәм инәйҙәрҙе берләштерә. Ауыл мәҙәниәт йортондағы "Көҙгө ҡатыҡ - көмөш ҡашыҡ" тип аталған әлеге һөт ризыҡтары байрамының төп хужабикәләре лә улар. "Ә ни өсөн көҙгө ҡатыҡ?" тип ҡыҙыҡһынам ҡатыҡ тәмләгән арала. "Сөнки ул яҙғыһына ҡарағанда тәмлерәк тә, туҡлыҡлыраҡ та. Ни тиһәң дә, ҡоро бесән ашап, бер аҙ миктәп ҡыш сыҡҡан һыйыр һөтөнән эшләнмәгән бит ул", - тигән яуап алам.\nҠунаҡбайҙар байрам түренә шулай уҡ Илтабан, Юлдаш, Һәйтәк, Иманғол, Мансур, Көсөк, Сораман, Миндәк ауылдары ағинәйҙәрен дә саҡырған. Улар ҙа үҙҙәре әҙерләгән һөт ризыҡтарынан күргәҙмә ойоштороп ебәргән. Һәр береһе ҡунаҡтарҙың ошо күргәҙмәләрҙәге ризыҡтарҙы күҙҙән үткәреүен теләп, бер-береһен бүлдерә-бүлдерә мәғлүмәт бирә, башҡортҡа ғына хас ихласлыҡ менән ризығын тәмләп ҡарауҙы үтенә. Шул арала "аҡтан" әҙерләнгән ризыҡтарҙың рецебы тураһында ла һөйләп, уларға бәйле ырымын, мәҡәл-әйтемен дә әйтә һалалар. Ысынлап та, һөткә "аҡ" тип өндәшеү генә лә ошо ризыҡтың изге булыуын, уны ҙурлауҙы аңлатып тора шул. Унан һуң, "аҡ" тип атап, изге ризыҡтың исемен йыш ҡабатлап, уның тәмен-йәмен ебәреүҙән дә һаҡланғандарҙыр. Бер ни менән алыштырғыһыҙ был шифалы ризыҡты "Йәшәү эликсиры" тип тә атайҙар бит. Ә уның балалар өсөн файҙаһын һөйләп тә бөтөрөрлөк түгел! Әгәр ошо байрамда ҡатнашмаған булһам, һөттән әллә күпме ризыҡ әҙерләнеүе хаҡында белмәй ҡалыуым ниндәй ҙур үкенес булыр ине. Ә уның ниндәйе генә юҡ ине бында: ҡорот, ҡатыҡ, эремсек, ҡыҙыл эремсек, һөҙмә, сыр, айран, ҡымыҙ, май, муйыллы май, сейәле май, күбек майы, һынап та бөтөрлөк түгел... Көсөк ауылы ағинәйҙәре күргәҙмәһендә генә 30 төрлө һөт ризығын һананыҡ. Әйткәндәй, "күбек майы" тигәнде күптәр белмәйҙер ҙә әле. Заманында ул башҡорттарҙа бик популяр шифалы ризыҡ була. Ә тәмлелеге... ауыҙҙа иреп кенә тора. Ысын мәғәнәһендә деликатес! Ә ниңә бөгөн дә уны яһамайҙар икән, тип ҡыҙыҡһынам. Ысулын белгән апайҙар уны әле лә танһыҡҡа яһайҙар икән яһауын, тик уның технологияһы күп көс талап итә, тип аңлаттылар. "Ә мин уны бик йыш яһайым, - тине шунда Миндәктән Гөлйемеш Рәҡипова. - Уны әҙерләү ысулы беҙгә быуындан-быуынға тапшырыла килә. Күбек майы шуныһы менән ҡиммәт: унда холестерин бөтөнләй юҡ. Шундай бер ысулды һеҙгә лә өйрәтә алам: 500 грамм ауыл ҡаймағына айыртылған ауыл һөтөнән 2 литр ойотҡо һалаһың да, май яҙылғансы бешәһең дә бешәһең (ҡымыҙ бешкән кеүек). Шунан күбек майы килеп сыға, айырылып сыҡҡан һыуы - айраны ла тәмле һәм файҙалы... "\nКүргәҙмәләрҙе ҡарап, һөт ризыҡтарынан, иң мөһиме, байрамға исем биргән көҙгө ҡатыҡтың төрлөһөнән ауыҙ итеп, уның ысынлап та башҡа миҙгелдәрҙәге ҡатыҡтан өҫтөнлөгөн аңлау дәрәжәһенә еткәс, сәхнә тамашалары башланды.\nТеатрлаштырылған йола байрамы йәйге йәйләүҙәренән ҡышлаҡтарына ҡайтыусы башҡорттар тормошон һүрәтләүгә бағышланды. Шул рәүешле халыҡтың төп йәшәү рәүеше малсылыҡ менән бәйле булыуына ишара яһалды. Ҡышлауға ҡайтыу күренештәре йорт-ҡаралты, мал-тыуар именлегенә һәм иҫән-аман ҡышлап сығыуға арналған һәр төрлө халыҡ йолалары менән оҙатыла барҙы. Ҡунаҡбайҙарҙан һуң берәм-берәм башҡа ауыл ағинәйҙәре сығыш яһаны, улар ҙа мал-тыуарға бәйле йолаларҙы сәхнәләштереп күрһәтте. Һәр хәлдә, әллә күпме йола барлығын белдек, мал-тыуарға бәйле әллә күпме ырымдар, мәҡәл-әйтемдәр ишеттек. Мәҫәлән, һатып алғанда мал хужаһына үҙенсәлекле генә бүләк бирергә тейешһең икән. Малың менән бергә аҙбарыңдың ҡото китмәһен тиһәң, һатып алыусы күрмәгәндә генә һыйырыңдың йөнөн ҡырҡып алып, бер урынға ҡыҫтырып ҡуйыу кәрәк, имеш. Һатып алған кешенең малды ихатанан алып сыҡҡанда артына әйләнеп ҡарамауы ла мөһим -малдың ҡото китмәҫ, тиҙәр. Башҡорттар элек үҙ йорттары эргәһендәге ҡаҙыҡҡа малдың баш йә һалыу һөйәген элеп ҡуйыр булған. Малдың күпләп үрсеүенә ишаралаған бер ырым икән быныһы ла.\nӘ бына Сораман ауылы ағинәйҙәре Зөбәйҙә Ҡәләмова менән Сәғиҙә Ҡотоеваларҙың мәғлүмәте үтә лә урынлы булды:"Көҙ етһә, мал юғалыусан бит инде, - тине улар. - Мал менән донъя көткән беҙҙең халыҡ өсөн был бик күңелһеҙ хәл. Шуның өсөн шундай ырымдар өйрәтәбеҙ. Мал ихатанан сыҡҡанда уға "Йә Аллаһу Рәҡиб" тип өрөргә кәрәк. Һәм тағы бер ырым. Күпмелер ҡом алып, уның өҫтөнә "Һыйыр" сүрәһенең 284-се, 285-се, 286-сы аяттарын уҡып өрәһең һәм шул ҡомдо малдың юлына һибеп сығаһың... Беҙ шулай итәбеҙ һәм, шөкөр, малдарыбыҙ имен йөрөй".\nРайон ағинәйҙәре үткәргән сараларҙың барыһында булмаһа ла, һирәкләп ҡатнашырға тырышыла. Һәм һәр саранан халҡыбыҙҙың рух байлығына, матур йолаларына, милли кейемдәребеҙгә таң ҡалып, оло тәьҫораттар менән ҡайтыла. Ниндәй ғәжәп бер күренеш булды әле был ағинәйҙәр хәрәкәте, тип уйлайым һәр ваҡыт. Ошо хәрәкәттең башында тороусы Гөлфиә апай Янбаева менән был байрамда ла күрешергә яҙҙы. Һәр осрашҡан һайын ул башҡорт ҡатын-ҡыҙҙарының фиҙаҡәрлегенә, әүҙемлегенә, рух көсөнә һоҡланыуын белдерә, улар башҡарған ғәмәлдәр тураһында ғорурланып һөйләй. Уның фекеренсә, ағинәйҙәр ойошторған һәр сара башҡорт милләтенең асылын, шулай уҡ башҡорт халҡының күпселеге төйәк иткән ауылдарҙы һаҡлап ҡалыуҙа, боронғо йола-ғәҙәттәребеҙҙе тергеҙеүҙә бик ҙур әһәмиәткә эйә. Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы Учалы ағинәйҙәренең был йәһәттән иң әүҙем һәм берҙәм эшләүсе ойошма булыуын, шуға ла улар үткәргән сараларҙа бик теләп ҡатнашырға тырышыуын да һыҙыҡ өҫтөнә алды. Уның һүҙҙәрен Учалы районы ағинәйҙәре ойошмаһы рәйесе Мәрзиә Солтанбаеванан йөпләттем:\n- Ысынлап та, районыбыҙҙың йәмәғәт тормошонан ситтә ҡалмаҫҡа, һәр бер сарала әүҙем ҡатнашырға тырышабыҙ, - тине Мәрзиә Сәғит ҡыҙы. - Халҡыбыҙ традицияһы һәм йолаларын тергеҙеүгә күп көс һалабыҙ. Беҙҙең башҡорт милли мәҙәниәте иҫ киткес бай һәм күп яҡлы бит ул, уның тәрбиәүи сығанаҡтарын тулыһынса файҙаланырға ынтылабыҙ. Ошо маҡсаттарҙа беҙ һәр ауылда алдан билдәләнгән темалар буйынса саралар үткәрәбеҙ. Мәҫәлән, Миндәктә буҙа байрамы ойошторһаҡ, Килмәктә - "Өләсәйем һандығы"н, Мансурҙа халыҡ медицинаһының дауалау йолаларын күрһәттек. Бына әле һөт ризыҡтарына, уға бәйле ырым-йолаларыбыҙға мөрәжәғәт итеп, хәтер яңырттыҡ...\nБыл халҡыбыҙҙың ғәжәйеп йола ҡоронда билдәле шағирә Зөлфиә Ханнанова, Белорет районы "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе Зилә Абзалова, етәкселәре Роза Таһирова менән бер төркөм Әбйәлил районы ағинәйҙәре лә ҡатнашты һәм байрам шатлығын уртаҡлашты. Зөлфиә Ханнанованың рухлы шиғырҙары ҡорҙағы бер кемде лә битараф ҡалдырманы, күңелдәр тулышты, күҙҙәр йәшләнде... Ағинәйҙәребеҙ әүҙемлеге, егәрлелеге, сәме менән йәшәйешебеҙгә йән өрә, шағирәләребеҙ башҡорт һүҙен, башҡорт аҡылын шиғри юлдарға һалып, ғәмебеҙҙе ҡуҙғыта. Донъяны ҡатын-ҡыҙ ҡотҡарыр, тигән оран хаҡ булып сыға түгелме һуң былай булғас...\nЯҙылған: 30.10.17 | Ҡаралған: 855


Башҡортостан башлығы бөгөн Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Ильяс Умаханов менән осрашты - Bash.News\nБашҡортостан башлығы бөгөн Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Ильяс Умаханов менән осрашты\nБашҡортостан башлығы бөгөн Федерация Советы рәйесе урынбаҫары Ильяс Умаханов менән осрашты https://bash.news/news/107965_bashortostan_bashlyy_bgn_federaciya_sovety_rjese_urynbaary_ilyas_umaxanov_menn_osrashty\nИльяс Умаханов республикаға Мостай Кәримдең 100 йыллығына арналған сараларҙа ҡатнашыу өсөн килгән. Радий Хәбиров менән осрашыуҙа һүҙ милләт-ара мөнәсәбәттәрҙе нығытыу, Башҡортостанда киләһе йылдарҙа уҙасаҡ Фольклориада менән Евразиаданы юғары кимәлдә ойоштороу хаҡында барҙы.\nРадий Хәбиров Ильяс Умахановты был сараларҙа ҡатнашырға саҡырҙы. Мәскәү ҡунағы үҙ сиратында Башҡортостанда күп башланғыстарға нигеҙ һалыныуын һәм республиканың башҡа төбәктәргә өлгө булып тороуын билдәләне. Фольклориаданы ҡабул итеү шуға асыҡ миҫал, тине Ильяс Умаханов.\nРадий Хәбиров мәғлүмәт сараларында телгә алыныу буйынса ил губернаторҙары араһында өсөнсө\n22:02, 12 ноя\nБашҡортостан менән Чехия араһында тауар әйләнеше ун тапҡырға артасаҡ\n10:00, 12 ноя


Стәрлетамаҡ ҡалаһының дүрт мәктәбендә грипп сәбәпле карантин индерелгән\nБыл хаҡта ҡала хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\n14-се, 21-се һанлы мәктәптәрҙең, 2-се һәм 4-се һанлы гимназияла карантин өлөшләтә иғлан ителһә, 1-се һанлы лицейҙа дәрестәр бар синыфтарҙа ла туҡтатылған. Ауырыусыларҙың күпселеге, башланғыс синыф уҡыусылары. Карантин 16-сы февралгә тиклем дауам итәсәк. Хәтерегеҙгә төшөрөп үтәбеҙ, грипп һәм киҫкен йоғошло ауырыуҙар сәбәпле был аҙнала Өфө ҡалаһының ике мәктәбендә лә карантин индерелде.


Уҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ | Башҡорт дәуләт университеты\nҺеҙ бында: БДУ » Баш Бит » Университет тураһында » Идаралыҡтар һәм бүлектәр » Учебно-методическое управление » Идаралыҡ тураһында\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ начальнигы:\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ – университеттың уҡыу һәм уҡытыу-методика эштәрен планлаштыра, ойоштора һәм контролдә тота торған төп структур подразделениеһы. Уҡыу-уҡытыу бүлеге университет ойошторолған көндән алып эшләй. Тәүҙә ул уҡыу процесын ойоштороу, факультеттар менән кафедраларҙы документтар менән тәьмин итеү, сәғәттәр иҫәбен төҙөүҙе контролдә тотоу, уҡытыусыларҙың уҡытыу сәғәттәрен бүлеүҙе һәм уларҙың үтәлешен контролдә тотоу, производство һәм педагогик практикаларҙы ойоштороу һ.б. менән шөғөлләнә. 1991 йылда уҡыу-уҡытыу һәм методик бүлек тип үҙгәртелә. 2003 йылда уҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡҡа (УМУ) әйләндерелә.\nУҡыу-уҡытыу һәм методик бүлектәр Сибай, Стәрлетамаҡ, Нефтекама филиалдарында бар. Башҡорт дәүләт университетының Хоҡуҡ институтында, Эшҡыуарлыҡтың комплекслы хәүефһеҙлеге башҡорт академияһында, экономика факультетында айырым уҡыу-уҡытыу һәм методик бүлектәр эшләй.\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ:\nбөтә уҡытыу формалары буйынса уҡыу процесын планлаштыра, ойоштора һәм контролдә тота;\nстуденттарҙың практикаларын үткәреүҙе ойоштора һәм контролдә тота;\nбөтә уҡытыу формалары буйынса студенттар контингенты буйынса мәғлүмәттәр базаһын төҙөй һәм күҙәтеп бара;\nуҡытыусыларҙың квалификацияларын күтәреүҙе планлаштыра һәм ойоштора;\nуниверситеттың уҡытыу эшмәкәрлеге мәсьәләләре буйынса отчеттар төҙөй;\nуҡытыусыларҙың уҡытыу сәғәттәрен бүлеүҙе, уҡытыусыларҙың эш сәғәттәре карточкаларын төҙөүҙе автоматлаштырыу системаһын индерә;\nфакультеттарҙа уҡытыуҙың һәм студенттарҙың өлгөрөшөн баһалауҙың модуль-рейтинг системаһын индереү һәм уны ҡулланыу эшен координациялай;\nуҡытыусыларҙың эшен рейтинг системаһы буйынса баһалау һәм эш хаҡына ай һайын стимуллау өсөн түләүҙәр фондынан өҫтәмәләр билдәләү өсөн документация йыя һәм уларҙы тикшерә;\nуҡытыуҙың баҫҡыслы системаһына күсеү буйынса эш башҡара;\nуҡытыу процесына инновацион технологиялар, уҡытыуҙың интерактив алымдарын индереү пландарын эшләй һәм был эште координациялай;\nюғары уҡыу йортон аккредитациялау өсөн материалдар йыя;\nуҡытыусыларҙың хеҙмәт тәртибен, студенттарҙың дәрестәргә йөрөшөн даими тикшерә, аудитория фондтарын ҡулланыуҙы күҙәтә һәм оптималләштерә, дәрестәр теҙмәһен контролдә тота һ.б.\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡ составына:\nуҡыу процесы мониторингыһы һәм статистика бүлеге;\nинновацион технологиялар һәм баҫҡыслы уҡытыу секторы;\nлицензиялау һәм аттестация секторы;\nдиспетчер хеҙмәте инә.\nУҡыу-уҡытыу һәм методик идаралыҡтың төп маҡсаты – университетта уҡыу-уҡытыу процесын камиллаштырыу, модернизациялау һәм оптималләштереү, шулай уҡ университеттың структур подразделениеларының уҡыу процесын ойоштороу өлкәһендә эшен етәкләү, координациялау һәм контролдә тотоу.


Халҡыбыҙҙы данлай Ләйсән\n23 Ғинуар 2018, 16:45\nУчалы районының Яңы Байрамғол ауылынан ун йәшлек Ләйсән Золотарёва, “Рәсәй 1” каналында “Зәңгәр ҡош” проектында сығыш яһап, бар донъяны хайран ҡалдырҙы. “Урал батыр” эпосынан өҙөк һөйләп һәм башҡорт халыҡ йыры “Сыңрау торна”ны ҙур оҫталыҡ менән башҡарып, бәләкәс артистка жюри ағзаларын, тамашасыларҙы бер нисә музыка ҡоралында уйнау һәләте менән дә арбаны.\nЛәйсән башҡорт, урыҫ телдәрендә йырлап ҡына ҡалманы, ҡош булып һайрап, үҙаллы өйрәнгән һинд бейеүен башҡарып, образға инергә, бер үҙе тотош бер театраль тамаша күрһәтергә һәләтле булыуын иҫбатланы. Әлегә махсус белеме булмаһа ла ул үҙен сәхнәлә иркен тота, тамашасының иғтибарын яулап ала, бер кемде лә битараф ҡалдырмай, алҡыштарға күмелә.\nҮҙен белә-белгәндән сәхнәнән төшмәгән Ләйсәндең тормошо “йондоҙ”ло мәлдәрҙән генә тора кеүек: “Таланттар ере” Бөтә Рәсәй конкурсында жюриҙең махсус бүләге; “Рәсәйҙең һәләтле балалары” Бөтә Рәсәй бейеү конкурсында – 3-сө урын; үҙебеҙҙең “Байыҡ” бейеү конкурсында – 2-се урын; “Башҡортостан” дәүләт телерадиокомпанияһының “Ал сәскә” телевизион конкурсында, шулай уҡ “Учалы йондоҙҙары” фестивалендә, Дүртөйлө ҡала-һында уҙған “Яҙғы тамсы” республика йыр конкурсында, “Рәсәйҙең һәләтле балалары” Бөтә Рәсәй конкурсында призлы урындарға лайыҡ була.\nИлебеҙҙе һоҡландырған ҡыҙҙың һәләттәре һанап та бөткөһөҙ: һүрәт төшөрөү, дизайн, гимнастика – барыһын да булдыра. Үҙе бер оркестр кеүек – ҡурай, ҡумыҙ, гитара, думбыра кеүек музыка ҡоралдарында оҫта уйнап ҡына ҡалмай, әйтеүебеҙсә, бейеү, йыр, шиғыр, әкиәттәр һөйләүгә лә маһир Ләйсән Золотарёва – Башҡортостан Республикаһы Башлығы стипендиаты ла, “Урал батыр” эпосын яттан һөйләү конкурстарында (4500 юлын ятлаған) күп тапҡыр еңеүсе лә…\nЛәйсәндең “Зәңгәр ҡош” телепроектының йомғаҡлау өлөшөндәге сығышы ла уңышлы булды. Был юлы ул, Рәсәйҙең халыҡ артисы Евгений Миронов менән бергә сығыш яһап, гитара һәм балалайкала уйнап, Пушкиндың “Поп һәм уның хеҙмәтсеһе Балда тураһында әкиәт”ен уҡып ишеттерҙе, “сәхнәгә ҡуйҙы” тип әйтергә лә мөмкин. Уңышлы сығышы һәм тыуған көнө айҡанлы һоҡланғыс яҡташыбыҙ гитара менән бүләкләнде.\nАуыл ерендә йәшәгәс, Ләйсәнгә ата-әсәһенә мал-тыуар ҡарашырға, йүгереп йөрөп, йорт эштәрендә лә булышырға кәрәк. Репетициялар, сығыштар – барыһы ла ваҡыт, уңғанлыҡ һәм көс талап итә. Мәктәптә лә һынатмай – тик дүртле һәм бишле билдәләренә генә уҡый ул.\nЛәйсәндең күп яҡлы һәләтен үҫтереүҙә әлбиттә, иң беренсе ярҙамсылары – уҡытыусылары, ғаиләһе. Өләсәһе Дилара Ғөбәйҙулла ҡыҙы Игелекова – хаҡлы ялдағы башҡорт теле уҡытыусыһы, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры. Тап ул Ләйсәнде дүрт йәшенән уҡырға өйрәтә һәм "Урал батыр" эпосын ятлата башлай. Атаһы Ирек Әсхәт улы Нуретдинов, БДУ-ның филология факультетын тамамлап, уҡытыусы һөнәрен үҙләштергән, үҙе күп төрлө музыка ҡоралдарында уйнай, ҡыҙын музыкаль яҡтан үҫтереүсе. Әсәһе башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Оксана Виктор ҡыҙы Ләйсәнде шиғыр ятларға, тасуири һөйләргә өйрәтә.\nБашҡорт рухлы ҡыҙыҡай милли кейемдә генә сығыш яһарға ярата. Шуға ла Учалы ҡалаһы хакимиәте һәм мәҙәниәт бүлеге уға концерт костюмы тектереп бүләк итә.\nДүрт йәшендә ауыл сәхнәһенә сығып, ун йәшендә Рәсәй кимәлендә билдәлелек яулаған һәләтле ҡыҙҙың йондоҙло мәлдәре алда әле. Яҡты киләсәк, аҡ юлдар теләйек Ләйсәнгә!