Закондарҙа яңы үҙгәрештәр бар\n20 Май , 13:22\nРәсәй юристар ассоциацияһының Башҡортостан бүлеге быйыл апрель аҙағында һәм майҙа ғәмәлгә ингән закондарға аңлатмалар әҙерләгән.\n27 апрелдән СССР-ҙың һәм фашист Германияһының Икенсе донъя һуғышындағы ролен асыҡ рәүештә тиңләштергән өсөн административ яза ҡаралған: граждандар өсөн – бер меңдән ике мең һумға тиклем штраф йәки 15 тәүлеккә тиклем административ ҡулға алыу; вазифалы кешеләр өсөн – ике меңдән дүрт мең һумға тиклем штраф, ойошма-предприятиелар өсөн – 10 меңдән 50 мең һумға тиклем штраф. Әгәр ҙә хоҡуҡ боҙоу тағы ҡабатланһа, яза ҡатыланасаҡ.\nРәсәй ҡағыҙҙарына сит ил биржаларында делистинг үткәрергә (ҡиммәтле ҡағыҙҙарҙы биржалағы әйләнештән алыу): 27 апрелдән 5 майға тиклем компаниялар сит ил майҙансыҡтарында депозитар распискаларҙы урынлаштырыу тураһындағы килешеүҙәрҙе өҙөргә тейеш. Компанияның депозитар программаһын һаҡлап алып ҡалырға теләүселәр 5 майға тиклем ошондай үтенес менән Рәсәйҙең Финанс министрлығына, был ҡарарҙың мотлаҡ икәнлеген нигеҙләп, мөрәжәғәт итеү хоҡуғына эйә булды.\nИнвалидлыҡ һәм ҡараусыһын юғалтыу буйынса пенсия алған балаларҙың хоҡуҡтарын яҡлау көсәйтелә: быға тиклем инвалидлыҡ һәм ҡараусыһын юғалтыу буйынса пенсия алған үҫмерҙәр мәшғүллек үҙәге йүнәлтмәһе буйынса эшкә урынлаштырылғанда пенсияға социаль түләүҙәрҙән мәхрүм ителгәйне. Яңы ҡағиҙә буйынса был түләү һаҡлана. Бынан тыш, уға төп белем биреү программалары буйынса көндөҙгө бүлектә белем алған йәштәрҙең 23 йәше тулғанға тиклем хоҡуғы бар.\n1 майҙан 8 – 17 йәшлек балалар өсөн яңы пособие: уртаса йән башына килеме төбәктәге йәшәү минимумынан кәм булған ғаиләләр 8 – 17 йәшлек балалар өсөн ай һайын аҡса аласаҡ. 1 майҙан Дәүләт хеҙмәттәре порталында, Рәсәй Пенсия фондында йәки күп функциялы үҙәктәрҙә ғариза яҙырға мөмкин. Аҡса апрель һәм май өсөн бер юлы биреләсәк. Пенсияның база күләме – төбәктәге балаға йәшәү минимумының 50 проценты. Уны алғас та, ғаиләнең уртаса йән башына килеме йәшәү минимумына етмәй икән, өҫтәмә түләүҙе 75 процентҡа тиклем арттырасаҡтар. Әгәр был түләүҙәр ҙә етмәһә, 100 процентҡа тиклем күбәйтәсәктәр.\n1 майҙан социаль түләүҙәрҙе тартып алыуҙан һаҡлайҙар. Бер тапҡыр бирелгән түләүҙәрҙән һәм даими бирелгән социаль пособиеларҙан башҡарма производство барышында кредит түләмен ҡаплай алмаясаҡтар. Заемға биреүсе риза булған осраҡта ғына был эшләнергә мөмкин. Аҙ килемлеләргә түләүҙәр ҙә шулай уҡ яҡланасаҡ. Әгәр кеше түләүҙе бурысты ҡаплауға тотонорға теләмәһә, ул 14 көн эсендә үҙ аҡсаһын кире ҡайтара ала. Иҫәптән алыу тыйылған социаль түләүҙәр исемлеге менән “Башҡарыу производствоһы тураһында”ғы закондың 101-се статьяһында тулыраҡ танышырға була.\n1 майҙан тиҙ түләүҙәр системалары өсөн сикләүҙәр аҙайҙы: был системалағы операция буйынса максималь күләм 600 мең һумдан бер миллион һумға тиклем арттырыла.\n4 майҙан һанлы системаларҙы ойоштороу ябайлаштырылды. Санкциялар осоронда Хөкүмәт Рәсәйҙең юғары технологиялы сәнәғәт продукцияһын етештереү өсөн һанлы платформалар ойоштороуға дәүләт субсидияһы алған IT-компанияларға иҡтисадтың тотороҡлолоғон тәьмин итеү өсөн талаптарҙы йомшартты. Субсидиялар бирелгән проекттарҙы тормошҡа ашырыу ваҡыты ике йылға оҙайтылды. Программа тәьмин итеү өлкәһендә эшмәкәрлек алып барған компаниялар ғәмәлдәге килешеүҙәр буйынса тәьминәтте өҙгән өсөн штраф санкцияларынан азат ителеү мөмкинлегенә эйә.\n17 майҙан торлаҡ йортта йәшәүселәр үҙҙәренең йортонда рекламаны тыя ала. Бина милекселәренең ризалығы булмаһа, урындағы властар йорттарға реклама ҡоролмаларын тыясаҡ. Был ризалыҡ Рәсәйҙең Торлаҡ кодексына ярашлы булырға тейеш. Килешеүҙе милекселәрҙең дөйөм йыйылышы ҡарарын белдереүгә хоҡуҡлы кеше төҙөй ала.\n26 майҙан Рәсәй Хөкүмәте контролгә алынған тауарҙар һәм технологиялар исемлеген экспорт контроленә ярашлы раҫлаясаҡ. Был ғәмәлдәге процедураны ҡулайлаштырыу өсөн кәрәк.


Һиндостанда һалҡын тейеүҙе нисек дауалайҙар? » «Йәшлек» гәзите | Газета "Йэшлек"\nГазета "Йәшлек" » Һаулыҡ һаҡлау » Һиндостанда һалҡын тейеүҙе нисек дауалайҙар?\n25.12.2018 Һиндостанда һалҡын тейеүҙе нисек дауалайҙар?\n1. Иң таралған сараларҙың береһе – куркума. Дауаланыу ысулы бик ябай: куркуманы табала ҡыҙҙыраһың һәм шуның хуш еҫен һулайһың. Был процедураны ике сәғәт һайын ҡабатларға мөмкин. Тамаҡ ауыртҡанда бер стакан һыуға ике семтем куркума һәм ике семтем тоҙ һалып, сайҡатырға кәрәк.\nИммунитет ҡаҡшағанда, бигерәк тә йылдың һалҡын миҙгелендә куркуманы аш-һыуға йышыраҡ ҡушалар. Ул йылытыу һәм бактерияларға ҡаршы тороу үҙенсәлегенә эйә. Өҫтәүенә, аш эшкәртеү процесын яҡшырта, эстә һауа йыйылыуға юл ҡуймай, йыуан эсәктең файҙалы флораһын һаҡларға булышлыҡ итә. Айырыуса уны аҡһымға бай аҙыҡ менән туҡланырға яратыусыларға ҡулланырға кәңәш итәләр.\n2. Ҡәнәфер майы киң ҡулланыла. Һалҡын тейгәндә уның менән ингаляция эшләйҙәр. Бының өсөн ҡайнар һыуға 3 – 4 тамсы тамыҙырға ла, шуның һауаһын һуларға. Таҫтамал менән ҡапланырға ярамай, яндырыуы ихтимал. Имбирь онтағы менән дә (бер ҡалаҡ һыуға бер ҡалаҡ имбирь) шундай уҡ ингаляция эшләргә мөмкин.\n3. Һалҡын тейгәндә тағы ла шундай рецепт ҡулланыла: бер үк миҡдарҙа татлы тамыр, ҡара борос һәм киптерелгән ирга емеше онтағын алып бергә бутарға һәм көнөнә ике тапҡыр ҡалаҡтың осона ғына һалып ҡабып, эҫе һыу менән йотоп ҡуйырға.\n4. Ауырыу ныҡлап үтеп инеп, баш ауырта, танау тона, тамаҡ ауырта башлай икән, көнөнә ике тапҡыр, балға һәм йылы һөткә ҡушып, ҡуҙаҡлы борос ашарға тәҡдим ителә. Ул үпкәне һәм бауырҙы йыйылған токсиндарҙан һаҡлай.\n5. Тәндең ауыртыуын имбирь ваннаһы баҫа. Бының өсөн ҡырғыстан үткәрелгән имбирҙе туҡыманан әҙерләнгән тоҡсайға һалып, уның аша һыу ағырлыҡ итеп кран аҫтына ҡуйырға. Ваннаны 10 минуттан ашыу инергә ярамай.\n6. Тымауҙан танауҙы тышынан ҡырғыстан үткәрелгән имбирҙе эҫе һыу менән бутап әҙерләнгән паста менән ыуырға мөмкин. Бер аҙ яндырған һымаҡ тойолһа ла, зыяны булмаҫ. Әйткәндәй, уны маңлайға һөрткәндә, баш ауыртыуын баҫа.\n7. Тымау тейгәндә Һиндостанда аир тамырын ҡулланалар. Уны пудра хәленә еткәнсе ҡыралар һәм танауға тын менән һурып алалар. Ул ныҡ сөскөртә, әммә тын юлдарын бик тиҙ таҙарта.\n8. Ҡоро йүтәлдән шәкәр киҫәгенә ҡушып ҡәнәфер һуралар. Шәкәрһеҙ ул тамаҡты бер аҙ яндыра.\n9. Ҡаҡырыҡ сыға башлап, әммә һаман йүтәл йонсотҡан осраҡта, хуш еҫле сәй эсәләр. Ул ярты балғалаҡ имбирь, бер семтем ҡәнәфер һәм бер семтем дәрсенгә эҫе һыу ҡойоп әҙерләнә. Һуңынан 5 – 10 минут талғын утта тотоп алыу кәрәк. Бик көслө дарыу булыу сәбәпле, бер тапҡыр ғына эсергә кәңәш ителә. Юғиһә йөрәк тибеше көсәйеп китеүе бар.\n10. Һиндостан медицинаһында һалҡын тейеүҙән бал менән иретелгән май ҙа киң ҡулланыла. Әммә балды йылытыу ҡәтғи рәүештә тыйыла. 40 градустан артыҡ йылытырға ярамай, юғиһә ул шифалы нектарҙан ағыуға әйләнәсәк.


Өфөгә Халыҡ-ара хоккей федерацияһы (IIHF) президенты Рене Фазель килде. Был сәфәр тураһында киң иғлан ителмәне. Уны ҡаршы алырға аэропортҡа йыйылған журналистарҙы бер генә һорау борсоно - ниңә беҙгә килә икән?\nБеренсе һорау бөтә шикләнеүҙәрҙе таратырға тейеш ине:\n- Һеҙҙең сәфәрегеҙҙең төп маҡсаты ниндәй?\n- Хоккей. Мин бында "Салауат Юлаев" менән "Северсталь" матчын ҡарарға килдем. Давоста "Шпенглер кубогы" турнирында мин Өфө клубы вәкилдәре менән таныштым. Улар мине үҙҙәренә саҡырҙы ла. Мин килергә вәғәҙә иттем һәм, бына күрәһегеҙ, килдем. Дуҫтарым менән осрашасаҡмын һәм мотлаҡ бөгөнгө матчты ҡараясаҡмын. Иртәгә үк ҡайтып китәм - был бик ҡыҫҡа ваҡытлы сәфәр.\n- Хоккейҙан тыш, Өфөгә килеү программаһына тағы нимә инә?\n- Тик хоккей ғына.\n- Беҙ мистер Фазелгә башҡорт халыҡ батыры Салауат Юлаев һәйкәлен һәм Конгресс-холды күрһәтәсәкбеҙ, - тип һүҙгә ҡушылды Башҡортостан Республикаһының физик культура, спорт һәм туризм буйынса министры Владимир Самородов. - Ә төп ваҡиға булып уның Президент Мортаза Рәхимов менән осрашыуы торасаҡ.\n"Алдайһың бит, мистер Фазель! Шундай юғары вазифалы кешене Өфөгә тик ирҙәрсә дуҫлыҡ һәм хоккейға һөйөү генә килтереүенә ышанмайым мин", - тип уйланым мин һәм аныҡлаусы һорау бирҙем.\n- Һеҙҙеңсә нисек, Өфө инфраструктураһы үҫмерҙәр, йәштәр араһында донъя чемпионаты йәки халыҡ-ара клуб турниры кеүек халыҡ-ара ярыштарҙы ҡабул итеү өсөн ярарлыҡмы?\n- Һеҙҙә был яҡтан барыһы ла яҡшы! Проблема юҡ, - тине шунда yҡ Фазель. - Давостағы турнирҙа беҙ был турала һөйләштек инде. Өфөлә тикшереләсәк мәсьәләләрҙең береһе булып тап халыҡ-ара турнирҙы бында үткәреү торасаҡ. Әлбиттә, ҡарар шунда уҡ ҡабул ителмәй, ә заявка халыҡ-ара федерацияны үткәндән һуң ғына.\nШулай итеп, Фазелдең ни өсөн килеүен белеүгә өлгәштек. Башҡа мәсьәләләр ҙә күтәрелде.\nМәҫәлән, Халыҡ-ара Олимпиада комитеты ағзаһы булараҡ, Фазелгә Сочиҙы тағы ла бер тапҡыр маҡтарға тура килде:\n- Мин был уйындарҙың уңышлы үтәсәгенә тулыһынса ышанам. Унда бик күп төҙөлөш эштәре башҡарырға кәрәк буласаҡ, әммә мин урыҫтарға ышанам.\nКоллегаларымдың береһенең, ни өсөн регуляр чемпионат еңеүсеһе - Өфөнө Чемпиондар лигаһында ҡатнашыу хоҡуғынан мәхрүм иттеләр һәм был путевканы турнирҙың элекке еңеүсеһенә, йәғни Магнитогорск "Металлург"ына тапшырҙылар, тигән һорауы бик мөһим һәм урынлы булды.\n- Әле бер нәмә лә хәл ителмәгән, - тине ҡырҡа Фазель, - Чемпиондар лигаһы менән артабан ни буласағын ҡарарға кәрәк әле.\nФазель "Салауат Юлаев"ты маҡтап та ҡуйҙы, бер үк ваҡытта дуҫтарының Шпенглер Кубогында еңелеүен аҡланы ла.\n- Давоста Рәсәй командалары өсөн ҡатмарлы, үҙенсәлекле турнир булды. Диңгеҙ кимәленән юғары булыу ҙа, Өфө командаһы өсөн расписание ла ҡатмарлы булды - һөҙөмтәлә уларҙың аҙаҡтан хәле бөттө. Швейцария көйәрмәндәренә һеҙҙең етеҙ уйнаусы командағыҙ бик оҡшаны.\nКүнегелгән һәм иҫке суперлиганы алмаштырасаҡ Континенталь хоккей лигаһы (КХЛ) темаһына ла ҡағылдылар.\n- Мәскәүҙә беҙ РФ Хөкүмәте рәйесе урынбаҫары Нарышкин менән һеҙҙә ойошторорға йыйынған Континенталь хоккей лигаһының киләсәге тураһында һөйләштек. Мин, мәҫәлән, быны бик шәп идея, тип уйлайым. Был СССР чемпионатын тергеҙеү кеүегерәк буласаҡ.\nӘйткәндәй, КХЛ проекты менән танышҡандан һуң унда уйлап тапҡан нәмәләр бөтәһе лә тиерлек хупларлыҡ булыуына инанаһың. Тамашасыға бигерәк тә плей-оффта уйындар һанын арттырыу оҡшаясаҡ. Тик ике әйбер бик тә оҡшаманы.\nИл чемпионаты төп призын "Гагарин кубогы" тип атау һис тә килешмәй. Ер шарының беренсе космонавы ҙур хоккей менән бер нисек тә бәйләнмәгән дә һуң. Рәсәйҙең буласаҡ төп хоккей трофейы өсөн бындай атама уйлап тапҡан кешеләрҙең фантазияһы бик үҫешмәгән, минеңсә.\nТөп ахмаҡлыҡ - дивизиондарға бүлеү. Рәсәйҙә улар төбәк принцибы буйынса ла (көнсығыш командалар күп осасаҡ, ә көнбайыштар - киреһенсә, аҙыраҡ), рейтинг принцибы буйынса ла кәрәкмәй.\nКөслө "Салауат Юлаев"ты алайыҡ. Ике ҡеүәтле һәм, иң мөһиме, принципиаль ярышташ команда ("Магнитка" һәм "Аҡ Барс") Өфө клубы менән бер кәрзингә эләкте. Йәғни был ике команда төрлө дивизиондарҙа уйнаясаҡ һәм ни бары ике тапҡыр ғына регуляр уйында осрашасаҡ, тигән һүҙ. Яңы лига, матур традицияларҙы боҙоп, тамашасыны көслө командалар ярышын ҡарауҙан мәхрүм итмәксеме...\nҒөмүмән, дивизиондарҙы НХЛ-ға нығыраҡ оҡшатыу өсөн генә ойошторғандар кеүек тойола. Эй, туғандар, дошмандың бөтә яҡтарын да түгел, ә яҡшы сифаттарын ғына үҙләштерергә кәрәк...


Апрелдең изге кистәре\n5 Апрель 2019, 17:14\nБыйылғы апрель мосолман календары буйынса рәжәб һәм шәғбанға тура килә. Ә был айҙар, мәғлүм ки, иң изгеләрҙән һанала, Рамаҙанға әҙерләнеү мәле булып тора.\nБәрәат кисе. Ул 14 шәғбан, йома (19 апрель) ҡояш байығас инә.\nПәйғәмбәребеҙ үҙенең хәҙисендә был мәлде ғибәҙәт ҡылып үткәрергә, көндөҙ иһә ураҙа тоторға нәсихәт бирә. “Әлеге кистә, төндә Аллаһ Тәғәлә ҡояш сыҡҡансы кешелек донъяһына рәхмәтлелек менән ҡарар, “Тәүбә итеп, гонаһтарын ғәфү итеүемде үтенгәндәрҙең яңылышлыҡтарын кисерәм. Ризыҡ һорағандарға теләгәнен бирәм. Ҡайғы-хәсрәткә тарып, һаулығы юғалып яфа сиккәндәрҙең тәненә – шифа, йәненә тынғылыҡ юллайым. Әҙәм балалары, ниндәй генә теләктәре булһа ла, һораһын – барыһын да үтәйем”, – тиер. Аллаһ Тәғәләгә мөрәжәғәт итеү таңға тиклем барыр”, – тигән пәйғәмбәребеҙ.\nШәғбан айының 14-енән 15-енә ҡарай был кистә әҙәм балаларының артабанғы яҙмышы, ашар ризығы, байлыҡ йә ярлылыҡ хәле, тормоштағы дәрәжәһе һ.б. билдәләнеп ҡуйыла, тиелә дини китаптарҙа. Был мосолман байрамының ғәрәпсә атамаһы – “Ләйләтүл-бәрәат”. Беҙҙең телгә тәржемә иткәндә, аҡланыу, ҡотолоу тигән мәғәнәне бирә. Мәғлүм ки, халҡыбыҙҙа Ләйлә тигән исем бар. Ул төн тигәнде аңлата. Тимәк, тәүлектең ошо мәлендә тыуған ҡыҙға бирелә был исем.\nДини китаптарҙа әйтелгәнсә, кемдеңдер фани донъяла көнө бөтөүе лә ошо кистә билдәләнә. Шуға күрә был мәлдә Раббыбыҙҙан атай-әсәйебеҙгә, балаларыбыҙға, туғандарыбыҙға, яҡындарыбыҙға, үҙебеҙгә хәйерле ғүмер, бәхет һорап мөрәжәғәт итәбеҙ, һәммәбеҙҙең дә ике донъя рәхәтен күреүен үтенәбеҙ.\nБәрәат кисендә Аллаһ Тәғәләнән мәрхүмдәрҙең дә гонаһтарын ярлыҡауын ялбарабыҙ, ихлас күңелдән күп итеп доғалар уҡыйбыҙ. Шулай уҡ, дини китаптарҙа әйтелгәнсә, был кистә, уны ҡаршыларға әҙерләнгәндә лә изге ғәмәлдәр ҡылыу зарур. Мохтаждарға, сирлеләргә, ауыр хәлдә ҡалған кешеләргә хәйер-саҙаҡа биреү айырыуса сауаплы. Мосолмандар элек-электән был кисте бергә үткәрергә тырыша, ҡунаҡҡа саҡырыша.\nМәғлүм ки, пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләм мөбәрәк хәҙисендә: “Рәжәб – Аллаһ Тәғәләнеке, шәғбан – минеке, рамаҙан – өммәтемдеке”, – тигән. Ошо изге айҙарҙа яҡшылыҡтарҙы тағы ла күберәк ҡылырға, бер-беребеҙҙе ғәфү итергә, хаҡ юлдан тайпылмай барырға, гелән хеҙмәттә булырға тырышһаҡ ине. Рамаҙанды лайыҡлы ҡаршыларға яҙһын, иншаллаһ.


Башҡортостан аграрийҙары Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләй // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан аграрийҙары Ауыл хужалығы хеҙмәткәрҙәре көнөн билдәләй\n12:21, 2 ноября 2011 Иҡтисад\n3-4 ноябрҙә республиканың 11 районында Ауыл хужалығы һәм эшкәртеү сәнәғәте хеҙмәткәрҙәре көнө билдәләнәсәк, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығынан. Иртәгә, 3 ноябрҙә, агросәнәғәт комплексы алдынғыларын тәбрикләү тантаналары Бөрө, Борай, Иглин, Мәсетле, Учалы һәм Яңауыл райондарында үткәрелә. Йома көндө байрам саралары Баймаҡ, Благовар, Йәрмәкәй, Йылайыр һәм Мишкә райондарында дауам итәсәк.\nТармаҡтың иң яҡшы хеҙмәткәрҙәре БР Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамоталары менән бүләкләнәсәк.\nҺөнәри байрамдар ауыл хужалығы йылына үҙенә күрә йомғаҡ яһаясаҡ. Республика аграрийҙары быйыл мул уңыш үҫтерҙе. Шартлы мал башына 32,5 центнер мал аҙығы берәмеге әҙерләнгән, былтырғыға ҡарағанда был ике тапҡырға күберәк. Республика икмәк менән дә тулы күләмдә тәьмин ителгән: игенселәр 3,2 млн тонна ашлыҡ һуҡҡан. Буласаҡ уңышҡа лайыҡлы орлоҡ фонды әҙерләнгән.\nТеги: ауыл хужалығы, һөнәри байрамдар


Директорҙар советы тергеҙелә\n24 Май , 18:06\nСтәрлетамаҡта ҡала хакимиәте башлығы ҡарамағында директорҙар советы булдырыла. Коллегиаль ижтимағи орган ҡалабыҙ тормошон яҡшыртыуға үҙ өлөшөн индерергә әҙер булған барлыҡ предприятиелар һәм ойошмалар етәкселәрен, һәм шулай уҡ эшҡыуарҙарҙы берләштерәсәк. Беренсенән, үҙ хеҙмәткәрҙәренең ижтыяжын барыһынан да бигерәк етәкселәр белә. Икенсенән, Стәрлетамаҡта директорҙар советының уңышлы эшләп килеү тәжрибәһе ғәйәт ҙур.\n– Ошо традицияны яңынан тергеҙергә булдыҡ, – тип аңлатты Рөстәм Ғәзизов беренсе етәкселәр менән осрашыуҙа. Проблемалар күп йыйылған: халыҡ өсөн уңайлыҡтар булдырыу, ҡаланың таҙалығы, коммуналь техника торошо һ.б. Директорҙар советы менән бер төптән эшләү йәмәғәт транспорты, предприятиеларға йәнәш урынлашҡан биләмәләрҙе төҙөкләндереү эшен яйға һаласаҡ. Етәкселәр менән берлектә эштәр һөҙөмтәлерәк һәм туранан-тура оператив башҡарыласаҡ, тине ҡала етәксеһе.\nКәңәшмәлә Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 77 йыллығын үткәреүгә арналған сараларҙы уҙғарыуҙа ярҙам күрһәткәне өсөн “БСК” акционерҙар йәмғиәте генераль директоры Эдуард Давыдовҡа, Стәрлетамаҡ механик заводы директоры Алексей Волошенковҡа, “ТАУ НефтеХим” идарасы компанияһы генераль директоры Ильяс Ғилметдиновҡа, “Башпласт” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең директорҙар советы рәйесе Василий Космынинға, БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың VI саҡырылыш депутаты Ринат Раймановҡа рәхмәт хаттары тапшырылды.\nСоветта ҡатнашыусылар аҙна эсендә Совет тураһында Положениены бергәләп хәл итәсәк һәм үҙ тәҡдимдәрен индерәсәк.\n– Директорҙар советы иҡтисад өсөн ауыр йылдарҙа ҡалала килеп тыуған мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә ярҙамлашты, – тип шул осорҙағы хәтирәләре менән уртаҡлашты Стәрлетамаҡ механик заводы директоры Алексей Волошенков.– Совет – ул йәнле, һөҙөмтәле орган, – тип тә өҫтәне етәксе.\nЫсынлап та, 90-сы йылдар тәжрибәһенән күренеүенсә, директорҙар советының етди мәсьәләләргә ҡағылышлы ҡарарҙарҙы ҡабул итеүҙә роле ғәйәт ҙур. Был – ҡалабыҙ үҫешенә оло ярҙам буласаҡ.\nДмитрий ПИСКАРЕВ фотолары.


“Халҡыбыҙға ислам дине VII быуатта уҡ ингән” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Рухиәт » “Халҡыбыҙға ислам дине VII быуатта уҡ ингән”\nБашҡорттарҙың борондан дәүләтселеге булған.\nУның менән һәр әңгәмә халҡыбыҙҙың боронғо тарихына сәйәхәт төҫлө. Ул гелән факттарға, архив материалдарына таянып, үҙенең сығыштарында ла, яҙған мәҡәләләрендә лә башҡорт халҡының боронғо дәүерҙәрҙән килгән ҡеүәте, көсө хаҡында һөйләй. Бер ҡараһаң, был мәғлүмәттәр билдәле лә кеүек, әммә ҡайһы бер сығанаҡтар менән тап уның телмәре аша танышам. Йәнә лә Зәкирйән ағай бар мәғлүмәттәрҙе бергә туплап, дөйөм концепцияға йыйып, улар менән виртуоз фекер эйәһе булараҡ эш итә. Хатта “Урал батыр” эпосы кеүек боронғо эпосыбыҙҙың һүҙ артында ятҡан тәрән мәғәнәһен уҡый, башҡа халыҡтарҙың шул дәүерҙәге яҙмалары менән сағыштыра һәм йәнә лә башҡорттоң борондан бер Аллаһҡа табынып, үҙ дәүләтселеген ҡороп йәшәгән халыҡ булыуы хаҡында әйтә. Хәйер, бөгөнгө һөйләшеүебеҙ ҙә ошо юҫыҡта барҙы. Гәзитебеҙҙең авторы, билдәле ғалим Зәкирйән Әминев менән әңгәмәне гәзит уҡыусыларға ҙур кинәнес менән тәҡдим итәм.\n– Зәкирйән ағай, юлдар тураһындағы мәҡәләңде уҡып сыҡҡас, шундай фекер тыуҙы: тимәк, беҙҙәге Ислам башҡорттарға Болғар аша IX быуатта индерелгән тигән ҡалыплашҡан фекер дөрөҫ түгел?\n– Ул хата ҡараш. Беҙҙәге бөтә юлдар борондан Урта Азияға илтә, элек-электән төрлө ижтимағи-сәйәси, сауҙа бәйләнештәре ҡороп йәшәгәнбеҙ. Урта Азиянан ары беҙҙең ата-бабалар йөрөгән юлдар Иран, Ираҡ, Төркиә яғына барып етә. Яйыҡ буйлап Хазар диңгеҙенә сыҡҡандар, ә теге яҡта Иҙел ята. Башҡорт тарихында, мәҙәниәтендә Яйыҡ – Иҙел төшөнсәһе бар. Иҙел – ул Ағиҙел йылғаһы. Улар Иҙел башына тире, байлыҡ, алтын-көмөш артынан килгән. Беҙҙең урман, таулы ерҙә һунарсылыҡ ныҡ үҫешкән булған, шуға күрә бындағы тиреләр улар өсөн бик ҙур байлыҡ һаналған. Ҡыҙыл, ҡара төлкөләр менән ҡыҙыҡһынғандар. Иҙриси былай тип яҙа: “Уралдан Хорезмға ҡыҙыл төлкө килтерәләр, уны тик батшалар ғына кейә”.\nУл төбәктәр менән беҙҙең бәйләнеш бынан бик борон, ете мең йыл элек үк башлана. Һуңғы палеолит дәүерендә булдырыла ул. Кәлтәминар мәҙәниәте осоро була. Каспий диңгеҙе буйында ошо осорҙа табылған ҡомартҡылар беҙҙең Әбйәлил районында ла табылды. Археолог Матюшин Йәнгел ауылы эргәһендә юлыҡҡан әйберҙәр менән тегендәгеләре тап килә.\nМезолит, неолит таш быуат, урта таш быуат дәүерҙәрендә ул бәйләнештәр тағы ла нығый. Шул ваҡытта беҙҙең тарихи Башҡортостан биләмәһе формалаша. Ана шул майҙанда, хәҙерге Татарстандың көнсығышында, Иҙел буйы, Һамар, Һарытау төбәктәре, Ырымбур, Пермь, Свердловск өлкәһе, Тагил, Ирбит яғы, Тубыл, Иртыш буйлап көньяҡҡа табан Урта Азияға төшөп киткән шул арауыҡ – тарихи Башҡортостан. Унда табылған нәмәләр барыһы ла Иран донъяһындағы әйберҙәр менән тап килә. Атамалар ҙа бер үк хатта. Мәҫәлән, Чусовая йылғаһы ла беҙҙең майҙанда була. Башҡорттар уны Шуша тип йөрөтә. Былар барыһы ла – аҫаба ерҙәребеҙ. Документтары ла бар, Пермдә баҫтырып сығарҙылар. Мәҫәлән, Екатеринбург ҡалаһы ла башҡорт ерендә төҙөлгән. 1732 йылда Гмелин атлы инспектор шунан үтеп китә, Шүрәле йылғаһы буйындағы Шүрәле тауы эргәһендәге заводтарҙы ҡарап йөрөй. Унда Һеңрән, Өпәй башҡорттары йәшәгән.\nБылай оҙон-оҙаҡлап аңлатыуымдың кинәйәһе шунда: мин тарихи биләмәне күҙ алдына баҫтырырға тырышам. Исламды беҙ Болғарҙан ҡабул иттек тигән фекер бөтөнләй дөрөҫ түгел. Динебеҙҙе таратыусылар ҙа Болғарға килгәндә тәүҙә беҙҙең ерҙәр аша үтә: Ибн-Фаҙлан, башҡорттарҙың ере аша уҙҙыҡ, иң ҡурҡҡаныбыҙ башҡорттар булды, тип яҙа. Ул юлда Исламды, мосолман динен маҡтап бара, ул – миссионер. Үҙ тәғлимәтен таратырға кәрәк уға. Тәржемәселәренең береһе башҡорт һәм мосолман була. Ул унда һәр нәмәне аңлатып, тәфсирләп яҙа. Беҙҙә Ибн-Фаҙланды уҡыған кеше юҡ, кемдер берәү уны телгә алған да, ҡалғандар шуны күсерә лә килтереп сығара, күсерә лә килтереп сығара. Ә мин шәхсән үҙем уҡып, һәр һүҙҙең айышына төшөнөргә тырыштым.\nБиш мең кешелек каруан менән килә Ибн-Фаҙлан, уларҙың тәржемәсеһе башҡорт булһа ла, башҡорттарҙан ҡурҡыуының сәбәбе – был бик ҡеүәтле дәүләт, халыҡ булған, илдәренә рөхсәтһеҙ инеү мөмкин дә булмаған. Иғтибар ит: тәржемәсе – мосолман. Тимәк, X быуатҡа тиклем үк башҡортта Ислам киң таралған булған. Кемдер яңылыш тәржемә итеп, бөтөнләй икенсе фекер уятҡан. Хатта беҙҙең ырыу тамғалары, ҡоштары ла география менән бәйле. Әйтәйек, бына һинең ырыуың һәм ағасың ниндәй?\n– Әсәй яҡлап – Мең! Ағасым – имән.\n– Тап шулай, сөнки меңдәр йәшәгән биләмәлә имән ағасы күп үҫә, ҡошоғоҙ ҙа тап ошо ерлектәге ҡош атамаһына бәйле. Тамғалар ҙа булған. Бында бер ниндәй ҙә табыныу тураһында һүҙ бармай. Киреһенсә, Ибн-Фаҙлан, уларҙың табынған Аллаһы – Күктә, бейектә, тип яҙа. Тауға табыналар тигән фекер әйтеүселәр ҙә булды, улай түгел. Ул тау аллаһы тигән һүҙ түгел. Бөтөнләй икенсе нәмә хаҡында бара бында һүҙ. “Тау эйәһе”, “һыу эйәһе” тигән һүҙбәйләнештәр бөгөн дә йәшәй. Халыҡта шундай ышаныу булған: имеш, һыуы бар икән, уның эйәһе лә бар, тауы бар икән, уның да эйәһе бар. Был – бөтөнләй иманға, дингә бәйле төшөнсәләр түгел, ә тәбиғәт балаһы башҡорттоң тирә-йүнгә булған боронғо мөнәсәбәте.\nӘйткәндәй, монотеизмға килгәндә, ул фекер “Урал батыр” эпосында уҡ әйтелә. Бына үҙең уйлап ҡара: эпос бит – Исламға тиклем ижад ителгән бик боронғо әҫәр, әммә шунда уҡ башҡорттоң Аллаһтың берәүлеген таныуы күренә. Шуға күрә халҡыбыҙҙа Исламды ҡабул итеү борондан килгән йолаларға нигеҙләнеп башҡарылған, ул булмышына, асылына һалынған. Башҡорттоң үҫеш кимәле шул заман өсөн юғары була.\nБорон замандан уҡ башҡорттоң үҙ дәүләтселеге булған. Был хаҡта ҙур бер нисә мәҡәлә лә баҫтырҙым. Башҡорттоң үҙ биләмәһендә ғәскәре лә, сауҙа менән шөғөлләнгән кешеләре лә, разведкаһы ла, малсылыҡ менән кәсеп иткәндәре лә булған. Евразия арауығында нимә барғанын башҡорт белеп торған. Византия императорҙары һуғышҡа сығырға булһа, беҙҙән яугирҙәр һорап торған. XI быуатта император Константин шулай тип яҙған: “Донъяла тыныс йәшәргә теләһәгеҙ, башнәктәр менән дуҫ булырға кәрәк!” Ә улар – беҙҙең ата-бабалар, йәғни башҡорттар һәм башнәктәр бер үк халыҡтың ике ҡатламы. Бер Америка ғалимы боронғо башҡорт йәмғиәтен өйрәнгәндән һуң, улар тураһында: “Был дәүләтте империя, тип тә атарға булалыр. Әгәр был һүҙ менән килешергә теләмәһәгеҙ, империяға тартымыраҡ йәмғиәт тип алығыҙ улайһа, сөнки биләгән ерҙәренең ҙурлығы, халҡының көс-ҡеүәте менән улар тулыһынса бындай баһаға лайыҡ”, – ти. Ике быуаттан ашыу ошо халыҡ Евразияны дер һелкетеп тора. Заманында, төрөктәрҙең ата-бабалары уғыҙҙарҙан дүрт быуат алдараҡ, улар Константинополде ҡамап, Византия императорынан контрибуция алып, шунан һуң ғына ҡамауҙы алалар ҙа үҙҙәренә ҡайтып китәләр. Һүҙем бөгөнгө Төркиәнең баш ҡалаһы Истанбул тураһында бара. Был турала тарихта мәғлүмәттәр бик күп.\nБашҡорттар менән борондан иҫәпләшкәндәр. Иван Лепехин былай тип яҙа: “Уралдағы бөтә заводтарҙы башҡорттар ҡайҙа күрһәтте, шунда һалдылар”. Ошо ваҡытта йәшәгән Жан Пьер Иньяс тигән француздың юлъяҙмаһын Мәскәүҙә “В какую Сибирь ездил француз” тип баҫтырҙылар. Был француздың беҙҙең турала: “Башҡорттар сәйәси яҡтан һуҡыр халыҡ. Бөтә донъяһын да урыҫ менән бүлешәләр, алға ҡарап, уйлап эш итмәйҙәр. Бына был хәлдәрҙең һөҙөмтәһе оҙаҡ көттөрмәҫ... Башҡорттарҙың үҙҙәрен ирекле тотошо, донъяға ҡарашы, хатта бер ни тиклем бер ҡатлылығы әсир итә”. Былар барыһы ла – уҙған быуаттарҙан.\nVII быуатта уҡ башҡортҡа Ислам ингән булған. Беҙ динде әҙерлекле килеш ҡабул иткәнбеҙ. Әгәр халыҡ әҙер булмаһа, уны бер нисек тә көсләп юғары кимәлгә күтәреп булмаҫ ине. Башҡаларҙан бигерәк иң тәүҙә беҙгә үҙебеҙгә ошоно аңларға кәрәк. Халыҡтың үҙбаһаһы юғары булырға тейеш. Етмеш йыл буйына тылҡылған “кесе ҡусты” роленән сыға алмай әле күптәребеҙ. Ә башҡорттар, алда әйткәнемсә, донъяны дер һелкетеп тотҡан халыҡ булған.\nМәхмүт Ҡашғари бына нимә яҙа: “Төрки халыҡтары бик күп, Аллаһ Тәғәлә генә белә уларҙың иҫәбен, ә мин иң ҙур, эре, иң ҡеүәтлеләрен генә яҙам. Улар егерме. Шуларҙың иң көслөләре араһында – башҡорттар”, – ти. Тотошлай уҡып сыҡтым был китапты. Мәхмүт Ҡашғариҙың был хеҙмәтендә тағы бер ҡыҙыҡ, беҙҙең өсөн үтә лә мөһим, тик әлегә тиклем берәү иғтибар итмәгән мәғлүмәт бар. Мәхмүт Ҡашғари башҡорттарҙы күсмәндәр төркөмөнә индермәй. Шулай уҡ уның тел төбөнән башҡорттарҙың мосолман икәнлеген дә аңларға була, сөнки Ҡашғари үҙе мосолман.\n– Левашовка зыяратына айырым туҡталып китһәк ине...\n– 1945 – 1950 йылдарҙа археолог Р. Әхмәров, тыуған яҡты өйрәнеүселәр П. Михайлов һәм П. Ищериков тарафынан Стәрлетамаҡ эргәһендәге Левашовка зыяратында ҡаҙыныу эштәре ойошторола. Бер километрҙан ашыуға һуҙылған була ҡәберлек, йәғни унда бер нисә быуын ерләнгән. Иғтибарҙы иң ныҡ йәлеп иткәне шул: унда бөтә кеше мосолман йолаларына ярашлы ер ҡуйынына тапшырылған. Отчеттарында былай тип яҙылған: “Ғәрәп куфи тәңкәләре һәм кешеләрҙе йөҙө менән көньяҡҡа, үҙҙәрен ҡәтғи рәүештә көнбайышҡа ҡуйып ерләгән ҡәберлек табылды. Уның Башҡортостандың көньяғындағы иртә мосолман зыяраты булыуы фаразлана. Йәғни мәрхүмдәр яу ҡоралы, йүгәне, биҙәүестәре, тәңкәләре менән бергә ерләнгән. Тәңкәләрҙең береһендә 712 йылғы булыуы асыҡ күренә. Башҡалары ла VIII быуатҡа ҡарай. Тимәк, ошо йылдарҙан һуң зыяратҡа ҡабат кеше ерләнмәгән”. Исламдың беҙгә IX быуатҡа тиклем инеүе тураһында бына конкрет миҫал! Башҡорттарға Ислам дине Ибн-Фаҙлан килеп киткәнгә тиклем үк ингән булған!\n– Бик көслө дәлил. Башҡортостан биләмәһендә табылған боронғо яҙмалар тураһында ла фекер әйткәйнегеҙ?\n– Археология фәнендә “Сасанид көмөшө” тигән төшөнсә бар. “Сасанидтар көмөшө” тигәндә иң тәүҙә көмөш табаҡтар, сеүәтәләр, ҡалаҡтар, сүместәр һ.б. көмөштән яһалған әйберҙәрҙе күҙ уңында тоталар. Ана шуларҙың табылған ерҙәрен картала билдәләп сыҡһаң, йәнә лә тарихи Башҡортостан барлыҡҡа килә. Сасанидтар улар Урта Азия һәм хәҙерге Ирандың Хөрәсән яғындағы дәүләт вәкилдәре бит инде, уларҙа эшләнгән әйберҙәрҙең иң күбе тарихи Башҡортостан ерлегендә табылған. Сасанидтар бит VII быуатҡа тиклем йәшәгән династия. Был дәүләт ғәрәптәрҙең көнсығышҡа ҡарай экспансияһы арҡаһында юҡҡа сыға. Тап ул юҡҡа сыҡҡан ваҡыт менән тап килә лә инде шул дәүергә ҡараған көмөш нәмәләрҙең башҡорт ерҙәренә күпләп килеп сығыуы.\nЙәнә лә ҡыҙыҡ бер дәлил бар – ул арамей яҙмаһы. Был яҙма төрки яҙмаһына тиклем була, беҙҙең биләмәлә, йәғни тарихи Башҡортостанда, йыш табыла. Төркигә тиклем, арамей яҙмаһын ҡулланған беҙҙең ата-бабалар. Әлегә уларҙы йыйып өйрәнгән кеше генә юҡ.\nБашҡорт халҡының борондан уҡ мәҙәниәте юғары булған. Ул дәүерҙәрҙәге ҡайһы бер халыҡтар бөгөн донъя йөҙөнән юҡҡа сыҡҡан. Мәхмүт Ҡашғариҙың киң билдәле әҫәрендә әйтелгән күп төрки телле уғыҙ, ҡыпсаҡ, кимак, ҡарлуҡ, туҡси, яғма һәм башҡа бик күп халыҡтарҙың береһе лә юҡ бөгөн, ә беҙ, башҡорттар, Аллаға шөкөр, йәшәп ятабыҙ, үҙебеҙҙең һүҙебеҙҙе оло донъяға ишеттерергә тырышабыҙ.\nИслам дине инһә лә, халҡыбыҙ үҙ йолаларын һаҡлап ҡалған. Беҙ ғәрәптәр менән бәйләнеш тотһаҡ та, тығыҙ аралашып йәшәмәгәнбеҙ. Беҙҙең Ислам ғәрәп исламы түгел. Ә хәҙер йәштәр унда уҡып ҡайта ла бөтөнләй башҡа фекер тарата. Беҙҙең халҡыбыҙҙың эске мәҙәниәте, иманы “Урал батыр”ҙа уҡ ярылып ята. Ҡабатлап әйтәм: ул – мосолман дине барлыҡҡа килгәнгә тиклем тыуған әҫәр.\nБеҙҙең халыҡтың борондан ҡулайлашҡан үҙ донъяһы булған. Улар азат рухлылығы менән айырылып торған. Мәҫәлән, бер урыҫ чиновнигы яҙа: “Башҡорт ҡатындары үҙҙәрен тотошо менән инглиз ледиҙары һымаҡ. Улар иркен аралаша, бөркәнеп йөрөү, өркөү юҡ, хатта ҡул биреп күрешәләр. Ҡушҡуллап күрешкәндә генә уларҙың инглиз ледиһы түгел, ә башҡорт ҡатыны икәнен аңлап ҡалаһың. Ә былай улар торғаны менән Европа ҡатындары кеүек азат рухлы”, – ти.\nБер мәл башҡорт ҡатындарын асыҡ йөҙ менән йөрөүҙә ғәйепләргә маташҡанда, ҡаршы: “Һеҙ үҙегеҙҙең оятһыҙ күҙегеҙгә бөркәнсек ҡаплағыҙ!” – тип яуаплайҙар.\n– Ислам динен таратҡан сәхәбәләр хаҡында ни әйтерһегеҙ? Был хаҡта теркәлгән мәғлүмәт бармы ул?\n– Ислам дине барлыҡҡа килгән осорҙан алып ғәрәп яҙмаларында башҡорттар тураһында бик күп мәғлүмәт һаҡлана. VII быуаттарҙан уҡ ғәрәптәр башҡорт хаҡында байтаҡ ҡыҙыҡ, бай мәғлүмәт яҙып ҡалдыра. Башҡортостан ерлегендә халыҡ хәтерендә лә сәхәбәләр, әүлиәләр тураһында хәтер, фекер һаҡланған икән, тимәк, был үҙе үк ҙур мәғлүмәт. Архивтарҙы, тарихи сығанаҡтарҙы юҡҡа сығарған осраҡтар билдәле, әммә халыҡ хәтерен юйып булмай.\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт ғәләйһис-сәләмдең VII быуатта сәхәбәләрен ебәреүе тураһында тарихсылар Тажетдин Ялсығол менән Хисаметдин бин Шәрәфетдин дә яҙып ҡалдырған. Һуңғыһы “Болғар тарихы” китабында башҡорттарҙың күршеләренән алдараҡ Исламды ҡабул итеүен, йәғни VII быуатта сәхәбәләрҙең Башҡортостанға килеүен хәбәр итә. Көнсығыш сығанаҡтарында башҡорттар тураһында мәғлүмәттәрҙең күбәйеүенең VII – XII быуаттарға тап килеүен исламдың таралыуы менән бәйләргә була. Сөнки тап VII быуатта ғәрәптәрҙең көнсығышҡа, Урта Азия яғына ҡарай экспансияһы башлана, һәм ошо юлда улар төркиҙәр менән осрашырға, улар менән һуғышырға мәжбүр була. Оло төрки донъяның айырылғыһыҙ өлөшө булған башҡорттар менән дә ғәрәптәр ошо ваҡытта осрашалыр, мәғлүмәттәрҙең күбәйеүе быға дәлил.\n– Яңыраҡ Ҡырғыҙстанда Бөтә донъя күсмә халыҡтар уйындары үтте. Унда милләттәштәребеҙ башҡортҡа ҡарата шундай яҡты мөнәсәбәт тойоп йөрөп ҡайтты. Әммә һеҙ, боронғо тарихыбыҙ күсмә халыҡтар тормошо менән ауаздаш булһа ла, беҙ – үҙебеҙгә бер башҡа милләт, тиһегеҙ?\n– Бер мәл республикала тарихсы дипломлы ғалимдар: “Башҡорттар үҙҙәренең тарихын боҙоп күрһәтергә йөрөй. Фән дөрөҫ мәғлүмәт еткермәй, Өфө-2 лә – булмаған ҡала” тигән фекер уятырға маташты. Башҡортостандың Фәндәр академияһында был хаҡта етди һөйләшеү булды. Бик күп тарихсылар йыйылды. Араларынан берәү, тарихта башҡорттарҙың ҡалаһы тураһында бер ниндәй ҙә мәғлүмәт юҡ, фольклорҙа ла телгә алынмай, тип ысҡындырҙы. Был төптө ҙур хата ине. Йыйылыш оҙаҡ барҙы, әммә мине иң ғәжәпләндергәне ул түгел, ә тарихсыларҙың башҡорттоң Иҙриси, Ғәрнәти яҙмаларында уҡ 78 ҡалаһы барлығын белә тороп та быны күрмәҫкә ынтылып, өндәшмәй ҡалырға тырышыуы булды. Хәҡиҡәткә ҡаршы барып булмай. Тарих фәненең бар ҡиммәте – дәлилдәр менән эш итеүҙә. Тел ни генә һөйләмәҫ?! Ошо йыйылышта хатта ошондай фекер әйтеүселәр булды: “Әгәр башҡортта ҡалалар борондан барлығын таныһаҡ, беҙгә бит башҡорт тарихына ҡарата концепцияны үҙгәртергә кәрәк. Ә был нимәгә? Күсеп йөрөгән, тирмәлә йәшәгән халыҡ булып ҡалһын. Кәрәкме ул беҙгә һалынған тәртипте боҙоу?”\nЭйе, башҡорт йәйләүгә сыҡҡан! Әммә ул йәйләүгә үҙ ауылдарынан, ҡалаларынан сыҡҡан, йәйләү урыны уның үҙенең йәшәгән территорияһында булған. Академик Нияз Мәжитов, ҡаҙылма материалдар бар бит, тип аңлатырға тырышып ҡараны был һөйләшеү мәлендә. Был мәлдә Нияз ағай яңғыҙ ҡалған һымаҡ тойолдо хатта. Ә бит залда ултырғандарҙың күбеһе уның хаҡлы икәнен аңлай ине, әммә ҡеүәтләргә йәнә лә ҡеүәт кәрәк. Өндәшмәй түҙә алманым. “Әгәр археологик материалдар, тарихи һәм фольклор сығанаҡтары бергә, комплекслы ҡарағанда бер-береһе менән тап киләләр икән, ни өсөн беҙ ҡасандыр киткән хата ҡараштарҙан арынмайынса, уларҙы төҙәтмәйенсә, һаман яңылыш юлдан барырға тейешбеҙ? Элекке коммунистик идеология юҡҡа сыҡты, ә беҙҙең күпселек тарихсыларыбыҙ һаман булһа элекке ҡараштарынан арына алмайынса, яңыса фекерләргә маташҡан башҡорт тарихсыларын ғәйепләп маташа. Бәлки, академик Нияз Мәжитовты һәм уның яҡлыларҙы төрлө сәйәси гонаһтарҙа ғәйепләп яҙған баяғы төркөмдөң үҙенә үҙгәрергә кәрәктер. Башҡорт тарихсылары яңы тарихи факттар табып, уларҙы аңларға теләп, үҙ халҡының үткәнен ошо факттарға бәйләп, яңыса фекерләргә маташҡан саҡта, шикәйәт менән юғары органдарға мөрәжәғәт иткән төркөм һаман элекке совет заманында ышаныслы ысул булған “сәйәси ғәйептәр өйөү” ысулын ҡулланырға маташты. “Әгәр яңы факттар элекке концепциялар менән тап килмәй икән, тимәк, башҡорттоң борондан килгән көнитмешенә ҡарата яңы концепцияны формалаштырырға кәрәк” тигән талап ҡуйҙым ул ултырышта.\n– Беҙҙә башҡорт ауылдары тураһында мәғлүмәттәр бармы? Экспедициялар эшләндеме фән өлкәһендә?\n– Булды, әлбиттә. Геннадий Гарустович тигән ғалим бар ине. Мәрхүм инде, ауыр тупрағы еңел булһын. Ул Ишембай районының Аҙнай ауылы эргәһендә барған ҡаҙылма эштәр тураһында хайран ҡалып һөйләгәйне. Әйткәндәй, был мәғлүмәттәр барыһы ла бар, теркәлгән. Бары тик халыҡҡа еткерелгәне генә юҡ. Геннадий Николаевич, археолог булараҡ, бындағы боронғо башҡорт ауылының хәҙергеһенән бер нимәһе менән дә айырылмауын билдәләне. Ер эшкәртеү, малсылыҡ, ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгәндәр, ҡулдарында ҡәҙимге ураҡ, сүкеш булған, тирмәләрҙә түгел, ә нигеҙле йорттарҙа йәшәгәндәр. Улар күсеп йөрөгән халыҡ булмаған, тип әйткәне лә хәтерҙә. Ә Аҙнай тирәһендәге ул биләмә Иван Грозный замандарындағы ауыл тип аңлатыла. Ундағы тормош тулыһынса әлеге башҡорт төйәктәрендәге кеүек булған. Халҡыбыҙға бер кем дә ер һөрөргә, иген игергә өйрәтмәгән, ул борондан үҙ ерендә игенселек менән шөғөлләнеп, малын үрсетеп, балыҡ тотоп, комплекслы хужалыҡ менән йәшәгән.\n– Тимәк, беҙ донъя буйлап күсенеп йәшәгән, ҡамғаҡтай тәгәрәгән халыҡ түгел, тигәнде әйтергә теләгән ул?\n– Эйе, тап шулай. Башҡорттар күсмән түгел. Мин быны күсмәнлектән оялғандан, ғәрләнгәндән әйтмәйем. Игенселектең йәки күсмәнлектең йәки икенсе төр хужалыҡ итеү ысулының бер-береһенән өҫтөнлөгө юҡ. Уларҙың һәр береһе халыҡтың үҙе көн иткән ерҙең тәбиғәт шарттарына яраҡлашып, нисек булһа ла тере ҡалырға, донъя көтөргә ынтылыуынан формалаша. Башҡорт формалашҡан урын – Урал тауҙары һәм уға яҡын тирә-яҡ. Ошо ерҙәрҙең географик үҙенсәлектәре (климаты, тәбиғәте һ.б.) башҡортто уларға яраҡлашырға мәжбүр иткән. Беҙҙең тәбиғәт шарттарында йыл буйы күсеп йөрөп булмай. Әле XVIII быуатта И. Лепехин башҡортто күсмән тип әйтеүҙең хата ҡараш икәнен яҙып киткән. Урыҫ ғалимдары араһында башҡорттоң күсмән түгеллеген аңлатырға маташыуҙар XIX быуатта ла була. Донъяла күсмә тормош алып барған эреле-ваҡлы төрлө халыҡтарҙы тикшереп, күсмәндәр тураһында классик хеҙмәттәр яҙған тарихсылар (Хазанов, Крадин һ.б.) башҡортто улар араһына индермәй. Билдәле совет, Рәсәй тарихсыһы, археолог, профессор Л. С. Клейн шул айҡанлы, “күсмән” тип бутамаҫ өсөн, яңы термин уйлап табырға кәрәк, тип яҙып сыҡты. Әммә тарихсыларыбыҙ һаман булһа тапалған юлдан йөрөүен дауам итә. Сөнки былай бит уңайлы, уйланырға, эҙләнергә кәрәкмәй, күптән тапалған юл, бер үк нәмәне ҡабатла ла ҡабатла.\nАҙнай ауылы нигеҙендә һәм башҡорт ауылдарын археологик тикшереп бөтөнләй яңы фәнни ҡараш тыуҙырырға була ине башҡорт халҡының боронғо көнитмеше тураһында. Бына уйлап ҡарайыҡ әле: “башҡорттар йәйләүгә сыҡҡан” тип ҡабатларға яраталар. Сыҡҡас, тимәк, уның бит сығып киткән урыны булған. Ә был “сығыу урыны” – башҡорт ауылы. Яҙ йәйләүгә сығып киткәндән һуң, көҙгә башҡорт бит кире шул уҡ ауылға ҡайтып төшкән. Ул бит йәйләүгә йәйләүҙән сыға алмай. Башҡорттоң боронғо ҡалалары булыуы тураһында Ғәрнәти генә түгел, боронғо ғәрәп илселәре яҙмаларында күп әйтелә.\nXIX быуатта урыҫ ғалимдары: “Башкиры не кочевники. Если их признать кочевым народом, то всех дачников нужно приравнивать к кочевникам. Они ведь также на лето уходят в свои дачи. А у башкир есть определенные территории их летовки”, – тип яҙа.\nБашҡорт халыҡ ижадында ла башҡорттоң ҡалалары тураһында мәғлүмәт ярылып ята: башҡорт балаһы ҡайҙалыр ауылда тыуып үҫкәндән һуң, белем артынан сығып китеп, ҡалаға эләгә. Хатта әкиәттәрҙә лә этнографик факт ярылып ята.\nЙәнә лә Ғәрнәтигә әйләнеп ҡайтайыҡ. Ул башҡорттоң ҡалаларына шул тиклем һоҡланып яҙа, хатта береһен Бағдад менән сағыштыра. Иҙриси лә теркәй башҡорт ҡалаларын.\nБашҡорт ҡалалары тураһында мәғлүмәт уғыҙҙарҙың “Оғуз-намә” дастанында ла бар. Башҡорттар баш эйергә теләмәгәс, Уғыҙхан башҡорт иленә яу менән барғанда уларҙың “Оло Бағыр” (башҡортса “Оло баҡыр”) тигән ҡалаһында туҡтап китә. Башҡорт ерҙәрендә борон-борондан баҡыр сығарылыуын иҫтә тотоп һәм “Оло Бағыр” атамаһының баҡыр менән бәйле атама булыуынан сығып, Силәбе археологы Д.А. Таиров, был ҡаланың Орск йәки Медногорск тирәһендәрәк урынлашҡан булыуы ихтимал, тип яҙа. Был ҡалаларҙың икеһе лә баҡыр менән бәйле. Беҙҙең ғалимдарыбыҙ һаман да әлеге Башҡорт автономияһы территорияһынан сыға алмай, ә бит беҙҙең тарихи Башҡортостан тигән оло майҙаныбыҙ бар! Ҙур Тарихи Башҡортостанда ҡалалар бик-бик күп булған. Иҙриси яҙған Ҡастра, Мастра, Ҡарукия, Нимжан, Гурхан ҡалалары башҡорт еренең ҡайһы ерендә урынлашҡан булғандар? Беҙ уларҙы мотлаҡ әлеге республикабыҙ эсендә генә эҙләргә тейешме ни? Беҙҙең ерҙәр бит ғәйәт ҙур булған! Беҙгә ошо серҙәрҙе лә асырға кәрәк. Ҡарукия атамаһы башҡорттоң Ҡарағай һүҙе менән бәйлелер кеүек. Сөнки ғәрәп кешеһенең беҙҙең һүҙҙе яңылыш яҙыуы бик тә ихтимал. Башҡорт фольклорында, урта быуаттарға ҡараған тарихи сығанаҡтарҙа ниндәйҙер бер Ҡарағай атамалы урын телгә алына.\nҠайһы бер мәғлүмәттәргә ҡарағанда, ул Ҡарағай тигән урын хәҙерге Силәбе өлкәһендәге Верхнеуральск тигән ҡала тирәһендәрәк булырға тейеш. XIII быуатта, татар-монголдар дәүеренә ҡараған ваҡиғаларҙа Биксура хандың Яйыҡ башында Ҡарағайҙа хакимлыҡ итеп ултырыуы телгә алына. Хәҙерге Верхнеуральск ҡалаһы көнсығыштан көнбайышҡа һәм төньяҡтан көньяҡҡа ҡарай киткән юлдар киҫешкән ҙур стратегик әһәмиәтле ерҙә һалына. Был урынды урыҫтарға башҡорт тархандарының береһе күрһәтә. Уға тиклем урыҫтар был юлды белмәй. Башҡорттар бында тормоштарында тыуып торған төрлө мәсьәләләрҙе хәл итер өсөн йыйылыр булғандар. Ошо тирәләрҙә Ер Ҡарағай, Уҡлы Ҡарағай, Ябыҡ Ҡарағай тигән ниндәйҙер билдәле урын тарихи сығанаҡтарҙа теркәлгән.\nСтәрлетамаҡ урынында урыҫтар буштан-бушҡа ғына килтереп ҡала төҙөмәгән, унда борондан ҡала булыуы бик ихтимал. “Астыр”, “стыр”, “стәр” – ул бик боронғо көнсығыш иран теленән ҡалған һүҙ. Ул “эре мал”, “йөк малы” тигәнде аңлата. Ошонда уҡ Ашҡаҙар йылғаһы аға. Ул да баяғы боронғо иран телдәренән “туҡтап ял итеп, аттарҙы алыштырып киткән урын” тигәнде аңлата. Тимәк, унда туҡтап китә торған ниндәйҙер ҡала кеүек урын булған. Ул Өфө менән Ырымбур араһындағы боронғо оло юлда ята. Был юлды нуғай юлы тип тә атағандар.\nТабылған башҡорт ҡалалары нигеҙендә башҡорттоң боронғо үткәненә, тарихына яңы ҡараш формалаштырыу мөһим.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠАНАТЛЫЛАР ҺӘМ ӘҮҘЕМДӘР МАҠСАТТАРЫНА ӨЛГӘШЕР - 2016 - Мәҡәләләр\nКөнсығыш йондоҙнамәһе буйынса, 2017 йыл менән Ҡыҙыл, өҫтәүенә, Ут Әтәс идара итәсәк. Ә был ҡошто беҙ, йорт мәхлүге булыуына ҡарамаҫтан, уҫал, тиҙ ҡабынып, осоп-ҡуныусан, һуғышсан тип беләбеҙ. Улай уҡ ҡурҡып та китмәгеҙ әле: шул уҡ ваҡытта әтәс, ваҡсылыраҡ булһа ла, йыйнаҡ, йүнсел һәм хатта йомарт тип тә ҡылыҡһырлана. Ул, ғәҙәттә, үҙ юлындағы ҡаршылыҡтарҙы яратмай, ә бына йорт, ғаилә ҡиммәттәрен бик юғары баһалай. Шуға күрә лә Ут Әтәс йылын өйөңдә, ғаиләң янында ҡаршылау хәйерлерәк.\nЙондоҙнамә күҙаллауынса, 2017 йылда Ер шары үҙгәрештәр ҡойононда әйләнер. Дәүләттәр араһында донъя хакимлығы өсөн көрәш темаһы яңылыҡтарҙың иң уртаһында буласаҡ. Әтәс йылы тыныс, һәүетемсә генә бармаҫтыр, ахыры. Һәр хәлдә, йылдың тәүге яртыһында ҡыйынлыҡтар булып алыр, сөнки күптәр илдәге тотороҡһоҙ иҡтисади-финанс шарттарына яраҡлашыу саралары эҙләр, яңы йүнәлештәр билдәләр. Бөтөн йондоҙлоҡ билдәләренән дә әүҙемләшеү, һөнәр оҫталығын, белемен арттырыу талап ителәсәк, шунһыҙ, "ем сүпләй" алмай ҡалыуығыҙ бар: Әтәс йылы, иҫкәртеүебеҙсә, ауырлыҡтар, аҡсаға ҡытлыҡ килтерер. Кемгәлер үҙ эшмәкәрлеген алыштырырға, кемгәлер яңы һөнәр үҙләштерергә тура килер. Иҫке ғәҙәттәренә йәбешеп ятмайынса, эҙләнеүсән, заман менән бергә атлағандарға уңыш юлдаш булыр һәм улар үҙҙәренең финанс хәлен яҡшыртыуға өлгәшер. Шул сүрәттә лә 2017 йыл аҡсаны һаҡсыл тотоноу талап ителә, бурысҡа биреп торорға ашыҡмағыҙ: ҡайтарып ала алмауығыҙ бар. Һаулыҡ һаҡлау мәсьәләләренә, киҫкен респиратор ауырыуҙарҙы, хроник сирҙәрҙең ҡуҙғыуын иҫкәртеү сараларына ныҡ иғтибар бирегеҙ. Әлеге әйтелгәнсә, һәр йәһәттән әүҙем, үҙҙәрен ыңғайға көйләй белгән, үҙгәрештәрҙән ҡурҡмағандар өсөн йыл ярайһы уңышлы булыр, тип юрай йондоҙҙар. Унан, уйынлы-ысынлы әйткәндә, Әтәс йорт хайуандары йылдарында тыуған кешеләргә ҡарата мәрхәмәтле булыр, тигән ышаныу бар: Йылҡы, Үгеҙ, Ҡуй (Кәзә), Эт, Сусҡа, Ҡуян (Кролик), Әтәс 2017-лә борсолоуҙарһыҙ, тыныс йәшәй ала - йыл хужаһы ихаталаштарын йәберләргә бирмәйәсәк. Башҡа ҡайһы бер хайуандар ҙа, йыртҡыс һәм дә ҡырағай булған хәлдә лә, Әтәстең ихтирамын ҡаҙанасаҡ, тиҙәр. Юлбарыҫҡа, мәҫәлән, ҡыйыу , батыр булғаны, Аждаһаға - матур ҡанаттары һәм йомартлығы, Сысҡанға - яраҡлаша белгәне, Йыланға фәҡәт йылан булғаны өсөн хөрмәт күрһәтелер. Хатта тиктормаҫ Маймылға ла, сөнки уныһы Әтәскә ҡәнәфи бушатҡан арала бер-ике көләмәс һөйләп, 2017 йыл хужаһының күңелен күрергә лә өлгөргән, үәт, ҡылансыҡ! Ҡыҫҡаһы, юҡтан ғына ла шатлыҡ табып, үҙ күңелен күреп, уйҙарын ыңғайға көйләй белгәндәргә йыл да ыңғай, матур килер, ә Әтәс тырышлыҡты баһалай белә ул!\nЭт йылында тыуғандарҙы ҡыҙыҡлы тормош көтә. Был йылда тыуғандар намыҫлы һәм ышаныслы кешеләр. Был сифаттары уларға эштәрендә ныҡ ярҙам итә лә инде. Уны икеләнеп тә тормайынса теләһә ҡайҙа эшкә аласаҡтар, ләкин 2017 йылда икенсе эшкә күсергә теләүселәр булһа, уларға ныҡ ҡына уйланырға кәрәк. Яңы урын ылыҡтыра, әлбиттә, ләкин хеҙмәт итеп өйрәнелгән, күнеккән урынды, туған коллективыңды, мыжыҡ, талапсан булһа ла, ваҡыты менән ҡәҙимге кешегә оҡшаған етәксеңде лә ташлап китеүе йәл буласаҡ.\nӘтәстәргә үҙ йылында урҙаларына ҡунаҡлап, йырлап ҡына ултырырға форсат тыуа. Әтәс үҙ туғандарын хәстәрлек менән солғаясаҡ. Һөнәри өлкәлә Әтәстәр ни теләһә, шуны атҡарыр, хатта ки етәксе вазифаға ла өлгәшеүҙәре ихтимал.\nҠабандарға матур йыл килә, улар бәхетле буласаҡ. Ҡабан донъяны нисек бар - шулай ҡабул итә. Әтәскә бындай ҡараш оҡшай, шуға ла ул Сусҡаларға маҡсаттарына өлгәшеү юлында һәр саҡ ярҙамға килеп етәсәк.\nЙылҡыларға ла 2017 йыл бәхетле булмаҡсы. Белеүебеҙсә, улар бик хеҙмәт һөйөүсән - ат шикелле эшләйҙәр. Намыҫлы хеҙмәт үҙ баһаһына лайыҡ буласаҡ, ниһайәт. Эш биреүсе Йылҡыларға яңы вазифа, юғары эш хаҡы тәҡдим итер. Һәм, ғөмүмән, Әтәс йылында Йылҡылар үҙҙәрен ауыл хужалығында ла, сауҙа өлкәһендә лә уңышлы һынап ҡарай һәм аҡса эшләй ала. Улар шулай уҡ ижади өлкәлә лә юғалып ҡалмаясаҡ.\nЙыландарҙы ла байтаҡ ҡына ҡыҙыҡлы эштәр көтә. Тыныс һәм ҡуҙғып бармаған, ләкин кәрәк булғанда ыҫылдап, ағыулы тешен күрһәтеп алыусы йыландарҙы Әтәс былай ҙа бик ярата һәм ихтирам итә. Белмәгән кешегә йыландар ялҡау һымаҡ күренәлер, тик бының серен йондоҙҙар ғына белә: яңы һикереш алдынан хәл туплай улар. 2017 йыл күп Йыландар өсөн һөнәри уңыштар һәм табыштар алып килмәксе. Иң мөһиме - уйлап эш итеү, белем кимәлегеҙҙе камиллаштырыу, тағы ла - эске һиҙгерлек. Ә быныһы инде һеҙгә тыумыштан хас сифат.\nҠуй малы һәм кәзәләр йыл менән ҡәнәғәт булһын өсөн йомарт Әтәс бөтәһен дә эшләйәсәк. Дөрөҫ, уйнарға бик яратһалар ҙа, кәзә-һарыҡ төп ролде башҡарырға яратмай, шулай ҙа Әтәс йылы уларға иғтибар үҙәгендә булырға тура киләсәк - матур фекерҙәре, ҡыҙыҡлы проекттары арҡаһында. Һәм, ғөмүмән, эштәре майлаған кеүек барасаҡ Ҡуйҙарҙың. Ә бына етәкселек хаҡында хыял иткәндәре урынбаҫар ролендә лә юғалып ҡалмаҫ, сөнки эште планлаштырыу оҫталығында уға тиңдәр юҡ. Әтәс үҙе йыш ҡына һеҙҙән кәңәш һораясаҡ әле!\nМаймылдар йыл буйына ҡайғы-хәсрәтһеҙ генә ботаҡтан-ботаҡҡа һикерәңдәп ваҡыт уҙғарған икән, йыл хужаһы алышынғас та ошо ғәҙәттәрен ташламаясаҡ - шундай тиктормаҫ, шуҡ булып тыуған да улар. Әтәс уларҙан талап итәсәк бер генә нәмә - ул да булһа, Маймылдарҙың үҙ тормоштарын бер аҙ планлаштырып ҡарарға өйрәнеүе. Юғиһә, был билдә эйәләренең ниәттәре минут һайын үҙгәреп тороусан: бөгөн улар етәксе урынында үҙҙәрен бик уңайлы тойһа, иртәгә экспедиция менән Төньяҡ ҡотопҡа сығып китмәҫ, тимә. Хәйер, ни менән генә шөғөлләнмәһен, уларға һәр саҡ йәшел ут юлдаш буласаҡ.\nҮгеҙ йылы тыуғандар өсөн йондоҙҙар ҙа хатта шат: 2017 йылда Әтәс бит уларҙы үҙ ҡанаты аҫтына аласаҡ! Ныҡышмал Үгеҙҙәр әкренләп булһа ла ышаныслы рәүештә карьера баҫҡысынан күтәреләсәк. Түрә ролендә уларҙың иң яҡшы сифаттары асыласаҡ - ҡул аҫтындағылары бик ҡәнәғәт булырҙар. Үгеҙҙәр, һис һүҙһеҙ, власть ярата, шул уҡ ваҡытта уның шарттарын теүәл үтәй, йолаларын һаҡлай. Ҡыҫҡаһы, бизнеста һәм ижади өлкәлә ниндәй генә яңылыҡтар уйлап сығарһағыҙ ҙа, һеҙҙең идеяларға бер кем дә ҡаршы төшмәҫ.\nАждаһалар менән йыл буйына Ҡыҙыл Ут Әтәс ярышлап осасаҡ һәм һәр ваҡыт уларға ярҙамға килергә әҙер булыр. Ысынлап та, һөнәрҙәре өлкәһендә ҡанатлы был йән эйәләренә тиңдәш табылмаҫ. Ни тиһәң дә, юғарынан күберәк күренә шул. Аждаһа, һәр ваҡыттағыса, камиллыҡҡа ынтылыр һәм Әтәс фатихаһы менән ҡайҙа эшләй, шул өлкәлә ҡаҙаныштарға өлгәшер. Аждаһа хатта ял көндәрендә лә эшһеҙ ултырмаясаҡ, шул арҡала юғары вазифалар яулаясаҡ.\nҠуян йылы тыуғандаға бер аҙ иркен һулап алырға ла форсат тыуа. Әтәс үҙ йылында һеҙҙе бәхетле итәсәк. Ҡуяндар бөхтәлек ярата - эш урынығыҙ тап һеҙҙең талапҡа яуап бирә лә инде. Һеҙҙең тыныслыҡты һаҡлап, янығыҙҙағылар аяҡ остарында ғына йөрөйәсәк. Ҡуяндар үҙгәрештәрҙе өнәп бөтмәһә лә, эш алыштырыу мөмкинлегенән ҡәнәғәт ҡаласаҡ, сөнки итәғәтле Ҡуяндарҙы хеҙмәттәштәре лә, конкуренттары ла ихтирам итә.\nЮлбарыҫтар - ҡыҙыу ҡанлы, ярһыу халыҡ, әйтергә лә түгел. Әтәс үҙ хакимлығындағы был ғорур йән эйәләренә битараф ҡалмаясаҡ. Улар һәр саҡ маҡсаттарына ынтыла. Ҡайҙа хәүеф - шунда мотлаҡ был "егеттәр" булыр. Мажараһыҙ бер көн дә йәшәй алмайҙар. Әтәс уларға еңеүгә ынтылыштарында бөтөн уңайлы шарттар тыуҙырасаҡ. Эш урындарында ла Юлбарыҫтарҙы фәҡәт ҡаҙаныштар ғына көтә, тик нимә теләүегеҙҙе алдан ныҡлап уйлағыҙ.\nБыл йылда әүҙем Сысҡандар уңышҡа өлгәшер һәм, ғөмүмән, улар ни теләһә - шул алдарына килер. Әтәс фәҡәт әүҙемдәргә ярҙам итәсәк.\nЯҙылған: 26.12.16 | Ҡаралған: 1002


Илья Пономарев: «Яҡын арала торлаҡты бушлай хосусилаштырыу тамамланасаҡ» // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nИлья Пономарев: «Яҡын арала торлаҡты бушлай хосусилаштырыу тамамланасаҡ»\n16:15, 30 марта 2012 Иҡтисад\n— Тиҙҙән торлаҡты бушлай хосусилаштырыу башҡаса булмаясаҡ, юғиһә беҙ халыҡты торлаҡ менән тәьмин итеү проблемаһын хәл итмәйәсәкбеҙ. Беҙҙең алда граждандарҙы шәхси милек менән түгел, ә торлаҡ менән тәьмин итеү бурысы тора. Шуға күрә был мәсьәләне хәл итер өсөн найм нигеҙендәге механизмдар ҙа файҙаланырға тейеш, — тине РФ Төбәктәр үҫеше министры урынбаҫары Илья Пономарев бөгөн Өфөлә үткән РФ Төбәктәр үҫеше министрлығының күсмә ултырышынан һуң журналистар менән аралашҡанда.\n— Башҡортостан – территорияларҙы комплекслы үҙләштереү, инфраструктура һәм социаль торлаҡ төҙөлөшө алып барылған ярайһы үҫешкән төбәк. Был кәңәшмәнең тап ошонда үтеүе осраҡлы түгел, — тип билдәләне Илья Пономарев. Ул йәнә, Рәсәйҙә ҡуртымға бирлеүсе торлаҡ баҙары үҫешәсәк, ә һалым ҡануниәтендә яңылыҡтар көтөлә, тип белдерҙе.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №48, 29 ноябрь - 5 декабрь, 2014 - Информационные страницы\n№48, 29 ноябрь - 5 декабрь, 2014\nАРТЫҠ НЫҠ ЗАМАНЛАШТЫРЫУ БАШҠОРТ КЕЙЕМЕН АСЫЛЫНАН СИТЛӘШТЕРӘ\nБашҡорт милли кейеме - халҡыбыҙҙың рухи байлығының, донъяға ҡарашының, күңел торошоноң, көнкүрешенең һынланышы ул. Ошо һынланыш, милли кейемдәр төрлөлөгө һәр кемде һоҡландыра бөгөн.\nБындай Башҡорт дәүләттәре берләшмәһе тураһында, Эске һәм Тышҡы башҡорттар хаҡында күп кенә мәғлүмәттәрҙе беҙгә Урта быуаттарҙа билдәле булған авторҙарҙың береһе Әл-Иҙриси ҡалдырған.\nБаҡтиһәң, Көнбайыш илдәре, электрон китаптар этабын үтеп, уның етешһеҙлектәрен аңлап, кире ҡағыҙ китаптарға ҡайтып яталар икән. Ә беҙ улар баҫҡан "тырмаға" баҫырға итәбеҙ һымаҡ килеп сыға.\nаңдан - ҡанға, ҡандан – заңға\nТимәк, эреләнмә, аяҡтарың ерҙә ныҡ баҫып торһон. Донъя - ҡуласа, әйләндереп килтереп бер баҫа. Көнө менән йәшәмәгеҙ. Бөгөн яҡшы икән, ғүмер буйы шулай булыр тип ымһынмағыҙ.\nБашҡорт халыҡ йырҙарын еренә еткереп башҡарыу бик һирәктәр өлөшөнә төшкән оҫталыҡтыр ул, моғайын. Х. Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы йырсыһы Әлфиә Заһиҙуллина тап шундайҙарҙан.


“Ҡатын-ҡыҙ –милләт инәһе” конкурсында финалға сығыусылар араһында - Нефтекама ҡатын-ҡыҙҙары ла бар - Курай\nКүңелдәрҙе үҫтереүсе байрам!\nНефтекама ҡалаһынан “Ҡатын-ҡыҙ –милләт инәһе” конкурсында финалға филология фәндәре кандидаттары Роза Хөснуллина, Лилиә Зиннәтуллина, Гөлфирә Байбулатова үтте. Роза Дияс ҡыҙы Хөснуллина үҙенең тәьҫораттары менән бүлеште.\n«Март айы күңелле ваҡиғаларға бай булды. Конференцияла, ғаилә байрамында ҡатнаштыҡ. Һәм бына “Ҡатын-ҡыҙ –милләт инәһе” конкурсында финалға үтеүебеҙ билдәле булды. Күңелдәр ҡанатланып, беҙ тағы ла һөйгән Өфөбөҙгә юлландыҡ!\nСара Өфө ҡалаһының Профсоюздар һарайында тәғәйенләнгәйне. Бинаға килеп инеү менән беҙҙең күңелдәрҙе тантана алдынан ғына була торған тойғо биләп алды. Коридорҙар сибәр, үҙ-үҙенә ышанған, уңышлы ҡатын-ҡыҙҙар менән тулған ине. Күбеһе башҡорт милли кейемендә: ҡашмау, елән, камзул, балитәкле күлдәктәр, көмөш биҙәүестәр таҡҡандар. Фойела башҡорт балы, китаптар, биҙәүестәр һатыуҙы ойошторғандар. Шулай ҙа был кисәнең төп байлығы: ҡатын-ҡыҙ ине. Улар — милли үҙаңды һаҡлаусылар, башҡорт халҡының рухын күтәреп тороусылар. Тап улар арҡаһында башҡорт теле, мәҙәниәте, әҙәбиәте, театры һаҡланып килә. Тап улар рухи яҡтан бай, тәрән аҡыллы быуын тәрбиәләй. Уңған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ сәхнәгә күтәрелгән һайын ошондай уйҙар сорнап алды. Беҙгә бүләктәр, маҡтау ҡағыҙҙары, дипломдар бирҙеләр. Ә шулай ҙа иң мөһиме: һинең дә ошо тантананың бер өлөшө икәнлеген аңлау ине. Был сара күңелдәрҙе байытты, рухты күтәрҙе, көс бирҙе, киләсәктә тағы ла юғарыраҡ үрҙәргә артылырға, бейегерәк маҡсаттар ҡуйырға, ижад итергә ҡанат ҡуйҙы. Һарайҙан беҙ бөтөнләй икенсе кешеләр булып килеп сыҡтыҡ. Ошондай яҡты уйҙар, изге хистәр менән беҙ Нефтекамаға ҡайтып еттек һәм эшебеҙгә инде шул уйҙар менән барҙыҡ, беҙ ошо яҡты энергетиканы балаларға бирҙек. Бына ни өсөн кәрәк икән бындай саралар! Улар кешеләрҙе күтәрә, байыта, көслө итә, бәҫен арттыра».\nАлдағы яҙма Тәтешле районында халыҡ театрына ҙур урын бирелә. «Илһам» халыҡ театрының тарихы 50-се йылдарҙа башлана\nБынан алдағы яҙма Республика ЮХХДИ яңы операция хаҡында иғлан итте\nТирә-яҡ таҙа булһын өсөн тырыштылар


Баймаҡ районында тәүге тапҡыр һыбайлы биатлон ярышы үтте\nБыл уйын бөтә донъяла беренсегә ойошторола һәм район уға киләсәктә патент алырға йыйына. Уйын ял көндәрендә уҙған һабантуй ҡунаҡтарына ла күрһәтелде. Уны ойоштороусы билдәле совет биатлонсыһы, күп тапҡырҙар Олимпия чемпионы Александар Тихонов үҙе Баймаҡҡа килде.\nБыл уйынды күрһәтер өсөн Баймаҡ егеттәренә ике аҙна самаһы әҙерләнергә тура килә. Командаға төрлө һөнәр эйәләре тупланған. Бында махсус уйынсылар ҙа һайлап алынмай, ә кем бала саҡтан йылҡы малын үҙ иткән шулар ҡатнашты. Был ярыштың үҙенсәлеге шунда бында һыбай сапҡан егеттәр билдәле биатлон уйынының тулы күсермәһен ҡабатлай. Спортсылар саңғыла йүгерһә, ә егеттәр һыбай сабып, сәпкә тейҙерергә тейеш.\nБаймаҡ районы йылҡысылыҡ буйынса республикала тәүге урындарҙы биләй. Был тармаҡтың үҫешенә киләсәктә сублимацияланған йәғни ҡоротолған бейә һөтөн етештереү күҙ уңында тотола. Атлы биатлон уйынының тап Баймаҡ ерлегендә үтеүе лә осраҡлы түгел. Быны совет биатлонсыһы, күп тапҡыр Олимпия чемпионы Александр Тихонов үҙе тәҡдим иткән.\nАтлы биатлон ярышы ‐ район һабантуйының да төп кульминацияһы булғандыр. Шулай уҡ ҙур йыйында төрки халыҡтарының милли уйындарының береһе‐ Ылаҡ, һыбайлыларҙың ат өҫтөндәге төрлө трюктары ла килгән ҡунаҡтарға тәҡдим ителде. Милли уйындар, бил бирмәҫ көрәшселәр майҙаны, ат сабышы һәм спорт ярыштары, байрам концерты. Быйылда халыҡ ошо күңелле тамашаларҙы көтөп алды.\nӘлбиттә һәр һабантуйҙың төп биҙәге ул ‐ тирмәләр. Йылдағыса, һәр хужалыҡ үҙ тирмәһен ҡорған. Ата -бабаларыбыҙҙың боронғо тормошо, ғөрөф-ғәҙәтен сағылдырған тирмәләр оло йыйынға килеүсе район халҡын ғына түгел, ә сит тарафтарҙан килгән ҡунаҡтарҙы ла үҙенә ылыҡтырҙы. Ағас һауыт-һабалар, ҡул тирмәне, тирмә эргәһенә ҡоролған ҡыуыштар һәм шулай уҡ милли аш-һыуҙың төрлөлөгө боронғо көнкүреште күҙ алдына баҫтырырға ярҙам итте.\nҒөмүмән алғанда, баҫыу эштәре тамамланыуға дан йырлаған был байрам Баймаҡ районында ҙур кимәлдә үтте. һабантуй - яҙғы баҫыу эштәрен тамамлау ғына түгел, халыҡты үҙ‐ара берләштереүсе байрам да.


Башҡортостанда миллион самаһы кеше коронавирусҡа тикшереү үткән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n12:57, 21 сентября 2020 Йәмғиәт\nБашҡортостанда бер тәүлектә яңы коронавирус инфекцияһын йоҡторғандар һаны 35-кә артҡан. Шулай итеп, пандемия башланғандан алып республикала 8 452 пациентта COVID-19 раҫланған, тип хәбәр итте Һаулыҡ һаҡлау министрлығы башлығы Максим Забелин.\n«Хәҙер 33 кеше стационарҙа дауалана, шул иҫәптән берәүһе – ауыр хәлдә. Ул башҡаларҙан айырым урынлаштырылған, сөнки унда туберкулез асыҡланған, — тип белдерҙе Максим Забелин Башҡортостан башлығына. – Бөгөн 495 сирле амбулатор шарттарҙа дауалана, бәйләнештә булған 220 кеше өйҙә ултыра».\nБашҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры һүҙҙәренсә, һуңғы аҙнала — 224, бөтәһе 7 890 кеше коронавирус инфекцияһынан һауығып сыҡҡан.\nШуныһы иғтибарға лайыҡ: ПЦР алымы менән тест үткәрә башлағандан алып республикала 920 кеше тикшерелгән.\nБашҡортостанда грипп буйынса вакцинация штат режимында уҙғарыла. 412 мең кеше прививка яһатҡан – препараттың беренсе партияһынан 81% һатылған. Октябрҙә киләһе партия көтөлә.\nБынан алда «Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, 18 сентябрҙә Башҡортостанға коронавирусҡа ҡаршы вакцинаның тәүге партияһы килтерелде. Тәү сиратта уны табиптарға яһайҙар.


Бөгөн Өфөлә фонтандар эшләй башланы\nОшо уңайҙан һәр майҙанда байрам сараһы ойошторолдо. Иң күп халыҡ йыйылға урын әлбиттә, Салауат Юлаев майҙаны. Конгресс холл эргәһендәге фонтан Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт академияһының симфоник оркестры көйҙәре яҫтында урғылды. Театрлаштырылған тамаша, күргәҙмәләр ойошторолдо.\nШатлыҡлы ауаздар, ҡайнар алҡыштар аҫтында фонтандың беренсе тамсылары күккә атыла. Ленин исемендәге паркта был иҫтәлекле мәлде күрергә килеүселәрҙең күбеһе балалар. Йыл һайын был фонтандар бәләкәстәр өсөн тамаша менән асыла. Был юлы тамашасылар алдында ҡаланың үҫмерҙәр һәм балалар клубтарында шөғөлләнеүсе балалар сығыш яһаны.\nЛенин исемендәге паркта фонтандар быйыл сәғәт икенән киске һигеҙгә тиклем эшләйәсәк. Элеккенән ике сәғәткә кәмерәк. Был финанслауға бәйле тип аңлаттылар. Ҡаланы йәшелләндереү хужалығына ҡараған ун өс фонтан өсөн быйылғы миҙгелдә ун ете миллион һум аҡса бүленгән. Фонтандар төҙөкләндерелгән, яңы һыу һурғыстар һатып алынған.\nБайрам кәйефе оҙаҡҡа һаҡланһын өсөн һаҡсыл ҡараш талап ителә. Әҙәбиәт йылы айҡанлы Салауат Юлаев майҙанында Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө сәнғәт академияһы студенттары «Тормош китабы» тигән тамаша ҡуйҙы. Шулай уҡ уҡыу йортоноң симфоник оркестры уйнаған көйҙәр байрамға йәм өҫтәне. Ҡаланың төп фонтаны көндөҙгө ун икенән киске сәғәт унға тиклем асыҡ.\nМайҙанда «Оҫталар ҡалаһы» күргәҙмәһе лә ойошторолдо. Беренсе май байрамы йылдан-йыл яңы төҫ ала. Ә өлкән быуын күңелендә Совет заманындағыһы иң яҡшы хәтирәләр булып һаҡлана.\nЯҙ һәм хеҙмәт байрамы баш ҡалала ошондай яҡшы кәйеф менән башланды. Өфөлә утыҙҙан ашыу фонтан иҫәпләнә, уларҙың бөтәһе лә эшләй. Тимәк, эҫе көндәрҙә улар һауаны дымландырып, ҡалаға матурлыҡ өҫтәйәсәк.


24 Сентябрь , 15:11\nРинат Йоносов үҙенсәлекле сувенирҙар эшләй. Үҙенең магниттарында оҫта Өфөнөң һәм республиканың иҫтәлекле урындарын һынландыра. Рәссамдың илһам сығанағы — милли мотивтар, шулай уҡ башҡорт риүәйәттәре һәм легендалары. Сувенирҙар эшләү менән ул 10 йыл самаһы элек шөғөлләнә башлаған. Оҫта Мәскәүҙә аяҡ кейеме дизайнерына уҡып сыҡҡан. Шунда рәссам-миниатюристар менән танышып киткән, улар Ринатҡа өҫтәмә һөнәрҙе үҙләштерергә ярҙам иткән. 1987 йылда уҡыуын тамамлаған Ринат Мәскәүҙә эшләгән, аҙаҡ Өфөгә күсенгән. 2010 йылға тиклем оҫта һөнәре буйынса эшләп йөрөһә лә, 2000 йылдар башында уҡ сувенирҙар әҙерләү менән мауыҡҡан.\nОҫтаның эштәре араһында үҙенсәлекле әйберҙәр күп. Әйтәйек, магнит-тирмә. Был сувенирға тауыш датчигы ҡуйылған. Ҡул сапҡанда эсендә лампочка яна. Ут һүнһен өсөн тирмәгә өрөргә генә кәрәк. Өфө оҫтаһының магниттары коллекционерҙарҙа, шул иҫәптән сит илдәрҙә бик популяр. Улар түҙемле генә үҙ сәғәтен көтә. Оҫта үҙенең эштәрен социаль селтәргә һала.\n«Черниковка өсөн магнит — ике һигеҙ ҡатлы йорт эшләргә теләгәйнем, эскизда ул бар, ә ысынында әлегә юҡ», — тип ниәттәре менән уртаҡлаша Ринат.\nХәҙер Ринат яңы материалдарҙы һәм технологияларҙы ҡуллана башларға уйлай.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҒАИЛӘЛӘ ТӘРТИП БУЛҺА, ЕР ШАРЫНДА ЛА ЭШТӘР КӨЙЛӨ БУЛА - 2015 - Мәҡәләләр\nҒАИЛӘЛӘ ТӘРТИП БУЛҺА, ЕР ШАРЫНДА ЛА ЭШТӘР КӨЙЛӨ БУЛА\nЗакон нимә ул? Кешене һаҡлаусымы, яҡлаусымы, әллә хөкөм итеүсеме? Ул кемде яҡлай? Юриспруденция өлкәһенә ҡағылышлы төрлө һорауҙар тыуғанда, ярҙам һорап кемгә мөрәжәғәт итергә? Адвокаттарғамы, психологтарғамы, интернет-китаптарғамы, әллә башҡаларғамы? Ни өсөн беҙ адвокаттарға мөрәжәғәт итеп бармайбыҙ? Ниңә көндәлек тормошта йыш осраған сетерекле хәлдәрҙе закон ярҙамында хәл итеүҙән баш тартабыҙ? Башҡортостан Республикаһы Адвокаттар коллегияһының Өфө махсуслаштырылған филиалы адвокаты Нәзим Нәғим улы ХӘМИТОВ менән Башҡортостан Республикаһы Адвокаттар коллегияһының көньяҡ филиалы адвокаты Гүзәл Фуат ҡыҙы ХАРРАСОВА ошо һәм хоҡуҡ өлкәһе менән бәйле башҡа һорауҙарға яуап бирә.\nБөгөнгө һөйләшеү темаһы - Енәйәт кодексын гуманлаштырыу. Был ул тиклем аяуһыҙ булмаған енәйәт осраҡтары өсөн енәйәт яуаплылығын административ яуаплылыҡ менән алмаштырыу тураһындағы ниәтте күҙҙә тота. Ошо хаҡта Закон проекты әҙерләнә, тиҙәр...\nГ. Харрасова: Был хәл декриминализация тип атала. 2015 йылдың 7 авгусында Рәсәй Федерацияһының Юғары суды был закон проектын Парламент уҡыуҙарына индереүҙе хупланы. Рәсәй Юғары судының пленумдарында яңғыраған фекерҙәрҙе, ҡарарҙарҙы беҙ, адвокаттар, үҙ эшебеҙҙә киң файҙаланабыҙ. Был тәбиғи ҙә. Ни өсөн тигәндә, тормош үҙгәрә, әленән-әле яңы енәйәттәр менән осрашырға тура килә. Һәр яңы енәйәт осрағы өсөн Кодексҡа өҫтәмә индереп булмағанлыҡтан, РФ Юғары суды пленумдары ҡарарҙары ошондай ҙур әһәмиәткә эйә лә инде.\nИл Президенты Путин да декриминализацияны хупланы. Ә был инде енәйәттәрҙең еңелдәрен гуманлаштырыуҙың тормошҡа ашырылыуына ышанысты арттыра. Енәйәт кодексының 15-се статьяһына ярашлы, енәйәттәр бер-нисә категорияға: еңел, уртаса, ауыр һәм айырыуса ауыр енәйәттәргә бүленеүен барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Әле беҙ ҡараған үҙгәрештәр тәүге төргә - еңел енәйәттәргә генә ҡағыла, шулай ҙа еңел енәйәттәрҙең бөтөнөһөнә лә ҡағылмай. Һүҙ дүрт енәйәт төрө: кеше туҡмау (Енәйәт кодексының 116-сы статьяһына ярашлы), алимент түләүҙән ҡасыу (157-се статья), яһалма документтар ҡулланыу (327-се статья), кешегә үлтереү менән янау (119-сы статьяһы) тураһында бара. Киләсәктә үҙгәрештәр индерелеүсе был исемлек тағы ла тулыланыр, моғайын.\nН. Хәмитов: Енәйәт Кодексының 15-се статьяһына ярашлы, хәҙер иҡтисади енәйәт ҡылған эшҡыуарҙарҙы ла иркенән мәхрүм итмәйҙәр, ә аҡсаны зыян күреүсегә кире ҡайтарып биргән осраҡта, иреккә сығаралар. Быға тиклем ошондай енәйәт ҡылыусыларҙы мотлаҡ ултыртып ҡуя торғайнылар. Дәүләткә декриминализация ниндәй файҙа бирә? Һаҡ аҫтына алынған кешенең дәүләт ҡарамағында ҡалыуын, ҡаҙнаға матди файҙа килтермәүен иҫәпкә алғанда, уның иректә эшләүе файҙалыраҡ, әлбиттә. Ҡанун талаптарын күҙ уңында тотоп, ғәйепләнеүсенән штраф түләтеү, мәжбүри эштәргә йәлеп итеү ҡаҙнаға аҙмы-күпме файҙа килтерә бит. Шуға күрә, декриминализация тәҡдимен мин дә хуплайым. Ул ғына ла түгел, еңел енәйәттәрҙе гуманлаштырыу тағы бер нисә мөһим мәсьәләне хәл итергә мөмкинлек бирер ине, тип уйлайым. Күптәрҙең иғтибар иткәне барҙыр: суд ҡарарҙарын йыш ҡына төрлө кешеләргә төрлөсә сығаралар. Әле күптән түгел халыҡты аптыратҡан бер ваҡиға булды. Уны һеҙ ҙә ишеткәнһегеҙҙер. Оборона министрлығы милке буйынса ҙур суммала мутлашыуы өсөн хөкөм ителгән Васильева ваҡытынан алда иреккә сығарылды. Был хәл нимә тураһында һөйләй: тимәк, закон әлегә камил түгел. Тимәк, закон һайланма кешеләргә генә эшләй.\nМиңә бер ғибрәтле эш алып барырға тура килгәйне. Ришүәт биреүе өсөн иркенән мәхрүм ителгән бер егет мөрәжәғәт итте. Спиртлы эсемлек эскән килеш вокзалда йөрөгән сағында хоҡуҡ һаҡсылары күҙенә эләгә был. Полицейскийҙар протокол төҙөй башлағас: "Мин бит ауыл малайы, минең артыҡ аҡсам да юҡ, бына 200 һумды алығыҙ ҙа, ебәрегеҙ инде", - ти ҙә, егет аҡсаһын өҫтәлгә сығарып һала. Хоҡуҡ һаҡсылары "Ришүәт бирергә маташты", тип, егетте ике йыл ярымға төрмәгә яба ла ҡуя. Беҙ был суд ҡарарын Юғары судтан инҡар иттереп, эште яңынан ҡаратып, егетте иреккә сығарҙыҡ. Ошондай хәлдәрҙе ябай халыҡтың аңламай ҙа ҡалыуы мөмкин, ә беҙ, адвокаттар, ғәҙелһеҙлектәрҙе күреп, белеп торабыҙ. Тәфтишселәр ҙә, судьялар ҙа эшкә объектив ҡараһын ине лә бит.\nҘур күләмдә мутлашыуҙарға сик ҡуйылһын өсөн, Европалағы һымаҡ, беҙҙәге вазифалы кешеләргә лә үҙҙәренең килемен, мөлкәтен ҡайҙан алыуҙарын дәлилләп тороу бурысы йөкмәтелһә, яҡшы булыр ине. Юҡһа, киң мәғлүмәт сараларында: "Был коттеджды төҙөп ултыртыр өсөн Фәлән Фәләновҡа бер ни ашамай-эсмәй 30 йыл тир түгергә тура килер ине", - тигән ише төрттөрөүҙәрҙән ары китә алғаныбыҙ юҡ.\nГүзәл Фуат ҡыҙының әйткәндәре менән тулыһынса килешәм. Ҡайһы бер статьяларҙы еңеләйтеү ҙә, шул уҡ ваҡытта, ҡайһылары өсөн язаны арттырыу ҙа дөрөҫ булыр ине. Мәҫәлән, эскән килеш икенсе тапҡыр руль артына ултырған водителдәргә енәйәт эше ҡуҙғатыла башлауы ла бик һәйбәт күренеш...\nӘ ҡайһы бер илдәрҙә, мәҫәлән, Сингапурҙа ергә тәмәкеңде ташлап киткән өсөн - ҙур штраф, ғәрәп илдәрендә урлашҡан өсөн уғрының ҡулын ҡырҡыу кеүек язалар бар һәм был ҙур һөҙөмтә бирә. Шул турала иҫкә алғанда, беҙҙең илдә Енәйәт кодексын гуманлаштырыу енәйәттәрҙе арттыра ғына бирмәҫме икән? Ни тиһәң дә, беҙҙең ил халҡы тыйыуҙарға, ҡаты закондарға өйрәнгән...\nГ. Харрасова: Күп нәмә менталитетҡа бәйле. Шуға ла, Рәсәйҙе ғәрәп илдәре менән сағыштырыу дөрөҫлөккә тап килеп етмәҫ ине. Менталитеттар араһындағы айырма ер менән күк араһы. Мәҫәлән, беҙҙә бөтөнләй енәйәт булып һаналмаған эштәр ғәрәптәрҙә енәйәт булып һанала, йә - киреһенсә.\nТағы шуны һыҙыҡ өҫтөнә алғы килә: холоҡ төҙәтеү колонияһына оҙатылған кешегә "суд хөкөмөнә тарттырылған" тигән исем ғүмерлеккә йәбешә. Ул ғына ла түгел, балаларына, хәләл ефетенә, ата-әсәһенә, хатта, ейәндәренә лә был ныҡ ҡамасаулай. Улар дәүләт хеҙмәтенә, финанс өлкәһенә эшкә урынлаша алмай.\nЕңел енәйәттәрҙе административ хоҡуҡ боҙоуҙар рәтенә индереү уларҙың санкцияларын кәметеү тигәнде бер ҙә аңлатмай. Улар бары административ хоҡуҡ боҙоу булып ҡына һанала. Шуға күрә, минеңсә, еңел енәйәттәрҙе гуманлаштырыуҙан бөтәбеҙ ҙә отасаҡбыҙ ғына. Декриминализация енәйәттәрҙең артыуына килтермәҫ, тип уйлайым.\nТағы ла шуны өҫтәге килә: ғәмәлдәге Енәйәт кодексы йәмғиәт ихтыяжын ҡәнәғәтләндерерлек хәлдә түгел. Шуға күрә, уға төҙәтмәләр ҙә көн һайын тиерлек индерелә. Уның тәүге нөсхәһенән бөгөн бер ни ҙә ҡалманы, тиһәк тә була. Шуға бөгөн яңы Енәйәт кодексы ҡабул итеү тураһында һүҙ алып барыла. Минеңсә, яңы Кодексты тормошҡа ярашлы итеп, шул иҫәптән, ошо ҙур булмаған енәйәттәрҙе объектив рәүештә ҡарап, административ хоҡуҡ боҙоу категорияһына күсереп ҡабул итеү дөрөҫ булыр ине.\nОшоға бәйләп, тағы бер фекерем менән уртаҡлашырға теләйем: закондарҙы практикаһы булған юристар сығарһын ине. Әгәр практик юристарҙы депутатлыҡҡа һайлаһалар, закондарҙың етешһеҙлегенән беҙ, бәлки, был хәтлем ыҙаламаҫ та инек. Юғиһә, хәҙер парламентта ниндәй генә профессия кешеләре ултырмай. Минеңсә, итексе - итек тегергә, ашнаҡсы - аш бешерергә, юристар закон яҙырға тейеш. Закондарҙың башҡарылыуын тәьмин итеү юлдары бик ябай ғына. Закондарҙы практик юристар ғына сығарырға тейеш.\nН. Хәмитов: Депутаттарҙың сығыштарын ҡараһаң, ах итәһең. Законға яҡын да килмәгән әйберҙәр тураһында һөйләйҙәр, законға яҡын да килмәгән үҙгәрештәр индереп, шуға тауыш бирәләр. Был бик үкенесле хәл.\nИркенән мәхрүм итеүҙән кеше һабаҡ аламы?\nГ. Харрасова: Енәйәт язаһын дәүләттең хоҡуҡ боҙоусыға ҡарата атҡарылған үс алыу акты итеп аңларға ярамай. Енәйәт эше юлдан яҙған кеше төҙәлеп, йәмғиәткә кире ҡайтһын өсөн ҡуҙғатыла. Кешегә ни өсөн яза бирелә? Үҙ хатаһын аңлаһын өсөн. Иркенән мәхрүм итеү язаһы аша ул үҙ хатаһын аңларға тейеш. Дөрөҫ юлға баҫҡандарҙы ваҡытынан алда, шартлы рәүештә сығарыу ҙа ҡаралған. Тағы бер ҡыҙыҡлы күҙәтеү. Әйбер урлаған кеше ошо әйберҙең хужаһының хоҡуғын боҙа, ә дәүләттекен түгел. Шуға күрә, хоҡуҡ боҙоусы менән зыян күреүсенең үҙ-ара аңлашыуы дөрөҫөрәк булыр ине, минеңсә. Ғәйепләнеүсе төрмәгә ултыртылһа, зыян күреүсе бынан бер ниндәй ҙә файҙа күрмәй. Дәүләттең функцияһы - зыян күреүсегә килтерелгән зыянды иҫәпләп сығарыу, санкцияның тулыһынса үтәлешен контролдә тотоу.\nН. Хәмитов: Күп эштәр, ғәҙәттә, ике яҡтың да килешеүе менән тамамлана. Енәйәт кодексында яҙылғанса, язаға тарттырыу биш йылға тиклем булһа, был осраҡта зыян күреүсе менән енәйәтсе судта килешә ала. Зыян күреүсе: "Миңә килтерелгән зыян бөтә яҡлап та ҡайтарылды, ғәйепләнеүсегә бер ниндәй дәғүәм юҡ. Уны язаға тарттырыуҙан азат итеүҙе һорайым", - тигән эстәлекле ғариза яҙа ала. Был осраҡта суд ғаризаны мотлаҡ рәүештә ҡабул итергә тейеш.\nӘлбиттә, хоҡуҡ боҙоусы шартлы хөкөмгә тарттырылһа, ул еңел генә иреккә сығарыла икән, тип аңларға ярамай. Һынау осоро бар. Әммә ошо һынау осорон кеше тейешенсә үтәме, юҡмы - төп әтнәкә шунда. Аңламаған кеше ошо осорҙа ла үҙенең алама ғәҙәтен ҡуймай һәм ҡабат һаҡ аҫтына алына, ә аңлаған кеше улай итмәй - тайғаҡ юлға кире баҫмай, законды боҙмай башлай. Минең эш практикамда бихисап хоҡуҡ боҙоусы шартлы хөкөм алды, һәм шуларҙың береһе лә бүтәнсә хоҡуҡ боҙманы. Г. Харрасова: 10-15 тәүлек ултырып сығыу шартлы язаларға ҡарағанда ла нығыраҡ тәьҫир итә. Кеше бер тәүлек тә "ултырып" ҡарамаһа, аҡылға ултырмай ул. Элек мин тәфтишсе булып та эшләнем. Ул саҡта тәфтишсенең хоҡуҡтары киңерәк ине, йәғни закон боҙоусыны бер айҙан ике айға тиклем һаҡ аҫтына алыу мөмкинлеге булды. Уның ҡарауы, күпме ата-әсә, баламды дөрөҫ юлға баҫтырҙығыҙ, тип, рәхмәт әйтте - күпме балиғ булмаған балалар, бигерәк тә, йәш егеттәр төҙәлде. Шуға күрә, ошо күҙлектән сығып ҡарағанда, административ ҡулға алыу срогын арттырһалар, йәмғиәткә был файҙаға ғына булыр ине. Административ ҡулға алынған кеше ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә иректең ниндәй ҙур әһәмиәткә эйә икәнлеген аңлай.\nН. Хәмитов: Эйе, дәүләт бынан бер нәмә лә юғалтмай, шул уҡ кешеләрҙең мәнфәғәттәре күберәк яҡланып сыға бит. Йәштәр, бала-саға күп нәмәне аңлап та етмәй. Шундай юл үткәндән һуң, улар уйланыр ине. Ә хөкөмгә тарттырылды, тигән мөһөрө булған кеше, миңә барыбер, ти ҙә, һөҙәк юл буйлап түбән тәгәрәй ҙә китә.\nБеҙҙең суд системаһы әхлаҡ принциптарына ни дәрәжәлә яҡын тора? Донъялағы судтар менән сағыштырғанда, уның кимәле ниндәй?\nГ. Харрасова: Беҙҙең суд ҡарарҙары, ғәҙәттә, Европа суды ҡарарҙарына таянып сығарыла. Шунлыҡтан, Европа суды әхлаҡлылыҡҡа нисек яҡын - Рәсәй суд системаһы ла шул сама, тип әйтергә булалыр. Рәсәйҙәге генә түгел, донъялағы күпселек дәүләттәрҙең суд системалары ла кешелеклелек принциптарына яҡын тора. Беҙҙең суд системаһы ла башҡалар менән бер кимәлдә, тип әйтер инем.\nН. Хәмитов: Беҙ, адвокаттар, һәр ваҡыт суд практикаһына таянып эш итәбеҙ. Суд хөкөмөнә тапшырылған эшкә оҡшаш эштәр Рәсәйҙең башҡа төбәктәрендә булғанмы, уларға ниндәй ҡарар сығарылған - судьяларҙың шуға һылтаныуын һорайбыҙ. Әлбиттә, һәр эштең үҙенсәлеге лә була, быны инҡар итеү мөмкин түгел. Шулай ҙа суд үҙ ҡарарын барыбер башҡа судтарҙың хөкөм ҡарарына таянып сығара. Әгәр таянмай икән, беҙ быға ҡаршы төшәбеҙ һәм законды бер төрлө ҡулланыуҙы һорайбыҙ. Һуңғы осорҙа миңә Рәсәйгә эшкә килгән сит ил граждандары - мигранттар менән күп эшләргә тура килә. Билдәле, суд беҙҙең илдә законһыҙ эшләүсе сит ил граждандарын үҙ илдәренә оҙатыу тураһында ҡарар ҡабул итә. Беҙ, киреһенсә, уларҙың мәнфәғәтен яҡлап сығабыҙ. Мигранттар араһынан күптәр урындағы кешеләр менән ғаилә ҡороп, балалар үҫтерә. Араларында тәүге никахтан балалары булғандар ҙа осрай. Судта беҙ ошо факттарға һылтанабыҙ. Һуңғыларына Рәсәйҙә раҫлау үткән сит ил закондарына таянып, ҡарар сығарылыуын һорайбыҙ. Рәсәй теге йәки был конвенцияға ҡул ҡуйған икән, уны мотлаҡ рәүештә үтәргә тейеш.\nГ. Харрасова: Беҙҙең эштә башҡа суд ҡарарҙарын өйрәнеүҙә интернет сикһеҙ ярҙам итә. Элегерәк, интернетһыҙ заманда, архивты, төрлө йыйынтыҡтарҙы аҡтарырға тура килә ине. Бөгөн иһә, теләгең, ныҡышмаллығың булһа, эшләр өсөн бөтөн мөмкинлектәр ҙә ҡул аҫтында. Аңыңды, зиһенеңде үҫтерәм тиһәң дә, яңы заман технологияларын ҡуллана алаһың. Юриспруденция шул тиклем мауыҡтырғыс өлкә. Эш барышын ғына алайыҡ. Ике яҡта ла берәр адвокат отҡорлоҡта, зирәклектә көс һынаша. Ҡайһы яҡтың адвокаты күберәк дәлилдәр килтерә, шул яҡ еңә. Ҡайһы саҡ дәғүәсе адвокаттың көсһөҙлөгөн күрәһең дә, ҡәнәғәтһеҙлек кисерәһең, хатта уның клиенты, судья алдында уңайһыҙ булып китә. "Эх, уның урынында булһам, ошо фактты ғына сығарып һалып, еңер ҙә ҡуйыр инем", - тип, теге яҡты ысын күңелдән йәлләйһең. Ундай дәғүәсе менән эшләүҙән үҙеңә лә яңылыҡ алмайһың. Ундай судтарҙа ҡатнашыу ҡыҙыҡ та түгел. Ысынында суд - ике адвокат алышы ул. Судты бизмән тотҡан, күҙе бәйләнгән ҡатын образында һынландыралар. Идеалда суд бер яҡты ла яҡламай. Ҡайһы яҡтың дәлилдәре күберәк, һәлмәгерәк - шул яҡ еңеп сыға.\nСуд эшендә еңеү шатлығын һеҙгә йыш татырға тура киләлер. Ғөмүмән, адвокаттың һәр эштә лә еңеүе мөмкинме?\nН. Хәмитов: Бөтә Рәсәй адвокаттары съезы тарафынан ҡабул ителгән Адвокат этикаһы кодексына ярашлы, һәр адвокат эште ҡабул итер алдынан клентына киләсәктә мотлаҡ еңере тураһында вәғәҙә биреүҙән тыйылырға тейеш. Ләкин вәғәҙә биреп, аҡса алып та, еңелгән адвокаттар осрай. Беҙ бер ниҙе лә алдан күрә алмайбыҙ. Ҡарарҙы ла судья ғына сығара. Беҙ бары тик уға эште законлы рәүештә тормошҡа ашырырға ярҙам ғына итә алабыҙ.\nМиңә мөрәжәғәт иткән клиенттарымдың документтарын ҡарап сыҡҡас, башта мөмкин булған варианттарҙы теҙеп әйтеп бирәм. Шунда уҡ өҫтәп тә ҡуям: "Мотлаҡ еңәсәкмен, тип, һеҙҙе ымһындыра алмайым. Тәжрибәмә, белемемә таянып, ҡулдан килгәндең барыһын да эшләйәсәкмен. Ҡарарҙы суд сығара. Әгәр һеҙ суд ҡарары менән риза булмайһығыҙ икән, ул саҡта беҙ юғарыраҡ инстанцияларға яла яҙабыҙ. Яла яҙғандан һуң инде беҙҙең эш тә тамамлана", - тим. Эште һәйбәт башҡарыу һәр адвокат өсөн үтә мөһим. Беҙҙең эш шунан ғибәрәт бит: нисек эшләйһең - аҡсаһын да шулай алаһың. Кешене алдап-йолдап йөрөһәк, беҙгә бер кем дә ышанып килмәҫ ине.\nАдвокат бөтә эштәрҙе лә еңеп сығырға мөмкинме, тип һоранығыҙ. Юҡ, бының булыуы мөмкин түгел, тип яуап бирәм мин. Өмөтһөҙ эштәр ҙә була. Әйтәйек, беҙгә йыш ҡына енәйәт эштәрендә ҡатнашырға тура килә. Енәйәт эштәрендә беҙҙең төп талап шул: тикшереү законлы рәүештә барһын һәм ғәйепләнеүсегә законлы хөкөм бирелһен. Беҙҙән йыш ҡына: "Кеше үлтереүсене нисек яҡлап сығырға мөмкин?", - тип һорайҙар. Ә хәҙер иң мөһим бурысыбыҙ тураһында. Беҙҙең иң мөҡәддәс бурыс - законға таянып, кешегә законлы ярҙам итеү. Шул уҡ енәйәтселәрҙе лә, енәйәттән зыян күргәндәрҙе лә яҡлап сығыш яһарға тура килә.\nГ. Харрасова: Беҙгә көн һайын тиерлек суд процестарында ҡатнашырға тура килә. Еңеп сыҡҡан саҡтарыбыҙ ҙа була, еңелгән мәлдәр ҙә. Ғәҙәттә, теге йәки был кеше мөрәжәғәт итһә, судтың был эшкә ҡарата ниндәй ҡарар сығарыры алдан уҡ тойомлана. Еңелерем алдан билдәле булған эштәргә мин, мәҫәлән, тотонмаҫҡа тырышам. Ни тиһәң дә, беҙҙең эшмәкәрлек өсөн клиенттарыбыҙ хаҡ түләй бит. Эштең уңышһыҙ бөтөүен белә күрә, кемдәндер аҡса алыуҙы мин күҙ алдына ла килтермәйем. Әлбиттә, йыш ҡына шулай ҙа була - һин үҙеңдең еңереңә ышанып, судҡа бараһың да, суд барышында теге яҡ адвокаты көслөрәк дәлилдәр сығарып, еңеп сыға.\nЙыраҡ йөрөргә кәрәкмәй: мәҫәлән, әлеге көндә бер районда суд эше бара. Мин зыян күреүселәрҙе яҡлап сығыш яһайым. Бер ханым туғандарын, үҙенең ҡулы аҫтындағы хеҙмәттәштәрен күндереп, үҙе өсөн кредиттар алдырған. Ул аҡсаны йортон, ихатаһын төҙөкләндереүгә тотонған. Күпмелер ваҡыт уларҙың айлыҡ түләүен үҙе ҡаплап барған да бит, көрсөк башланғас, түләй алмай башлаған. Ахырҙа, банктар уны эҙәрлекләй башлағас, һуңғы сиккә еткән - үҙ-үҙенә ҡул һалған. Был ханымға кредит алышып, хәҙер бурыслы ҡалған зыян күреүсе миңә мөрәжәғәт иткәс, эшкә риза булғайным. Тәү ҡарашҡа, еңел генә һымаҡ ине. Ләкин оҙаҡламай бығаса беҙгә мәғлүм булмаған мәғлүмәттәр асыҡланды. Кредит алыусының бурысын ҡайтарырға тейешле балалары ла бик мут булып сыҡты - мираҫтан баш тартты ла ҡуйҙы. Иск ҡағыҙы алып, йортто ла, ерҙе лә һаттырырға уйлағайныҡ, ул йорт та, ер ҙә теге ҡатындың исеменә яҙылмаған булып сыҡты. Улар уның иренең ата-әсәһенә яҙылған, һуңғылары ул йортто ла, ерҙе лә улдарына күптән бүләк иткән. Ғәйепләнеүсенең бер мөлкәте лә булмай сыҡты. Әлеге көндә беҙ мәсьәләне хәл итеү буйынса эш алып барабыҙ, эштең ахыры ни менән бөтөрөн - еңербеҙме, еңелербеҙме - әйтеүе ауыр.\nН. Хәмитов: Ошондай хәлгә тарымаҫ өсөн кеше тәү сиратта юридик яҡтан хәбәрҙар булырға тейеш. Күптәрҙең был өлкәлә аҙ ғына ла белеме юҡ. Хатта ки, күптәр был өлкә менән ҡыҙыҡһынмай ҙа, яп-ябай ҡағиҙәне лә белергә теләмәй. Бер ҡараһаң, һәр районда адвокаттар ҙа, юристар ҙа етерлек. Гәзит уҡыусыларға шуны әйтер инем: ниндәйҙер мөһим эште башлар, ниндәй ҙә булһа рәсми ҡағыҙға ҡултамға ҡуйыр алдынан юристарҙан консультация алһындар ине. Юҡ шул, күп осраҡта эште эшләп бөтөрәләр ҙә, шунан ғына беҙгә киләләр. Иртәрәк килеп булмай инеме ни, тигән һорау тыуа. Ә мутлашҡан әҙәмдәр ҙә бөтөнләй үк алйот түгел - улар үҙҙәренең ни эшләүен белеп, һәр аҙымын юридик йәһәттән үлсәп баҫа. Ҡағиҙә булараҡ, ундайҙар документта үҙҙәренә бер мөлкәт тә ҡалдырмай. Тикшерә башлаһаң, бар байлығы туғандарында, имеш. Кредиттарҙы йәһәт кенә ҡаплайбыҙ, тип, вәғәҙәләгән "Древпром"дан да ныҡ алданды халыҡ. Һуңғы аҡсаһын ҡалдырып китеүселәр ҙә булды. Хатта ҡайһы бер оло-оло инәйҙәр кәфенлеккә тип кенә йыйған аҡсаһын шулай юғалтты. Алдаҡҡа кеше шул тиклем тиҙ ышана. Долларҙың хаҡы артыу менән алама уйлы әҙәмдәр ошо хәлдән дә файҙа алып ҡалырға ашыға. Океан артынан килтерелгән аҡса, тип, мутлашыусылар халыҡҡа уйынсыҡ аҡса таратыуҙан да тартынмай. Һиҙгерерәк, уяуыраҡ булырға кәрәк кешеләргә.\nГ. Харрасова: Юридик белемлеләр ҙә күп нәмәне белеп бөтмәй әле. Бөгөн бөтөн юғары уҡыу йорттарында ла тиерлек юристар әҙерләнә. Әйтәйек, тау сәнәғәте институты яҡшы юрист тәрбиәләй аламы? Юристарҙы ошо даирәлә күп йылдар эшләп килгән уҡыу йорттары ғына әҙерләһә, яҡшыраҡ булыр ине, минеңсә.\nСит илдәрҙә һәр кешенең тиерлек адвокаты бар...\nГ. Харрасова: Эйе, Европала, айырыуса, АҠШ-та ғаилә адвокаттары киң таралған. Көнбайыш кешеләре адвокат менән фекер алышмайынса, бер аҙым да атламай. Беҙҙең илдә лә был индерелһә, халыҡ күп күңелһеҙ хәлдәрҙән һаҡланыр, арыныр ине. Ғаилә адвокатын яллауға кеше үҙ аңы менән килергә тейеш.\nН. Хәмитов: Күп кенә юристар, хатта юридик белемгә эйә булмаған кешеләр ҙә, ышаныс ҡағыҙы ярҙамында ғына судта ҡатнаша. Закон быны рөхсәт итә әлегә. Икенсе яҡтан ҡараһаң, ундай белгестәрҙең клиенттары йәлләү тойғоһо уята. Юристар араһында "Һәр адвокат - ул юрист, әммә һәр юрист адвокат түгел", тигән ҡанатлы һүҙ йөрөй. Мәғәнәһе аңлашылалыр: адвокатлыҡ - юридик стажы булған юрисҡа ауыр имтихан тапшырғандан һуң ғына бирелә торған ҙур дәрәжә ул. Юридик ярҙамды ла танытмаһы булған адвокаттарҙан алыу яҡшыраҡ. Улар, тимәк, белемле, тигән һүҙ. Күптәрҙең судья ярҙамсыларына, секретарҙарға мөрәжәғәт итеүен күрергә тура килә. Улар ҙа маҡсатҡа ярашлы ярҙам итә алмай. Адвокаттар менән кәңәшләшкән хәлдә, Гүзәл Фуат ҡыҙы дөрөҫ әйтте, енәйәттәр ҙә кәмер ине. Юридик яҡтан ныҡлы белемле кешене уғрылар ҙа алдарға ашыҡмай бит... Ғаилә адвокатлығына килгәндә, мин үҙемде күптәрҙең ғаилә адвокатымын, тип әйтә алам. Сөнки бөтөн дуҫтарым, һабаҡташтарым юридик кәңәш кәрәкһә, миңә шылтырата.\nГ. Харрасова: Юғиһә баяғы, ышаныс ҡағыҙы алған, бер-ике суд эшендә ҡатнашып, әлепте таяҡ тип сырамытырға өйрәнеп алған кешеләр ҙә, юридик "ярҙам" күрһәтергә әүәҫләнеп алды. Ә кеше бит уларҙың таныҡлығын һорамай - адвокатмын, тигән һүҙенә ышанып, аҡсаһын түләй, эшен ышанып тапшыра. Һөҙөмтәлә, моратына ирешә алмай еңелә, адвокаттарҙан төңөлә. Шунлыҡтан, "адвокаттар булдыҡһыҙ, мине адвокат алданы", тигән фекергә килә.\nНи өсөн граждандар араһында үҙ проблемаһын закон тәртиптәре буйынса хәл итергә ынтылыусылар аҙ? Быға суд эшенең оҙайлы ҡаралыуы сәбәпсеме, әллә кешеләрҙе хөкөмдарҙың ғәҙеллеге ышандырып етмәйме?\nГ. Харрасова: Бының сәбәбе әлеге лә баяғы судтарҙағы көрсөккә ҡайтып ҡала. Тағы ла, әйтергә кәрәк, судтарҙың конвейерға әйләнеүендә лә хикмәт бар. Һәр эшкә ғәҙәттә 10 минут ваҡыт бирелә. Ошо ваҡыт эсендә судья тейешле документтарға ғәйепләнеүсенең исем-шәрифен генә тултырып өлгөрә. Шуға күрә, сифат та аҡһай. Бындай шарттарҙа эште сифатлы итеп ҡарау мөмкинме ни? Бәхәсте нисек ун минут эсендә ҡарап сығырға мөмкин? Уны ҡағыҙға теркәргә лә кәрәк бит. Был судьяларҙың да ғәйебе түгел. Был - беҙҙең ысынбарлыҡ.\nН. Хәмитов: Мәсьәләләрҙең төбөнә төшөргә судьяның ваҡыты етмәй ҡала. Көнөнә нисә суд ҡуйылған - ул барыһын да ҡарарға тейеш. Судьялар өлгөрә алмаһа, ғәҙәттә, эш икенсе көнгә кисектерелә. Кисектереүҙең сәбәбе төрлө булыуы мөмкин. Уныһы мөһим дә түгел. Төп сәбәп - ана шул ваҡыт етмәүҙә.\nҮҙ-үҙеңде яҡлау талап ителгән саҡта (мәҫәлән, урамда бәйләнһәләр) һиңә һөжүм иткән, бәйләнгән хоҡуҡ боҙоусыларға ҡаршы тороу өсөн закон рөхсәт иткән ниндәй саралар ҡулланырға була?\nГ. Харрасова: Һөжүм итеүсе ниндәй көс ҡуллана, һеҙҙең үҙ-үҙегеҙҙе һаҡлауығыҙ ҙа ул көскә бәрәбәр булырға тейеш. Шул сағында имен дә ҡалырһығыҙ, судта ғәйепһеҙлегегеҙҙе иҫбат итеү ҙә еңелерәккә төшөр. Хәйер, был бик бәхәсле һорау, әлбиттә. Күптәр һаҡланған саҡта һөжүм итеүсене яңылыштан үлтереп тә ҡуя. Әлбиттә, урамда һинән тәмәке һорап туҡтатҡан, йә бер ниндәй ҡурҡыныс менән янамаған кешегә ҡарата көс ҡулланыу ярамай.\nН. Хәмитов: Айырым осраҡтарҙа һөжүм итеүсе ҡулланған көстән артығырағын да ҡулланыу яҙыҡ түгелдер, минеңсә. Әйтәйек, әгәр бәйләнеүсе һеҙҙән күпкә бейегерәк, ҡеүәтлерәк икән, етмәһә, берәй һуғыш төрө менән шөғөлләнә икән, әгәр ул һеҙгә ҡарата көс ҡулланып, һаулығығыҙға, ғүмерегеҙгә төҙәлмәҫлек зыян килтерә ала икән, ул сағында ҡулға ни килеп эләгә, шуның менән һаҡланыу сараһы күреү мөмкиндер. Кеше ғүмеренә, кеше һаулығына ҡул күтәреүгә бер кемдең дә хоҡуғы юҡ. Әгәр ҡулыңда берәй пистолет, бысаҡ һымаҡ ҡорал бар икән, һөжүмдән һаҡланыу өсөн уны ҡулланыу ҙа ярай. Ул сағында, минеңсә, уны ҡулланыу өсөн хөкөм итмәҫкә лә була. Ундай саҡта ошо ҡоралды ҡулланғаның өсөн түгел, ә ҡорал йөрөткәнең өсөн генә хөкөм ителергә мөмкинһеңдер, моғайын. Суд ҡарары сығарылғанда иһә, күп нәмә һеҙгә кем, нисек һөжүм итеүен иҫәпкә аласаҡтар.\nШаһит булыуҙан да ҡурҡа бит халыҡ. Хоҡуҡ боҙоуға, унан да ҡурҡынысыраҡ енәйәткә - кеше үлтереүгә шаһит булған осраҡта, бөгөн граждандар дәүләт органдарының ниндәй ҡурсыуына өмөт итә ала?\nГ. Харрасова: Айырыуса ауыр енәйәттәр шаһиттарын һәм шундай енәйәттәрҙән зыян күреүселәрҙе, уларҙың ғаиләләрен һаҡлау буйынса дәүләт программаһы һуңғы йылдарҙа эшләп килә. Был программаға индерелеүселәр суд тарафынан яҡлау таба.\nН. Хәмитов: Был программа өсөн аҡса ла бүленгән. Кешеләрҙең исем-шәрифтәрен үҙгәртеү, йәшәгән урындарын алмаштырыу бик ҙур эштәрҙә ҡулланыла. Ҡалған эштәр шаһиттарына, уларҙан зыян күреүселәргә бындай дәүләт ярҙамы ҡаралмаған.\nАҠШ-тың Нью-Йорк ҡалаһында енәйәтселекте кәметеү өсөн иң тәүҙә ҙур булмаған хоҡуҡ боҙоуҙар менән көрәшәләр. Был алым яҡшы һөҙөмтә бирә. Ул "Ярыҡ тәҙрәләр һөҙөмтәһе" тип атала. Йәғни, был алым бинаның берәй тәҙрәһе ярылған икән, уны яңыртмаһаң, тиҙ арала ҡалғандарының да ярылыуын, ул бина янында енәйәттәр ҡылыныуын көт тә тор, тигән принципҡа нигеҙләнгән. Нью-Йорк метроһында 80-се йылдарҙа тәртипһеҙлек хөкөм һөргән: көн һайын ауыр енәйәттәр ҡылынған, еңелсәһе тураһында әйтеп торорға ла кәрәкмәй. Метрола тәртип булдырыр өсөн урындағы яңы етәкселек тәү сиратта граффити төшөрөүсе вандалдарға һәм билетһыҙ йөрөргә әүәҫләнгән "ҡуян"дарға ҡаршы көрәш асҡан. Һөҙөмтә булараҡ, тиҙҙән еңел енәйәттәр ҙә, ауырҙары ла шаҡтай кәмегән. "Вагондар һүрәтһеҙ булғас, шулай уҡ юлда йөрөүселәр һәр ваҡыт билет һатып алғас, был урында тәртип боҙоу ярамай", тигән тәртип нығынған. Илдә тәртип булдырыр өсөн, бәлки, алдынғы тип һаналған илдәрҙәге ошондай уңышлы проекттарҙы ҡулланырға кәрәктер?\nГ. Харрасова: Алдараҡ әйтеп үтеүемсә, ғәрәп, Европа илдәрендә уңышлы ҡулланылған миҫалдарҙы беҙҙең илгә шул килеш күсереү бер ҙә дөрөҫ булмаҫ ине. "Ярыҡ тәҙрәләр һөҙөмтәһе" миҫалының да беҙҙең илгә ыңғай тәьҫир итеренә ышаныуы ауыр. Сөнки беҙҙең илдең менталитеты, тарихы, халыҡтың көнитмеше бөтөнләй икенсе. Алдынғы алымдарҙы файҙаланғанда ла уларҙы урындағы ерлеккә ҡулайлаштырыу кәрәк.\nН. Хәмитов: Үҙебеҙҙән бер миҫал. Башҡортостанда бөхтәлеге, таҙалығы, төҙөклөгө менән күпселектән шул тиклем айырылып торған немец ауылдары бар. Улар дәүләт эсендә "дәүләт" булып йәшәй. Был бөхтәлек, теүәллек уларҙың генына һалынғандыр. Әммә немецтарҙың йәшәү рәүешен тота килеп башҡаларға күсереп ҡуйыу дөрөҫ булмаҫ. Беҙгә сит тәртиптәрҙе, бәлки, үҙгәртеберәк, йомшартыбыраҡ үҙләштереү кәрәктер...\nГ. Харрасова: Илдә тәртип булдырыу өсөн ҡамсы һәм ҡалас ысулын ҡуланыу бер ҙә яҙыҡ булмаҫ ине. Бер яҡтан, холоҡ төҙәтеү учреждениеларында үҙҙәрен яҡшы яҡтан күрһәткәндәрҙе маҡтарға һәм иреккә сығарырға була. Икенсенән, әгәр кеше бер-нисә тапҡыр бик ҡаты енәйәт эшләгән икән, был осраҡта ҡаты яза ҡулланыу ҙа ҡамасауламаҫ. Әлбиттә, һәр эш тә закон сиктәрендә атҡарылырға тейеш. Бер төрлө енәйәттәргә, ғәйепте аҙайта, арттыра торған һәм башҡа шарттарҙы иҫәпкә алғандан һуң, төрлө яза бирелергә мөмкин.\nБөгөн беҙҙә ниндәй енәйәттәр өҫтөнлөк итә?\nГ. Харрасова: Һәр дәүерҙә айырым енәйәттәр күберәк була. Мәҫәлән, бөгөнгө көрсөк мәлендә халыҡ бөлгөнлөккә төштө. Һөҙөмтәлә, уғрылыҡ, урлашыу, мутлыҡ ҡылыуҙар һәм башҡа ошондай хоҡуҡ боҙоуҙар күбәйҙе. Ни өсөн тигәндә, кеше йәшәргә тырыша. Йәшәү кимәле көрсөккә тиклем бер кимәлдә ине, уны юғары тип тә әйтеп булмай, ә билдәле хәлдәрҙән һуң ныҡ ҡына түбән тәгәрәне. Халыҡ тотороҡло кимәлдә йәшәргә тырыша. Аңлыраҡ кеше, әлбиттә, күберәк эшләй һәм сығымдарын ҡыҫҡарта, ә инде яманы уғрылыҡ юлына баҫа. Шуға ла әлеге енәйәттәрҙең ныҡ артыуы күҙәтелә лә инде.\nКүптәр эш урындарынан ҡыҫҡартылып, төшөнкөлөккә бирелде, уларҙың араһында спиртлы эсемлектәргә ылығыусылар ҙа юҡ түгел. Ошоға бәйле, эскән килеш яһалған енәйәттәр ҙә йышайҙы.\nБашҡа субъекттар менән сағыштырғанда, беҙҙең республикала тәртип күпкә юғарыраҡ, тип һанайым. Ни өсөн тигәндә, беҙҙең республикала халыҡтың күп өлөшөн мосолман диненә ҡараған контингент тәшкил итә. Ә был дин кешелә иң беренсе тәүфиҡлылыҡ тәрбиәләй. Йыртҡыстарса эшләнгән енәйәттәрҙең бик үк күп булмауы ла шуға бәйлелер.\nН. Хәмитов: Мин дә ризалашам. Беҙҙең халыҡҡа туҡталғанда, беҙҙә ололарға ихтирам, элекке һымаҡ уҡ булмаһа ла, барыбер бар. Был да яҡшы һөҙөмтә бирәлер. Һуңғы ваҡытта спиртлы эсемлектәр эсеү һөҙөмтәһендә ҡылынған енәйәттәр йышайҙы. Әммә эскелек барыбер ҙә борон беҙҙең халыҡҡа хас нәмә булмаған, үткән быуат баштарында ғына әле бындай ғәҙәт беҙгә ят ине. Башҡорттарға әҙәпһеҙлек, ҡомһоҙлоҡ һымаҡ сифаттар ҙа ят. Әммә, әйтелде инде, бөтөн проблемалар иҡтисадҡа бәйле. Эш юҡлыҡтан интегә күптәр. Шунлыҡтан, ғаиләләрҙә ыҙғыштар сыға. Үҙ-үҙенә ҡул һалыусылар ҙа күп. Шулай ҙа, өҙөп кенә, беҙҙең халыҡҡа ғына хас енәйәттәр бар, тип әйтеп булмай.\nЕрҙә енәйәттәр бөтөр, тигән романтик хыял берәй мәл тормошҡа ашасаҡмы?\nГ. Харрасова: Минеңсә, йәмғиәт ҡасан барлыҡҡа килгән, енәйәттәр ҙә шул ваҡытта ҡылына башлағандыр. Енәйәт элек тә булған, хәҙер ҙә бар һәм, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, киләсәктә лә булыр, моғайын. Был фекерҙе мин нимәнән сығып әйтәм? Ниндәй генә бай, ниндәй генә ҡаты законлы Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәрен алһаҡ та, хатта унда ла енәйәт, аҙ булһа ла, бар. Киләсәктә енәйәтселек, бәлки, кәмер ҙә. Ул барыбер тулыһынса бөтмәҫтер. Ниндәйҙер осраҡтарҙа енәйәт күберәк, ә ниндәйҙер мәлдәрҙә - аҙыраҡ булыуы ихтимал.\nН. Хәмитов: Енәйәт бөтһөн өсөн бөтә кеше лә идеаль, бер төрлө булырға, бер төрлө уйларға тейеш.\nӘ яҡшыраҡ заман килер тип әйтә алаһығыҙмы? Ул заман ҡасаныраҡ килер?\nГ. Харрасова: Яҡшыраҡ заман килеренә ышанысым барлыҡҡа бар. Үкенес, тиҫтәләгән йылдар буйы әкренләп яйланған илебеҙҙең башҡа илдәр менән иҡтисади хеҙмәттәшлеге һуңғы осорҙа өҙөлдө. Илебеҙҙе үҙебеҙ ҡарап, аҫырарлыҡ хәлгә килһәк, бөгөнгөнән яҡшыраҡ заман шул булыр. Тик бының өсөн, юғалтҡанды тергеҙеү өсөн бер тиҫтә йыл ғына ла етмәҫ. Һәйбәт заман килһен өсөн етәксе органдарға хужалыҡты, етештереү юлдарын яҡшы белгән оптимист рухлы кешеләрҙе генә тәғәйенләргә кәрәк. Шул саҡта ғына ил ҡеүәтле, халыҡ рәхмәтле булыр. Бөгөн беҙ тырышып эшләргә, төшөнкөлөккә бирелмәҫкә тейешбеҙ. Бер бөйөк кеше әйтмешләй, әгәр ҙә тормошоңдо байрамға әүерелдерергә теләһәң, үҙеңдең яратҡан һөнәреңде тап, ошо шөғөлөң менән бул. Ул ваҡытта эшкә байрамға барған һымаҡ барырһың. Һәр кеше яратҡан шөғөлөн бирелеп башҡарһа, ул үҙенә лә килем ала, башҡаларға ла ярҙам итә. Н. Хәмитов: Ышаныс һәр кемдә булырға тейеш. Һәр кем үҙенең ғаиләһен ҡайғыртырға бурыслы. Ғаилә - йәмғиәттең тотҡаһы. Ғаиләлә тәртип булһа, ер шарында ла тәртип була. Насар ғаиләлә яҡшы бала тыуыр тип тә, яҡшы кеше үҫер, тип тә әйтеп булмай. Дәүләт беренсе сиратта ғаиләләрҙе ҡайғыртырға тейеш.\nСтудент сағымда бер кешенең өгөтөнә бирелеп, дин тоторға булып киттем. Студент саҡта шулай бит: бер көн һин - материалист, икенсе көн - идеалист, өсөнсөһөндә - нигилист һәм башҡалар. Ауылға ҡайтып, абруйлы бер туғаныма әлеге теләгемде әйткәйнем, ул: "Улым, дин, әлбиттә, гонаһтарҙан арынырға ярҙам итә. Ә һин йәшһең, сафһың. Һин алама ғәҙәттәрҙән, дин әйтмешләй, гонаһтарҙан ситтәрәк йөрө. Шул саҡта күңелең дә тыныслыҡ табыр", - тигәйне. Бөгөнгө һөйләшеү, ниңәлер, шул кәңәште хәтергә төшөрҙө. Үҙебеҙҙең тәртибебеҙҙе теҙгенләй алһаҡ, шул етмәйме икән? Әйтәйек, айыҡ тормош башлаһаҡ... Ни тиһәң дә, ҡунаҡтарыбыҙ әйтеүенсә, күпселек енәйәттәр эскелек арҡаһында килеп сыға бит. Был һөйләшеүҙән алған тағы бер һабаҡ: теге йәки был тормош мәсьәләһенә яуап эҙләгәндә, адвокаттарға мөрәжәғәт итергә кәрәклеген дә "мыйыҡҡа ураныҡ".\nЯҙылған: 26.10.15 | Ҡаралған: 785


20 Июнь 2020, 16:00\n#Беҙгә_яҙалар#Йылы_һүҙ_йән_аҙығыХәйерле көн, яҡташтар! Төркөмдәге һәр яңылыҡты, хәбәрҙе яратып уҡыйым. Бик-бик матур алып бараһығыҙ.\nХәйерле көн, яҡташтар! Төркөмдәге һәр яңылыҡты, хәбәрҙе яратып уҡыйым. Бик-бик матур алып бараһығыҙ. Әлегә бындай эстәлекле, үҙенсәлекле, мауыҡтырғыс төркөмдө осратҡан юҡ әле. Хикәйәләрегеҙ, ят - ят конкурстарығыҙ, мәҡәләләр, билдәле яҡташтар, ябай ауыл кешеләре һ.б.тураһындағы мәғлүмәттәр күңелгә ятышлы. Телмәр үҙебеҙҙең ейәнсурински. Ҡыуанып, ғорурланып уҡыйым. Яңылыҡтар лентаһында төркөмдөң күренеүе генә лә тыуған яҡтарға ҡайтып әйләнгәндәй. Рәхмәт, ҡыҙҙар-егеттәр! Үҙ эшен яратҡан хәбәрселәр эшләүе ҡыуаныслы.\nМинең беренсе эш урыным, мәҡәләгә яуаплы ҡарарға өйрәткән редакторыбыҙ Мәғәфүр Ғиниәтович, Лариса Дмитриевналар. Рәшиҙә Мәхийәнова, Альвира Аҡбулатова, Люциә апай менән эшләгән саҡтар матур, йылы хәтирәләр ҡалдырған. Эх, ҡапыл оноттом баҫалҡы ғына әҙәпле ағайыбыҙҙың исемен. Дубляжда, башҡорт гәзитендә урынбаҫар булды, тәржемә бүлегендә.(Байсәләм Әғзәм улы Иҫәнов, урыны йәннәттә булһын! -ред.). Люциә апайҙар икәү булды. Береһе беҙҙең яҡ- Бикбауҙыҡы,яңылышмаһам, Фәхретдинова, икенсеһе - уҡытыусы. Зәбиховна шикелле. Изгелекле, ярҙамсыл, интеллигентлы кешеләр булдылар бөтәһе лә. Ҡайҙа йөрөһәм дә, Ейәнсура кешеләрен гел маҡтағандарын ғына ишеттем. Зианчуралар әйбәт ул, тиҙәр.\nОҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы: "Ейәнсура таңдары"н алдырайыҡ, уҡыйыҡ, төркөм менән дуҫ булайыҡ!\nФотола: 1987 йылғы колективтың бер өлөшө. Люциә апай Фәхретдинованың (йәне йәннәттә булһын) 50 йәшендә.


Археогенетика — Башҡорт Википедияһы\nАрхеогенетика (архео- + генетика һүҙҙәренән) — молекуляр генетиканың кешелек тарихын өйрәнеүҙә популяцион генетика ысулдары ҡулланылған тикшеренеүҙәр өлкәһе. «Археогенетика» терминының авторы британ археологы Колин Ренфрю.\n1963 йылда Эмиль Цукеркандль һәм химик Лайнус Полинг «палеогенетика» терминын тәҡдим итә, ә биолог Сванте Паабо яңы дисциплинаның «ҡыяматлыҡ атаһы» була.\nАтап әйткәндә, археогенетика ысулдарына түбәндәгеләр ҡарай:\nархеологик ҡаҙылмаларҙа табылған кеше һөлдәһенән алынған ДНК анализы (боронғо ДНК, ингл. aDNAaDNA);\nкешенең үткәнен һәм генетик мираҫын, кешенең биосфера менән ҡатнашыуын өйрәнеү маҡсатында хәҙерге заман популяцияларының (кеше, йорт хайуардары һәм малдар) ДНК-һына анализ яһау ;\nмолекуляр генетиканың статистик ысулдарын археологик мәғлүмәттәргә ҡарата ҡулланыу.\nАрхеогенетиканан алда ҡан төркөмдәрен тикшереү һәм классик һәм генетик маркерҙар, тел һәм этник төркөмдәр араһындағы бәйләнештәр тураһындағы элекке эштәр була. Был йүнәлештәге тәүге тикшеренеүселәр араһында Людвик Хиршфельд һәм Ханка Хиршфельд, Уильям Бойд[en] һәм Артур Муран була. 1960-сы йылданҙан Луиджи Лука Кавалли-Сфорца Европаның тарихҡаса дәүерҙә йәшәгән халҡын тикшереү өсөн классик генетик маркерҙарҙы файҙалана, 1994 йылда уның тикшеренеүе һөҙөмтәһендә «Тарих һәм кеше гендары географияһы» тип аталған хеҙмәте баҫыла.\nАҙағыраҡ генетиктар төп культуралы үҫемлектәрҙең (бойҙай, дөгө, кукуруз) һәм йорт хайуандарының (һыйыр, кәзә, сусҡа, йылҡы малы) бөтәһенең дә генетик тарихына анализ яһай. Нигеҙҙә, митохондриаль ДНК мәғлүмәттәре буйынса уларҙы йорт шарттарында үҫтереү һәм хайуандарҙы ҡулға эйәләштереү хронологияһы һәм биогеографияһы һәм артабан үрсетеү моделдәре тәҡдим ителә.\nАнтонио Аморим тик антропогенездың генетик мәғлүмәттәренә ҡарата «археогенетика» терминын ҡуллана. Лайнус Полинг һәм Эмиль Цукеркандль, генетика ысулдарын ҡулланып, юҡҡа сыҡҡан төрҙәрҙе тергеҙеү буйынса амбициоз концепция тәҡдим итә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Археогенетика&oldid=816006 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:55 20 июнь 2018 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов: «Сергей Тимофеевич Аксаковтың исеме меңдәрсә кешене берләштерә» // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: «Сергей Тимофеевич Аксаковтың исеме меңдәрсә кешене берләштерә»\n9:27, 28 сентября 2015 Мәҙәниәт\nРөстәм Хәмитов: «Сергей Тимофеевич Аксаковтың исеме меңдәрсә кешене берләштерә» Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2015 йыл, 28 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Александр Смирнов/.\n25 сентябрҙә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов XXV Халыҡ-ара Аксаков байрамы сиктәрендә Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында уҙғарылған тантаналы кисәлә сығыш яһаны.\n– Бөгөн республика халҡы һәм уның ҡунаҡтары 25-се тапҡыр Аксаков байрамына йыйылды. 25 йыл – етди дата, – тине Рөстәм Хәмитов. – Илебеҙҙә һәм республикабыҙҙа был байрам яҡшы кимәлдә үткәрелә. Унда республикала йәшәүсе халыҡтарҙың вәкилдәре ихлас ҡатнаша. Әҙәбиәт йылында байрамды тағы ла сағыуыраҡ, йөкмәткелерәк, ҡыҙыҡлыраҡ итеп ойошторорға тырыштыҡ.\nТөбәк Башлығы Аксаков көндәренә бағышланған, Салауат Юлаев исемендәге паркта үткән «Яратҡан китаптарыбыҙҙың йәнле биттәре» әҙәби-музыкаль байрамы кеүек сараларҙың Өфө һәм республика халҡына кәрәклеген билдәләне.\n– Аксаковтың исеме республикабыҙ өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Сергей Тимофеевичтың ижады тыуған төйәгебеҙгә бәйле булыуы менән ғорурланабыҙ, – тине Рөстәм Хәмитов. – Сергей Аксаковтың исеме меңдәрсә кешене – бөтә мәҙәниәт вәкилдәрен, әхлаҡлылыҡты, ғаилә тәрбиәһе традицияларын, евразиялылыҡты тергеҙергә ынтылыусыларҙың һәммәһен дә берләштерә. Изге йәмәғәт эштәре, хәйриәлек эшмәкәрлеге йәһәтенән Аксаковтар ғаиләһенән өлгө алырға мөмкин.\nАксаковтың ижадын популярлаштырыу маҡсатында республика Башлығы «Китап» нәшриәтенә Сергей Аксаковтың иң яҡшы әҫәрҙәре йыйынтығын баҫтырып сығарырға, Башҡортостандың Мәғариф министрлығына «Багров-ейәндең бала сағы» исемле повесын кластан тыш уҡыу өсөн китаптар исемлегенә индерергә ҡушты.\n– Башҡортостанда яҙыусылыҡ оҫталығы юғары баһалана. Беҙҙә милли поэзия һәм проза, драматургия, балалар әҙәбиәте, әҙәби тәнҡит ижади секциялары, әҙәби мираҫ буйынса комиссия әүҙем эшләй. Йыл һайын шағирҙарҙың һәм яҙыусыларҙың юбилейҙары, әҙәби кисәләр һәм күргәҙмәләр уҙғарыла. Тәжрибәле генә түгел, йәш авторҙарҙың әҫәрҙәре лә туған телдә донъя күрә. Әлбиттә, хәҙер иҡтисади яҡтан ауыр йылдарҙа китап баҫтырыу өсөн ресурстар табыуы еңел түгел. Әммә беҙ бер нәмәгә ҡарамаҫтан, ошо эште дауам итәсәкбеҙ. Яҙыусыларыбыҙға ярҙам күрһәтәсәкбеҙ, – тине Рөстәм Хәмитов.\nТеги: әҙәбиәт,аксаков байрамы,бр башлығы


Йәрмәкәй районында бала баҡсалары яңыртыла // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nЙәрмәкәй районында бала баҡсалары яңыртыла\n18:00, 24 января 2013 Йәмғиәт\nЙәрмәкәй районында бала баҡсаларын яңыртыу буйынса әүҙем эшмәкәрлек алып барыла. Район хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, бында үткән йылдың йәйендә үк бер нисә ауылдың бала баҡсаларында ремонт эштәре башланған. Һәм Яңы йылға сабыйҙар яңыртылған мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына барған.\nРайон үҙәге Йәрмәкәй ауылында ике ҡатлы «Әкиәт» һәм «Ҡояшкай» бала баҡсалары биналары тулыһынса ремонтланған: йылытыу һәм канализация системалары яңыртылған, яңы ишектәр, тәҙрәләр ҡуйылған. Уйын бүлмәләре санитар-эпидемиологик талаптарға яуап биргән махсус буяу менән буялған, фойе һәм коридорҙарҙа яңы плитка түшәлгән. Ҡеүәтле һыу йылытыу ҡоролмаһы һатып алынған.\nШундай уҡ эштәр Иҫке Турай ауылының «Ләйсән» мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһында башҡарылған. Йылытыу һәм канализация системаларын яңыртыу, иҙәндәрҙе, ишектәрҙе, тәҙрәләрҙе алмаштырыуҙан тыш, бында яңы ҡыйыҡ ябылған, стеналар ремонтланған. 8 Март ауылында ла бала баҡсаһында ғәҙәттәге ремонт үткәрелгән.\nБыл маҡсаттарға урындағы бюджеттан – бер миллион һумға яҡын аҡса, республика бюджетынан 9,5 миллион һум бүленгән. Мебель һатып алыуға федераль ҡаҙнанан 325 мең һум күләмендә финанс ярҙам күрһәтелгән. Артабан был мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары балалар өсөн карауаттар, шкафтар, өҫтәлдәр һатып аласаҡ. Йәрмәкәй районы хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы Әбүзәр Мөхәмәтйәнов һүҙҙәренсә, киләһе йылда башҡа ауылдарҙың да бала баҡсаларында капиталь ремонт үткәреү планлаштырыла.\nТеги: бала баҡсалары


Бушлай Взломать Секс – Уйын-Уйын Бушлай Онлайн Порно\nСекс Взломать Буш-Буш Менән Тѳрлѳ Уйындар Уйнап Премиум-Класс\nБеҙ взлома системаһы. Юҡ, беҙ бөтә был уйын крадет. Беҙ генә хак тип табылған, улар бушлай бара ала беҙ уның менән теләһә ниндәй ярҙам тәҡдим итә, кем беҙҙең сайтта буласаҡ, барыһы ла аҡсаны етерлек эшләйем, беҙҙең команда өсөн түләргә, шулай уҡ түләүҙәр эшләй, улар ойошторған. Беҙ шул уҡ схема ҡулланып, уны бушлай яһарға секс-килемле эшләү өсөн бөтә яҡтан трубкаһын йәлеп, сөнки беҙ бик ышанабыз, был уйындар, беҙ был сайт тәҡдим итә торған, барыһын оноторға мәжбүр итә, һеҙ белдеге, һеҙ порно ҡарай. Бөтөнләй яңы һәм ҡыҙыҡлы уйыны мәлендә булды был уның һеҙҙең менән уйнай., Тәжрибә, был уйында һеҙ уны алырһығыҙ, күпкә һәйбәт булыр, тип, һеҙ ала, һәм ҡасан ҡарап ултырғас, экрандағы трахаться нисек кеше. Категория стольким уйында уҡ беҙҙең бар, һеҙ табырға бушлай ни секс-тубал. Категория һәм һуңынан беҙгә булһа, донъя хас ХХХ-уйын.\nБөтә уйындар, улар беҙҙең был коллекцияһын булып, графика менән әлеге ваҡытта иң яҡшы ашаталар. Был html5 беҙҙең быуын уйынын ҡарарға бара сайтта, һәм һеҙ ышана алмайым, бында барыһы ла иҫ киткес булараҡ хәрәкәт итә. Физик движок үрелеп һәм хәрәкәт тәьмин ителгән, күп аспекттары шулай уҡ уларҙың уйын процессы идара уйынсылары ирек бирмәй. HTML5 алдында бөтә быуын яңы уйын тағы бер өҫтөнлөккә эйә, - тип алда буласаҡ. Һеҙ теләсә ниндәй төҙөлөшө уйын уйнай алмай, һеҙ уларҙы алыр булһағыҙ мөмкин, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, был компьютер, телефон һәм планшет., Ябай уйнатып төймәгә басыгыз, һеҙҙең браузер уйын һәм загружаться. Һеҙ беҙҙең сайтта буласаҡ, кәрәк түгел хатта церебраль. Бушлай бөтә был секс-бында барыһы өсөн уйын!\nБарыһы Ла Яҡшы Уйын Интернет\nБушлай Взломать коллекцияһын менән секс-сайты секс кәрәк түгел башҡа бер ниндәй ҙә һеҙгә уйын-уйын. Порно сәғәт булһа беҙҙең ҡабатланмаҫ йөҙ-раят, яңы сайттар һәм уйын даими ала. Яҡшы эшләйбеҙ һәм интернетта уйын уйнап алырбыҙ. Ысын булһа, улар барыһы да шулай кеүек тойола, сөнки бөтә элементтарын ентекләп эшләй порноигра ҡулланыла, был уйынсы тойор өсөн бирәлер. Был секс-симулятор шул факт, фекере булыуы менән уйнай POV һеҙ, күҙҙәре булғандар персонажы йыш осрай башланы, үҙе уның менән бер бөтөн итеп тойорға мәжбүр итһә аватар., Бөтә алмай улар дырочка засовывать һеҙ уның, һеҙҙең, улар теләһә ҡайһы урында ала кончать кәүҙәһе, тышҡы ҡиәфәтен дә һәм һәм һеҙ хатта аласыз настроить уларҙы ҡайһы бер уйындар өсөн, шулай күренә улар, һеҙ нисек теләй. Шулай булғас, беҙҙең секс-береһе менән ҡайһы бер популяр симулятор малышок аниме, манга, йәки йәнһүрәттәрҙән популяр видеоуйындары.\nӘгәр һеҙҙең фантазия менән йәшәргә теләй, йәғни һезгә кәрәк буласаҡ испачкаться RPG коллекция уйынын сексуаль, улар һеҙ булдылар. Уҡ, һеҙ телисез кровосмесительный үҙ теләген ҡәнәғәтләндерә. Трахать алмай ғына түгел, башҡа уйындар һеҙҙең әсәйем, апайым һәм ҡыҙҙар, әммә һиҙә һәм, ысынлап та һеҙ улар менән бәйле. Барыһы интерактивты арҡаһында, улар һеҙҙең менән секс, улар күрһәтә башланы. Йәки һезгә кәрәк буласаҡ, уларҙы алдап, аҙҙырып, улар һеҙҙең өсөн трахнуть, һәм улар һеҙ ҡасан ул-се тип атала, йәки атай ағай, һеҙ взрываться ағзаһы., Ҡасан да булһа бындай порнофильм булды, унда ханымды уйнаған, әсәй, һеҙ яратҡан порода, ә ул уның,-Джонни Синс.\nБашҡа Уйындар Уйнай Теркәлгән Онлайн Секс\nБеҙ һәр теләүсе бушлай секс менән ярыша-туб, шуға күрә беҙ шул уҡ хәл тәҡдим кәрәк була, һәм ул уларҙы. Бушлай взломать секс - һеҙ уйын уйнарға мөмкинлек буласаҡ теркәлгән. Был ғына түгел, әммә һеҙ шулай уҡ беҙҙең сайтта теркәлгән берләшмәләре һәм башҡа функциялары файҙалана ала. Әгәр һеҙгә уйын оҡшанымы, уны ла стесняйтесь билдәләне. Бынан тыш, беҙҙең сайтта урынлаштырыу рекламаға ла, беҙ, уны тағы ла научные ҡарағанда, бушлай ҙур ҡалала секс-тубал. Хатта күрәм уларҙы һеҙ түгел, улар һеҙҙе яратҡан уйын һәм наслаждаться ғәмәлдәр бер ҡасан да ҡамасауламай.


Республиканың Финанс министрлығы I кварталда бюджет үтәлеше тураһында отчет бирҙе // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n13:28, 25 апреля 2018 Иҡтисад\nРеспубликаның Финанс министрлығы I кварталда бюджет үтәлеше тураһында отчет бирҙе Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨФӨ, 2018 йыл, 25 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ольга Мортазина/.\nБашҡортостандың Финанс министрлығы I кварталда бюджет үтәлеше тураһында отчет бирҙе. Ведомство мәғлүмәттәре буйынса, был осорҙа йыйылма бюджет 62,449 миллиард һум күләмендә үтәлгән (2017 йылдың I кварталына 146%). Төп керем сығанағы: ойошмалар табышына һалым – 29,9 миллиард һумдан ашыу (54,5%), физик берәмектәр килеменә һалым – 12,1 миллиард һум (22%), акциздар – 4,2 миллиард һум (7,8%), мөлкәткә һалым – 2,9 миллиард һум (5,4%), дөйөм килемгә һалым – 1,6 миллиард һум (3%).\n«2018 йыл уртаса башланды. Беренсе квартал плюс менән тамамланды, — тине республика башлығы Рөстәм Хәмитов 19 апрелдә тура эфирҙа. — Мартта «Башнефть» 16,5 миллиард һум күсерҙе. Һөҙөмтәлә табышҡа дөйөм һалымдың йыллыҡ планын яртылаш тиерлек үтәнек. Был алға ышаныс менән ҡарарға һәм яңы объекттар, халыҡҡа ярҙам күрһәтеүҙең яңы формаларын, йәмәғәт хәрәкәте үҫешенең яңы варианттарын планлаштырырға мөмкинлек бирә. Ресурстар, финастар булғанда, күп нәмә эшләргә мөмкин».\nҒинуар-мартта республиканың тупланма бюджеты сығымдары 37,5 миллиард һум күләмендә финансланған (2017 йылдың I кварталы кимәленә +16,4%). Ошо аҡсаның 80% йәки 30,1 миллиард һумы социаль өлкәгә йүнәлтелгән.\nТеги: бюджет, Финанс министрлығы