Өфөлә халыҡ-ара Ислам конференцияһы тамамланды\n22 Октябрь 2010, 18:20\nӨфөлә барған 18 дәүләт вәкиле ҡатнашлығында «Волга-Урал төбәгендә Ислам цивилизацияһы» IV Халыҡ-ара симпозиумы үҙ эшен тамамланы.\nБыл конференция йомғаҡтары буйынса Башҡорт дәүләт университеты Р.Ф. Талипов етәкселегендә «Волга-Урал төбәгендә Ислам цивилизацияһы» исемле фәнни эштәр йыйынтығын сығарҙы. Йыйынтыҡта исламдың Волга-Урал төбәгендә этно-мәҙәни, тел һәм әҙәби-художество, белем биреү процестарына йоғонтоһо мәсьәләләре ҡарала. Симпозиумда ҡатнашыусылар, ислам Волга-Урал төбәге халыҡтарының ижтимағи-сәйәси һәм философик фекерен формалаштырыуға ғына түгел, шулай уҡ уларҙың матди мәҙәниәтенә ҙур йоғонто яһаны, тигән берҙәм һығымта яһаны. Хәҙерге тикшеренеүселәр Әхмәт-Зәки Вәлиди, Зәйнулла Рәсүлев, Риза Фәхретдинов кеүек күренекле дин әһелдәренең һәм ғалимдарының традицияларын дауам итә.


(Йәҙитселек битенән йүнәлтелде)\nХәрәкәт мәктәптәр мәҙрәсәләрҙә хәрефтәрҙе ҡысҡырып әйтеп, тауышланып өйрәнеү — «усул-йәдит» (йәдит ысулы) ҡулланыу хәрәкәте башланыу менән бәйле. Белеме биреү реформаһы башлана, уның инициаторы булып И. М. Гаспринский сығыш яһай. Уның нигеҙендә мәктәптәрҙә һәм мәҙрәсәләрҙә уҡырға өйрәтеүҙең яңы (фонетик) ысулын, донъяуи фәндәрҙе (урыҫ теле, арифметика, тәбиғәт белеме, география һәм тарих нигеҙҙәре һәм башҡалар), уҡыусыларҙы туған телендә уҡытыуҙы индереү; аныҡ уҡыу йылы һәм белем биреүҙең класс‑дәрес системаһын булдырыу;уҡыу-яҙыуға өйрәтеүҙе 3—5 йылдан бер йылға ҡалдырыу ята.\nЙәдитиселектә дини фанатизм тәнҡитләнә, улар иҫкергән дини мәктәптәрҙе милли донъяуи мәктәптәр менән алмаштырыу, фән һәм мәҙәниәт үҫеше, туған телдә гәзит сығарыу, мәҙәни-ағартыу учреждениелары асыу өсөн сығыш яһай, тап шул йәмғиәттә демократик көстәрҙе тупларға булышлыҡ итә. Өфө губернаһында беренсе башлап уҡытҡан «Ғосмания» (1890башында), Ырымбур губернаһында — «Хөсәйениә» мәҙрәсәләрендә яңы ысул индерелә.\nБеренсе башҡорт һәм ҡаҙаҡ уҡытыусылары Хөсәйеновтар мәҙрәсәһендә («Хөсәйениә») мәҙрәсәһендә уҡып сыҡҡан була, шулай уҡ йәдит уҡыу йорттарында Ҡаһирә, Истанбулдың реформаланған мәҙрәсәләрен, Баҡсаһарай һәм Ҡасимов педагогик курстарын тамамлаусылар уҡытҡан.\n1890 йылдарҙың икенсе яртыһынан мәҙрәсәләрҙә («Рәсүлиә», «Ғосмания», «Ғәлиә», Стәрлебаш мәҙрәсәһе) профессиональ уҡытыусылар әҙерләнә башлай. ХХ быуат башына Башҡортостандың мәктәп һәм мәҙрәсәләрендә алдынғы ысуллы тауышлы уҡытыу ныҡлап урынлашҡан. Мәктәп уҡыусылары элгәре грамотаға 3-5 йыл уҡыһа, йәдиттәрҙә — йыл эсендә. Уҡыусылар туған телдә уҡыуға күсә; башҡа донъяуи дисциплиналарҙы өйрәнеү ҙә күпкә киңәйә.Уҡыу йылы аныҡ тәртипкә ҡуйыла, кластан-класҡа күсереү тормошҡа ашырыла һәм кластарҙа дәрестәр үткәреү, уҡыу-уҡытыу системаһы яйға һалына. Европа стандарт мәктәптәре уҡытыу ысулы индерелә. Бынан тыш — парта, эскәмйә, таҡталар, уҡытыу өсөн бүлмәләр, балаларҙы кластарға бүлеп уҡытыу индерелә.\nИдеологические разногласия между представителями кадимизма и джадидизма\nМесто джадидизма в татарской общественной мысли конца XIX — начала XX вв\nДжадидизм — как школа модернизации ислама в Центральной Азии\nДжадидизм и реформа мусульманского образования\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Йәдитселек&oldid=932257 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:22 6 февраль 2020 үҙгәртелгән.


Башҡорт ырыуҙарының үҙ картаһы буласаҡ\n1 октябрҙә «Торатау конгресс-холлында» Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡорт халҡының тарихы һәм үҫеше буйынса комиссияһының киңәйтелгән ултырышы үтә. Уның сиктәрендә «Башҡорт ырыуҙары һәм ауылдарының картаһы» проектының емештәре киң йәмәғәтселеккә күрһәтелә.\nБашҡорт ырыуҙарының айырым бер картаһын төҙөү, һәр ырыуҙың тамғаларын, атрибутикаһын өйрәнеү һәм заманса талаптарға яралаштырыу ниәтендә Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт геральдикаһы һәм ырыу атрибутикаһы буйынса айырым комиссия ойоштора.\nУлтырышта шулай уҡ Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы һәм Рәсәйҙең геральдисттар берлегенең уртаҡ ижад емеше—башҡорт ырыуҙарының гербтары күрһәтелә.\nБашҡортостандың төньяҡ-көнбайыш өлөшө өсөн башҡорт ырыуҙарының айырым картаһы төҙөлгән. Уның да, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының мәҙәниәтенә һәм тарихына арналған «Без башҡортлар» тип исемләнгән китаптың да исем туйы бул ултырыш сиктәрендә уҙасаҡ.\nУлтырышта Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының президиумы рәйесе Ғәлим Миңлеғәле улы Яҡупов, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының Башҡорт халҡының тарихы һәм үҫеше буйынса комиссияһы рәйесе, Башҡортостандың Милли архивы етәксеһе Азат Шәкирйән улы Ярмуллин, Башҡортостандың стратегик тикшеренеүҙәр институтының өлкән ғилми хеҙмәткәре Рәфил Рифҡәт улы Ағылғужин, Башҡорт дәүләт университеты география факультетының физик география, картография һәм геодезия кафедраһының өлкән уҡытыусыһы Илдар Радик улы Вилданов, Рәсәй геральдисттар берлеге идаралығы ағзаһы, тарих фәндәре магистры Кирилл Викторович Переходенко һәм Башҡортостан стратегиг тикшеренеүҙәр институтының Социаль-мәҙәни анализ уҙәге етәксеһе Юлдаш Мөхәммәт улы Йосопов сығыш яһаясаҡ.\nУлтырышҡа башҡорт ырыуҙары вәкилдәре, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайының район бүлексәләренең башҡарма комитеттары рәйестәре саҡырылған.


Башҡортостан предприятиеларына етди инвесторҙар килә\nРәсәй сәнәғәте һәм энергетика министрлығында уҙған фәнни -ғәмәли конференцияла "2015 йылға тиклем химия комплексының үҫеш стратегияһы" ҡаралды. Форумда ҡатнашыусылар Рәсәй Прези денты билдәләгән химия комплексы проблемаларын тикшерҙе.\nХимия тармағын үҫтермәй тороп, эске тулайым продуктты икел әтә арттырыу мәсьәләһен хәл итеп булмай. Әйткәндәй, сәнәғәт етештереүендә уның дөйөм күләме 5,5 процент тәшкил итә. Эшлә нелгән стратегия 2015 йылға химия һәм нефть производство күл әмен 1,6 - 1,8 тапҡырға арттырыуҙы ҡарай.\nӘлеге ваҡыт рәсәй химияһы өсөн насар түгел: предприятиеларҙ ың финанс күрһәткестәре яҡшырҙы, экспорт артты (белгестәр фа разлауынса, йыл аҙағына тиклем ун миллиард долларға тиклем ү ҫеүе ихтимал). Шулай булыуға ҡарамаҫтан, тармаҡ проблемалары\nетерлек, предприятиеларҙа ҡорамалдар иҫкереү дәрәжәһе юғары\n(уртаса 57,8 процент тәшкил итә), инвестиция ресурстары ете шмәй. Проблеманы хәл итеү өсөн химия комплексында әүҙем инно вация сәйәсәтен уҙғарыу зарур.\n"Каустик" ябыҡ акционерҙар йәмғиәте рәсәйҙең иң эре етеште реүселәр рәтендә һанала. Предприятие 1996 йылдан башлап Рәсә й һаҡлыҡ банкыһының Башҡортостан бүлексәһе менән тығыҙ бәйлә нештә. Хәҙерге ваҡытта улар араһында 50-нән ашыу кредит киле шеүе төҙөлгән. Предприятиеның кредит тарихы Һаҡлыҡ банкыһыны ң Башҡортостан бүлексәһе етәкселәренә кабель пластикатын ете штереү реконструкцияһын финанслауҙа ҡатнашыу буйынса ҡарар ҡ абул итеү мөмкинлеген бирҙе. Бер һүҙ менән әйткәндә - инвест иция-инновация сылбырын булдырыу кәрәк.\nБөгөнгө көндә етди инвестор - "Яңы технология" компанияһы\n- Ишембай катализаторҙар махсуслаштырылған химия заводына, "Салауатнефтеоргсинтез" асыҡ акционерҙар йәмғиәтенә һәм тарм аҡтың башҡа предприятиеларына килде.


Баш ҡалала Рәсәй киноһы көнөндә «Башҡортостан» студияһы фильмдары күрһәтеләсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала Рәсәй киноһы көнөндә «Башҡортостан» студияһы фильмдары күрһәтеләсәк\n14:30, 27 августа 2012 Йәмғиәт\n27 августа Рәсәй киноһы көнө билдәләнә. 1919 йылдың 27 авгусында В.И.Ленин кинематографты национализациялау тураһындағы Декретҡа ҡул ҡуя, шуға күрә СССР-ҙа, ә аҙаҡтан Рәсәйҙә лә был көн киноиндустрияға бәйле кешеләр өсөн байрамға әүерелә. Тәүге киносеанс Парижда 1895 йылда үтә. Рәсәйҙә иһә тәүге фильм — «Понизовая вольница» — экрандарға 1908 йылдың октябрендә сыға. Ул ни бары 7 минут дауам итә. Ә инде 1925 йылда «Броненосец Потемкин» тигән илдең тәүге төҫлө киноһы донъя күрә.\nРеспублика кинематографтары ла был байрамды билдәләйәсәк: 18 сәғәттә «Родина» кинотеатрында кино эшмәкәрҙәрен тәбрикләү тантанаһы үтә, «Башҡортостан» киностудияһы фильмдары күрһәтеләсәк, уларҙың авторҙары менән аралашыу ойоштороласаҡ. Шулай уҡ 22 сәғәттән таңғы 6-ға тиклем бында «Башҡортостан киноһы төнө» үтә. Шул уҡ көнгә «Башҡортостан» киностудияһы тәҡдим иткән яңы эштең – Таңсулпан Бураҡаеваның «Кәләш алам!» ҡыҫҡа метражлы фильмының презентацияһы планлаштырылған.\nТеги: рәсәй киноһы көнө


Раил Сарбаев: Ауылда йәшәү өсөн лайыҡлы шарттар тыуҙырырға тейешбеҙ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРаил Сарбаев: Ауылда йәшәү өсөн лайыҡлы шарттар тыуҙырырға тейешбеҙ\n12:01, 7 июня 2010 Сәйәсәт\nИлеш районы буйынса эш сәфәре барышында БР Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев киң мәғлүмәт саралары вәкилдәре өсөн брифинг үткәрҙе, унда ауылға ярҙам итеүгә ҡағылышлы бер нисә төп мәсьәлә билдәләнде. Атап әйткәндә, шәхси ярҙамсы хужалыҡтарға, бәләкәй бизнесҡа ярҙам итеү, шулай уҡ, медицина ярҙамы сифатын күтәреү тураһында һүҙ барҙы. Шул уҡ мәлдә Раил Сарбаев ауылға ярҙамдың комплекслы алып барылырға тейешлеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nРеспублика Премьер-министры быйыл Хөкүмәт ауыл ерендәге һаулыҡ һаҡлау учреждениеларында кадрҙар потенциалын көсәйтеүгә йүнәлтелгән закон проектын әҙерләү инициативаһы менән сығыш яһауы тураһында хәбәр итте. Был закон проекты ауыл ерендә эшләргә теләгән белгестәргә бер тапҡыр бирелеүсе һәм ай һайын түләнәсәк аҡсалата пособиелар билдәләүҙе күҙаллай. Был ауылда юғары белемле белгестәргә ихтыяждың ҙур булыуына бәйле. Илеш районында, мәҫәлән, тар белгеслектәге өс табип етешмәй.\nШәхси ярҙамсы хужалыҡтарға килгәндә иһә, Раил Сарбаев ауыл халҡы өсөн уларҙың һәр ваҡыт тотороҡло килем сығанағы булыуын билдәләне. Ағымдағы йыл башында республикала 1,5 миллиард һумлыҡ финанслау менән шәхси ярҙамсы хужалыҡтар үҫеше буйынса комплекслы программа ҡабул ителгән. Бөгөн был программаға шәхси ярҙамсы хужалыҡтар үҫешенә түләнгән субсидияларға ҡағылышлы үҙгәрештәр индерелә. Был субсидияларҙы мал аҙығы, яғыулыҡ-майлау материалдары һатып алыуҙа, транспортҡа киткән сығымдарҙы финанслауҙа һәм башҡа төрлө эштәрҙә файҙаланырға мөмкин буласаҡ.\nБәләкәй бизнесҡа ярҙамдың актуаллеген билдәләп, БР Хөкүмәте Премьер-министры 250 эшҡыуарҙың үткән йылда Ауыл ерендә бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам программаһы буйынса 110 миллион һумдан ашыу суммала финанс ярҙамы алыуы хаҡында хәбәр итте. Шул уҡ Илеш районында бөгөн был өлкәлә 4 меңдән ашыу кеше шөғөлләнә, шуларҙың 127-һе крәҫтиән-фермерлыҡ хужалығы алып бара. Районда бәләкәй бизнес йылдан-йыл тотороҡлораҡ үҫешә, һәм йыл һайын уртаса 20 процентҡа арта.\n— Ауыл бөтмәҫкә тейеш, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Раил Сарбаев. — Халыҡтың ауылдан китеп, ерҙә эшләүҙән туҡтауына юл ҡуя алмайбыҙ. Республика етәкселеге быны булдырмаҫ өсөн барыһын да эшләйәсәк.


Рәсәй матбуғаты көнө — Башҡорт Википедияһы\nРәсәй матбуғаты көнө — һәр йыл 13 ғинуарҙа билдәләнә. Журналистарҙың, гәзит һәм журнал редакциялары хеҙмәткәрҙәренең, матбуғат баҫмалары нәшер итеүселәрҙең һөнәри байрамы.\n2 Совет матбуғаты көнө\nБөйөк Петр Указына ярашлы, Рәсәй империяһында беренсе матбуғат баҫмаһы — «Ведомости» гәзите сыға башлаған тарихи датаға бәйле. Рәсәй Федерацияһы Юғары советы Президиумы тарафынан 1991 йылдың 28 декабрендә 3043-1 ҡарар менән булдырыла.\n1703 йылдың 2 ғинуарында (яңы стиль буйынса 13 ғинуар) Мәскәүҙә урыҫ телендә «Ведомости» гәзитенең беренсе һаны донъя күрә. Баҫма тулыһынса «Мәскәү дәүләтендә һәм тирә-яҡтағы сит илдәрҙә булған, белергә һәм иҫкә алырға лайыҡлы хәрби һәм башҡа эштәр тураһында хәбәрҙәр» («Ведомости о военных и иных делах, достойных знания и памяти, случившихся в Московском Государстве и во иных окрестных странах») тип атала. Петр Беренсе гәзитте реформалар үткәреү өсөн көрәштә һәм Рәсәй империяһының ҡеүәтен раҫлауҙа мөһим сара итеп ҡарай. Гәзит Мәскәүҙә лә, Санкт-Петербургта ла нәшер ителә һәм даими атамаһыҙ, төрлөсә йөрөтөлә — «Ведомости», «Российские ведомости», «Ведомости Московские».\n2009 йыл башына Рәсәй Федерацияһында 33 меңдән ашыу баҫма матбуғат сараһы теркәлгән. Көн һайын, уртаса алғанда, 20 миллион дана гәзит һәм журнал таратыла.\n1997 йылдан алып Рәсәй матбуғаты көнөндә киң мәғлүмәт саралары өлкәһендә Рәсәй Президенты премиялары һәм йәш журналистарҙың проекттарына ярҙам итеү маҡсатында гранттар тапшырыла.\nСовет матбуғаты көнөҮҙгәртергә\nЖурналистарҙың һәм матбуғат баҫмаларында эшләүсе башҡа хеҙмәткәрҙәрҙең һөнәри байрамы беренсе тапҡыр СССР-ҙа булдырыла. РСФСР Юғары советының указына ярашлы, 13 ғинуарҙағы «Рәсәй матбуғаты көнө» тигән яңы атамалы һөнәри байрам большевиктарҙың «Правда» гәзитенең беренсе һаны сығыу уңайынан булдырылып, элекке Советтар Союзы биләмәләрендә һәр йыл 5 майҙағы тантаналы шарттарҙа үткәрелгән «Совет матбуғаты көнө»нә алмашҡа килә.\nЭлекке совет республикаларынан бары тик Белоруссияла ғына Матбуғат көнөн әле лә 5 майҙа билдәләйҙәр.\nБерләшкән Милләттәр Ойошмаһының Генераль Ассамблеяһының 1993 йылдың 20 декабрендәге A/DEC/48/432 һанлы махсус резолюцияһы менән һәр йылдың 3 майы «Бөтә донъя матбуғат азатлығы көнө» тип иғлан ителгән.\n↑ День российской печати (рус.) (Тикшерелеү көнө: 26 декабрь 2015)\n↑ День печати в Беларуси (Тикшерелеү көнө: 26 декабрь 2015)\n↑ Резолюция № A/DEC/48/432 (рус.) (Тикшерелеү көнө: 26 декабрь 2015)\nСайт «calend.ru» — «Календарь событий» Главная страница → Праздники России → День российской печати (рус.) (Тикшерелеү көнө: 26 декабрь 2015)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Рәсәй_матбуғаты_көнө&oldid=545420 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 26 декабрь 2015 в 10:19\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:19 26 декабрь 2015 үҙгәртелгән.


Республикала «Кредит фарватеры» тип аталған яңы проект старт алды\nУнда проект экспекттары, шулай уҡ ирекмәндәр финанс белемдәре менән уртаҡлаша.\nТәүге сара бөгөн Өфөнөң 68-се лицейында үтте. Әүҙем йәштәрҙең финанс яҡтан әҙерлеген «Халыҡ фронты» проекты етәксеһе Виктор Климов баһаланы. Дәрестә Калинин районының өс белем усағынан йөҙгә яҡын уҡыусы ҡатнашты. Уларға проект вәкилдәре «Финанс мутлашыу» темаһына арналған лекциялар уҡыны, ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарын яҡлауға йүнәлтелгән практик дәрестәр бирҙе. Әлеге көндә көнүҙәк проект илдең 8 төбәгендә ғәмәлгә ашырыла. Яҡын киләсәктә уны башҡа субъекттарҙа ла таратыу күҙаллана.


Яҙылып бөтмәгән портрет (бишенсе киҫәк)\n6 Июль 2021, 17:38\nӘҫәрләнеп ярһып ҡайтҡан Хәйбулла илһамланып кисәге башлаған эшенә ултырҙы. Аҡ ҡағыҙҙағы ҡатындың йөҙө, яңы буяу-ҙар өҫтәлгәс, тағы асыҡлана, баҙыҡлана төштө. Хәҙер портретҡа эске «йән» өрөүсе, үҙенә саҡырып тороусы һыҙат өҫтәйһе генә ҡалды. Ниндәй һыҙат, уны Хәйбулла әлегә белмәй, әммә тойомлай, мотлаҡ уны табасағына ышана.\nУнда гәзит ҡайғыһы түгел ине. Алдашты. Ватман сығарып бөтөнләй икенсе шөғ-өлгә тотоноп китте. Таң әтәстәре ҡысҡырыу-ға унда һылыу ҡатындың асыҡ йөҙө һынланды. Тик портрет томанлы һәм тамамланмаған ине әле.\nИртәгеһен дә дәртләнеп осоп-ҡунып йөрөнө. Бесән-һаламын да иң беренсе булып алып килде, фуражсыны мыжытып сана-һына саманан тыш силос тейәп ташланы. Ғүмерҙә ҡыланмағанын ҡыланып Тәтәй Мәрфуғаға тиҙәктәрҙе транспортерға этеп төшөрөргә ярҙамлаша башланы.Уныһы ғәжәпләнеүенән аңҡы-тиңке килде:\n- Күпме генә тырышһаң да араҡым да, көмөшкәм дә, ҡойған балым да юҡ.\n- Араҡыңды үҙең эс! - Хәйбулла баш бармағы менән эргәһендәрәк йөрөгән һауынсының бөйөрөнә төрттө лә тегеһенең кинәнеп сырылдауынан ҡыҙыҡ табып ша-ңҡылдата көлөп сығып йүгерҙе.\nҠайтҡас әсәһен яңынан аптырауға һалып ҡуҫтарланырға тотондо. Булған күр-мәлекле кейемен кейҙе, оҙаҡ итеп ҡырынды, битен мул ғына итеп «Тройной» одеколон менән сылатырға ла онотманы. Сығыр саҡта көҙгөгә күҙ атты. «Кәләш алһаң ни була, билем тота ла ҡуя. Йорт тирәһенә шыпа ярамайым». Күптән шул-айтып мыжыған Бибиәсмәнең йөҙөнә серле өмөт ҡун-ды.\nГөлзифалар тәңгәлендә оҙаҡ тапанды егет. Үткә-һүткәндәрҙең күҙенә салынмаҫҡа тырыша үҙе. Тәҙрәләрендә ут күренһә лә мөгөҙһөҙ һыйырҙай барып инеп булмай ҙа.\n«Һирәкләп булһа ла килгеләп йөрө, тине бит», - тип үҙен-үҙе дәртләндергәс ҡыйыуланып ишек тотҡаһын тартты.\n- Шаҡып инһәң ни була, һөмһөҙ, төн ҡарағы һымаҡ йөрөп ята тағы! - Ҡурҡып киткән булды Гөлзифа. Үҙе өҫтөндәге ҡыҫҡа халатының итәктәрен тартыштырҙы, иҙеүен ҡулдары менән бөрҙө. Шулай ҙа йөҙөндә шелтә, асыу күренмәне.\nАш өйҙөң урындығында уйынсыҡтарын йәйеп ташлап уйнап ултырған өс-дүрт йәштәр самаһындағы ир бала инеүсегә сәйерһенеп текәлеп ултырҙы ла, ҡулына эләккән уйынсығын тотоп төпкө бүлмәгә атланы.\nИшек төбөндә торған Хәйбулла ла, ниһайәт, телгә килеп, инеү сәбәбен аңлатты:\n- Ней, ярма кәрәкмәйме, тип боролғайным да.\n- Шул тиклем ярмаң мулмы ни?\n- Табырға була.\n- Ни хаҡ?\n- Һиңә тигәндә бушлай.\n- Рәхмәт инде, ирһеҙ бисә тураһында улайтып ҡайғыртып йөрөгәс. Заманалар үҙгәрә, совхоз мөлкәтен дә кейенеп-яһанып ҡына йөрөп һаталар. - Гөлзифа хәйләнең нигеҙһеҙ икәнлегенә ишараланы. - Әйҙә үт, атайымдар күршеләргә һуғым итенә сыҡтылар.\nИнеүсе, кәпәсен сатына йомарлап, ишек төбөнәрәк ултырҙы. Гөлзифа сәй әҙерләргә тотондо: электр сәйнүген тоҡандырҙы, урындыҡҡа ашъяулыҡ йәйеп булған һыйын теҙҙе. Шул арала хәбәрен һөйләп йөрөй:\n- Күршеләр миңә лә өндәшкәйне, барманым. Яңғыҙ үҙем күҙгә төшкән сүп һымаҡ ултырғым килмәне. Тағы ҡарт-ҡороноң килделе-киттеле хәбәрен тыңлап ултырайыммы?\nХәйбулла Гөлзифанан күҙен ала алманы. Уның сәләмәт, таушалмаған һылыу йө-ҙө, һомғол буй-һыны албырғатты. Ымһын-дырғыс тығыҙ балтырҙарҙы, тумалаҡ янбашы халатҡа саҡ һыйып бытлығып тора, эйелгәндә мул түштәре иҙеүҙән тот-ошлайы менән тейерлек күренеп ҡала. Әллә халатты шыр яланғас тәненә кейгән инде?..\nАшарҙай булып таһырайған ҡарашты ла һиҙә йәш ҡатын, ләкин ниғмәттәрен ҡабаттан боҫормалап йәшерергә ынтылмай, киреһенсә йә халат итәктәрен ялпылдатып асып ебәрә, унан ҡалһа килешле генә итеп янбашын мыймылдата, күк-рәксәһеҙ түштәрен бәүелтә…\nЕгеттең танауына ҡуҙғытҡыс та танһыҡ та ир көҫәгән ҡатын-ҡыҙ еҫе бәрелгәс башы әйләнеп китте, тотош тәненән аң-лайышһыҙ зымбырлау йүгереп үтте, теҙ-быуындары ҡалтыраны, мейеһен иләҫ-миләҫ хыялый уй йыбырлатты: “Их, бисәң ошоноң ише булһа ине…”\nСәй янында ла ҡунаҡ һүҙҙе ялғап ҡыйыуланып китә алманы. Гөлзифа һаман да үҙе генә һөйләнеүендә булды:\n- Иремдән айырылам мин. Йәшәрлек рәт ҡалманы, ҡанһыҙ кеше булып сыҡты. Ауылдағы бөтә ирҙәрҙән көнләй бына. Көнө буйы совхоз йомоштарына йөрөй-йөрөй ҙә төнө буйы, араҡыға алданып, кем етте шуға тракторы менән кәбән тарттыра. Таңға ҡарай ғына лаяҡыл ҡайтып инә, дау ҡуптарып талашырға, туҡмарға тотона. Ул юҡта уйнаш итеп ятам, йәнәһе.\nОҙаҡ итеп тәфсилләп ирен яманлай. Әйтерһең дә алдында ауылдашы түгел, уның ялыуын тыңлаусы прокурор ултыра.\n- Ҡайтайым инде. Баяғы әйткәнде иртәгә ҡараңғы төшөүгә килтереп китермен. -Ҡунаҡ урынынан ҡалҡынды.\nҠатын соланға оҙата сыҡты. Өҫтөнә кейеп тә торманы. Хәйбулла солан ауыҙында, үҙенең хис-тойғоларын белдерергә теләгәндәй, йомшаҡ йылы ҡулдарҙы ҡатҡан устарына йомарланы:\n- Ярай хушығыҙ…\n- Уй, ҡалай һалҡынайтҡан, өтөп алып бара! Килгеләп йөрө, һыуыҡтан булһа ла йылытып… - Гөлзифа түштәре менән егеттең иңбашына яңылыш ҡағылғандай итте. Уларҙың ҡуҙғыулы тығыҙлығы фуфайка аша ла тойолдо. Егет башҡаса тый-ылып ҡала алмай ҡатынды һығып ҡосаҡланы, ирендәренә үрелде. Оҙаҡ үбешеүҙән тотош кәүҙәһе йомшарған Гөлзифа тыны быуылып бышылданы:\n- Иртәгә кил… Мунса яғабыҙ… Кискеһен һуңғыһына инермен…


Баш ҡалала «Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы» стелаһы өсөн яңы урын һайлайҙар // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n9:48, 18 мая 2021 Йәмғиәт\nБаш ҡалала «Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы» стелаһы өсөн яңы урын һайлайҙар Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨфө хакимиәте башлығы Сергей Греков «Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы» стелаһын ҡуйыу урынының күсерелеүен хәбәр итте. Ҡала халҡы объектты урынлаштырыу өсөн Еңеү паркы ҡаршыһындағы майҙансыҡты һайлағайны. Баш ҡала мэры һүҙҙәренсә, стеланың ҙурлығы быны эшләргә мөмкинлек бирмәй.\n«Проект авторы өс урын тәҡдим итте: Өфө моторҙар эшләү берекмәһе мәҙәниәт һарайы янында, Калинин паркында һәм Дуҫлыҡ монументы эргәһендәге Яр буйында, — тине Сергей Греков. — Өфөләр менән бергә стеланы ҡайҙа ҡуйырға кәрәклеген хәл итеү мөһим».\nБынан алда «Башинформ» стела урынының 2021 йылдың февралендә һайланыуы тураһында хәбәр иткәйне.\nТеги: стела, Хеҙмәт ҡаһарманлығы ҡалаһы


Сауҙа үҙәктәрендә тикшереү | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n15 июня 2020 — 14:55\nИке аҙна инде сауҙа үҙәктәренең ишектәре асыҡ. Кешеләрҙең һаны эш көндәрендә лә кәмемәй. Битлектәре бар, әммә бирсәткә кейгән кешеләр һирәк. Сауҙа һәм ҡулланыусылар хоҡуҡтарын яҡлау буйынса Дәүләт комитеты хеҙмәткәрҙәре килеп инеү менән тәүге тәртип боҙоуҙы теркәне.\nИнгән ерҙә термометр юҡ. Ә был магазинда кешеләр касса янында күпләп йыйылған. Ҡайһы берҙәрендә битлек тә бирсәткә лә юҡ.\nБитлек бар – әммә кеҫәлә. Кемдән һорама – шулай яуап ҡайтара.\nҺаҡланыу сараларын ҡулланмауҙың төп сәбәбе – йәйге эҫе, ти күптәр. Шуға башлыса битлектәрҙе муйынға төшөрөп кенә ҡуялар. Һатып алыусылар ғына түгел, хатта магазин хеҙмәткәрҙәре үҙҙәре лә талаптарҙы үтәмәй. Санитар нормаларын үтәмәүҙәре өсөн магазин хужаларына 300 меңгә тиклем штраф һалыуҙары ихтимал.\nҘур сауҙа үҙәктәрендә хәл башҡаса. Ингән урында температураны үлсәйҙәр. Махсус датчиктар магазинға ингән һәр кемде теркәп бара. Әгәр ҙә кешеләр һаны норманан ашып китә икән, бының өсөн яуаплы кешенең телефонына смс-хәбәр килә.\nКешеләрҙең хәрәкәтен дә күҙәтеп торалар. Иҙәндәге уҡтар йүнәлеште күрһәтә, дистанция һаҡлау тураһында ла иҫкәртәләр. Магазинда 1 кешегә 10 квадрат метрға тура килергә тейеш.\nҺәр ҡатта санитайзерҙар урынлаштырылған, үҙәктә дезинфекция үткәреп торалар. Әлегә балалар майҙансығы, ашау урындары һәм кинотеатрҙар буш. Улар сикләүҙәрҙе алыуҙың һуңғы этабында ғына асыласаҡ.


Мишкә районының 1-се урта мәктәбендә драматург, яҙыусы Флорид Бүләков тормошо һәм ижад юлына арналған музей асылды - Bash.News\nМишкә районының 1-се урта мәктәбендә драматург, яҙыусы Флорид Бүләков тормошо һәм ижад юлына арналған музей асылды\nМишкә районының 1-се урта мәктәбендә драматург, яҙыусы Флорид Бүләков тормошо һәм ижад юлына арналған музей асылды https://bash.news/news/36224_mishk_rajonyny_1se_urta_mktbend_dramaturg_yayusy_florid_b\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, бер йыл элек әҙип уҡыған белем усағы алдында мәрмәр таҡтаташ ҡуйылып, мәктәпкә Флорид Бүләков исеме бирелгәйне.\nЯҡташтары яҙыусы уҡыған белем усағында музей булдырыу теләге менән күптән хыяллана. Йыл һайын драматург иҫтәлегенә әҙәби-мәҙәни кисәләр уҙғарып, күргәҙмәләр ойоштора. Флорид Бүләковтың туғандары, ижадташ дуҫтары, ауылдаштары ярҙамы менән айырым бүлмәлә музей булдырыла. Унда яҙыусының яҙма өҫтәле, төрлө йылдарҙағы фотолары, шәжәрәһе, китаптары, спектаклдәренән афишалары урын алған. Музейҙы асыу тантанаһында мәктәп уҡыусылары Флорид Миңлемулла улының әҫәрҙәренән өҙөктәр уҡыны. Шулай уҡ яҡташтары тарафынан бай йөкмәткеле концерт программаһы әҙерләнгәйне. Осрашыуҙа яҙыусы-драматургтың ижадташ дуҫтары ла сығыш яһаны. Улар меңдәрҙең һөйөүен яулаған «Бибинур, ах, Бибинур», «Һөйәһеңме, һөймәйһеңме?» спектаклдәренең бөгөн дә республика, район театр сәхнәләрендә ҡуйылып,тамашасы һөйөүен яулауы, ә һәр бер геройының тормошсан, ә үҙе ихлас, ябай булыуын билдәләне.\nЯҡташтары драматургтың тыуыуына 70 йыл тулыуға арнап, уҡыусылар араһында әҙәби конкурс иғлан иткән. Ҡатнашыусыларҙың күп булыуын иҫәпкә алып, төбәктә йәшәүселәр киләсәктә «Бүләков уҡыуҙары» кеүек әҙәби сараларҙы район-республика кимәлендә ойошторорға ниәтләй. Район мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәре драматургтың биографияһына нигеҙләнеп, үҙҙәре сценарий яҙып, үҙенсәлекле сәхнә әҫәре тәҡдим итте.\nАвторы: Фәниә Юланова\nБөгөн республика педагогтары оло ҡорға йыйылды\n13:00, 16 авг\nӨфө хеҙмәт медицинаһы һәм кеше экологияһы ғилми-тикшеренеү институтына федераль бюджеттан 103 миллион һум бүлеү ҡарала\n23:23, 10 авг\nҠырмыҫҡалы районында инклюзив лагерь уңышлы эшләй\n23:08, 08 авг


Ергә ереккән шағир » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Ергә ереккән шағир\nЕргә ереккән шағир 01.09.2012 // Әҙәбиәт\nТамағы туҡ, өҫтө бөтөн — үҙ-үҙенән үтә ҡәнәғәт кеше йырламай ҙа, шиғыр ҙа яҙмай. Мин бында ҡорһағы туҡ әҙәмде түгел, рухи яҡтан ҡәнәғәт йәшәгән кешене күҙ уңымда тотам. Хис-тойғоһон башҡаларға һөйләп, яҙып йәки башҡа саралар менән еткерергә ынтылыу, ғәҙәттә, донъяның әсеһен-сөсөһөн татыған, кисергән рухи йәнле, рухи ихтыяжлы кешеләргә хас. Ундайҙарға мин яҙыусыларҙы, бигерәк тә шағирҙарҙы индерер инем. Шуға ла уларҙы халыҡ фекерен еткереүсе, кәүҙәләндереүсе шағир-трибун тип йөрөтәләр.\nМинең дуҫым, яҡташым-ауылдашым — тыуған төйәге Башҡортостанды, Ер үҙәге Уралды данлаусы, яҡлаусы ана шундай шағир! Беҙ уның менән һуғыштан һуң ауыр йылдарҙа аяҡҡа баҫтыҡ. Ул осор бөгөнгөнән ныҡ айырыла, әлбиттә. Дошманды дөмөктөргән Ватаныбыҙ өсөн икһеҙ-сикһеҙ ғорурлыҡ кисерҙек. Шул ғорурлыҡ әле лә беҙҙең йөрәктә.\nМин донъя буйлап байтаҡ сәйәхәт иттем, планетаның төрлө урындарында булдым. Румындарға, венгрҙарға, чехтарға, поляктарға совет паспортын күрһәтһәм, улар уң ҡулдарын ҡолаҡ өҫтөнә ҡуйып сәләмләр ине. Быға беҙ лайыҡ булдыҡмы? Юҡ, улай тип уйламайым. Бының өсөн үҙеңдең, Ватаныңдың, гимныңа күтәрелгән Ҡыҙыл байрағыңдың һәм халҡыңдың, башҡа милләттәрҙең баһаһын белергә, ғорурланырға кәрәк.\nБына былар Риф Мифтахов ижадында бөтә йәһәттән сағылыш таба. Үҙенә булған мөхәббәте шағирҙың баҫалҡы холҡонда, ата-әсәһенә, туған-дуҫтарына яҡты-яҡшы ҡарашта булыуында сағыла.\nРиф — матур, татыу ғаилә башлығы, балалары, ейән-ейәнсәрҙәре өсөн барыһын да эшләргә әҙер булған атай-олатай. Мин профессор Әхмәт Сөләймәновтың Риф Мифтаховтың тормошо һәм ижады хаҡында яҙылған “Йондоҙҙарҙан шағир йылынған” монография-китабын ентекләп уҡып сыҡтым. Уларҙың әңгәмәһенән шуға төшөндөм: ысын ижадсы аҡса табыу, байыр өсөн ижадҡа тотонмай. Ижад — ҡатмарлы төшөнсә, арифметика йәки башҡа фән менән уны аңлатып та булмай. Күрәһең, ул кешенең төпкөл аңында-йәнендә-ҡанында була. Йөҙөп йөрөгән айсберг кеүек — өҫкө өлөшө — күҙгә күренгәне генә, аҫҡы өлөшө — уй-фекерләү ҡеүәһе. Фекерләү аша күреү, минеңсә, иң кәрәге, иң мөһиме. Бына шул күреү Риф Мифтахов ижадына хас. Шағирҙың “Аҡйылға” поэмаһында ул бигерәк тә ныҡ сағылыш таба. Ошо фекерҙе китаптағы башҡа күп шиғырҙарына, тағы өс поэмаһына ҡарата әйтергә булыр ине...\nБашҡорт халҡы Волга йылғаһынан Иртыш йылғаһына тиклем таралған, тормош ҡорған, беҙ белергә тейешле ҙур тарих ҡалдырған. Бөгөн, бигерәк тә урта, йәш быуын, Ырғыҙ башҡорттары хаҡында һоҡланғыс китап-роман ҡалдырған Һәҙиә апай Дәүләтшинаны ла уҡымай-белмәй башланыҡ түгелме?\nАна шуға ла шағирҙың яңы китабында башҡорттарҙың ере, һыуы, халҡы өсөн ғорурланыуы менән бергә борсолоуы ла, әсенеп уйланыуҙары ла ваҡытлы, урынлы, киләсәккә төбәлгән. Үҙ илен, ерен, телен һаҡлап яу сапҡан атай-бабайҙарыбыҙҙы нисек оноторға мөмкин?! Бына ошо хаҡта яҙа дуҫ, яҡташ-ауылдаш, талантлы шағир!


Өфө уҡыусылары Олимпиадаларҙа ҡатнашыусылар менән «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә осрашты // Спорт | новости башинформ.рф\nӨфө уҡыусылары Олимпиадаларҙа ҡатнашыусылар менән «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә осрашты\n15:38, 6 февраля 2014 Спорт\nФото: Лия Ғөбәйҙуллина\n«Үҙеңдең спорт донъяңды ас» акцияһы сиктәрендә «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» беренсе республика спорт күргәҙмәһендә Инорс ҡасабаһы балалар һәм үҫмерҙәр өсөн социаль приют тәрбиәләнеүселәре һәм Шамонино ҡасабаһының «Балалыҡ планетаһы» ижади үҫеш студияһы, шулай уҡ М. Горький исемендәге 3-сө гимназия уҡыусылары булды.\nАкцияны Башҡортостанда «Рәсәй Паралимпия комитеты» яуаплылығы сикләнгән йәмғиәтенең төбәк бүлексәһе, БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, шулай уҡ БР Милли музейы ойошторҙо.\nАкция Сочиҙағы XXII ҡышҡы Олимпия уйындарына арналған.\nКонькиҙа йүгереү буйынса халыҡ-ара спорт мастеры, 1994, 1998 һәм 2002 йылдарҙағы ҡышҡы Олимпия уйындары ҡатнашыусыһы Татьяна Трапезникова балаларға үҙенең спорт ҡаҙаныштары тураһында һөйләне.\nРәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, Афинала Олимпия уйындарының бронза призеры, рапирсы Реналь Ғәниев уҡыусыларға күп ҡыҙыҡлы нәмәләр һөйләне.\n— Мин беренсе тапҡыр бындай сарала ҡатнашам. Тап баш ҡалабыҙҙа Олимпия, Паралимпия һәм Сурдлимпия уйындарында Башҡортостан спортсыларының сығыш яһауҙары тураһында һөйләгән күргәҙмә ойошторолоуы менән ғорурланам. Мине бындай проектта ҡатнашырға саҡырыуҙарына ҡыуанам. Уйлауымса, «Быуындар һәм еңеүҙәр эстафетаһы» күргәҙмәһендә булған күпселек балалар үҙҙәре өсөн үҙ спорт донъяһын асасаҡ, — тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты Реналь Ғәниев.\nБарселонала йөҙөүҙә Олимпия чемпионы Вениамин Таянович шулай уҡ акцияла ҡатнашты.


12 Декабрь 2016, 22:07\n— Эшмәкәрлегебеҙҙең төп йүнәлеше—урманды ҡуртымға алып, ағас әҙерләү, таҡта ярыу,—тип һүҙ башланы Ишей ауылының йәш эшҡыуары Илдус Абдрахманов.\n— Эшебеҙҙе тәүҙә бәләкәй генә пилорама һатып алып ойоштороп ебәргәйнек,—тип һүҙен дауам итә Илдус Юлай улы.—Халыҡтың тәбиғи материалға ихтыяжы артыу менән «Тайга-3» ҡеүәтле пилорамаһы алыуға өлгәштем. Таң һарыһынан ҡара төнгә тиклем эшләргә тура килә, әлбиттә. Тырышмаһаң, маҡсатҡа ирешеп булмай. Баштан уҡ Риф Ниғмәтуллин, Әсҡәт Ҡотлобаев эшемдә ныҡ ярҙам күрһәтте. Шулай уҡ беҙҙең төбәктә урман эшкәртеү менән булышҡан шәхси эшҡыуар А.А.Филинға ҙур рәхмәтлемен. Тап уның ярҙамы менән урманды ҡуртымға алып, ағас ҡырҡып эшкәртәбеҙ.\n— Эшмәкәрлегең үҙеңә, көнкүрешеңә генә түгел, йәмғиәткә лә файҙалы булырға тейеш. Шул сағында ғына ул күңелгә ҡәнәғәтлек бирә,—тине эшҡыуар беҙҙе оҙатҡанда.


Башҡортостан Президенты вазифаһына партияларҙан кандидаттар теркәү тамамланды\nОшо уңайҙан Республика Үҙәк һайлау комиссияһы рәйесе Хәйҙәр Вәлиев журналистар менән осрашты.\nБашҡортостанда һайлау кампанияһы башында 56 сәйәси партияның төбәк бүлексәһе теркәлгән. Улар араһынан Башҡортостан Президенты вазифаһына һайлауҙа ҡатнашырға 11 сәйәси партия үҙ вәкилен тәҡдим иткән. 9 июлдә «Граждандар көсө» сәйәси партияһы Үҙәк һайлау комиссияһына үҙ вәкиле Раил Сарбаевты кандидаттар исемлегенән алыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Һөҙөмтәлә сәйәси көрәште 10 кандидат дауам итәсәк. Тәҡдим ителгән кандидаттар муниципаль биләмәләрҙең вәкәләтле органдары депутаттарынан 457, шул иҫәптә муниципаль район һәм ҡала депутаттарынан 57 ҡултамға йыйырға тейеш һәм 19 июль киске алтыға тиклем Үҙәк һайлау комиссияһына хуплау ҡағыҙҙарын тапшырырға тейеш. Артабан ҡултамғаларҙы Үҙәк һайлау комиссияһының Эшсе төркөмө тикшерә, һәр кандидат буйынса йомғаҡлау протоколы төҙөлә. Был эш 28 июлгә тиклем тамаланырға тейеш. Быйыл һайлау участкаларында видеокүҙәтеү ҡоролмалары ҡуйылмай, участкаларҙа үтә күренмәле йәшниктәр файҙаланыласаҡ. Һайлауҙы ойоштороуға ҡаҙнанан 330 миллион һум аҡса бүленгән.


Инфоурок / ОБЖ / Другие методич. материалы / Урок по башкирскому языку для 5 класса «Ҡыш. Ҡылым .»\nҠыш. Ҡылым .\nМаҡсат . 1 ) Ҡыш миҙгеле тураһында төшөнсә биреү . Ҡышҡы матурлыҡты тоя һәм тасуирлай белергә өйрәнеү .\n2 ) Тел байлығын үҫтереү .\n3 ) Тәбиғәткә һөйөү , һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү ,ҡоштарға ярҙам итеү теләге уятыу .\nЙыһазландырыу . Ҡышҡы күренеште һүрәтләгән картина , карточка һәм открыткалар , компьютер , дипроектор , ҡағыҙҙан эшләнгән ҡар бөртөктәре , „ Ҡышҡы урман ” , „Ҡоштар” һүрәттәре .\nҺүҙлек эше . Ҡор , тағараҡ , ҡырпаҡ ҡар , бәҫ .\nДәрес барышы .\nОйоштороу мәле .\nҺаумыһығыҙ , хәйерле көн , ултырығыҙ . ( Кем дежурный ? Кем юҡ ? )\nИнеш әңгәмә .\nБөгөн һеҙҙең менән ҡыш тураһында һөйләшәбеҙ . Ҡыш айҙарыа иғтибар итербеҙ . Тел байлығын үҫтерербеҙ . Ҡоштарҙың , йәнлектәрҙең ҡышҡы тормоштары тураһында һөйләшербеҙ . Тәбиғәтте яратырға өйрәнербеҙ .\nАртикуляцион күнегеү . Йо – йө , йы-йә ижектәренә миҫалдар , йә . . . ( Йомшаҡ , йөрәк , йоҙаҡ , йәйғор , йәшел , йыл , быйыл , йылға .)\nӘ хәҙер өйгә эште тикшереп китәйек әле . Өйгә һеҙгә ҡыш темаһына һүрәт төшөрөп , рәсем буйынса һөйләм төҙөп килергә ине . ( 2 – 3 баланан һорап сығыла . ) Дөрөҫ эшләгәнһегеҙ , бик яҡшы .\nХәҙер , балалар , бөгөнгө числоны яҙып ҡуйығыҙ ( число яҙыла ) . Эш – хәрәкәтте белдергән һүҙҙәр . Йәгеҙ әле , барығыҙ ҙа экранға күҙ һалығыҙ . Унда шиғыр - йомаҡ яҙылып эленгән . Шуны күҙҙәрегеҙ менән генә уҡып сығығыҙ , бышылдап уҡығыҙ . Өсөнсө тапҡыр бергәләп хор менән ҡысҡырып уҡыйыҡ .\nҺәр ер ҡарланған ,\nҺыуҙар боҙланған ,\nУйнай ел , буран , -\nБыл ҡай саҡ , туған ?\n( Ғ . Туҡай .)\nБалалар , Ғ . Туҡайҙың был шиғыр юлдары йылдың ҡайһы ваҡыты тураһында ?\n- Был шиғыр ҡыш тураһында .\n- Дөрөҫ , Ғ . Туҡайҙың был шиғыры ҡыш тураһында . Шиғырҙа ҡыш ваҡытын күрһәткән ниндәй һүҙҙәр һәм һүҙбәйләнештәр бар ?\n- Шиғырҙа ҡыш ваҡытының эш – хәрәкәттәрен белдергән киләһе һүҙҙәр күрһәтелә : ер ҡарланған , һыуҙар боҙланған , ел уйнай , буран уйнай .\nБыл тәбиғәт күренештәре ҡыш көнөнә хас .\nБалалар , ҡыш тип әйткәс , һеҙҙең күҙ алдына нимәләр килеп баҫа ?\n1 ) Ҡыш тип әйткәс беҙгә халҡын көндәр иҫкә төшә .\n2 ) Яланғас торған ағстарҙы иҫкә төшөрәбеҙ .\n3 ) Күп ҡар өйөмдәре күҙ алдына килә .\n4 ) Ҡыш көнө әсе бурандар була .\n-Дөрөҫ , балалар . Ә ҡыш айҙары тип беҙ ниндәй айҙарға әйтәбеҙ ? Ҡыш айҙары тип беҙ декабрь , ғинуар , февраль айҙарына әйтәбеҙ .\n- Балалар , ә ҡыш ниндәй була ?\n- Ҡыш һалҡын , буранлы , оҙон була .\n- Ҡыш көнө көн ниндәй була ?\n- Көн ҡыҫҡа , һалҡын , буранлы була .\n- Ә төндәр ниндәй була ?\n- Төн оҙон , ҡараңғы була .\n- Ер өҫтө ниндәй була ?\n- Ер туң , ҡар менән ҡапланған була .\n- Ағастар ҡыш көнө ниндәй булалар ?\n- Ағастарҙың япраҡтары ҡойолоп , яланғасланып ҡалала .\nСлайдта ҡыш һүрәттәрен күрһәтеп , үткәндәрҙе нығытыу .\nБалалар , ҡоштар ҡыш көнө нимә эшләйҙәр ?\nҠоштар йылы яҡҡа осоп китәләр .\nБеҙҙең яҡта ниндәй ҡоштар ҡала икән ?\nӘйҙәгеҙ әле һанап китәйек ( Слайд , һүрәт ҡулланырға мөмкин )\n1 ) Һайыҫҡан – сорока ,\n2 ) Ала ҡарға – ворона ,\n3 ) Турғай – воробей ,\n4 ) Тумыртҡа – дятель ,\n5 ) Ҡарабаш турғай - синица ,\n6 ) Ҡыҙылтүштәр – снигири ,\n7 ) Күгәрсендәр – голуби .\nБалалар , ҡоштарға ҡыш көнө бигерәк тә ҡыйын . Улар аҙыҡ таба алмайҙар , уларға һыуыҡ . Шуның өсөн уларға тағараҡтар эшләп ҡуйырға тейешбеҙ ( Компьютерҙан мультимедия һүрәт „ Ҡоштарҙы ашатабыҙ ” .)\nБеҙҙең урмандарыбыҙ йәнлектәргә лә бай .\nНиндәй йәнлектәр ҡышын урманда йәшәй , ниндәйҙәре йоҡоға тала ?\nҠыш көнө беҙҙең урмандарҙа бүре , төлкө , ҡуян , тейен йәшәй , ә айыу ҡышын йоҡоға тала .\nДөрөҫ , беҙ әйткән бөтә күренештәр ҙә ҡыш көндәренә хас .\nӘ хәҙер әҙерәк ял итеп алайыҡ . Матур итеп итеп баҫайыҡ . Ҡыш тураһында физминут эшләп алайыҡ .\nТышта ҡар яуа 2 тапҡыр ( ҡулдарҙы өҫкә күтәреп һелкетәбеҙ . )\nНиндәй саф һауа 2 тапҡыр ( тәрән итеп һауа һулайбыҙ )\nӘйҙә сығайыҡ 2 тапҡыр ( ҡул менән саҡырабыҙ )\nСаңғы шыуайыҡ 2 тапҡыр ( ҡул менән хәрәкәт күрһәтәбеҙ )\nМатур итеп ултырайыҡ һәм таҡтаға күҙ һалайыҡ . Унда бик матур картина ( һүрәт ) эленеп тора . Ҡарағыҙ әле , әйҙәгеҙ „ Ҡышҡы урман ” темаһына һөйләмдәр төҙөп китәйек .\nҺүрәттә йәшел шыршылар үҫеп ултыра . Унда ҡыҙылтүштәр ултыралар . Тумыртҡа ағастан ем эҙләй . Урман тып – тын . Унда йәнлектәрҙең эҙҙәре күп . Ҡуян ҡыуаҡ төбөндә ултыра . Төлкө сысҡан эҙләй . Урман әкиәттәге кеүек матур . Беҙ ҙә үҙебеҙҙе шул урманда икән тип хис итәйек . Урман тынлығын тыңлайыҡ . Тәрән итеп саф һауаны һулайыҡ ( Тын алыу күнекмәһе – психологик күнекмә )\nБик матур хикәйә төҙөнөгөҙ . Яҡшы . Киләһе эш „ Ватыҡ текст ” тип атала . Боҙолған тексты дөрөҫләп яҙырға һәм эш – хәрәкәтте белдергән һүҙҙәрҙең аҫтына һыҙырға кәрәк . ( 79 – сы бит , 2 – се күнегеү . )\n1 ) Малайҙар өйҙә хоккей уйнайҙар .\n2 ) Ришат урамда телевизор ҡарай .\n3 ) Малайҙар бассейнда – шахмат уйнайҙар .\n4 ) Ҡыҙҙар мәктәптә дәрес әҙерләйҙәр .\nӘ хәҙер әҙерәк ял итеп алайыҡ . Мин һеҙгә йомаҡтар уҡыйым , һеҙ яуабын әйтегеҙ :\n1 ) Тәңкә ҡарҙар һипкән ,\nЕрҙе ап – аҡ иткән .\nШыршы , ҡайын , имән\nҠарҙан сәкмән кейгән . ( Ҡыш .)\n2 ) Утта янмай , һыуҙа батмай . ( Боҙ . )\n3 ) Ҡулһыҙ , күҙһеҙ , буяуһыҙ ,\nЯһай ул төрлө биҙәк . ( Һыуыҡ . )\n4 ) Үҙе һыу , үҙе ҡаты . ( Боҙ . )\n5 ) Килделәр ағайҙар балтаһыҙ ,\nҺалдылар күпер таҡтаһыҙ . ( Боҙ күпере . )\nЙомаҡтарҙы дөрөҫ систегеҙ , бик яҡшы .\nӘ хәҙер китаптарҙы астыҡ , 127– се биттә „ Ике ҡуян балаһыҠоштарға ярҙам ” тигән текст бар , уҡып сығайыҡ әле һәм урыҫ теленә тәржемә итәйек .\n( китап менән эш бара ) һүҙлек :икмәк валсыҡтары, тағараҡ, элеү, яһау .\nӨйгә эш : тексты уҡып , йөкмәткеһен һөйләргә өйрәнеп килергә .\nБалалар , беҙ бөгөн бик күп ҡыш темаһына һөйләштек . Ә һеҙ ҡыш көнөн яратаһығыҙмы ? яратмайһығыҙмы ? Ни өсөн ? Ҡыш көнөн бик һыуыҡ була бит ?\n1 ) Ҡыш көнө Яңы Йыл байрамы була .\n2 ) Беҙ ҡыш көнө санала шыуабыҙ ( саңғыла , һ . б . )\n3 ) Ҡыш көнө бейек тау , ҡыш бабай яһайбыҙ .\n4 ) Ҡышын каникулдар була .\n5 ) Мин ҡыш көнөн яратам , сөнки тәбиғәт ап – аҡ юрғанға төрөнә .\nДөрөҫ , ҡыш көнөн мин дә яратам . Ул һыуыҡ булһа ла , үҙенең матурлығы бар . Юҡҡа ғына бик күп яҙыусылар матур шиғырҙар ижад итмәгәндер .\nМәҫәлән : Ғ . Туҡайҙың „ Ер йоҡоһо ” тигән шиғырын тыңлағыҙ әле . ( Уҡытыусы уҡый . )\n„Ҡырға аҡ ҡарҙан\nЮрған ябылған .\nЕр яҙға саҡлы\nЙоҡоға талған .\nЕр йоҡлай тыныс\nКүреп тәмле төш .\nТуҡта үтһен ҡыш . ” ( экранда )\nБалалар , ә һеҙ ҡыш тураһында ниндәй шиғырҙар беләһегеҙ ?\nБалалар , һеҙ бик матур шиғырҙар беләһегеҙ икән .Бына ҡыш темаһына арналған дәресебеҙ аҙағына ла килеп етте . Бөгөнгө дәрестә беҙ нимәләр белдек ?\n1 ) Ҡыш темаһына һөйләштек .\n2 ) Йомаҡтар систек .\n3 ) Ватыҡ тексты төҙөнөк .\n4 ) Матур шиғырҙар һөйләнек .\n5 ) Һүрәттәр буйынса һөйләмдәр төҙөнөк .\n6 ) Физминут эшләнек .\nБик күп эштәр эшләп өлгөргәнбеҙ икән . Молодцы, Афарин ! Ә хәҙер дәрестә эшләгәнегеҙ өсөн билдәләр ҡуйып китәйек : оценка ҡуйыла .\nӨйгә эш . „ Ҡоштарға ярҙам ” хикәйәһенең йөкмәткеһен һөйләргә . Ошоноң менән бөгөнгө дәрес тамам . Һау булығыҙ !!!\nҺайыҫҡан – сорока ,\nАла ҡарға – ворона ,\nТурғай – воробей ,\nТумыртҡа – дятел,\nҠарабаш турғай - синица ,\nҠыҙылтүштәр – снигири ,\nКүгәрсендәр – голуби .\n1 ) Ҡыш миҙгеле тураһында төшөнсә биреү . Ҡышҡы матурлыҡты тоя һәм тасуирлай белергә өйрәнеү . 2 ) Тел байлығын үҫтереү . 3 ) Тәбиғәткә һөйөү , һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү ,ҡоштарға ярҙам итеү теләге уятыуЙыһазландырыу . Ҡышҡы күренеште һүрәтләгән картина , карточка һәм открыткалар , компьютер, ҡағыҙҙан эшләнгән ҡар бөртөктәре , „ Ҡышҡы урман ” , „Ҡоштар” һүрәттәре . Һүҙлек эше . Ҡор , тағараҡ , ҡырпаҡ ҡар , бәҫ .Балалар менән ҡыш тураһында һөйләшеү, Ҡыш айҙарына иғтибар итеү, ҡоштарҙың, йәнлектәрҙең ҡышҡы тормоштарын менән танышыу.\nНомер материала: 88213042838


Республикала «Йәшел Рәсәй» акцияһында ҡатнашыусылар 339 тонна сүп-сар йыйҙы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала «Йәшел Рәсәй» акцияһында ҡатнашыусылар 339 тонна сүп-сар йыйҙы\n16:53, 2 сентября 2013 Йәмғиәт\nБашҡортостанда «Йәшел Рәсәй – бөтә Рәсәй экологик өмәһе» акцияһында ҡатнашыусылар яҡынса 339 тонна сүп-сар йыйҙы. Сарала алты меңгә яҡын кеше ҡатнашты.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Башҡортостан «Йәшел Рәсәй – бөтә Рәсәй экологик өмәһе» акцияһына ҡушылды. Уның төп маҡсаты – илдәге ҡалаларҙың экологик хәлен яҡшыртыу.\n— 30 һәм 31 августа республиканың барлыҡ ҡала һәм райондарында ауыл биләмәләрен, тәбиғәт ҡомартҡыларын һәм ял урындарын сүп-сарҙан таҙартыу буйынса экологик өмәләр үтте. Акцияны ойоштороусылар булып БР Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының территориаль идаралыҡтары һәм комитеттары сығыш яһаны, — тип хәбәр итте министрлыҡтың матбуғат секретары Нина Никандрова.\nСараны үткәреүгә Стәрлетамаҡтың сәнәғәт предприятиелары күп көс һалды. Улар 70 тоннанан ашыу сүп-сар сығарып түкте.\nИшембай халҡы ла ҡала биләмәһен таҙартыуҙа әүҙем ҡатнашты. Акция ике мең кешене берләштерҙе, уларҙың тырышлығы менән Ишембай 130 тонна ҡалдыҡтан ҡотолдо.


Төньяҡ-көнсығыш райондарҙы үҫтереү маҡсатлы программаһына ярашлы, Мәсетле районында Әй йылғаһы аша аҫмалы күпер төҙөлә\n6 йыл үткәндән һуң уға ремонт үткәрелгән. Был күпер халыҡҡа район үҙәгенә дауаханаға, башҡа йомош менән йөрөгән юл оҙонлоғон өс тапҡырға кәметеүгә булышлыҡ иткән. Элек 80 саҡрымға һуҙылған урау юлдан йөрөһәләр, хәҙер аҫмалы күпер аша тура юлдан 15-20 минутта үтәләр. Бигәрәк тә ошо зонала эшләгән ашығыс ярҙам машиналары хеҙмәткәрҙәренә был юл уңайлы.\nАҫмалы күперҙе хеҙмәтләндереүҙә ауырлыҡтар юҡ, тик ауыр тонналы йөк машиналары бынан үтергә тейеш түгел. Әй йылғаһы аша һалынған күпер йәйәүлеләргә, халыҡтың көнкүрешен хеҙмәтләндереүсе транспортҡа һәм еңел автомобилдәргә генә тәғәйенләгән. Күперҙең терәүҙәре юҡ, ул бетондан төҙөлгәндәренән күпкә арзаныраҡ һәм ҡулланыуҙа ла уңайлы.\nФәнил Дәүләтшин, аҫмалы күперҙәр төҙөүсе инженер-конструктор: «Бындай күперҙәрҙе төҙөү иҡтисади яҡтан да отошло. Улар бетон булғандарынан күпкә арзаныраҡ һәм ҡулланыуҙа ла уңайлы. Киләсәктә аҫмалы күперҙәр күпләп ҡоролор тип уйлайым».


Беренсе Балҡан һуғышы — Башҡорт Википедияһы\nБалҡан союзының (Болгария, Греция, Сербия, Черногория) 1912 йылдың 25 сентябренән (8 октябренән) 1913 йылдың 17 (30) майына саҡлы Ғосман империяһына\nБеренсе Балҡан һуғышы — Балҡан союзының (Болгария, Греция, Сербия, Черногория) 1912 йылдың 25 сентябренән (8 октябренән) 1913 йылдың 17 (30) майына саҡлы Ғосман империяһына ҡаршы һуғышы. Һуғыш сәбәбе булып булған ынтылыш Сербия, Болгария, Черногория һәм Грецияның үҙ территорияларын киңәйтеүгә ынтылышы булған. Һуғыш Лондон тыныслыҡ килешеүе менән тамамланған.\n8 октябрь 1912\n30 май 1913\nҒосман империяһы, Балҡан союзы[d], Өсөнсө Болгар батшалығы, Сербия короллеге, Греция короллеге[d] һәм Черногория короллеге\nQ16585050?, Order of battle of the Serbian Army in the First Balkan War[d], Боевой состав греческой армии во время Первой Балканской войны[d] һәм Order of battle of the Bulgarian Army in the First Balkan War[d]\nБеренсе Балҡан һуғышы Викимилектә\nҺуғыштың беренсе осоро (1912 йылдың октябрь-декабре) Балҡан ғәскәрҙәре союзының масштаблы һөжүме менән характерлана. Ваҡытлыса тыныслыҡ ваҡытында хәрби хәрәкәттәрҙе Ғосман империяһы, Сербия, Болгария хәрби хәрәкәттәрҙе туҡтатһа ла, Греция һәм Черногория һуғышты дауам иткән. Һуғыштың икенсе осоро (1913 йылдың февраль — майы) Адрианополде штурмлауҙы (Одрин) һанамағанда, позицион һуғыш менән айырылған. Беренсе Балҡан һуғышы тамамланыуға Балҡан союзында ҡатнашыусы илдәр Лондон тыныслыҡ килешеүе менән ҡәнәғәт булмай, һәм был Икенсе Балҡан һуғышына килтергән.\n1.1 Тарихи тәүшарт. Бөйөк державалар сәйәсәте\n1.2 Балҡанда ирредентизм\n2 Һуғышҡа әҙерләнеү\n2.1 Ғосман империяһы\n2.2 Балҡан союзы\n2.2.1 Көстәр һәм пландар\n2.2.3 Куманово янындағы алыш\n2.2.4 Лозенград операцияһы\n2.3 Төрөк ғәскәренең еңелеүе. Аңлашылып бөтмәгән хәл\n2.3.1 Көнсығыш армияһының еңелеүе\n2.3.2 Көнбайыш армияһының еңелеүе\n2.3.3 Грек ғәскәрҙәренең хәрәкәте\n2.3.4 Андрианополде ҡамауҙың башланыуы\n2.3.5 Чаталжин һуғышы\n2.4 Беренсе Балҡан һуғышында авиация\n2.5 Ваҡытлыса килешеү\n2.5.1 Ваҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйыу\n2.5.2 Һөйләшеүҙәрҙең килеп сыҡмауы\n2.6 Һуғыштың икенсе осоро\n2.6.1 Хәрби хәрәкәттәрҙең яңырыуы\n2.6.2 Адрианополде штурмлау\n2.6.3 Шкодерҙы ҡамау блокада\n3 Башҡа дәүләттәрҙең ярҙамы\n4.1 Лондон тыныслыҡ килешеүе\n4.2 Албания һәм Косово\n8.1 Рус телендә\n8.2 Болгар телендә\n8.3 Инглиз телендә\n8.4 Грек телендә\nТарихи тәүшарт. Бөйөк державалар сәйәсәтеҮҙгәртергә\nXV быуатта, төрөктәр, Кесе Азияны биләп, Балҡан ярымутрауын, Яҡын Көнсығыш һәм Төньяҡ Африканы баҫып ала башлай. Константинополде баҫып алғандан һуң, формалашҡан Ғосман империяһы үҙенең составына Урта диңгеҙҙең көнсығышындағы, Ҡара диңгеҙ буйындағы һәм Азияның көнбайышындағы ҙур территорияларҙы үҙенең составына индерә башлаған. Был ерҙәрҙә төрөктәрҙән диндәре, милли сығышы һәм донъяға ҡарашы буйынса айырылған бик күп халыҡтар йәшәгән. Империя составына индерелгәнгә тиклем үк Балҡан ярымутрауында 15-кә яҡын халыҡ йәшәгән.\nЯрымутрауҙа Төркиә хакимлығына ҡаршы бер нисә тапҡыр ихтилалдар тоҡанған, әммә улар баш күтәреүселәрҙең еңелеүе менән тамамланған. XIX быуатта, антиколониаль һуғыштар һәм ихтилалдар тулҡынында, төбәктә бик күп азатлыҡ һуғыштары барған. Греция, Болгария, Сербия, Черногория, Румыния кеүек дәүләттәр барлыҡҡа килә. Шуға ҡарамаҫтан, албандар үҙбилдәләнешкә ирешә алмай, ә элеккесә төркиә хөкүмәте контролендә торған Балҡан ярымутрауы территорияһында бер нисә миллион болғар (болғар тигән исем аҫтында башлыса хәҙер македондар[./Первая_Балканская_война#cite_note-5] булараҡ билдәле булған төркөм күҙ уңында тотола, һәм македон эшмәкәрҙәренең күпселеге үҙҙәрен болғар милли хәрәкәтенең бер өлөшө тип һанаған ), яҡынса миллион сер б һәм ярты миллион грек.йәшәгән.\nИтальян-төрөк һуғышынан һуң, Балҡан ярымутрауы илдәре, Ғосман империяһына ҡаршылар, тупланыу кәрәклеген аңлай. Уртаҡ маҡсаттар һәм серб, черногор һәм болғар халыҡтарының православие славяндары һымаҡ дөйөм һыҙаттары берләштереүсе фактор булып торған. Гректар ҙа православие динле булған. Төбәктә Австро-Венгрия менән Балҡанда ярышып эш иткән һәм Европаның был өлөшөндә нығынырға тейеш булған Рәсәй империяһы мөһим һәм әһәмиәтле роль уйнаған.\nТап уның инициативаһы буйынса 1912 йылдың 13 мартында Сербия һәм Болгария араһында оборона союзы булдырыу тураһындағы килешеүгә ҡул ҡуйылдған. 12 майҙа илдәр араһында мөнәсәбәттәр нығына. 29 майҙа союзға Төркиә иҫәбенә территориаль отоштан тороп ҡалырға теләмәгән Греция ҡушылған, бынан тыш, Сербия һәм Болгария хәрби хәрәкәттә Кесе Азия һәм Яҡын Көнсығыш яғынан төрөк коммуникацияларын ябыуҙа грек флотының ҡатнашыуы яҡлы булған. Һуңғараҡ Черногория һәм Румыния союз килешеүенә ҡул ҡуйған. Шулай итеп, рәсәй хөкүмәте уйлағанса һәм теләгәнсә, ярымутрауҙа Австро-Венгрияға ҡаршы йүнәлтелгән ҡеүәтле союз барлыҡҡа килгән . Балҡан союзы, Австро-Венгрияға ҡаршы тороу урынына үҙенең элекке дошманы — Ғосман империяһы менән һуғышҡа әҙерләнә башлау сәбәпле, артабанғы ваҡиғалар Рәсәй планы буйынса үҫешмәгәнен билдәләргә кәрәк. Союзды Болгария һәм Сербия етәкләгәнлектән, улар союздаштар ярҙамы иҫәбенә үҙҙәренең территориаль дәғүәләрен ҡәнәғәтләндереү ынтылышына буйһонған.\nШулай уҡ ҡарағыҙ: Ирредентизм\nФердинанд I, Балҡан һәм Беренсе бөтә донъя һуғышы осоронда илдә хакимлыҡ иткән Болгария батшаһы\nXX быуат башында Балҡан ярымутрауында ситуация ныҡ үҙгәргән. Үҙ составына Сербия, Греция, Румыния, Черногория һәм Болгарияны индергән ҡасандыр ҡөҙрәтле Ғосман империяһы бөтә төбәккә үҙенең шарттарын ҡуйған. Балҡанда яңы дәүләттәр барлыҡҡа килеүе панславизм, панрумынизм һәм төрлө милли идеяларға бәйле булған. Был илдәр барлыҡҡа килгәндән һуң, уларҙа йәшәгән халыҡтар бүлгеләнеш кисергән. Уларҙың бер өлөшө элеккесә Төркиәлә йәшәгән.\nБолгария, Сербия һәм Греция был халыҡтар йәшәгән ерҙәрҙе үҙ составына индерергә, һәм бынан тыш, үҙ державаларының сиктәрен киңәйтеүгә өлгәшергә теләгән. Тимәк, был гректарҙың Бөйөк Греция идеяһына, Беренсе донъя һуғышы тамамланыу менән Венизелос Бөйөк идеяһын тормошҡа ашырырға, болгарҙар — Бөйөк Болгария булдырырға, сербтар — үҙ сиктәрен Дунайҙан Адриатик диңгеҙгә һәм Грецияға саҡлы максималь киңәйтергә ынтылышында сағылған. Әммә «бөйөк» дәүләттәр, территориаль дәғүәләре киҫешкәнлектән, бер-береһе менән күршеләш йәшәй алмаған. Мәҫәлән, Греция һәм Болгария икеһе лә Фракияға дәғүә иткән; Греция, Сербия һәм Болгария — Македонияға, Черногория һәм Сербия — адриатика порттарына дәғүә иткән.\nШуға күрә башта Төркиәне еңергә кәрәк, ә һуңынан территориаль проблемаларҙы хәл итергә кәрәк тигән ҡарар ҡабул ителгән. Болгария һәм Сербия һуғыштан һуң Македонияны демаркацион һыҙат менән үҙ-ара бүлергә теләгән. Болғарҙар, Салоники һәм Көнбайыш Фракияны ҡушып, Эгей диңгеҙенә сығырға тырышҡан. Сербия Адриатик диңгеҙгә сығырға ынтылғанлыҡтан, Сербия һәм Греция үҙ-ара Албанияны бүлешергә теләгән. Беренсе Балҡан һуғышы тамамланғандан һуң, уртаҡ дошманы — Төркиәне юғалтҡаны өсөн Балҡан илдәре Лондон тыныслыҡ килешеүенән ҡәнәғәт булмауы сәбәпле, Икенсе Балҡан һуғышы башлана, унан һуң барыһы ла үҙҙәренең «бөйөк держава» идеяларын бер-береһен юҡ итеү юлы менән тормошҡа ашыра башлайҙар.\n1912 йылдың 13 октябрендә Болгария төркиә хөкүмәтенә Македонияға һәм Балҡандың төрөк булмаған халыҡтарына автономия биреүен, шулай уҡ гректар, болғарҙар, сербтар өсөн мәктәптәр асыуҙы һәм армияның күп өлөшөн демобилизациялауҙы талап итеп ультиматум тапшырған. Автономиялы төбәктәргә бельгия һәм швейцария губернаторҙары етәкселек итергә тейеш булған, реформа үткәреүгә Балҡан союзы барлығы алты ай биргән. Ғосман империяһы ультиматумдың шарттарын ҡабул итеүҙән ҡәтғи баш тартҡан. Солтан Меһмед V Истанбулдағы болғар илселегенә протест нотаһын ебәрә һәм халҡына, төрөктәр милли аҙсылыҡтарға һәм үҙенең күршеләренә түҙем менән ҡарауы тураһында телмәре менән мөрәжәғәт итә.\nКольмар фон дер Гольц, Төркиәнең Юғары хәрби советы вице-рәйесе. Балҡан һуғыштары башланыр алдынан ғына отставкаға киткән\nҺуғыш ҡотолғоһоҙ икәнен аңлап, төрөктәр үҙҙәренең хәрби план төҙөгән. Уның эшләнеш принциптары, дөрөҫ булған эшләй, әммә, шуға ҡарамаҫтан, план тормошҡа ашмаҫтай булған. Уны тыуҙырыусы кеше, төркиә армияһын һуғышҡа әҙерләнгәндә, Балҡанда 1910 йылда уҡ күнектереүсе Кольмар фон дер Гольц булған. Әммә тик 14 октябрҙәге болғар ультиматумынан һуң төрөктәр Балҡанда мобилизация иғлан итә. Армиялағы хәл хәрби реформалар арҡаһында киҫкенләшә, улар, солтан планы буйынса, 1915 йылда тамамланырға тейеш булған. Шуға күрә 17 октябргә, һуғыш башланған көнгә, мобилизация тамамланмаған булған. Төрөк ғәскәрҙәре Ҡырҡлариле — Енидже —Әдирнә һыҙығы буйлап урынлашҡан. Көнсығыш армияның командиры Абдулла паша булған, уның штабы Ҡауаҡлыла урынлашҡан булған.\nҺуғыштың тәүге айында позицион һуғыш алып барыу планлаштырылған, шул арала төрөк армияһы йыйнаҡланырға һәм Азиянан Балҡанға сығып өлгөрөргә тейеш булған. Аҙаҡ сиктә төрөктәр Болгария сигендә дөйөм һөжүм ойошторорға, болгар ғәскәрен төньяҡҡа алып ташларға һәм, серб-болгар сигенә етеп, Сербияға һөжүм итергә тейеш була. Серб-болгар сигенән һәм Көньяҡ Болгариянан Софияға һөжүм итеү һәм болғарҙарҙы килешеүгә ҡул ҡуйыуға күндереү планлаштырылған. Балҡан союзында Болгария һуғыштың төп ауырлығын алғанлыҡтан, артабан Сербия, Греция һәм Черногория армияларын тар-мар итеү әллә ни ҡыйын һымаҡ тойолмаған.\nХәрби хәрәкәттәр башланыуға Салоникиға илткән тимер юлды һәм Дарданелдар боғаҙына ингән урындарҙы һаҡлау өсөн Кесе Азиянан Көнсығыш армияһына ике дивизия килгән. Ҡара диңгеҙ буйлап ярымутрауға һуғышҡа һәләтлеге түбән булған 5, 6 һәм 9-сы дивизиялар килгән. Яҡында ғына 40 кавалерия эскадроны урынлашҡан. Фракияла урынлашҡан корпустар араһынан 1-се корпус Ениже янында, 2-се — Ҡауаҡлы янында, 3-сөнөң артындағы резервта, Ҡырҡлариле участкаһында — Ҡойон-Ғуярҙа урынлашҡан. 4-се корпус Әдирнәнән Енижеға тиклем һуҙылған, ике дивизия резервҡа ҡалған. Шул уҡ ваҡытта нығынған райондарҙа инженер ҡоролмалары һәм нығытмалар төҙөлөп бөтөлмәгәнлеге хәлде ҡатмарлаштырған.\nБолгария менән һуғыш башланғанда, Али Рыза-паша командалағындағы Көнбайыш армияның хәле Көнсығыш армияға ҡарағанда насарыраҡ булған. 6 октябрҙә үк, Балҡандың көнсығышында хәрби хәрәкәттәр башланғанға тиклем 11 көн алдараҡ, Черногория армияһы ойошмаған һөжүмгә күсә. Күп һалдаты әсирлеккә бирелгәнлектән (7000 кеше һәм 22 туп), төрөктәр 24-се һәм 21-се дивизияларын юғалтҡан. Октябрҙең беренсе көндәренә Көнбайыш армия обороналау маҡсатында Шкодер (Скутари) тирәләй төркөмләнә. 20-се дивизия Приштина һәм Митровицаны ҡаплап торған. Көньяҡта, Греция менән сиктә, 23-сө һәм 21-се дивизиялар Янина ҡалаһы эргәһендә тупланған.\nСоюздаштарға ҡаршы торған ике армияла ҙур алыштар башланыр алдынан 445 мең кеше һәм 898 ҡорал булған.\nДөйөм алғанда, төрөк армияһы һуғыш башланыуға әҙер булмаған. Уның көстәре мобилизацияланмаған, Кесе Азиянан резерв частары килеп өлгөрмәгән. Нығытылған райондарҙа нығытмалар төҙөлөп бөтмәгән. Союздаштар, һаҡлыҡ өсөн яһалған атакаға күтәрелеп, Ғосман империяһын көтөлмәгән хәлдә ҡалдырған.\nҒосман армияһы үҙе тоҡанып китеүсе Mauser C96 һәм FN-Browning M1903 пистолеттары менән ҡоралланған булған. Шулай уҡ офицерҙар үҙ аҡсаһына һуғыш ваҡытында ҡулланылырға рөхсәт ителгән башҡа пистолеттарҙы ла: Browning M1900 и Mannlicher M1903 һатып алған.\n1912 йылда ғосман армияһында атыу ҡоралдары етешмәгән, винтовка бер миллионлы ҡоро ер ғәскәрҙәренә бөтә типтағы барлығы 713 404 винтовка тура килгән. Балҡан театрында ике төп Ғосман армияһы ла винтовка етмәүҙән интеккән, яҡынса 20 % һалдат атыу ҡоралы менән ҡоралландырылмаған булған. Бынан тыш заманса Mauser 1889 (M1890) һәм M1903 (7,65 × 53 мм-лы патроны яраҡлы Argentino) менән бергә күп һанлы Пибоди-Мартини (M1874 Peabody-Martinis) винтовкалары һәм хатта кавалерия өсөн иҫкерәк британия Снайдер-Энфилд. Карабиндар ҙа шулай уҡ етмәгән, һәм төрөк кавалеристары ябай винтовкалар менән ҡоралланған.\nСығанаҡтар ҡаршылыҡлы булғанлыҡтан, Ғосман империяһы ҡоралдары араһында пулемёттар һәм митральезаларҙың теүәл һанын билдәләү мөмкин түгел. Ҙур һан, моғайын, үҙ эсенә Ғосман империяһының бөтә ҡоралланыу системаларын индергән булһа ла, билдәләр 388 һәм 556 берәмектәре араһында тирбәлә. Фракияла һәр береһе дүрт пулемёт йәки картечницанан торған 23 пулемёт отряды булған. Албанияла һәм Македонияла Көнбайыш армияның шундай 19 отряды булған.\nКөстәр һәм пландарҮҙгәртергә\nШулай уҡ ҡарағыҙ: Армия Королевства Сербия\nНикола I Петрович, Черногория короле. Беренсе Балҡан һуғышы барышында шәхсән черногория ғәскәрен етәкләгән һәм Шкодерҙы ҡамауҙа ҡатнашҡан\nБеренсе сиратта союздаштар командованиеһы төрөк ғәскәренең мобилизация һәлкәүлеге менән файҙаланған. Черногория 25 сентябрҙә Албаниялағы төрөк позицияларына көтмәгәндә һөжүм иткән, ә ҡалған союздаштар армияларын туплаған ғына. Черногорлыларҙың кәрәгенән алда һөжүм итеүе мобилизацияның ойошмағанлығы менән бәйле була, йәғни кешеләр, саҡырыу ҡағыҙы алмаған килеш, армияға үҙҙәре бара. Черногорияның бөтә 50 мең һалдатының 10 меңе волонтёр булған.\nСоюздаш ғәскәрҙәренең урынлашыуы һәм уларҙың артабанғы ғәмәлдәре, балҡан державаларының мәнфәғәттәренән сығып, көсләп тағыла. Балҡан союзы илдәренән иң ҙур армияһы булған Болгария, беренсе сиратта, һөжүм Фракияға һәм Истанбулға һөжүм итергә йыйынған. Черногория Албания, Греция һәм Сербияның төньяғын алырға теләгән, Македонияны яуларға әҙерләнгән. Бынан тыш, грек флоты, төрөктәрҙең Көнбайыш армияһының Кесе Азия менән бәйләнешен киҫеү маҡсатында, Эгей диңгеҙе яғынан диңгеҙ юлын япҡан. Австро-Венгрия яғынан һөжүмдән ҡурҡып, серб һәм болгар властары, сиктәрҙе һаҡлау өсөн, Дунайға айырым частарын ебәргән.\nСоюздаштар иң ҙур яуаплылыҡ йөкмәткән Болгария, һуғышҡа төплө әҙерләнгән. Ил хөкүмәте мосолмандарҙы хеҙмәткә саҡырмаған һәм шуның менән үҙенең армияһын нығытҡан. Армияның үҙәген 1877—1878 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышында ҡатнашҡан ополчение тәшкил иткән. Һуңыраҡ уларға мобилизацияланған һалдат һәм ополчение яугирҙары ҡушылған, ә Македонияла болгарҙарҙыҡына оҡшаған халыҡ ополчениеһы барлыҡҡа килгән. 30 сентябрҙәге мобилизация уңышлы үткән, хеҙмәткә саҡырылғандар хатта сит илдән дә килгән. 17 октябрҙә армия тулыһынса һуғышҡа әҙер булған.\nТөрөк армияһына ҡаршы торған союздаштарҙың көстәре\nБолгар ғәскәрҙәрендә — 300 000 кеше, 624 орудие.\nГрек армияһында — 336 орудиеһы менән 150 мең кеше.\nЧерногория армияһы — 22 мең кеше, 48 ялан, 40 ҡамау орудиелары.\nСерб армияһы — 160 мең кеше, 624 орудие.\nБарлығы: 1632 ялан һәм 40 ҡамау орудиелары булған 632 мең кеше.\nГреция һәм Болгария үҙенең бөтөн артиллерияһын Франциянан һатып алған. Европа артиллерияһы сифаты буйынса төрөк артиллерияһын күпкә уҙып киткән булған, ә Балҡан союзының артиллерия ҡоралдары һаны Ғосман империяһының артиллерия иҫәбенән күпкә артыҡ булған. Әммә билдәләп үтергә кәрәк, Болгария, Греция һәм Сербияның, төрөктәрҙән айырмалы рәүештә, тау артиллерияһы булмаған,, һуңынан был армияларҙың Балҡан тауҙарында һуғыш алып барыу һәләтенә йоғонто яһай. Греция Балҡан союзы илдәре араһында Урта диңгеҙҙә флотҡа эйә берҙән-бер ил булған. Уның составына Италияла төҙөлгән «Георгиос Авероф» иң яңы броненосный крейсеры, өс элекке, әммә яңыртылған яр буйын һаҡлаусы «Идра», «Псара» һәм «Спеце» броненосецтары, Германияла һәм Англияла төҙөлгән 13 эсминец, ике француз һыу аҫты кәмәһе ингән. Һуғыш башланыу менән, Греция хөкүмәте хужаларҙан туғыҙ коммерция судноһын тартып алған һәм уларҙы, ярҙамсы крейсерҙар сифатында ҡулланыу маҡсатында, ҡоралландырған.\nБеренсе Балҡан һуғышы башына Болгарияның тулы хәрби авиацияһы; тәүге хәрби-һауа подразделениелары 1906 йылда уҡ барлыҡҡа килгән. Һуғыш башына Болгарияның «София-1» аэростаты һәм «Годар» тибындағы баллоны булған. Бынан тыш, болгарҙар рәсәй империяһына 14 [Самолёт|аэроплан]], тағы ла көнбайыш европала илдәренән 9 илдән һатып алған. Илдә профессиональ лётчиктар бөтөнләй булмағанлыҡтан, аэропландар менән бергә рәсәй ирекмән пилоттары ла килгән. Шулай итеп, болгар командованиеһы хәрби авиация подразделениелары ойошторорға ҡарар ҡабул иткән. Рәсәй пилоттарына бәйле булмаҫ өсөн, Көнбайыш Европа илдәренә 13 болгар пилотҡа, 6 — механикка һәм 2 — баллонистҡа уҡырға ебәрелгән.\nКонстантин I, Греция короле. Беренсе Балҡан һуғышында Грецияның Македон армияһына етәкселек иткән\nУҡыу бик оҙаҡҡа һуҙылған, һәм Беренсе Балҡан һуғышы башына бер генә авиация подразделениеһы ла формалашмаған. Шуға ҡарамаҫтан, болгар аэропландары киң масштаблы хәрби хәрәкәттәрҙә һәм операцияларҙа ҡатнашҡан. 1-се АО e(авиация берәмеге) фәҡәт һуғыштың беренсе айҙарында ғына формалашҡан. Был подразделениеларға Farman IV Albatros F2 (3 дана), Farman IV (4 дана), Voisin (1 дана), Somer (1 дана), Sikorsky (1 дана), Bristol Boxkite (1 дана), Nieuport (2 дана) һәм Blériot XI (10 дана) маркалы сит ил самолёттары ингән. Бөтә Балҡан ярымутрауында һуңғы моделле осоу аппараттары менән йыһазландырылған хәрби-һауа көстәре фәҡәт Болгарияла ғына булған. Балҡан союзының башҡа илдәре лә, Төркиә лә шундай һандағы самолётҡа эйә булмаған.\nКуманово янындағы алышҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Битва под Кумановом\nФайл:Бой под Кумановом.png\nКуманово янындағы алышта атышып сигенгән төрөк пехотаһы\nЧерногор, серб һәм болгар ғәскәрҙәре бөтә йүнәлештәрҙә лә һөжүм иткән, Королевич Александр командалығындағы 1-се серб армияһы (Сербия Короллеге), Кумановоға яҡынлашып, көтмәгәндә төрөктәрҙең Көнбайыш армияһы менән бәрелешкән. Төрөктәрҙең 180 мең, сербтарҙың — 120 мең һалдаты булған. тағы ла 40 мең төрөк һалдаты яҡында, Овчее полела, булған. Был ялан эргәһенән Александр армияһына өҫтәмә көс — Приштинаны яулаған 3-сө армия яҡынлашып килгән.\nБыл ситуацияла Александр ярҙамды тағы ла өс көн көтөргә булған. Көнбайыш армия командующийы ғосман Зәки паша киреһен эшләргә — төрөк ғәскәрҙәре дошмандан күберәк булған саҡта һөжүм итергә ҡарар иткән. Төрөктәр 23 октябрҙә төрөктәр атакаға күтәрелмәҫ элек, 21 октябрҙән по 22 октябргә тиклем, дошман армиялары бер-береһенә ҡаршы торған.\nҺуғыш иртәнге сәғәт унда төрөк пехотаһының серб кавалерияһына һул флангыла һөжүменән башланған. Һуңғараҡ төрөктәр һул флангыла Дунай дивизияһына, һәм үҙәктә Морав дивизияһына һөжүм иткән. Һөжүм итеүселәр сербтарҙы көтөлмәгән хәлгә ҡуйғандар, етмәһә, улар төрөк армияһының төгәл һанын белмәгән һәм үҙҙәренең көсөнә ҡарағанда дошман һалдаттарының һаны аҙыраҡ тип уйлаған. Шуның өсөн һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында сербтар пехотаның ҙур булмаған частарын ҡаршы ҡуйған һәм көндөҙгө икегә тулыһынса юҡ ителгән. Төрөктәрҙең һаны күп булғанлығын аңлаған сербтар яуға өс пехота һәм бер кавалерия дивизиһын ебәргән. Тағы ла ике дивизия резервта ҡалған. Дошманды флангтарҙан уратып алыу маҡсатында, төрөктәр үҙҙәренең күп булыуынан файҙаланған һәм ҡыр яҡтан да үтеп ингән. Сербтар быға яуап итеп, ғәскәрен һуҙылдырып теҙгән. Һөҙөмтәлә фронт оҙонлоғо 30 километр тәшкил иткән.\nБыл көндө ямғыр яуған һәм томан торған, шуның өсөн серб артиллеристарына дошмандың урынлашҡан урынын иҫәпләп сығарыуы сиктән тыш ҡыйын булған. Төрөктәр был турала белгән, шуның өсөн төш мәленә тиклем һул флангыға һәм үҙәк көстәргә ҙур һөжүм ойошторған. Шул уҡ мәлдә төрөктәрҙең тағы бер корпусы, сербтарҙы уң флангтан урап үтеп, манёвр яһаған. Әммә көндөҙгө сәғәт 3-тә һул флангыла ситуация үҙгәрә башлаған. Хәҙер урыны-урыны менән сербтар һөжүмгә күскән. Шулай уҡ Александрҙың 1-се армияһы тылына ынтылған төрөк корпусы ла табылған. Уның юлы ҡыйылған, һәм корпус сигенергә мәжбүр булған. Киске сәғәт 6-ла һуғыш туҡтаған. Алыш башында инициатива күрһәткән төрөктәр сигенгән.\n«Бысаҡҡа» — Ярослав Вешин картинаһы, 1912 год. Болгар пехотаһы төрөк позицияларына ҡул һуғышында ҡоралһыҙ һөжүм итә\nКиске сәғәт 7-лә болоттар тарлған, һуғыш яланын ай яҡтыртҡан. Төрөктәр бының менән файҙаланып, реваншҡа ынтылған: һул флангыла Дунай дивизияһына яңынан һөжүм иткәндәр. Хәҙер инде, томан булмағас, төрөктәр төбәп артиллерия утын асҡан. Атыштан һуң, пехотаның сигенеүе башланған, сербтар мылтыҡ һәм артиллерия уты асҡан. Ике яҡ та артиллерия ярҙамы менән файҙаланғанлыҡтан, сербтарҙың төрөктәр менән төнгө һуғышы көндөҙгөһөнә ҡарағанда күпкә ҡан ҡойошло булған. Киске 11 сәғәттә төрөктәр яңынан сигенгән, үҙ сиратында, сербтар дошмандың ҡайһы бер позицияларын биләгән. Төндә серб һалдаттары утыҙ километрлыҡ фронтта дөйө һөжүмгә әҙерләнә башлаған.\n24 октябрҙең иртәһендә сербтар төрөк позицияларына көтмәгәндә артиллерия уты асҡан, шунан һуң пехота һөжүмгә күскән. Төрөктәр бындай иртә атаканы көтмәгән, бөтәһе лә окопта булған, шуның өсөн сербтар, пуляларын әрәм итмәҫ өсөн, дошманды «бысаҡлағандар». Көндөҙгө сәғәт 11-ҙә төрөк позицияларын тулыһынса серб армияһы баҫып алған, урыны-урыны менән локаль һуғыштар дауам иткән. Көндөҙгө сәғәт 2-лә һуғыш туҡтаған, төрөктәр Скопьеға табан сигенгән. Улар Куманово янында үҙ артиллерияһының күпселек өлөшөн — 156 орудиены ташлап ҡалдырған. Сербтар 2000 төрөк һалдатын, 100-гә яҡын офицерын әсирлеккә төшөргән.\nТөп мәҡәлә: Лозенградская операция\nКонстантинополю Ғосман империяһының баш ҡалаһы Константинополгә барған юлдағы төп ҡала Ҡыркларели (Ҡырҡ-Ҡылыс) (Лозенград) булған. Төрөктәрҙең көнбайыш армияһын көнсығышынан айырыу һәм Фракияға һөжүм итер өсөн, болгғар ғәскәренә ҡаланы баҫып алырға һәм уны тоторға кәрәк булған, бшул маҡсатта Радко Дмитриевич (Радко-Дмитриев) етәкләгән Лозенград операцияһы әҙерләнелгән. Радко Дмитриевич операция уңышы һөжүмдең тиҙлеге менән бәйле тип иҫәпләгән. Төрөктәр, һөжүмде кире ҡағыу маҡсатында, фортификация нығытмаларын төҙөп бөтөрә һәм өҫтәмә көстәрен йәлеп итеп өлгөрә алмаҫ ине. Ҡырҡ-Ҡылысты баҫып алыу өсөн 1-се һәм 3-сө армияларҙы ҡоралландырырға кәрәк тип ҡарар ителә.\nӘммә оҙаҡ яуған ямғырҙар юлдарҙы йыуҙырған һәм яландар һыу эсендә ятҡан була. Төрөктәр бындай һауа торошо дошманды тотҡарлар һәм улар ҡаршы тороуға яҡшыраҡ әҙерләнеп өлгөрөрбөҙ тип иҫәп тотҡан. Әммә болғарҙар ҡалаға табан хәрәктә итеүен туҡтатмаған. Тиҙлекте арттырыу маҡсатынды улар йөктәрҙе бушатҡан, ә ҡоралдарҙы һәм аҙыҡ-түлекте ҡулдарына тотҡандар. Хатта артиллерияны ла, ҡайһыларын бер нисә ат һөйрәһә, икенселәрен бер нисә кеше этеп килтергән. Шулай итеп, болғарҙар Ҡырҡ-Ҡылысҡа ваҡытында килеп еткән.\nБыл мәлгә төрөктәр ҡала тирәһендәге ҡалҡыулыҡтарҙы яулаған һәм үҙҙәренең артиллерияһын ҡуйған. Әйтер кәрәк, Ҡырҡ-Ҡылыс талап ителгәнсә нығытылмаған, ләкин таулы урын төрөктәргә позицияларын нығытырға мөмкинлек биргән. Ғәскәр һаны 45 000 кеше тәшкил иткән, улар менән Мәхмүд Мөхтәр паша командалыҡ иткән. Көнсығыш армияның Баш Командующийы Ҡырҡ-Ҡылысты ҡеүәтле нығытылған тип, ә урындағы ғәскәрҙәрҙең позицияһын етерлек уңышлы тип һанаған. Төрөктәрҙең гарнизонына ҡалаға 30 000 кешегә яҡын өҫтәмә көс яҡынлашҡан.\nРадко Дмитриевич (Радко-Дмитриев)\n. 1912 йылда Лозенград операцияһы барышында болғар ғәскәре менән етәкселек иткән]] Ҡаты алыш башланыр алдынан фон дер Гольц, төрөк ғәскәрҙәре инструкторы: «Ҡырҡларелиға эйә булыр өсөн өс ай ваҡыт һәм болғар армияһын һан буйынса ла, сифат буйынса ла өс тапҡыр артығыраҡ булырға тейеш» тип белдергән. 22 октябрҙә Болгарияның 1-се һәм 3-сө армияларының артта ҡалған бөтә өлөштәре тарттырылған һәм йәйелдерелгән. Шул уҡ көндө, төрөктәр Ҡырҡларели алдында торған бөтә алғы позицияларын да ҡалдырырлыҡ һуғыш башланған. Икенсе көнгә, 23 октябргә, болғарҙар ҡалаға ла һөжүм иткән. Ҡойоп яуған ямғыр арҡаһында насар күренгәнлектән, һуғышта артиллерия ҡулланылмаған.\nБолғарҙар төнгә ҡарата Кайва ауылы янында дошмандың уң флангыһын һөжүм иткәнлектән, төрөк сафтары ҡаушап төшкән. Ғосман империяһының уң фланг ғәскәрҙәре ҡалала йәшеренгән. Улар артынан, ҡоралдарын, боеприпастарын, орудиеларын ташлап, төрөк көстәренең ҡалғандары ла позицияларын ташлап киткән. Мәхмүд Мөхтәр паша Ҡырҡларелинән тәүгеләрҙең береһе булып киткән. 24 октябрь иртәһендә болғарҙар һуғышмай-нитмәй буш ҡалған ҡаланы яулаған.\nҠырҡ-Ҡылыста еңелгәндән һуң, Мәхмүд Мөхтәр паша Константинополгә ғәскәрҙең насар әҙерлеге һәм ҡурҡаҡлығы тураһында телеграмма һуға: «Был ғәскәр түгел, ә әҙәм аҡтыҡтары! Һалдаттар нисек итеп тиҙерәк Истанбулға барып етергә тип кенә хыяллана, сөнки уларҙы Истанбулда бешкән константинополь аш-һыуының тәмле еҫе саҡыра. Бындай ғәскәр менән бер нисек тә уңышлы ҡаршы тороп булмай…». Үҙ сиратында, Старая Загора митрополиты Мефодий икенсе көнөнә үк болғар батшаһы Фердинанд менән осрашҡан. Ҡырҡларелиҙы алыу буйынса телмәрендә ул Целокупная Болгария һәм болғар императорын телгә алған.\nРәсәй илсеһенең «Целокупная Болгария» хаҡындағы һорауына митрополит, был бары тик Ҡырҡларели эргәһендәге еңеү менән бәйле әйтелде һәм илдең етди ниәте түгел, тип яуап биргән. Үҙ ситартында, рәсәй илсеһе Болгария Балҡанда тотанаҡлыҡ күрһәтер һәм төбәктә өҫтөнлөк алыуға ынтылмаҫ тигән өмөтөн еткергән.\nТөрөк ғәскәренең еңелеүе. Аңлашылып бөтмәгән хәлҮҙгәртергә\nКөнсығыш армияһының еңелеүеҮҙгәртергә\nЛозенград операцияһынан һуң, төрөк ғәскәрҙәренең тарҡау сигенеүе дауам иткән. Фронтҡа йүнәлгән 16-сы корпус та шулай уҡ ҡаушап ҡалған, һәм 24 октябрҙә сигенә башлаған. Төрөктәрҙе берәү ҙә эҙәрлекләмәгән, болғарҙар, дошман менән бәрелешеүҙең уңайлы мәлен тулыһынса юғалтып, еңелгән Ҡырҡларелиҙа ҡалған. 27 октябрҙә фронттан киткән төрөк һалдаттары Аркадиополдә (Люлебургаз) тупланған. Өс көн эсендә сигенеүсе армия барлығы 60 километр юл үткән.\nКонстантинополгә юлланған сигенеүсе төрөк һалдаттары\nҺалдаттарҙың артынан ҡалаға Мәхмүд Мөхтәр паша ла килгән. Ул армияның тарҡау сигенеүен туҡтатҡан һәм яңы частар формалаштырған. Был ваҡытҡа Истанбулдан өҫтәлмә көстәр килгән. Төбәктә барлығы 120 000 мең ғәскәр тупланған. Абдуллах паша, Көнсығыш армияның Баш Командующийы, реванш алырға ҡарар иткән. Ул болғар ғәскәрҙәренең һөжүмен Ҡарағас йылғаһының һаҙлыҡлы урынында туҡтатырға, ә һуңынан контрһөжүмгә күсергә теләгән. 27 октябрҙә үк төрөктәр һуғышҡа тулыһынса әҙер булған, һәм Мәхмүд Мөхтәр паша үҙенең ғәскәрен Бунар-Ғиссарға йүнәлткән. Был төбәктә төрөктәргә дошмандың Радко Дмитриев командалығындағы өс дивизияһы ҡаршы торған. Уға ярҙамға Люлебургазды юл ыңғайы алырға ынтылған Болгарияның 1-се армияһы ашыҡҡан.\nШулай итеп, Яни — Аркадиополь яңы фронты барлыҡҡа килгән. 29 октябрҙә һуғыштар тағы ла аяуһыҙ барған, ә болғарҙарҙың 1-се армияһы ямғыр боҙған юл арҡаһында тотҡарлыҡланған. 30 октябрҙә төрөктәр һөжүм башларға маташҡан. Яниҙан Люлебургазға тиклемге урынды яҡлаусы өс дивизияға болғар командованиеһы «үҙ позицияларығыҙҙа үлегеҙ, ләкин уларҙы бирмәгеҙ» тигән бойороҡ биргән. 31 октябрҙә төрөктәр болғарҙарҙың уң флангыһына эйә булырға тырышҡан, күп юғалтыуҙар менән атака кире ҡағылған. 1 ноябрҙә болғарҙарҙың 1-се армияһы Люлебургазды алған, һәм шул көндөң кисендә ситуация Болгария файҙаһына үҙгәрә. Болғарҙарҙың 4-се пехота дивизияһы төрөктәрҙең үҙәктәге оборонаһын тарҡата һәм Ҡарағас янында һөжүмгә күскән. 2 ноябрҙә Көнсығыш төрөк армияһы де-факто үҙенең булмышын юғалтып, барса фронт буйынса сигенгән. Уның ҡалдыҡтары Чаталджи оборона һаҡлау линияһына күскән. Болғарҙар 3000 һалдат һәм офицерҙы әсирлеккә төшөргән һәм дошмандың 4 байрағын, 50 артиллерия орудиеһын һәм 100 йәшник артиллерия боеприпастарын ҡулға төшөргән.\nКөнбайыш армияһының еңелеүеҮҙгәртергә\n25 октябрҙә, Ҡоман алышының иртәгәһенә, сигенеүсе төрөктәр Скопьеға туплана башлаған. Улар менән бергә Македонияның төньяғынан ҡалаға ҡасаҡтар, барлығы 150 000 кеше, ағылған. Ҡағиҙә булараҡ, былар православ сербтар һәм болғарҙар һөжүменән ҡурҡыусы мосолмандар булған. Ғосман империяһы ғәскәренең бер өлөшө Скопьела ҡалған, ҡалғандары хәрби хеҙмәттән ҡасып киткән. Ҡалала барлығы 40 000 һалдат йыйылған.\nЗәки паша ла Скопьеға килгән. Ул ҡаланан Салоникиға Көнбайыш фронты командующийына телеграмма ебәрә. Зәки паша армияны тарҡатып яңынан ҡорорға һәм «һуңғы тамсы ҡан ҡалғансы» Скопьены обороналауға әҙерләнергә кәрәк тип хәбәр иткән. Ысынында быны тормошҡа ашырып булмаған, сөнки яуҙан һуң төрөк ғәскәре рухи тарҡалыш кисергән, һәм бөтә ҡорал һәм һуғыш ҡорамалдары Ҡоманда ҡалған була. Нотабли һәм ҡала коменданты тағы бер алыш Төркиәнең еңелеүе, ә ҡаланы сербтарҙың бомбаға тотоуы меңәрләгән ҡасаҡтың һәләк булыуы менән тамамланыуын аңлаған, һәм командирҙы пландарынан һүрелергә өндәгән. 26 октябрҙә Зәки паша ҡаланан йәшерен китә. Етәксеһеҙ ҡалған ғәскәр өйҙәренә таралған. Ҡала властары, анархия булдырмаҫ өсөн Скопьены уларға тапшырыу ниәтенән, рәсәй генераль консулы Калмыковҡа Сербия менән һөйләшеүҙәр барышында аралашсы булыуҙарын үтенгән.\nАлександр I Карагеоргиевич. Беренсе Балҡан һуғышы барышында, батша улы булараҡ, шәхсән 1-се серб армияһын етәкләгән\nШул уҡ көндө ҡалаға король улы Александр I Карагеоргиевич командалығындағы 1-се армияның 16-сы полкы ингән. Төрөк Көнбайыш армияһының ҡалдыҡ көстәре сигенеүен дауам иткән. Улар Вардар йылғаһы үҙәненә сыҡҡан һәм Велес ҡалаһына барып еткәнсе хәрәкәт иткән. Велесты дошманға ҡалдырып, оҙаҡ тормайса Прилеп ҡалаһы аша Манастирға (Битола) йүнәлгәндәр. Манастирҙа уларҙы бер ҙә һуғышта булмаған резерв көткән.\nСербтар төрөктәрҙең тактикаһын аңлаған, һәм Александр армияһы дошманды Прилеп эргәһендә тоторға маташҡан. бының өсөн ғәскәр ике өлөшкә бүленгән һәм һәр өлөшө ҡалаға үҙенең юлы менән: беренсеһе — Велестан Прилепҡа тура юлдан, икенсеһе — Криволак аша үткән юлдан киткән. Унан Манастирға бер юл ғына барғанлыҡтан, ғәскәр Прилепта ҡушылырға тейеш булған.\n2 ноябрҙә болғарҙарҙың 2-се армияһы Неврокопты яулаған, шулай итеп Македонияны ҡалған Төркиәнән айырған. Шул уҡ көндө Прилепҡа үтеп барышлай серб ғәскәренең уң колоннаһы Бабине-Планина үткәүеленә сыға. Ошонда төрөктәрҙең тау артиллерияһына эйә булған 20 меңлек ғәскәре менән килеп бәрелешә. Сербтар һаны 40 мең булһа ла, улар тауҙар арҡаһында киң йәйелеп хәрәкәт итә алмаған. Шуның менән бергә, серб ғәскәрҙәре тауҙарҙа ут асыу мөмкинлеген бирмәгән ялан артиллерияһына ғына эйә булған. Бындай ситуацияла сербтар өсәр роталап сафтарға теҙелгән һәм төрөктәргә тығыҙ стена булып һөжүм иткән. Үткәүелде уратҡан бейеклектәр өсөн дә һуғыш барған, һәм 5 ноябрҙә дошманынан техник һәм тактик өҫтөнлөгө булған төрөк ғәскәре еңелә һәм Манастирға сигенә. Ҡала эргәһендә тағы ла бер ҡаты алыш булған, һәм уның һөҙөмтәһендә 50 мең төрөк үҙ теләктәре менән серб ғәскәренә бирелгән. Армияһы баш эйгәнгә тиклем үк әле Али Риза паша һәм Зәки паша ҡасып киткән. Зәки паша, 30 мең һалдаты менән, ҡамауҙан сыға һәм Флоринаға сигенә алған. Флоринала улар Манастирға, серб союздаштарына, ашыҡҡан грек ғәскәре менән бәрелешкән. Гректар менән алышҡанда Зәки паша һәләк була. Жәвид паша, тороп ҡалған ғәскәр менән, Янинаға сигенгән һәм ҡаланы бер нисә көн һаҡлай алған. Шулай итеп, Ғосман империяһының бөтә Көнбайыш армияһы тар-мар ителгән.\nҺуңғараҡ, 22 ноябрҙә, болгарҙар төрөктәр менән оҙаҡҡа һуҙылған артиллерия атышынан һуң Гумулжинға ингән. Көнсығыш төрөк армияһының ҡалған өлөшө 26 ноябрҙә тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр алып барған, ә 27 ноябрҙә, болғарҙарға уңайлы булған шарттарҙы үтәп, баш һалған. Һөҙөмтәлә Болгария отряд начальнигы Меһмет Ямер пашаны һәм 265 офицерҙы, шулай уҡ 12 мең һалдатты әсир иткән. Бынан тыш төрөк тау артиллерияһының 8 орудиеһы, 2 пулемёты һәм 1500 аты болғарҙар ҡулына төшкән.\nГрек ғәскәрҙәренең хәрәкәтеҮҙгәртергә\nБеренсе Балҡан һуғышы осоронда грек армияһының хәрби составы башҡа союздаштары менән бергә һуғышты сикте киҫеү һәм Төркиә биләмәһенә үтеп инеү һөжүменән башлаған. Фессалиянан Македонияға, төньяҡ-көнбайыш үткәүеле аша, һуғышып (Сарантапоро эргәһендәге ҡаты алыш) барып, грек армияһы 12 (25) октябряүҙә Козани ҡалаһын азат иткән. Грек армияһы командующийы, тәхеткә ултырырға тейешле принц Константин I, төньяҡ-көнбайышҡа, ул саҡта гректар күп йәшәгән Манастир (Битола) ҡалаһына һөжүм итергә ниәтләгән, әммә премьер-министр Элефтериос Венизелостың талабы буйынса армияны көнсығышҡа, Македонияның баш ҡалаһына, Салоники ҡалаһына йүнәлткән. 20 октябрҙә (2 ноябрь) грек армияһы Янница (Янница эргәһендә ҡаты алыш) ҡалаһын һуғышып алған һәм шулай итеп Салоникиға юл асҡан. 25 октябрь (7 ноябрь) иртәһендә грек армияһы Салоникиға яҡынлаған. Был ҡала, сит ил консулдары күп йәшәгән сауҙа порты булған. Грек армияһының яҡынлашыуын белгәс, улар Салоникиҙың емерелеүенән һәм таланыуынан ҡурҡып, ҡала комендантынан һуғышмайса бирелеүҙе талап иткән. Шул уҡ көндә, киске сәғәт 11-ҙә Салоники баш һалған. Һуғыш тамамланғансыға тиклем ҡоралһыҙландырылған 25 мең төрөк һалдаты казармаларға оҙатылған. Әйтергә кәрәк, гректар ҙа, төрөктәр ҙә береһе-беренә ихтирам күрһәткән. 8 ноябрҙә грек армияһы ҡаланы азат иткән. Һуңлабыраҡ килгән болғар армияһы төрөк командующийына баш һалыу документына ҡабат ҡул ҡуйҙыртырға һәм ике власлылыҡ талап итергә маташыуы барып сыҡмаған. Төрөк командующийы Таһшин паша был эштән баш тартҡан. Ҡала ҡабат грек ҡалаһына әйләнгән. Салоникиҙа контроль урынлаштырғандан һуң, грек армияһы үҙенең төп көстәрен яңынан Көнбайыш Македонияға йүнәлткән. Грек армияһының 4-се дивизияһы 6 (19) ноябрҙә Флорина ҡалаһын азат иткән һәм Манастирға йүнәлгән, әммә серб ғәскәре уларҙан алда өлгөргән. Салоникиҙы азат итеү менән бер тапта грек командованиеһы ғәскәрен диңгеҙ аша Эпир провинцияһына күсергән. Бында, ысынында 1 дивизиянан ғына торған Эпир фронты тип аталған ҡыйыу көстәр, һуғыш башланыу менән, уға йөкмәтелгән һаҡланыу бурысын боҙоп, һөжүм һуғышын алып барған, әммә Эпирҙың баш ҡалаһы Янина эргәһендәге төрөк һаҡланыу нығытмаларын емерә алмаған. 1913 йылдың башына, ғәскәрҙәрен күсергәндән һуң, Эпир фронты грек армияһының (Бизани эргәһендәге ҡаты алыш) төп фронтына әүерелгән. Участие греческого флота в войне имело огромное значение для союзников, поскольку полностью нарушило морские коммуникации османов в Эгейском море. 3 декабрҙә грек һәм төрөк хәрби-диңгеҙ флоттары араһында Дарданелл боғаҙына яҡын Элли эргәһендәге ҡаты алыш булған. Гректар был һуғышта еңгән, төрөк флоты Эгей диңгеҙен ташлап китергә мәжбүр булған. Һөҙөмтәлә грек флоты Ғосман империяһының көнбайыш ярынан алып Грецияның көнсығыш ярҙары араһындағы һыу өҫтөн араны контролдә тотҡан. Төрөктәр хәлде үҙ яғына ауҙармаҡсы иткән, һәм шул сәбәптән 1913 йылдың 18 ғинуарында Лемнос эргәһендә һуғыш булған. Был һуғышта ла гректар еңгән, ә төрөк караптары Дарданеллға, яр буйы батареялары ышығына табан хәрәкәт иткән.\nАндрианополде ҡамауҙың башланыуыҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Осада Адрианополя\nБолғарҙарҙың 2-се армияһы һуғыш башланғанда уҡ Адрианополгә (Одрин) һөжүм итеү һәм уны яулау бойороғон алған. Ҡала стратегическое әһәмиәтле: уның аша Балҡан ярымутрауының көнбайышын һәм көнсығышын тоташтырған урында урынлашҡан; Адрианополь аша төрөктәрҙең Көнбайыш армияһына яу ҡорамалдпры, аҙыҡ-түлек һәм өҫтәлмә килтерелгән. Ҡаланы ҡамауҙы башлағанда унда 70 000 төрөк һалдаты булған. Йылғалар ҡаланы дүрт: төньяҡ-көнбайыш, төньяҡ-көнсығыш, көньяҡ-көнбайыш һәм көньяҡ-көнсығыш өлөшкә бүлгән. Ҡалала ҡәлғә һәм уның тирә-яғында бер нисә километрҙа нығытмалар булған. Улар үҙ-ара яҡшы юлдар менән тоташҡан һәм был дошмандың көтөлмәгән яуына теләһә ҡайһы урында ҡаршы тороу мөмкинлеген биргән.\nҠәлғәгә яҡынлашҡан Балҡан союзы отрядтары 3 ноябрҙә, ҡаланы тығыҙ ҡулсаға алғандан һуң, төрөктәрҙең ныҡышмалы ҡаршылығына осраған. Командование алдында аҡланыр өсөн, ҡамау блокада хаҡында 29 октябрҙә үк рәсми хәбәр ителгән була.\nБолғар пехотаһы яҡындағы ҡалҡыулыҡтарҙан Адрианополь ҡалаһы ҡәлғәһен утҡа тота\nҠаланы ҡамағандан һуң, төрөктәр фронтты ҡала ҡәлғәһенән мөмкин тиклем алыҫыраҡ алып ташлау маҡсатын ҡуйған. Үҙ сиратында, союздаштар төрөк ғәскәрҙәрен, улар ҡабат кире сыға алмаҫлыҡ урынға, фортҡа, «ҡыуып индерергә» маташҡан. Был килеп сыҡһа, улар төрөктәрҙе асҡа үлтерергә ниәт иткән, һәм төрөктәр ҙә был осраҡта ғәскәрҙәрҙең тимер юл буйлап хәрәкәт итеүенә ҡамасаулай алмаған.\nОҙайлы ҡамау барышында Балҡан союзы көстәре бер нисә тапҡыр үҙгәргән. Шулай, болғарҙарҙың 2-се армияһынан Чаталжинский фронтына 3-сө дивизия киткән, уларҙы сербтарҙың ике дивизияһы алмаштырған. Һуңыраҡ ул кире ҡайтҡан, ләкин Чаталжа өсөн барған ҡан ҡойошло һуғыштарҙан һуң уның составы тулыһынса алмаштырылған булған. Шулай уҡ уның менән бергә Ҡыржалий отряды ла килгән. Дөйөм алғанда, һуғыштар тыныслыҡ килешеүкнә саҡоы барған. Тыныслыҡ килешеүе буйынса, төрөктәр үҙҙәренең ҡамауға алынған ҡалаларына һуғыш ҡорамалдары, аҙыҡ-түлек, ҡорал, өҫтәлмә көс һ. б. килтерә алмағанлыҡтан, килешеү осоронда ҡалала аҙыҡ-түлек бөткән.\nТөп мәҡәлә: Чаталджинское сражение\n2 ноябрҙә ысынбарлыҡта ике төрөк армияһы: Македония армияһы тип аталған Көнбайыш армияһы ла, көнсығыш армияһы ла тар-мар ителгән. Шуға ҡарамаҫтан, һуғыштар дауам иткән. Айырып әйткәндә, Көнсығыш төрөк армияһының ҡалдыҡтары, нығытылған урындары булған Чаталжиға ҡасҡан. Шунда һалдаттар болғрҙарҙың һөжүмен туҡтатырға өмөтләнгән.\nЧаталджи нығытылған һыҙмаһы Рус-төрөк һуғышына (1877—1878) тиклем төҙөлгән. Ул Ҡара диңгеҙҙән алып Мәрмәр диңгеҙенә тиклем Ҡараһыу йылғаһының көнсығыш яры буйлап һуҙылған булған. Был һыҙма бельгия инженеры Анри Алексис Бриальмон планы буйынса поектланған, артабан Блум паша уны төҙөп бөтөргән һәм яңынан ҡорған. Бында 27 форт һәм батарея, 16 ялан нығытмаһы, 16 редут (көньяҡта 8, төньяҡта 8) торған. Һәр фортта гарнизон: 4 йыраҡ атыусы орудие һәм 2 рота торғвн. Улар фугастар, тимерсыбыҡ кәртәләр һәм күп һанлы соҡорҙар менән уратылған. Стратегик яҡтан мөһим форттарҙа туранан-тура казематтарҙан автоматик рәүештә снарядтар ҡеүәтле бирелгән орудие ҡоролмалары урынлашҡан. Бынан тыш, күптән түгел булып үткән Италия-төрөк һуғышынан һуң төрөктәр Дарданеллдан Чаталжин һыҙмаһына бик ҙур яр орудиелары һәм электр прожекторҙары килтергән булған.\nФайл:Наступление на Чаталджинскую укреплённую линию.png\nЧаталжин нығытылған һыҙмаһы һәм болғар армияһы һөжүменең төп йүнәлештәре һүрәтләнгән 1912 йылғы карта\nҺалдаттар өсөн ер аҫтында нығытылған бункерҙар һәм казематтар төҙөлгән булған. Улар барыһы ла телеграф һәм телефон бәйләнеше менән тоташтырылған булған, ә хәрәкәт итеү өсөн дошман утынан йәшеренеү өсөн махсус үткәүелдәр булған. Һыҙманың төньяҡ сиге Ҡара диңгеҙгә, ә көньяғы — Мәрмәр диңгеҙенә терәлгән булған. Был урында диңгеҙ тәрәнлеге хәрби караптар ярға яҡын килерлек һәм дошманды утҡа тоторлоҡ булған. Шуның өсөн һыҙманы уратып үтеп булмаған. Ғосман империяһының баш ҡалаһы — Истанбул — менән Чаталжи һыҙмаһы ике шоссе юл һәм тимер юл менән бәйләнгән булған, һәм был ҡыҫҡа ваҡыт эсендә көстәргә өҫтәлмә һәм һуғыш ҡорамалдарын килтереү мөмкинлек биргән. Һаҡлау һыҙмаһы командованиеһының штаб-квартираһы Хадем-Киой тимер юл станцияһында булған. Һуғыш башланыуға тиклем һыҙмала 125 меңгә яҡын төрөк һалдаты булған.\nБыл һыҙма янында 1-се һәм 3-сө болғар армияларының һөжүме туҡтатылған. Уларҙың позициялары Ҡара диңгеҙҙән алып Мәрмәр диңгеҙенә тиклем бик күп тау һәм һаҙ булған — ауыр үтә торған ерҙә урынлашҡан. Был ваҡытҡа болғарҙарға өҫтәлмә көс — быға тиклем Эдирнены ҡамаған 3-сө дивизия һәм 2-се армияның 9-сы дивизияһы часы килгән. Һөҙөмтәлә болғар көстәре төрөк көстәре менән тигеҙләнгән: 125 мең кеше һәм 208 артиллерия орудиеһы. Әммә төрөктәр менән яңы үткән һуғыштарҙан һуң армия арыған, рух төшкән һәм тарҡау булған, шуның өсөн ғәскәрҙең 1/3 өлөшө генә әҙер булған. Төрөктәрҙә лә бәлә тыуған: уларҙың армияһында ваба башланған.\nДошмандың күренеп торған өҫтөнлөгөнә һәм Истанбул юлында торған ҡеүәтле нығытмаларына ҡарамай, генерал Радко Дмитриев Болгарияның ҡамау ҡорамалдарын көтмәҫкә һәм нығытмаларҙың беренсе һыҙмаһын шундуҡ яулап алырға булған. Командующий, төрөк ғәскәре болғар ғәскәренән әллә ни артыҡ булмағанын да, ә Чаталжи һыҙмаһы арыған болғар ғәскәренең һөжүменә сыҙарлыҡ булғанын да аңламайса, ваҡиғалар сиселешен тиҙләтергә уйлаған. Ысын мәғәнәһендә хата булған «Деркос күленән көньяҡҡараҡ торған бейеклектәрҙәге редуттарға һөжүм итергә» тигән бойороҡ бирелгән.\n17 ноябрҙә иртә таңдан, Деркос янындағы редуттарҙы утҡа тотҡандан һуң, болғарҙар һөжүмгә күскән. Езетин ауылы янындағы уң флангыла 1-се армияның 1-се, 6-сы һәм 10-сы дивизиялары торған. Иртәнге сәғәт 9-ҙа болғарҙар урындағы бер нисә ауылға ингән, ә 9-сы һәм 4-се дивизиялар потеряли поддержку артиллерия ярҙамын юғалтҡан һәм башҡа ике төрөк редутынан километрҙа окоптарҙа урынлашҡан. Төш ваҡытта Ҡара диңгеҙ яр буйына төрөк броненосецтары яҡын килгән һәм болғар ғәскәренә ут асҡан. Көндөҙгө сәғәт 3-тә Болгарияның 1-се армияһы дошман редуттарынан ярты километрҙа окоптароҙа ятҡан, ә киске сәғәт 9-ҙа болғарҙар, уларҙы яҡлаусыларҙың юлын киҫеп, дошмандың өс редутын яулаған. Үҙ сиратында, төрөктәр киске контратакаға күтәрелгән, әммә 1-се армия удержала позицияны һаҡлап ҡалған һәм һөжүмде кире ҡаҡҡан. Болғарҙар 18 ноябрҙә, күп юғалтыуҙар булһа ла, шулай ҙа баштағы позицияларына сигенгән. Һөжүм башында болғар армияһы мәңгелеккә 10 мең кешене юғалтҡан, тағы 20 меңе яраланған.\n19 ноябрҙә 1-се һәм 3-сө болғар армияһы, позиция һуғышын алып барыу маҡсатында нығытмалар ҡора һәм окоптар ҡаҙа башлай. Был саҡта болғар армияһында ла ваба һәм ҡарамыҡ тиф башланған, һәм был һалдаттарҙы сафҡа яраҡһыҙландырған. Бер нисә көн барған позицион һуғыштарҙан һуң дошманлашыусы яҡтар тыныслыҡ килешеүе хаҡында уйлай башлаған. Һөйләшеүҙәр башланған.\nБеренсе Балҡан һуғышында авиацияҮҙгәртергә\n1912 йылдың 16 октябрендә Болгария хәрби-һауа көстәре поручиктары Радул Милков һәм Продан Таракчиев Балҡанда беренсе булып хәрби осош яһаған, бында разведка эшләгәндәр һәм бер нисә ҡул гранатаһын ташлағандар. Был көндә «София-1» хәрби шары тарихта тәүге тапҡыр һауала осоу аппараттарының һәм авиация сараларының үҙ-ара бәйләнешен тәьмин иткән. 1912 йылдың 17 октябрендә поручик Христо Топракчиев һәм рус лётчигы Тимофей Ефимов на самолетах Блерио XI самолёттарында беренсе тапҡыр дошман позицияларына листовкалар ташлай. Үҙе теләп һуғышҡа ингән итальян пилоты Джовани Сабели һәм болғар күҙәтеүсеһе В. Златаров Балҡан һуғышы барышында тәүге тапҡыр дошманды һауанан бомбаға тотҡан. 1912 йылдың 30 октябрендә донъя тарихында тәүге тапҡыр подпоручик Ст. Калинов йөрөткән хәрби авиация самолётында күҙәтеүсе Райна Касабова хәрби йөкләмә үтәй. 1912 йылдың 12 ноябрендә донъя тарихында тәүге тапҡыр поручиктар Р. Милков, Н. Богданов, Ст. Калинов һәм рус лётчик Н. Костин төркөм менән хәрби осош яһай — Эдирналағы Караагач тимер юл станцияһына, төрлө яҡтан инеп, һөжүм итә. 1913 йылдың 26 ғинуарында поручик П. Попкрыстев һәм итальянлы Дж. Сабели Мәрмәр диңгеҙе өҫтөнән беренсе хәрби осош яһай һәм тарихта беренсе тапҡыр һауанан дошман хәрби карабына, «Хәйреддин Барбароса» броненосецына, бомба ырғыта 1913 йылдың 24 ғинуары/5 февралендә грек пилоттары Аристидис Морайтинис һәм Михаил Мутусистың Дарданелл боғаҙы өҫтөнән Maurice Farman MF.7 самолётын үҙгәртеп эшләнгән гидропланда хәрби осошо һәм ғосман караптарына һөжүм итеүе донъя тарихында тәүге хәрби-диңгеҙ авиацияһына нигеҙ һалған.\nВаҡытлыса килешеүгә ҡул ҡуйыуҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Лондонская мирная конференция (1912—1913)\nМеһмед V, төрөк солтаны. Балҡан һуғыштары йылдарында Ғосман империяһында хакимлыҡ иткән\nБолғарҙарҙың Чаталжаға һөжүме уңышһыҙлыҡҡа осрағандан һуң Эдирнены ҡамау оҙаҡҡа һуҙылған, черногорлылар Шкодерға уңышһыҙ һөжүм итә, ә төрөктәр болғарҙарҙың Истанбулға яҡынлауынан ҡурҡҡанлыҡтан, тыныслыҡ килешеүе тураһында һөйләшеүҙәр башланған. Һуғышҡа башҡа илдәр ҡушылыуын теләмәгән Европа илдәре һөйләшеүҙәрҙе хуплаған. Был мәлдә, Рәсәйгә яҡын торған Балҡан союзынан ҡурҡҡан Австро-Венгрия Төркиә яғында һуғышҡа инергә торғанлыҡтан, Европала хәл хәүефле була барған. Австро-Венгрия империяһы конфликтҡа яңы европа дәүләттәрен йәлеп итһә, был бөтә европа һуғышы менән янай.\nБолғар армияһына ял итергә һәм аҙыҡ-түлек, һуғыш ҡорамалдарын тулыландырырға кәрәк була, ә төрөктәр һуғышта бик күп һалдатын юғалтҡанлыҡтан, яҡтар килешеүгә ҡул ҡуйырға ашыҡмай һәм һөйләшеүҙәр һуҙыла. Башта Балҡан союзы Эдирне һәм Чаталжи позицияларын тапшырыуҙы талап итә, бер аҙҙан был талаптар кире ҡағыла, әммә был юлы болғарҙар төрөк ғәскәрҙәрен Ешилькёйға (Сан-Стефано) күсереүҙе талап иткән. Ошо осорҙа Шкодер, Эдирне һәм Чаталджи эргәһендә позицион һуғыш барған.\n2 декабрь кисендә тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйылған. Әгәр ҙә грек флоты төрөк порттарынан ҡамауын алһа, төрөк караптары үҙенең пехотаһын тотҡарлыҡһыҙ Македонияға ташый аласаҡ тигән һылтау менән, был килешеүгә Греция ғына ҡул ҡуймаған. Греция килешеүгә ҡул ҡуймаһа ла, һуңғараҡ уның делегацияһы барыбер Лондонға тыныслыҡ конференцияһына бара. Тыныслыҡ килешеүенә ярашлы түбәндәге ҡараға киленә:\nҺуғышыусы ике яҡтың ғәскәрҙәре лә килешеүгә тиклем биләгән позицияларында ҡала.\nҠамалған төрөк ҡалалары аҙыҡ-түлек, һуғыш ҡорамалдары, дарыу һ. б. менән тәьмин ителергә тейеш түгел.\nФронттағы Балҡан союзы көстәре, үҙҙәре контролдә тотҡан юлдар һәм төрөктәрҙең флоты торған Ҡара диңгеҙ аша, кәрәк булған бөтә кәрәкле нимә менән етерлек тәьмин ителергә тейеш.\nШул уҡ йылдың 26 декабрендә Лондонда тыныслыҡ килешеүе буйынса һөйләшеүҙәрҙе башларға тейеш булалар.\nҺөйләшеүҙәрҙең килеп сыҡмауыҮҙгәртергә\nШулай уҡ ҡарағыҙ: Младотурки\n1912 йылдың 26 декабрендә британ баш ҡалаһында — Лондонда — бер яҡтан Греция, Болгария, Черногория һәм Сербия һәм икенсе яҡтан Ғосман империяһы араһында килешеү буйынса һөйләшеүҙәр башлана. Төрөктәргә отошло булмаған килешеү буйынса Төркиә вәкиле Ғосман Низами паша туранан-тура: «Беҙ тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйырға түгел, ә Төркиә һуғышты дауам итерлек етерлек көскә эйә булыуын иҫбатларға килдек» тип белдерә.\nТөркиәнең юғалтҡан территориялар буйынса риза булмауы арҡаһында һөйләшеүҙәр 1913 йылдың ғинуарына саҡлы һуҙыла. Процесты тиҙләтеү маҡсатында, 27 ғинуарҙа бөйөк державалар, Бөйөк Британия, Германия империяһы, Австро-Венгрия, Франция, Рәсәй империяһы һәм Италия Ғосман империяһы хөкүмәтенә коллектив мөрәжәғәт менән сығалар. Мөрәжәғәттә, болғарҙарҙың Истанбулға яҡынайыуы менән бәйле, һуғыш хәрәкәттәрен Кесе Азияла йәйелдерелеү ҡурҡынысы тураһында иҫкәртелә. Шуның менән бәйле, бөйөк державалар Төркиәнең тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыуын һораған, алмашына һуғыштан һуң илде тергеҙеүгә ярҙам итергә вәғәҙә биргәндәр.\n22 ғинуарҙа төрөк хөкүмәтенең бөтә вәкилдәре лә кәңәшмәгә саҡырылған. Бөйөк державаларҙың Төркиәгә мөрәжәғәте тураһында фекер алышалар. «Һуғыштың яңынан тоҡаныуы империяны ҙур хәүеф аҫтына ҡуя һәм бындай осраҡта ҡеүәтле европа кабинеттарының кәңәшенә ҡолаҡ һалырға тура килә» тигән фекерҙән сығып, тыныслыҡ килешеүен төҙөргә кәрәклеге тураһында ҡарар ҡабул ителә.\nЙәш төрөктәр конференцияһында ҡатнашыусыларҙың фотографияһы\nӘммә Төркиәнең тыныслыҡ килешеүенә тиҙерәк ҡул ҡуйыуын теләгән дошмандары күҙаллай ҙа алмаған көтөлмәгән хәл тыуа. 23 ғинуарға, кәңәшмәнең икенсе көнөнә, Әнүәр паша етәкләгән «Берләшеү һәм прогресс]]» партияһы ағзалары һәм улар яҡлылар (шул иҫәптән офицерҙар һәм һалдаттар), хөкүмәт вәкилдәренең ултырыштар залына баҫып инәләр. Бәрелеш барышында зада бер нисә министр, атап әйткәндә, вәзир һәм хәрби министр үлтерелә. Бынан тыш, һалдаттар христиан сит ил эштәре һәм элемтә министрҙарын туҡмайҙар. Әнүәр паша залдағыларға мөрәжәғәт итеп, былай тигән: «Һеҙ Эдирне ҡалаһын һәм барлыҡ европа биләмәләрен биреү кеүек хурлыҡлы килешеүгә әҙер тораһығыҙ, ә үлемдән ҡурҡмаған милләт һуғыш талап итә, бөтә ил һәм армия исеменән һис кисектермәй отставкаға китеүегеҙҙе талап итәбеҙ».\nӘнүәр паша тәҡдим иткәнсә, кабинет отставкаға киткән. Үҙ сиратында, Ғосман империяһы менән идара итеү Йәш төрөктәр ҡулына күскән. Килеп сыҡҡан хәлдә 28 ғинуарҙа Балҡан союзы яңы төрөк хөкүмәтенә бын шундай нота ебәргән: «Моғайын, күптән түгел Истанбулда булып үткән ваҡиғалар килешеү төҙөүгә бөтә өмөттө өҙгәнлектән, союздаштар, сикһеҙ үкенесле булыуға ҡарамаҫтан, үткән йылдың 3 декабрендә Лондонда башланған килешеүҙе туҡтатыуҙы иғлан итә». Шул уҡ көндә Болғар ғәскәренең Баш командующийы төрөк командованиеһына, һуғыш 3 февралдә киске сәғәт 7-лә башлана тип, телеграмма һуғалар. Болгария һөйләшеүҙәр алып барған арала тулыһынса һуғышҡа әҙерләнгән.\nҺуғыштың икенсе осороҮҙгәртергә\nХәрби хәрәкәттәрҙең яңырыуыҮҙгәртергә\nШкодерҙы ҡамау блокадаҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Осада Шкодера\nБашҡа дәүләттәрҙең ярҙамыҮҙгәртергә\nЛондон тыныслыҡ килешеүеҮҙгәртергә\nТөп мәҡәлә: Лондонский мирный договор (1913)\nАлбания һәм КосовоҮҙгәртергә\nИкенсе Балҡан һуғышы\n↑ Задохин А., Низовский А. Пороховой погреб Европы. — М.: Вече, 2000. — С. 102—112. — ISBN 5-7838-0719-2.\n↑ Пороховой погреб, 2000\n↑ Рябинин А. Малые войны первой половины XX века. Балканы. — М.: АСТ, 2003. — С. 122—130. — 5000 экз. — ISBN 5-17-019625-3.\n↑ 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 5,16 Балканская война. 1912—1913 гг. — М.: Издание Товарищества издательского дела и книжной торговли Н. И. Пастухова, 1914. Глава «Война Болгаріи съ Турціей»\n↑ 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 6,7 6,8 Рябинин А. Малые войны первой половины XX века. Балканы. — М.: АСТ, 2003. — С. 131—147. — 5000 экз. — ISBN 5-17-019625-3.\n↑ Men 466, 2011, p. 23\n↑ Men 466, 2011, p. 33\n↑ 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Жирохов М. Болгарская авиация в Первой Балканской войне (рус.). Уголок Неба. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 21 декабрь 2008 тикшерелгән.\n↑ Ҡалып:Cit web\n↑ 11,0 11,1 11,2 11,3 11,4 11,5 11,6 11,7 Енциклопедия «България». — София: БАН, 1978. — Т. I. — С. 190.\n↑ 12,0 12,1 12,2 Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; unu төшөрмәләре өсөн текст юҡ\n↑ Недялков Димитр. Въздушната мощ:Зараждане. — Издателство «Ваньо Недков», 1999. — P. 296. — ISBN 954-8176-43-2.\n↑ Jon Guttman Air Attack Over the Dardanelles - Sidebar: September '98 Aviation History Feature (HTM). historynet.com. 4 май 2010 тикшерелгән.\n↑ 18,0 18,1 18,2 18,3 Балканская война. 1912—1913 гг. — М.: Издание Товарищества издательского дела и книжной торговли Н. И. Пастухова, 1914. Глава «Война Черногоріи съ Турціей»\n↑ 20,0 20,1 http://spbu.ru/disser2/144/disser/sokolova_dissertat.pdf 2015 йылдың 27 декабрь көнөндә архивланған. С. 253\n↑ 21,0 21,1 21,2 Могилевич А. А., Айрапетян М. Э. На путях к мировой войне 1914—1918. — Л., 1940. — С. 29—90.\n↑ 22,0 22,1 22,2 22,3 Задохин А., Низовский А. Пороховой погреб Европы. — М.: Вече, 2000. — С. 112—118. — ISBN 5-7838-0719-2.\n↑ 23,0 23,1 23,2 Косово: исторические аналогии и сегодняшние вызовы (рус.). Перспективы. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 27 декабрь 2008 тикшерелгән.\n↑ Dejan Kosanovic. Serbian Film and Cinematography (1896—1993) (инг.). Растко. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 11 февраль 2009 тикшерелгән.\n↑ Ратко Джурович. Черногорская кинематография (рус.). Montenegrina. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 11 февраль 2009 тикшерелгән.\n↑ Уходили мы в бой и в изгнание с этим маршем на пыльных губах (рус.). Солнечный ветер. Тәүге сығанаҡтан архивланған 18 август 2011. 11 февраль 2009 тикшерелгән.\nЕвдокимович А. Л. Македонский территориальный конфликт как фактор межгосударственных отношений Болгарии, Греции и Югославии (1912—1926 гг.) 2009 йылдың 10 ғинуар көнөндә архивланған. (рус.) (недоступная ссылка — история)\nThe Balkan Wars and their aftermath, 1912—June 1914 2003 йылдың 6 ноябрь көнөндә архивланған. (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Беренсе_Балҡан_һуғышы&oldid=1066267 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 30 август 2021 в 18:57\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:57 30 август 2021 үҙгәртелгән.


Пятс диктатураһы — Башҡорт Википедияһы\n1934 йылғы дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә Эстонияла барлыҡҡа килгән тарихи осор (1934 йылдың 12 марты — 1939 йылдың 12 октябре) - милләтселек осоро\nПятс диктатураһы, Пятс режимы («өндәшмәү осоро», «тынлыҡ дәүере»; эст. Vaikiv ajastu) — 1934 йылғы дәүләт түңкәрелеше һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән, демократик азатлыҡтың юҡҡа сығыуы, эстон милләтселегенең көсәйеүе, шулай уҡ ил иҡтисадының мөһим үҫеше менән ҡылыҡһырланған Эстония тарихындағы осор (1934 йылдың 12 марты — 1939 йылдың 12 октябре). Тарихтың был осоро Эстонияла ла, унан ситтә лә элеккесә бер төрлө генә аңлатылмай.\nэст. vaikiv ajastu\n12 март 1934\n1 Диктатура урынлаштырылыуы\nИкенсе конституция 1934 йылдың ғинуарында көсөнә ингән, Константин Пятс дәүләт аҡһаҡалы (президент) вазифаһында премьер-министр посын биләгән. Һайлауҙарҙа «Вапстар» партияһының ҡотолғоһоҙ еңеүенән ҡурҡып һәм, яңы конституция биргән диктаторлыҡҡа яҡын вәкәләттәрҙән файҙаланып, 1934 йылдың 12 мартында ул, тағы ла эстон армияһы башында торған Йохан Лайдонер менән бергә, дәүләт түңкәрелеше атҡара. Хәрби түңкәрелеш һөҙөмтәһендә авторитар идара итеү урынлаштырыла һәм ғәҙәттән тыш хәлдәр торошо тураһында иғлан ителә. Пятс Эстонияның Дәүләт Протекторы (Riigihoidja) тип иғлан ителә, Ветерандар лигаһы тыйыла, был ойошманың 400-ләп ағзаһы ҡулға алына, һайлау юҡҡа сығарыла, Пятс һәм Лайдонерҙың ҡарарҙарын хуплаған 5-се саҡырылышы Рийгикогуның вәкәләттәре оҙайтыла. Шуға ҡарамаҫтан, 1934 йылдың октябрендә Дәүләт йыйылышы (Рийгикогу) таратылған.\nКөнсығыш Европа илдәренең был осорҙағы атмосфераһы диктатура урынлаштырылыуға булышлыҡ иткәнен билдәләр кәрәк. Польшала (1926), Литвала (1926), Германияла, СССР-ҙа инде диктатуралар формалашҡан. Шул уҡ 1934 йылда Латвияла ла диктатура урынлаштырылған була.\nБашланған «тынлыҡ дәүере» парламент демократияһының тарайыуы һәм авторитар идара итеү менән айырылып торған. Ил менән ғәмәлдә президенттан (Константин Пятс), армия командующийынан (Йохан Лайдонер) һәм эске эштәр министрынан (Каарел Ээнпалу) торған триумвират идара иткән. 1935 йылдың мартында Эстонияла бер партиялы система индерелгән. Барлыҡ сәйәси партиялар ҙа тыйыла, улар урынына берҙән-бер идара итеүсе — «Исамаалийт» («Ватан союзы») төҙөлгән. 1934 йылдан 1938 йылға саҡлы парламент йыйылмаған. Референдумға әҙерләнгәндә, хөкүмәттең башҡарма власть органдарына йәшерен циркулярҙа яҙылған булған: «милли йыйылышҡа ҡаршы тауыш бирерҙәй кешеләрҙе яҡын юллатмаҫ кәрәк … уларҙы кисектермәҫтән полиция ҡулына оҙатыр кәрәк». 80-дең 50 округында һайлау бөтөнләй үткәрелмәгән. Хәйер, үҙҙәренең авторитар хакимлығына демократик ҡиәфәт бирер маҡсатында, дүрт йылға һуҙылған асыҡтан-асыҡ диктатуранан һуң, Пятс үҙен-үҙе президент итеп һайлауҙы ойошторған.\n1930 йылдың икенсе яртыһында сәнәғәт етештереүе үҫешә (йылына 14 %-ҡа тиклем). 1938 йылға сәнәғәт өлөшө милли килемдә 32 %-ҡа етә. Эстон экспортында сәнәғәт продукцияһы өлөшө 1920-се йылдар аҙағында 36%-тан 1930-сы йылдарҙа 44 %-ҡа үҫкән. Яңы предприятиелар булдырылған, етештереү технологиялары камиллаштырылған. 1939 йылда янар һәүерташ сығарыу 2 миллион тоннаға етә, 181 мең тонна һәүерташ майы һәм 22,5 мең тонна һәүерташ бензины етештерелгән. Ил иҡтисады өсөн туҡыу, химия һәм аҙыҡ-түлек, металл, ағас эшкәртеү, ҡағыҙ етештереү, торф һәм фосфориттар сығарыу ҙур әһәмиәткә эйә булған. Ауыл хужалығы үҫешкән була. Сәнәғәтенең ҡайһы бер тармаҡтарында сит капитал өҫтөнлөк иткән.\nВеликобритания һәм Германия Эстонияның төп сауҙа партнёрҙары булған. 1930-сы йылдар аҙағына илдең тышҡы сауҙаһында СССР-ҙың өлөшө һиҙелерлек ҡыҫҡара. Эстония сит илдәргә ит аҙыҡтарын, май, балыҡ, йомортҡа, туҡыу тауарҙары, ҡағыҙ, целлюлоза, фанера, гәүерташ майы һәм бензин, цемент һәм быяла сығарған; ситтән сәнәғәт продукцияһы һәм сеймал индерелгән.\n1930-сы йылдар Эстонияһы иҡтисадының үҙенсәлеге булып кооперативтар үҫеше торған. 1939 йылда «Эстония кооператив союзы» 284 мең ағзанан торған 3 меңдән артыҡ кооперативты берләштергән. Илдең 52 % депозитына эйә булған 200 кооператив банк 77 мең клиентты хеҙмәтләндергән һәм бөтә ссудаларҙың 51%-ын биргән. 32 мең ағзанан торған 314 һөт кооперативтары Эстониялағы майҙың 98%-ын һәм сырҙың 17%-ын етештергән.\nПятс шәхсән исем һәм фамилияларҙы эстонлаштырыу буйынса масштаблы кампания башлаған. Эстонизация кампанияһы һөҙөмтәһендә 1940 йылға илдең 250 меңгә яҡын гражданы үҙенең фамилияһын эстонлаштырған. Хәйер, 1930-сы йылдарҙың икенсе яртыһында был антропонимдарҙы мәжбүри эстонлаштырыу процесына XIX быуатта остзей немецтары немец фамилиялары биргән этник эстондар, шулай уҡ быға тиклем урыҫ исемдәре һәм фамилияларын йөрөткән сетуҙар йәлеп ителгән.\nКүп һанлы урыҫ, немец, швед телле граждандар шулай уҡ фамилияһын ирекле рәүештә үҙгәртә алған. Тел күренеше буйынса дискриминация дәүләт секторында законлаштырылған булһа ла, илдең милли аҙсылығы вәкилдәренең бик аҙ ғына өлөшө исемен алмаштырған. Шулай ҙа Пятс, әсәһе урыҫ булғанлыҡтан, нацистик Германия менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итеүгә ынтылған сиктән тыш уңдарҙан ситләшергә тырышҡан һәм СССР яғына ауышҡан.\n↑ Patriot.ee | Мартовский переворот 1934 года и «эпоха безмолвия»\n↑ Переворот 15-16 мая 1934 года\n↑ Patriot.ee | Национальная автономия в Эстонской Республике\n↑ В Эстонии — Военные и бывшие военные профессионалы России — Профессионалы.ru\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Пятс_диктатураһы&oldid=815715 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 18 июнь 2018 в 05:06\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:06 18 июнь 2018 үҙгәртелгән.


Шиғри күңелле Гөлсөм\n4 Июнь 2021, 10:11\nГөлсөм Әлибаева Яңы Таймаҫтағы Рәшит Солтангәрәев исемендәге гимназияла белем ала. Уҡыуҙа һынатмай, VII синыфты «дүртле» һәм «бишле» билдәләренә генә тамамланы.\nБик хисле ҡыҙ ул, шиғырҙар ҙа яҙа. Ижад емештәрендә тыуған йорт, ғәзиз кешеләре, йыл миҙгелдәре, хайуандар темалары сағылыш таба. Бер нисәүһе «Аҡбуҙат» журналында донъя күргәне лә бар.\n– Мин уның шиғыр яҙғанын белеп ҡалдым да бергәләп өҫтәмә шөғөлләнә башланыҡ. Беҙ төрлө конкурстарҙа ла ҡатнашабыҙ.\nУҙған йылда республика кимәлендә «Туҡай моңдары» шиғыр һөйләүселәр бәйгеһендә еңеп сыҡты. «Башавтотранс»тың 100 йыллығына арналған конкурста «Рәхмәт һеҙгә, водителдәр» шиғыры менән иң-иңе булды. Әле «Аҡбуҙатта ҡунаҡта» балалар һәм үҫмерҙәр ижады республика фольклор фестивалендә беренсе урын яуланы, – ти башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Гөлназ Флүр ҡыҙы Әҙеһәмова, ҡәләм тибрәткән ҡыҙҙың уңыштарын барлап.\nГәзит уҡыусыларына Гөлсөмдөң шиғри күстәнәстәрен дә тәҡдим итеп, илһам ҡанаттары талмауын теләйбеҙ.\nЙыл миҙгелдәре матур,\nЙәйғор кеүек бик күркәм.\nҮҙ ваҡытында күрәм.\nҠыш көнө яуа ҡарҙар,\nЯҙын йәм-йәшел донъя.\nЙәйен ҡояш ҡыҙҙырһа,\nКөҙөн ямғырҙар яуа.\nБына шулай һәр миҙгел\nҮҙенсә матур ғына.\nКүңелгә ятыр ғына.\nБар беҙҙең өйөбөҙҙә.\nҮҙен гел һыйлап торабыҙ,\nЙылы һөт ҡойоп көн дә.\nСысҡан тота ул йүгереп,\nЯлҡауланып тик ятмай.\nЯныма килеп етә лә\nБер туҡтауһыҙ мырылдай.\nГөлсөм ӘЛИБАЕВА, VII синыф уҡыусыһы.