Вирустың “йыуашайыуына” иҫәп тоторғамы?\n13 Июль , 18:00\n“Беҙгә һәр ваҡыт ҡаршы ярҙағы үлән йәшелерәк күренә...”\nБөтә донъя, шул иҫәптән илебеҙ ҙә, коронавирустың өсөнсө тулҡынын ҡаршыларға мәжбүр. Ковидтың тәүге штамдары артынан яңылары килә. Британия штамын тағы ла ҡурҡынысыраҡ һинд штамы алмаштырҙы, аҙаҡ “перуа” тип аталғаны һөжүм итә башланы. Донъяны ялмаған был вирустың ҡасан “мәрхәмәтлерәк” була барыуын, ҡәҙимге тормошҡа ҡайтыу мөмкинлеген көтмәгән кеше юҡтыр.\nЗәхмәтте еңерлек ҡеүәткә эйә тылсымлы вакцинаның яҡын арала уйлап табылыуы мөмкинме? Һорауҙар ифрат күп. Ошо йәһәттән биология фәндәре докторы, вирусолог, АҠШ профессоры Анча Баранованың “V1.ru” баҫмаһы һорауҙарына биргән яуаптарының бер нисәһен уҡыусылар ҡарамағына тәҡдим итәбеҙ. Проблемалар уртаҡ, тимәк, хәл итеү юлдары ла.\nНи өсөн вирус торған һайын хәүефлерәк була бара? Профессор әйтеүенсә, донъяла коронавирустан да ҡурҡынысыраҡ тиҫтәләгән вирус бар. “Вирус туҡтауһыҙ үҙгәреп тора. Хәтерегеҙҙә булһа, беҙҙә уның “альфа” тип аталған варианты ғына бар ине. Аҙаҡ “бета”, “гамма” күренде, хәҙер тағы ла хәүефлерәк “дельта” тигәне тарала. Һәм шунда уҡ “альфа” варианты онотолдо. “Дельта” уны еңде. Һеҙ хәҙер беҙҙә Перу иленән килгән “лямбда” варианты барлығын да беләһегеҙҙер.\nБеҙ әлегә уның “дельта” йәки “гамма” вариантына ҡаршы тора алыу мөмкинлеген белмәйбеҙ, – ти профессор. – Бразилияла бығаса ошо ике вирус өҫтөнлөк итте, үҙ-ара көрәште һәм күп кешегә сир йоҡторҙо. Ҡыҫҡаса әйткәндә, вирустың эволюцияһы дауам итә”.\nПрофессорҙың әйтеүенсә, вирустың яңы варианттарынан һаҡланыу өсөн беҙгә пандемияның беренсе һәм икенсе тулҡындарындағыға ҡарағанда ла антиесемдәрҙең ҙур титры кәрәк: “Кешенең антиесемдәре булған рәүештә лә, улар етешмәгән осраҡта, тап вакцина һөҙөмтәһендә был һанды арттырып була. Тимәк, вакцина яһатып, үҙегеҙҙе нығыраҡ яҡлай аласаҡһығыҙ.\nНиндәй вакцинаны яһатырға, тип баш ватмағыҙ. Уларҙың араһында айырма юҡ тиерлек. Бары был йәһәттән кәңәштәр генә бар. Бөтәһе лә пульмонология тарафынан раҫланған, ә клиник һынауҙар нигеҙендә түгел. Мәҫәлән, былтыр сирләп китеп, аҙаҡ тест биргәндә, антиесемдәрегеҙҙең барлығын асыҡлаһағыҙ, бер компонентлы вакцина ҡаҙатыу яҡшы һөҙөмтә бирәсәк. Был саҡта антиесемдәрегеҙҙе үҙегеҙҙе һаҡларлыҡ юғары кимәлгә күтәрә аласаҡһығыҙ”.\nАнча Баранованың әйтеүенсә, ҡабаттан яһалған прививканан һуң антиесемдәр күтәрелмәһә, тимәк, һеҙҙең иммунитеттың яуабы шундай көслө, ул вирустың “тетмәһен теткән” тигән һүҙ. “Был саҡта башҡа вакцина тураһында уйларға кәрәк. Күптәр: “Ҡайһы вакцина яҡшыраҡ? Беҙҙә Pfizer ҙа, Моdernа ла юҡ”, – тип зарлана. Беҙгә һәр ваҡыт ҡаршы ярҙағы үлән йәшелерәк күренгәнгә күрә шулай уйлайҙарҙыр...\nЯҡын арала Рәсәйҙә һәм АҠШ-та башҡа вакциналар ҙа барлыҡҡа килеүе ихтимал. АҠШ-та етештерелгән препараттар үтә ҡиммәт, уны бер бюджет та күтәрә алмаҫ. Уның ҡарауы, яңы вакцина уйлап табылды – Novavax. Һынауҙарҙы бик уңышлы үтте. Өҫтәүенә, ул ҡиммәт булмаясаҡ, оҙаҡламай Һиндостанда етештерелә башлауы ихтимал. Бөтәбеҙгә лә, нисек тә булһа, ошо өсөнсө тулҡын һынауын үткәрергә кәрәк, “Спутник V” препараты менән ревакцинацияны дауам итергә тейешбеҙ. Әлегә “Кови Вак”ты тотош ил халҡын тәьмин итерлек күләмдә етештереп булмай, булғанын файҙаланайыҡ, барыһы ла яҡшы буласаҡ!” – тине Анча Баранова.\nПрофессор фекеренсә, эволюция ҡанундары ҡәтғи, уларҙы бер кем дә кире ҡаға алмай, шуға күрә вирустың көсһөҙләнеүе өсөн ваҡыт ҡына кәрәк. Тик ул ваҡыттың күпмегә һуҙылыуы билдәһеҙ. “Әлегә һаулыҡ һаҡлау тармағына көсөргәнеш артмаһын өсөн тырышырға кәрәк, башҡа юл юҡ”, – ти ғалим. Ул “Спутник V” вакцинаһының башҡалар менән сағыштырғанда бер нисә тапҡырға таҙараҡ, ҡушымталарһыҙ булыуын билдәләне. “AstraZeneca вакцинаһында кеше аҡһымы бик күп. “Спутник V” күрһәткестәре иһә таҙараҡ”, – тине ул.\nДинә АРЫҪЛАНОВА әҙерләне.


Ғүмер ҡәҙерен белә ғүмәрҙәр09.10.2018\nТөпкөлдәге тамырҙарыбыҙҙы һаҡлар көс бар.\nТөбәктең Ғүмәр ауылы халҡы берҙәмлеге, дәртлелеге менән айырылып тора. Күмәкләп экологик өмәгә сыҡһындармы, байрамдар, ғәйет көндәре үткәрһендәрме, ярыш уҙғарһындармы – сараларҙың барыһында ла халыҡ ҙур теләк менән әүҙем ҡатнаша. Эйе, бер һүҙле, уртаҡ уйлы улар. Ауылда егерме йылдан ашыу клуб юҡ тип тә тормайҙар, күпселек байрамдарҙы, үҙҙәре әйтмешләй, “гәлсәр клуб”тарында – урамда үткәрәләр, ғәйеттәрҙә, һөйләшеп, йорттарҙа йыйылалар. Ғөмүмән, үҙ көнөн үҙҙәре күреп, донъяның матурлығына һоҡланып, балалар үҫтереп, күпләп мал тотоп, бынамын итеп йәшәй ҡәрҙәштәребеҙ. Ауыл халҡының ихласлығы, уңғанлығы, ныҡышмаллығы хайран ҡалмалы.\nҒүмәр Ярат ауыл биләмәһенә ҡарай, район үҙәгенән ҡырҡ саҡрым алыҫлыҡта ята. Ундағы 93 йортта 280 самаһы кеше йәшәй. Ауыл халҡының уртаса йәше – 53, иң өлкәндәре Зөлхизә Янтова 85-ен тултыра.\nТыуым хәленә килгәндә, алты ҡатын “Әсәлек даны” миҙалы менән бүләкләнгән, тағы икәүгә документтар әҙерләнгән. Күптән түгел Рәлиә менән Байыҡ Үҙәнбаевтарҙың Салауат исемле улы донъяға килгән. Ауылда 18 йәшкә тиклемге 78 бала иҫәпләнһә, мәктәпкәсә йәштәгеләр – 50-нән ашыу. Был күрһәткестең тағы ла артырына ышандырҙы ғүмәрҙәр.\nАуылда мәктәпкәсә йәштәгеләрҙе ҡыҫҡа ваҡытҡа ҡалдырыу өсөн иҫәпләнгән “Алтынай” төркөмө һәм фельдшер-акушерлыҡ пункты эшләй.\nУҡыусылар күрше Яратҡа йөрөп уҡый. Иҡтисади хәлгә килгәндә, Айгиз Йәрмөхәмәтовтың крәҫтиән (фермер) хужалығы, таҡта ярыу цехы бар. Ир-егеттең күбеһе вахта ысулы менән ситтә йөрөп аҡса таба, ҡайһы берҙәре ауыл янындағы карьерҙа шәхси эшҡыуарҙарға таш сығара.\nАуыл халҡы күпләп мал тота, ҡош-ҡорт аҫрай, төп килем ит, һөт продукцияларынан, картуфтан алына. Ҡатын-ҡыҙ емеш-еләк, бәшмәк йыйып һата.\nТарихи сығанаҡтарға ҡарағанда, Ғүмәр 1816 йылда ауыл булараҡ телгә алына. Уның башлығы һәм сотнигы була. Төйәккә нигеҙҙе Ҡарағужа, Мырҙабай ауылы кешеләре һала. Тәүгеләрҙән булып Дәүләтбай, Үлмәҫбай, Юлғотло Юлымбәтовтар, Йомағол Байғазин, Абдулкәрим Өмөтбаев, Аҡбирҙе Күрмәкәев, Ишсура, Таңатар Дәүләтсуриндар күсеп ултыра. Мәмбәт ауылынан 60 йәшлек Мостафа менән Хәмзә Ғүмәровтар ҙа бында килеп нигеҙ ҡора. Ир-уҙамандар араһынан Миңлебай Хоҙайғолов 1812 йылғы Ватан һуғышында ҡатнашһа, Йосоп Юлбирҙиндың 1806 – 1807 йылдарҙа Рәсәйҙең Францияға ҡаршы яуында башҡорт полкы составында ҡатнашҡаны билдәле.\nХалыҡтың төп шөғөлө малсылыҡ була. Ғүмәр 1816 йылғы иҫәп алыуҙа 14 ғаиләле ауыл тип теркәлә. Унда Шаһмөхәмәт Юлбирҙин, Юлдашбай Аҡбирҙин, Таңатар Дәүләтсурин, Усман Рәжәпов, Йомағол Байғазин, Әбделкәрим Өмөтбаев, Дәүләтбай Юлымбәтов һәм башҡа ир-егеттең йәшәүе асыҡлана. 1833 йылғы иҫәп алыуҙағы документтарға ҡарағанда, йорт старшинаһы тип Байыш ауылынан күсеп килгән Килмөхәмәт Юлыев менән Йосоп Юлбирҙин атала. Был осорҙа Ғүмәрҙә 56 хужалыҡ, 166 ир-ат, 147 ҡатын-ҡыҙ иҫәпләнә. Йәрмөхәмәт Юлыев атлы уҙаман 1834 йылда Ҡабыҡҡыуыш утарына старшина итеп күсерелә һәм әлеге Йәрмөхәмәт ауылына нигеҙ һала.\n1920 йылда Ғүмәрҙә 52 йорт булғаны, 277 кеше йәшәгәне яҙып ҡалдырылған. Батҡаҡлы һәм Тирмеш йылғалары ҡушылған урында Василий исемле кешенең тирмән быуаһы була. 1921 йылғы аслыҡта халыҡ күпләп ҡырыла, шунлыҡтан ауыл бәләкәйләнә. Колхозлашыу йылдарында кешеләр “Урал” колхозына инә. 1935 йылда Ишмөхәмәт Күскилдин, Динислам Үҙәнбаев, Һибәт Баймөхәмәтов, Ғәйникамал Заманова, Байыш ауылындағы тракторсылар курсын тамамлап, төйәкте заманса үҫтереү маҡсатында ҡайта.\nБөйөк Ватан һуғышына Ғүмәрҙән 60-тан ашыу ир-егет оҙатыла, шуларҙың күбеһе яуҙа батырҙарса һәләк була.\nАҙандан һыҙылыр таңдар\nҒүмәргә килеп кергәс тә, ауыл уртаһындағы иман йорто янында эшләп йөрөгән ир-ат иғтибарҙы йәлеп итте. Араларында өлкән йәштәгеләр ҙә бар. Яҡындан танышҡас, ауыл халҡының үҙ көсө менән мәсет төҙөгәненә төшөндөк. Бесән ташылып, картуф алынғас, бер төркөм ир-егет иман йортондағы эске эштәрҙе башҡарырға тотонған. Урындағы имам-хатип Йосоп Үҙәнбаев әйтеүенсә, 2016 йылда халыҡ мәсет төҙөү мәсьәләһен күтәргән. Барыһы ла риза булғас, һәр кем мөмкинлегенә ҡарап аҡса биргән, ҡырҙа эшләгән һәм йәшәгәндәр ҙә изге эштән ситтә ҡалмаған. Әйткәндәй, Ғүмәрҙә элек таш мәсет булған, тик ул совет осоронда емерелгән.\nХалыҡтың әүҙемлеге һәм берҙәмлеге эште тиҙ арала башҡарыуға булышлыҡ итә. Мәҫәлән, Әҡсән Үҙәнбаев атлы уҙаман мәсет өсөн ҙур бура биргән, уға янлап төкәтмә ултыртылған. Хәмзә Үҙәнбаев иман йортоноң манараһын эшләргә ярҙам итһә, айҙы мөфтөй Нурмөхәмәт хәҙрәт Ниғмәтуллиндың кәңәше буйынса яһатып алғандар. Һиҙиәтулла Үҙәнбаев төкәтмә төкөтөүҙең бар сығымын үҙе ҡаплаған. Ауыл аҡһаҡалы Йосоп Үҙәнбаев, депутаттар Әҙеһәм Әхмәтйәнов, Айгиз Йәрмөхәмәтов даими рәүештә төҙөүселәргә үҙ кәңәшен бирә, бар хәленсә ярҙам итә. Әйткәндәй, ауылдағы берҙән-бер эшҡыуар Айгиз Йәрмөхәмәтов иман йортон һалыуға аҡсаһын да, ваҡытын да, транспортын да йәлләмәй, төп бағыусыларҙың береһе булып тора.\n– Быйылға, әлбиттә, мәсетте өлгөртөп булмаҫ, шулай ҙа, иншаллаһ, киләһе йылда асырбыҙ тигән өмөт бар, – ти имам-хатип. – Барыбыҙ ҙа ул ваҡиғаны түҙемһеҙлек менән көтәбеҙ, дини байрамдарҙы бергәләшеп үткәрер, йома намаҙҙарына күмәкләп йөрөр инек тип хыялланабыҙ. Аллаға шөкөр, халҡыбыҙ иманлы, хаҡ юлға ынтыла. Йәш быуын да шундай тәрбиә алып үҫә.\nКүмәкләгән – яу ҡайтарған, ти халыҡ. Ғүмәрҙәрҙең изге эште атҡарып сығырына ышаныс ҙур. Киләсәктә, ауылды нурға күмеп, иман нурҙары таралыр, таңдарҙы аҙан тауышы биҙәр.\nБында тәрбиәләнгән кескәйҙәрҙе ауыл халҡы “беҙҙең алтындарыбыҙ”, “ауылдың киләсәге” тип яратып тора. Балалар баҡсаһының хәл-торошона ҡарап, алдағыны аныҡ билдәләргә мөмкин. Был йәһәттән ғүмәрҙәргә борсолорға урын юҡ. Йәштәрҙең байтағы ауылда төпләнергә тырыша, сабыйҙар үҫтерә.\nБаҡса мөдире Миңзәлә Үҙәнбаева әйтеүенсә, әле бында 16 ҡыҙ һәм малай тәрбиәләнә. Улар өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған. Был йәһәттән Миңзәлә Мират ҡыҙының тырыш хеҙмәтен баһаларға кәрәк. Тәрбиәсе Йәмилә Үҙәнбаева менән икәүләп улар йәш быуынға яҡшы тәрбиә биреү өсөн күп көс һала. Ата-әсәләр менән тығыҙ бәйләнеш булдырылған. Бер генә сара ла уларһыҙ үтмәй, бинаны төҙөкләндереүҙә, таҙартыуҙа ла һәр саҡ ярҙам ҡулы һуҙалар.\n– Балаларҙы мәктәпкә әҙерләү, һәләттәрен асыу йәһәтенән маҡсатлы эш алып барабыҙ, – ти мөдир. – Алдынғылар иҫәбенән төшкәнебеҙ юҡ.\nБыға үҙебеҙ ҙә шаһит булдыҡ. Кескәйҙәр беҙҙе йыр-моң менән ҡаршы алды, ҡобайыр әйтте, бейеп тә алды. Бигерәк тә ҡыҙҙарҙың “Кемдең ҡурсағы матурыраҡ?” тигән уйыны һоҡландырҙы.\nБындағы “Башҡорт өйө” мөйөшө зауыҡ менән йыһазландырылған: ата-бабабыҙҙың кәсептәрен, өләсәй-инәйҙәрҙең ҡул эшенә маһирлығын, халҡыбыҙҙың тормош-көнкүрешен сағылдырған әйберҙәр, милли кейем, һауыт-һаба... Улар йәш быуын күңелендә тарихыбыҙға, мәҙәниәтебеҙгә һөйөү тәрбиәләй, илһөйәрлек, ватансылыҡ тойғоларын нығыта. Айырыуса балаларҙың барыһының да милли кейемдә булыуы һоҡландырҙы.\nЙылылыҡ, ихласлыҡ хөкөм һөрә бында. Балаларҙың шат тауыштары тынмай. Баҡсаның биләмәһендә төрлө сәскәләр үҫә, уйын майҙансығы булдырылған. Әйткәндәй, “Берҙәм Рәсәй” партияһының “Аныҡ эштәр” программаһына ярашлы, ауылда балалар майҙансығы төҙөү ҡаралған. Әле урыны әҙерләнгән.\nБилдәле булыуынса, һуңғы йылдарҙа ауылдарҙа ағинәйҙәр ҡоро әүҙем эшләй. Уларҙың башланғысы менән тәрбиәүи саралар ойошторола, онотола барған йолалар тергеҙелә, дини байрамдар үткәрелә. Ҡор ағзалары халҡыбыҙҙың рухи ҡиммәттәрен һаҡлауҙы, йәш быуынға еткереүҙе маҡсат итеп алған. Үҙҙәре өлгө, үрнәк күрһәтеп йәшәгән ағинәйҙәрҙең һүҙе, кәңәштәре, өгөт-нәсихәттәре, башҡарған изге ғәмәлдәре ифрат әһәмиәтле.\nБеҙ барғанда, Ғүмәр ағинәйҙәре һарыҡ йөнөнән төрлө әйберҙәр эшләү серҙәре менән уртаҡлашыу маҡсатында йыйылғайны. Ауылда һарыҡ ҡырҡыу өмәләре үткән, егәрле килендәр йөндө тетеп тә өлгөргән. Малдың был төрөн шәхси хужалыҡтарҙың һәр береһендә тиерлек аҫрайҙар. Әйткәндәй, һарыҡ йөнөнөң сифаты уны нисек ҡарауҙан, тәрбиәләүҙән килә икән. Малды йылы ҡурала тотоу, һолоно йышыраҡ ашатыу ҙа яҡшы һөҙөмтәгә килтерә, ти хужабикәләр.\nҒүмәр ауылы ағинәйҙәре айырыуса кейеҙ баҫыуға оҫта. Олораҡтар үҙенең белгәндәрен ҡыҙ-килендәренә өйрәтергә тырыша. Йәшерәктәр йөн иләп, уны орсоҡта сиратып, ойоҡбаш-бейәләйҙәр бәйләһә, бәғзеләре баҡта йөнөнән ҡыҙҙарына бирнәлек йылы, йомшаҡ юрғандар, диван түшәктәре әҙерләй. Быйма хаҡында әйтеп тораһы ла түгел.\nАғинәйҙәр һарыҡ йөнөнөң файҙаһы хаҡында ла бәйән итте. Мәҫәлән, ул сайырлы икән, быуындар һыҙлағанда, тире ауырыуҙары яфалағанда бәйләгәндәр, ябынып та ятҡандар. Әйткәндәй, элек кейәүгә оҙатылған ҡыҙҙың бирнәһендә һарыҡ йөнөнән һуғылған балаҫ, баҡтанан һырылған юрған булыуы мотлаҡ һаналған. Заман башҡа – заң башҡа, тип әйтергә күнекһәк тә, бөгөн дә ҡайһы бер йәш килендәрҙең бирнәһендә һарыҡ йөнөнән эшләнгән ҡорама юрғандар осрап ҡуя. Тимәк, йола дауам итә.\nҺарыҡ йөнөнөң файҙаһы, шифаһы хаҡында Зөбәйҙә Үҙәнбаева, Хивизә Тләүсина, Нурзиә Юлыева инәйҙәр сәғәттәр буйы һөйләй ала. Улар, һораусы булғанда, үҙҙәре бәйләгән бейәләй-ойоҡбаштарын һатып та ебәрә. Аҡ йөн ныҡлы, йылы булыуы менән айырыла, шуға ошо төҫтәге ойоҡбаштар тиҙ үтә, ти инәйҙәр.\nЙола тотҡан хур булмаҫ, ти халыҡ. Ысынлап та, милләтебеҙҙең рухи хазинаһын тәшкил иткән, онотола барған йолаларҙы тергеҙеү, йәш быуынға күрһәтеү, иң мөһиме, дөрөҫ атҡарып сығыу – Ғүмәр ағинәйҙәренең төп маҡсаты. Шуныһы ла ҡыуаныслы: улар менән берлектә урта йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған “Ҡыҙҙар-йондоҙҙар” клубы ла уңышлы эшләй. Ауылда үткән барлыҡ сараларҙың башында тора улар, халыҡты әйҙәгән, ойошторған көс булып торалар.\nӘсәле-ҡыҙлы Әлфиә һәм Мәүлиҙә Йомағужиналар икеһе лә ижад менән шөғөлләнә. Әлфиә Фәрит ҡыҙы шиғырҙар, хикәйәләр яҙһа, Мәүлиҙә һынлы сәнғәтте үҙ иткән – һүрәтте оҫта төшөрә.\n2015 йылдың февралендә Ғүмәр балалары күрше Яратҡа йөрөп уҡый башлағас, ғүмерен уҡытыусылыҡҡа арнаған Әлфиә Йомағужинаға ла ошондай хеҙмәт рәүешенә өйрәнергә тура килә. “Беҙҙе автобус көн һайын килеп ала һәм аҙаҡ кире илтеп ҡуя. Әммә балаларыбыҙ дәрестән һуң үткәрелгән түңәрәктәргә йөрөй алмай, – ти педагог. – Шулай ҙа аптырап ҡалманыҡ: ҡыҙымдың һүрәт төшөрөүгә һәләте барлығын белгәс, уны II кластан уҡ аҙнаһына өс мәртәбә Баймаҡ ҡалаһындағы Ғата Сөләймәнов исемендәге Башҡорт сәнғәт мәктәбенә йөрөтә башланыҡ. Уны тамамлап, танытма алды”.\nМәүлиҙә уҡыуҙа ла һынатмай, тик “бишле” билдәләренә өлгәшә. Ул төшөргән картиналар төрлө күргәҙмәләргә ҡуйыла, ярыштарҙа һәр саҡ призлы урын яулай. Һынлы сәнғәтте бала саҡтан үҙ иткән ҡыҙ айырыуса хайуандарҙы ярата, уларға һүрәттәрендә ҙур урын бирә. “Киләсәктә мал табибы булырға хыялланам. Бесәй яратам, ҡайһы бер кешеләрҙең уларға ҡарата ҡаты мөнәсәбәтен аңлай алмайым”, – ти Мәүлиҙә.\nӘсәһе Әлфиә Йомағужина иһә буш ваҡытында күңелендә урғылған хистәрҙе шиғри юлдарға һала, тормошсан хикәйәләр ижад итә. Уның әҫәрҙәре гәзит-журнал биттәрендә баҫылып тора, китаптары үҙнәшер юлы менән донъя күргән. Үҙе — Рәйес Түләков исемендәге “Йәнгүҙәй” әҙәби берекмәһенең иң әүҙем ағзаһы.\n“Үҙебеҙҙең доктор ул!”\nШулай тип йөрөтә Динә Ҡунысбаеваны ауыл халҡы. Яраттан көн һайын эшкә килгән фельдшер күптән инде ғүмәрҙәрҙең “үҙ докторы”на әйләнгән.\nАуылдың фельдшер-акушерлыҡ пункты бәләкәй генә ағас йортта урынлашҡан, ҡыш утын менән йылытыла. “Ауырып киткәндә яныбыҙҙа фельдшер булыуы – үҙе бәхет”, — ти ғүмәрҙәр. Көнмө, төнмө, ҡармы, буранмы – ниндәй генә ваҡыт булыуға ҡарамаҫтан, һәр саҡ эш өҫтөндә Динә Ҡунысбаева. Күрше ауылдан йөрөп эшләргә тура килһә лә, был һөнәрҙе һайлағанына бер ваҡытта ла үкенгәне юҡ, киреһенсә, кешеләргә ярҙам күрһәтә алыуы менән бәхетле ул.\n– Ауыл халҡы үҙ сәләмәтлегенә ныҡлы иғтибар итә тип әйтмәҫ инем, – ти Динә ханым. – Күпселек осраҡта хәле бөтөп, тән температураһы юғары күтәрелгәс генә мөрәжәғәт итәләр. Йорт мәшәҡәттәренән бушамай, сирҙе аҙҙырып ебәргәндәр ҙә бар. Ә былай, дөйөм алғанда, араларында сәләмәт тормошҡа ынтылғандар, спортты яратҡандар бихисап. Ауылдың матур ерҙә урынлашыуы ла һаулыҡҡа ыңғай йоғонто яһамай ҡалмай. Ҡан баҫымының юғарылығына, йөрәк сирҙәренә зарланғандарҙың күбеһе – өлкән йәштәгеләр. Ғәҙәттә, көнөнә унға яҡын кешене ҡабул итергә тура килә. Сабыйҙарҙы, мөмкинлектәре сикләнгәндәрҙе өйҙәренә барып ҡарайым.\nДинә Ҡунысбаева 2011 йылда Сибай медицина колледжын тамамлағас, Баймаҡ үҙәк дауаханаһында эшләгән. Быйыл март айында ғаилә Яратҡа күсеп ҡайтҡан. Ире Марсель менән Тимур исемле малай, Дилә һәм Мәҙинә исемле ҡыҙҙар үҫтерәләр.\nИшле ғаиләнең мәшәҡәте лә, шатлығы ла күп\nҒүмәрҙә тыуып үҫкән һәм ошонда уҡ төпләнеп, ете балаға ғүмер биргән, үҙ көсө менән күркәм йорт һалып сыҡҡан Эльвира менән Радик Үҙәнбаевтар – ауылда иң өлгөлө ғаиләләрҙең береһе. Йорт хужабикәһенә 2013 йылда “Әсәлек даны” миҙалы тапшырылған.\n– Күмәк бала тәрбиәләүе һис тә ҡыйын түгел, – ти ул, йылмайып. – Өлкәнерәктәре бәләкәйҙәрен ҡарарға ярҙамлаша, бер-береһен ҡәҙерләп үҫәләр. Ишле ғаиләнең көсө шунда бит: балалар үҙ-ара татыу, улар араһында туғанлыҡ хисе көслө була. Барлыҡ эштәрҙе бергәләшеп башҡарабыҙ, ул-ҡыҙҙарыбыҙҙың һәр ҡайһыһының яратҡан шөғөлө бар.\nХәҙер инде балаларҙың иң өлкәне Нурзилә Сибай педагогия колледжын тамамлап, ҡаланың “Ҡурай” балалар баҡсаһында музыка етәксеһе булып эшләй. Миңзирә лә, апаһы кеүек, ошо уҡ уҡыу йортонда белем ала, музыка бүлегенең беренсе курс студенты. Миңзилә, Нургизә һәм Рәсүл иһә – Ярат урта мәктәбе уҡыусылары, тик яҡшы билдәләргә өлгәшәләр. Рәдиф менән Рәдим әле бәләкәй. Ғаиләлә ҡыҙҙарҙың барыһы ла йыр-бейеүгә маһир. Рәсүл иһә бәләкәйҙән шахмат уйнарға ярата. Ауылда, мәктәптә, районда ойошторолған ярыштарҙа һәр саҡ еңеү яулай.\nҒаилә башлығы эштә булғанлыҡтан, йорт мәшәҡәттәре күпселек осраҡта Эльвира Әхтәм ҡыҙының иңенә төшә. Күпләп мал тоталар, ҡош-ҡорт аҫрайҙар, йәшелсә-емеш үҫтерәләр. Хужа, йорт янында үҙ ҡоҙоҡтары булһа ла, баҡсаға һыуҙы һәр иртә эргәләге Батҡаҡлы йылғаһынан ташырға ғәҙәтләнгән. Тәбиғи һыуҙың көсө шул тиклем көслө, күрәһең: йыл һайын мул уңыш алалар.\nХужабикә ҡул эштәренә лә оҫта. Заманында тегенсе һөнәренә уҡыған ҡатынға был белеме донъя көткәндә ныҡ ярҙам итә. Ул балаларына мәктәп формаһы, алъяпҡыс, шулай уҡ һораған кешеләргә милли кейем дә тегеп бирә. Бәйләү оҫталығы хаҡында әйтеп тораһы ла түгел: ҡул йылыһы, күҙ нурҙары һалынған әйберҙәре – йорттоң бер йәме. Уларҙы бүләк итеп биреп, туғандарын, әхирәттәрен дә һөйөндөрә.\nКүмәк балалы ғаиләләр осто-осҡа ялғап йәшәй, тип уйлағандар бар. Һис тә дөрөҫ түгел. Киреһенсә, улар матур, етеш донъя көтә, балалары тәүфиҡлы, эш һөйөүсән булып үҫә. Бындай ғаиләләрҙә эскелек кеүек насар күренештәр юҡ, барыһы ла балалар мәнфәғәтендә башҡарыла, уларҙы уҡытыу, республикабыҙға, илебеҙгә кәрәкле кеше, һөнәр эйәһе итеп үҫтереү бурысы алға ҡуйыла. Ғаилә ҡиммәттәренә ныҡлы иғтибар бүленә. Үҙ сиратында балалар ата-әсәһе йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәй.\nЙәшлек мөхәббәтенә тоғро ҡалған, тормошта үҙ урынын тапҡан, тыуған ерендә төпләнеп, ете балаға ғүмер биргән, сәләмәт тормош алып барған, донъяһын матур, нурлы иткән, үҙ көсөнә, хеҙмәткә таянып йәшәгән Эльвира менән Радик Үҙәнбаевтарға нисек һоҡланмайһың да уларҙы нисек башҡаларға өлгө итеп ҡуймайһың инде?! Тап улар кеүек илһөйәр, рухлы ғаиләләр – милләтебеҙҙең, дәүләтебеҙҙең ныҡлы нигеҙе, ышаныслы терәге.\n“Ҡотло булһын туйығыҙ!”\nКөҙ – муллыҡ айы ғына түгел, туйҙар осоро ла. Ошондай күркәм ғүмер байрамын билдәләгән йәштәр менән яҡындан танышырға булдыҡ.\nҒүмәр ауылы ҡыҙы Гөлназ менән Йылайыр районы егете Тимур Исламғоловтарҙың туйына ике яҡтан да ҡунаҡтар күп йыйылған.\n– Өфөлә “Ете ҡыҙ” фонтаны янында осрашып таныштыҡ, – ти бәхетле йәштәр. – Икебеҙҙең дә эшебеҙ бар, тик әлегә йәшәү урыныбыҙ юҡ. Киләсәктә үҙ йортобоҙҙо төҙөп, күмәк бала үҫтерергә теләйбеҙ.\nБашҡорт туйы йолаларһыҙ үтәме ни?! Ауылдың ағинәйҙәре милли кейем кейеп, таҡмаҡ әйтеп, йыр-моң менән ҡаршылаған йылайырҙарҙы. Урамды йәмләп ҡоролған аҡ тирмәлә мәжлес уҙған, йәштәргә изге теләктәр еткерелгән.\nСыуаҡ көҙгә йәм өҫтәп, машиналарға төрлө шарҙар тағып, урам буйлап үткән йәштәрҙең туй тантанаһы ғүмәрҙәрҙең күңелендә оҙаҡ һаҡланыр. Иң мөһиме – йәштәр бәхетле, ҡорған нигеҙҙәре ныҡлы булһын.\nҒүмәрҙәр күптән түгел уҙған һайлау сараһын ойошҡанлыҡ менән үткәргән. Тауышыбыҙҙы биргән депутат киләсәктә ауыл халҡы күтәргән проблемаларҙы хәл итеүҙә ышаныслы терәк булыр, тип өмөтләнә улар.\nАлдан әйтелгәнсә, ауылда ике социаль объект бар, унда өс кеше эшләй. Уҡытыусыларҙың бер нисәүһе Ярат мәктәбенә йөрөп белем бирә. Ситтән килгән хужаларға ялланып, карьерҙа таш сығарғандарҙы иҫәпкә алмағанда, башҡа эш урыны юҡ, шулай ҙа шәхси магазин тотҡандар бар. Йәштәр араһында үҙ кәсебенә тотонғандар артһын ине тигән теләктә өлкәндәр.\nАуылда, алда әйтелгәнсә, клуб, китапхана юҡ. Аҙнаһына бер тапҡыр булһа ла күсмә китапхана ойошторолһон ине тигән теләктә ғүмәрҙәр. Халыҡ уҡырға ярата, әммә һәр китап артынан Яратҡа йөрөп булмай бит. Таш сығарғандарҙың артынан соҡорҙар, карьерҙар ҡалыуы ла борсой ғүмәрҙәрҙе – был ауыл тәбиғәтенә ҙур зыян килтерә.\nНисек кенә булмаһын, тыуған яғының, тормоштоң ҡәҙерен белеп йәшәй бында халыҡ. Тырыш, уңған, дәртле, йыр-моңға маһир улар. Шуға ла ғаиләләр үҙ-ара татыу, ныҡлы, балалар ишле, ашлы. Әйткәндәй, дәртле, сәмле ғүмәрҙәр быйыл районда ойошторолған “Сәләмәт ауыл” конкурсында ҡатнаша, еңеүгә ҙур өмөт бағлай. Бындағы бар саралар ҙа айыҡ йәшәү рәүешен, спортты пропагандалауға ҡорола. Яраттар менән бергә футбол уйыны үткәрһендәрме, сәкән һуҡһындармы, балыҡ ҡармаҡлаһындармы, велосипедта йөрөһөндәрме – барыһы ла сәләмәт тормошҡа бер аҙым булып тора. Ауылдың дәртле ойоштороусыһы, әйҙәүсеһе Миңзәлә Үҙәнбаева етәкселегендә үткән һәр сара, уларҙа ауыл халҡының ихлас ҡатнашыуы хуплауға, маҡтауға лайыҡ.\nБына, яҙғандарыбыҙға ҡеүәт өҫтәп, урам буйлап бер төркөм малайҙар велосипедта уҙҙы... Улар артынан өлкән йәштәге Рәхимйән Тләүсин дә шәп-шәп үтеп китте... Эйе, бер тапҡыр бирелгән ғүмерҙе һәр кем ғүмәрҙәр кеүек баһалай белһә, лайыҡлы йәшәргә тырышһа, тормош ни тиклем матур, мәғәнәле, бәхетле булыр ине!


22 Апрель 2019, 14:04\nӨФӨ, 2019 йыл, 22 апрель. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/. Стәрлетамаҡ бейеү театры Ҡырғыҙстанда Халыҡ-ара бейеү конкурсының икенсе премияһын яуланы. Башҡортостан артистары «Ағиҙел тулҡындары», «Беләҙектәр» сағыу хореография композицияларын, шулай уҡ «Халҡыма» яңы йыр-хореография композицияһын тәҡдим итте.\n«Өс номер ҙа жюриҙың юғары баһаһын һәм тамашасылар араһында танылыу алды. Бында етәксенең — баш балетмейстер, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Эльвира Дауытованың һәм бейеү театрының һәләтле артистары: Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Лилиә Хәбибуллина, Әлиә Арыҫланова, Дилә Ҡашҡарова, Наҙгөл Арыҫланова, Регина Атаякова, Эмма Яҡупова һәм Зилиә Бәхтиеваның хеҙмәте ҙур», — тип белдерҙеләр Стәрлетамаҡ театр-концерт берләшмәһендә.\nКонкурс 2019 йылда Төрки донъяһының мәҙәни баш ҡалаһы тип иғлан ителгән Ош ҡалаһында уҙҙы. Төрки дәүләттәре үҙҙәренең этник бейеүҙәрен күрһәтте. Конкурста Азербайжан, Төркмәнстан, Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм башҡа илдәрҙән артистар ҡатнашты. Сараны ойоштороусы — ТӨРКСОЙ халыҡ-ара төрки мәҙәниәте ойошмаһы.\nСтәрлетамаҡ бейеү театры — башҡорт халыҡ хореографияһында сағыу һәм үҙенсәлекле стиле булған коллектив. 1991 йылда Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Хәлил Ишбирҙин ойошторған. Уларҙың бейеүҙәрендә героик үткәнебеҙҙең сағыу биттәре («Салауат», «Бүреләр», «Любезники-любизар»), халыҡ тормошондағы колоритлы сәхнәләр («Шәкерттәр», «Бөрйән егеттәре») йәнләнә. «Башҡортостан егеттәре», «Ирәндек бөркөттәре», «Урал бәйете» композициялары халҡыбыҙҙың матурлығын, көсөн һәм ҡеүәтен данлай. Репертуар донъя халыҡтары бейеүҙәре менән байытыла.


Материалы за Октябрь 2008 года » Страница 8 » Архив газеты "Йәшлек"\nШөғөлөң бит һинең мәңгелек Мәғәриф\nУҡытыусылар көнө – ул һәр кеше өсөн оло байрам. Ҡайҙа ғына эшләмәһен, ниндәй генә вазифа биләмәһен, һәр кемдең тормошонда уҡытыусы ҙур роль уйнай. Яғымлы, изге күңелле, талапсан да мөғәллимдәребеҙҙең һәр береһе ғүмерлеккә йөрәгебеҙ түрендә урын алған. Күңелдәребеҙҙә уларға ҡарата хөрмәт, ихтирам, рәхмәт тойғоһо йәшәй. Һәм йылдар үткән һайын беҙ уларҙы йышыраҡ иҫкә төшөрәбеҙ, нығыраҡ һағынабыҙ.\nҒаилә, балалар – көн үҙәгендә Яңылыҡтар\nРеспублика йортонда Ғаиләгә социаль ярҙам йылын үткәреү буйынса ойоштороу комитетының ултырышы үтте. Уны БР Хөкүмәте Премьер-министры, Башҡортостан Республикаһында Ғаиләгә социаль ярҙам йылын әҙерләү һәм үткәреү буйынса ойоштороу комитеты рәйесе Р. Сарбаев алып барҙы.\nКөн тәртибендә ике мөһим мәсьәлә – «Башҡортостан Республикаһында Ғаиләгә социаль ярҙам йылы саралары комплекслы программаһының үтәлеү барышы» һәм «Башҡортостан Республикаһында балалыҡ һәм бала табыу хеҙмәте эшен ойоштороу тураһында. Муниципаль райондарҙа һәм ҡала округтарында сабыйҙар үлемен иҫкәртеү» мәсьәләләре ҡаралды.\nХеҙмәтенә күрә баһаһы Яңылыҡтар\nРеспублика йортонда үҙ хеҙмәте менән Башҡортостандың сәскә атыуына ҙур өлөш индергән кешеләргә төрлө дәрәжәләге 61 награда тапшырылды. Иң яҡшыларға наградаларҙы БР Президенты Мортаза Рәхимов тапшырҙы.\nКИЛӘСӘК – ЙӘШ ЖУРНАЛИСТАР ҠУЛЫНДА Яңылыҡтар\nБаш ҡалабыҙҙың «Аҡбуҙат» ипподромының күргәҙмә залында асылған «Полиграфия. Киң мәғлүмәт саралары. Реклама – 2008» – «Тамға – 2008» XII төбәк-ара махсуслаштырылған күргәҙмәһе сиктәрендә ойошторолған Йәш журналистар фестивале тамамланды.\nФестивалдең беренсе көнөндә республикабыҙҙың төрлө район-ҡалаларынан килгән ҡәләм тибрәтеүселәргә мәртәбәле күргәҙмә менән танышырға, махсус семинарҙарҙа, форумдарҙа ҡатнашып, үҙҙәренә фәһемле фекерҙәр тупларға форсат сыҡһа, сараның икенсе көнөндә улар үҙҙәренең коллегалары – БР Хөкүмәте ҡарамағындағы Матбуғат, нәшриәт һәм полиграфия эштәре буйынса идаралыҡ етәксеһе вазифаһын башҡарыусы Фәнил Ҡоҙаҡаев, БР Журналистар союзы рәйесе Фәрит Әхмәҙиев, «Йәшлек», «Өмет», «Молодежная газета», «Республика Башкортостан» гәзиттәренең баш мөхәррирҙәре менән осрашты һәм «түңәрәк өҫтәл» артында йәнле һөйләшеү алып барҙы.\nХәрби хеҙмәт оҙайтыламы? Сәйәсәт » Әрме\nРәсәйҙә көҙгө хеҙмәткә саҡырыу кампанияһы башланды. Уның барышында хәрбиҙәр егеттәрҙе армияға яҙғыға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк алырға ниәтләй. Әммә, демографик хәлгә бәйле, илебеҙҙә хеҙмәткә саҡырылыусылар һаны йылдан-йыл әҙәйә бара. Эксперттарҙың күҙаллауҙары буйынса, быйыл көҙ хәрби комиссариаттар хәрби хеҙмәт сафтарын техникум студенттары, бакалаврҙар һәм һәләтле йәштәр менән тулыландырып, үҙҙәренә ҡуйылған планды үтәй аласаҡ.\nТеләк менән мөмкинлек тура киләме? Иҡтисад\nНисек торлаҡ мәсьәләһен хәл итергә? Ҡайҙан, нисек фатир һатып алырға? Күптәргә тынғылыҡ бирмәгән был ауыр мәсьәләне хәл итеү юлдарын эҙләүҙе дауам итәбеҙ. Өфө ҡалаһында фатир һатып алыу юлдарының тағы береһе – ул социаль ипотека кредитлауы ҡала программаһы аша. Был программа 2006 йылдың декабренән эшләй. Бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәре өсөн фатир һатып алыуҙың ошонан да ҡулайыраҡ варианты юҡ кеүек. Сөнки бында хаҡтар күпкә осһоҙораҡ. Йәғни торлаҡ майҙанының бер квадрат метры 27800 һумдан бирелә. Әйтәйек, дөйөм майҙаны 35 квадрат метр булған бер бүлмәле фатирҙың хаҡы 973000 һум була. Был, Өфөләге торлаҡ баҙары хаҡтары менән сағыштырғанда, күпкә осһоҙ. Программаның шарты буйынса тәүҙә фатир хаҡының 30 – 70 проценты күләмендә тәүге иғәнәне түләйһең, ҡалғанын 10 – 15 йылға йылына 13 процент менән кредитҡа бирәләр.\nУҡытыусыларымдың береһе Мәғәриф\nЗифа Ниғмәт ҡыҙы беҙҙе биологиянан уҡытты. Талапсан ине. Ләкин хәтеремдә иң ныҡ ҡалғаны: ул бер ваҡытта ла ысынлап асыулана белмәне. Беҙҙең синыф, моғайын, иң шаяны булғандыр. Бөтә йәмәғәт эштәрендә лә ихласбыҙ, бөтәбеҙ ҙә тиерлек бейеүсе, уҡыуға ла һәләтлебеҙ, ә бына шаянлыҡ баштан ашҡан. Хатта бер заман язаға ла тарттырылдыҡ: класыбыҙ бөтөнләй яғылмаған, «Камчатка» тип аталған ағас йортҡа күсереп ҡуйылды. Дәрестә кейенеп ултырабыҙ, ә тәнәфестә «шаҡ-шаталаҡ» уйыны башлана. Дежурҙар килеп тә әйләнмәй, уҡытыусылар күренмәй, тауыш мәктәпкә ишетелмәй – рәхәт! Беҙҙең сәләмәтлек өсөн борсолоп, директор алдында тыңлауһыҙ синыфыбыҙҙы яҡлашҡан ике уҡытыусы булды. Береһе – рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Менәүәрә Кәлимулла ҡыҙы Хәйбуллина, икенсеһе – Зифа апайыбыҙ. Ниһайәт, уҡытыусыларыбыҙ бик ныҡ ныҡышҡас, беҙҙе ҡабат йылы мәктәпкә күсерҙеләр.\nҺәр дәресе –үҙе бер сәнғәт Мәғәриф\nӨләсәйем – Сирғол ауылында ғына түгел, районда, республикала билдәле уҡытыусыларҙың береhе. Ул – бөтә ғүмерен балалар тәрбиәләүгә арнаған, «Уҡытыусы» тигән оло исемде намыҫ менән аҡлаған Рәсәй мәғарифы алдынғыhы, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыhы Разия Fәфиәт ҡыҙы Байсурина.\nӨләсәйем 1928 йылдың авгусында Ейәнсура районының Байдәүләт ауылында тыуа. 1936 йылда Байдәүләт ете йыллыҡ мәктәбенең беренсе синыфына уҡырға бара. Яҡшы уҡый, мәктәпте Маҡтау грамотаhы менән тамамлай. Артабан быға тиклем үҙен уҡытҡан уҡытыусылары кеүек педагог булыу теләге менән янған ҡыҙ, Йылайырҙа урыҫ педучилищеhы барлығын ишетеп, шунда уҡырға бара. Мәскәү, Ленинград ҡалаларынан эвакуацияланып килгән бик белемле уҡытыусылар ҡулында уҡый. Уҡыу йылдарында ауыр hуғыш осороноң бөтә ауырлығын үҙ иңендә татый ул.


Истиска намаҙы һәм хөтбәһе тәртибе | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Доғалар һәм намаҙ > Истиска намаҙы һәм хөтбәһе тәртибе\n« Кемгә патриотизм кәрәк?\nГонаһтарға ҡаршы изгелек »\nӘ инде ямғыр теләктәрҙән һуң яумаһа, мулланы ғәйепләй башлайҙар. Ғәйеп үҙҙәрендә булғаның аңламай, Аллаһының ҡушҡаның үтәмәй, тәүбәгә килмәй, намаҙ уҡымай, ураҙа тотмаған әҙәмдәргә Аллаһ ни эшләп Үҙ рәхимлеген күрһәтһең? Ғәйбәт, һаранлыҡ, тәккәбәрлек һәм башҡа боҙоҡ сифаттарға эйә булғандарға, хәрәм ашағандарға, мәрхәмәтһеҙҙәргә Аллаһ ни эшләп мәрхәмәтле булһын? Бар бәлә – ҡаза үҙегеҙҙең йәшәү-торошоғоҙҙан килә тигәнде аңламайҙар бит.\nАллаһты таныуҙы, Аллаһҡа шөкөр итеүҙең кәрәклеген аңлатып, йәшәйешебеҙҙең хәл торошо тик Уны рәхимлегенән генә икәнең төшөндөрөп, истискә намаҙының уҡыу тәртибен аңлатып алайыҡ. Бөтә халыҡҡа ямғыр теләр алдынан тәүбәгә килер кәрәк, саҙаҡалар биреп, бер йә өс көн ураҙа тотоп, истиска намаҙына әҙерләнер кәрәк. Был намаҙ нәфел намаҙы, уҡыу вариантары төрлөсә булыуы мөмкин, аҫта ике варианты.\nМәҫәлән, бөгөнгө көндә Мәккә ҡалаһында истиска намаҙына ниәтләп ошо тәртиптә уҡыйҙар: «Сүбхәәнәкә» доғаһынан һуң ете тапҡыр «Аллааһү Әкбәр» тип ҡысҡырып тәкбир әйтелә, шунан һуң «Әғүҙү... », «Бисмилләһ... » тип әйткәс «Әл-Фатихә» сүрәһе һәм «Әғлә» сүрәһе:\nسَبِّحِ اسْمَ رَبِّكَ الْأَعْلَى (1\nالَّذِي خَلَقَ فَسَوَّى (2\nوَالَّذِي قَدَّرَ فَهَدَى (3\nوَالَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعَى (4\nفَجَعَلَهُ غُثَاء أَحْوَى (5\nسَنُقْرِؤُكَ فَلَا تَنسَى (6\nإِلَّا مَا شَاء اللَّهُ إِنَّهُ يَعْلَمُ الْجَهْرَ وَمَا يَخْفَى (7\nوَنُيَسِّرُكَ لِلْيُسْرَى (8\nفَذَكِّرْ إِن نَّفَعَتِ الذِّكْرَى (9\nسَيَذَّكَّرُ مَن يَخْشَى (10\nوَيَتَجَنَّبُهَا الْأَشْقَى (11\nالَّذِي يَصْلَى النَّارَ الْكُبْرَى (12\nثُمَّ لَا يَمُوتُ فِيهَا وَلَا يَحْيَى (13\nقَدْ أَفْلَحَ مَن تَزَكَّى (14\nوَذَكَرَ اسْمَ رَبِّهِ فَصَلَّى (15\nبَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا (16\nوَالْآخِرَةُ خَيْرٌ وَأَبْقَى (17\nإِنَّ هَذَا لَفِي الصُّحُفِ الْأُولَى (18\n1. Сәббихи-смәә раббикәл-әғләә.\n2. Әлләҙии халәҡа фәсәүүәә.\n3. Үәлләҙии ҡаддәра фәһәдәә.\n4. Үәлләҙии ахраджәл-марғәә.\n5. Фәджәғәләһү ғуҫәә'ән әхүәә.\n6. Сәнуҡри'үкә фәләә тәңсәә.\n7. Илләә мәә шәә'ә-ллааһу иннәһү йәғләмүл- джәһра үә мәә йахфәә.\n8. Үә нүйәссирукә лил-йүсраа.\n9. Фәҙәккир ин-нәфәғәти-ҙҙикраа.\n10. Сәйәҙҙәккәру мәй-йахшәә.\n11. Үә йәтәджәннәбүһәл-әшҡаа\n12. Әлләҙии йаслә-ннәәраль-күбраа.\n13. Ҫүммә ләә йәмүүтү фииһәә үә ләә йәхйәә.\n18. Иннә һәәҙәә ләфи-ссухүфил-үүләә.\n19. Сухүфи Ибрааһиимә үә Мүүсәә.\n1. Олуғ Раббының исеменә тәсбих әйт.\n2. Ул донъяға яратып, (тигеҙ үлсәүле) һүрәткә килтерҙе,\n3. юл билдәләп, аҡыл бирҙе.\n4. Ул көтөүлектәр яһаны,\n5. уны киптереп, һары сүпкә әйләндерҙе.\n6. Беҙ һиңә уны уҡырға өйрәтербеҙ, шунан һин онотмаҫһың,\n7. Аллаһ теләһә. Ул, ысынлап та, белгерткәнде лә, белгертмәгәнде лә белә бит.\n8. һиңә еңел булһын өсөн Беҙ уны еңеләй¬тербеҙ.\n9. Иҫкә алып тор, иҫкә алыуҙың файҙаһы булһа.\n10. Ҡурҡҡан кеше иҫкә алыр,\n11. ситкә тайыр гонаһлы,\n12. оло утта яна торған кеше\n13. һуңынан ул унда ни үлмәҫ тә, ни терелмәҫ.\n14. Уңышҡа өлгәшер сафланған кеше,\n15. Раббының исемен иҫкә алып, намаҙ уҡыған кеше.\n16. Эйе, һеҙ был донъяны артығыраҡ күрәһегеҙ,\n17. ә әхирәт яҡшыраҡ та, дауамлыраҡ та бит.\n18. Ысынлап та, был элекке китап биттәренә яҙылған,\n19. Ибраһим менән Мусаның китап (пәйғәмбәрҙәргә бирелгән) биттәренә.\nИмам артынан башҡа ойоған кешеләр ҙә шулай тәҡбир менән ҡолаҡ ҡағалар һәм имамға эйәреп намаҙ уҡыйҙар.\nИкенсе рәҡәғәткә торғас: 5 тапҡыр «Аллааһү Әкбәр» тип ҡысҡырып тәкбир әйтелә, шунан һуң «Әл-Фатихә» сүрәһе һәм «Ғәшийә» сүрәһе:\nهَلْ أَتَاكَ حَدِيثُ الْغَاشِيَةِ (1\nوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ خَاشِعَةٌ (2\nعَامِلَةٌ نَّاصِبَةٌ (3\nتَصْلَى نَارًا حَامِيَةً (4\nتُسْقَى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ (5\nلَّيْسَ لَهُمْ طَعَامٌ إِلَّا مِن ضَرِيعٍ (6\nلَا يُسْمِنُ وَلَا يُغْنِي مِن جُوعٍ (7\nوُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ نَّاعِمَةٌ (8\nلِسَعْيِهَا رَاضِيَةٌ (9\nفِي جَنَّةٍ عَالِيَةٍ (10\nلَّا تَسْمَعُ فِيهَا لَاغِيَةً (11\nفِيهَا عَيْنٌ جَارِيَةٌ (12\nفِيهَا سُرُرٌ مَّرْفُوعَةٌ (13\nوَأَكْوَابٌ مَّوْضُوعَةٌ (14\nوَنَمَارِقُ مَصْفُوفَةٌ (15\nوَزَرَابِيُّ مَبْثُوثَةٌ (16\nأَفَلَا يَنظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ (17\nوَإِلَى السَّمَاء كَيْفَ رُفِعَتْ (18\nفَذَكِّرْ إِنَّمَا أَنتَ مُذَكِّرٌ (21\nلَّسْتَ عَلَيْهِم بِمُصَيْطِرٍ (22\nإِلَّا مَن تَوَلَّى وَكَفَرَ (23\n1. Һәл әтәәкә хәдииҫүл-ғаашийәһ.\n2. Үджүүһүй-йәүмә'иҙин хаашиғәһ.\n4. Тасләә нәәран хәәмийәһ.\n5. Түсҡаа мин ғәйнин әәнийәһ.\n6. Ләйсә ләһүм тағәәмүн илләә миң дарииғ.\n7. Ләә йүсминү үә ләә йуғнии миң джүүғ.\n8. Үджүүһүй-йәүмә'иҙин нәәғимәһ.\n9. Лисәғйиһәә раадыийәһ.\n10. Фии джәннәтин ғәәлийәһ.\n11. Ләә тәсмәғү фииһәә ләәғыийәһ.\n12. Фииһәә ғәйнүң джәәрийәһ.\n13. Фииһәә сүрурум-марфүүғәһ.\n14. Үә әкүәәбүм-мәүдууғәһ.\n15. Үә нәмәәриҡу масфүүфәһ.\n16. Үә зәраабиййү мәбҫүүҫәһ.\n17. Ә фәләә йәңҙуруунә иләл-ибили кәйфә хулиҡәт.\n18. Үә илә-ссәмәә'и кәйфә руфиғәт.\n19. Үә иләл-джибәәли кәйфә нусыибәт.\n20. Үә иләл-ардыи кәйфә сүтыихәт.\n21. Фәҙәккир иннәмәә әңтә мүҙәккир.\n22. Ләстә ғәләйһим бимүсайтыир.\n23. Илләә мәң тәүәлләә үә кәфар.\n25. Иннә иләйнәә ийәәбәһүм.\n26. Ҫүммә иннә ғәләйнәә хисәәбәһүм\n1. Бөркәгес (ҡиәмәт) хаҡында ишеткәнең бармы?\n2. Ул көндө (кафырҙарҙың) йөҙө ҡайғылы,\n3. хәстәрле, йонсоу булыр,\n4. ялҡынлы утта яныр,\n5. ҡайнар шишмәнән һыу эсер.\n6. Зариғтан* башҡа уларҙың аҙығы ла булмаҫ,\n7. ә ул йоҡмай ҙа, туйҙырмай ҙа.\n8. Ул көндө (мөьминдәр) йөҙө шат,\n9. үҙ тырышлығынан ҡәнәғәт булыр\n10. оло (йәннәт) баҡсала.\n11. Унда һин буш һүҙ ишетмәҫһең.\n12. Унда — ағын шишмә,\n13. унда — бейек урындар,\n14. һауыттар теҙеп ҡуйылған,\n15. мендәрҙәр һалынған,\n16. келәмдәр, балаҫтар түшәлгән.\n17. Күрмәйме ни улар дөйәнең нисек яра-тылғанын,\n18. Күктең нисек күтәрелгәнен,\n19. тауҙың нисек ултыртылғанын,\n20. Ерҙең нисек йәйелгәнен?\n21. Иҫтәренә төшөр, һин — иҫкә төшөрөүсе генә бит,\n22. һин уларға хаким түгел,\n23. ситкә тайып, кафыр булғанынан башҡаһына.\n24. Уларҙы Аллаһ иң оло яза менән язалар.\n25. Беҙгә ҡайта бит улар,\n26. уларҙан хисап алыу ҙа Беҙҙең өҫтә.\n* Зариғ үләне – тамуҡтағы ағыулы үлән\nӘт-Тәсһил Әз-Зарури ли мәсәил Әл-Кудури китабында истиска намаҙынан һуң ике хөтбә уҡылыр тейелә.\nХөтбәне башлағанда, «Аллаһ Әкбәр» тигән тәҡбирҙәр урынына истиғфәр уҡыла ( 9 тапҡыр)\n«Әстәғфируллааһәл-ләҙи лә иләһә иллә һүүәл-хәйүл-ҡаййүм үәәтүбү иләйһ».\n«Һәр ваҡыт Тере үә Уяу булған, Унан башҡа бер илаһи Зат юҡ булған Бөйөк Аллаһынан ғәфү үтенәм, Уға тәүбә итәм».\nТәүбә вәғәзең һөйләйбеҙ... Ҡиблаға боролоп доға, истиғфар һәм тәүбә ҡылабыҙ.\nДоға: «Аллаһүммә-сҡинәә ғәйсан муғиисан һәниән мәриан мәриғәдәҡән муджәллилән сәххан ғәммән табәҡән, дәимән. Аллаһүммә-сҡинәль- ғәйса үәлә тәджғәльнә минәл-ҡәнитиинә. Аллаһүммә иннәә нәстағфирүкә иннәкә күнтә, ғәффәәран фәәрсили-ссәмәә ә ғәләйнә мидраран».\n«Әй Аллаһ, беҙгә ямғыр ебәр, шундайын, ул ҡазанан ҡотҡарғандайын, изге ямғыр, рәхмәтлеһен, һөҙөмтәһе булып (улар яҡшы уңыш биргәнен), мул ямғыр, бөтә ер биләүсеһен, бар ергә үтеп һәм туйындырғанын, даими яуғанын. — Әй, Аллаһ, беҙгә ямғырыңды ебәр, өмөтөбөҙҙө юғалтыусыларҙан итмә. — Әй Аллаһ, Һинән һорайбыҙ, Һин гонаһтарыбыҙҙы ярлыҡа, Һин беҙҙең өсөн иң яҡшы Ғәфү итеүсеһең, беҙ мул ямғырҙар ебәр».\nБеренсе хөтбәне тамамлайбыҙ: Аллаһҡа тәсбих әйтеп, Ҡөръәндән берәй аят, зекер, салауат әйтеп.\nИкенсе хөтбәлә тағыла 7 тапҡыр берәй истиғфар уҡыйбыҙ, берәй башҡортса ҡыҫҡа вәғәз, ҡибла тарафына боролоп, зекерҙәр, салауаттар әйтеп ямғыр һорау доғалары уҡыйбыҙ.\nИстика намаҙының икенсе бер варианты, Дагестан яҡтарында уҡыла:\nТәртибе ошолай: беренсе рәҡәғәт башында намаҙға керешеү тәкбиренән һуң «Сүбхәәнәкә» доғаһын уҡығас, өсәр мәртәбә «Аллааһү Әкбәр» тип ҡысҡырып тәкбир әйтелә һәм шуға йәнә ете тапҡыр «Аллааһү әкбәр» тип әйтәбеҙ. Имам ҡысҡырып Аллаһу Әкбәр тип ҡолаҡ ҡағар ( бармаҡтары асыҡ хәлдә ике ҡулды ҡолаҡ йомшағына тейҙерерлек итеп күтәреп, ифтитах тәҡбире, йәғни Аллаһу Әкбәр тип әйтеү). Имам артынан башҡа ойоған кешеләр ҙә шулай тәҡбир менән ҡолаҡ ҡағалар. Былай ҡолаҡ ҡаҡҡас, ҡулдар бағланмайынса һалынып торорға тейеш. Унан һуң тағын Аллаһу Әкбәр тип, ҡолаҡ ҡағылыр. Ҡулдар әүәлгесә һалынып торор. Һәр тәҡбир шулай үтәлер. «Әғүҙү... », «Бисмилләһ... » тип әйткәс «Әл-Фатихә» сүрәһе һәм берәй сүрә уҡыла...\nИкенсе рәҡәғәттә «Бисмилләһ... » менән «Әл-Фәтиха» сүрәһе һәм бер сүрә уҡығас, өс мәртәбә рөкүғкә китер алдында ҡулдарҙы тағы тәҡбир һайын күтәреп «Аллааһү әкбәр» тип тәкбир әйтеп, шуға йәнә биш «Аллааһү әкбәр» ҡушып, рөҡуғкә барыла (тәҡбирҙе нисек әйтергә өҫтә яҙылған). Аръяғына өҫтә яҙылғанса сәждә ҡылып, артабан «Әттәхийәт... », «Аллаһүммә салли... », «Аллаһүмә бәрик... », һуңынан «Раббәнәәә әтинә... » кеүек доғалар ҡылып , сәләм биреп намаҙҙы тамамлайбыҙ.\nШунаң һуң өҫтәге һымаҡ истиғфар һәм хөтбәләр уҡылыр, тәүбә һәм доғалар ҡылыныр.\nХөтбәнән һуң кибла тарафына боролоп күп итеп доғалар һәм тәүбә ҡылабыҙ (шыбырҙап һәм ҡысҡырып та) Йәмәғәттә үҙ алы шулай эшләй. Ямғыр теләү доғаларын уҡыйбыҙ. Берәй белемле кешенән теләк-доғалар уҡытырға була. Рәббәнә доғаһында йышыраҡ уҡырға.\nШунаң һуң кешеләр тарафына боролоп беренсе хөтбәне тамалайбыҙ: вәғәз, зекер, салауаттар, Ҡөръән аяттары уҡылыр, тәүбә итер (истиғфәр).\nИмам минбәрҙән төшә, икенсе хөтбәһен һөйләй башлағанда (икенсе хөтбәнең өстән икенсе өлөшөн уҡығас) ҡибла тарафына борола башлап кейеменең тиҫкәре яғын кейеп ала, йәмәғәттә кейемдәренең тиҫкәре яғын кейеп алалар, (үҙҙәренең Аллаһ алдында меҫкен икәнлеген күрһәтәләр). Шул кейемдәрен ҡайтып еткәнсе сисмәйҙәр.\nИкенсе хөтбәлә 7 тапҡыр истиғфар (тәүбә) уҡып, доға ҡылып вәғәзен дауам итә...\n«Әстәғфируллааһ. Әстәғфируллааһ. Әстәғфирулааһәл-ғәҙыымәл-кәриимәлләҙии ләә иләәһә иллә һүәл-хәйәл-ҡайуумә үә әтүүбү иләйһи тәүбәтә ғәбдин ҙаалимин линәфсиһии ләә йәмликү линәфсиһи мәүтән үә ләә хәйәәтән үә ләә нушууран үә әс’әлуһүт-тәүбәтә үәл-мәғфиратә үәл-һидәәйәтә ләнәә иннәһүү һүәт-тәүәәбур-рахиим».\n«Йә, Раббым! Әгәр минең ҡулдарымдан, аяҡтарымдан, күҙҙәремдән, ҡолаҡтарымдан, телемдән үә бөтә ағзаларымдан белеп йәки белмәйенсә насар һүҙ йәки эш, гонаһ, кәмселек, хата үә ширек сыҡҡан булһа, мин улар өсөн тәүбә иттем. Киләсәктә ҡылмаҫҡа тырышырмын. Пәйғәмбәрҙәрҙең әүүәле Әҙәм (ғ.с.) ахыры Мөхәммәд (с.ғ.в.)дер. Былар икеһе лә, һәм улар араһында булған пәйғәмбәрҙәр хаҡтыр. Уларҙың барсаһына ла ышандым, иман килтерҙем. Телем менән ошо кәлимәләрҙе әйттем, саф йөрәгем менән ҡабул иттем.\n«Йә Аллаһ, Һин беҙгә йән биреүсе, рухыбыҙға шатлыҡ иңдереүсе, мул һәм хәйерле ризыҡтар менән туҡландырыусыбыҙ. Раббыбыҙ, беҙгә һәр тарафты дымландырған ямғыр бүләк ит! Һәм беҙҙе өмөтөңде өҙгән кешеләрҙән һаҡла! Аллаһыбыҙ, игендәрҙе үҫтер, хайуандарыбыҙ елененә һөт тултыр, беҙҙе күктең бәрәкәте менән һуғар, ер йөҙө бәрәкәттәрен бүләк ит! Әй, йомартлыҡ һәм карам эйәһе Раббыбыҙ! Беҙ Һинән мәғрифәт теләйбеҙ. Беҙгә күктән мул ямғыр яуҙыр! Уҡыған намаҙыбыҙҙы ҡабул ҡыл. Әгәр ҙә гонаһтарыбыҙ күп сәбәпле, үҙебеҙгә рәхмәт ҡылмаһаң, гонаһыҙ сабыйҙарыбыҙға үә хайуандарға рәхмәт ҡыл. Күтәргән ҡулдарыбыҙҙы кире ҡайтарма, шифалы ямғырыңды бир».\nИстискә намаҙынан һуң ике хөтбә урынына бер хөтбә һөйләһәңдә була.\nЯмғыр яуа башлаһа, баш кейемең сисәләр, ирҙәр тәндәренең өҫкө өлөшөндә аса алалар. Рәхмәт доғалары ҡылалар.\nЯмғыр теләү, йәки истискә намаҙы: https://nazir1965.com/do%D2%93alar/yam%D2%93yr-tel%D3%99%D2%AF.html\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 18.06.2020 в 02:01, и размещена в категории Доғалар һәм намаҙ. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Илсекәй – боронғо ауыл - Wikisource\nИлсекәй – боронғо ауыл\nавтор Миңһылыу Абдуллина\nИжад итеү ваҡыты: 2014. Нәшер ителгән: 2014. Сығанаҡ: М.Абдуллина. Илсекәй – боронғо ауыл. // “Йәшлек”, №88, 89, 90, - 4, 7, 9 август 2001 йыл\nХөрмәтле “Йәшлек” гәзите уҡыусылары!\nҺеҙҙең алда - үҙенең тыуған ерен, ғәзиздәрҙән-ғәзиз Башҡортостаныбыҙҙы йәне-тәне менән яратҡан, ата-бабаларыбыҙҙың данлы тарихы менән ғорурланып, уны өйрәнеүҙе һәм халыҡҡа еткереүҙе үҙенә маҡсат итеп ҡуйған Миңһылыу Абдуллина тигән уҡытыусының ҡыҙыҡлы бер хеҙмәте. Уның үҙенең яҙылыу тарихы бар. Автор бәләкәй сағынан өләсәй-олатайҙарының алтынға бәрәбәр һүҙҙәрен тыңлап үҫкәнлеге тураһында үҙе бик матур итеп яҙып үтә Мин бары ошо ҡулъяҙма тураһында бер-ике һүҙ әйтмәксемен. Авторҙың ниәте ҙурыраҡ ине: үҙ ауылының тарихын ул айырым китап итеп сығарырға хыяллана. Яңы материалдар менән байытып, артабан эшләй алһа, был да мөмкин һәм бик кәрәк тә булыр ине. Ләкин әле ошо көйөнсә лә Миңһылыу Абдуллинаның был хеҙмәтенең гәзит битендә донъя күреүе бик ҡыуаныслы буласаҡ. Автор унда тыуған төйәк, ырыу, ауыл тарихын өйрәнеүҙең, нәҫел-нәсәптәрҙең шәжәрәләрен төҙөүҙең бик күптәр өсөн фәһем бирерлек һәйбәт бер өлгөһөн күрһәтеүгә өлгәшкән. Бындай эштә ике мәсьәлә айырыуса әһәмиәт ҡаҙана: материалды табыу, ентекләп өйрәнеү, системаға килтереү, һәм уны төҙөк бер епкә теҙеп (сюжетҡа тиһәк тә булалыр) яҙа белеү. Материалды өйрәнеүгә килгәндә, халыҡ хәтеренә ныҡлы таянған хәлдә, яҙма, документаль сығанаҡтарҙы өйрәнеү, мәғлүмәттәрҙе бер-береһе менән сағыштырып, төпсөп сығыу, һис һүҙһеҙ, һәйбәт һөҙөмтәләр биргән.\nКиләсәктә лә шулай дауам ит, Миңһылыу һылыу!\nРәшит Шәкүр, философия фәндәре докторы, профессор.\nМин, Абдуллина (ҡыҙ фамилиям Фәссәхетдинова) Миңһылыу Фәйзрахман ҡыҙы,1952 йылдың 26 июнендә (документ буйынса 5 июлендә) БАССР-ҙың Салауат районы Илсекәй ауылында тыуғанмын. Бәләкәйҙән ауыл тарихын өйрәндем, нәҫел тармаҡтары менән гел ҡыҙыҡһындым. Әле мәктәпкә лә йөрөмәгән көйөмә Мәстүрә кәтәйемә (беҙҙә өләсәйҙе шулай тиҙәр) эйәреп намаҙ уҡығанымды хәтерләйем.\nАуылыбыҙҙың килеп сығыуы тураһындағы легенданы ла бер нисә кешенең һөйләгәне буйынса яҙғайным. Башта ул мәғлүмәт документтар менән дәлилләнмәгәйне. Төп информаторым олатайым Фәссәхетдин Фәтхетдин улы Фәтхединов (1886 - 1971) булды. Мин, ул саҡта 18 йәшлек кенә ҡыҙ бала, Мәсәғүт педагогия училищеһы студенты, олатайымдан үҙебеҙҙең Һунбыҡ нәҫеле шәжәрәһен яҙып алғайным, һәм ауылдың сығышына ҡағылған легенданы ла тәүләп унан һәм кәтәйем Мәстүрә Әмерғәзе ҡыҙы Ғафарованан (1895 – 1962) ишеткәйнем.\nИлсекәй ауылы тарихы, уның кешеләре, Түбәләҫтәр тураһында миңә Рәйфә Әбдрафиҡ ҡыҙы Ғафарова (1924йылғы) һәм Әҙибә Зиязетдин ҡыҙы Ғиләжева (1927 йылғы) һөйләне. Әйтергә кәрәк, ошо апайҙарҙың телмәре, һүҙҙе һүҙгә төйнәп, теҙеп кенә һөйләй белеү оҫталыҡтары хайран ҡалдырҙы. Халыҡ араһында үҫкән, халыҡ араһынан сыҡҡан тере хазина бит улар. Ҙур хөрмәткә лайыҡлылар. (* Ғәфү үтенәм, мәҡәлә 2001 йылда донъя күргән саҡта беҙҙең информаторҙар иҫән-һау ине әле, шөкөр. Шуның өсөн уларҙың үлгән даталары күрһәтелмәгән.)\nБөйөк Ватан һуғышы, хеҙмәт ветераны Халиҡ Әбдрафиҡ улы Ғафаров (1926 йылғы) Түбәләҫ ырыуы легендаһын тағы ла төплөрәк, тағы ла ҡыҙыҡлыраҡ итеп яңыртты һәм яҡтыртты.\nБер йыйында Мөрсәлимдән боронғоно яҡшы белгән Ғимран бабай Сәйетғәлин һәм беҙҙең Илсекәй ауылының абруйлы ололарының һөйләгәнен ҙур иғтибар менән хәтеренә һеңдереп тыңлап ултырған йәш егет Халиҡ ағай. Әлбиттә, был легенданы бер тапҡыр ғына ишетмәгән инде ул.\n“Көньяҡтан, алыҫ-алыҫ ерҙәрҙән, килгән, ти, бер егет, көтөүҙән айырылып киткән ат өйөрөн эҙләп. Әллә берәй йыртҡыс ҡурҡытҡан, әллә сыуалыш сыҡҡанда ҡасып киткәндәр - уныһын беҙ асыҡ ҡына белмәйбеҙ.\nЮғалған аттарҙы эҙләү байтаҡ ғүмерҙе алған.. Ҡуйы шырлыҡтарҙы үтә торғас, күпме тапҡыр ағастарға билдә ҡуйһа ла, усаҡ яғып ҡараһа ла, үткән юлын иҫтә ҡалдырырға бик тырышһа ла, егет аҙаша. "Ҡаратау аша килеп, Йүрүҙәнде кисеп, беҙҙең Башташ түбәләренә күскән булырға тейеш",- тип аңлаталар ине уның юлын ҡарттар, тип өҫтәп ҡуя Халиҡ ағай. Әй менән Йүрүҙән йылғалары араһында ары һуғылып, бире һуғылып йөрөй торғас, өйөрҙө таба егет.” - Хәҙер генә Минкәгә (Силәбе өлкәһенә ҡараған тимер юл станцияһы) урап йөрөйбөҙ һәм урманыбыҙҙы Урыҫ урманы, тибеҙ, - тине Халиҡ ағай, үкенгәндәй. - Элек бит Минкәгә тура юлдан 17 саҡрым булған. Ә Минкәнән Иҙрис ауылына ни бары 6-7 саҡрым булған. Борон Башташ теҙмәләренең иң бейек нөктәһе булған Аҡҡашҡа урмандары аша Иҙрис (хәҙер Краснополь тип тә йөрөтәләр), Шағанай (хәҙерге рәсми исеме Юлай), Яхъя ауылдарына тура ат юлы булған. Һәм элек Түбәләҫтәр менән Шайтан-Көҙөйҙәр, хәҙерге менән сағыштырғанда, йышыраҡ аралашҡан. Дөрөҫөрәге, туғанлашҡан.\n"Шулай итеп, егет өйөрҙө таба, ләкин уны тиҙ генә алып ҡайтып китә алмай. Бәләкәй өйөр бик ҙур өйөргә әйләнгән була. Оло өйөр йөрөгән йылғаны һуңғараҡ Олойөр йылғаһы тип атай башлағандар. Егет бик теүәл итеп иҫәпләй алмаһа ла, шулай ҙа аттарҙың яҡынса һанын белә - йылға кисеүендәге бер аралыҡҡа килтереп аттарҙы өйөрә; шул аралыҡ туп-тулы булһа, аттар бөтөнөһө лә йыйылған тигән һүҙ. Әгәр ҙә аралыҡта малҡайҙар һирәгерәк урынлашһа, егет ҡайтып етмәгән аттарҙы эҙләп таба икән.\nҮҙ йүнен үҙе күреп, өҫтөн-башын, тамағын ҡарап, етмәһә, ҙур өйөрҙө ҡурсалап, байтаҡ ғүмер уҙғарғас, ул, ниһайәт, аттарҙы алып ҡайтып китә, имеш. Ләкин бер күргәс беҙҙең яҡ тигән мөғжизәне, йәш кеше нисек сыҙаһын инде?! Уның күңеле ашҡына яңынан беҙҙең тарафтарға...\nМең михнәт менән ҡайтып етә егет. Юл ыңғайына әллә ҡаҙаҡтарға, әллә башҡа бер башҡорт ырыуына юлыға. Бәлки, һәләк тә булыр ине ул. тик юлбарыҫ тиреһе биреп ҡотола, ти. (Юлбарыҫ тиклем йән эйәһе килеп ҡушылғас, легенда бик боронғо булырға тейеш, тип уйламай булдыра алмайһың).\n... Юҡ, ашҡына егет йөрәге! Һөйгән ҡыҙы менән аулаҡта һүҙ ҡуйышалар ҙа, өйөрҙән иң шәп аттарҙы һайлап менеп, оҙон юлға сығалар...\nКилеп еткәс, һәүетемсә донъя ҡоралар. Нигеҙ ҡорғанда, йәнәһе, тәү олатайыбыҙ әйткән, ти: "Баш (тәүге) ташты һалған урын - Башташ тауы, тип аталыр, алыҫтан күгәреп ятҡан тау Күкшик булыр (Күк ишеге тип аңлатырға мөмкин), түбәһендә, ҡашҡа кеүек ағарып, ҡары күренгән бейек тау Аҡҡашҡа булыр".\nХалиҡ ағай минең фекеремде дөрөҫләгән кеүек булды. Түбәләҫтәр тәү төйәкләгән урын Иҫке Ҡыштау тип йөрөтөлгән, һәм Ҡарағол менән Илсекәй араһында, Һабайылға яғында булған. Унан Күкшик тауы ла күгәреп күренгән булған. Ауылыбыҙҙың халыҡ араһында киң таралған исеме - Башташ (тауҙың исеменән сығып бирелгән), ләкин уның боронғолоғона ҡайһы берәүҙәр шикләнеп ҡарай.\nРиүәйәт - ауыҙ-тел ижады гәүһәре. Һәм уны борон замандарҙа ижад иткән халыҡ. Ошо хәҡиҡәтте ер-һыу атамаларын өйрәнеүсе бик күп фольклорсылар, этнографтар: Фәнүзә Нәҙершина, Рәшит Шәкүр, Фирҙәүес Хисамитдинова, Салауат Ғәлин - барыһы ла дөрөҫләр... Риүәйәттә сағылған атаманан да боронғораҡ атама була алмай.\nЛегенданың аҙағы былай: "Ҡыҙын урлап алып киткән өсөн ғәфү итә алмаған атай кеше кейәүен, ҡыҙыу ҡатыш, уҡ-һаҙаҡтан атып үлтерә. Ләкин ҡыҙы атаһы менән иленә ҡайтып китергә риза булмай. - Мин ғомандымын, атай. Тыуасаҡ баламдың тыуған ере шул ер булыр. Мин бында ҡалам,- ти ул.\nШул улдан аҙаҡ алты улан тыуа. Бына шул ир-егеттәр инде Түбәләҫ ырыуына нигеҙ һалған" Түбәләҫ ырыуы легендаһының икенсе вариантын 1995 йылда миңә Илсекәй ауылында йәшәгән Сәхәүетдин Фәхретдин улы Бәҙретдинов (1918 йылғы)һөйләгәйне. (* Түбәләҫ легендаһының икенсе вариантына оҡшаған текст Яҡуп ағай Шәмсетдиновтың “Ағиҙел” журналының 2002 йылғы 2-се һанында баҫылған "Ырыуым - Түбәләҫ" тигән мәҡәләһендә урын алған. Ошо мәҡәләнең дә тексын баҫып ебәрермен бер аҙҙан).\nАлты егеттең исеме нисек булған, беҙ уныһын белмәйбеҙ, уларҙың исемдәре хәҙерге ауылдар исемдәренә теүәл тап киләме, юҡмы - уныһы ла асыҡ түгел. Әгәр ҙә ул исемдәр берәмек кенә булһа, тағы бер хәл, бәхәс тә тыумаҫ ине, бәлки. Һәр ауыл тигеләй ике исемле. Башташтың икенсе исеме - Илсекәй, Түбәләҫ Арҡауылының - Ҡарағол, Нуғайҙың - Сүрәкәй, Ҡалмаҡолдоң– Мөрсәлим (30 – 80 йылдарҙа Ҡалмаҡҡол өҫтөнлөк ала ине, хәҙер Мөрсәлим атамаһы рәсми ҡулланыла), тик Урмансы менән Тирмән генә бер исемле.\nТопоним йә этноним менән бәйле атамалар боронғораҡ, тиһәк, дөрөҫ булыр. Сөнки, рәсми исем булып ҡалыплашҡандары антропонимдар, йәғни старшиналар исеме, менән бәйле.\nБына шундай ҡыҙыҡлы ул - Түбәләҫ ырыуы тарихы. Уны асыҡлар өсөн миңә бик күп китап уҡырға, улар буйынса конспекттар төҙөргә, Үҙәк тарих архивындағы фондтарҙан ҙур текстар күсереп алырға тура килде.\nАрҙаҡлы ғалим, тарих фәндәре докторы, акдемик Раил Ғүмәр улы Кузеевтың "Башҡорт халҡының килеп сығыуы" (М., Наука,1974) тигән китабында, мәҫәлән, башҡорт улыҫтарының иң тәүге, 1725-1726 йылдарҙа Көнгөр бургомистры Юхнев тарафынан төҙөлгән, списогы бирелә. Себер юлындағы (даруға) 11 улыҫтың береһе булған Түбәләҫ улыҫында 57 йорт булып, шунда бөтөнөһө 171 ир заты теркәлгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡатын-ҡыҙ иҫәбе күрһәтелмәгән. Петр I батша үлгән йылдарҙа, йәғни XVIII быуат башында байтаҡ ҡына кеше йәшәгәне күренә. Тимәк, Түбәләҫ ырыуы ауылдары XVII быуатта ғына түгел, XVI быуатта ла, хатта унан да иртәрәк донъя йөҙөндә булған, тип иҫбатлап була. Ул боронғо замандарҙа әле беҙҙең ата-бабалар йәй буйы күсеп йөрөп, ҡышлар өсөн генә тәғәйен бер урынға ҡайтҡандыр. Хатта беҙгә хәҙер таныш булған ауылдар ҙа тулыһынса формалашып бөтмәгән булғандыр. Бәлки, һәр нәҫел төркөмөнөң үҙенең тәғәйен ҡышлау урыны, шул урындың беҙҙең көндәргә килеп етмәгән атамаһы ла булғандыр, моғайын.\nР. Ғ. Кузеевтың атап үтелгән китабында урын алған 1737 йылғы төньяҡ - көнсығыш Башҡортостанының "Әйле түбәһе улыҫтары" тигән\nФилология фәндәре докторы, профессор Фирҙәүес Ғилметдин ҡыҙы Хисамитдинованың "XVI - XIX быуаттарҙа башҡорт ойконимияһы" тигән китабында (Өфө, Башҡортостан китап нәшриәте,1991) 1743 йылда Себер юлында 219 ауыл булған, тиелә. Ә XVIII быуат башында, яҡынса 2500 башҡорт ауылы булғанлығы билдәле... Ни өсөн ике-өс тиҫтә йыл арауығында ауылдар һаны ун тапҡырға кәмегәнлеген аңлап тораһығыҙҙыр?. Ҡараһаҡал ихтилалы ҡанға батырыла, тиҫтәләгән башҡорт ауылдары яндырыла, ер йөҙөнән юҡ ителә... "XVI - XIX быуаттарҙа башҡорт ойконимияһы" китабында XVIII быуаттағы башҡорт ауылдарының урыҫ телендә бирелгән исемлегендә "1757 йылда Троицк өйәҙе Түбәләҫ улыҫына ҡараған Ильчикаева (Ильчигулова), 1740 йылда Өфө өйәҙе Түбәләҫ улыҫына ҡараған Калмаккулова, 1765 йылда инде Троицк өйәҙе шул уҡ Түбәләҫ улыҫына ҡараған Калмаккулова (Мурсалимова) тигән, 1795 йылда Өфө өйәҙе Түбәләҫ улыҫына ҡараған Карагулова, 1765 йылда Өфө өйәҙе Тырнаҡлы улыҫына ҡараған Сирюкаева (Нуғай), 1786 йылда Троицк өйәҙе Түбәләҫ олоҫона ҡараған Терменева (Тирмян-аул), 1765 йылда Өфө өйәҙе Түбәләҫ улыҫына ҡараған Урманчина ауылдары күрһәтелгән. Был материалдарҙы, әлбиттә, Ф. Ғ. Хисамитдинова төрлө архивтарҙа оҙаҡ эҙләнеп ултырып тапҡан. Ни тиклем көсөргәнешле хеҙмәт был! Ғилми эҙләнеүгә тамсы ғына ҡағылышлы кеше лә бының ни тиклем ҡыйын эш икәнен аңлар...\nФ. Ғ. Хисамитдинова үҙенең хеҙмәтендә шулай уҡ ауылдарҙың атамаларына аңлатмалар ҙа биргән. Мәҫәлән, Алькина (Аликаева) йәки Шайтан-ауыл беренсе тапҡыр 1739 йылдағы яҙыуҙа иҫкә алына. 1740 йылдағы документтарҙа Шайтан-Көҙөй улыҫы старшинаһы Әлекәй Ҡаракөсөков (Каракучуков) иҫкә алына. Тимәк, Әлкә ауылының боронғо исеме - Шайтан-ауыл, этноним, ырыу атамаһына барып тоташһа, Әлкә тип танылыу алғаны старшина Әлекәй исеме менән бәйле булып сыға. Шул уҡ улыҫтың Юлай ауылы үҙ исемен 1709 йылда уҡ иҫкә алынған Шайтан-Көҙөй улыҫы старшинаһы Юлай Ҡалынбаев исеменә бәйләй ала икән. Тимәк, хаталанмаҫ кәрәк: Юлай ауылының исеме Юлай Аҙналин исеменән сыҡҡан, тип раҫлау дөрөҫлөккә тап килмәй.\nРәсми документтарҙа 1757 йылда иҫкә алынған тыуған ауылым Илсекәйҙең (1894 йылда Пермь яғынан килгән урыҫтарҙың утары барлыҡҡа килгәндән һуң уны Башҡорт Илсекәйе тип йөрөтә башлайҙар) атамаһын Ф. Ғ. Хисамитдинова Түбәләҫ улыҫы старшинаһы Илсекәй Биктуғанов исеме менән бәйләй.\nШул уҡ 1757 йылда Түбәләҫ улыҫына ҡараған Ҡалмаҡҡолда старшина Ҡалмаҡҡол Күҫәкбаев, старшина ярҙамсыһы Ғәбделфәйез Мөрсәлимов йәшәгән. Ә инде1814 йылға тиклем йорт старшинаһы Мөрсәлим Ҡалмаҡҡолов булһа, ул үлгәс, йорт старшинаһы итеп уның улы Ҡунаҡкилде Мөрсәлимов ҡуйылған. 1816 йылда отставкалағы старшина ярҙамсыһы Ғәбделхалиҡ Мөрсәлимов һәм старшина ярҙамсыһы булып йөрөгән Ҡунаҡкилденең бер туғаны Хисамитдин Мөрсәлимов йәшәгән.\nУрмансыла 1816 йылда 81 йәшлек Әүжән һәм 56 йәшлек Аҡмырҙа Урмансиндар телгә алына. Улар старшина ла булмаған булыуын. Шулай ҙа нисектер ауыл исеме менән бәйле уларҙың фамилиялары. Улай тиһәң,1816 йылғы рәүиз исемлегендә "81 йәшлек Илсекәй Биктуғанов 1812 йылда үлеп ҡалды" тиелә. Ә бит заманында, 1773-1775 йылғы ихтилал баҫтырылғас, Илсекәй Биктуғанов старшина вәкәләттәрен башҡарған. Әүжән Урмансин - Илсекәйҙең тиҫтере, һәм XVIII быуат аҙаҡтарында уның да старшина булып йөрөүе бик мөмкин.\nСүрәкәй ауылында 1816 йылда 56 йәшлек Мәжит Сүрәкәйев күрһәтелгән.\nМин, әлбиттә, бер һүҙһеҙ, тәүге олатайҙың ҡайһылыр бер улы Илсекәй исемле булған, һәм ул беҙҙең ауылға нигеҙ һалған, тигәнгә риза булыр инем. Әммә Илсекәй Биктуғанов старшина булғанға тиклем дә беҙҙең ауыл булған, унда кәм тигәндә 10 ғаилә булған, төрлөһө төрлө фамилия йөрөткән. Иғтибар итегеҙ әле: башҡорттар ул ваҡытта фамилияларын атай исеменән алған. Олатайҙарҙың исем-фамилияһы ваҡыт үтеү менән бөтөнләй юғалыр ҙа ине, бәлки. Ярай әле халҡыбыҙҙың гүзәл бер йолаһы бар - ете быуынға тиклемге олатайҙарҙың исемен, шәжәрә белеү. Шуға ла хатта тиҫтәләгән быуын олатайҙарыбыҙҙың исеме онотолмай һаҡланып килә, шөкөр.\n1816 йылғы 7-се рәүиз һәм 1834 йылғы 8-се рәүиз материалдарын (Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт архивы. Ф.и.-138, опись 2, дело 345, дело 485) үҙ күҙем менән күреү бәхетенә ирештем. Һәм, тулҡынлана-тулҡынлана, ҡиммәтле мәғлүмәттәрҙе күсереп алдым. Онотолмаҫ кисерештәр, хис-тойғолар тантанаһы ине был, бөйөк тарих менән һөйләшә инем мин!\nХалиҡ ағай, ауылыбыҙҙың боронғо исеме Башташ, ти. Элек беҙҙең ауыл Һабайылға буйында урынлашҡан һәм ул урынды һуңғараҡ Иҫке Ҡыштау тип йөрөткәндәр. Был урынды Түбәләҫ Арҡауылы (Ҡарағол) ауылы кешеләре "Кесерткәндек", тип тә атайҙар. Иҫегеҙгә төшөрөгөҙ: Тырнаҡлы ырыуына ҡараған Лағыр ауылының борон ултырған урынын һ. б. күп башҡорт ауылдарының тәү нигеҙҙәрен Иҫке Йорт тип йөрөтәләр. Хәҙер беҙҙең Илсекәй ауылы Сағандың Һикеяҙға (Әйҙең ҡушылдығы) ҡойған ерендә урынлашҡан. Һикеяҙ йылғаһын беҙҙең ауылда Арғыйылға тип кенә йөрөтәләр.\nИлсекәй Биктуғанов Салауат Юлаев етәкселегендәге азатлыҡ көрәшендә ҡатнаша. Ихтилал ағымына беҙҙең ауылдан тағы ла Әбдеш Таҡил, Аҡһары Йосопов, Тимәт Иштуғанов, Ҡалмаҡ Көҫәпәев, Биҡҡол Тәүешев, Назарғол Балтасов, Сәфәр Смаҡов, Күсәш Мишәров, Монас Биктуғанов ҡушыла.\nХалиҡ ағай Илсекәй тураһында тулҡынландырғыс хикәйә һөйләне. Ихтилал баҫтырылғас, ауылдаштары Илсекәйҙе яҡлап алып ҡалғандар. "Был бит Илсекәй, ә Илсеғол түгел. Илсеғол ҡаҙаҡ ине, ул ҡасып китте. Илсекәй һуғышта ҡатнашманы", - тигәндәр.\nКарателдәр, халыҡ уларҙы "обжорный команда", ҡырғындар, тип атаған, оҙаҡ ятҡан ауылдың елеген кимереп. Ҡөрьән һәм башҡа ҡәҙерле китаптар, кәрәкле ҡағыҙҙар яндырыла, ҡатын-ҡыҙҙарҙың затлы биҙәнеү әйберҙәре талана. Халыҡ берҙәм булған өсөн, төрлө золом күрһә лә, ауылыбыҙ яндырылмай, тере ҡалғандыр ҙа. "Хәҙер Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусыларға бағышланған мемориаль плита урынлашҡан ерҙә, мәҙәниәт йорто янында, ошо ғәскәрҙе ашатыр өсөн яғылған усаҡ урыны беҙ бәләкәй саҡта ла әле үлән үҫмәй, беленеп торҙо,- тине Халиҡ ағай. - Аҙаҡ та, совет власының тәүге йылдарында, ошо урында общепит аштары бешерә торғайнылар. Элекке мәсет ихатаһы ине ул. Һуңғараҡ ошо йортта өс тиҫтәнән ашыу йыл дауамында Илсекәй башланғыс мәктәбе эшләне.\n...Ҡырғындарҙы халыҡ үҙ елкәһендә аҫыраған: атын, кейемен биргән, ашатҡан, эсергән. Етмәһә, уларҙың мәсхәрәләү, мыҫҡыл итеүҙәрен, тешен ҡыҫып, түҙеп үткәргән.” Һүҙемдең һуңында үҙем күсереп алған архив материалдарына байҡау яһамаҡсымын. 1816 йылда беҙ Ырымбур губернаһының Троицк өйәҙе 4-се Башҡорт кантонының 2-се Урал аръяғы командаһының Түбәләҫ улыҫына ҡарағанбыҙ. Команда башлығы - 14-се класлы кантон ярҙамсыһы Ҡолһарин була. Ә йорт старшинаһы - Ҡунаҡкилде Мөрсәлимов. Өс ауылда - Ҡалмаҡҡолда, Илсекәйҙә, Урмансыла ирҙәр һаны - 143, ҡатындар һаны - 145 була (Ф.и.-138, опись 2, дело 345 һәм дело 485).\nБоронғо ауылдаштарымдың исемдәре генә ни тора һәм ниндәй матур! "Аманғол Дәүләтбаев, 40 йәштә. Уның ҡатыны - Шәрифә, 30 йәштә. Улдары - Иштимер, Әбдрәхим, Ғәбделсәлих, ҡыҙҙары Гөләмдинә (урыҫ боҙоп яҙған: Кулямдина тигән)".\n"Фәйзулла Бәширов, улдары - Иҫәнбирҙе, Шәйехзада..."\nБөтәһе 19 ғаилә йәшәгән. Шуларҙың араһында мине бик ҡыҙыҡһындырғаны - Яңыбирҙе Мамыҡҡолов һәм уның улдары - Хәбибулла, , Шулай уҡ Ҡалмаҡ Көҫәпәйев. Ҡалмаҡтың ҡатыны Әлимә Шанданова, улдары - Аҡкөбәк. Аҡкөбәктең ҡатыны Зөләйха, уларҙың улдары Исмәғил тип яҙылған (ә 1834 йылғы рәүиз материалдарында оло улы Исламғол тиелгән), ҡыҙҙары Динә һәм Сәхибә.\n(*Һунбыҡ нәҫелемдең олатайҙары).\nИлсекәй Биктуғанов 1812 йылда 76 йәшендә үлгән, тигәйнек. Илсекәйҙең улдары - Абдрахман, Иҫәнғәзе, Абдрахмандың улдары, Илсекәйҙең ейәндәре - Тимербулат, Ғәбделкәрим. Илсекәйҙең ҡатыны үҙенә ҡарағанда күпкә йәш. 1816 йылда уға 45 йәш булған. Күренеп тора, Ширшенәйә Илсекәйҙең тәүге ҡатыны булмағандыр. Илсекәйҙең улы Абдрахман 1812 йылда үлгән, тиелгән. Ватан һуғышында үлгәнме икән?\nАбдрахмандың Ишмөкәрәмә исемле ҡыҙы бар, уға 10 йәш.\n12 йәшлек Таймаҫ Ҡасҡынов әсәһе Ҡәнифә Шәкүрова һәм энеһе Зәйнәш менән көн күрә. Мин Таймаҫ исеменә иғтибар итәм, сөнки ошо фамилияны йөрөткән кешеләр беҙҙең ауылда хәҙер ҙә бар.\n1834 йылғы 8-се рәүиз материалдары буйынса, беҙҙең ауыл 4-се Көнбайыш Башҡорт кантоны, Троицк өйәҙенең 2-се йортона ҡараған. Йорт старшинаһы Төхөтулла (исеме боҙоп яҙылғандыр) Рәсүлев командаһына шулай уҡ Ҡурғашйылға, Сәмәр, Аҙнабай, Ҡалмаҡҡол, Урмансы, Сүрәкәй, Тирмән һәм, әлбиттә, беҙҙең Илсекәй ҡараған.\nӘ Ҡарағол ауылы ҡайҙа? Ҡарағол ул ваҡытта, Шағанай, Яхъя, Иҙрис, Лағыр ауылдары менән бер рәттән, 8-се Башҡорт кантонына ҡараған икән. 1834 йылғы исемлектә бер олатай Аманғол, тип түгел, Юманғол Дәүләтбаев, тип бирелә. Ә инде Дәүләтбаевтың улы Иштимерҙең фамилияһы Иманғолов булып киткән (исемдәрҙе боҙоп яҙыу бик йыш осрай, тимәксемен). Иштимерҙең ҡатынының исеме Вазифа.\nЯңыбирҙе Мамыҡҡоловтың тәүге ҡатыны үлгән, икенсе ҡатыны Сәхибә менән йәшәй. Үҙенә - 68, ҡатынына – 25 йәш. Йәш ҡатынынан 6 йәшлек Иҙрис исемле улы бар. Улы Хәбибуппаның ҡатыны – Һитсә исемле.\nОлатайым Фәссәхетдин һөйләүенсә, беҙ - Һунбыҡтар. Ул Мамыҡҡол, Аҡкөбәк олатайҙарыбыҙ тураһында һөйләй торғайны. Ысынлап та, 1834 йылғы рәүиздә Аҡкөбәктең улдары - 21 йәшлек Исламғол, 15 йәшлек Хисмәтулла, 12 йәшлек Ғиззәтулла, 5 йәшлек Мөсәләм теркәлгән. Кинйә улдары Мөсәләм сабый көйө үлеп ҡалған.\nӨлкән улдарынан хәҙерге көндә Илсекәйҙә йәшәүсе Һунбыҡтарҙың тармаҡтары барлыҡҡа килгән: Фәхретдиновтар, Ғиләжевтәр, Шәрәфетдиновтар, Фәссәхетдиновтар (Фәссәховтар), Төхвәтуллиндар, Заловтар, Мөхәмәтйәновтар.\nМамыҡҡол - 1700\nКөҫәпәй - 1720, фамилияһы Мамыҡҡолов, тип фаразлайыҡ.\nҠалмаҡ Көҫәпәйев - 1736 -1812 (Салауат етәкселегендәге яуҙа ҡатнашҡан, юғарыла атап үтелгән башҡа олатайҙар менән). Аҡкөбәк Ҡалмаҡов - 1785 - 1828 Уның улдары: 1. Исламғол Аҡкөбәков -1813 2. Хисмәтулла Аҡкөбәков - 1819 - 1871 3. Ғиззәтулла Аҡкөбәков -1822 4. Мөсәләм - 1829 (сабый саҡта үлгән)\n(* Бөгөн, 2016 йылдың 17 ғинуарында, Лига Тюркских Народов (ЛТН) тигән группала Нурдана Дивергент исемле ханым "Племенные и родовые подразделения башкир" тигән мәғлүмәтен урынлаштырған. Тышлығында милли кейемдәге башҡорттарҙың боронғо фотоһы ҡуйылған. Шуның буйынса табырһығыҙ. XV бүлектәТабын ҡәбиләһенә туҡтала.\nҠыуаҡандар ҙа Табын ҡәбиләһенең символдарын ҡулланған: ағасы, тамғаһы, ҡошо бер төрлө. XVI. Ҡыуаҡан ҡәбиләһенә ингән ырыуҙар:\n1. Йылан-ҡыуаҡан ырыуы 2. Ҡырҡөйлө- ҡыуаҡан ырыуы 3. Һатҡы-ҡыуаҡан ырыуы 4. Сәғит-ҡыуаҡан ырыуы 5. Тау-ҡыуаҡан ырыуы 6. Түбәләҫ-ҡыуаҡан ырыуы )\nАҡкөбәк олатайыбыҙҙың хәләл ефете Зөләйха, Исламғол олатайҙың - Сибәрбикә исемле булған. 1834 йылда Сибәрбикәгә 17 генә йәш булған. Аҡкөбәк олатайҙың берҙән-бер ҡыҙы Фәрхизә исемле.\nИлсекәй старшинаның нәҫеленә ҡаныҡҡан батша ярандары. 1834 йылғы исемлектә, Илсекәйҙең кесе улы Иҫәнғәзе Илсекәйев - 33 йәштә һәм Илсекәйҙең ейәндәре - Тимербулат Абдрахманов - 29 йәштә, Ғәбделкәрим - 18 йәштә. Улар 1830 йылда "насар тәртиптәре өсөн (за худое поведение)", тип Өфө өйәҙе 8-се Башҡорт кантонына күсерелгәндәр, тип яҙылған. Көрәшсе ҡандары тынғылыҡ бирмәнеме уларға, башбаштаҡ булдылармы, әллә, тыныс йәшәһәләр ҙә, был аҙым батша властары тарафынан көрәшсе тамырын үҙ ерлегенән айырыу маҡсатында эшләнгәнме? Төрлөсә уйларға була...\nРәйфә Ғафарова әбей иҫләүенсә, уларҙың Ғафар олаталарынан төптәрәк Таймаҫ тигән олаталары ла булған, шикелле.\nТаймаҫ Ҡасҡынов 1834 йылда инде 29 йәшлек ир-егет булып, Зөлхизә исемле кәләше менән Сәфәр, Ғәбделғафар, Йәғәфәр тигән улдар үҫтергән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Сәфәр менән Йәғәфәр, шулай уҡ Таймаҫтың бер туған энеһе Зәйнәш бала саҡта уҡ гүр эйәһе булған. Әгәр ҙә 9-сы, 10-сы рәүиз материалдарын табып булһа, Ғәбделғафарҙың нәҫел башы, ата-бабалары асығыраҡ билдәләнер ине.\n( * Был мәҡәлә баҫылып сыҡҡандан һуңғараҡ миңә Крәҫтиән һуғышында ҡатнашҡан Тәүеш улы Биҡҡолдоң аҙаҡ Урмансыла йәшәгәнлеге билдәле булды. Бына ҡайҙан килеп сыҡҡан икән Урмансы Тәүештәре?! Халиҡ Абдрафиҡ улы Ғафаров ағай ҙа, минең Мәстүрә кәтәйемдең атаһы Әмерғәзе Ғафаров олатайыбыҙ ҙа Тәүеш затынан бит.)\nШулай уҡ беҙҙең ауылда Тимерәк нәҫеле бар. 1834 йылғы исемлектән күренеүенсә, 1832 йылда күрше Урмансынан күсерелгән элекке указлы мулла, ахун Ҡорманғәли Тимрәков тигән кеше, ни сәбәп менәндер, атап үтелгән юғары дини дәрәжәнән мәхрүм ителгән?! Дөрөҫ исеме Ҡорбанғәлиҙер инде. Уға 52 йәш. Ике ҡатыны бар: Сәхибьямалға - 41йәш, Мәхүбьямалға - 39 йәш. Тәүге ҡатынынан 18 йәшлек Ғәйнитдин, 15 йәшлек Бәхтиәр, 9 йәшлек Мөхтәр, 13 йәшлек Ғәрифә, 8 йәшлек Ғәфифә, 3 йәшлек Хәбибә, һәм икенсе ҡатынынан 14 йәшлек Гөлйыһан, 8 йәшлек Фәрхизә тигән балалары булған. Хәҙерге көндә беҙҙең ауылда Тимерәк нәҫеленә Ҡорбанғәлиевтар, Бәҙретдиновтар, Таймаҫовтар ҡарай.\nУҡытыусы Зифа Абдуллина (Хәбибуллина)ның шәжәрәһе түбәндәгесә (уның ҡарт өләсәһе Тимерәк нәҫеленән булған):\nИсмәғил -Тимерғәле –Ҡорбанғәле Ҡорбанғәленең улдары: 1.Ғәйнетдин-1816 йылғы 2.Бәхтиәр-1819 йылғы 3.Мөхтәр-1825 йылғы (тыуған йылдарын архив материалдарынан белдем).\nРәүиз материалдарында күп кенә ир-егеттәрҙең исемдәре өҫтөнә “служ.” тигән билдә ҡуйылған. Был инде хәрби хеҙмәткә мөнәсәбәтле булыуҙы аңлаталыр (кантон системаһы башҡорттарҙы хәрби сословиеға әйләндергәне билдәле). Илсекәй ауылында тағы ла Ҡыуыҡтар һәм Һарүҙәктәр тигән нәҫелдәр бар. Уларҙың да шәжәрәһе төҙөлгән. (* 1995 йылдың 29 апрелендә Илсекәй мәҙәниәт йортонда бик ҙур сара – Шәжәрә байрамы ойошторҙоҡ. Байрамға бөтөн нәҫелдәрҙең дә шәжәрә ағастарын төҙөгәйнек).\nМине боронғо нәҫелдәребеҙҙең исемдәре һоҡландырҙы. Ниңә ошо исемдәрҙе хәҙер ҡушмаҫҡа?! Бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ исемдәре һоҡландыра: Гөлзифа, Гөлистан, Мәймүнә, Сәфәрбикә, Баҙыян, Мәрғүбә, Мәхмүзә, Һауа, Шәкәрбикә, Гөлзаһира, Гөльятар, Гөлбостан, Гөлмиңлевафа, Гөльямал,Ҡаҙбикә (Ҡыҙбикә), Сәғиҙә, Яубикә, Гөлбәғиҙә, Гөлфирүзә, Жәмғиә, Маянһылыу, Гөлнәзирә, Байбикә, Гөлбәһирә, Мөхибә, Гөлзәбихә, Ҡәләмбикә...\n1816 йылғы рәүиз материалдары буйынса, Илсекәйҙә 19 ғаилә йәшәгән тигәйнек, ә бына Ҡалмаҡҡолда 15 ғаилә теркәлгән. Шулай ҙа Ҡалмаҡҡолда кеше һаны күберәк сыға, сөнки ғаиләләрҙә күп ҡатын алыу йышыраҡ осрай һәм, шулай булғас, балалар һаны ла күп була. Отставкалағы старшина ярҙамсыһы Ғәбделхалиҡ Мөрсәлимовтың (44 йәштә), мәҫәлән, өс ҡатыны булған. Ләкин 40 йәшлек Сәхибәнең дә, икенсе ҡатыны 37 йәшлекХәжәрҙең дә балалары булмаған, ахыры. Өсөнсө ҡатынының исемен урыҫ, боҙоп, Усузбика тип яҙған – Осһоҙбикәме икән, Өсйөҙбикәме икән, аңлашылмай. Уға 27 йәш. Ғәбделхалиҡҡа Гөлһусара(Казузара) тигән ҡыҙ, Ғәбделғәзим тигән ул бүләк иткән дә бит, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ул бәпес сағында уҡ яҡты донъянан киткән.\nӘ бына 62 йәшлек Байғәзе Собханғоловтоң ғаиләһеҙур. Беренсе ҡатыны, 60 йәшлек Үтәбикәнең балалары юҡ, ахыры, ә икенсе ҡатыны, 50 йәшлек Малбикәнең 30 йәшлек улы есаул Фарбай, 24 йәшлек Юламан, 19 йәшлек Хужа, 18 йәшлек Ишбирҙе, 14 йәшлек Ишхужа һәм 12 йәшлек ҡыҙы Гөлнәҙекме икән, Гөлнәйәүекме (Кулнаяук тип яҙылған) бар. Фарбай һәм Миржандың(Моржан тип яҙылған, әллә Мәрйенме икән?), ихтисам, Динислам тигән улдары, Мәреүәт һәм Мәхипьямал тигән ҡыҙҙары бар. 24 йәшлек Юламанға Гөлбаһира исемле 12 йәшлек кәләш алып биргәндәр, ирҙең һеңлеһе Гөлнәҙек еңгәһенең тиҫтере. Ышанырлыҡ та түгел.\n1834 йылғы рәүиз материалдары буйынса, 4-се Көнбайыш Башҡорт кантоны Троицк өйәҙенең 2-се йортона ҡараған 8 ауылда бөтөнөһө 587 ир, 630 ҡатын-ҡыҙ йәшәгән.\nБына ошо кешеләрҙең, беҙҙең ата-бабаларыбыҙҙың, инә-ҡәртнәйҙәребеҙҙең йәшәү рәүешен, уларҙың әҙәплелеген,тормош һынауҙарына сыҙам булыуын күҙ алдына булып йәшәйек. Башҡорт халҡының бөйөклөгөн раҫлайыҡ. Бынан 180 – 160 йыл элек еңелдән булмағандыр. Ауыр булған уларға, ләкин ярым күсмә тормоштоң ыңғай яҡтары ла булған: улар араҡы эсмәгән, ҡолаҡтары тонорлоҡ ҡырағай көйҙәр тыңламаған, ә яғымлы ҡурайын, ҡумыҙын тартып, моңло көйҙәрен көйләп, буҙа, ҡымыҙ тәмләп, таҙа һауа һулап, саф шишмә һыуҙарын эсеп көн күргән. Аҡылын, әүлиәлеген иҫ киткес ауыҙ-тел ижадында сағылдырған халҡыбыҙ.\nБулыр илдең балаһы бер-беренә, батыр, тир,\nБулмаҫ илдең балаһы бер-беренә, бахыр, тир.\nИшетегеҙ шул һүҙҙәрҙе, асылын аңлағыҙ, ата-бабалар аманаты бит улар! Йәшәйек батыр булып! Бахыр булып, бөлөп ҡалмайыҡ...\nThis work is licensed under the Creative Commons Attribution ShareAlike 3.0 License\nThe permission for use of this work has been archived in the Wikimedia OTRS system; it is available as ticket 2016072910016511 for users with an OTRS account. To confirm the permission, please contact someone with an OTRS account.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Илсекәй_–_боронғо_ауыл&oldid=620478"\nThis page was last edited on 22 August 2018, at 05:57.


Ижадында – бөркөтлөк һәм һандуғаслыҡ рухы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Рухиәт » Ижадында – бөркөтлөк һәм һандуғаслыҡ рухы\nИжадында – бөркөтлөк һәм һандуғаслыҡ рухы 12.01.2018 // Рухиәт\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Хәсән Назар әҙәбиәт һөйөүселәрҙе үҙенең фәһемле, тәрән йөкмәткеле шиғырҙары менән даими ҡыуандырып тора. Әҙиптең замандаштарына әйтер һүҙе, бирер кәңәше мөлдөрәмә тулы. Шулай булмау мөмкин түгел, сөнки ул тормоштоң ауырлығын, яҙмыштың әсе һынауын үҙ иңендә аҙ татымаған. Шул ерлектә сыныҡҡан, һәр бер күренешкә, һәр ваҡиғаға үҙ аҡылы менән, үҙ тәжрибәһенән сығып ҡарарға, баһа бирергә өйрәнгән. Тормош ҡатмарлы, уны аңлауы ла, күҙаллауы ла еңел түгел. Бөгөн күккә күтәреп маҡтағандарың, шуның менән ғорурланғандарың иртәгә бөтөнләй бәҫһеҙ ҡалыуы бар, дуҫ тип ышанғандың хөсөтлөк ҡылыуы ла мөмкин, кемуҙарҙан ололауҙың да ҡайһы саҡта күҙ буяу булыуы ихтимал. Әҙип бына шуны яҡшы тоҫмаллай.\nУның аҡты – аҡ, ҡараны ҡара тип әйтергә, яҡшыны ямандан айырырға ҡулынан килә. Шатлыҡ-ҡыуаныстарын да йәшермәй, йөрәге, күңеле ҡабул итмәгәндәргә тура бәреп, тейешле баһаһын да еткерә. Һәм ижадында дуҫлыҡ, тоғролоҡ, бәхет, намыҫ кеүек ҡиммәттәр төп урында тора. Тел, халыҡ, милләт мәсьәләләренә лә тыныс ҡарай алмай әҙип, тигеҙһеҙлек, ғәҙелһеҙлек, битарафлыҡ кеүек күренештәрҙе лә урап үтмәй. Шағирҙың гражданлыҡ бурысы, илһөйәрлек тойғоһо, йәшәү асылы, сәсәнлек рухы быға юл ҡуймай. Нисек кенә ҡабатлау булмаһын, әйтмәйенсә мөмкин түгел: шағир уйҙары башҡаларҙыҡына ҡарағанда күпкә тәрәнерәк, ҡараштары киңерәк, фекерҙәре тосораҡ. Шуға күрә һәр кемебеҙ әҙип һүҙенә, әҙип аҡылына мохтаж. Кешеләр ышандырғыс, инандырғыс, дәртләндергес һүҙҙәр көтә. Инәлтмәй шағир, үҙ уҡыусыларының ышанысына тап төшөрмәй, ең һыҙғанып ижад итә. Әленән-әле гәзит, журнал биттәрендә донъя күреп торған әҫәрҙәре – быға кире ҡаҡҡыһыҙ дәлил.\nХәсән Назарҙың һуңғы осорҙа ижад ителгән әҫәрҙәренә бер ни тиклем байҡау яһап алайыҡ әле. Ир-егеттең борон-борондан килгән изге бурыстары һәр кемебеҙгә мәғлүмдер: ғаилә ҡороп, йорт һалыу, ағас ултыртыу, нәҫелеңде дауам итер вариҫтар ҡалдырыу. Хәсән Назарҙың “Һөйөнөс” шиғырында нәҡ ана шундай бурыстарҙы атҡарып сыҡҡан, хәҙер инде үҙе сәскәндәренең мул уңышын татып, ҡыуаныс тойғоһо кисергән баҡсасылай бәхетле олатай образы күҙ алдына баҫа. Һоҡланғыс, күңелде күтәрерҙәй матур күренеш сағыла шиғырҙа: йәйҙең матур бер көнөндә олатаһы менән ейәне еләк йыйып йөрөй. Еләк уңған (тимәк, уҙамандың ғүмер юлы уңышлы, ҡылған эштәре лә уңышлы булған, тип аңлайбыҙ), бар донъяһын онотоп, ейән еләк йыя (тимәк, тормош дауам итә, өр-яңы шәхес формалаша, тип ҡабул итәбеҙ), йәйге йылы ҡояш ергә нурҙарын һибә (тимәк, донъялар имен, тормош матур, тигән фекер аңлашыла). Киләсәккә ышаныс, өмөт бар. Шуға күрә олатайҙың шатлыҡ хисе лә, күкрәгенә һыймайынса, шиғыр юлдары булып урғыла:\nУйлап шуны, һөйөнөстәр\nЕләк үҫтерер вариҫты\nКүрәм мин ейәнемдә.\nДонъяның мәңгелеге, быуындар бәйләнеше һәм күсәгилешлеге мәсьәләһе “Уйланыу” шиғырында ла дауам итә. Донъяның да, ваҡыттың да мәңгелек икәне хаҡ. Әммә ошо урында кешенең тотҡан ролен дә урап үтеү мөмкин түгел. Кеше төҙөүсе лә, емереүсе лә икәнде иҫтә тотҡанда, донъяның мәңгелеге әҙәм балаһының үҙенә бәйле. Эш үҙенән-үҙе тәрбиәгә барып төртөлә. Ни сәсһәң, шуны урырһың тигәндәй, киләсәкте дауам итерҙәй бөгөнгө быуындың ниндәй ерлектә тәрбиәләнеүе, ниндәй өлгө алыуы, аҡыл туплауы донъяның артабанғы яҙмышына йоғонто яһай. Шуға күрә был тәңгәлдә өлкән быуын иңенә лә лайыҡлы алмаш тәрбиәләү яуаплылығы төшә. Шиғырҙағы лирик герой ҙа ошо хаҡта иҫкәртә бит:\nУйла иң элек.\nУға бит ҡала,\nХәсән Назарҙың һәр бер шиғыры әҙәп-тәрбиәгә өндәй, төрлө сетерекле хәлдәрҙән нисегерәк сығырға, тормоштоң ҡатмарлы мәсьәләләрен ниндәйерәк юҫыҡта хәл итергә өйрәтә. Фекеребеҙҙе ҡеүәтләү өсөн “Әгәр…” шиғырына күҙ ташлайыҡ. Тәү ҡарашҡа әҫәр мөхәббәт лирикаһы өлгөһө һымаҡ. Әммә иғтибарлабыраҡ ҡарағанда, кире ҡаҡҡыһыҙ хәҡиҡәт һалынған дабаһа шиғыр йөкмәткеһенә. Был – һәр бер ҡылыр эштәреңде үҙ аҡылыңа таянып атҡарыу. Уйламайынса күпме хилафлыҡ ҡылына, күпме ғүмер ҡыйыла, ни саҡлы яҙмыш ҡыйрала. Ана шуға күрә шағирҙың әйткәндәре бик тә урынлы:\nБилдәле – тәүҙә күҙ төшә,\nКүҙҙәр ҡамаша тәүҙә.\nӘммә күҙҙән үткер – аҡыл,\nАҡылды алға әйҙә.\n“Үҙемдән һүҙем” шиғырындағы ниндәй генә ауырлыҡтар, ҡапма-ҡаршылыҡтар осрамаһын, үҙ юлынан тайпылмаған, үҙ һүҙенән сыҡмаған, ғүмере буйы бурыс һәм намыҫ тигән төшөнсәләргә тоғро ҡалған лирик герой ҙа күңелдә матур тәьҫораттар ҡалдыра. Нәҡ шундай бихисап ябай кешеләр төҙөй был тормошто. Нәҡ шундайҙар менән донъя матур, йәшәүе рәхәт.\nҒәҙәттә, ғүмер йылдары алға барған һайын һәр кемебеҙ үткәндәргә йышыраҡ әйләнеп бағыусан. Кинолағы кадрҙар һымаҡ, ап-асыҡ булып күҙ алдына баҫа төрлө хәтирәләр. Ҡыуандырғыс, һоҡландырғыс булып балҡығандары ла, күңел әрнеүҙәре, күҙ йәштәре аша иҫкә алынғандары ла бар уларҙың. Тәүгеләре рухландыра, күңелде күтәреп илһамландыра, икенселәре үкендерә, уйландыра, һабаҡ бирә. Артыҡ шашыныуҙан аралай ҙа, ҡылыр яҙыҡтарҙан ҡурсалай ҙа ул хәтирәләр.\nХәсән Назар шиғырҙарын уҡығанда ла ошондай тойғолар уяна күңелдә. Әҙиптең “Хәтирә” шиғырына иғтибар итәйек әле. Әҫәрҙә бәйән ителгән ваҡиға тетрәндергес: бер ҡабым икмәккә тилмереп, зар-интизар булған замандарҙа көлсә киҫәген рөхсәтһеҙ ашап ҡуйғаны өсөн лирик геройҙың бөгөн дә намыҫы тынғы бирмәй. Ризыҡһыҙ ҡалған апайҙың моңһоу ҡарашы һаман да күҙ алдында. Күптән булған ошо ваҡиға ғүмергә һабаҡ булып ҡала ла артабан яңылыш аҙымдар яһауҙан, яҙыҡ ғәмәлдәр ҡылыуҙан аралай. Бәлки, ана шуға күрә лә һағынып хәтерләрлек яҡты хәтирәләр күберәктер. Лирик геройҙың өмөтө лә шул яҡты хәтирәләргә төбәлә:\nАһ, ғүмер!.. Йырҙарҙа ҡалыр\nҺин үҙең бер иҫтәлек.\nӨмөт бар – яҡты хәтирә\nТорһа ине өҫтәлеп.\nҮткәндәрҙең яҡты, матур хәтирәләрен һағыныу “Ҡибла эҙләгәндә” шиғырына ла хас. Был юлы уйланыуҙар тотош ил юғарылығына күтәрелә. Үткәндәр менән бөгөнгөнө сағыштырып, лирик герой бик күп рухи ҡиммәттәрҙең юҡҡа сығыуына борсола. Эшсе, крәҫтиән, намыҫлы хеҙмәт тигән төшөнсәләрҙең һис фәтүәһеҙ төрлө шау-шоуҙар аҫтында күмелеп ҡалыуы, кешеләр араһындағы мөнәсәбәттәрҙең тик аҡсаға барып төртөлөүе, бәғзе бәндәләрҙең нәфсе ҡолона әүерелеүе лә йөрәген әрнетә донъяның әсеһен-сөсөһөн татыған уҙамандың. Ғүмере буйы яҡты, бәхетле киләсәк тигән матур хыялдар менән рухланған кешенең өмөтө бүтәнсә аҡланмаҫмы икән ни? Ғәҙеллек, тигеҙлек, ябай кеше тураһында хәстәрлек тип һөйләгәндәр ҙә буш ҡыуыҡ осороу ғынамы әллә? Быны совет осорон һағынған айырым бер кешенең генә уйҙары тип ҡабул итергә ярамай. Бик күптәр шиғырҙа әйтелгән фекерҙәр менән ҡуш ҡуллап килешер ине.\nНи һуң тота дәрәжәһен илдең?\nЯрты донъя ниңә ҡырын ҡарай?\nГербтағы ҡушбаш ҡарағошмо\nӨркөтөрлөк ғәмәлдәрҙе юрай? –\nтигән урынлы һорауҙар яңғырай шиғырҙа. Илебеҙҙең донъя кимәлендәге ысынбарлығы ярылып ята ошо юлдарҙа. Һүҙ ыңғайы бер үҙенсәлекте лә әйтеп китеү урынлы булыр. Был – һорауҙар эсендә үк яуаптарҙың да ярылып ятыуы. Шағирҙың һүҙ маһирлығы ана шунда күренә лә инде.\nҺорауҙар күп, ә ваҡыт тик алға тәгәрәй. Киләсәктә нимә көтә? Ана шуны уйлап, күңеле тынғы тапмай лирик геройҙың:\nДаһиҙар юҡ, инаныстар ҙа юҡ,\nӘ барыбер бит маяҡтар кәрәк.\nҠайҙа һуң ул алтын урталыҡ тип,\nТолҡа тапмай һулҡып ҡуя йөрәк.\nХәсән Назар – ябай ғына нәмәләрҙе лә образ итеп, улар эсенә оло мәғәнә һала торған һүҙ оҫтаһы. Миҫал өсөн “Хәнйәр” тигән шиғырға туҡталайыҡ. Ундағы хәнйәр, бер ҡарағанда, ябай ғына ҡорал, етмәһә, йәнде ҡыя торған. Әммә шағир хәнйәрҙе ҡыйыулыҡ, ир-егетлек, азатлыҡ символы юғарылығына ҡуйып һүрәтләй. Шул уҡ ваҡытта ул көтөлмәгән хәлдәрҙә уяулыҡты, һиҙгерлекте юғалтмаҫҡа тип иҫкәртеүсе лә, халыҡтар араһында дуҫлыҡҡа, татыулыҡҡа саҡырыусы ла булып кәүҙәләнә. Улай ғына ла түгел, хәнйәр тарихи үткәндәрҙе хәтерләтеп торған изге ҡомартҡы ла. Шиғырҙағы лирик герой Дағстандағы дуҫтарынан алып ҡайтҡан бүләкте ҡәҙерләп һаҡлай, ғүмер-ғүмергә ырыҫ-бәхет билдәһе булып, тик сөйҙә генә эленеп тороуын теләй:\nДағстандан алып ҡайтҡан\nХәнйәр эленеүле сөйҙә.\nЗатлы бүләк. Дуҫтарҙан ул\nБер ҡомартҡы хәҙер өйҙә.\n“Ер өҫтө тулы туҙан” шиғырында шағир төрлө вазифаларға үрләп, үҙ асылын юғалтҡан, әллә кем булып һауаланған, ябай кешеләрҙе һанға һуҡмаған, төймәне дөйәләй итеп күрһәтергә оҫтарған ҡайһы бер эшем эйәләрен туҙан менән сағыштыра. Бик тапҡыр, зәһәр сағыштырыу. Үҙ вазифаларынан файҙаланып, ябай кешеләрҙең теңкәһенә тейгән мәғәнәһеҙ әҙәмдәргә асыу, нәфрәт шул рәүешле белдерелә.\nНиңә әле яҙам быны,\nНи фәтүә яҙыуҙан?\n…Атла, итегеңде һаҡла,\nЕр өҫтө тулы туҙан.\nХәсән Назар туған телде данлап та, уны яҡлап та, ҡәҙерләп тә шиғырҙар яҙа. Зәйнәб Биишева, Баязит Бикбай, Рәми Ғарипов кеүек аҫыл заттарҙың фекерҙәрен дауам итеп, әҙип туған телен оло бер хазинаға тиңләй (“Хазина” шиғыры). Шиғырҙағы лирик герой – үҙенең туған телен данлаған, уның яҙмышы өсөн борсолған, үҙ телендә аралашып, ижад итеүе менән ғорурланған илһөйәр рухлы шәхес. Ул туған телдә ижад итеп, халыҡ ихтирамын яулауы, шуның менән бәхетле булыуы өсөн ҡыуаныс кисерә:\nҠыуанам – моңло ҡәүемдең\nБер улы булған өсөн.\nКүңелемә тел ҡеүәһе,\nҺүҙ моңо тулған өсөн.\nХәсән Назар ижадында, ғәҙәттәгесә, шиғриәт көсө, шағирлыҡ асылы хаҡында шиғырҙар иғтибарҙы йәлеп итә. “Әлбиттә” тигән шиғыр шуға миҫал. Бында батша – шиғыр – әҙип рәүешендәге бәйләнешкә оло мәғәнә һалынған. Батша һынлы батшалар уҡығас, шиғри һүҙҙең ҡөҙрәте, ҡиммәте аңлашыла инде. Әммә ана шул шиғырҙарҙы ижад итеүсене ғәҙел баһалай алһа ғына батшалар ысын батша була икән. Ситләтелгән мәғәнәлә әйтелһә лә, шул аңлашыла: һәр заманда ла ысын ижадсыларҙың хеҙмәте лайыҡлы баһаһын алырға тейеш.\nҺәр кемгә мәғлүм: бар яҙған нәмә шиғыр тигән һүҙ түгел. Шиғыр ул – ысын ижад емеше, тыумыштан бирелгән һәләт һөҙөмтәһе. Һүҙҙәрҙән үлемһеҙ әҫәрҙәр ижад итеү – бик һирәктәрҙең генә ҡулынан килә торған эш. Хәсән Назар шиғриәттә ҙур уңыштарға өлгәшеүҙең серен ошолайыраҡ аңлата:\nТик шулай өлгәшә шағир\nҺүҙҙең бит ысынына –\nБөркөтлөк һәм һандуғаслыҡ\nҠунһа рух асылына.\nБында “бөркөтлөк” әйтер һүҙҙең үткерлегенә, тапҡырлығына, тәрән мәғәнәлелегенә ишаралаһа, ә “һандуғаслыҡ” поэтик образлылыҡты аңлата булыр.\nКем ул шағир, нимә ул образлылыҡ, нимә ул шиғриәт тигән һорауҙарға түбәндәге дүрт юллыҡтан да шәп яуап табылмаҫ:\nШулмы икән әллә илһам көсө,\nШулмы шағир ысын-ысындан –\nҺыҙып эстән, әрнеп яҙғанда ла,\nҠояш уйнай ҡәләм осонда.\nЙомғаҡлап әйткәндә, Хәсән Назар шиғриәте бөгөнгө башҡорт әҙәбиәтендә тос урынды биләй. Әҙип халҡым тип йәшәй, халҡым тип ижад итә. Ана шуға күрә уның һәр бер әҫәрендә халыҡ мәнфәғәттәрен ҡайғыртыу беренсе урында тора. Тел байлығы, ижади һәләте, хеҙмәт әүҙемлеге бергә үрелеп, бынамын тигән шиғырҙар донъя күрә. Үҙе әйтмешләй, бөркөтлөк һәм һандуғаслыҡ рухы бөркөлә уларҙан. Артабан да шулай булһын, “ҡояш уйнаһын ҡәләме осонда”.\nТотош уҡырға 923


Ирпень — Башҡорт Википедияһы\n50°31′00″ с. ш. 30°15′00″ в. д.\n56 806 кеше (1 ғинуар 2019)\nИрпень (укр. Ірпі́нь) —Украинаның Киев өлкәһе буйһоноуындағы ҡалаһы.\nИрпень йылғаһы буйында Киевтан төньяҡ-көнбайышҡа ҡарай 8 км алыҫлыҡта урынлашҡан (тимер юл буйлап — 9 км, автомобиль юлдары буйлап — 5 км).\nҠала үҙенең барлыҡҡа килеүе менән 1899 йылда төҙөлгән Киев—Ковель тимер юлына бурыслы. Киевтан алыҫ түгел юл эргәһендә, тимер юл эшселәре Ирпень, Буча һәм Ворзель ҡасабаларына нигеҙ һала. Ирпень һәм Буча ҡасабалары исемдәрен үҙҙәре урынлашҡан йылға исеменән ала.\nБөйөк Ватан һуғышы барышында 1941—1943 йылдарҙа ҡасабаны немец ғәскәре оккупациялай.\n1956 йылда Ирпень ҡасабаһы Киев-Святошино районы составындағы район ҡарамағындағы ҡала статусын ала.\n1962 йылдың 30 декабрендә Ирпень өлкә әһәмиәтендәге ҡала статусын ала.\nСовет осоронда бында «Ирпеньмашторф» заводы, "Прогресс" комбинаты, күн галантереяһы һәм мебель фабрикаһы эшләй.\n1995 йылдың май айында Украина Министрҙар кабинеты ҡалалағы машиналар төҙөү заводын, "Прогресс" комбинатын һәм "Ремстройматериалдар" ремонт-төҙөлөш идаралығын, .хосусилаштырыу тураһындағы ҡарарҙы раҫлай.\nИрпень — Киевты йәшелсәләр менән тәьмин итеүсе йәшелсәлектең район үҙәге һәм климатик курорты.\n2015 йылда Ирпендә 85 төҙөлөш теркәлгән, был Украинала Киевтан ҡала иң ҙур күрһәткес.\nКиев — Ковель линияһында Ирпень тимер юл станцияһы.\n2003 йылдан башлап йыл һайын альтернатив кинематографияның Ирпень фестивале үтә.\nҠалала бер нисә ял итеү паркы бар: Алиева паркы (үҙәк баҙар янында һәм Соборная урамында урынлашҡан), Правик паркы (Соборная урамында, паркта Чернобыль АЭС-ының 4-се блогына беренселәрҙән булып янғынға килеп һәләк булған Правик Владимирға һәйкәл тора), Еңеү паркы (2010 йылда асылған, 17-се мәктәп эргәһендә).\nБилдәле эшҡыуар И. Чоколовтың элекке дача базаһында 1936 йылда украин яҙыусыларының Ижад йорто булдырыла.\n2016 йылда Үҙәк парк асыла, Университет һәм Чехов урамдары сатында урынлашҡан, ҡарағай урманлы участкаһының майҙаны 6 гектар. Бында ҙур балалар майҙансығы, спорт майҙансығы, өҫтәл теннисы өсөн өҫтәлдәр төҙөлгән, велосипед прокатлау һәм велосипед юлдары бар. Үҙәк паркта күп һанлы скульптуралар дөйөм ландшафт дизайнына тура килә. Төп үҙенсәлеге булып бушлай мангалдар менән барбекю зонаһы һәм ҙур булмаған декоратив быуа тора.\n«Покровский» ағас скульптуралар паркы ҙур түгел, әммә шаҡтай уңайлы, рәсми рәүештә 2016 йылдың 12 июнендә асыла. «Покровский» паркына инеү урыны Котляревский урамында урынлашҡан. Шулай уҡ паркҡа Полтава урамы яғынан да инергә мөмкин.\nҠалала Украинаның дәүләт фискаль хеҙмәте университеты, Украинаның биоресурстар һәм тәбиғәтте файҙаланыу милли университеты, Ирпень иҡтисад һәм хоҡуҡтың дәүләт колледжы, библия семинарияһы эшләй. Иҡтисад һәм хоҡуҡты тәрән өйрәнеү менән 2-се дөйөм белем биреү мәктәбе, сит ил телен тәрән өйрәнеү менән 1-3 баҫҡыслы 12-се мәктәп, художество мәҙәниәтте тәрән өйрәнеү менән 1-3 баҫҡыслы А. С. Макаренко исемендәге 3-сө һәм 17-се һәм дөйөм белем биреү мәктәптәре эшләй.\nПостанов України Кабінету міністрів № 15 343б від 1995 р травень «єктів Перелік об', 1995 приватизації році підлягають язковия обов'у щ»\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ирпень&oldid=905599 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 14:53 1 сентябрь 2019 үҙгәртелгән.


Мәләүез һөт-консерва комбинатына – 70 йыл // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nМәләүез һөт-консерва комбинатына – 70 йыл\n12:38, 21 мая 2010 Иҡтисад\nМәләүез һөт-консерва комбинаты хеҙмәтсәндәре бөгөн предприятиеның 70 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Юбилей айҡанлы үткәрелгән тантаналы сараларҙа БР Хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары, ауыл хужалығы министры Шамил Вахитов ҡатнаша.\nПредприятие тарихы 1936 йылдан башлана. Ул ваҡыттағы Мәләүез ауылында һөт киптереү заводы төҙөлә башлай. Төбәктә был тәүге эре сәнәғәт предприятиеһы була. Заводты 1940 йылдың 11 февралендә эшләтеп ҡарайҙар, ә 1 апрелдән дәүләт комиссияһы ағзалары файҙаланыуға тапшырыу актына ҡул ҡуя.\nПпредприятие өсөн һөттө биш райондан — Мәләүез, Федоровка, Көйөргәҙе, Йомағужа һәм Воскресенск райондарынан йыйғандар. 34 һөт ҡабул итеү пункты ойошторолған. Һөт һатып алыу буйынса йыллыҡ план 12 377 тонна тәшкил иткән.\nПредприятие үҫеше процесын һуғыш туҡтата. Йөҙҙән ашыу завод эшсеһе илде һаҡларға китә. Ҡуйыртылған һалатлы (солодлы) һөт, киптерелгән картуф һәм йомортҡа һарыһы ошо йылдарҙа етештерелгән төп продукцияға әйләнә.\nҺуғыштан һуң һөт киптереү заводы үҙенең үҫешен дауам итә. 50-се йылдарҙа производствола реконструкция үткәрелә, уның арҡаһында 60-сы йылдарҙа продукция сығарыу дүрт тапҡырға арта. 1966 йылда завод һөт-консерва комбинатына үҙгәртелә. 1974 йылда айыртылмаған һөт продукцияһын етештереү буйынса яңы цех төҙөлә. Предприятиеның сәскә атыу ваҡыты 90-сы йылдарға тура килә. Был – техник ҡоролмаларҙы яңыртыу һәм сеймал зонаһын киңәйтеү ваҡыты. Продукция тәүге тапҡыр экспортҡа оҙатыла башлай.\nБР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, бөгөн Мәләүез һөт-консерва комбинаты тәүлегенә 500 тоннаға яҡын һөт эшкәртеү мөмкинлегенә эйә юғары технологиялы, алдынғы предприятие. Әлеге ваҡытта комбинатта 468 кеше эшләй. Комбинаттың сеймал базаһы 11 һөт комбинатын берләштерә, Башҡортостандың 17 районынан 140-тан ашыу хужалыҡ һөт менән тәьмин итә. Продукция ассортиментын киптерелгән һөт продуктынан алып айыртылмаған һөт продукцияһына тиклем 40-тан ашыу аҙыҡ төрө тәшкил итә. Юғары сифаты арҡаһында ул ҙур һорау менән файҙалана, «Һөт индустрияһы» халыҡ-ара һөт форумының, “Алтын көҙ” бөтә Рәсәй агросәнәғәт күргәҙмәһенең гран-прийына, алтын миҙалдарына лайыҡ булған. Комбинат Рәсәйҙең һөт баҙарында республика данын лайыҡлы яҡлай, хаҡлы рәүештә «Рәсәй һөт продукты сифаты традицияларын һаҡлағаны өсөн» номинацияһында иң яҡшыһы тип билдәләнгән.\nТеги: сәнәғәт, ауыл хужалығы, юбилейҙар


Ололарҙы ихтирам иткәндәрҙең юлы уң була\n26 Август 2019, 13:49\nИскәндәр Юлдашев атлы уңған, егәрле егеттәребеҙҙең береһе башҡорт матбуғатында, әҙәбиәтендә билдәле шәхестәр – Хисмәт Юлдашев менән Тамара Искәндәриәнең иң өлкән улы. Студент сағынан һөнәре буйынса эшләй башлай, йәштән үк үҙен йәмәғәт эштәрендә, сәйәсәттә сағыу, ҡыйыу шәхес итеп күрһәтә. #Шоңҡаржурналы #Шәпзамандаш #ИскәндәрЮлдашев\nИскәндәр Юлдашев атлы уңған, егәрле егеттәребеҙҙең береһе башҡорт матбуғатында, әҙәбиәтендә билдәле шәхестәр – Хисмәт Юлдашев менән Тамара Искәндәриәнең иң өлкән улы. Студент сағынан һөнәре буйынса эшләй башлай, йәштән үк үҙен йәмәғәт эштәрендә, сәйәсәттә сағыу, ҡыйыу шәхес итеп күрһәтә. Әлеге ваҡытта шәхси юридик фирмаһын асҡан.\nОйотҡо бала саҡта уҡ һалына\nАта-әсәһенең танылған кешеләр булыуы унда бәләкәйҙән яуаплылыҡ тойғоһон тәрбиәләй тип әйтергә була. “Тәртипле бул, һиңә ҡарап фекер йөрөтөрҙәр”, – тиҙәр уға уҡытыусылары ла. Шулай ҙа малайҙарса шуҡлыҡтарһыҙ ҙа үтмәй бала сағы, икеле алған саҡтары ла, тиҫтерҙәре менән һуғышып та, дәрестән ҡасып йөрөгән мәлдәре лә булғылай. “Дүрт”ле һәм “биш”ле билдәләренә уҡый, өлкән кластарҙа үҙенә оҡшаған предметтар буйынса айырыуса тырышлыҡ күрһәтә.\nНиндәй ҙә булһа үрҙәр яулаған, халыҡ араһында үҙен таныта алған, уңған йәштәр хаҡында һүҙ сыҡҡанда уларҙың ғаиләлә ниндәй тәрбиә алыуы ҡыҙыҡһындыра.\n– Шуҡ булһам да, атайҙы тыңлай инем. Атай минең өсөн авторитет булды. Әсәйҙе лә тыңланым, әммә уның тәрбиәләү алымдары икенсерәк ине. Атай изге күңеллелек күрһәтеү менән бер рәттән, кәрәк урында ҡаты ла була белде. Кескәй саҡтан өлкәндәргә ихтирам менән ҡарарға өйрәттеләр. Был йәһәттән ике яҡтан да ҡартатай, өләсәйҙәремдең роле ҙур. Уларҙың һүҙе гел алда булды. Балаға бәләкәйҙән ололарға ҡарата ихтирам тойғоһо һеңдерһәләр, уның тормошо, йәшәйеше, юлдары уң буласаҡ. Был минең шәхси күҙәтеүҙәремдән сығып яһалған фекер, үҙем өсөн анализ яһағаным бар. Өлкәндәрҙе һанға һуҡмағандарҙың эштәре бик шәптән бармағанын күреп йөрөйөм. Ололарҙы тыңламау һәм йолаларҙы һанға һуҡмау арҡаһында ниндәйҙер ҡырын юлдарға баҫалар.\nИскәндәрҙең һәр йәйе ҡартаталарында үтә, атап әйткәндә, Ырымбур өлкәһе Иҫәнгилде һәм Ишембай районы Ҡыяуыҡ ауылдарында. Ун дүрт йәштән алып бесән сабыу, бура һуғыу кеүек эштәрҙе ирҙәр менән бер рәттән башҡара. Бындай көс, таҫыллыҡты, әлбиттә, спорт та тәрбиәләмәй ҡалмағандыр. Мәктәпте тамамлағансы тиерлек таэквондоға йөрөй, ярыштарҙа ҡатнаша, ҡул менән генә таҡталар яра.\nСпорт ир баланы физик йәһәттән генә түгел, рухи яҡтан да ныҡ ҡына үҫтерә. Көн һайын үҙ етешһеҙлектәреңде еңергә өйрәнәһең, сынығаһың. Күнекмәләргә аҙнаһына өс тапҡыр һуңламай йөрөү, кимононы кистән үтекләп ҡуйыу теүәллек, бөхтәлек тәрбиәләй. Әйткәндәй, Искәндәр бәләкәйҙән кейемдәрен үҙе үтекләй. Таэквондо секцияһында староста булыуы бала саҡтан уҡ лидерлыҡ сифаттарына эйә булыуы хаҡында ла һөйләй. Башҡаларҙы тыңлатыу мөһимлеге, кәрәк икән, тренер ҡушҡанса язаға тарттырыу… Былар, әлбиттә, һигеҙенсе класс уҡыусыһына оло яуаплылыҡ өҫтәй.\nШәхес уңышында телмәр үҫеше лә ҙур роль уйнай. Кеше алдында сығыш яһай белмәгәндәр юғары ҡаҙаныштарға ирешә аламы икән? Юҡтыр.\nИскәндәрҙең был йәһәттән маһирлығы ла бала саҡтан уҡ һалына. Беренсе класҡа уҡырға килгәс, байрамда ятларға тип шиғыр биргәндәр. “Шул шиғырҙы сығып һөйләгәс, ҡыуанысымдың сиге юҡ ине. Көс өҫтәлеп киткәндәй булды”, – тип хәтерләй ул. Халыҡ алдында сығыш яһау, уның уңышлы килеп сығыуы, ҡул сабыуҙары, иғтибар үҙәгендә булыу тора-бара кешегә оҡшап китеүсән.\nИкенсе класта бер нисә иптәше менән “Иләү” тапшырыуында ҡатнаша башлай. Ҡат-ҡат яҙҙырыуҙары ҡыҙыҡ була, үҙҙәрен ҙур эш башҡарғандай тоялар. Шунда уҡ тәүге тапҡыр касса тәҙрәһенә саҡ буйҙары етеп эш хаҡы алыуҙары ла дәртләндереп ебәрә, үҙҙәренә ышанысты арттыра. Артабан иһә “Артылыш” тапшырыуҙарын да алып бара башлай.\nИкенсе кластан алып Һупайлы биҫтәһенән Үҙәк баҙарға тиклем егерменсе гимназияға автобуста үҙе генә йөрөүе лә бәләкәй генә малайҙың иртә сынығыуын күрһәтә. Портфель ҙур, халыҡ күп, ҡыҫа башлаһалар ҡысҡырырға тура килә. Ҡыйыу булған барыбер. Күп тапҡыр аҙашып, өйөнә юлды үҙе таба. Өсөнсө кластан һуң эргәләге 136 – сы лицейға күсә.\nБыл тормошта үҙ тәғәйенләнеше менән йәшәгән кешегә күпкә еңел. Искәндәрҙең хоҡуҡ белгесе һөнәрен һайлауы ла бәләкәй сағынан уҡ һиҙелә. Малайҙа иҫ белгәндән алып ғәҙеллек тойғоһо көслө була. Өләсәһе уны яратып “законник” тип йөрөткән. Кемдең нимә эшләргә тейешлеген йәки ниҙелер дөрөҫ эшләмәгәнлеген әйтеп, үҙенсә төҙәтеп тик йөрөгән. Мәҫәлән, әсәй кешеләр китап уҡымайҙар, әсәй кешеләр аш бешерәләр, тип тә көлдөргән. Ауылда сағында ҡапҡа янында торған аттың кемдеке икәнлеген бер ағайҙан һораған. Ул, колхоздыҡы, тип яуап биргән. Ҡартатаһынан да һораһа, ул минеке тигән. Теге ағай ниңә алданы икән, тип оҙаҡ баш ватып йөрөгән малай. Милек хоҡуғы кеүек мәсьәләләргә шул саҡта уҡ битараф ҡала алмаған ул.\nМәктәптә уҡығанында бер фильм фрагменты хәтерендә уйылып ҡала. Бер кеше үҙен адвокат тип таныштыра һәм һәр ерҙә тәртип урынлаштыра. Аҙаҡ оҙаҡ ҡына уйлана Искәндәр. Кем ул, нисек һәр мәсьәләне еңел генә хәл итә ала? Был һөнәр эйәләре хаҡында ниндәйҙер романтик образ тыуҙыра. Тап шул саҡта юрист, адвокат нимә булғанлығы уны ныҡлап ҡыҙыҡһындыра башлай ҙа инде.\nБыға атаһы менән ҡунаҡҡа бер адвокат ағайҙың килеп китеүе лә йоғонто яһай. Үҫә килә кеше һәм йәмғиәт, хоҡуҡ дәрестәрен яратып уҡый, мәктәптә үк Конституцияны өйрәнә. Ниңә башҡорттар араһында юристар аҙ тип уйлана, иҡтисад өлкәһендә эшләүселәр булмағанына борсола. Яртыһы залда ултырһа, яртыһы йырлай ҙа бейей түгелме, ысынлап та? Барыбыҙ ҙа тиерлек бюджет өлкәһендә эшләйбеҙ шул.\nИскәндәрҙең дә гитара сиртеп, йырлап сәхнәләр шаулатырға теләге булмай түгел. Гитарала уйнарға өйрәнә лә. Әммә һалҡын аҡылы ҡамасаулай: халҡыбыҙ араһында музыка ҡоралдарында һыҙҙырыусылар күп, ә халыҡ-ара закондарға, норматив акттарға таянып халыҡтың хоҡуҡтарын яҡларҙай юристар юҡ.\nТап юрист һөнәренә уҡырға барыуына, атаһы менән олуғ яҙыусыға ҡунаҡҡа инеп сыҡҡан мәлендә, Мостай Кәрим дә фатиха бирә, егеттең ҡарарын хуплап, ҡанатландырып ебәрә.\nҠанат осҡанда нығына\nИскәндәр ябай ғына студент булмай. Тәүге курста уҡ һөнәре буйынса эшләп ҡарағыһы килә башлай. “Башҡортостан” гәзитенә юрист булып урынлашҡанында хатта бушлай хеҙмәт күрһәтергә ризалығын да белдерә. Тап ошо урында башлана ла инде уның тәүге тәжрибәһе. Шул саҡтағы Матбуғат министрлығы юристары менән хеҙмәттәшлек итеү, төрлө документтарҙы рәткә килтереү өсөн Хөкүмәт Аппаратына йөрөү… Нәҡ ошо осорҙа гәзитте судҡа бирәләр һәм ярты йыл бәхәстән һуң баҫманың мәнфәғәттәрен яҡлап сыға. Ун һигеҙ йәшлек егеттең судта тәүге еңеүе була был!\nБеренсе курста уҡығанында Октябрь районынан Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына делегат итеп һайлана. Ун дүрт абруйлы ағай-апайҙар араһында йәштәрҙән Искәндәр генә була. Мәктәптә лә, студент булғас та йәмәғәт эштәрендә үҙен сағыу итеп күрһәткән, ялҡынлы сығыш яһай белгән егетте тиҙ күрәләр.\nДиплом яҡлағанда ла башҡаларҙан айырылып торған, үҙенсәлекле студент булараҡ таныла. Уларға диплом эштәренең әҙер исемлеген биреп, һайлап алырға ҡушыла. Әммә Искәндәргә бер тема ла оҡшамай. Үҙенә икенсе тема уйлап табырға рөхсәт һорай. “Правовой статус политических партий в РФ” тигән теманы яратып өйрәнә, ентекләп яҙа ул. Яҡлаған ваҡытта профессорҙар төрлө һорауҙар яуҙырып, үҙе һайлаған темаға уның нисек яуап биргәнен оло ҡыҙыҡһыныу менән тыңлай.\nӨлкән курстарҙа “Аэропорт”та юрист булып эшләүе лә оло тәжрибә өҫтәй уға. “Йөрөгән аяҡҡа йүрмә эләгә. Күп студенттар үҙҙәренең хоҡуҡтарын белмәүе арҡаһында булған мөмкинлекте файҙалана алмай. Индивидуаль график менән уҡыуға ғариза яҙып, бөтә уҡытыусыларҙан да ҡултамға йыйып сыҡһаң, эшләргә була. Кем үҙенең алдағы тормошон уйламай, ваҡытын тик күңел асыуҙарға ғына сарыф итә, мөмкин түгел, килеп сыҡмай тип тик ятыуҙы хуп күрә, тап шундайҙар араһынан сыға ла инде үҙҙәренең уңышһыҙлыҡтарында дәүләтте, системаны ғына ғәйепләүселәр”, – ти журналыбыҙ геройы.\nЕгетте үҙ һөнәренә ҡарата ихлас ҡыҙыҡһыныуы һәм тәжрибә тупларға теләүе йүгертә лә инде. Әлеге ваҡытта, әлбиттә, ул үҙенең хеҙмәтенә хаҡ ҡуя белә, белеме һәм тәжрибәһе күпме торғанлығын белә. Ошо кимәлгә етеү өсөн бихисап өлкәләге эштәрен һәм ул алып барған судтарҙы бармаҡ менән генә һанап бөтөрлөк түгел.\nЕтмәһә, йәмәғәт эштәрендә ҡатнашырға ла ваҡыт таба. Өсөнсө Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайында иһә Совет районынан делегат булып һайлана. Шул осорҙа “Ватандаш” журналында “Защита прав коренных народов в РФ” тигән мәҡәләһе донъя күрә.\nТәүҙә “Декларация о правах коренных народов ООН” документының русса тәржемәһе лә булмай. Был документ хаҡында ла бер кем белмәй. Искәндәр интернеттан уны табып алып, ентекле өйрәнеп, шул хаҡта сығыш яһай ҙа инде. Абруйлы академик, профессорҙар тыңлап ултыра. Яйлап ошо темаға яҙа ла башлай. Тора-бара был мәсьәләне икенсе кешеләр ҙә күтәреп сыға. Шулай итеп, тап Искәндәр йәлеп итә лә инде был темаға йәмәғәтселек иғтибарын.\nДәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙа Йәштәр палатаһы рәйес урынбаҫары вазифаһындағы эшмәкәрлеге лә иғтибарҙан ситтә ҡалмай. Өс саҡырылышта ҡатнаша, закондар сығарыу эшенә ныҡлап төшөнә. Быны ул үҙенең иң ҙур ҡаҙанышы тип иҫәпләй.\nИскәндәр институтта уҡыған сағында уҡ РФ Дәүләт Думаһында эшләп ҡарарға хыяллана. Дипломды тап үҙе теләгән, үҙенә ҡыҙыҡлы булған темаға яҙыуы ла юҡҡа түгел. Ниндәйҙер ынтылышың булһа, юлдар барыбер шунда илтә ул. Үҙеңә ҡыҙыҡлы булған юҫыҡта эшләп, ҡулыңдан килгәнде башҡарып, ҡалғанын Юғары Көскә тапшыраһың икән, моратыңа ирешәһең, тип һанай Искәндәр Юлдашев.\nБер осорҙа Өфө киңлектәре тар тойола башлағас, Мәскәүгә барып үҙ көсөн һынамаҡсы итә егет. Бөтөнләй икенсе эштәр, башҡа ниәттәр менән юлға сыҡһа ла яҙмыш уны РФ Дәүләт Думаһына илтә. Ул саҡтағы депутат Рөстәм Ишмөхәмәтовтың ярҙамсыһы булып эшләп ала ул.\nИке йыл элек депутаттың мөҙҙәте үткәс, кире Өфөгә ҡайта. Илебеҙҙең баш ҡалаһында ҡалыу мөмкинлеге булһа ла, сабыйы тыуғанға күрә, әлегә Өфөлә йәшәүҙе хуп күрә. Бында электән килгән йәнә бер хыялын тормошҡа ашыра – үҙ эшен асып ебәрә. Юридик компанияны етәкләй ул хәҙер. Шул уҡ ваҡытта РФ Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаровтың йәмәғәт эштәре буйынса ярҙамсыһы ла.\nИскәндәр ана шулай барлыҡ хыялдарын да тормошҡа ашыра белгән, тәүәккәл ир - азаматы. Рухи яҡтан үҫтерә торған, камиллыҡҡа әйҙәгән төрлө китаптар ҙа уҡый, көн дә ниндәй ҙә булһа яңылыҡ белергә, үҙен һәр йәһәттән яҡшыраҡ итергә ынтыла. Бер нисә бизнес-тренерҙың яҙмаларын даими уҡып бара. Йәштәргә финанс белемде үҫтереү буйынса Роберт Кийосаки китаптарын уҡып сығырға кәңәш итә. Дейл Карнеги, Дипак Чопра кеүек авторҙарҙың үҫештә ныҡ ҡына ярҙам иткәнлеген телгә алды.\n“Күптән инде зарланыу ғәҙәтенән арындым. Кемдер бөгөн ҡойоп яуған ямғыр өсөн көйә. Мин дә ризаһыҙлана алам. Әммә ошо ямғыр өсөн ҡартатай, өләсәйҙәрем, киреһенсә, ҡыуана ине бит әле. Бесән, иген үҫә тип һөйөнә ине”, – ти ул.\nНиндәйҙер дәрәжәләргә ирешкәндәр генә түгел, ә һаман үҫеш өҫтөндә булған, һаман камиллашҡан кешеләр генә һәр мәлгә риза булып, кәрәк икән ҡулынан килгән эштәрҙе башҡарып, маҡсаттарына ирешеп, янып йәшәй белә шул. Шундай йәштәребеҙҙең күбәйеүе ҡыуандыра.


Быйыл көҙ Йәрмәкәй районынан 20 кеше Ҡораллы Көстәр сафын тулыландырасаҡ\n28 Октябрь 2011, 17:18\nБыйыл көҙ Рәсәй Ҡораллы Көстәренә Башҡортостандың Йәрмәкәй районынан 20 кеше саҡырыласаҡ. Уларҙың күпселеге – юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарын тамамлаусылар. Район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, Ватанды һаҡларға егеттәр ҙур теләк менән бара.\nЙәрмәкәй ауылының Мәҙәниәт йортонда буласаҡ һалдаттар менән осрашыу үтте. Сара район хакимиәтенең мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте бүлеге менән ойошторолдо. Егеттәр төрлө спорт ярыштарында көс һынашты, үҙешмәкәр артистар тарафынан әҙерләнгән концерт номерҙарын ҡараны.\n— Ватанды һаҡлау – оло хөрмәт кенә түгел, ҙур яуаплылыҡ та, - тине Бөйөк Ватан һуғышы ветераны Хөснөтдин Хәйретдинов, егеттәргә мөрәжәғәт итеп. – Намыҫлы хеҙмәт итеүегеҙҙе теләйем. Батырлыҡ эстафетаһы быуындан быуынға тапшырыла. Заманында беҙ ҙә дошмандарҙы тар-мар итеп, Ватан алдындағы бурысыбыҙҙы намыҫлы үтәнек. Командирҙарығыҙ алдығыҙға ҡуйған бурыстарҙы һеҙ ҙә лайыҡлы үтәрһегеҙ, тип ышанам.


Башҡортостан хаҡында пластилин йәнһүрәт төшөрөлгән // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан хаҡында пластилин йәнһүрәт төшөрөлгән\n14:30, 29 июля 2015 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 29 июль. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Артур Басиров/.\nБашҡортостан хаҡында йәнһүрәт төшөрөлгән. Ул «Мульти-Рәсәй» илдең төрлө төбәктәре, ҡалалары һәм халыҡтары тураһында фильмдар циклына ингән. Уны YouTube-ла проекттың рәсми каналында ҡарарға мөмкин.\nБер минутлыҡ роликта республиканың төп символдары: баҡыр, «Шүлгәнташ» ҡурсаулығы, Шүлгәнташ мәмерйәһе, нефть, Салауат Юлаев тураһында бәйән ителә.\n«Мульти-Рәсәй» фильмдар циклы 2006 йылдан төшөрөлә. Һәр фильм бер минут бара. Роликтар «Пилот» студияһында пластилин технологияһы буйынса эшләнгән. Илдең рәсми булмаған видеоэнциклопедияһын тәшкил итәсәк 100-ҙән ашыу фильм төшөрөү ҡаралған.