Инфоурок › Другое › Рабочие программы › Рабочая программа для 5 класса "Башкирская литература"\nУҡыу фәненең дөйөм характеристикаһы.\n“Филология” буйынса белем биреүҙең бер өлөшө булараҡ, “Әҙәбиәт” фәне “Башҡорт теле” менән тығыҙ бәйләнгән. Башҡорт әҙәбиәте уҡыусыларҙың телмәрен байыта, улраҙа телмәр мәҙәниәтен һәм коммуникатив күнекмәләр тәрбиәләй. Художестволы әҫәрҙең телен өйрәнеү уҡыусыларҙы һүҙҙең эстетик мәғәнәһен, башҡорт теленең стилистик матурлығын аңларға булышлыҡ итә.\n“Әҙәбиәт” уҡыу фәненең үҙенсәлеге шунан ғибәрәт: ул һүҙ сәнғәтенең һәм фән нигеҙҙәренең (әҙәбиәтте өйрәнеү) берҙәмлеген тәшкил итә.\nДөйөм белем биреүсе урта мәктәптәрҙә әҙәбиәт буйынса белем биреү системаһы бер – береһе менән тығыҙ бәйләнештә булған өс этаптан тора:\nI этап – башланғыс кластарҙа әҙәбиәт уҡытыу. Был кластарҙа программаларға индерелгән әҙәби әҫәрҙәр, фәнни темаларға яҙылған мәҡәләләрҙе өйрәнеү уҡыусылраҙың аңлы уҡыу, яҙыу, ҙөйләү күнекмәләрен үҫтереү, тормош тураһында белемдәрен киңәйтеү, идея – эстетик, әхлаҡ тәрбиәһе биреү, әҙәбиәткә һөйөү уятыу маҡсаттары менән бәйләп алып барыла.\nII этап – 5 – 8 – се кластарҙа әҙәбиәттән белем биреү айырым әҫәрҙәрҙе уҡыу, шулай уҡ әҙәбиәт ғилеме (әҙәбиәт теорияһы менән тарихы) буйынса мәғлүмәттәр системаһын үҙләштереү аша тормошҡа ашырыла.\nIII этап – урта мәктәптең 10-11 - се кластарҙа әҙәбиәт тарихы өйрәнелә.\nИлебеҙҙә дөйөм белем биреүҙең яңы стандарттарын индереү барғанда, үҙгәртеп ҡороу хәрәкәте уҡытыуҙың йөкмәткеһен һәм алымдарын яңыртыу, уны өр – яңы нигеҙҙә ҡороу өсөн киң юл асты.\n5 -8 – се кластарҙа әҙәбиәтте өйрәнеү айырым әҫәрҙәрҙе уҡып өйрәнеү принцибына нигеҙләнә. Шуның өсөн дә программала төп иғтибар әҙәби әҫәрҙәрҙе һайлауға, уларҙы өйрәнеүҙең системаһын, принциптарын билдәләүгә йүнәлтелә. Йөкмәткеләре яғынан бай, художестволы формаһы менән камил, уҡытыу – тәрбиә талаптарына яуап бирерлек әҫәрҙәрҙе һайлап алғандан һуң, уларҙы урынлаштырыу – яңы система төҙөү, әҫәрҙәргә аннотация биргәндә әҙәби мираҫты яңыса баһалау, сәғәттәр һанын һәм башҡа нормативтарҙы билдәләү мөһим урын тота.\n5 – 8 – се кластарҙа әҙәбиәт курсы нигеҙҙә концетр, тарихи – хронологик һәм проблемалы – тематик принциптар, ә инде 9 – сы кластан тарих – әҙәбиәт нигеҙендә (боронғо башҡорт әҙәбиәте – быуат әҙәбиәте – быуаттың беренсе яртыһы) өйрәнеү тәҡдим ителә.\nБыл программала яҙыусыларҙың ижады тураһында белешмә биреүҙе күҙ уңында тотмай. Программала махсус күрһәтелмәһә лә теге йәки был яҙыусы ижады тураһында ҡыҫҡаса әйтеп китергә мөмкин. Ә инде айырым тәҡдим ителһә, ентеклкрәк мәғлүмәт бирелә. Айырым яҙыусылар тураһында өҫтәлмә материалдар файҙаланырға, махсус дәрестәр, өҫтәлмә саралар уҙғарырға мөмкин.\nБөгөнгө әҙәбиәтте киңерәк өйрәнеү ниәте менән, ҡайһы бер әҫәрҙәр һәм яҙыусылар ижады вариант тәртибендә тәҡдим ителә. Авторҙың бер нисә әҫәренең ҡайһыһына туҡталыу уҡытыусы һәм уҡыусының ҡарамағына ҡалдырылды. Дәрестә улар үҙҙәренә оҡшаған әҫәрҙе өйрәнә, ҡалғандарын белеү мәжбүри түгел. Шул уҡ ваҡытта уларҙы уҡыу һәм өйрәнеү сикләнмәй. Һайлап алыу эшенә балаларҙы ҡатнаштырыу, фекерҙәрен иҫәпкә алыу, уларҙың әүҙемлеген уятыу мөһим.\nПрограммала әҫәрҙең жанрын, төп идеяһын аңларлыҡ, матур әҙәбиәттең үҙенсәлектәрен төшөнөрлөк кимәлдә әҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса төшөнсәләр тәҡдим ителә.\nДөйөм белем биреү буйынса Федераль дәүләт стандарттарының бер йүнәлешендә коммуникатив сараларҙы үҫтереү бурысы ҡуйыла. Ошоға ярашлы, мәктәптәр алдына ҡуйылған яңы талаптар программаларҙа яҙыу һәм һөйләү телмәрен үҫтереүгә иғтибар ҙы көсәйтә. Шуға күрә унда телмәр үҫтереү махсус бүлек, һәр класта үткәрелә торған эштәр һәм биремдәр күрһәтелгән.\nҺөйләү һәм яҙма телмәр үҫтереү буйынса һорауҙарға ҡыҫҡаса йәки тулы яуап бирә белеү, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә – эҙлекле, дөрөҫ асыҡ итеп һөйләү һәм яҙыу, һүҙлек менән эшләү, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса һәм яҙма эштәргә план төҙөү, әҙәби изложение, инша яҙыу һәм башҡа төрлө ижади эштәр башҡарыу күҙ уңында тотола.\nҺөйләү телен һәм тасуири уҡыу мәҙәниәтен үҫтереү маҡсатында бирелгән эш төрҙәре әҙәби текстарҙың идея – тематик, жанр, композиция һәм тел үҙенсәлектәренә нигеҙләнеп, әҫәрҙе өйрәнеү өсөн бүленгән дәрес сәғәттәре эсендә үткәрелә.\nПрограммала телмәр үҫтереү буйынса төп эштәр менән бергә ярҙамсы эштәр ҙә күрһәтелгән. Әҙәбиәт дәрестәрендә уҡыусыларҙың һөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереүгә бәйләп, әҙәби текстарҙы тасуири һөйләү күнегеүҙәре үткәрелә; уның өсөн махсус ваҡыт бүленә. Телмәр үҙтереү өсөн бирелгән был сәғәттәрҙә әҙәби текстағы һүҙҙәрҙе асыҡ итеп, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы һәм тейешле темпты һаҡлап уҡырға өйрәнеү маҡсаты ҡуйыла, төрлө жанрҙарҙағы әҫәрҙәрҙең үҙенсәлектәре менән таныштырыла. Тасуири уҡыу, уҡығанды һөйләп бирә белеү, сағыштырыу, мәҡәл, әйтемдәрҙе һ.б. образлы һүҙҙәрҙе һәм һөйләмдәрҙе телмәрҙә урынлы ҡулланыу, яҙғанда һәм һөйләгәндә цитаталар файҙаланыу, тәбиғәтте күҙәтеү һәм күҙәткәнде яҙып, һөйләп бирә белеү кеүек эштәр уҡыусыларҙың телмәрен үҫтереүҙә ҙур әһәмиәткә эйә. Уҡыусыларҙа был күнекмәләрҙе булдырыу – һәр уҡытыусының бурысы. Юғарырыҡ кластарға күскән һайын был эштәр ҡатмарлана бара.\nПрограммала яңы быуын стандарттары нигеҫендә әҙәбиәт теорияһы буйынса поэтик телдең саралары булған сағыштырыуҙар, эпитеттар, йәнләндереүҙәр тураһында төшөнсәләр биреү күҙ уңында тотола. Уҡыусылар был төшөнсәләрҙе ғәмәли үҙләштерһен өсөн, бөтә йыл буйы әҙәби текстарға бәйләп күҙәтеүҙәр һәм күнегеүҙәр алып барыла. Был бигерәк тәшиғри телмәргә ныҡ ҡағыла. Уҡыусылар шиғри телмәрҙең үҙенсәлектәрен, шиғыр үлсәүҙәрен, теге йәки был щиғри әҫәрҙең рифма үҙенсәлектәрен ныҡлы үҙләштерһен өсөн, эҙмә – эҙлекле күнегеүҙәр алып барыу кәрәк.\nӨлгө программала түбәндәге бүлектәр тәҡдим ителә.\n1.Башҡорт халыҡ ижады.\n2. Боронғо әҙәбиәт.\n3. XIX быуат әҙәбиәте.\n4. XX быуат башында әҙәбиәт.\n5. Башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыуы.\n6. Утыҙынсы йылдар әҙәбиәте.\n7. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт әҙәбиәте.\n8. Һуғыштан һуңғы осор әҙәбиәте.\n9. Хәҙерге әҙәбиәт.\n10. Туғандаш халыҡтар әҙәбиәте.\n11. Әҙәбиәт теорияһы һәм тарихи мәғлүмәттәр.\n12. Әҙәби белем кимәлен диагностикалау, ағымдағы һәм йомғаҡлау контроле.\n13. Кластан тыш уҡыуҙы ойоштороу.\n14. Уҡыусыларҙың тасуири ятҡа һөйләүен ойоштороу.\n2. Төп дөйөм белем биреүҙең маҡсатына өлгәшеүҙә “Әҙәбиәт” фәненең өлөшө.\nӘҙәбиәт һүҙ образы сәнғәте булараҡ – тормошто танып белеүҙең, донъяның художестволы моделен аңлауҙың үҙенсәлекле алымы.\nӘҙәбиәт Рәсәй мәктәптәрендә төп гуманитар уҡыу фәне булараҡ, һәр яҡтан үҫешкән, гармоник шәхесте формалаштырыуға, гражданин һәм патриотты тәрбиәләүгә булышлыҡ итә. Мәҙәниәттең гуманистик ҡиммәттәренә мөрәжәғәт итеү һәм ижади һәләтлеген үҫтереү - эмоциональ бай һәм интеллектуаль үҫешкән, үҙенә кнструктив һәм шул уҡ ваҡытта тирә – йүндәге донъяға тәнҡит күҙлегенән ҡарарға өйрәнгән шәхес тәрбиәләүҙең кәрәкле шарты.\nӘҙәбиәт дәрестәрендә уҡыусының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыуы – ул ысын художество ҡиммәттәре менән генә танышыу факты түгел, ә аралашыу (коммуникация), яҙыусылар менән диалог (башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың яҙыусылары, беҙҙең замандаштар, икенсе дәүер вәкилдәре) тәжрибәһе лә. Был халыҡ ижадында һәм башҡорт классик әҙәбиәтендә сағылдырылған дөйөм кешелек ҡиммәттәре һәм шул уҡ нигеҙҙә башҡорт халҡының рухи менән таныштырыу. Ул бөтә донъя мәҙәниәте тарихына яҙылған һәм, һис шикһеҙ , милли үҙенсәлекле ҡиммәттәр менән таныштырыу. Илебеҙ халыҡтарының һүҙ сәнғәте әҫәрҙәре менән танышыу уҡыусыларҙың аңында художестволы мәҙәниәттең байлығы һәм күп төрлөлөгө, күп милләтле Рәсәйҙең рухи һәм әхлаҡ потенциалы тураһында ҡараштарын киңәйтә.\nҺүҙҙәр, тел билдәләре менән әҙәби әҫәрҙәрҙә һүрәтләнгән тормоштоң художестволы картинаһы тойғолар нигеҙендә генә ҡабул ителмәй, ә интеллектуаль аңлау итеп ҡабул ителә.\nӘҙәбиәт буйынса белем биреү уҡыусыларҙың эмоцияларына ла, фекерҙәренә лә йоғонто яһау юлы менән тормошҡа ашырыла. Әҙәбиәт дәрестәрендә белем һәм тәрбиә биреүҙә һүҙ сәнғәте саралары менән уҡыусыларҙың тойғоларына ла, фекерҙәренә лә йоғонто яһап, образлы фекерләү байытыла, донъяға эстетик ҡараш тәрбиәләнә.\nБөтә яҡлап гармоник үҫешкән яңы кешене формалаштырыуҙа белем һәм тәрбиәнең төрлө компоненттарын диалектик берҙәмлектә, үҙ – ара айырылғыһыҙ бәйләнештә хәл итеү талап ителә.\nӘҙәби әҫәрҙәр уҡыусыларҙа ижтимағи күренештәргә, кеше тормошона, уларҙың үҙ – ара мөнәсәбәттәренә ҡарата эмоциональ ҡыҙыҡһыныу уята. Шуның өсөн ул кеше күңеленә тәьҫир итеп, әхлаҡ нормаларын формалаштырыуҙа ҙур урын тота.\nТыуған ерҙе, халҡыңды һөйөү, уның менән һоҡланыу һәм ғорурланыу тойғоһо туған телең, тыуған йортоң, урамың, ауылың һәм республикаңа, уның үткәндәре һәм бөгөнгөһөнә ихтирам тойғоһонан башлана. Ул үҙ эсенә халыҡтың үткән данына, хеҙмәт һәм хәрби традицияларына, йыр – моңона, әҙәп – әхлаҡ ҡағиҙәләренә, этик – эстетик ҡараштарына ихтирам, ата – бабаларҙан ҡалған аманатҡа, уларҙың яҡты идеалдарына дуҫлыҡ, берҙәмлек, тоғролоҡ кеүек һыҙаттарҙы берләштерә. Тыуған йортоңдо һөйөүҙән тамырланған был тойғо Тыуған илеңә, дөйөм кешелеккә һөйөү булып әүерелә.\nӘҙәбиәтте уҡытыу процесында донъяға фәнни ҡараш формалаштырыуҙа кешенең аңы ғына түгел, тойғоһо, ижади хыялы, илһам һәи эстетик идеалы ҙур әһәмиәткә эйә.\nҺүҙ сәнғәте булған әҙәбиәттең тәрбиә биреү бурыстарын комплекслы хәл итеү мөмкинлектәре ғәйәт ҙур. Фекерҙәр һәм тойғолар синтезы булған әҙәбиәт кеше аңының, кеше рухының бөтә сфераларына: уның аҡылына, тойғоларына, хәтеренә, хыялдарына комплекслы йоғонто яһап, уның бөтә яҡлап үҫеше өсөн киң мөмкинлектәр тыуҙыра.\nМәктәптә уҡытыу фәне булараҡ, әҙәбиәт үҙе өс элементтан тора. Ул, беренсенән, әҙәби әҫәрҙең үҙен уҡып үҙләштереү өсөн һайланған текстарҙы, яҙыусылар ижадын, икенсенән, әҙәбиәт тарихы һәм теорияһән, өсөнсөнән, тел ғилеме буйынса мәғлүмәттәрҙе үҙ эсенә ала. Донъяға фәнни ҡараш формалаштырыу, эстетик тәрбиә биреү, логик һәм образлы фекерләү, телмәр мәҙәниәтен үҫтереү бурыстары хәл ителә. Йәш быуынды халҡыбыҙҙың хәрби һәм хеҙмәт традицияларына тоғролоҡ рухында тәрбиәләүҙә, эстетик зауыҡ, хеҙмәткә дөрөҫ ҡараш, үҙ – ара аралашыу, милләт – ара мөнәсәбәттәр мәҙәниәте булдырыуҙа тел һәм әҙәбиәт дәрестәре төп һәм мөһим урынды тота.\nУҡыусыларҙы рухи байлығыбыҙҙың иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе – нәфис әҙәбиәт гәүһәрҙәре менән таныштырыу нигеҙендә уларҙы замандың рухи тормошона яҡынайтыу, әҙәбиәт, сәнғәткә нығыраҡ йәлеп итеү, шуның менән дөйөм мәҙәни кимәлдәрен күтәреү бурыстары хәл ителә. Әҙәбиәтте уҡып өйрәнеүнигеҙендә уҡыусыларға эмоциональ – эстетик йоғонто яһау, әҙәбиәт тарихы, теорияһы буйынса белем биреү аша эстетик зауыҡ, нәфис әҙәбиәткә мөхәббәт, әхлаҡ тәрбиәһе биреү, логик һәм образлы фекерләү, телмәр мәҙәниәтен үҫтереү маҡсаттары тормошҡа ашырыла.Туған әҙәбиәтте һәм ауыҙ –тел ижадын өйрәнеү башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтен уҡыу, өйрәнеү өлгөһөндә тормошҡа ашырыла. Уны өйрәнеү коммуникатив эшмәкәрлекле принципҡа нигеҙләнеп ойошторола.\nХалҡыбыҙҙың йәшәү рәүешен, ғөрөф – ғәҙәттәрен, йолаларын, ырымдарын, юрау – һынамыштарын, традицияларын өйрәнеү.\nУҡытыуҙың йөкмәткеһе, белем биреүҙе ойоштороуҙың формалары һәм методик алымдары баланың эшлекле эшмәкәрлегенә нигеҙләнеп ҡоролорға тейеш. Белем биреү, уҡытыу – тәрбиә эшен, аҡыл – аң эшмәкәрлеген эҙмә – эҙлекле формалаштырыу концепцияһына нигеҙләнеп төҙөү яҡшы һөҙөмтәләр бирә.\nАҡыл эшмәкәрлеген эҙмә – эҙлекле формалаштырыу түбәнбәге этаптарҙан тора:\nэшмәкәрлеккә этәргес биреүсе мотив (эске ынтылыш, ҡыҙыҡһыныу тойоу, өйрәнеүсе объектҡа ҡарата маҡсатлы йүнәлеш, теләк һ.б.) тыуҙырыу;\n“Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең төп маҡсаттары булып түбәндәгеләр тора:\nшәхестең уңышлы социализацияһы һәм үҙ – үҙен реализациялау өсөн кәрәк булған интеллектуаль һәм ижади һәләтлеген үҫтереү;\nуҡыусыларҙың башҡорт, рус һәм донъя әҙәбиәтенең ҙур ҡаҙаныштарын аңлауы, уларҙы уҡыу һәм анализлау, һүҙ сәнғәтенең образлы фекерләүгә нигеҙләнеүен, художестволы форма һәм йөкмәтке берлеген, сәнғәттең тормош менән бәйле, тарихи булыуын аңлауы;\nхудожестволы тексты уҡыу, комментарий биреү, анализлау күнекмәләрен этап менән эҙмә – эҙлекле формалаштырыу:\nдөйөм уҡыу күнекмәләренә һәм универсаль уҡыу эшмәкәрлегенә эйә булыу (эшмәкәрлектең маҡсатын билдәләү, уны камиллаштырыу, библиографик эҙләнеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу, төрлө сығанаҡтарҙан кәрәкле мәғлүмәттәрҙе табыу һәм уны эшкәртеү, Интернет менән файҙаланыу һ.б.).\n5-6 –сы кластарҙа әҙәби әҫәрҙәрҙе урынлаштырыуҙа тематик, 7-8-се кластарҙа тарихи – хронологик принцип, халыҡ ижадын өйрәнеүҙә жанрҙар принцибы ҡабул ителә.\n5-6 – сы кластарҙа әҙәбиәтте өйрәнеүҙе тематик принципҡа ҡороуҙа төрлө тема, төрлө жанрҙарға ҡараған әҫәрҙәр һайлап алынған. 7-8 – се кластарҙа халыҡ ижадын һәм әҙәбиәтте жанрҙарға бүлеп, тарихи – хронологик принципта өйрәнеү уҡыусыларға әҫәрҙәрҙе үҙ – ара сағыштырып, уларҙың йөкмәткеләрен конкрет тарихи ваҡиғалар менән бәйләнештә төшөндөрөү яғынан айырыуса уңайлы булыуы күҙ уңында тотола. 5-8 – се кластарҙа әҙәби әҫәрҙәрҙең айырым темаларға төркөмләп бирелеүе менән бергә, унда индерелгән проза, поэзия, драма әҫәрҙәренең үҙ – ара сиратлашып килеүе лә бик мөһим.\nӘҙәбиәт курсының базис уҡыу (белем биреү) планындағы урыны.\nБашҡортостан Республикаһының башҡорт телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы әҙәбиәтте 350 сәғәт күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота: 5- се класта – 105 сәғәт, 6-сы класта – 70 сәғәт, 7 –се класта – 70 сәғәт, 8-се класта – 70 сәғәт, 9 – сы класта – 105 сәғәт.\n4.”Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре.\nшәхестең рухи – әхлаҡ сифаттарын камиллаштырыу, күп милләтле Ватанға һөйөү тойғолары, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү;\nтанып – белеү һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарын файҙаланыу (һүһлектәр, энциклопедиялар, Интернет - ресурс).\nТөп мәктәптә “Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең метапредмет һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:\nпроблемаларҙы аңлай белеү, гипотеза ҡуйыу, материалдарҙы структураға һалыу, үҙ позицияһын иҫбатлау өсөн аргументтар һайлау, телдән йәки яҙма текстарҙа сәбәп – эҙемтә бәйләнештәрен билдәләү, һығымталарҙы формалаштырыу:\nэшмәкәрлекте үҙ аллы ойоштороу оҫталығы, уны баһалау, ҡыҙыҡһыныу сфераһын билдәләү:\n1) танып – белеү сфераһында:\nбашҡорт халыҡ ижадында һәм башҡа халыҡтарҙың фольклорында , боронғо әҙәбиәт вәкилдәренең, башҡорт яҙыусыларының әҫәрҙәрендә күтәрелгән төп проблемаларҙы аңлау;\nәҙәби әҫәрҙәрҙе анализлай белеү, теге йәки был әҫәрҙәең ниндәй жанр төрөнә ҡарауын билдәләү, темаһын, идеяһын, әхлаҡ пафосын аңлау, уның геройҙарына характеристика биреү, бер йәки бер нисә әҫәрҙең геройҙарын сағыштырып ҡарау;\nәҫәрҙең сюжетын, композицияһын, тасуири һүрәтләү сараларын билдәләү; әҫәрҙең идея – художество йөкмәткеһен асыуҙа уларҙың ролен аңлау (филологик анализ элементтары);\nбашҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәтенең рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре менән таныштырыу, уларҙы башҡа халыҡтарҙың рухи – әхлаҡи ҡиммәттәре менән сағыштырыу;\n3) коммуникатив сферала:\nтөрлө жанрҙарҙа яҙылған әҙәби әҫәрҙәрҙе аңли итер уҡыу һәм уларҙың йөкмәткеһен адекват ҡабул итеү;\nтыңлағанда йәки уҡылған текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү, телдән төрлө текстағы монолог телмәр төҙөү, диалог алып барыу оҫталығына эйә булыу;\n4) эстетик сферала:\nIII. Төп йөкмәтке.\n1-се бүлек. Башҡорт халыҡ ижады.\nХалыҡ ижадының бәләкәй жанрҙары.\nХалыҡтың зирәклеген, тапҡыр аҡылын сағылдырыусы ҡыҫҡа теҙмә әҫәр булыу яғынан мәҡәл. Мәҡәлдәрҙең тематик төрлөлөгө. Мәҡәлдәрҙең афористик һәм фәһемле характерҙа булыуы. Уларҙа образлылыҡ, ритмлылыҡ. Әйтемдәрҙең образлы сағылышы. Халыҡ ижадының бер төрө булыуы яғынан йомаҡтар. Уларҙа халыҡтың тапҡырлығы, ижади фантазияһының сағылыуы. Йомаҡтарҙың метафора, һүҙ уйының төрө булыуы.\nЙомаҡтар. Мәҡәлдәр. Башҡорт халыҡ йырҙары.\nӘкиәттәрҙә халыҡ аҡылының һәм әхлаҡ ҡараштарының сағылышы. Әкиәттәрҙең төрө (батырҙар тураһында, тылсымлы, тормош – көнкүреш, хайуандар). Хыялдың һәм ысынбарлыҡтың ҡаршылығы, әкиәттәрҙә изгелек һәм яманлыҡ. Ыңғай герой һәм уның дошмандары. Хайуандар – персонаждар, әкиәттәрҙә мөғжизәле предметтар.\nӘкиәттәр “Алпамышы батыр”, “Әминбәк”, “Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән”, “Айыу менән бал ҡорттары”.\n“Әминбәк”, “Ҡәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән” әкиәттәрендә халыҡтың хеҙмәтте юғары баһалауы һәм хеҙмәткә өндәү идеяһы. Әкиәттәге төп образдар.\n“Айыу менән бал ҡорттары” әкиәте. Хайуандар тураһында әкиәттәрҙең үҙенсәлеге, ундағы хайуандар образы, был образдарҙа уларҙың төп характерының сағылышы.\n2-се бүлек. Боронғонан алып XVIII быуатаҙағына тиклемге башҡорт әҙәбиәте.\nСалауат Юлаев. “Ҡайтып киләм”, “Яуҙа яраланғас”, “Йырҙарҙан”.Салауат Юлаевтың биографияһы. Салауаттың 1773 – 1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышында башҡорт халғының батыр юлбашсыһы, Пугачевтың яҡын ярҙамсыһы булыуы. Башҡорт халҡы менән рус халҡы араһындағы даҫлыҡты нығытыуҙа Салауаттың тотҡан урына.\nСалауат – шағир – импровизатор. “Ҡайтып киләм”, “Яуҙа яраланғас”, “Йырҙарым”шиғырҙарының тематикаһы һәм идея йүнәлеше. Азатлыҡ өсөн көрәш, батырлыҡ, кешелеклелек.\nҒәбдерәхим Усман. “Егет булһаң…”, “Ҡармасан менән Сәрмәсән” (“Һуңғы Һартай”) әҫәренән өҙөк. Әҫәрҙәренең тематикаһы, мәғрифәтсел рухы, жанрҙары, поэтик үҙенсәлектәре.\n3- сө бүлек. XIX быуат әҙәбиәте.\nРизаитдин Фәхретдин “Белем” (“Нәсихәттәр” китабынан).\n“Китап һәм уҡыу” (“Нәсихәттәр” китабынан).\n4 –се бүлек. XX быуат башында әҙәбиәт.\nМәжит Ғафури. “Нурлы мәктәп”, “Балалар һәм китап”.\nСафуан Яҡшығолов “Дим буйында яҙғы таң”.\nЯмалетдин Юмаев “Шәкерт”.\n5 – се бүлек. Башҡорт совет әҙәбиәтенең формалашыуы.\n(1917 – 1929 йылдар)\nДауыт Юлтый “Көҙ” шиғыры.\n7 –се бүлек. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында башҡорт әҙәбиәте.\nРәшит Ниғмәти “Хәйерле юл һеҙгә”, “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар”, “Еңеүселәргә дан”.\nБаязит Бикбай “Туған тел”, “Рус теле”. Туған телгә һөйөү идеяһы.\n8 –се бүлек. Һуғыштан һуңғы осор әҙәбиәте.\nАли Карнай “Урманда”. “Турғай”.\nНазар Нәжми “Беренсе дәрес”, “Беренсе ҡар”.\nЯҡуп Ҡолмой “Ҡыҙыҡлы китап”.\nНәжип Иҙелбай “Иң яҡын дуҫ”.\n9 –сы бүлек. Хәҙерге әҙәбиәт.\nМостай Кәрим “Уҡытыусыма”, “Билдәһеҙ һалдат”.\n“Өс таған” (Повестан өҙөк).\nРәми Ғарипов “Туған тел”, “Башҡортостан”, “Һабантурғай”.\nРаил Байбулатов “Ағас һәйкәл”.\nДинис Бүләков “Яралы китап”. “Яҙғы ташҡын менән килгән бәхет”.\nХәсән Назар “Яуа ҡарҙар ”, “Таҡта сәй”.\nКәтибә Кинйәбулатова “Барыһы тыуған еремдә”, “Әсә күңеле”.\nФәрит Иҫәнғолов “Хәмит күпере”.\nАбдулхаҡ Игебаев “Һыу буйында балыҡсы”.\nМөслим Әбсәләмов “Йомағужа тирәктәре”.\nЗөлфәр Хисмәтуллин “Урман ҡунағы”.\nСәғит Агиш “Турыҡай”.\nТимер Йосопов “Ерән ҡашҡа”.\nРәшит Назаров “Яҙ башы”.\nЛира Яҡшыбаева “Бәхетең үҙең менән”.\nФәрзәнә Аҡбулатова “Атай икмәге”.\nҠәҙим Аралбай “Башҡорт теле”.\nХәйҙәр Тапаҡов “Бибинур “улуәсәй”.\nГөлфиә Юнысова “Ҡотло булһын Яңы йыл!”\nСәрүәр Сурина “Ҡышты ҡаршылағанда”.\nИрек Кинйәбулатов “Дуҫлыҡ төйәге”.\nРәшит Шәкүр “Урал батыр иле – сал Урал”.\nАйһылыу Йәғәфәрова “Урал иле”.\nҒәйфулла Вәлиев “Әсәйем фатихаһы”.\nШәриф Биҡҡол “Яҙғы уйҙар”.\nЙәмил Мостафин “Ыласын”.\nТалха Ғиниәтуллин “Миҙал”.\n10 – сы бүлек. Туғандаш халыҡтар әҙәбиәте.\nМуса Йәлил “Йырҙарым”.\nДәрдмәнд “Нурый менән Зәйнәб”.\nСабит Моҡанов “Минең республикам”.\nӘҙәбиәт теорияһы һәм тарихы буйынса мәғлүмәттәр.\nТасуирлау тураһында. Сағыштырыу тураһында. Хикәйә тураһында. Синоним һәм омонимдар. Эпитет тураһында. Шиғри телмәр һәм проза телмәре. Характеристика тураһында.\nКластан тыш уҡыуҙы ойоштороу икенсе быуын Федераль дәүләт стандарттарында ҡуйылған талаптарҙан сығып, ижади характерҙағы эштәргә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҙ иптәштәре алдында, халыҡ араһында сығыш яһай белеүҙәренә, ятҡа тасуири уҡыу оҫталыҡтарын үҫтереүгә иғтибар көсәйтә. Уҡыусыларҙың кластан тыш уҡыуы менән етәкселек итеү, айырыуса әһәмиәтле әҫәрҙәргә анализ яһау өсөн махсус сәғәттәр бирелә.\nКитап уҡыу уҡыусыларҙың ҡыҙыҡһыныуын дөрөҫ яҡҡа йүнәлтергә ярҙам итә. Системалы рәүештә матур әҙәбиәт уҡыу уҡыусыларҙың характерын, уларҙың әхлаҡи йөҙөн формалаштыра.Уҡыған китаптар тураһында әңгәмә яһау өсөн махсус сәғәттәр бүленә, һәр уҡыу йылы яртыһында тәүге дәресе уҡыусыларҙың нимә уҡыуҙарын асыҡлауға һәм яңы китаптар тәҡдим итеүгә йүнәлтелә.\nУҡытыусы китаптарға күҙәтеү яһай, бындай эштәргә алдан әҙерләнеп килгән уҡыусыларҙы ла йәлеп итергә мөмкин. Кластан тыш уҡыу дәрестәрендә уҡыусыларҙың үҙаллылығын үҫтереүгә, әҫәрҙәр тураһында уларҙың сығыштарын тыңлауға, фекер алышыуҙар, яттан һөйләүҙәр, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса инсценировкалар, күргәҙмәләр ойоштороуға иғтибар бирелергә тейеш.\nКластан тыш уҡыу өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр. V класс.\n“Алтын тамсы”, “Етем төлкө” әкиәттәре. Мәҡәлдәр, йомаҡтар, йырҙар.\nӘ. Вахитов “Урал толпары”.\nК . Мәргән “Командарм бүләге”.\nМ.Горький “Мин нисек уҡырға өйрәндем”.\nМ.Ғафури “Беҙ бәләкәй саҡтарҙа”.\nН.Мусин “Ғүмерҙең бер мәле”.\nС.Агиш “Атлы Илмырҙа”, “Петька Якушин һәм Петька Байрамғолов”.\nӘ.Бикчәнтәев “Илсе ҡыҙы”.\nК.Мәргән “Бабайым балтаһы”.\nЯ.Вәлиев “Хәйерле иртә, Исмәғил!”.\nФ.Рәхимғолова “Һаумы, яҙ!”.\nР.Низамов “Ят кешеләр”.\nР.Байбулатов “Иң ауыр фән”.\nК.Кинйәбулатова “Турғайҙар рәхмәте”.\nЯтлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәр.\nР.Ниғмәти “Хәйерле юл һеҙгә!” шиғырынан “Мәктәпкә”бүлеге.\nР.Ғарипов “Туған тел”.\nБ.Бикбай “Туған тел”, “Рус теле” (өҙөк).\nМ.Ғафури “Һарыҡты кем ашаған?”\nМәҡәлдәр, йомаҡтар, йырҙар (уҡытыусы һайлауы буйынса).\nШ.Бабич “Халҡым өсөн”, “Кем өсөн?”.\nР.Ниғмәти “Ап-аҡ мөғжизә” әҫәренән өҙөк (уҡытыусы һайлауы буйынса).\nУҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр.\n2. Этник һәм милли сағылыщын таныу:\n* үҙаллылыҡҡа , белем алыуға етди һәм яуаплы ҡарау;\n* атай – әсәйгә, тиҫтерҙәренә иғтибарлы һәм ихтирамлы булырға;\n7. Һәр саҡ этик тойғолар, ихтирамлылыҡ һәм эмоциональ – әхлаҡ һәм икенсе кешеләрҙең тойғоларын уртаҡлаша алыу;\n8. Өлкәндәр һәм тиңдәштәре менән төрлө социаль хәлдәрҙә аҡыллы хеҙмәттәшлектең кәрәклеген аңлау һәм бәхәсле хәлдәрҙән сыға белеү;\n9. Сәләмәт булыу һәм төрлө шарттарҙа хәүефһеҙ сығыу ҡағиҙәләрен үтәү.\nII. Метапредмет һәләттәре:\nҮҙенең уҡыу эшмәкәрлегенең нигеҙҙәрен проектлау, баһаларға һәләтле булыу, уңышҡа өлгәшеүҙең эффектив юлдарын билдәләй белеү:\nуҡыу процесына яуаплы ҡарашлы булыу, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра , уҡыу мәсьәләләрен сисә белеү;\nәҙәбиәт буйынса теге йәки был яҙыусы һәм художестволы әҫәр буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, әҙерләнеү эшә алып барырға, уның буйынса презентация эшләү белеү;\nбилдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик – фразеологик минимумын үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡуллана белеү.\nҮҙенең йәш мөмкинлектәренән сығып компьютер грамоталылығына эйә булыу, кәрәкле мәғлүмәт йыйыу, анализлау, эшкәртеү маҡсатында Интернетҡа сыға белеү, тексты баҫыу, уны төҙәтә һәм техник эшкәртә белеү.\nАңлы уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙы үҙ аллы уҡый белеү, текстың төп фекерен билдәләү, йөкмәткеһен еткерә алыу, уның буйынса һорауҙарға яуап биреү.\nСағыштырыу, анализ, синтез, дөйөмләштереү кеүек логик эшмәкәрлеккә эйә булыу, оҡшаш сифаттары буйынса классификациялау, сәбәп – эҙемтә бәйләнештәрен һәм оҡшашлыҡты булдырыу.\nӘңгәмәсенең фекерен тыңларға һәләтле булыу, тикшерелгән предметҡа ҡарата үҙенең нигеҙле ҡарашын әйтә белеү һәм конфликтлы хәлдәрҙән сыға белеү.\nӘҙәбиәтте милләт һәм халыҡ – ара мәҙәниәттең күрһәткесе булараҡ аңлау.\nУҡыуҙың төрлө төрҙәрен файҙаланыу; танышыу, өйрәнеү, һайлап, эҙләп, аңлы рәүештә ҡабул итеү һәм текстарҙың йөкмәткеһен аңлап, геройҙарҙың эшенә, ҡылығына әхлаҡи баһа биреү.\nТанып белеү, ғәмәли һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн телмәр берәмектәре менән файҙалана белеү.\nУҡыу компонентына, үҫешкән телмәр оҫталығына эйә булыу,\nйәғни ҡысҡырып уҡыу һәм үҙ аллы уҡыу техникаһына анализдың элементар алымдарын, элементар әҙәбиәт төшөнсәләр менән художестволы, фәнни – популяр һәм уҡыу текстарын үҙгәртеп ҡора белеү.\nУҡыу өсөн үҙ аллы әҙәбиәт һайлап ала белеү, өҫтәлмә мәғлүмәт сығанаҡтары менән файҙаланыу.\nҺөйләмгә тулы синтаксик анализ: интонация буйынса һөйләм төрөн билдәләү, баш һәи эйәрсән киҫәктәрен табыу, һөйләмде мәғәнәһе яғынан бәйле һүҙбәйләнештәргә тарҡата белеү.\n70-80 һүҙлек текст буйынса изложение яҙыу, инша ижад итеү, тирә – яҡтағы күренештәрҙе һүрәтләп, хәл – ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙ бәйән итеп, текст төҙөп яҙа белеү.\nәҫәрҙәрҙәге ваҡиғаларҙы (сюжетты, геройҙарҙы, геройҙар менән ваҡиғаларҙың үҙ – ара бәйләнешен) аңлау;\nәҫәрҙәге ваҡиғалар араһындағы ваҡыт һәм сәбәп – һөҙөмтә бәйләнешен билдәләй белеү;\nәҫәрҙә ҡатнашыусыларҙы характкрлауҙа мөһим урын тотҡан эпизодтарҙы айырып күрһәтеү;\nөйрәнелгән әҫәрҙә сюжет элементтарының (экспозиция, төйөнләнеү, ваҡиғалар үҫеше, кульминация, сиселеү) идея-художество урынын билдәләй;\nтелдеү һүрәтләү сараларының (шул иҫәптән метафораның) контекстағы идея – художество урынын билдәләү;\nэпик һәм лирик әҫәрҙәрҙе айыры белеү;\nТасуири уҡыу күнекмәләрен үҙләштереүҙе тикшереү (шул уҡ ваҡытта яттан һөйләүҙе), әҫәрҙе ятҡа һөйләгәндә башҡарыу интерпретацияһының –ҫеше, ролләп уҡығанда тексты сәхнәләштереү.\nҺөйләгәндә монологик телмәр күнекмәләрен асыҡлауҙа сара булып, һәр төрлө һөйләү һәм әҫәрҙең сюжетын һәм персонаж – геройҙарҙың характерын аңлау.\nӘҙәбиәттең әхлаҡи – этик проблема буйынса иншалар яҙма телмәр мәҙәниәтенең кимәлен һәм әҙәби әҫәрҙең төп йөкмәткеһен аңлауҙы диагностикалауҙың төп формаһы булып тора. Әҙәби һәм публицистик темаларға иншалар яҙа белеү.\nУҡыусыларҙың проект эшмәкәрлеге менән етәкселек итеү буйынса дәрес – консультациялар. Әҙәбиәт буйынса уҡыусыларҙың белем сифатына һәм үҫешенә үҫтерешле контроль булып зачет, семинар, коллоквиумдар һәм башҡа формалар тора.\nмәҙәниәтеле аралашыу оҫталығына, телмәр этикетына эйә булыу, үҙ фекерен яҡлағанда, уй-тойғоларын еткерә алырлыҡ аныҡ, эҙмә – эҙ бәйән итеү, әңгәмәсенең уй-тойғоларын аңларға тырышыу, уның менән иҫәпләшә һәм уртаҡ фекергә килә белеү;\n5-се класҡа башҡорт әҙәбиәтенән тематик планлаштырыу\nУҡыусы эшмәкәрлегенең һөҙөмтәһе\nБелем байрамы. Һаумы, мәктәп!\nБелем алыуҙың кәрәклегенә төшөнөү\nБашҡортостандың Дәүләт гимны\nМ. Ғафури «Нурлы мәктәп»\nИжади уҡыу, әңгәмә\nМ.Ғафури тураһында һөйләй алыу,шиғырҙы тасуири уҡыу\nР.Ниғмәти «Хәйерле юл, һеҙгә»\nШиғырҙан өҙөк ятлау\nР.Байбулатов «Ағас һәйкәл»\nЙөкмәткеһенә тулыһынса төшөнөү\n«Ағас һәйкәл» әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе\nДуҫтың ҡәҙерен белергә өйрәтеү\nУҡыу телмәрен үҫтереү\nТелмәр үҫтереү “Белемле меңде йығыр”\nИжади фекерләп яҙыу\nН.Нәжми «Беренсе дәрес»\nИжади уҡыу, һорау-яуап\nМ.Кәрим,Н.Нәжмиҙең биографияларын белеү\nЛ.Яҡшыбаева «Бәхетең үҙең менән»\nУҡытыусы һөнәренә һөйөү тәрбиәләү\nМ.Ғафури «Беҙ бәләкәй саҡтарҙа»\nУҡығанды аңлап һөйләй,план төҙөй алыу\nТелмәр үҫтереү «Иҫемдә алтын һуҡмаҡҡа»\nҺөйләмдәрҙе дөрөҫ төҙөп үҙ фекереңде яҙыу\nДауыт Юлтый «Көҙ»\nКөҙҙөң хозурлығы менән һоҡланыу,матурлыҡты тойоу хисе тәрбиәләү\nАли Карнай «Урманда» Ғ. Рамазанов Ураҡ өҫтө\nӘңгәмә, образдарға характеристика\nПлан төҙөй,план буйынса һөйләй алыу\nФ. Аҡбулатова «Атай икмәге»\nИкмәк ҡәҙерен белергә,Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына хөрмәт тәрбиәләү\nБала сағым – йүгереп уйнар сағым\nҮҙ фекереңде еткерә белеү\nҠ.Аралбай «Башҡорт теле»\nР.Ғарипов «Туған тел»\nБ.Бикбай «Туған тел» «Рус теле»\nТасуири уҡыу,үҙ телеңә ихтирам,һөйөү тәрбиәләү\nХәйҙәр Тапаҡов “Бибинур улуәсәй”\nӘңгәмә, ижади уҡыу\nПлан буйынса һорауҙарға яуап биреү\nМ.Ғафури “Балалар һәм китап”\nӘҙәби китап уҡыуҙың файҙаһын аңлау\nДинис Бүләков “Яралы китап”\nНи өсөн әҫәрҙең яралы китап тип аталыуын аңлата алыу\n“Яралы китап” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе\nН.Иҙелбай “Иң яҡын дуҫ”\nЯ.Ҡолмой «Ҡыҙыҡлы китап»\nКитапханаға йөрөү,китап уҡыуҙың әһәмиәте\nТелмәр үҫтереү Инша “Китап – белем шишмәһе”\nҺөйләү һәм яҙыу телмәрен үҫтереү\nҮҙ фекереңде дөрөҫ,аңлайышлы яҙа алыу\nХалыҡ ижады жанрҙарын ҡабатлау\n«Алпамыша батыр» әкиәте\nЙөкмәткеһен һөйләү,хеҙмәткә һөйөү тәрбиәләү\nҠәмән менән Сәмән, картуф сәскән Сәлмән Айыу менән бал ҡорттары\n03.12 04.12 08.12\nРолләп уҡырға өйрәнергә\nӘкиәттәр. Әкиәт һөйләүселәр\nӘкиәт яҙып ҡарарға\nЙомаҡ жанрының үҙенсәлектәрен белеү\nМәҡәлдәр. Башҡорт халыҡ йырҙары\nӘхлаҡи тәрбиә биреү\nН.Нәжми «Беренсе ҡар»\nХ. Назар «Яуа ҡарҙар»\nТасуири уҡыу,ҡыш миҙгеле менән һоҡланыу\nГ.Юнысова «Ҡотло булһын Яңы йыл»\nЯңы йылға изге,матур теләктәр теләргә өйрәтеү\n«Алтын тамсы» «Етем төлкө» әкиәттәре\nС.Сурина «Ҡышты ҡаршылағанда»\nСәхнә әҫәрҙәрен башҡарыу оҫталығы тәрбиәләү\nС.Юлаев «Ҡайтып киләм» «Яуҙа яраланғас»\nС.Юлаев тураһында белеү\nҒ.Усман «Егет булһаң»\nЫсын егетлек сифаттары тәрбиәләү\nҠармасан менән Сәрмәсән\nБашҡорттарҙың боронғо тормошо тураһында белеү\nС.Яҡшығолов “Дим буйында яҙғы таң” Я.Юмаев “Шәкерт”\nЯҙғы таңды матур һөйләмдәр менән тасуирлау,белемгә ынтылыш\nБашҡортостан менән һоҡланыу,ғорурланыу\nИ.Кинйәбулатов «Дуҫлыҡ төйәге»\nТасуири уҡыу,телмәр үҫтереү\nМ.Кәрим “Өс таған”\n“Өс таған ” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе\nҺөйләү,үҙ фекереңде еткерә белеү\nТелмәр үҫтереү “Беҙ баласаҡ иленән”\nР.Шәкүр “Урал батыр иле – сал Урал”, А.Йәғәфәрова «Урал иле»\nР.Ниғмәти “Ҡыҙымдың һорауҙарына яуаптар” А.Йәғәфарова.Урал иле\n12.02 16.02 18.02\nНимә ул Ватан һорауына яуап биреү\nК. Кинйәбулатова «Әсә күңеле»\nХ.Назар «Таҡта сәй»\nӘсәйҙәргә һөйөү,ихтирам тәрбиәләү\nГ.Вәлиев “Әсәйем фатихаһы” Кластан тыш уҡыу .Әсәйҙәр тураһында шиғырҙар.\nТелмәр үҫтереү инша “Изгеләрҙән изге әсәйҙәр”\nР.Назаров «Яҙ башы»\nТасуири уҡыу,яҙ тураһында һөйләй белеү\nШ.Биҡҡол “Яҙғы уйҙар”\nҺуғыш һәм тыныслыҡ хаҡында һөйләшеү\nД.Бүләков “Эҫе ҡар”\n«Эҫе ҡар» әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе Телмәр үҫтереү .Инша.\nКластан тыш уҡыу Я. Вәлиев “Изложение яҙыу Тест һорауҙарына яуаптар\n18.03 22.03 24.03\nЙөкмәткеһен һөйләү,әхлаҡи тәрбиә биреү\nЗ.Хисмәтуллин “Урман ҡунағы”\nТәбиғәттәге йән эйәләренә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү\n“Урман ҡунағы ”әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе\nҺөйләү,йөкмәткеһен тулыһынса асыу\nУҡыу,аттар тураһында һөйләшеү\nМуса Гәрәев тураһында белеү\nМ.Кәрим “Билдәһеҙ һалдат” Р.Ниғмәти.Еңеүселәргә дан!\nҺуғышҡа нәфрәт,тыныс тормошҡа дан йырлау\nВетерандарға хөрмәт тәрбиәләү\n“Миҙал” әҫәренең идея-тематик йөкмәткеһе\nТелмәр үҫтереү Инша «Еңеүселәргә дан»\nК.Кинйәбулатова «Барыһы тыуған еремдә»\nТасуири уҡыу дәресе\nТелмәр үҫтереү,тыуған яҡҡа һөйөү тәрбиәләү\nФ.Иҫәнғолов «Хәмит күпере» А.Игебаев.Һыу буйында балыҡсы\nЯҡшылыҡтың үҙеңә яҡшылыҡ булып ҡайтыуын аңлатыу\nМ Әбсәләмов Йомағужа тирәктәре\nЙөкмәткеһен уҡыу,һорауҙар-ға яуап биреү\nҺөйләү,тарих менән ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү\nМуса Йәлил «Йырҙарым»\nДәрдмәнд «Нурый менән Зәйнәб», “Бер хазина”\nҮтелгәндәрҙе ҡабатлау Кластан тыш уҡыу дәресе\nУҡыу-уҡытыу методик ҡулланмалар исемлеге\n1.Баһауетдинова М.И.,Йәғәфәрова Г.Н.\nБашҡорт теленән һәм әҙәбиәтенән заманса уҡытыу.Өфө,2009\n2.Баһауетдинова М.И.,Йәғәфәрова Г.Н. Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр.Өфө,2003\n3.Башҡорт әҙәбиәте тарихы,6 томда\n4.Ғималова М.Ғ. Башҡорт әҙәбиәтенең уҡытыу методикаһы 5-11-се синыфтар.Өфө,2005\n5.Ким Әхмәтдинов.Әҙәбиә теорияһы.Өфө,2004.\n1.М.Х.Иҙелбаев,М.Б.Юлмөхәмәтов,Ә.М.Сөләймәнов,З.И.Яйҡарова Туған әҙәбиәт\nУрта мәктәптең 5-се клас уҡыусылары өсөн дәреслек-хрестоматия. Өфө-2011\n2.М.Ғайнуллин,Ғ.Хөсәйенов. Совет Башҡортостаны яҙыусылары. Өфө,1988\n3.С.Ғәлин «Тел асҡысы халыҡта» Өфө,1993\n4.Исҡужина Ф.С.,Әбүбәкерова З.Ф.Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән иншалар йыйынтығы.Өфө,2007\n5.Юлмөхәмәтов М.Б.редакцияһында.Башҡорт әҙәбиәтен уҡыу китабы.Дөйөм белем биреү мәктәбенең 5-се класс уҡыусылары өсөн .Өфө,2011\n-башҡорт телен өйрәнеүгә бағышланған сайт-http://tel.bashgort.com/home\n-башҡорт теленең порталы- http://bashkort-tele.narod.ru/\nНомер материала: ДВ-381180


Аҙна яңылыҡтары. Бөгөн - Халыҡ-ара көлкө көнө\nБөтә донъяла кешеләр бер- береһен шаярта, көлә, ҡыуана. Ләкин Рәсәйҙә генә был көн алдауға ғына ҡайтып ҡала. Күрәһең, алдашыу беҙҙең булмышыбыҙға шул тиклем ныҡ үтеп ингән. Төп башына ултыртыу, кәкре ҡайынға терәү, йомшаҡ түшәп ҡатыға ултыртыу Рәсәйҙә милли үҙенсәлек тиһәң дә була. Дәүләт алдай, түрәләр алдай, кешеләр бер-береһен алдай. Бөтә ерҙә лә мутлашыу һәм айыу майы һөртөүҙәр. Был аҙнала ғына беҙҙең редакцияға тиҫтәләп кеше мутлашыусылар ҡармағына эләгеп мөрәжәғәт итте.\nБушлай сыр ҡапҡанда ғына! Бер нисә минутта организмды йәшәртергә вәғәҙәләгәндә уның тураһында уйлап тороп буламы һуң? Өфөләге матурлыҡ салонында Миңлегөл Абдрахмановаға тәүҙә консультация бирәләр, һуңынан һәр береһе 28 мең һум торған укол эшләйҙәр.\nӘ Валентина Герасимоваға ошо уҡ салонда мөғжизәле матрас һәм үҙе йоҡлата торған мендәр һатҡандар. Тик оло йәштәге ханым хәҙер бөтөнләй йоҡлай алмай! Уға был әйберҙәр өсөн 66 мең һум түләргә кәрәк.\nВалентина Герасимова, Өфөлә йәшәүсе: «Пенсиям һигеҙ мең һум. Алтмыш алты меңде мин нисек түләргә тейеш икән. Ниндәйҙер процедуранан һуң, аңым томаланды. Үҙемде ҡайҙа һәм ни өсөн килгәнемде аңламай башланым».\n«Дешели» косметикаһы һәм ошондай салондарҙа булыусылар үҙҙәренә ҡарата гипноз ҡулланғандар тип бара.\nБерәрләп кенә түгел, меңәрләп кешене лә бер юлы алдайҙар. Дарыу урынына буш пилюлалар һатып.\nШишмә районы Түбәнге Хәжәт ауылында йәшәүсе Туҡтаровтар. кредитҡа тәҙрә һатып алған. Сит кешеләр уларҙың өйөнә килеп ун минут эсендә онлайн кредит биргән. Хәҙер ғаилә биш бәләкәй генә ауыл тәҙрәһе өсөн 150 мең һумға бурысҡа батҡан. Ысынбарлыҡтағы хаҡтан 3-4 тапҡырға ҡиммәтерәк!\nАлдап ышандыралар, ышанғанды белеп тә төп башҡа ултырталар! Йөҙәр мең һумға ғына түгел, егерме һум биреп икмәк алғанда ла алданабыҙ. Нисекме? Беренсенән, уның составы тураһында этикеткала тулы мәғлүмәт бирелмәй. Икенсенән, кәштәләге икмәк киләсәктән дә булыуы мөмкин! Беҙҙең редакцияға 25 март көндө 28 март датаһы менән икмәк һатып алыусы мөрәжәғәт итте. Икмәк комбинаты хеҙмәткәрҙәре аңлатыуынса, мисәт буялған...һәм ваҡыт машинаһында беҙҙең көндәргә килеп еткән.. Алдаусылар ябай автомобилдән дә яҙҙыра.\nДинара Зөлҡәрнәеваның тормош иптәше менән тимер ат өсөн 750 мең һумлыҡ кредиты була. Түләй аламй башлағас, йәштәр ярҙам һорап «Древпром» финанс ойошмаһына мөрәжәғәт итә. Һөҙөмтәлә хәҙер аҡса ла, автомобиль дә юҡ.\nЯрҙам итеү урынына, ярҙан этеү күптәрҙең йәшәү рәүешенә әйләнгән. Торлаҡ алам тип ярыҡ ялғаш эргәһендә ҡалыусылар күпме? Меңәрләп...һәр ҡалала.\nЯбай халыҡтың миллиондары мутлашыусылар кеҫәһен ҡалынайта, төҙөләсәк күп ҡатлы йорттар урынына уларҙың ҡәлғә-йорттары ҡалҡып сыға. Ә улар бындай эшмәкәрлеге өсөн язаһыҙ ҡала. Сөнки улар ошондай уҡ юл менән бөтәһен дә алдай. Уларға ирек, уларға юл асыҡ. Юлдарҙа ла улар. Ябай халыҡтың тир түгеп йыйған аҡсаларына алған затлы машиналарҙа елдерәләр. Сөнки алдай беләләр!\nМутлашыусылар виртуаль донъяны ла баҫып алды. Иҫке диваның урын алып торамы? Кәрәкмәй, һатам, тип Интернетта иғлан биреп ҡуйма! Һатып алыусы тиҙ табыласаҡ. Ул банк картаһына аҡса күсерәм, тип ышандырасаҡ. Һөҙөмтәлә, ундағы бөтә булған меңдәрегеҙҙән ҡолаҡ ҡағасаҡһығыҙ! Ошондай миҫалдар бихисап.\nКалендарҙа 1 апрель генә көлкө, шаяртыу һәм алдау көнө булараҡ билдәле. Тик ысынында иһә ул 365 тапҡыр ҡабатлана.Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ, күршеләр бөтә кешеләр алдай. Мутлашыуҙар аҙым һайын, көн һайын. Сөнки халыҡ үҙе лә алданырға әҙер тора.


Күктән көтөп ултырмайҙар » Башҡортостан гәзите\nКүктән көтөп ултырмайҙар\n8-09-2017, 00:09 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға\nРеспубликала бер нисә йыл рәттән тормошҡа ашырылып килгән социаль проекттар араһында ауыл халҡында бигерәк тә “Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы” ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты. Программаның төп үҙенсәлеге — көнүҙәк проблемаларҙы халыҡ үҙе билдәләй һәм уны хәл итеүҙә ҡулынан килгәнсә ярҙам итә. Ул — ауылдарҙы төҙөкләндереүгә ярҙам иткән сараларҙың береһе, нисәмә йыл буйына түҙемһеҙләнеп көткән хыялдарҙың тормошҡа ашыуы ла.\nБөтә донъя банкы проектын тормошҡа ашырыу мәсьәләләре буйынса Әбйәлил районы халҡы ла ҙур әүҙемлек күрһәтә. Программаға ярашлы, күп кенә ауылдарҙың социаль һәм коммуналь инфраструктураһы яҡшырған, урамдарға яҡтылыҡ үткәреү, юлдарҙы ремонтлау, спорт йәки балалар майҙансығы төҙөү, төрлө социаль объекттарҙы төҙөкләндереү кеүек эштәр башҡарылған.\nУрындағы башланғыстарҙың эше һәм ауыл халҡы ниндәй проекттарға өҫтөнлөк биреүе хаҡында Әбйәлил районы хакимиәте башлығының иҡтисад буйынса урынбаҫары Ирек Әҙеһәм улы Хәсәнов белдереүенсә, “Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы”ның барлыҡҡа килеүе бигерәк тә ауыл ерендә йәшәгәндәр өсөн әһәмиәтле, сөнки тап ошо уның ярҙамында бөгөн күп ауылдарҙа йылдар буйына хәл ителмәгән көнүҙәк проблемалар күтәрелә. Ниндәй проект өсөн тауыш бирергә һәм яҡларға икәнлеген ошондағы халыҡтан башҡа берәү ҙә яҡшы белмәй, шуға күрә һәр тәҡдим ителгән проект тәү сиратта улар тарафынан ныҡлы өйрәнелә, ниндәйе файҙалы һәм отошло булыры йыйылышта ауылдаштар хөкөмөнә сығарыла. Һәр кемдең фекерен, теләген тыңлағандан һуң ғына яҡлаясаҡ проект ҡабул ителә. Былтыр райондың 11 биләмәһе, “Урындағы башланғыстарҙы яҡлау программаһы”нда ҡатнашып, үҙ проектын тормошҡа ашырыуға рөхсәт алған, быйыл иһә 14 ауыл биләмәһе еңеү яулай.\nӘйткәндәй, Ишҡол, Буранғол һәм Селиван ауылдары халҡы ауыл зыяраттарын кәртәләгән, Һамар, Туйыш, Дауыт кешеләре юлдарҙы ремонтлау өсөн тауыш биргән. Сиҙәм ауылындағы “Чебурашка” балалар баҡсаһы танымаҫлыҡ яңы төҫ алған. Район үҙәге халҡы ҡасандыр гөрләп торған ҡайынлыҡта парк төҙөүҙе хуплап сыға һәм яңылышмай. Бөгөн был урын асҡарҙарҙың ғына түгел, тотош район халҡының яратҡан ял урынына әйләнгән. Бында балалар майҙансыҡтары ҡуйылған, ололарға бер-береһе менән аралашыу өсөн беседка-эскәмйәләр урынлаштырылған. Матур һуҡмаҡтарҙан атлап, улар йәшлектәрен иҫкә төшөрә, ейән-ейәнсәрҙәрен таныштыра. Паркка Бөйөк Ватан һуғышы ветераны, Дан орденының тулы кавалеры Вәлиәхмәт Сөләймәновтың исеме бирелгән.\nБыйылғы проекттар араһында күберәк балалар баҡсаһы, мәктәп һәм ауыл клубтарына капиталь ремонт үткәреү буйынса тауыш бирелгән. Район үҙәге халҡы сәләмәт йәшәү һәм спортты хуплап, “Уңыш” стадионында спорт майҙансығы төҙөү проектын яҡлап сыҡҡан. Бөгөн йәштәр һәм ололар араһында сәләмәт йәшәү рәүеше көн талабына әйләнгән саҡта асҡарҙарҙың был тәҡдиме хуплауға ғына лайыҡ.\nИзге эштәр дауам итә, ауыл халҡы урындағы башланғыстарҙы хуплап ҡына түгел, көтөп тә ҡала. Иң мөһиме — улар халыҡ араһында ышаныс яуланы, теләктәрҙең ысынлап тормошҡа ашыуы ҡыуандыра һәм яңы эштәргә этәргес бирә, өмөт уята.


Прейсиш-Эйлау замогы — Башҡорт Википедияһы\n54°23′15″ с. ш. 20°37′17″ в. д.\nПрейсиш-Эйлау замогы Викимилектә\nПрейсиш-Эйлау замогы — хәҙерге Багратионовскта урынлашҡан Тевтон Ордены замогы. Калининград өлкәһе Хөкүмәте ҡарары менән 2007 йылдың 23 мартында Прейсиш-Эйлау төбәк әһәмиәтендәге мәҙәни мираҫ объекты статусына эйә була.\n1325 йылда Тевтон ордены гроссмейстеры Вернер фон Орзельн бойороғона ярашлы оҫта Арнольд фон Эйленштайн Пруссияның Сутврит ҡәлғәһе урынында Иле замогын төҙөй башлай. Төҙөлөш барышын Бальга комтурмы Дитрих фон Альтенбург күҙәтергә тейеш була. Тирмәнле быуа төҙөгәс, рыцарҙар һыу кимәлен яһалма рәүештә күтәртеп, замоклы уртау эшләй. 1330 йылда 41×43 м күләмле, һыулы йырын менән уратып алынған, күперҙәре күтәртелгән, рәшәткә ҡапҡалы дүрт мөйөш рәүешендәге замок төҙөй. Көнсығыш яғынан ҙур форбург төкәтәләр. Тәүге иҫкә алыуҙарҙа замок «Иле» тип атала, һуңынан — Иладия, әммә «Прейсиш-Илов» (Прейсиш-Эйлау) атамаһы йәбешеп ҡала. 1347 йылға тиклем замок орден пфлегеры резиденцияһы була, һуңынан унда Бальга комтурствоһына ҡараған каммерат хакимиәте урынлаша. Икенсе донъя һуғышы ваҡытында замок артыҡ ныҡ зыян күрмәй. 1960 йылдар башына тиклем торлаҡ биналар файҙаланыла. 1961 йылдан замокты һәм форбургты райпотребсоюзға һаталар һәм бина келәт булараҡ ҡулланыла. 1964 йылда ғилми-реставрация оҫтаханаһы хеҙмәткәрҙәре замок территорияһын тикшерә. Замоктың торошо бик насар була, сөнки һуғыштан һуң уны бер тапҡыр ҙа ремонтламайҙар. Көнбайыш флигель урынына тир төҙөйҙәр, 1990 йылда уны һүтәләр. Һаҡланып ҡалған форбургта ҡыйыҡ серей башлай, 1989 йылда тикшектәр барлыҡҡа килә, 1990 йылдың авгусында урта секцияһы яна. 1990 йылдар башында һиҙелерлек булмаған ҡаҙыныу эштәре башларға һәм форбургты барлы ҡунаҡхана итергә ҡарар ителә. Әммә һуңғы этаптарҙа форбургты ташлап ҡуялар.\n2016 йылдың 5 июнендә замок ҡыйығында янғын сыға, һөҙөмтәлә 80 кв. м. майҙаны яна.\n16 июлдә Калининград өлкәһенең конкурс агентлығы сайтында замокты 2018 йылдың 29 авгусында аукционда һатыу тураһында иғлан донъя күрә. Башланғыс хаҡы, шул иҫәптән ер участкаһын да индереп — НДС менән 9 733 142 һум.\nЗамок Прейсиш-Эйлау (Preussisch Eylau)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Прейсиш-Эйлау_замогы&oldid=890489 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:21 28 май 2019 үҙгәртелгән.


(src)="12"> Үлем беҙҙең тормошобоҙға йыш ҡына көтмәгәндә бәреп килеп инә лә уны селпәрәмә килтерә һәм беҙҙе ғәзиз кешеләребеҙҙән мәхрүм итә .\n(src)="17"> Ғәзиздәрен юғалтҡан кешеләрҙе нисек йыуатып була ?\n(src)="18"> Мәрхүм булған яҡындарыбыҙ өсөн ниндәй ҙә булһа өмөт бармы ?\n(src)="19"> Исем үҙгәртелгән .\n(src)="1"> БРОШЮРАНЫҢ ТЕМАҺЫ | ҒӘЗИЗ КЕШЕГЕҘ ҮЛГӘНДӘ\n(src)="2"> Һеҙҙең берәй ҡасан , ҡапыл ауырып китеп , тиҙ генә һауыҡҡанығыҙ булдымы ?\n(src)="3"> Йыш ҡына ундай хәлдәр тураһында беҙ хәтерләмәйбеҙ ҙә .\n(src)="4"> Әммә ҡайғы менән хәл башҡаса .\n(src)="5"> « Ҡайғыны „ еңеп сығыу “ тигән төшөнсә юҡ » , — тип яҙа үҙенең « Ҡайғыға батҡан йөрәкте нисек һауыҡтырырға » тигән китабында Алан Волфелт исемле бер психиатр ( « Healing a Spouse’s Grieving Heart » ) .\n(src)="6"> Шулай ҙа ул былай тип өҫтәй : « Ваҡыт һәм яҡын кешеләрҙең ярҙамы ҡайғыны еңеләйтә » .\n(src)="7"> Мәҫәлән , ырыу башлығы Ибраһимдың ҡатыны үлгәс , уның үҙен нисек тотҡанына иғтибар итәйек .\n(src)="8"> Изге Яҙмала : « Ибраһим Сара янында һыҡтап иланы » , — тиелә .\n(src)="9"> « Һыҡтап илау » тигән һүҙбәйләнеш Ибраһимға ҡайғыһын кисереп сығыр өсөн бер ни тиклем ваҡыт кәрәк булғанын күрһәтә * .\n(src)="10"> Ә хәҙер Яҡуп миҫалына күҙ һалайыҡ .\n(src)="11"> Ул , яратҡан улы Йософто йыртҡыс талаған тип уйлап , « көн - төн йәш түк [ кән ] » .\n(src)="13"> Йылдар уҙғас та , уның күңеле һаман Йософтоң үлеме арҡаһында һыҡраған ( Башланмыш 23 : 2 ; 37 : 34 , 35 ; 42 : 36 ; 45 : 28 ) .\n(src)="14"> Бөгөн дә мәрхүм ғәзиздәре арҡаһында ҡайғырған кешеләр тураһында шуны уҡ әйтеп була .\n(src)="15"> Ике миҫал ҡарап китәйек .\n(src)="16"> « 2008 йылдың 9 июлендә ирем Роберт вафат булды .\n(src)="17"> Фажиғә булған ул көн ғәҙәттәгесә башланған ине .\n(src)="18"> Эшкә китер алдынан , иртәнге аштан һуң ул мине һәр ваҡыттағыса ҡосаҡлап үпте лә , мин һине яратам , тине .\n(src)="19"> Алты йыл үтте , әммә күңел ярам һаман да төҙәлмәй .\n(src)="20"> Минеңсә , яратҡан ирем Робты юҡһыныуым бер ҡасан да үтмәҫ » ( Гейл , 60 йәш ) .\n(src)="21"> « Һөйөклө ҡатынымдың үлеүенән һуң 18 йылдан ашыу ваҡыт үтһә лә , мин һаман да уны һағынып ҡайғырам .\n(src)="22"> Тәбиғәттең матурлығы менән һоҡланған саҡта уйҙарым гел уға илтә , уның быны күреп нисек шатланырын күҙ алдыма килтерәм » ( Этьен , 84 йәш ) .\n(src)="23"> Шик тә юҡ , ундай саҡтарҙа оҙайлы әрнеү кисереү кеше өсөн тәбиғи .\n(src)="24"> Һәр кеше үҙенсә ҡайғыра , шуға күрә башҡаларҙың юғалтыуҙы нисек кисереүен хөкөм итеү дөрөҫ булмаҫ ине .\n(src)="25"> Шул уҡ ваҡытта , ғәзиз кешебеҙҙең үлеүен үтә ауыр кисерәбеҙ кеүек тойолһа , үҙ - үҙебеҙҙе лә ғәйепләмәйек .\n(src)="26"> Ҡайғыны нисек кисереп сығырға һуң ?\n(src)="27"> Ибраһимдың улы Исхаҡ та оҙайлы ҡайғы кисергән .\n(src)="28"> Ул , әсәһе Сара үлгәндән һуң өс йыл үтһә лә , һаман күңел әрнеүенән интеккән ( Башланмыш 24 : 67 ) .\n(src)="3"> Әммә уларҙың барыһын да файҙалы тип әйтеп булмай .\n(src)="4"> Мәҫәлән , ҡайһы берәүҙәр иламаҫҡа һәм хис - тойғоларҙы йәшерергә кәңәш итә .\n(src)="5"> Башҡалар , киреһенсә , бөтә хистәргә ирек бирергә өндәй .\n(src)="7"> Ҡайһы бер илдәрҙә ир кешегә илау килешмәй тип һанала .\n(src)="8"> Әммә ысынында илау , хатта кешеләр алдында күҙ йәштәре түгеү , һис тә оят түгел .\n(src)="9"> Психологтар әйтеүенсә , күҙ йәштәре — ҡайғырыуҙың тәбиғи сағылышы .\n(src)="10"> Үҙегеҙгә бер ни тиклем ваҡыт ҡайғы кисерергә ирек бирһәгеҙ , бик ҙур юғалтыуға ҡарамаҫтан , артабан йәшәргә көсөгөҙ булыр .\n(src)="11"> Ҡайғыны эскә бикләү файҙаға ҡарағанда күберәк зыян килтерергә мөмкин .\n(src)="12"> Изге Яҙмала ҡайғырып илау дөрөҫ түгел йәки ир - аттарға килешмәй тигән ҡараш сағылмай .\n(src)="13"> Мәҫәлән , Ғайса пәйғәмбәрҙе иҫкә төшөрәйек .\n(src)="14"> Үлгәндәрҙе терелтер өсөн көсө булһа ла , ул яҡын дуҫы Лазарҙың үлеүенә кешеләр алдында ҡайғырып илаған !\n(src)="15"> ( Яхъя 11 : 33 — 35 )\n(src)="16"> Йыш ҡына , бигерәк тә кешенең яҡыны ҡапыл үлеп киткән осраҡтарҙа , ҡайғырыуға тағы асыу тойғоһо ҡушыла .\n(src)="17"> Ҡайғы кисергән кешенең асыуланырға сәбәптәре күп .\n(src)="18"> Мәҫәлән , хөрмәтле кешеләрҙең бер ниндәй нигеҙһеҙ , уйламай әйткән һүҙҙәре .\n(src)="19"> « Атайым үлгәндә , миңә 14 кенә йәш ине , — тип һөйләй Көньяҡ Африкала йәшәгән Майк исемле бер ир . — Атайымды күмгәндә , англикан сиркәүенең бер руханийы , Аллаға яҡшы кешеләр кәрәк , шунлыҡтан ул уларҙы үҙенә иртә ала , тине * .\n(src)="20"> Был мине ярһытты , сөнки беҙ атайыбыҙға бик мохтаж инек .\n(src)="21"> Унан һуң 63 йыл үтһә лә , әрнеү йөрәгемде һаман өйкәп тора » .\n(src)="23"> Айырыуса яҡыны көтмәгәндә үлеп китһә , ул ҡат - ҡат : « Мин быны йә тегене эшләгән булһам , барыһы башҡаса булыр ине » , — тип уйлай ала .\n(src)="24"> Йә бәлки , һуңғы тапҡыр күрешкәндә , һеҙ мәрхүм яҡынығыҙ менән талашҡанһығыҙҙыр .\n(src)="25"> Был һеҙ кисергән ғәйеп хисен тағы ла көсәйтергә мөмкин .\n(src)="26"> Асыу йә ғәйеп тойғоһо кисерһәгеҙ , эмоцияларығыҙҙы йәшермәгеҙ .\n(src)="27"> Һеҙҙе иғтибар менән тыңлап , ундай хистәрҙең ҡайғы кисергән күп кешеләр өсөн ғәҙәти хәл икәненә ышандыра алған дуҫығыҙ менән һөйләшегеҙ .\n(src)="28"> Изге Яҙма былай тип иҫебеҙгә төшөрә : « Ысын дуҫтың яратыуы һис ҡасан һүрелмәй , бәхетһеҙлеккә осрағанда уға ҡәрҙәшеңә таянғандай таянып була » ( Ғибрәтле һүҙҙәр 17 : 17 ) .\n(src)="29"> Ҡайғы кисергәндә йыуата алған иң яҡшы дуҫ — Барлыҡҡа Килтереүсебеҙ Йәһүә Алла .\n(src)="30"> Доғала уға күңелегеҙҙе бушатығыҙ , сөнки « Ул һеҙҙең хаҡта ҡайғырта » ( 1 Петр 5 : 7 ) .\n(src)="31"> Өҫтәүенә , Йәһүә , шулай эшләгән бөтә кешегә « һәр аҡылдан юғарыраҡ булған Алла именлеге » биреп , уларҙың борсоулы уй - фекерҙәрен таратырға һәм хис - тойғоларын тынысландырырға вәғәҙә итә ( Филиптарға 4 : 6 , 7 ) .\n(src)="33"> Изге Яҙманан йыуаныслы шиғырҙарҙы һайлап , яҙып алығыҙ .\n(src)="34"> ( Рамканы ҡарағыҙ . )\n(src)="35"> Һеҙ , бәлки , уларҙың ҡайһы берҙәрен хатта ятлап алырға теләрһегеҙ .\n(src)="36"> Шундай шиғырҙарҙы иҫтә тотоу айырыуса бер үҙегеҙ ҡалғанда йә йоҡлап китә алмағанда ярҙам итә ала ( Ишағыя 57 : 15 ) .\n(src)="37"> Күптән түгел генә 40 йәшлек бер ир кешенең , уны Йәмил тип атайыҡ , рактан һөйөклө ҡатыны үлеп киткән .\n(src)="38"> Йәмил , ваҡыт - ваҡыт мине түҙгеһеҙ яңғыҙлыҡ тойғоһо солғап ала , тип әйтә .\n(src)="39"> Әммә уға доға ҡылыу ярҙам итә .\n(src)="40"> « Йәһүәгә доға ҡылғанда , — ти ул , — үҙемде яңғыҙ итеп тоймайым .\n(src)="41"> Йыш ҡына мин төн уртаһында уянам да ҡабат йоҡлап китә алмайым .\n(src)="42"> Шул саҡта , Изге Яҙманан йыуаныслы шиғырҙар уҡып , улар хаҡында уйланам .\n(src)="43"> Ә шунан доғала Аллаға күңелемде бушатам .\n(src)="44"> Был мине йыуата , һәм аҡылым менән күңелемде тыныслыҡ биләп ала .\n(src)="46"> Ванесса исемле бер йәш ҡатындың әсәһе ауырып үлгән .\n(src)="47"> Ул да доға көсөнөң нимә икәнлеген татыған .\n(src)="48"> « Иң ауыр саҡтарҙа , — ти ул , — мин , Алланың исемен генә ҡабатлап , үкһеп илай торғайным .\n(src)="49"> Йәһүә , доғаларымды ишетеп , миңә һәр ваҡыт кәрәкле көс бирә ине » .\n(src)="51"> Шулай эшләү , кешегә шатлыҡ килтереп , уның ҡайғыһын баҫырға мөмкин ( Ғәмәлдәр 20 : 35 ) .\n(src)="52"> Яҡындарын юғалтҡан күп Алла хеҙмәтселәре башҡаларға ярҙам итеү ысын йыуаныс килтергәненә инанған ( 2 Коринфтарға 1 : 3 , 4 ) .\n(src)="53"> Был тәғлимәт Изге Яҙмаға нигеҙләнмәгән .


Рамаҙан айы тамамланһа ла, шәүүәл ураҙаһын дауам итергә була.\n14 Май , 14:46\nУның сауаптары ныҡ ҙур. Тәртибе нисек һуң? Шәүүәл айы ураҙаһын Ураҙа ғәйете үткәс тә тота башларға мөмкин. Иң сауаплыһы алты көн дауамында өҙмәй тотоу хәйерле тиҙәр. Көн аша, йәки ике-өс көн аша ла тоторға була.Шулай уҡ шәүүәл айы үткәнсә лә тоторға мөмкин. "Шәүүәл айы ураҙаһын тоторға ниәт ҡылдым" тип ниәтләйҙәр. Ә инде Рамаҙан айының тотмай ҡалған ураҙаһы булһа, "Ниәт ҡылдым Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн Рамаҙан айының үтәмәй ҡалған көнөнөң ураҙаһын ҡаза ҡылып тоторға" тип ниәтләйҙәр. Рамаҙан ураҙаһы фарыз (ҡәтғи рәүештә үтәргә тейешбеҙ), ә шәүүәлдеке нәфел (ирекле) – тотһаң һис шикһеҙ сауаплы булырһың, тотмаһаң - гонаһ юҡ. (Тулыраҡ беҙҙең сайтта)#доғаҡылайыҡ\nРамаҙан айы тамамланһа ла, шәүүәл ураҙаһын дауам итергә була. Уның сауаптары ныҡ ҙур. Тәртибе нисек һуң? Шәүүәл айы ураҙаһын Ураҙа ғәйете үткәс тә тота башларға мөмкин. Иң сауаплыһы алты көн дауамында өҙмәй тотоу хәйерле тиҙәр. Көн аша, йәки ике-өс көн аша ла тоторға була.\nШулай уҡ шәүүәл айы үткәнсә лә тоторға мөмкин. "Шәүүәл айы ураҙаһын тоторға ниәт ҡылдым" тип ниәтләйҙәр. Ә инде Рамаҙан айының тотмай ҡалған ураҙаһы булһа, "Ниәт ҡылдым Аллаһ Тәғәлә ризалығы өсөн Рамаҙан айының үтәмәй ҡалған көнөнөң ураҙаһын ҡаза ҡылып тоторға" тип ниәтләйҙәр.\nРамаҙан ураҙаһы фарыз (ҡәтғи рәүештә үтәргә тейешбеҙ), ә шәүүәлдеке нәфел (ирекле) – тотһаң һис шикһеҙ сауаплы булырһың, тотмаһаң - гонаһ юҡ.\nТүбәндә Нәзир ағай Сабитовтың шәхси сайтынан ошо ай ураҙаһы сауаптары тураһында мәғлүмәт бирәбеҙ.


21 Февраль 2020, 16:33\n* Һөттә иретелгән соданың тәме һәр кемгә бала саҡтан таныш. Әлегәсә ул иң яҡшы йүтәлде йомшартыу сараһы булып тора. Табиптар төнгөлөккә бер балғалаҡ соданы ҡайнар һөт менән иҙеп эсергә тәҡдим итә.\n*Кемдәр һөт эсергә яратмай, уларға сода иретмәһе менән инегаляция эшләргә мөмкин. Бының өсөн бер литр ҡайнар һыуға бер ҡалаҡ сода алына.\n*Тамаҡ ауыртыуынан аш содаһы иретмәһе менән сайҡатыуҙан да яҡшы дауа юҡ. Бының өсөн бер стакан йылы һыуға ике балғалаҡ ааш содаһы һалып, тамаҡты көнөнә биш – алты тапҡыр сайҡатырға кәрәк. Сода тамаҡтың лайлалы ҡатламын еүешләп, ауыртыуын баҫа.\n*Танауға сода иретмәһе тамыҙыу тымауҙан ярҙам итә. Унан ныҡ итеп шыйыҡлыҡ аҡҡанда тамыҙғыс ярҙамында бер нисә тамсы сода иртемәһе тамыҙып, бер минуттан яҡшылап таҙартып алырға мөмкин. Был процедураны көнөнә ике-өс тапҡыр ҡабатларға.\n* Конъюктивиттан күҙҙе бер нисә тапҡыр сода иретмәһе менән сайҡатыу ярҙам итә. Тик мамыҡ киҫәге менән бер тапҡыр ғына файҙаланырға ярай.\n* Ашҡаҙан, бөйән сей яраһы ауырыуы менән яфаланыусылар йыш ҡына ауыртыуҙы, үҙәк көйөүен баҫыу өсөн соданы файҙалана. Ул ашҡаҙандағы әселекте кәметә һәм бер нисә минутта ауырыуға еңеллек килтерә. Шуға күрә лә ул бик оҙаҡ йылдар сей яра ауырыуҙарынан төп дауа һаналған. Әммә уны йыш ҡулланыу кире һөҙөмтә биреүе лә ихтимал: кислота бүленеп сығыу көсәйә. Бынан тыш, кислота сода менән ҡушылғанда, углекислый газ бүленеп сыға һәм ул былай ҙа йоҡарған ашҡаҙан стенкаһына зыян килтерә. Һөҙөмтәлә сей яраның тишелеүе ихтимал. Шуға күрә ҡул аҫтында башҡа дарыуҙар булмағанда ғына соданы ҡулланырға ярай.\n* Элек-электән медицинала сода йөрәк тибешенә ҡаршы файҙаланылған. Йөрәк тибеше өйәнәген ярты балғалаҡ сода менән туҡтатырға мөмкин.\n* Сода гипертониянан да ярҙам итә. Организмдан шыйыҡлыҡты һәм тоҙҙо күпләп сығарыуға булышлыҡ итеүе менән ҡан баҫымын төшөрә. Ярты балғалаҡ соданы дарыу менән ҡушып эсеү, уның миҡдарын кәметергә ярҙам итә.\n* Сода транспортта күңел болғаныуҙан да ярҙам итә. Иң мөһиме – юлға үҙең менән сода онтағы алырға онотмау.\n* Кислота менән янғанда тиҙ генә соданың файҙаһы тейә. Тиҙ генә иретмәһен ҡулланғанда, кислотаны нейтралләштерә.\n* Сода – ауыр йәрәхәттәрҙән, күп ҡан юғалтыуҙан, ағыуланыуҙан туҡтауһыҙ ҡоҫтороуҙан һәм эс китеүҙән, оҙайлы биҙгәк тотоуҙан тәүге ярҙам күрһәтеү сараһы. Шыйыҡлыҡ юғалтыуҙан һаҡланыу өсөн, сода-тоҙ иртемәһен әҙерләп эсергә кәңәш ителә. Уны ң өсөн ярты балғалаҡ сода менән бер балғалаҡ тоҙҙо ҡайнатып бер аҙ һыуынған бер литр һыуға һалып бутарға һәм һәр биш минут һайын берәр ҡалаҡ (аш ҡалағы) эсергә.\n* Бармаҡ эренләп ялҡынһығанда ла содаһыҙ булмай. Һулҡылдап һыҙлай башлау менән дауалауҙы башларға кәрәк. Ике ҡалаҡ соданы ярты литр ҡайнар һыуға иҙеп, шунда ауыртҡан бармаҡты тығырға һәм 20 минут тирәһе тоторға. Быны көнөнә өс тапҡыр ҡабатларға кәрәк.\n* Ауыҙҙы содалы һыу менән сайҡатыу теш һыҙлауын баҫа. Был осраҡта соданы эҫе һыуға иҙергә һәм көнөнә биш – алты тапҡыр ауыҙҙы сайҡатырға.\n* Сода косметик сара булараҡ та ҡулланыла. Уны һабын онтағына ҡушып, аҙнаһына битте ике тапҡыр ыуырға кәңәш ителә. Ул үҫмерҙәрҙең битенә һытҡы сыҡҡанда ла, тирене үле күҙәнәктәрҙән арындырып, яҡшы ярҙам итә.\n* Ул ағартыусы теш пасталарын да алмаштыра ала. Мамыҡты содаға манып, тештең һары ҡунығын бөтөргәнсе ыуырға. Бер тапҡыр таҙартыуҙан да яҡшы һөҙөмтә күренә.\n* Сода тире бүленеп сығыуҙы ла тотҡарлай. Шуға күрә йәйге иртәлә ҡултыҡ аҫтын уның иретмәһенә манылған мамыҡ менән һөртөргә кәңәш ителә. Көнө буйы бер ниндәй еҫ тә булмаясаҡ.\n* Сода иретмәһе бөжәктәр тешләүе эҙемтәһен бөтөрә. Көнөнә бер нисә тапҡыр тешләнгән урынға ошо иретмәне һөрткәндә, ҡысытыу ҙа, эсетеү ҙә бөтә. Бынан тыш, сода микробтарҙың йәрәхәткә эләгеүенә юл ҡуймай.\n* Ауыр эш көнөнән һуң содалы һыуға аяҡты тығып ултырыу арығанлыҡты һәм аяҡтарҙың шешенеүен бөтөрә. Бының өсөн ун литр йылы һыуға биш ҡалаҡ сода һалып бутарға һәм 15 минутҡа аяҡтарҙы тығып ултырырға ғына кәрәк.


«Бабич» фильмы 40-сы Мәскәү Халыҡ-ара кино фестиваленең Рәсәй программаһында ҡатнашыу өсөн һайлап алынған\n9 Апрель 2018, 12:02\n«Бабич» фильмы 40-сы Мәскәү Халыҡ-ара кино фестиваленең Рәсәй программаһында ҡатнашыу өсөн һайлап алынған.\n«Бабич» фильмы 40-сы Мәскәү Халыҡ-ара кино фестиваленең Рәсәй программаһында ҡатнашыу өсөн һайлап алынған. «Беҙ конкурстан тыш программала ҡатнашабыҙ, әммә ҡатнашыу үҙе генә ҙур әһәмиәткә эйә, сөнки унда илебеҙҙәге яңы һәм мөһим фильмдар һайлап алына», — тип хәбәр итте фильдың продюсеры Леонид Филинов.\n40-сы Мәскәү Халыҡ-ара кино фестивале Мәскәүҙә 19-26 апрелдә үтә. Конкурс программаһынан тыш фестивалдә нәфис кеүек, документаль фильмдар ҡарарға мөмкин. 40-сы Мәскәү Халыҡ-ара кино фестивале сиктәрендә бөтәһе 20-нән ашыу программа эшләйәсәк.\n«Бабич» тулы метражлы тарихи нәфис фильм бөйөк башҡорт шағиры һәм ижтимағи-сәйәси эшмәкәр, тәүге Башҡорт хөкүмәте ағзаларының береһе – Шәйехзада Бабичҡа арналған. Картина нигеҙендә – 1914-1919 йылдарҙа Башҡортостан, Ырымбур, Троицк, Силәбе биләмәһендә булған тарихи ваҡиғалар. Фильмды 9 миллион һум күләмендә республика башлығы гранты сиктәрендә «Ысын таҫма» кинокомпанияһы төшөрҙө. Фильмдың режиссеры – Булат Йосопов. Башҡорт телендә төшөрөлгән фильм русса субтитрҙар менән күһәтелә.


Таналыҡ йылғаһы аша күпер һалына\nХәйбулла районы Первомайское ауылын ҙур донъя менән тоташтырыусы ағас баҫманы быйыл яҙ ташҡын һыуҙары йыуып алып киткәйне. Һөҙөмтәлә Аҡъярға барыу өсөн урындағы халыҡ Баймаҡ аша йөҙәр саҡырым юл үтергә мәжбүр булды. Әле төбәктә яңы күпер төҙөлә. Ул заман талаптары буйынса бетон терәүҙәргә ҡуйыла.\nТөҙөлөш әле йылдам бара. Графиктан тайпылыш юҡ. Таналыҡ йылғаһы аша күпер һалыу эштәре республика һәм район бюджетынан бүленгән аҡсалар иҫәбенә башҡарыла. Уның оҙонлоғо 96 метр. Эштәрҙең дөйөм хаҡы 51 миллион һумдан ашыу. Төҙөүселәр күперҙе декабрь айына сафҡа индерергә ниәтләй.


Тынғыһыҙ көн (хикәйә)\n13 Май 2020, 19:45\nАна-ау тирәнән шыуышып үтергәме икән, әллә тағы тора бирергәме? Бәлки, тиҙҙән ҡайтышырҙар. Күпме ултырырға мөмкин, ләстит һатып? И-их, апайҙан эләгә инде. Биш сәғәт буйы ҡайҙа йөрөнөң, тиер. Һине икмәк-һөт артынан түгел, тик үлем артынан ғына ебәрергә кәрәк, тип шаулар.\nМагазин яҡын да ул, минең кеүек йүгереккә биш минутта барып әйләнергә була, ләкин беҙҙең подъезға юлды “саурондар” баҫып алған, йәғни минән бер нисә йәшкә өлкәнерәк малайҙар. Яндарынан тыныс ҡына үтеп китергә ирек бирәләрме һуң? Кисә, үҙемде күҙгә күренмәй торған кеше итеп күҙ алдына баҫтырып, шыпырт ҡына подъезыбыҙға елдергәнемдә аяҡ салып йыҡтылар ҙа ҡуйҙылар. Йығыуҙары бер, өр-яңы бейсболкамды һыпырып алып, мә, кәрәкме, ал, тип хихылдашып, уны туп урынына бер-береһенә бәреп уйнанылар. Баш кейемемде һауала осҡанында тоторға маташтым, әммә улар минән буйға ҡалҡыуыраҡ булғас, тоторһоң ти тотмай. Күмәктәр ҙә. Өсәү. Ә мин бер үҙем. Төкөрөп ҡайтып та китер инем, бейсболкам йәл. Өп-өр яңы бит. Хәйер, “яңы” тиергә генә ҡалды. Башлығымды күпме алырға тырышһам да, бары бер бирмәнеләр.\nӘсәй, кисен эштән ҡайтышлай, уны табып индерҙе. Һо-о, эләкте генә миңә: “Әйберҙең ҡәҙерен белмәйһең, ергә бысратып бәргәнһең, бынан ары бер ни алмайым, үҙең эшләп тапмағас ни… Әсәйгә ирешергә форсат ҡына бир. Форсаты ла сыға ла тора. Бына бөгөн дә. Бәһлеүен булһам, өсөһөн өс яҡҡа – бах, бах, бах! – алып ырғытыр инем! Үрмәксе-кеше кеүек стена буйлап ҡына йөрөһәм, күптә-ән, биш былтыр, өйҙә ултырыр инем инде.\nӘллә ниңә генә ауылдан ҡалаға күстек. Мәктәпте япҡас, тиҙәр. Япһындар ине әйҙә, өләсәйем әйтмешләй, суҡып ҡарға булмаҫһың, уҡып мулла булмаҫһың. Мин, мәҫәлән, һис тә мулла булырға йыйынмайым. Әммә әсәй өләсәйгә шул һүҙҙәре өсөн ябырыла: “Мине лә уҡытманың, инде хәҙер ейәндәреңде лә аңһыҙ итеп ҡалдырырға итәһеңме? Бар кеше үҙ балаһын уҡытырға тырышып ятты, ә һин мине, һыйыр артын ҡарарға уҡыуһыҙ ҙа эшкинерһең әле, тип, училищеға ла ебәрмәнең!” Өләсәй ҡыҙының холҡон яҡшы белә, ирендәрен ҡымтый ҙа шыма.\nӘсәй почтаға эшкә ингәйне, шунда китһә генә, өйҙә командир булып ҡалған өләсәйҙең теле асыла, рәхәтләнеп һауыт-һабаны шылтыратырға тотона. Ҡыҙының күләгәһен һүккән ыңғайы беҙгә лә өлөш сығара – телевизор күрһәтмәй.\nӘҙерәк ығы-зығылыраҡ булһалар ҙа, һәйбәттәр улар. Себерҙә аҡса эшләгән атайым да быны белә. Шулай ҙа, эсеп алдыниһә, мине эргәһенә саҡырып алып, иңбашымдан ҡосаҡлай ҙа, һуҡ бармағы менән түшемә төртә-төртә: “Минең хатаны ҡабатлай күрмә, ғүмерҙә лә ҡәйнәң менән йәшәргә риза булма!” – ти. “Ишеттеңме?” – тип күҙгә ҡараһа, йәһәт кенә башымды һелкәм. “Өйләнеү менән айырым сыҡ!” – тип, атай вәғәзен дауам итә. Ниндәй өйләнеү ти ул? Ғүмерҙә лә өйләнмәйем мин! Өйләнһәң, кәләште ҡарар кәрәк. Ашатырға шунда, матур итеп кейендерергә, киноға йөрөтөргә. Күпме аҡса кәрәк уның өсөн! Ундай аҡсам булһамы, мин планшет алыр инем. Apple iPad Air 2 төшкә керә башланы хатта. “Мини”һы ла ярап торор ине, ҡайҙа һуң... Атай тыуған көнгә алып бирәм, тигәйне лә, әсәй ҡаршы төштө: “Тәүҙә уҡыуын яҡшыртһын”. Ирмәк кеше, уҡыуҙы яҡшыртыр өсөн уҡыр кәрәк, ә үҙҙәре һаман мине ҡайһы мәктәпкә бирергә белмәй баш вата. Бынау башкиҫәрҙәр уҡыған мәктәпкә эләкһәм – бөттө баш, ҡалды муйын һерәйеп.\nТауыштары тымды, буғай, бәлки, таралышҡандарҙыр. Өйҙөң мөйөшөнән һонолоп ҡарағайным, беседкала “саурондар”ҙың башлығы ғына ултырып ҡалған.\n– Малай, һин бында ни эшләп тораһың? – ҡаты тауышҡа тертләп, артыма әйләндем. Бер ҡулына сумка элгән, икенсеһенә булы пакет тотҡан ҡатын күҙҙәрен безерәйтте:\n– Һаңғырауһыңмы әллә?\n– Ю-юҡ, – тинем. – Ишетәм.\n– Улай булғас, нишләп яуап бирмәйһең?\n– Тик торам, – тим.\n– Иптәшеңде көтәһеңме әллә?\n– Юҡ, – тинем дә, шул уҡ мәлдә башымда план барлыҡҡа килде – ошо апайға эйәрергә кәрәк! Тактиканы үҙгәртә һалдым:\n– Эйе, эйе, көтә инем, килмәй ҙә килмәй.\n– Ә-ә, ярай улай булғас, – тип ҡатын беҙҙең йорт яғына туйтаңланы. Мин, һүҙ ҡушҡан булып, уның артынан эйәрҙем:\n– Компьютерҙан айырыла алмай, ахыры. Шуға уйнарға сыҡманы.\nҮҙемдең ике күҙем – беседкала. Шул ваҡыт аҡырған тауыш бөтөн ихата эсен яңғыратты:\n– Тимур! Тимур, тим, һин ҡайҙа?!\nКүп тә үтмәне, тауыштың хужаһы ла күренде: башына берет кейгән, моряктарҙыҡы кеүек тельняшкалы ир, алпан-толпан баҫып, күрше подъездан килеп сыҡты ла, салбарының ҡайышын ысҡындыра-ысҡындыра, беседкала ултырған үҫмергә ажғырып йүнәлде:\n– Тимур, һыуытҡыстағы араҡыны ҡайҙа иттең?\n“Саурондар”ҙың башлығы Тимурҙың, ҡалтыранып, төкөрөк йотҡанын мин бынан да бик асыҡ күрҙем. Тауышы ла бер аҙ ҡарлыҡты:\n– Шунда ине...\n– Унда юҡ! – “юҡ” һүҙен “йоҡ” тип үкергән ир, Тимурға барып еткәс, ҡайышы менән һелтәнде.\n– Башланды кәмиттәре, – тип һуҡранған ҡатын, һис бер ни булмағандай юлын дауам итеп, китте лә барҙы. Ә мин ҡурҡыныс күренештән быуынһыҙ булдым да ҡуйҙым. Аяҡтарға суйын кроссовкалар кейҙерелгәнме ни, ҡасырлыҡ түгел. Тимур ҙа селтәр беседка эскәмйәһенә ҡуша йәбеште, күрәһең. Мин, асырғанып, уға эстән генә: “Ҡас, Тимур, ҡас тиҙерәк!” – тип ҡысҡырҙым. Ә Тимур ҡымшанманы ла. Иргә тура ҡарап ултыра бирҙе. Күҙҙәрен генә йыш-йыш йомдо. Күмәгәйе үрле-ҡырлы йөрөнө, әммә үҙе бағаналай ҡатты. Ҡайыштың еҙ башы күҙҙе ҡамаштырып ялтланы. Мин ҡурҡыуҙан ҡысҡырып ебәрә яҙҙым, саҡ аҫҡы иренемде тешләп, ауыҙымды ябып өлгөрҙөм. Еҙ баш аҙ ғына артҡа янтайған Тимурҙың маңлайына ҡаҡлыҡты, һәм шул уҡ мәлдә нәҙек кенә ҡыҙыл йылан, уның йөҙөн икегә бүлеп, аҫҡа йүгерҙе. Еҙ баш тағы өҫкә күтәрелде:\n– Тап араҡыны!\nМин батыр түгел, ауылда ла ыҙғыш-маҙар сыҡҡандай тойолһа, иң беренсе тайыу яғын ҡарай торғайным. Шуға ла минән “йүгерек батыр” тип көлдөләр. Әммә еҙ баш мине, гүйә, аҡылдан яҙҙырҙы. Мине рәнйеткән Тимурға түгел, ә ҡаҡ маңлайыма ул, йәнемде әрнетеп, һуғылғандай тойолдо. Һәм, әйтерһең дә, мин түгел, икенсе берәү, һеләүһендәй алға ырғып, ирҙең беләгенә йәбеште лә, тештәрен тәненә батырҙы. Ҡеүәтле иргә көсөм етмәгәнлектән, уны туҡтата алмауымдан ғәрләнеп, йән асыуы менән ырылдап, тешләнем, хатта күҙемдән йәштәр атылып сыҡты, ләкин тельняшкалы мине, серәкәйҙе сиртеп төшөргәндәй, бер генә һелтәне. “Даңҡ” итеп ергә барып төшкәндә, Тимур өсәү булып күренде. Ул ғына түгел, тельняшка ла, юҡтан бар булып, “кий-йя” тип уға типкән Рита апайым да өсөшәр ине. Һеңгәҙәп ултырғанымда, Рита апайым:\n– Теймә минең ҡустыма, хәшәрәт! – тип, тельняшкалыны үҙенең иң уңышлы алымы менән ергә һуҙып та һалды. Ир ятҡан килеш хахылдап көлөргә тотондо, унан көлөүе үкһеүгә әйләнде. Башында ҡыҙыл юлаҡлы фонарь янған Тимур, апайымды урап үтеп, иргә тороп ултырырға ярҙамлашты. Ҡанын ҡулы менән әсенеп һөртөп, үҙ алдына:\n– Ул хәшәрәт түгел, – тине. – Атайым Чечняла хеҙмәт иткәндә контузия алған. Ул хәрби офицер ине.\n– Булһа ни, – апайым үҙ һүҙен бер ҡасан бирмәй. – Офицер булғас та, араҡынан алйып кешеләрҙе ҡурҡытырғамы? Ҡайттыҡ әйҙә!\nҺуңғы һүҙе миңә тәғәйенләнгәне билдәле. Етмәһә, еңдән тарта, әйтерһең дә, мин бәләкәй бала.\n– Ҡайтам, ҡайтам! Тартма мине, – тип әйтеп тә өлгөрмәнем, башыма усы “шап” итеп ҡалды:\n– Телеңә һалышма!\nКеше алдында башҡа шапылдатып һуҡмаһа ла булыр ине! Әлдә Тимурҙа беҙҙең ҡайғы юҡ, атаһын әүрәтеп өй яғына ыңғайлатып маташа ине. Барыбер йән көйҙө:\n– Нимә һуғышаһың?! Ултырыш та ауырта, башыңа ла һуҡһындар әле!\nБөтәһенең дә апайҙары минеке кеүекме икән? Өләсәйем юҡҡа ғына уны ирғаҙаҡ тимәй, һуғыш суҡмары ул. Былай ҙа ҡулы останлап бара, етмәһә, армиянан ҡайтҡан күрше егет уны былтыр каратеға өйрәтте. Быйыл секцияға яҙылам, тип дәртләнә. Нисек уны медучилищеға уҡырға алғандарҙыр, этем белһен.\n– Мә, үҙең индер, – йәнем көйөп, икмәк-һөттө Ританың ҡулына тотторҙом.\nИпләп йөрө, тисе. Әйтерһең дә, мин бөтә янъялдар уртаһына сумып барам. Унһыҙ ҙа ипләп йөрөргә кәрәклеген беләм. Ҡала – ауыл түгел. Ауылда һиңә таныш булмаған бер тишек-тошоҡ, бер эт-бесәй юҡ, ә ҡала урамдары – хас та джунгли. Эҫе, тынсыу, саң ояһы, бар нәмә, һәр кем – ят. Ҡуртымға фатир алып, күсеп килеүе - беҙгә бер аҙна, ә күпме тәьҫораттар! Бында кеше бер-береһе менән һаулыҡ та һорашмай. Ауылда берәйһе менән сәләм бирмәй үтеп ҡара, икенсе көнөнә үк өләсәй-әсәйгә еткерәсәктәр. Шуға ла килеү менән осраған берәүгә: “Һаумыһығыҙ!” – тинем. Күбеһе, күҙҙәрен аҡайтып, сәйерһенеп, яуап та бирмәй үтеп китә. Ҡайһы берәүҙәре, һаубыҙ, тип ауыҙ йыра. Минең тәртипле малай булырға ынтылыуҙарымды күргән Рита апай һыны ҡатып көлдө:\n– Иҫәркәй, ҡалала таныштарҙы ғына сәләмләйҙәр.\nҮҙе, имеш, шундай аҡыллы! Ун биш йәшкә еткән, ә һаман әкиәткә ышана. Йәнәһе лә, төшөнә Джуди Лоу инһә, тимәк, актер уны уйлай. Хыялый йән... Лоу уның донъяла барлығын да белмәй. Ул ҡайҙа ла, Рита ҡайҙа? Йәнде оҙаҡ көйҙөрһә, стеналағы постерҙан йылмайған Джудиға ҡара мыйыҡ та эшләп ҡуйырмын әле. Әйҙә үпһен уны шунан һуң! Әтеү, суп та суп, тфү, әшәке. Ҡағыҙҙы ла кеше үбер икән.\n– Кем ул?\nЮланың нисек әйләнгәнен күрҙегеҙме? Мин дә шулай әйләнеп-әйләнеп киттем. Башты йәшерергә тырышып, яурынға хәлдән килгәнсе тартып, яныма килеп баҫҡан Тимурға (юҡ, ҡурҡып түгел) саҡ ҡына баҙап ҡараным:\n– К-кем? Джудимы?\n– Ниндәй Джуди? – маңлайы күпкән Тимур аптыраны. – Бынау ҡыҙыҡайҙы әйтәм.\n– Ниндәй ҡыҙыҡайҙы? – Кемдер донъяға тиҙлек педале булып тыуа, мине иһә тормоз итеп тапҡандар.\n– Һине подъезға елтерәткән ҡыҙҙы әйтәм.\n– Бер кем дә мине елтерәтмәне! – Ир затымы мин, әллә түгелме, күкрәкте кирҙем, танауҙы шый тарттым. – Үҙем атланым! Рита апайҙан елтерәтелеп торам, ти.\n– Исеме Ритамы? Матур апайың.\nАпайым – матур? Китсәле, кеше көлдөрмәгеҙ! Зоопарктағы маймыл да сибәрерәк. Ну, ярай, быныһын мин шаштырып та ебәрҙем, шимпанзелар ҡайтышыраҡ. Ғөмүмән, апайҙар матур була торғаны бармы? Айырыуса һуғышҡаҡ апайҙар? Өләсәйем гел дә уға үсегеүе өсөн орошҡанда, иренеңде биш бешеремдәй һәлендермә, ти. Ирендәре, негрҙарҙыҡы кеүек, бүлтәйеп торғанға. Толомо беләк буйындай булһа ни. Теле лә шул сама бит уның. Ҡыҫҡаһы, ауылдағы ҙур өйөбөҙҙә лә, һыйыша алмай, донъя бүлештек, бындағы ике бүлмәгә бөтөнләй һыймай, бер аҙна эсендә ике лагерға ойоштоҡ. Рита апай был хаҡта белмәй, әлбиттә, әммә мин беләм бит ҡайҙа минең лагерь башлана ла уның лагеры бөтә икәнен.\n– Һин ҡайтаһыңмы, юҡмы? – Асыҡ тәҙрә төбөнә йәйелеп ултырып алған Рита апай миңә йәшәргә ирек бирмәҫ, ахыры. Һүҙҙәре миңә төбәлгәс, нишләп ике күҙе Тимурҙа уның? Тимурҙы бәпәй итеп алырға йыйынамы әллә? Уны унан йәшкә лә бәләкәйгә оҡшаған, буйға ла ҡайтыш. Әллә Рита апай баянан бирле шунда тәҙрә төбөндә ултырҙымы икән? Ултырғандыр... Башҡа ваҡытта шымсы яғы сыҡҡан өләсәй ҡайҙа ҡарай?\n– Ҡайтам, ҡайтам, – тип мыңғырланым, – бер тынғы юҡ һеҙҙән.\nШундай ҙа тынғыһыҙ көн булыр икән. Ҡайҙа минең ауылда тыныс ҡына йәшәп ятҡан көндәрем?!\nЛәйлә Ғаянова һүрәте.\nАманат, № 06, 2017 йыл


V—VI быуаттарҙа уғыр ҡәбиләләре Дунайҙың түбәнге ағымынан Үҙәк Кавказ алдына ҡәҙәр һуҙылған дала территорияларҙы биләй. 576 йылға ҡарай Төньяҡ Кавказда йәшәгән уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәр тарафынан баҫып алына һәм Төрки ҡағанлығы составына инә. Авар ҡағанлығы (көнбайышта) һәм Төрки ҡағанлығы (көнсығышта) араһында булып уғыр-болғар ҡәбиләләре аҡрынлап унуғырҙар тирәһендә тупланалар. 635 йылда Орган хан һәм уның энеһе Ҡобрат хан башлығында уғыр-болғар ҡәбиләләре төркиҙәрҙең көсһөҙләнеүе менән файҙаланып аварҙарҙы тар-мар итә һәм Бөйөк Болғар дәүләтенә нигеҙ һала.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Уғырҙар_(төрки_ырыу-ҡәбилә_берләшмәһе)&oldid=1141398 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:35 8 июнь 2022 үҙгәртелгән.


Радмир Баянов иҫтәлегенә волейбол турниры\nКешегә ғүмер тик бер генә бирелә. Кемдер 90-100 йәшкә еткәнсе йәшәһә лә, үҙе үлгәс, исеме билдәһеҙлеккә дусар була, ә бәғзеләр фани донъяла аҙ торһа ла, кешеләр хәтерендә мәңгелеккә юл ала.\nБаҡалы районының Яңы Ҡатай ауылында тыуып үҫкән Радмир Баяновтың да ғүмерен күҙ асып йомған арала йондоҙ атылыу менән сағыштырып булыр кеүек... Эйе, спорт күгендә матур балҡыған яҡты йондоҙ булды ул.Мәктәптә уҡыған сағында уҡ мәктәп, ауыл һәм район даны өсөн төрлө кимәлдәге волейбол ярыштарында ҡатнашыусы әүҙем спортсмен булараҡ күптәргә таныш ине...Ҡыҫҡа ғына(21 йыл) ғүмерендә ул уҡыусылар араһында үткәрелгән волейбол буйынса район спартакиадаһының 3 тапҡыр чемпионы, райондың ауыл биләмәләре араһында үткәрелгән спартакиаданың 2 тапҡыр чемпионы, Өфө ҡалаһында үткәрелгән пляж волейболы чемпионатының бронза призеры, колледждар араһында Башҡортостан чемпионатының көмөш призеры, Өфө колледждары араһында волейбол уйындарының 2 тапҡыр еңеүсеһе булыуға иреште.\n2014 йылда, Ҡатай урта мәктәбен тамамлағас, Өфөләге автотранспорт колледжына уҡырға инә һәм бында ла һынатмай егет. Тренеры Александр Павлов (ул да килгәйне) әйтеүенсә, уҡырға килгәс тә, Р.Баянов колледждың йыйылма командаһы составына индерелә. Һуңғы йылдарҙа был состав уҡыу йортоноң иң көслө командаһына әүерелә. Радмир шул команданың яҡты йондоҙо, команданың йәне булып китә. Уңыштарына һөйөнә, уңышһыҙлыҡтарҙа үҙ ғәйебен танып, ысын күңелдән ҡайғыра белә. Уҡытыусыларының, студенттарҙың күңелендә һәр саҡ көлөп-йылмайып йөрөгән алсаҡ егет булып һаҡлана.\nРадмир Баянов иҫтәлегенә бағышланған тәүге асыҡ турнир мәктәптең спорт залында үткәрелде. Уны тормош хәүефһеҙлеге нигеҙҙәре преподавателе Фәвил Ғабдуллин асты.Турнир хөрмәтенә Башҡортостан Республикаһы гимны яңғыраны. Флаг күтәреү хоҡуғы турнирҙы ойоштороусыларҙың береһе, Иҫке Ҡатай волейбол командаһының капитаны Азамат Ғабдуллинға һәм Радмир яңы ғына тамамлаған Өфө автотранспорт колледжы командаһы капитаны, уның дуҫы Булат Ғәлиевҡа бирелде. Флаг артынса Р.Баяновтың миҙалдары тағылған спорт формаһы ла күтәрелгәс, күптәрҙең күҙҙәренә йәш эркелде.\nАртабан Фәвил Фәнис улы трибунаға Баҡалы районының данлыҡлы спортсыһы, ауыр атлетика буйынса күп тапҡырҙар Рәсәй һәм донъя чемпионы Павел Лобановты саҡырҙы. Ул ғүмере бер нисә ай элек кенә өҙөлгән Радмирҙың ата-әсәһенең ауыр ҡайғыһын уртаҡлашты. Егеттең һоҡланғыс спортсмен булыуы, күп тапҡырҙар район намыҫын яҡлап сығыш яһауы һәм спорт майҙансығында бирелеп китеп уйнауын билдәләне. ПавелЛеонидович Р.Баянов хөрмәтенә залға бер минут тынлыҡ иғлан итте.\nКласс етәксеһе А. Ғәбделғәлиева Р.Баяновтың ҡыҫҡаса биографияһына туҡталды. Уның иптәштәре менән дуҫ-татыу булыуы, уларҙы тәрән ихтирам итеүе тураһында һөйләне.Сабыр холҡо, кешелеклелеге менән иптәштәре араһында абруйлы булыуы тураһында әйтте.”Яҙмышты алдан күреп булмай. Радмирға матур хыялдарын тормошҡа ашырырға яҙмаған, күрәһең, әммә беҙ уны онотмабыҙ. Уның рухы беҙҙең күңелдәрҙә яҡты нур булып ҡаласаҡ”, -- тип һүҙен йомғаҡланы Әлфирә Рүфәт ҡыҙы.\nРадмирҙың әсәһе Валентина Михайловна турнирҙа ҡатнашыусы командаларға, уны ойошторорға ярҙам итеүселәргә, тамашасыларға рәхмәт белдерҙе, еңеүҙәр теләне. Ғаиләһе һәм ойоштороу комитеты исеменән килгән һәр кемгә иҫтәлекле вымпелдар таратты.Уның макетын Лилиә Латипова әҙерләгәйне.\nФ. Ғабдуллин һүҙҙе ярыштарҙың баш судъяһы, ошо мәктәптең элекке физкультура уҡытыусыһы, Радмирҙың тренеры Урал Исламовҡа бирҙе.Ул да уның ысын волейболсы булып ошо спорт залында үҫеүен, яҡшы иптәш, тырыш егет икәнлеген күҙ йәштәре аша иҫкә алды. Һүҙен дауам итеп, уйын тәртибен аңлатты.\nСараға шулай уҡ Саҡмағош районының Почетлы гражданы, Ҡалмашбаш ауыл Советы ауыл биләмәһе башлығы Азат Рамазанов та ғаиләһе менән килгәйне. Уларҙың улы Рәсәйҙең спорт мастеры Алик Рамазанов та 5 йыл элек кенә Калининград ҡалаһында диңгеҙ пехотаһында сроклы армия хеҙмәтен үтәгән саҡта фажиғәле һәләк булған. А.Рамазанов та улы иҫтәлегенә һәр йыл һайын республика кимәлендә үҙе үткәргән волейбол ярыштарында Радмирҙың да 2 тапҡыр ҡатнашыуы һәм “Иң яҡшы уйынсы” номинацияһында бүләкләнеүе тураһында хәбәр итте.”Радмир беҙҙең күңелдәрҙә ниндәй булған, шулай һаҡланыр. Ә бөгөн беҙ ғаиләбеҙ менән, ошо турнирҙы хуплап һәм Радмирҙың ата-әсәһенә теләктәшлек белдереп, иң яҡшы уйынсыға бүләк һәм кубок алып килдек.Уйынсыларға уңыштар теләйем.Әйҙә, иң көслөләр еңһен!”-тип сығышын тамамланы.\nБыл ҙур сараға Радмирҙың дуҫтары, класташтары, курсташтары, туғандары, күршеләре һәм спорт яратыусылар йыйылғайны. Район администрацияһының спорт һәм йәштәр комитеттары вәкилдәре, билдәле спортсылар һәм район телевидениеһы хеҙмәткәрҙәренең килеүе лә сараның бәҫен күтәрҙе. Мәктәп ул көндө гөрләп торҙо. Баҡалы, Иҫке Ҡорос, Иҫке Маты, Иҫке Ҡатай, Яңы Ҡатай ауылдарынан тыш,Бүздәк, Илеш райондарынан, Дүртөйлө ҡалаһынан һәм Өфөнөң Радмир уҡыған автотранспорт колледжынан барлығы 9 команда оҫталыҡта сәмләнеп ярышты. Судъя вазифаһын У. Исламов, Ф. Күсемов, А. Ғабдуллин ғәҙел башҡарҙылар.\nКөсөргәнешле уйында Бүздәк командаһы, Өфө спортсыларын еңеп, 3-сө урынға сыҡты. Иҫке Ҡатай егеттәре, баҡалыларҙы 2-се урынға ҡалдырып, ҙур кубокка эйә булыу бәхетенә ирештеләр,сөнки уны Радмирҙың тыуған ауылында ҡалдырыу команда өсөн намыҫ эше ине!\nБыл команданың еңеүе осраҡлы түгел. Сөнки составында Радмир Баянов булған тап ошо команда Ҡатай мәктәбе тарихында, район еңеүсеһе булып, республика кимәлендә тәүге тапҡыр ҡатнашты, ә 2012-2013 уҡыу йылында республика чемпионатында вице-чемпион булды. Был еңеүҙәр тренерҙар У. Исламовтың, Д. Ғәлиндың һәм ул ваҡыттағы мәктәп директоры Ф. Ғабдуллиндың һәм команданың уртаҡ еңеүе ине. Улар шәхси өлгөләре менән дә (йыш ҡына үҙҙәре лә уҡыусылар менән уйнаны) балаларға үрнәк булды, төрлө ауылдарға, хатта күрше-тирә райондарға ла, ваҡыттары һәм юл өсөн һәм башҡа сығымдар менән иҫәпләшмәйенсә, шәхси транспорттарында балаларҙы иптәштәрсә матчтарға, волейбол һәм футбол ярыштарына йөрөттө. Хеҙмәт бушҡа булманы: шул йылдарҙа тотош бер быуын көслө волейболсылар ғына түгел, армспорт менән шөғөлләнеүселәр, көрәшселәр, футболистар, еңел атлеттар үҫеп сыҡты.Ул егеттәр бөгөн дә уҡыған һәм эшләгән ерҙәрендә спорт менән шөғөлләнеүҙәрен дауам итеп, хәҙер инде ауылға ялға ҡайтҡан саҡтарында мәктәп уҡыусыларын өйрәтәләр. Радмир ҙа шундай егеттәрҙең береһе булды.\nТурнирҙа еңеүселәргә һәм призлы урындар яулаусыларға ҡиммәтле бүләктәр, кубоктар тапшырылды. “Иң яҡшы уйынсы” номинацияһында еңеүсе Иҫке Ҡатай командаһынан Азамат Ғабдуллинға, Баҡалынан-Владимир Романовҡа, Бүздәктән Ильсур Хажиевҡа кубок тапшырылды. Уйынсылар өсөн ашханала тәмле аш-һыу әҙерләнгәйне. Радмирҙың ата-әсәһе Валентина Михайловна, Ришат Әсләх улы, апаһы Юлиә Баяновтар төп иғәнәселәр булды. Уларҙан тыш, Азамат Ғабдуллин етәкләгән ойоштороу комитеты турнирҙа ҡатнашасаҡ Иҫке һәм Яңы Ҡатай командаларына, Илеш районының Ҡәҙер ауылы командаларына турнир үткәреү һәм спонсорлыҡ итеү тәҡдимен яһағас, бер кем дә ҡаршы килмәне, һәр кем хәленән килгәнсә өлөшөн индерҙе.Сөнки командалар географияһы ни тиклем киң булмаһын, улар Радмирҙың дуҫтары, ҡасандыр волейбол майҙансығында осрашҡан егеттәр, уны ихтирам иткән спортсылар ине.\n2012 йылда Азамат Ғабдуллин инициативаһы менән башланып, инде традицияға әйләнгән волейбол буйынса “Ҡатай кубогы” киләсәктә “Радмир Баянов иҫтәлегенә асыҡ турнир” исеме аҫтында үтәсәк. Был ҡарарҙы егеттәр дуҫтарын ерләгән көндө үк уны һуңғы юлға оҙатырға килгән халыҡҡа иғлан иткәйнеләр, һүҙҙәрендә торҙолар. Афарин, егеттәр!\nТәүге турнир бик матур һәм ойошҡан төҫтә үтте. Киләсәктә лә ул дауам итер, спорт һөйөүселәрҙе тағы ла берләштерер. Турнирҙы башлап ебәреүселәр Радмир Баяновтың һәм үҙҙәренең лайыҡлы үрнәгендә яңы быуын йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыуҙа үҙ өлөшөн индерер әле. Был изге эштә спонсорҙар ҙа табылыр,тип ышанғы килә.Сөнки спорт рухи һәм физик яҡтан сәләмәт быуын тәрбиәләй, ә был бөгөн-заман талабы.


Шәйхисламов Арсен Фәйзулла улы - Сибайский государственный башкирский театр драмы им. А. Мубарякова\nГлавная » Театр » История театра » Шәйхисламов Арсен Фәйзулла улы\nШәйхисламов Арсен Фәйзулла улы\nБашҡортостандың атҡаҙанған артисы, ҡала сараларының алыштырғыһыҙ алып барыусыһы\n“ТАМАША” журналы, № 4 – 2013.\nАрсендың таймаҫлыҡ тағаны\nҮҫкәс кем булырын алдан бер кем дә күрәҙәлек итә алмай. Барса халыҡ ихлас көтөп ҡаршылаған данлыҡлы Сибай театрының күренекле артисы Арсен Шәйхисламов менән әңгәмәнән һуң шундай фекергә килдем.\nАрсен Шәйхисламов 1976 йылда матур тәбиғәтле Баймаҡ районының Татлыбай ауылында Фәйзулла Ғөбәйҙулла улы һәм Миңлебикә Ғәли ҡыҙы Шәйхисламовтарҙың татыу ғаиләһендә икенсе бала булып донъяға килә. Атаһы – мәктәп директоры, әсәһе – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләй. Ошо уҡ йылды атайын Баймаҡҡа, милицияға, политбүлек начальнигының урынбаҫары итеп эшкә күсерәләр. Беренсе класҡа Баймаҡ ҡалаһының 1-се мәктәбенә, абруй ҡаҙанған педагог Нина Михайловна Хотнянскаяға уҡырға бара. Ҡыҙыҡһыныусан, көслө ихтыярлы Арсен бигерәк тә математика фәнен ярата. 1986 йылда дүрт балалы ғаилә Аҡъярға күсә. Район эске эштәр бүлегендә эшләгән милиция майоры Фәйзулла Ғөбәйҙулла улы халыҡ театрында ла уйнай, матур йырлай, гармунда ла һыҙҙыра. Башҡорт ир-егеттәренә хас имәндәй ныҡ, сая ҡарашлы атайының сәхнәлә уйнауын күргән тиҫтерҙәре: “Һинең атайың бөркөт кеүек йөрөй!” – тигәстәре, ғаилә башлығының үрнәк булыуына бигерәк ғорурлана Арсен.\n1990 йылдар. Илдә үҙгәрештәр бара. Бер яғынан бәкәлгә һуҡҡан инфляция, экономик тотороҡһоҙлоҡ, ә икенсе яҡтан… телен онотоп, маңҡортҡа әйләнеп барған халыҡ өсөн яңы һулыш асыла.\nАна бит, ил башлығы Ельцин да: “Үҙаллылылыҡ күпме кәрәк, шунса алығыҙ”, – ти. Халыҡтың үҙаңын уятыу, ата-бабаларыбыҙҙың изге мираҫына тоғролоҡ кеүек мөҡәддәс бурыстарыбыҙҙы кешеләр аңына еткереү, илем, телем тип янған зыялыларыбыҙ иңенә төшә. Уларҙың алғы рәтендә башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләгән Миңлебикә Ғәли ҡыҙы була. Онотолоп барған халыҡ байрамдары: Ҡарға бутҡаһы, Кәкүк сәйе, Сөмбәлә, Нардуған, балалар һабантуйы байрамдары үткәреүҙе уҡытыусылар бурыс итә. Тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы, йөкмәткеле сценарийҙар яҙып, әсәһе башҡортса алып бара, ә улы Арсен – урыҫ телендә. Атаһы ла район кимәлендә үткәрелгән мәҙәни сараларҙың үҙәгендә ҡайнай. Ә Сибай театры артистарының гастролдәре миҙгеле бөтөнләй байрамға әйләнә. Артистар Шәйхисламовтар йортона төшә, мунса яғыла, мул табын әҙерләнә. Табын янында әҙәбиәт, сәнғәт, мәҙәниәт турайында һөйләшеүҙәр, улар уйнаған спектаклдәрҙе ҡарау, мөғжизәле лә, мауыҡтырғыс та сәхнә әһелдәре менән яҡындан аралашыу характеры формалашып килгән үҫмерҙең күңелендә тәрән эҙ ҡалдыра. Шулай уяна сәм.\nСәнғәт, әҙәбиәт, мәҙәниәткә булған мөхәббәт – ныҡлы өс таған. Йәшлек дәрте урғылып торған дуҫ егеттәр эстрада төркөмө булдырыу хыялы менән яна, “Рух” төркөмө менән аралаша, гитара сиртеп, заман йырҙарын башҡара. Алгебра, физика кеүек теүәл фәндәргә маһир булған Арсен техник ВУЗ-дарҙы һайлар, тип өмөтләнә ата-әсә. Әмәлгә ҡалғандай, 11-се класты бөтөрөп килгән яҙҙы артистка Фәниә апай Сәйфуллина уларға фатирға төшә. Сибай театры өсөн махсус курс асыласағы, имтихан ҡабул итеү өсөн комиссия киләсәге тураһында һөйләй. Арсендың йөрәге ҡабынып, ҡанаттары үҫеп сыҡҡандай хис итә ул үҙен. “Хыял иткән – мораҙына еткән”, – ти халыҡ. Тәүҙә Сибайҙа, унан һуң Өфөлә имтихандарҙы уңышлы тапшырған улына Миңлебикә Ғәли ҡыҙы шылтырата: “Балам, мин бит авиация институтына райондан йүнәлтмә алдым, уҡытыусың Рәйсә Зыя ҡыҙы ла һиңә ҙур өмөттәр бағлай, имтихандарға бар инде”, – ти. Ә теге оста Арсендың шат тауышы яңғырай: “Әсәй! Мин сәнғәт институтының 1-се курс студенты инде, ҡотлағыҙ! Яратҡан уҡытыусыма ҡайнар сәләмемде еткерегеҙ! Рәхмәт уға!” Ә инде сәхнә түренән төшмәгән атаһы: “Йәне теләгән – йылан ите ашаған”, – ти.\nСәнғәт донъяһына аяҡ баҫҡан кеше ниндәй сифаттарға эйә булырға тейешлеген ентекле төшөндөрә художество етәксеһе Ғабдулла Ғиләжев. Диплом эше итеп Островскийҙың “Төшөмлө урын”, Ҡадир Даяндың “Таңсулпан” пьесаһын ҡуялар. 1997 йылда ижадташ дуҫтары Фирүзә Париж, Миңзәлә һәм Айбулат Ҡотошовтар, Венер Сөнәғәтов менән Сибай театрында эш башлай. Степан Лобозеровтың “Сит кешеләр өсөн ғаилә портреты” әҫәрен (режиссеры Вәкил Йосопов) сәхнәгә сығарып тамашасы алдында йөҙөп йөрөп уйнай ғына башлаған егетте ноябрь айында Армия сафына алалар: Бер йылдан инде үҙһенеп өлгөргән Сибай театрын, ата-әсәйен һағынып ҡайтҡан йәш актер башкөллө яратҡан эшенә сума.\nАктерҙың формалашыуында талантлы яҙылған, классик әҫәрҙәр мөһим роль уйнай. Был йәһәттән дә Арсендың бәхете бар. К. Тинчуриндың “Ҡазан һөлгөһө”ндә Сәлих, Р. Сафиндың “Тилекәй”ендә Апуш, Т.Ғәниеваның “Тамарис”ында Арыҫлан, Ғ.Шафиҡовтың “Мөхәббәттән ҡөҙрәтлерәк” әҫәрендә Хан роле өҫтөндә эшләү бигерәк мауыҡтырғыс, фәһемле, ҡыҙыҡлы булды, тип иҫләй актер.\nСәнғәт телендә “театр мәктәбе” тигән төшөнсә бар. Ябайлаштырып әйткәндә, тормош һабаҡтарын данлыҡлы Сибай театры сәхнәһендә алыуын, үҙ эшенең оҫталарына әйләнгән кумирҙары менән берлектә ижади биографияһына яҡты биттәр өҫтәүен ғорурланып һөйләй Арсен. Тамашасыға намыҫ күҙлегенән ҡараған милли кадрҙар эшләй был театрҙа, ти актер.\nАртист персонажға йән өрөүсе, уны сәхнәлә балҡытыусы, геройының эске донъяһын аңлаусы. “Персонаждың төп характер һыҙаттарын тамашасыға күрһәтеү өсөн ниндәй мөмкинселектәрҙе файҙаланаһың?”- тигән һорауға ул: “Эҙләнеүҙәрһеҙ сәнғәт сәнғәт түгел, актер өҙлөкһөҙ уйнап торғанда ғына үҫә. Минең өсөн тышҡы оҡшашлыҡ ҡына түгел, ә һынландырған образдың күңел донъяһын биреү мөһимерәк. Үҙеңдең эске кисерештәреңә ҡолаҡ һалһаң, был персонажға хас хис-тойғолар һиндә лә бар икәненә төшөнәһең. Сөнки әҫәрҙең идеяһын үткәреүсе образ драматург тарафынан ентекле өйрәнелә, сәхнәгә ҡуйыусы режиссер ҙа һинең ижади мөмкинселектәреңә таяна. Мәҫәлән, Ғ.Ҡәйүмдең “Мираҫ” әҫәрен алайыҡ. Мин унда Валера ролен ижад иттем. Бик тә характерлы, тормошта йыш осраған типик образ. Әлбиттә, талантлы яҙылған әҫәрҙәр үҙҙәре үк, әҙерлек осоронда, ҡыҙыҡһыныу уята актерҙа. Йәки бына Т. Ғәниеваның “Тамарис”ын алайыҡ. Ундай шәхес, ысынлап та, тарихта булған, китапханаларҙа ултырып, энциклопедияларҙан мәғлүмәт эҙләүем ҡыҙыҡлы булды”, – ти актер.\nСибай театры сәхнәһендә 16 йыл эшләү дәүерендә Арсен Шәйхисламов 20-нән ашыу төрлө амплуалағы, йөкмәткеле, хәтерҙә ҡалырлыҡ образдар ижад итте. Актерҙың һәр роль өҫтөндә ентекле эшләүе, фәлсәфәүи фекерләүе, яңы алымдарға мөрәжәғәт итеүе уны башҡаларҙан айырып тора. Тәбиғи һәләт, һөнәри оҫталыҡҡа эйә Арсен Шәйхисламов сәхнәлә ниндәй генә ролде ижад итһә лә һәр образдың серен оҫта итеп аса белә, бигерәк тә уның юмор байлығына һоҡланаһың. Актерлыҡ эшенән тыш ҡала (район), регион кимәлендә үткәрелгән мәҙәни сараларҙың оҫта алып барыусыһы ла ул. Дөрөҫ ҡуйылған тауыш, сәхнәлә үҙен ир-егетгәрсә ҡыйыу тотошо өсөн публика уны бик ярата.\nҮҙенең ижады менән тамашасыны һоҡландырған Арсен Шәйхисламов йәш артистарға үрнәк. “Тамашасы көлкөлө, сатирик образдар һынында күрергә өйрәнгән актер тормошта ниндәйерәк кеше?” – тип ҡыҙыҡһынам бала сағынан үҙе янында йөрөтөп, сәхнә берҙәренә башлап төшөндөргән Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы, бар ғүмерен балалар уҡытыуға бағышлаған әсәһе, хеҙмәт ветераны Миңлебикә Ғәли ҡыҙынан. Үҙенең холоҡ-фиғеле, кешеләр менән аралашыуҙа күркәм тәбиғәтле, һәр һүҙен йылмайып һөйләр, нәзәкәтле сибәр ханым: “Арсен улым изгелекле, төрлө ситуацияларҙа ла кеше булып ҡалырға, ата-әсә йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәҫкә тырыша. Миңә уның хеҙмәтенә – хыял иткән һөнәренә – ижадына тоғро булыуы, һәр саҡ үҙ өҫтөндә етди эшләүе оҡшай”, – тип ҡыуана.\nТағандың өс терәүе булған кеүек, бәхет тигән төшөнсәнең дә өс өлөштән тороуына иманы камил Арсендың. Беренсенән, аҡ донъяны күреү, күкрәк тултырып һулыш алыу, тормоштоң ҡайғы-шатлыҡтарын бергә татыу мөмкинселеген биргән ата-әсәһенә рәхмәтле. Икенсенән, үҙен уратып алған уй-хискә бай кешеләргә, йән атып торған дуҫтарына, белем биргән уҡытыусыларына, ғөмүмән, гражданлыҡ позицияһын дөрөҫ тәрбиәләгән йәмғиәттә йәшәүе менән бәхетле. Тағандың өсөнсө өлөшө – ул һин үҙең, тип иҫәпләй актер. Тормошта нимә эшләй алаһың, хеҙмәт емештәрен татып, кешеләрҙе ҡыуандыраһың – ул да бит уңыш, бәхет нигеҙе, – тип серҙәре менән уртаҡлаша театрыбыҙҙың талантлы актеры Арсен Шәйхисламов.\nМин был мәҡәләмдә артистың ижад кредоһына анализ эшләүҙе маҡсат итеп ҡуйманым. Шәхестең формалашыуында ата-әсәнең роле, ғаилә ҡанундарын үҙенә һеңдереп үҫкән талантлы егеттең ижади биографияһы бөгөнгө йәштәргә, еңел булмаған һәнәрҙе һайлаған егет-ҡыҙҙарға фәһемле булыр, тип уйлайым.\nИхх… Күпме уйнайһы ролдәре, алып бараһы тамашалары ҡалды…\nМәрхүмдең барлыҡ туғандарының, яҡындарының һәм дуҫтарының ауыр ҡайғыһын уртаҡлашабыҙ, мәңгҽлҽк йоҡоһоның тыныс, ауыр тупраҡтарының ҽңҽл булыуын тҽләйбҽҙ. Бәхил бул, актёрыбыҙ!


БОҘ АТ » Журнал\nЖурнал для детей » Журнал тураһында » Авторҙар » БОҘ АТ\nБаҫылды : 1-12-2014, 20:26 |\nРубрика: Авторҙар / Ҡыш / Йыл миҙгелдәре\n"Аҡбуҙат"та баҫылған: 12-2014\nИсеме: БОҘ АТ\nАвторҙар / Ҡыш / Йыл миҙгелдәре\nХәйҙәр тышҡа сыҡты. Бөгөн ҡар яумай. Көн матур, бик һыуыҡ түгел. Атаһы уның оҫта ҡуллы, ана, Хәйҙәр йоҡонан тороуға боҙҙан бер нисә һын яһап та ҡуйған. Төрлө хайуан-йәнлектәр араһынан Хәйҙәргә бер ат оҡшаны. Ул бына-бына осоп китергә әҙерләнгәндәй. Малай малҡайҙың ялынан һыпырҙы.\n— Ат яратаһыңмы? — тип телгә килде шул саҡ ат.\n— Эйе, — тип шатланды малай. – Минең исеме Хәйҙәр. Ә һинекесе?\n— Мин боҙ ат.\n— Буҙат! — тип ҡысҡырып ебәрҙе малай.\n— Юҡ, боҙҙан яһалған ат. Исемем юҡ.\n— Аҡбуҙат! Шулай булһын исемең!\nХәйҙәр рәхәтләнеп боҙ Аҡбуҙат менән уйнаны. Бер саҡ болот араһынан ҡояш килеп сыҡты. Нурҙары боҙҙа сағылды ла, аттың йөҙө ем—ем килде.\n— Һине ҡояш ярата! – тине Хәйҙәр.\n— Уй, артыҡ ныҡ яратмаһын, — тине боҙ ат, — Иретеп ҡуйыр.\n— Мине апайым ҡай саҡ артыҡ ныҡ ярата. Былай ирегәнем юҡ, — тине Хәйҙәр..\nМайҙансыҡҡа уйнарға бүтән балалар ҙа килә башланы. Хәйҙәрҙең боҙ атты берәүгә лә биргеһе килмәй.\n— Әйҙә, һине үҙебеҙҙең өйгә алып ҡайтам.\n— Миңә өйгә ярамай! — тине ат.— Минең ныҡ итеп өшөгөм килә,— тине боҙ ат.\n— Ә мин өшөргә яратмайым, — тине малай һәм ҡайтып китте. Иртәгәһен тышҡа сыҡҡанда, боҙ аттың ярты ҡойроғо юҡ ине. Ниндәйҙер яуыз кешеләр уны һындырып киткәндәр икән. Сонтор ҡойроҡҡа ҡараған Хәйҙәрҙең күҙенән йәше тәгәрәне.\n— Шулай тиҙ генә яҙ еттеме әллә? – тип һораны боҙ ат.\n— Ҡыш башланып ҡына тора. Нишләп улай тиһең? – тип һораны малай.\n—Улай булғас, нишләп илайһың? Мин бер мәртәбә генә, яҙ еткәс кенә илайым. Илай-илай ирейем. Һин иреһәң, мин дуҫһыҙ ҡалам бит, — тине боҙ ат.\n— Илағаным бар, ирегәнем юҡ, — тине малай, — Ә һиңә ҡойроҡһоҙ ҡыйындыр бит?\n— Иремә шул,— тине боҙ ат. — Көсһөҙҙәр генә йыш илай. Һинең атайың скульптор, ул һине лә, мине лә, бүтән балаларҙы ла илатмаҫ. Ул миңә матур ҡойроҡ йәбештере. Тик боҙҙан булһын!\nХәйҙәр ярҙам һорап атаһына йүгерҙе. Атаһы боҙ атҡа яңы ҡойроғон тағы ла оҙонораҡ, ҡупшыраҡ, бөҙрәрәк итеп яһап ҡуйҙы. Матур Аҡбуҙат янында хәҙер фотоға төшөүселәр күбәйҙе лә китте.\nХәйҙәр ҙә тик йөрөмәне, атаһына ярҙамлашты. Атаһы боҙҙан матур һындар яһағанда ҡорамалдарын алып биреште. Һепертке алып ҡар һеперҙе. Хатта бер заман уға эҫе булып китте.\nУны күҙәтеп торған боҙ ат шулай тине:\n— Батыр егет икәнһең! Йылынан да, һыуыҡтан да ҡурҡмайһың.\n¤йгә ҡайтҡас, әсәй ҙә уларҙы маҡтаны:\n— Ауырыңҡырап тора инем, бөтөнләй һауыҡтым. Һеҙ кешеләрҙе ҡыуандырҙығыҙ. Һеҙҙең изгелекте күреп, күптәрҙең күңеле ирегәндер.\n— Әсәй, улар бөтөнләй иреп бөтмәҫтәрме?! – тип ҡысҡырып ебәрҙе Хәйҙәр.\n— Юҡ, балам, ҡар ғына ирей бит.\n— Боҙ ҙа ирей! Боҙ атым иремәһен ине, — тине Хәйҙәр.\n— Иремәҫ! Беҙ уны әкиәт иленә ебәрербеҙ, — тине атаһы. – Ә күңел иреүе – яҡшылыҡ эшләү, ҡыуаныс теләүҙе аңлата.\nИртәгәһен Хәйҙәр күңел тураһында боҙ атына һөйләне.\n— Минең дә әле күңелем ирене! – тине шул саҡ Аҡбуҙат. – Шулай булғас, йылы дуҫтарым янына йыл да осоп киләсәкмен!


Башҡортостан Президенты баскетболсылар менән осрашты\n15 Февраль 2011, 12:08\n14 февралдә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Республика Йортонда Рәсәйҙә һәм Башҡортостанда баскетболды пропагандалаусылар — Олимпия чемпионы, “КЭС-Баскет” Рәсәй мәктәп баскетбол лигаһының почетлы президенты, Рәсәй Студенттар баскетболы ассоциацияһының вице-президенты Сергей Белов, “КЭС-Баскет” Рәсәй мәктәп баскетбол лигаһының генераль директоры Алексей Фролов, Башҡортостан Республикаһының Баскетбол федерацияһы директоры, республикалағы Студент баскетболы ассоциацияһы һәм “КЭС-Баскет” мәктәп баскетбол лигаһы рәйесе Сергей Медведев менән осрашты. Республика башлығы менән осрашыуҙа республиканың йәштә сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин да ҡатнашты.\n— Баскетбол Башҡортостанда бик популяр, — тип билдәләне баскетбол функционерҙары менән әңгәмәлә Рөстәм Хәмитов. – Эйе, беҙҙең профессиональ командабыҙ юҡ, әммә ихата спорты, мәктәп командалары кимәлендә баскетболға ҡыҙыҡһыныу ҙур. Республикала ысын баскетбол командаһы, йәғни квалификациялы уйынсылар барлыҡҡа килеүен теләйбеҙ.\nБыға яуап итеп, ватан баскетболының тере легендаһы Сергей Белов шулай тине:\n— Беҙ Рәсәйҙә мәктәп спортын юғары кимәлгә күтәрергә, һәм бының өсөн әҙер продуктты ошо спорт төрө - баскетбол менән билдәләргә теләйбеҙ. Был миҙгелдә күмәк халыҡ ҡатнашлығында үткән ярыштарҙа – «КЭС-БАСКЕТ» мәктәп баскетбол лигаһы чемпионатында Рәсәйҙең 906 мәктәбе ҡатнаша.\nБыл уйынды республикала тағы ла нығыраҡ популярлаштырыу өсөн баскетболды үҫтереүҙең төбәк программаһын ҡабул итергә, бәлки, профессиональ команда ойоштороу хаҡында ла уйларға кәрәктер, — тип билдәләне Сергей Александрович.\nБелов был мәсьәләлә республика Президентының уларҙы тулыһынса аңлауын һыҙыҡ өҫтөнә алды.\nАвтор:Дмитрий Слезин | фото: Олег Яровиков һәм БР БФ\nТеги:бр президенты менән осрашыуҙарбаскетбол


Фестивалдә ҡатнашыусы коллективтар менән танышыубыҙҙы башлайбыҙ.\nМӘЖИТ ҒАФУРИ ИСЕМЕНДӘГЕ БАШҠОРТ АКАДЕМИЯ ДРАМА ТЕАТРЫ «Зөләйха күҙҙәрен аса» (Г.Яхина, Я.Пулинович инсц.) спектаклен күрһәтә.\nМ.Ғафури ис. БАДТ сәхнәһендә 23 майҙа 19:00 сәғәттә башлана.\nРежиссеры – Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Айрат АБУШАХМАНОВ\nБашҡортсаға тәржемә авторы – Рәсәй Федерацияһының, Башҡортостан Республикаһының халыҡ артисы, Башҡортостан Республикаһының С.Юлаев ис.дәүләт премияһы лауреаты Хөрмәтулла ҮТӘШЕВ\nРәссам – Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, «Алтын битлек» Бөтә Рәсәй милли театраль премия лауреаты Альберт НЕСТЕРОВ\nКомпозитор – Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәреИлшат ЯХИН\nПластика – Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған артисы Ринат АБУШАХМАНОВ\n«Зөләйха күҙҙәрен аса» спектакле – XIX Халыҡ-ара Волков фестивалендә ҡатнашыусы (Ярославль-2018 йыл), «Алтын битлек» Бөтә Рәсәй милли театр премия – фестиваленең «Иң яҡшы ҙур формалы спектакль», «Иң яҡшы режиссер эше» (Айрат Абушахманов), «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле» (Римма Ҡаһарманова), «Иң яҡшы рәссам эше» һәм «Иң яҡшы костюм буйынса рәссам эше» (Альберт Нестеров), «Иң яҡшы яҡтыртыу буйынса рәссам эше» (Илшат Саяхов) номинацияларында ҡатнашыусы. «Алтын битлек»тең драма һәм ҡурсаҡ театрҙары жюриһының Беренсе махсус призына «За сценическое прочтение романа Гузели Яхиной «Зулейха открывает глаза» номинацияһында еңеү яуланы.\n…1930-сы йылдың ҡыш айы. Крәҫтиән ҡыҙы Зөләйханы йөҙҙән ашыу күскенселәр менән бергә теплушка вагонында бик иҫке, ауыр юлдарҙан Себергә ебәрәләр. Улар араһында крәҫтиәндәр һәм интеллигенция, мосолмандар һәм христиандар, мәжүсиләр һәм динһеҙҙәр, урыҫтар, башҡорттар, татарҙар, грузиндар, немецтар һәм сыуаштар – барыһы ла Анҡара буйында осрашасаҡ, һәм уларға көн һайын йәшәргә хоҡуҡтарын яҡларға тура киләсәк…\nМәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры – Башҡортостандың йәштәше, яҙмыштары ла уларҙың уртаҡ. Башҡортостандың тәүге баш ҡалаһы Стәрлетамаҡта 1919 йылдың 4 декабрендә барлыҡҡа килгән Башҡорт театры, 1922-се йылдан Өфө ҡалаһына күсерелә. Театрҙың тәүге художество етәксеһе һәм директоры – Вәлиулла Мортазин-Иманский. 1935-се йылда Театрға «академия» исеме, 1970-се йылда – Хеҙмәт ҡыҙыл байраҡ ордены менән бүләкләнә, 1971-се йылдан Башҡортостандың халыҡ шағиры Мәжит Ғафури исемен йөрөтә. Театр һәр ваҡыт көслө труппаһы һәм ижадсылары менән дан ҡаҙанып килә. Йөҙ йыллыҡ тарихы булған Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры республиканың тәүге театры, милли сәнғәтте һаҡлаған һәм дауам иткән мөһим мәҙәниәт усағы булараҡ билдәле. Театр үҙ сәхнәһендә бер быуатҡа яҡын юғары әхлаҡи ҡиммәттәрҙе раҫлап, тыныслыҡ, миһырбанлыҡ һәм мөхәббәт идеалдарына хеҙмәт итә, халыҡ мәҙәниәтен, туған телде һәм милли рухты һаҡлай.


Республика аграрийҙары шәкәр сөгөлдөрөн йыйыуҙы тамамлай: майҙандарҙың 98% ҡаҙып алынған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n11:16, 22 октября 2020 Иҡтисад\nРеспублика аграрийҙары шәкәр сөгөлдөрөн йыйыуҙы тамамлай: майҙандарҙың 98% ҡаҙып алынған Фото: Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте\nРеспубликала шәкәр сөгөлдөрөн йыйыу тамамлана. Әлеге ваҡытта эштәр 98 процентҡа башҡарылған. 21 октябргә аграрийҙар 1 миллион 128 мең тонна тамыраҙыҡ ҡаҙып алған. Республикала һәр гектарҙан уртаса уңыш – 399 центнер, был былтырғыға ҡарағанда юғарыраҡ (362 центнер).\nТатлы тамырҙан иң мул уңыш – Шишмә, Благовар, Бүздәк райондарында. Уларҙың һәр береһендә аграрийҙар 200 мең тоннанан ашыу сөгөлдөр ҡаҙып алған. Сөгөлдөр сәскән 17 райондың унауһында тамыраҙыҡ йыйыу тамамланған, тип белдерҙеләр Башҡортостан Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.\nТеги: Башҡортостандың Ауыл хужалығы министрлығы, шәкәр сөгөлдөрө


Өфөлә “Ҡала. Балалар” фестивале үткәрелә\n23 июндә “Аксаков исемендәге мәҙәниәт баҡсаһы” паркында “Ҡала. Балалар” фестивале уҙғарыла.\nФестиваль сиктәрендә, психологтар, диетологтар, табиптар тарафынан ата-әсәләр өсөн бушлай лекциялар, балалар өсөн бушлай мастер-кластар һәм күңел асыу саралары, ҡулдан эшләнгән әйберҙәр йәрминкәһе ойошторола.\nОйоштороусылар киләсәктә фестивалде йыл һайын, Өфө блогерҙары һәм ҡаланың йәмәғәт эшмәкәрҙәре ҡатнашлығында үткәрергә ниәтләй. Фестивалдең, ғаилә ҡиммәттәрен, әсәлекте һәм балалыҡты яҡлауҙы ҡайғыртҡан ҡала булараҡ, Өфөнөң визит карточкаһына әүерелеүе ихтимал.


ИТАЛИЯ Ч FREE - ҡыҙҙар ҡаршы аласаҡ, яңы дуҫтар һәм, бушлай - Видео чат - таныштырыу лайф - стрим тере!\nИТАЛИЯ Ч FREE - ҡыҙҙар ҡаршы аласаҡ, яңы дуҫтар һәм, бушлай\nИтальян һүҙенән алынған\nПокер онлайн һәм Италия өсөн ҙур чанКеше һәр көн меңдән кеүек, йәки өлкән һәм йәш өлкәндәр, бында килгәс, табырға йыйыныусы яңы дустар, өсөн, бергәләшеп күңелле ваҡыт үткәрҙек, һәм ни юҡ ине, үҙебеҙ белмәгән икенсе половинка осрашыу һәм ҡыҙыҡлы яһай. Шулай уҡ теләгән инем мин һине клубы инә. Бушлай былар барыһы ла бөтөнләй ҙә талап ителгән һәм теркәлгән. Рәт-рәт һайлаған исем һеҙгә фантазия, irc-каналындағы инә, һәм бик күп дуҫтар менән һөйләшә башланы, һәм һеҙ аласыз, шулай уҡ ҡулланырға веб-камералар. Нимә көтә һине. Һәм хәҙер беҙҙең менән туранан-тура аралашыу инә. Бөтә Италия буйынса дуҫтары, өлкәндәр булараҡ, йәш һәм, һине, һине көтәм, танышыу өсөн. Файҙаланыусылар ғына ысын, ихлас дуҫлығына эҙләй, йәки мөхәббәт осраша. Һәм әгәр һеҙ телисез, шулай уҡ аласыз ҡулланырға веб.\nБер нәмә мәңгелек түгел: шулай булғас, һеҙҙең менән туранан-тура смартфон, планшет һәм теләсә ҡайһы мобиль айланмалар.\nүҙе лә көтөргә мәжбүр.\nПоловинка gì үҙем һине көтәм\nҺәр көн ашыу. ингән кеше бүлмәһендә осрашыуҙар, эҙләү һәм табыу өсөн ярата: һин белмәйһең, тип ашыу субъекты, шул тиклем ир-аттың да, ҡатын-ҡыҙ, тип иҫәпләргә була. беҙ һәр береһе өсөн идеаль партнер һәм мәңгелек мөхәббәткә ышанам. Был кешенең онлайн ч. gì һәм табыу өсөн үҙенең икенсе половинка, тормош буйынса партнер. һәм һин тап булырға мөмкин. Карта үҙенең яҡшы уйнаһа ла, ысҡындырып ебәрҙе: ир-ат менән ҡатын-ҡыҙ булыуы йәки икенсе яҡтан gì һеҙҙең хыялдар ала. Был мөхәббәт, аралашыу, дуҫлыҡ йәки ябай, шунда һеҙҙе тап бында табып ала, тип эҙләйем. Макеты һәм графика, милек менән лицензияға эйә булып итальян creative таралған контент ч Common.\nრუსი ქალბატონები ონლაინ ვიდეო ჩატი რუსული\nвидео без танышыу сайттарына теркәлдем видео онлайн башҡа бушлай таныша теркәлгән видеочить менән ҡыҙы 18 башҡа видеочивать теркәлгән рулетка ҡыҙ видео трансляции бушлай танышыу сайты башҡа ҡыҙҙар менән танышып видео теркәү альтернатива ч рулетка интернетта танышҡан. яңғыҙ танышырға теләй


Фәнилә Килсенбаева: һыу ташыу бәләләре » Новости Уфы, главные новости Башкортостана / Bash-Portal.Ru\nБесплатные программы для раскрутки групп и пабликов вконтакте.\nЙәшлек гәзитенән Баныу Ҡаһарманованың Белорет районы Гәбдүк ауылын һыу баҫыу эҙемтәләре тураһында яҙған мәҡәләһен ,күҙ йәштәре аша уҡып сыҡтым. Ирекһеҙҙән, 1990 йылда Мәләүез районы Иштуған ауылын һыу баҫыу фажиғәһе хәтергә төштө. 30 апрель байрамға ҡаршы ауылға ҡайттым, Һарыш ауылынан ғаиләһе менән апайымдар ҙа килгән ине. Беренсе май иртән сәғәт 11-ләрҙә, ете-һигеҙ йәшлек мырҙаларыма тәбиғәткә иптәш малайҙары менән сығыуға ,сумка тултырҙыҡ. Улар, бәхеткә күрә, өй алдындағы яр буйында ғына ултырып, әйләнеп ҡайттылар. Күп тә тормай әнейемдәрҙең өй яғына һыу килә башланы. Еҙнәм,әйҙә балдыҙ машинаны үргәрәк күсерәйек ,тип егеүле ат менән үҙен машинаһы яғына алып сығыуҙы үтенде. Минең өсөн , биш йәштән ат менеп,егеп-туғара белгән кешегә бер нәмә лә түгел ине. Хатта ,әтейемә лә әйтеп тормай , ризалаштым. Бер мәл өй алдына килеп еткән һыу аша сығып килгәндә,арбабыҙ кендегенән ысҡынып икегә айырылды.Атыбыҙ,тыңламай китеп барҙы. Беҙ арбала баҫҡан килеш тороп ҡалдыҡ. Нисектер еҙнәм ҡоймаға ырғып менә алды. Мине лә яртылаш һыуға батып, тартып мендерҙе. Беҙҙе кәмә менән күршеләр ҡотҡарҙы. Сетка ҡойма аша, ауыр һыу кейемдәр менән барырлыҡ түгел ине шул. Өйҙә мырҙаларым, әнейемдәр, апайым ,качкала йәш балаһы йоҡлай. Беҙ һыу баҫыуына ышанып етмәйбеҙ һәм һаман өйҙә ултырабыҙ. Бер мәл һыу иҙәнгә килеп инде,баҙ иҙәндәре йөҙә башланы. Беҙҙең өй соҡорҙа ултыра,ҡороға сығыр өсөн муйындан һыуға сумырға кәрәк. Әтейем кәшмәк эшләй һалып мырҙаларымды, балаларҙы алып сыҡты. Ауыл балаларын,ололарҙы ,шул иҫәптә-ике мырҙамды,өләсәйемде Йомағужа балалар баҡсаһына эвакуировать итеп алып киттеләр. Әтейем һарайҙы асып малды ҡыуа башланы,тик улары муйындарынан һыуҙа, кире һарайға табан йөҙә. Бер генә лә тыңламайҙар. Быҙауҙарҙы аласыҡ башына мендергән инеләр инде. Урамыбыҙ тәрән һыу аҫтында ҡалды. Нисек кәрәк малдарҙы ферма яғына ҡыуа алдыҡ. Ул яҡтар бейегерәк яҡта . Тауыҡтар күрәләтә һарай башынан һыуға осоп төшөләр.Уларын ҡотҡарып торманыҡ .Бигерәк күп инеләр. Шулай ҙа араһынан уныһы башлы булып сыҡты, төшмәнеләр ,тере ҡалдылар. Баҫып ятҡан ҡаҙҙарҙы оялары менән һарай башына мендерһәләр ҙә, улары төшөп китте.\nБеҙ килгәндә фермала колхоз сусҡаларын машиналарға тейәйҙәр ине .Һыйыр малдарын тауға ҡыуҙылар. Юҡ беҙҙең малдар тыңламай бит. Башмағыбыҙҙы нисек кәрәк ат ҡойроғона арҡан менән бәйләп таҡтылар,уныһы ысҡынып аптыратты. Мин һыбай, бейегерәк шоссе юлдан Камаз артынан киләбеҙ,атым яртылаш һыу эсендә, 4-5 метр юлдан аҫта -Ағиҙел.Ҡалған малдар нисектер беҙҙең арттан эйәрә. Шулай ярты километр тирәһе барҙыҡ. Һыу йылғаға ҡоя,ағын,бигерәк тә ҡурҡыныс. Юлды машина артынан барып ҡына самалайым. Шулай ҙа ҡороға сығара алдым .Әтейем, кейеме һыу көйө,фермала ҡалды .Мин апайымдар менән Һарышҡа киттем. Әнейемдәрҙе һуңынан ,моторлы кәмәләрҙә ҡотҡарыусылар килеп , бейегерәк яҡта һыу баҫмаған туғандарыбыҙға алып киткәндәр . Өйөбөҙ ҙур бейек булһа ла, яртылаш һыуҙа ҡалды. Тәҙрә төбөнән 20 см юғары һыу керҙе.Балаларҙы,малды ҡайғыртып ,ашамлыҡтарҙы һаҡлай алманыҡ. Әтейем менән абызыйым колхоз малдарын ҡотҡарыуҙан бушаманы. Он-шәкәрҙәр тоҡлап һыуланды. Картуфты әйтеп тораһы ла түгел. Мебель,ҡайһы кейемдәр ҙә –һыуҙа ине.\nӘ инде һыу ҡайтҡас, ул бысраҡты таҙартыу...Ләм ,йүкә йыуғыстар менән баҙҙан һыу алып стеналарҙы ышҡыйбыҙ. Ҡара май ҡаплағанмы ни,таҙармай аптырата. ( Баҙҙа тыштағыға ҡарағанда һыу йылыраҡ ) .Һыуҙы ҡаҙанда ғына йылытып еткерерлек түгел. Ҡаҙаны ла эшлектән сыҡҡан . Йәй буйы дымлы өйҙә ҡара ҡуңғыҙҙар йонсотто. Кис етһә ,зырлап оса башлайҙар . Бер нимәгә килеп бәрелһәләр, доңҡ итеп килеп төшөрҙәр ине.\nПостель кәрәк-яраҡтары,кейемдәр менән ниндәйҙер ярҙам ебәргәндәр ,тип һуңынан ишеттек. Тик беҙҙең өй ауылдан 2 км йыраҡта урынлашҡас,белмәй ҡала инек. Ул ярҙамды һыу баҫмаған өйҙәрҙәге кешеләр алып торған. Аҡса ла аҙ ғына сумма эләкте. Әлеге лә баяғы һыу баҫмағандарға лә бүлделәр.\nӘ инде Һарышҡа апайымдарға барып, унда ла тағы һыуҙа ҡалыуыбыҙ,кәмәләрҙә алып сығыуҙары –икенсе тарих .\nИсточник - http://vk.com/id85780619\nАвтор: Фәнилә Килсенбаева\n[23 апреля 2013] | Просмотров: 239 Опубликовал: admin Оцени статью!