Шайбалы хоккей — Башҡорт Википедияһы\nШáйбалы хóккей — спорт уйыны булған хоккейҙың донъялағы иң популяр төрө. Ҡапма-ҡаршы ике команданың конькилы уйынсылары, шайбаны боҙҙан сәкәндәр менән бер-береһенә тапшырып, уны дәғүәсе ҡапҡаһына мөмкин тиклем күберәк индереү һәм шул уҡ ваҡытта үҙ ҡапҡаһына бөтөнләй үткәрмәү йә мөмкин тиклем аҙыраҡ үткәреү өсөн көрәшә. Дәғүәсе ҡапҡаһына күберәк шайба индергән команда еңеүсе була.\n1.2 СССР-ҙа һәм Рәсәйҙә\n2 Хоккей майҙансығы\n2.3 Боҙҙа билдәләү\n2.4 Штрафланған уйынсылар эскәмйәһе\n3.1 Хоккей формаһының тарихы\n4 Уйындың дауамлылығы\n5 Командаларҙың составы\n7 Тренерҙар составы\n9 Ҡәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар\nКүлдә уйынды һүрәтләгән Питер Брейгельдың картинаһының фрагменты, 1565 йыл.\nБөтә спорт төрҙәре араһында хоккей тарихы иң ҙур бәхәстәр тыуҙыра. Хоккейҙың тыуған ере тип Канадалағы Монреаль ҡалаһы һанала (тик һуңғы тикшеренеүҙәр Яңы Шотландияның Кингстон, Онтарио йәки Виндзор ҡалаларының беренселеген иҫбат итә). Әммә XVI быуаттағы бер нисә голланд рәсемдәрендә хоккейға оҡшаш уйынды боҙҙа уйнаған күп кешеләр һүрәтләнә. Тик быға ҡарамай, әлеге шайбалы хоккейҙың тыуған ере тип Канада һанала.\n1763 йылда, Бөйөк Британия Франциянан Канаданы талап алғас, һалдаттар үҙҙәре менән был ерҙәргә үләндә хоккей уйынын килтерә. Канада ҡыштары бик ҡаты һәм һыуыҡ булғанға, был ерҙәрҙә ҡышҡы спорт төрҙәре бик популяр була. Сыр ҡырҡҡан бысаҡты үҙҙәренең аяҡ кейемдәренә бәйләп, инглизсә һәм французса һөйләшкән Канада ирт-аттары был уйынды туңған йылғаларҙа, күлдәрҙә һәм башҡа һыу ятҡылыҡтарында уйнайҙар ине. Яңы Шотландияла һәм Виргинияла хоккей уйнаған кешеләрҙе һүрәтләгән иҫке картиналар бар.\n1875 йылдың 3 мартында Монреальдә «Виктория» катогында тәүге хоккей матчы үткәрелә, был туралағы мәғлүмәт «Montreal Gazette» гәзитендә баҫыла. Һәр команда 9 кешенән тора. Ағас шайба («шинни») менән уйнайҙар, ә һаҡлай торған экипировканы бейсболдан алалар. Тәү тапҡыр боҙҙа ҡапҡалар ҡуйыла.\n1877 йылда Макгилл университетының бер нисә студенты хоккейҙың тәүге ете ҡәғиҙәһен уйлап таба. 1879 йылда резинанан шайба яһайҙар. Ҡайһы бер ваҡыттан һуң был уйын шул хәтлем популяр була, хатта 1883 йылда ул Монреальдә йыл һайын үтә торған Ҡышҡы карнавалда күрһәтелә. 1885 йылда шул уҡ ҡалала Һәүәҫкәрҙәр хоккей ассоциацияһы нигеҙләнә.\n1886 йылда хоккей уйыны ҡәғиҙәләре яҡшыртыла, рәтләнә һәм баҫылып сығарыла. Ялан уйынсылар һаны туғыҙҙан етегә тиклем әҙәйә, боҙҙа ҡапҡасы, алғы һәм артҡы ҡапҡасылар, үҙәк һәм ике һөжүмсе һәм алда майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса йөрөгән ровер (ингл. rover — берәҙәк) — команданың иң көслө хоккейсыһы, бөтәһенән дә яҡшыраҡ голдар кереткән уйынсы була. Бөтә уйынды команда бер үк составта үткәрә, йәрәхәтләнгән хоккейсыны ғына алмаштырырға ярай (тик һуңғы периодта һәм ҡаршы команда рөхсәтенән һуң), шуға күрә уйын аҙағында уйынсылар ныҡ арый һәм саҡ аяҡтарында тора. Шул уҡ йылда Канада һәм Англия командалары араһында тәүге халыҡ-ара уйын уҙғарыла.\n1890 йылда Онтарио провинцияһында дүрт команда өсөн чемпионат үтә. Оҙаҡламай яһалма боҙ менән түбәһе ябыҡ булған һырғалаҡтар барлыҡҡа килә. Боҙ иремәһен, һыуыҡ һауа үтһен өсөн, диуарҙа һәм ҡыйыҡта тишектәр яһала. 1899 йылда Монреальдә яһалма боҙ менән тәүге каток төҙөлә.\nХоккей бик популяр булып киткәнгә күрә, 1893 йылда Канаданың генерал-губернаторы лорд Фредерик Стэнли, ил чемпионына тапшырыр өсөн, 10 гинеяға көмөш балдаҡтарҙан торған баш түбән түңкәрелгән пирамидаға оҡшаш кубокты һатып ала. Шулай итеп, легендар трофей — Стэнли кубогы барлыҡҡа килә. Тәүҙә уның өсөн һәүәҫкәрҙәр, ә 1910 йылдан башлап профессионалдар көрәшә. 1927 йылдан алып Стэнли кубогы өсөн Милли хоккей лигаһы клубтары көрәшә.\n1900 йылда ҡапҡаларға сетка ҡуйыла. Легенда буйынса, Фрэнсис Нильсон ҡапҡаларға балыҡ тотоу өсөн ҡулланған селтәрҙе ҡуя. Был яңы ҡулайлама арҡаһында «гол керҙеме, юҡмы» тигән бәхәстәр тамамлана. Һыуыҡта судьяның ирендәргә йәбешкән металл һыбыҙғыһын ҡыңғырауға, ә аҙаҡтан пластмасс һыбыҙғыға алмаштыралар. Шул ваҡытта уҡ шайбаны уйынға ырғытыу менән индерә башлайҙар (тәүҙә судья ҡулдары менән дәғүәселәрҙең сәкәндәрен боҙҙа ятҡан шайбаға шылдыра һәм сәкән менән үҙенә һуҡмаһындар өсөн һыҙғырып ситкә китә).\n1904 йылда Канадала тәүге профессиональ команда барлыҡҡа килә. Шул уҡ йылда хоккейсылар уйындың яңы төрө — «алтыға алты» системаһына күсәләр. Шул ваҡыттан бирле әҙ үҙгәргән майҙансыҡтың стандарт размеры (56 × 26 м) билдәләнә. Дүрт миҙгелдән һуң бөтә хоккейсылар профессионалдарға һәм һәүәҫкәрҙәргә бүленә. Һуңғылар өсөн 1908 йылдан бирле үткәрелгән Аллан кубогын ойошторалар. Уны еңеүселәр аҙаҡтан донъя чемпионаттарында Канада өсөн сығыш яһайҙар.\nХХ быуат башында Канада хоккейы менән Европалылар ҙа ҡыҙыҡһына башлай. 1908 йылда Париждағы конгресс Бельгия, Франция, Швейцария, Бөйөк Британия илдәрен берләштергән Халыҡ-ара хоккей федерацияһын (ХАХФ) нигеҙләй. 1914 йылда Канада хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә 1920 йылда ул Халыҡ-ара федерацияһына керә.\nУйындың тиҙлеген һәм сифатын күтәрер өсөн, 1910 йылда спортсыларҙың алмашыуын рөхсәт итәләр. Шул уҡ йылда Милли хоккей ассоциацияһы барлыҡҡа килә, ә билдәле Милли хоккей лигаһы (МХЛ) тик 1917 йылда ғына нигеҙләнә.\nКүп яңылыҡтар ағалы-ҡустылы Джэймс, Крэйг һәм Лестер Пэтрик фамилиялы кешеләр исеме менән бәйле. Уларҙың инициативаһы буйынса уйынсыларға номерҙар бирелә, мәрәйҙәрҙе һөҙөмтәле пастар өсөн дә өҫтәйҙәр, хоккейсыларға шайбаны алға бирергә рөхсәт итәләр, ә ҡапҡасылар конькиҙарын боҙҙан күтәрергә мөмкинлеккә эйә була. Шул ваҡыттан уйын 20 минут оҙонлоҡтағы өс периодтан тора.\n1911 йылда ХАХФ хоккейҙың Канада ҡәғиҙәләрен ҡабул итә, ә 1920 йылда тәүге донъя чемпионаты уҙғарыла. 1929 йылда «Монреаль Мерунз» командаһының ҡапҡасыһы Клинт Бенедикт тәү тапҡыр маска кейә. 1934 йылда штраф өсөн һуғыу — буллит ҡабул ителә. 1945 йылда ҡапҡалар артында кереткән шайбалар иҫәбе өсөн төрлө төҫтәге фонарҙар ҡуялар («ҡыҙыл» төҫлөһө гол индереүҙе аңлата, «йәшел» — гол булманы). Шул уҡ йылда өслө судейлыҡ ҡабул ителә: бер баш судья һәм ике ярҙамсы (лайнсмендар). 1946 йылда конкрет ҡәғиҙәләр боҙоуҙар ваҡытында судьяларҙың ымдар системаһы законлаштырыла.\nАҠШ һәм Канадала ҙур ареналар ХХ быуаттың 30-сы йылдарында уҡ төҙөлә башлай. Мәҫәлән, Чикагола 1938 йылда 15 мең кеше өсөн Спорт һарайы барлыҡҡа килә.\n1920 йылда рәсми турнирҙа — Олимпия уйындарында — Европа һәм Төньяҡ Америка командалары араһында тәүге осрашыу үтә. Канада хоккейсылары тағы ла үҙҙәренең иң көслө команда икәнен иҫбат итә. Улар шулай уҡ 1924 һәм 1928 йылдарҙағы Олимпия уйындарында ла (бер үк ваҡытта донъя чемпионаттары булған) еңәләр. 1936 йылда Бөйөк Британия йыйылма командаһы 16 йыл буйы Олимпия чемпионы титулын йөрөткән Канада командаһынан был титулды талап ала һәм Олимпия чемпионы була.\nСССР-ҙа һәм Рәсәйҙә[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөп мәҡәлә: Рәсәйҙә шайбалы хоккей\nСССР-ҙа һәм Рәсәйҙә шайбалы хоккейҙың тыуған көнө тип 1946 йылдың 22 декабре һанала, был көндә Мәскәүҙә, Ленинградта, Ригала, Каунаста һәм Архангельскиҙа шайбалы хоккей буйынса СССР чемпионатының тәүге уйындары үтә.\n1954 йылда совет хоккейсыларының донъя чемпионаттарында дебюты үтә һәм улар донъя хоккейында алғы урындарҙы яулай. Канада хоккейсылары менән тәүге осрашыу совет спортсыларының 7:3 мәрәй еңеүе менән тамамлана. Был еңеү СССР йыйылма командаһына тәүге тапҡыр донъя чемпионы титулы исемен килтерә. 1954 йылдан 1991 йылға тиклем СССР йыйылма командаһы 22 тапҡыр донъя чемпионаттарының «алтынын» яулай һәм 7 тапҡыр Ҡышҡы Олимпия уйындарында еңә.\n90-сы йылдарҙа илдә тотороҡһоҙлоҡ булғанға күрә, күп яҡшы уйынсылар сит илдәрҙәге бай клубтарға күсә. Рәсәй хоккейы үҙенең күп йондоҙҙарын юғалта, тик сит хоккейҙа Рәсәй спортсыларының күпселегенең юғалып ҡалмауы, ә киреһенсә — үҙҙәренең клубтарында, хатта МХЛ командаларында лидер була ала һәм шулай итеп совет хоккей мәктәбенең юғары маркаһын тота алыуын күрһәтә.\nРәсәй йыйылма командаһы 1993 йылда донъя чемпионатын еңеп, артабан оҙаҡ йылдар миҙалһыҙ ҡала. Тик һуңғы ваҡытта ғына Рәсәй йыйылма командаһы үҙенең элекке көсөн кире ҡайтара башлай. 2007 йылдағы Мәскәүҙә үткән чемпионатта бронза миҙалына өлгәшһә, киләһе йылда Канадала Квебек ҡалаһында хоккейҙың рәсми 100 йыллығы финалында Канада йыйылма командаһын еңеп, донъя чемпионы титулын ҡайтара. Шунан һуң Рәсәй тағы 2009, 2012, 2014 йылдарҙа донъя чемпионатын еңә. 2014 йылда Сочиҙа үткән Ҡышҡы Олимпия уйындарында команда сирекфиналда төшөп ҡала, шуға күрә үҙ өҫтөнә күп тәнҡит ала.\n2008 йылда Континенталь хоккей лигаһы барлыҡҡа килә. Был лигала Рәсәй, Беларусь, Ҡаҙағстан, Латвия, Финляндия, Словакия һәм Хорватиянан командалар сығыш яһай. Был чемпионат Евразияла иң көслө хоккей лигаһы тип һанала.\nХоккей майҙансығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЕвропа өлгөһөндә хоккей майҙансығы.\nМХЛ өлгөһөндә хоккей майҙансығы.\nХАХФ һәм МХЛ ҡәғиҙәләрендә хоккей майҙансыҡтарының размерҙары айырыла.\nХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса, максималь оҙонлоҡ 61 метр һәм киңлек 30 метр булыуы мөмкин, минималь размерҙар — оҙонлоҡҡа 56 метр һәм киңлеккә 26 метр; ә ХАХФ эгидаһы аҫтында рәсми ярыштарҙа майҙансыҡ размерҙары оҙонлоҡҡа 60-61 метр һәм киңлеккә 29-30 метр булырға тейеш. Башҡа ярыштар өсөн майҙансыҡтың минималь размерҙары 40х20 метрға тиң.\nМХЛ ҡәғиҙәләре 200х85 футҡа йәки 60.96х25.90 метрға тиң булған майҙансыҡ размерҙары тураһында әйтә. МХЛ-да, майҙансыҡтың бәләкәй размерҙары көс көрәшен, ҡапҡаларға күп һуғыуға, борттар янында уйынды, бәрелештәрҙе һәм һуғыштарҙы тыуҙыра, тип һанала.\nМайҙансыҡтың мөйөштәре ХАХФ ҡәғиҙәләре буйынса радиусы 7—8.5 метр булған түңәрәктең дуғаһы буйынса түңәрәкләнһә, МХЛ ҡәғиҙәләрендә радиус 28 футҡа (8.53 метр) тигеҙ булырға тейеш тип яҙылған. Киләһе һылтанма буйынса «Советский спорт» мәғлүмәттер буйынса майҙансыҡтар размерының сағыштырыу бирелә.\nБорттар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМайҙансыҡ бейеклеге 1.20—1.22 метр булған борттар менән сикләнгән. Мөйөштәрҙә 7—8.5 метр радиуслы түңәрәкләүҙәр бар. Борттарҙа майҙансыҡтың бөтә киңлеге буйынса бейеклеге 1.6—2 метр булған һаҡлағыс тәҙрәләр ҡуялар. Урталағы бортта уйынсыларға майҙансыҡҡа сығыр өсөн эшләнгән эскә асыла торған ике калитка ҡуйылған. Ҡаршы яҡта шулай уҡ ике бәләкәй ҡапҡа бар: улар штрафланған уйынсылар өсөн.\nБоҙҙа билдәләү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАлғы борттарҙан 3—4 метрҙа ҡапҡаларҙың ҡыҙыл линияһы һыҙыла. Уларҙың уртаһында ҡапҡалар урынлашҡан һәм ҡыҙыл ҡайма менән күк төҫтәге ҡапҡа зонаһы билдәләнә. Ҡапҡалар линияһынан 17.23 метрҙа — зәңгәр зоналар линияһы, шуға күрә бөтә майҙансыҡ өс зонаға бүленә: урта зона һәм дәғүәселәрҙең ике зонаһы. Майҙансыҡтың уртаһында — яланды уртаға бүлгән ҡыҙыл линия һәм уның уртаһында урынлашҡан вбрасывание нөктәһе. Ҡапҡаларҙан 6 метр йыраҡлыҡта ике яҡҡала вбрасывание нөктәләре ҡуйылған, һәм шул нөктәләрҙен радиусы 4.5 м булған вбрасывние зоналары күрһәтелә.\nШтрафланған уйынсылар эскәмйәһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҺәр хоккей майҙансығында штрафланған уйынсылар өсөн ике эскәмйә булырға тейеш. Һәр эскәмйә минимум биш кеше өсөн тәғәйенләнгән булырға тейеш. Эскәмйәнең минималь оҙонлоғо — 4 метр, киңлеге — бер метр ярым.\nЭкипировка[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөп мәҡәлә: Шайбалы хоккей өсөн экипировка\nХоккей экипировкаһына ҙур иғтибар бирелә. Спортсылар үҙҙәрен максималь рәүештә шайбанан, сәкәндәрҙән, башҡа уйынсылар менән бәрелгәндә һуғыуҙарҙан, бортҡа, боҙға йығылғанда ауыртыуҙарҙан һаҡлау тураһында уйлай. Элек хоккейсының экипировкаһы бик ауыр булған, һәм уларға формала уңайһыҙ булған.\nӨҫкө форма һәм шлем бер үк команданың уйынсыларының бер үк булырға тейеш (ҡапҡасыға башҡа уйынсыларҙың шлемдарынан төҫө буйынса айырылған шлем кейергә рөхсәт ителә). Уйынсыларҙың свитерҙарында номерҙар һәм фамилиялар булырға тейеш.\nХоккей формаһының тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКанадала шайбалы хоккей барлыҡҡа килгәндә, уйын өсөн свитерҙар бәйләнгән булған һәм төҫтәре менән генә айырылған. Был спорт төрөнөң үҫеше менән хоккей экипировкаһы ла үҙгәрә һәм үҫешә бара. Хоккей командалары үҙенең уйыны менән генә түгел, ә башҡаларҙан айырмалы тышҡы күренеше менән иҫтә ҡалырға тырыша. Хоккей популярлығы үҫеүе һәм хоккей турнирҙарында ҡатнашҡан командалар һаны күбәйеүе менән хоккей формаһына айыра торған билдәләр һәм логотиптар, ә аҙаҡтан уйынсыларҙың фамилияларын һәм номерҙарын ҡуя башлайҙар. Хоккей свитерҙарын яһау технологиялары ла үҙгәрә, уларҙы төрлө дауарҙан тегәләр. Әлеге ваҡытта полиэстер — хоккей уйыны өсөн свитерҙарҙы етештереү өсөн ҡулланған төп материал. Ошо дауар яҡшы һауа үтеүгә, хоккей формаһының ныҡлығына һәм еңеллегенә булышлыҡ итә. Бик ҡуйы төҫлө булған сағыу форманы яһарға мөмкинлек килеп сыға. Хәҙер хоккей клубтарында ике йәки унан күберәк форма төрө бар. Хоккей формаһының өйҙә, ҡунаҡта кейгән һәм альтернатив варианттары булыуы мөмкин. Мәҫәлән, хоккей лигаларында клубтарҙың өйҙәге форма өсөн ҡуңыр төҫ хас, ҡунаҡтағы форма аҡ төҫтә була.\nУйындың дауамлылығы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nШайбалы хоккей буйынса матч таҙа ваҡыт булған 20 минуттан торған өс периодҡа бүленә. Периодтар араһында тәнәфестәр 15 минут дауам итә. 2013 йылдың 11 ғинуарынан башлап КХЛ-да тәнәфестәр оҙонлоғо 17 минутҡа тиң. Өс период тамамланғас, тигеҙ иҫәп булған саҡта тәүге голға тиклем өҫтәмә ваҡыт (овертайм) булыуы мөмкин. Өҫтәмә ваҡыт һөҙөмтәһе буйынса бер кем дә еңмәһә, уйындан һүң һуғыуҙар (буллиттар) була ала. Овертаймдың кәрәклеге, уның оҙонлоғо һәм уйындан һуң һуғыуҙар һаны турнирҙың регламентында билдәләнә.\nКомандаларҙың составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБер матчта бер команданан ғәҙәттә 20—25 уйынсы ҡатнаша. Уйынсыларҙың минималь һәм максималь һаны турнирҙың регламенты менән билдәләнә.\nЬер үк ваҡытта бер команда яғынан боҙҙа алты кеше булырға тейеш: биш ялан уйынсыһы һәм ҡапҡасы. Ҡапҡасыны алтынсы ялан уйынсыһына алмаштырырға рөхсәт ителә. Уйынсыларҙы алмаштырыу уйын туҡтаған ваҡытта ла, уйын барышында ла ярай.\nОвертаймдарҙы үткәреү ваҡытында майҙансыҡта уйынсылар һаны турнирҙың регламенты менән әҙәйтелә ала (ғәҙәттә бишкә тиклем: ҡапҡасы + дүрт ялан уйынсыһы). МХЛ-да 2015/16 йылдар миҙгеленән башлап «өскө өс» форматында овертаймдар индерелә: ҡапҡасы + өс ялан уйынсыһы.\nХоккей майҙансығында уйынсыларҙың позициялары\nҺул | Үҙәк | Уң\nҺаҡсылар: Һул һаҡсы | Уң һаҡсы\nКүпселек уйынсыһы | Тафгай | Капитан | Баш тренер | Судья\nСудьялар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nХоккей. Баш судья\nХоккей матчын өс йәки дүрт судьянан торған судьялар бригадаһы үткәрә. Бер йәки ике судья (турнирҙың регламенты буйынса) баш судьялар тип атала, башҡа икәүһе — линия судьялары йәки лайнсмендар. Баш судьяның вазифаһына ҡағиҙәләрҙең боҙоуон, гол керҙеме, юҡмы икәнен ҡарау керә. Улар гол кергәс һәм периодтарҙың башында майҙансыҡтың уртаһында вбрасывание яһайҙар. Линия судьялары офсайд, шайбаның проброс булыуын һәм бер команданың уйынсылар һаны кәрәккәндән артыҡ булмауын ҡарай. Шулай уҡ улар шайбаны уйынға вбрасывание менән индерәләр.\nБоҙҙағы судьяларҙан башҡа, һәр матчта майҙансыҡтың сиктәре тышында булған судьялар бригадаһы бар. Уға артабанғы судьялар керә:\nҡапҡалар артында ике судья (бер баш судья булһа)\nбер сәркәтип һәм һаны икегә тиклем сәркәтип ярҙамсылары\nбер видеоҡабатлау судьяһы\nштрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ике судья\nТренерҙар составы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИке линия аша пас\nОвертайм (өҫтәмә ваҡыт)\nҠәғиҙәләрҙе боҙоу һәм штрафтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДәғүәсене этеү (шулай уҡ сәкән менән этеү һәм бортҡа этеү), шайбаһыҙ булған уйынсыға һөжүм итеү (көслө приемды уйынсы шайба менән булһа ғына уға ҡаршыһына ике аҙымдан күберәк эшләмәйенсә яһарға була), ҡапҡасы ҡапҡаларҙан йыраҡ булһа ла ҡапҡасыға һөжүм итеү, аяҡ салыу, ҡул менән уйынсыны тотоу, эләктереү, арттан һөжүм итеү. Дәғүәсегә һуғыу (терһәк, тубыҡ һ.б. нәмә менән), юғары күтәрелгән сәкән менән хәүефле уйын (яурындарҙан өҫтәрәк), сәкән менән һуғыу, һынған йә стандарт размерҙарҙа булмаған сәкән менән уйнау, шайбаны ҡул менән тотоу, аңлы рәүештә шайбаға йығылыу — был ҡапҡасыға ла ҡағыла, әгәр ул ҡапҡа зонаһынан сыҡҡан булһа, вбрасывание һәм составтарҙы алмаштырыу тәртиптәрен боҙоу. Уйынды һуҙыу (аңлы рәүештә майҙансыҡтан шайбаны сығарыу, ҡапҡаларҙы шылдырыу һ.б.), дәғүәсегә ҡамасаулар өсөн боҙға сәкәнде ташлау, тупаҫ уйын һәм һуғыш, дисциплинаһыҙ тәртип (уйынсы симуляция күрһәтә — үҙе йығыла, ысын булмағанды күрһәтә, судьялар менән бәхәсләшә, уның эштәренә ҡамасаулай, мыҫҡыллау һ.б.). Ҡайһы бер ҡәғиҙәләрҙе боҙоуҙа яза баш судьяның торған урынына, ситуацияһына бәйләнә, мәҫьәлән, ҡәғиҙәне боҙоу уйлап яһалғанмы әлллә юҡмы, күпмегә уйынсының һуғышта ҡатнашыуҙа яуаплығы ҙур һ.б.\nҠәғиҙәләрҙә киләһе язалар күрһәтелгән: # бәләкәй штраф; # бәләкәй эскәмйә штрафы, шулай уҡ ҙур штраф; # алмаштырыу хоҡуғы менән дисциплинар штраф; # уйындың аҙағына тиклем штраф (5 минуттан һуң алмаштырыу хоҡуғы менән); # штрафлы һуғыу (буллит). Бәләкәй штраф менән язаланған хоккейсы майҙансыҡтан ике минутҡа ҡыуыла һәм ошо ваҡыт эсендә икенсе уйынсы менән алмашына алмай. Әгәр ҡапҡасы ҡәғиҙәләрҙе боҙһа, ул майҙансыҡтан ҡыуылмай, уның урынына ялан уйынсыларынан береһе язаға тарттырыла. Команда был ваҡытта уйынсыларҙың һаны буйынса әҙселектә уйнай. Штрафланған уйынсы ваҡытынан алдараҡ майҙансыҡҡа ҡайта, әгәр дәғүәсе команда күпселектә гол керетһә. Әгәр запас уйынсылар эскәмйәһендә ултырған уйынсы судьялар менән бәхәсләшһә, уйынға тығылһа, уның бәләкәй штраф алыуы мөмкин. Әгәр штрафланған уйынсы шундай ҡәғиҙәне боҙһа, майҙансыҡта булған бер уйынсы боҙҙан китеп тороға тейеш. Бәләкәй эскәмйә штрафы конкрет уйынсыға түгел, ә бөтә командаға дөйөм ҡәғиҙә боҙоуо өсөн бирелә, мәҫьәлән, уйынсыларҙың кәрәктән артыҡ булыуы, экипировканы дөрөҫ кеймәү, йә белеп булмаған бер кеше ғәйебе өсөн, мәҫьәлән, запас уйынсылары эскәмйәһенән боҙға предмет бәреү. Был саҡта тренер ҡапҡасынан башҡа бәләкәй штраф менән язаланған уйынсыны билдәләй. Беренсе ҙур штраф уйынсыны биш минутҡа боҙҙан ҡыуыуына килтерә. Бер уйын дауамында уйынсы ҡаабаттан ҙур штраф алһа, ул уйын аҙағына тиклем боҙҙан ҡыуыла, ә уның командаһы 5 минут әҙселектә уйнай.\nҠапҡасынан башҡа хоккейсының тәртибе дисциплинар булмағанлығы өсөн ул 10 минутҡа алмашытырыу хоҡуғы менән штрафланған уйынсылар эскәмйәһенә ҡыуыла. Ҡабаттан уйынсы шундай штрафты алһа, ул уйындың аҙағына тиклем майҙансыҡтан ҡыуыла. Уйындың аҙағына тиклем штрафланған уйынсы башҡа уйында ҡатнаша алмай. Уйындарҙы үткәреү өсөн яуаплы булған ойошмала уның тәртибен тикшермәйенсә ул боҙға сығып уйнай алмай. Дисциплинар штрафтар штрафланған уйынсыны алмаштырырға тәҡдим итә. Ҡәғиҙә боҙоу ваҡытында штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә уйынсының ике йә күберәк иптәше улытрһа — ҡәғиҙәләр буйынса майҙансыҡта һәр команданан уйынсылар һаны өстән кәм булмаҫҡа тейеш — кисектереп торолған штраф була. Был саҡта ғәйепләнгән уйынсы майҙансыҡтан ҡыуыла һәм тәүҙәрәк ҡәғиҙәне боҙған партнерының штраф ваҡыты бөткәнсе икенсе уйынсы менән алмаштырыла.\nИке яҡлап булған штрафтар ҙа була. Штрафланған уйынсыларҙың икеһе лә штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә ваҡыттары тулыһынса бөткәнсе ултыралар, берәй командаға гол керетеп булһа ла. Әгәр судья ҡәғиҙә боҙоуҙо теркәһә, ә шайба дәғүәсе командала икән, ул ғәйепләнгән уйынсы йә уның партнерҙарының береһе шайбаға тейгәнсе уйынды туҡтатмай тора. Әгәр был ваҡытта дәғүәсе команда гол керетә, судья гол кергәнен теркәй, ә штрафланған уйынсы боҙҙа ҡала ала.\nБуллит киләһе мәлдәрҙә була ала:\nЯҡланған команданың уйынсыһы дәғүәсегә гол керетергә ҡамасаулар өсөн аңлы рәүештә ҡапҡаларҙы шылдыра. Әгәр быны ялан уйынсыһы эшләһә, ул ҙур штраф менән язалана.\nШтрафланған уйынсы гол керетергә ҡамасаулар өсөн майҙансыҡҡа сыға.\nҠапҡасынан башҡа уйынсы үҙенең ҡапҡаһы зонаһында булғанда аңлы рәүештә шайбаға ята, уны боҙҙан ҡулына ала йә үҙ аҫтына ҡулы менән һала.\nЯҡланған команданың уйынсыһы аңлы рәүештә гол керетергә ҡамасаулар өсөн сәкәнде шайбаға бәрә.\nУйынсы ҡапҡасы менән бергә бер сыҡҡанда яҡланған команданың уйынсыһы менән һөжүм ителә.\nУйындың аҙағына тиклем ике минут ҡалғанда штрафланған уйынсылар эскәмйәһендә һаны икенән әҙерәк уйынсылары булған команданың боҙҙа кәрәктән артыҡ уйынсылар һаны була.\nБуллитты штрафланған уйынсыларҙан һәм ҡапҡасынан башҡа команданың капитаны һайлаған теләһе уйынсыһы башҡара. Баш судьяның һыҙғырыуы буйынса буллит яһаған уйынсы туҡтамайынса үҙәк нөктәнән дәғүәсенең ҡапҡаһына шайбаны алп бара һәм керетергә тырыша. Буллит яһағанда ҡапҡаларҙы ҡапҡасы ғына яҡлай. Буллит яһауҙың башланыуына тиклем ул ҡапҡа зонаһын ташлап китә алмай. Буллит яһаған уйынсы шайбаға тейгәс, ҡапҡасы үҙенең ҡапҡаһын төрлө рөхсәт ителгән ысул менән яҡлай ала. Ҡапҡаға шайбаны һуғыу яһалғас, буллит тамамланған тип һанала. Буллит яһаған уйынсының ҡапҡасынан, ҡапҡаларҙың штангаларынан йә борттан ҡаҡлыҡҡан шайбаны ҡапҡаға һуғырға хоҡуғы юҡ. Ҡайһы бер саҡта ҡәғиҙәне боҙған командаға ҡаршы булған команданың буллитты йә күпселекте һайларға мөмкинселеге була. Етди ҡәғиҙә боҙоуҙа буллит һәм штрафлы ваҡыт бергә булған икеле яза мөмкин. Әгәр ҡәғиҙә боҙоу уйын бөткәндә теркәлһә, буллит финал сиренаһынан һуң башҡарыла. Уны башҡарыу өсөн ваҡыт уйын ваҡытына кермәй.\nй/һ Шайбаны! Шайбаны! (1964, СССР)\nә/ф Хоккейсылар (1964, СССР)\nә/ф «Юлбарыҫтар» боҙҙа (1971, СССР)\nк/ф Ҡапҡасы (1974, СССР)\nә/ф Сиртеү (1977, АҠШ)\nә/ф Шундай ҡаты уйын - хоккей (1983, СССР)\nә/ф Турғай боҙҙа (1983, СССР)\nфильмдар серияһы Көслө өрәк балалары (АҠШ)\nә/ф Көтөлмәгән үлем (1995, АҠШ)\nә/ф Мөғжизә (2004, АҠШ)\nә/ф Валерий Харламов. Өҫтәмә ваҡыт (2007, Рәсәй)\nә/ф Миннесота (2009, Рәсәй)\nә/ф Вышибала (2011, Канада)\nт/с Хоккей уйындары (2012, Рәсәй)\nә/ф Легенда № 17 (2013, Рәсәй)\nт/с Молодёжка (2013—2015, Рәсәй)\nә/ф Слава (2015, Рәсәй)\nПроект «Шайбалы хоккей»\nШайбалы хоккей буйынса донъя чемпионаты\n↑ IIHF рәсми ҡәғиҙәләре, материал Рәсәй хоккей федерациһы сайтынан алынған\n↑ Хоккей тураһында фильмдар. Һуңғы 10 йылда иң яҡшы фильмдар // cinemate.cc\nПравила вида спорта «Хоккей с шайбой», утверждены Приказом Минспорттуризма России от 30 марта 2010 г. № 248.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Шайбалы_хоккей&oldid=740294 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:27 6 август 2017 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТУЙ МӘЖЛЕСТӘРЕ ЙОЛА ҮТӘҮГӘ ӘЙЛӘНҺЕН УЛ - 2021 - Мәҡәләләр\nТУЙ МӘЖЛЕСТӘРЕ ЙОЛА ҮТӘҮГӘ ӘЙЛӘНҺЕН УЛ\nБөгөн артистарҙың, журналистарҙың, йырсыларҙың һәм башҡаларҙың тамада булып китеүенә төрлө ҡараштар бар. Әммә байрам-туйҙар үтеп тора һәм уларҙы ойоштороусылар ҙа кәрәк икән - был заман талабы. Шулай ҙа "тамада тамаданан айырыла" ла тиҙәр. Нисек итеп айырыла улар һәм тағы ла ниндәй үҙенсәлектәре, серҙәре, уй-тойғолары бар икәнде белеү өсөн журналист Светлана СӨЛӘЙМӘНОВА менән артист Шәһит ХАММАТОВтың, башҡортсалап әйткәндә, "аяҡсы" вазифаһы тураһында әңгәмәләшеп алырға булдыҡ.\nСветлана, Шәһит, бына һеҙ берегеҙ шәп журналист, икенсегеҙ билдәле актер. Икегеҙ ҙә һөнәрле, үҙ профессияғыҙҙа ярайһы уҡ билдәлелек яулаған, тормошта үҙ урынығыҙҙы тапҡан кешеләр. Һәм һеҙ бөгөн күҙ өҫтөндәге ҡаш булып йөрөгән тамадалар ҙа. Был һеҙҙең өсөн өҫтәмә килем алыу ысулымы, ҡыҙыҡһыныумы, һөнәр алмаштырыумы - нимә ул? Үҙегеҙ нисек аңлатырһығыҙ?\nСветлана Сөләймәнова: Мин һеҙҙең тел төбөн яҡшы төшөндөм, күптәр был эште ниндәйҙер түбәнселек кеүек итеп ҡарай, шулай бит? Тик байрам-туй ойоштороу, аяҡсы булыу күптәрҙең ҡулынан килмәгән ауыр хеҙмәт икәнен һыҙыҡ өҫтөнә алып киткем килә. Туйға бит тамада күңел асыр йә уйнап-көлөр өсөн бармай, ул унда эшләй, бөтөн энергияһын, аҡыл һәм физик көсөн, харизмаһын, ихласлығын, сабырлығын сығарып һала. Шул дүрт-биш сәғәт эсендә һуты һығып алынған лимон хәленә инеп, аяҡ-ҡулы талып, башы шаулап, теле көрмәлеп ҡайтып китә ул, дөрөҫөндә.\n2003 йылда, Юлдаш радиоһында Филүс менән иртәнге программаны алып барғанда, беҙҙең ҡушарлап эшләүебеҙҙе оҡшатып, бер шылтыратыу булды. Билдәле кешеләр үҙҙәренең мәжлесен ойошторорға саҡырҙы. Ул саҡта тамада тигән хеҙмәт тураһында белмәй ҙә инек әле. Коллегам баш тартты, ә мин үҙемде һынап ҡарарға булдым. Етмәһә, түңәрәк кенә хаҡ та тәҡдим итәләр. Башҡорт байрамдары буйынса интернетта бер мәғлүмәт юҡ, телефон юҡ, белгән-уҡығанымдан бер кисәлек сценарий йыйып-ҡоршап, теге кисәне үткәрҙем. Ошо беренсе эшемдән һуң мин үҙең өсөн хеҙмәт итеүҙең нимә икәнен аңлап ҡалдым. Радионан киткәс тә шул тамадалыҡ менән шөғөлләндем. Әммә ул мәлдә: "Һин ни өсөн тамадаға әүерелдең?"- тип шелтәләп һорағандар күп булды. Минең "Юлдаш" радиоһында алып барыусы эшенән китеп, ҡапыл ғына туйҙар алып барыусы булыу йәмғиәт өсөн ниндәйҙер түбәнгә тәгәрәү һымаҡ тойолдо, шикелле. Шунлыҡтан, был хеҙмәтемде хатта йәшереп йөрөргә тура килде. Нисек булғанда ла мин был эште ташламаным, быны ғаилә аҫырау, аҡса эшләүҙең бер юлы итеп ҡараным. Сөнки бюджет хеҙмәткәренең бер ай бил бөккән эш хаҡын бер кистә яһап алып ҡайтырға була. Быныһын да йәшермәйем. Шәһит Хамматов: Мине 1996 йылда күрше ауылдағы берәүҙәрҙең туйында баян уйнарға тип саҡырғайнылар. Баян ҙур, артынан түбәм генә күренә, һәм мин уйнап тик ултырам. "Шуны уйна, быны уйна" тип заказ биреп кенә торалар. Алһыҙ-ялһыҙ уйнап, күңелдәрен күрҙем ҡунаҡтарҙың. Элек ауылдарҙа бит гармунсыны йәки йырсыны (ауыл һәләттәрен) ялламанылар, ҡунаҡ итеп саҡырҙылар ҙа, йырлатты ла-уйнаттылар. Мин дә үҙемде ошо хәлдәлер тип уйлағайным. Баҡтиһәң, былар миңә 80 тәңкә тоттороп, машина менән генә алып барып ҡуялар икән. Светлана ханым кеүек, мин дә шул ваҡыт был хеҙмәттең файҙаһын тойоп ҡалдым. Бының бер ояты ла, хилафы ла юҡ. Кемдәргәлер мәжлестәрен алып барыусы, биҙәүсе, ойоштороусы кәрәк, ә һин быларҙы булдыра алаһың.\nТуй-байрамдар алып барһам да, төп эшемде онотмайым. Аҡсаны, дөрөҫөн әйткәндә, ашарлыҡ-йәшәрлекте театрҙағы эшмәкәрлегем дә бирә ала. Ә быныһы - хобби. Барып, ашыҡ-бошоҡ туй үткәреп ҡайтыуға ҡормайым хеҙмәтемде, ә Шәһит Хамматов булараҡ, үҙ стилем, үҙ ысулдарым, һөйләү телмәрем менән айырмалы һәм иҫтәлекле байрам яһашырға тырышам.\nКем ул тамада? Ул ниндәй функция үтәй? Ниндәй маҡсат менән тамада яллана?\nШәһит Хамматов: Беҙҙә тамада йәки байрам алып барыусының статусы барлыҡҡа килмәгән әле. Был да үҙенә күрә бер мәҙәниәт һәм, үкенескә ҡаршы, ул беҙҙә мәҙәни кимәлгә күтәрелеп етмәгән. Кавказ халҡында, мәҫәлән, тамада байрамдарҙағы иң хөрмәтле роль. Был уларҙың боронғо йола үтәүҙәре лә. Бының өсөн заттағы телсән, осҡор, абруйлы, мәҙәниле һәм башҡа матур сифаттары юғары баһаланған ир кеше һайлана. Мәжлестәрҙә ул зат-ырыуҙың бөтөн ҡыҙыҡһыныуҙарын, көнкүрештәрен, холоҡтарын белеп, кемде кем янына ултыртырға йәки кемгә нисегерәк мөрәжәғәт итергә икәнде яҡшы белә. Туғандарҙың үҙ-ара низағтарын да, етешһеҙлектәрен дә шымартып, үпкәләштәрҙе тиҙ генә баҫып, шау-шыуға юл ҡуймай, йыйынды шыма һәм матур итеп үткәреп ебәреү уның бурысы була. Тимәк, был кеше дипломат та.\nӘ бит башҡорттарҙа ла борон-борондан байрамдарҙың аяҡсыһы, йәғни алып барыусыһы булған. Оло мәжлестәрҙә был ғаиләнең абруйлы кешеләренең береһе, торараҡ йәштәр туйҙары үткәрелә башлағас, был ролде кейәү менән кәләштең шаһиттары башҡарған, әммә аяҡсы тигән һыйлаусылар ҡала килгән әле. Аяҡсы, көрәгәсе, кейәү үңгәре һәм башҡалар - улар барыһы ла ана шул мәжлестең кәйефен тотоусылар, көйөн көйләүселәр. Бөгөн беҙ тамаданы мәрәкәсе, шут сүрәтендә генә күрәбеҙ. Йәнәһе, беҙ уны яллайбыҙ, ул хеҙмәтләндереүсе. Мин, мәҫәлән, бына ошо фекерҙе үҙгәртеү өсөн тырышам.\nСветлана Сөләймәнова: Мин дә Шәһиттең әйткәндәре менән килешәм. Тамаданың хеҙмәтләндереүсе генә булып ҡалыуы, бер яҡтан, ана шул ролде үтәүселәрҙең сит ил шоу алып барыусыларына эйәреп китеүенән дә киләлер. Байрамдағыларҙы туҡтауһыҙ йырлатыу, бейетеү һәм уйнатыуға ҡайтып ҡалды уларҙың шөғөлө. Был дөрөҫ түгел, минеңсә. Алып барыусының вазифаһы ул мәжлесте бер тандырҙа тотоу. Таныштырыу, һәр бер ҡунаҡҡа иғтибар биреү, йыйылғандарҙың аралашып, һөйләшеп ултырыуына булышлыҡ итеү. Һәр ғаиләгә, һәр табынға индивидуаль рәүештә кәйеф-сафа төрҙәрен ҡулланыу, көйҙәрҙе лә, әйтер хәбәрҙе лә урынлы һәм мәғәнәле бирә белеү һәм башҡалар. Тамаданың программаһы буйынса ырғып-һикереп йөрөү, ул нимә ҡуша - шуны эшләү, уның ҡарамағындағы уйынсыҡтар хәленә ҡалыу уңышлы байрам түгел ул. Шулай уҡ тамада кемгә ҡасан һөйләргә икәнде хәл итергә, хатта һөйләргә теләмәгән кешене лә ирекһеҙләргә, көсләп бейетергә, уйнатырға тейеш түгел. Алып барыусының бурысы, асылда, ҡунаҡтарҙы нимәлер эшләтеүҙән алда, ниндәйҙер кимәлдә уларҙың күңелен арбау, сихырлау, әсир итеү. Былар барыһы ла телмәр формаһында, интеллект кимәлендә башҡарыла.\nМәҫәлән, туйға заказ алдығыҙ, ти. Әҙерлек нисек башлана? Һеҙҙең ниндәйҙер шарттарығыҙ, теләктәрегеҙ буламы?\nШәһит Хамматов: Мин янып барған заказдарға тотонмайым. Ашыҡ-бошоҡ, халыҡты белер-белмәҫ көйө барып нимәлер һөйләп тороу бәҫемде төшөрә тип уйлайым. Кәмендә ай, ай ярым алдан алынған заказға әҙерлек эшен хужалар һәм уларҙың ҡунаҡтары менән танышыуҙан башлайым. Фотоларына ҡарап, "Был кем, ҡайҙа эшләй, ниндәй шөғөлдәре бар, холҡо нисек, ғаилә хәле?" тигән һорауҙарҙы бирәм. Былар барыһы ла әлеге кешегә шул мәжлестә комфортлы һәм күңелле булһын, уның кәйефен ҡырыр, хәтерен ҡалдырыр нескәлектәр килеп сыҡмаһын өсөн эшләнә.\nСветлана Сөләймәнова: Ғәҙәттә, заказ менән килеүселәрҙең үҙ сценарийҙары булмай. Улар сараларына ҡағылышлы йолаларҙы ла артыҡ белмәй. Тимәк, был эштәрҙең барыһын да һин тәҡдим итәһең. Туйҙарға, мәҫәлән, мин милли йолаларҙы индереү яҡлы һәм шул тәҡдимемде хужалар ҡабул итерлек итеп кенә бирергә тырышам. Йәштәр менән айырым, ата-әсәләре менән айырым һөйләшәм, һәр береһенең уй-теләген ишетергә, ике быуын вәкилдәренә лә ярарға кәрәк.\nБөгөн тамада булып йөрөүсе артистар, алып барыусылар, нәфис һүҙ оҫталары етерлек, һәр икенсе йырсы был ролде башҡара, тигәндәй. Ҡарап торһаң, теле лә шыма, йырлай ҙа, уйната ла, көлдөрә лә кеүек, әммә ҡунаҡтар аҙаҡтан йыш ҡына ҡәнәғәтһеҙлеген ишеттерә. Нимәнән ризаһыҙлыҡ белдерергә мөмкиндәр, нисек уйлайһығыҙ?\nШәһит Хамматов: Әгәр ҡунаҡтар байрамдан ҡәнәғәт ҡалманы икән, бында ике яҡтың да хатаһы бар: хужаларҙыҡы ла, тамаданыҡы ла. Эйе, бөгөн тамадаларҙың программалары ла төрлө, стилдәре һәм башҡалары һәр береһенеке үҙенсә. Шул уҡ ваҡытта уларҙың уртаҡ яҡтары ла күп. Күптәр байрамды шоу формаһында үткәрергә, ҡунаҡтарҙы ниндәйҙер көсөргәнештә, кәйефтә тоторға тырыша. Мәҫәлән, йәштәр туйҙы ят көйҙәр, ят бейеүҙәр, ят йолалар менән Европаса ойошторған, ти. Ә унда, әйтәйек, Әбйәлил районынан ололар килгән. Әлбиттә, улар был сарала толҡа тапмаясаҡ, әлбиттә, күңелдәре булмаясаҡ. Йә булмаһа тамада туйҙа ҡунаҡтарға ашарға ла бирмәйенсә һөйләй ҙә һөйләй. Ә ҡунаҡтар кемдер һөйләп торғанда ашап ултырырға ҡыймай. Шулайтып, аш һыуынып бөтә, артыҡ көслө музыканан, ҡысҡырған алып барыусынан һәм байрамдың үтә ҡыҙыу темпынан ҡунаҡтар арып бөтә, улар бер-береһе менән аралаша-таныша ла алмай ҡәнәғәтһеҙ ҡайтып китә.\nСветлана Сөләймәнова: Ҡунаҡтарҙың ризаһыҙлығы алып барыусыларҙың һыйлаусы, тост күтәртеүсе роленә инеп китеүенән дә булырға мөмкин. Был осраҡта тамада хатта ҡотлауҙы, телмәр тотоуҙы ла минутлап бүлеп ҡуя. Бөтөн мәжлес тамада өйөрөлмәгендә өйөрөлөп, уныңса ғына булып, тын алғыһыҙ шәплектә һәм шау-шыуҙа үтә лә китә. Былай ҙа эшләп ҡайтырға була. Хужалар улар байрам барышында быны төшөнөп етә алмай, ә аҙаҡтан яйлап уйлап, баштарынан үткәреп, ризаһыҙлыҡтарын әйтә лә - һуң инде, туй үткән, аҡсаһы түләнгән. Шунлыҡтан, бөтөн ойоштороу мәсьәләләрен алдан ныҡлап уйлап, ҡат-ҡат тикшереп һәм кәңәшләшеп, һәр ваҡ мәсьәләне тәфсирләп, ваҡыт менән бүлеп ҡарап, килешергә кәрәк. Тамадаларҙың яуапһыҙлығы ул хужаларҙың моңһоҙлоғонан, иғтибарһыҙлығынан килә. Талаптың юғары булыуы йәки заказсыларҙың кимәле беренсе һөйләшеүҙә үк беленә.\nМәжлес мәжлес бит инде, табын артында күңел асҡан халыҡ менән төрлө хәлдәр ҙә сығып ҡуя. Шундай "сетерекле" ситуацияларҙа ни эшләй алып барыусы?\nСветлана Сөләймәнова: Минең мәжлес-туйҙарҙан илап ҡайтҡан саҡтарым да аҙ түгел. Бая үрҙә әйткәнсә, беҙҙә алып барыусыны хеҙмәтләндереүсе итеп кенә күрәләр, тигәндән, эсеп иҫереп алғандарҙың әҙәпһеҙ ҡылыҡтары ла булып ҡуя. Ғәҙәттә, эш шарттарын һөйләшкәндә-килешкәндә үк мин "миңә берәү ҙә килеп ҡағылмай, мин бергә бейемәйем, һыйланмайым, минең менән шәхси һөйләшеүҙәр юҡ, мине тартҡылау, ирекһеҙләү тыйыла" тигән талаптарымды ҡуям. Әммә, үкенескә ҡаршы, эскеһеҙ байрамдарға ҡарағанда эске менән булғандары күберәк һәм алып барыусыны ҡосаҡлап үбергә теләгәндәр ҙә аҙ түгел. Шулай ҙа, ошо тәңгәлдә билдәләп үтәйем, һуңғы йылдарҙа эскеле байрамдарҙа ла халыҡтың спиртлы эсемлектәргә артыҡ һалышмауы, күптәрҙең исем өсөн генә тотоуы ла күҙгә ташлана. Йәғни, эскелек мәжлестең үҙәге түгел, тип әйтергә теләйем.\nСетерекле хәлдәр сыҡҡанда, бында хужалар барлығын да онотмайыҡ. Мин бит бары байрамды алып барыусы ғына, ә уның тәртибе, хәүефһеҙлеге һәм ҡунаҡтарҙың мәҙәни кимәле өсөн улар яуаплы.\nШәһит Хамматов: Мәҫәлән, нисәлер рүмкәнән һуң бер апай үҙен бик тә бәхетле итеп тоя ла, был халәте тағы ла илһамлыраҡ булһын өсөн тамада менән вальс бейергә теләй. Йәки бер ҡоҙаға икенсеһе оҡшамай. Бер сәбәпһеҙ, оҡшамай һәм - вәссәләм! Һәм ул йоҙроҡтарын төйнәй... Ошоларға оҡшаш хәлдәрҙә алып барыусы бөтөн тел һәм актерлыҡ һәләтен ҡуллана инде, көсөргәнеш тыуҙырмаҫҡа, башҡалар иғтибарын йәлеп итмәҫкә, иткәндә лә быны юморға борорға һәм шул уҡ ваҡытта берәүҙе лә кәмһетмәй, үпкәләтмәй генә үткәреп ебәрергә. Төрлө хәлдәр тыуғаны бар, эйе, әммә әлегәсә барыһы ла яйлы ғына шымартыла торҙо. Йәғни, мин үҙ ролемде үтәй беләм.\nТуйҙар йоламы ул беҙҙә, әллә байраммы?\nСветлана Сөләймәнова: "Башҡорт халыҡ ижады"нда туй ул үҙе йола итеп бирелә, йәғни, айырым йоланың атамаһы "туй". Уның эсенә шул мәжлес тә, байрам да, туғанлашыу ҙа, килешеү ҙә инә. Борон туйға бер нисә көнгә һуҙылған һәм эҙмә-эҙлекле барған саралар теҙмәһе инһә, заманалар ағымында был йолалар иләнеп-таралып төшөп ҡалып бөткән. Бигерәк тә совет власы осоро беҙҙең яусылы, саҡырыусылы, ҡалымлы, мәһәрле, һандыҡлы, сымылдыҡлы туйҙарҙы башта "ҡыҙыл туй"ға, унан бөтөнләй аты-заты булмаған аҡ фаталы мәжлестәргә генә ҡалдырҙы. Һәм бына һуңғы йылдарҙа, халыҡтың үҙ асылына ҡайтыу дәүерендә, зыялылар туйҙарында милли йолаларҙы тергеҙә башланы. Быға туйҙарҙы алып барыусылар ҙа булышлыҡ итергә тейеш тип уйлайым. Миңә күберәк ауыл сығышлы булғандар йәки ауыл халҡы мөрәжәғәт итә һәм мин башлыса башҡорт туйҙарын ғына үткәрәм. Бөгөн күптәр йолалы туйҙы алға ҡуя һәм улар менән үҙ ерлегендә үтәлгән йолаларҙы барлап сығабыҙ. Дөйөм башҡорт йолаһы тип алынғандың һәр районда үҙ үтәлештәре булырға мөмкин бит. Быларҙы ла күҙ уңынан ысҡындырырға ярамай. Йомғаҡлап әйткәндә, туйҙың йоламы, әллә байраммы икәнен һәр заказ биреүсе үҙе хәл итә. Кемдәрҙер шунда уҡ йолаларға баҫым яһайыҡ, ти. Кемдәрҙер йола хаҡында бөтөнләй белмәй. Был тәңгәлдә мин үҙемдең тәҡдимдәремде индерәм һәм әлегә тиклем берәүҙең дә йолаларҙан баш тартҡаны булманы. Беҙҙең халыҡтың күңеленә һалынған бит инде ул йолалы, ғәҙәтле булыу. Хыялым, киләсәктә туйҙарҙы уйлап сығарылған йәки ябайлаштырылған, ҡулайлаштырылған йолаларҙан арындырып, тап тәғәйенләнеше буйынса, тулы, дөрөҫ йолалар менән үткәреү.\nШәһит Хамматов: Халҡыбыҙҙың туйҙы кеше ғүмерендәге бер мөһим ваҡиға итеп ҡуйыуы үҙе үк уның йола икәнен асыҡлай. Бында хатта бәхәсләшеп тә булмай. Кешеләр бит үлеп-батып булһа ла балаларына туй үткәрергә тырыша. Туйһыҙ өйләнешеүҙе өнәмәй. Тимәк, был йәмғиәттең йола булып формалашҡан ҡануны. Байрам тигән төшөнсә һуңғы быуатта барлыҡҡа килгән нәмә. Мәҫәлән, Май байрамы, Октябрь байрамы кеүек. Ә туй, никах кеүектәр улар йәшәйеш, көнкүреш йолалары. Тәртип буйынса был йолалар (һәм башлыса барыһы ла) аш-һыу мәжлесенән башҡа үтмәй. Күмәкләп күңел асыу, йыр-моң, уйын-көлкө ана шул байрам тантанаһын бирә лә инде. Бында эш нисек аталыуҙа түгел, ә шул бүленештәрҙе аңлап белеүҙә.\nТуйҙарҙа, юбилейҙарҙа йыш ҡына тел мәсьәләһе проблема булып ҡалҡып сыға. Мәҫәлән, йәштәр башҡортса, ололар русса аралаша алмай. Бигерәк тә ҡала ерендәге мәжлестәрҙә. Шул саҡ тамада руссаға күсә лә китә...\nСветлана Сөләймәнова: Мин башҡорт сараларын алып барам тип әйтеп үткәйнем. Тимәк, мине тик башҡортса һөйләшеүселәр генә саҡыра. Сценарий, программа һәм башҡалар барыһы ла башҡортса төҙөлә. Шулай булғас, кемдәрҙер аңламай тип телде боҙоп руссалап тормайым. Киреһенсә, шул башҡортса һөйләшә алмағандар ҙа тырышып-тырышып туған телдә һупалап маташа әле. Мин был мәсьәләне лә барыһы ла килешерлек итеп "Беҙ байрамды рәхәтләнеп аралашып, теләктәребеҙҙе әйтеп, йырлап, бейеп ҡайтыу өсөн туған телебеҙҙә үткәрәбеҙ", тип һаплап та ҡуям.\nШәһит Хамматов: Бындай байрамдарҙа тел ул төп бәйләнеш сараһы. Башҡортса булғанда ла, хатта ҡайһы урындарҙа руссаға күсеп китергә тура килгәндә лә, халыҡ үҙ туған телендә һөйләшергә, уның диалекттарын, ерлеккә хас тел үҙенсәлектәрен, тел айырмалығына бәйле ҡыҙыҡтарын һөйләргә лә ярата. Йыйылыштарҙағы һымаҡ, бер рус кешеһе булды икән, бер коллектив башҡортто ыҙалатып, русса һөйләткән кеүек хәл тыуҙырмаҫҡа, ә бына ошо тел ҡытыршылыҡтарын бөтөнләй тойҙормаҫҡа кәрәк мәжлестәрҙә. Быны ла алып барыусы оҫта итеп ойоштора ала.\nБашҡорт тайҙарында нимәләр артыҡ?\nСветлана Сөләймәнова: Был минең иң ауыртҡан еремә тейгән һорау. Иң йәнемде әрнеткән мәсьәлә. Бөгөнгө башҡорт туйҙарында сит ил йолаларынан урыҡ-һурыҡ урланған ғәҙәттәр артыҡ. Мәҫәлән, әллә ҡайҙан уйлап таптылар: ҡыҙҙы атаһы етәкләп алтарь янына алып сыға һәм кейәү ҡулына тапшыра. Кино ҡарап мауыҡҡан беҙҙең ҡыҙҙар, шундағы һымаҡ ҡыланғылары килә. Ярымасыҡ күлдәктәр! Кәләштең яурынбаштары, ярты күкрәге асыҡ булып ҡуя. Унан ул атаһы менән вальс әйләнә. Был да артыҡ ҡыланыу, минеңсә. Күренеп тора, атай кеше ҡыҙы менән тәүгә бейей, ул уңайһыҙлана, юҡ, уға шундай бурыс һалғандар. Ҡыҙыңдың биленән ҡосаҡлап бейеп йөрөү матур күренеш тә һәм беҙҙеңсә лә түгел. Һәр хәлдә, былар минең фекер. Унан, ҡыҙҙың туфлийынан эсемлек эсеү, сәскә ташлау, ҡыҙҙың ойоҡ бауына талашыу кеүек артыҡ ҡыланыштар ҙа осрай. Тағы ла үбешеү. Хужалар үҙҙәре үк алдан әйтеп ҡуя хатта "үбештермә инде" тип, йәштәр ҙә шулай ти. Бөтөн туған-тыумаса, ата-әсә балаларының ирен һурып үбешкәнен ҡарап ултырырға тейешме? Был "йола"нан туйсылар үҙҙәре үк биҙрәп тора. Ә уйһыҙ тамадалар уларҙы ирекһеҙләп, көсләп үбештерә лә үбештерә. Былар барыһы ла сит халыҡҡа эйәреү, үҙ ҡағиҙәләреңде белмәү, өйрәнмәүҙән киләлер.\nШәһит Хамматов: Христиан туйҙарының йолалары килеп инде беҙҙең туйҙарға. Һыу юлына барғанда бигерәк сама юғалтып ебәрәләр. Мәжүсиҙәрҙә борон туйҙы егет менән ҡыҙҙың түшәк бүлешеүенә алып килә торған йола итеп күрһәткәндәр һәм шул бәйләнешкә этәргес булған күренештәрҙе сағылдырғандар. Шуларға эйәреп, бөгөн беҙҙә кишер тағып йөрөһөндәрме, ҡатын-ҡыҙҙың эске кейемен кейеп алһындармы һәм башҡалар. Матур түгел генә түгел, ҡырағайлыҡ тип иҫәпләйем мин быларҙы.\nТағы ла мин туйҙарҙағы эскелеккә, бөтә нәмәне аҡсаға ҡороуға һәм уйындар уйнатыуға ҡаршымын. Эскелек темаһы былай ҙа аңлашылалыр, эскән мәжлестә йылы аралашыу, күңел менән ял итеү булмай, ә ҡотороуға тартым бер кисә килеп сыға. Программа нисек кенә бай, нисек кенә ҡиммәтле булмаһын, эскелек үҙекен итә һәм ҡунаҡтар шул тәмле һыйҙы ла, артистарҙы ла баһаламай.\nИкенсеһе - бөтә нәмәнең аҡсаға һатылыуы. Килен бейеүенә генә аҡса һалыуға ризамын. Ә башҡаларына аҡса түләү менән килешмәйем. Был, әйтерһең, туй түгел, ә аҡса эшләү сараһы. Өсөнсөһө иһә - уйындар. Ҡунаҡтарҙы көсләп сығарып, буяп-кейендереп, әллә ниндәй ҡыланыштар ҡыландырып, әҙәпһеҙ трюктар яһатып бөтәләр. Ошоларҙы ла оҡшатмайым, ҡунаҡтарҙың уңайһыҙланып ултырғанын да күрәм. Был да тамаданың грамотаһыҙ шоу яһарға тырышыу күренештәре. Туйҙа, юбилейҙарҙа кешеләр күберәк һүҙ менән аралашырға тейеш. Был бит бәйге йәки һабантуй түгел. Бында өҫтәл артындағы бәйләнеш-аралашыу мөһимерәк.\nТамаданан тамада айырыламы, асылда?\nСветлана Сөләймәнова: Мәжлес алып барыусы, туй алып барыусы ул байрам яһаусы ғына түгел, ә тәрбиәүи мәғлүмәт алып килеүсе лә, фәһемле төшөнсәләр биреүсе лә. Ул матурлыҡҡа, берҙәмлеккә, мәҙәнилеккә өндәүсе лә. Бына ошоларҙы нигеҙҙә тоторға тырышам. Кешеләр иң ҡәҙерле, хатта ғүмерҙәрендә бер генә була торған байрамдарына һине саҡырғандар икән - был яуаплылыҡты дәрәжәле күтәрә бел. Шулай тип уйлап, клиенттарымдың ышанысын аҡларға, уларға онотолмаҫ кисәләр яһарға тырышам. Һәм ниндәйҙер мәжлескә алып барыусы булып килеп баҫҡанда ла үҙемдең ир ҡатыны, өс бала әсәһе, журналист, ижад кешеһе булараҡ күренеп өлгөргәнлегемде лә онотмайым. Мин ошо статусыма торошло баһамды төшөрмәҫкә, намыҫымды тапамаҫҡа тейешмен дә.\nШәһит Хамматов: Бөтә эштә лә индивид булыуға ынтылыу зарур. Үҙ фекерең, үҙ талаптарың, үҙ ҡарашың һәм мөнәсәбәтең менән. Бының өсөн башты эшләтергә, ҡыйыулыҡҡа һәм фантазияға эйә булырға кәрәк. Алып барыусы булараҡ һин клиенттарға ниндәй яңы форма, башҡаларҙа ҡабатланмаған үҙенсәлектәр тәҡдим итә алаһың? Алып барыусы - ул шоу яһаусы түгел. Ул кешеләрҙе, хатта тәүгә күрешеп тороусы ете яттарҙы ла, аралаштыра ала торған сәнғәт һәләтенә эйә булыусы. Бына ошоларҙы төшөнгәндә һәм ҡуллана белгәндә, әлбиттә, тамада тамаданан айырыла.\nЯҙылған: 30.12.20 | Ҡаралған: 113


Медицина өлкәһендә яңы алымдар | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 121429\n23 ноября 2018 — 18:20 ГТРК «Башкортостан»\nЗамана ҡоролмалары ярҙамында күҙгә сыҡҡан аҡ таптан бөтөнләй ҡотолорға мөмкин. Табиптар әйтеүенсә, операциянан һуң пациенттарҙың күҙенә был тап тағы ла сығып йонсотмаясаҡ. Владимир Васильев тәүҙә бер күҙенә операция эшләтһә, хәҙер икенсеһен дауаларға килгән. Замана ҡоролмалары ярҙамында эшләнелгән лазер операцияһы тиҙ һәм бер ниндәй ауыртыуһыҙ башҡарыла. Күреү һәләте лә операциянан һуң күпкә яҡшыра. Кешенең күҙенә аҡ йә иһә һары төҫтәге тап сыҡһа, күҙҙәр насар күрә башлаясаҡ, ти табиптар. Шуға ла унан ваҡытында ҡотолоу зарур. Элек пациенттың күҙенән алынған тап ҡабаттан сығып йонсотһа, хәҙер иһә уны бөтөнләй икенсе алым менән башҡаралар. Өфө күҙ ауырыуҙары фәнни тикшеренеү институтында яңы техника ярҙамында бер көн эсендә ҡырҡтан ашыу операция үткәрелә. Бындай алым Рәсәйҙә быйыл ғинуар айында ҡулланыла башланған. Әйткәндәй, операция ваҡыты ни бары 10 минут тирәһе. Операциянан һуң пациенттар үҙҙәрен яҡшы тоя, 2-3 көндән һуң улар ҡайтып китә ала. Яңы алым менән операция йыл башынан ғына эшләнелә башлаһа ла, яҡшы һөҙөмтәләр бар, ти табиптар. Күҙҙәге тапты алыу өсөн, күбеһенсә, утыҙҙан алып илле-алтмыш йәштәге пациенттар мөрәжәғәт итә. Операциянан һуң, күҙҙәге тап башҡаса сығып йонсотмаясаҡ.


Кулиг — Башҡорт Википедияһы\nГорце ауылынта кулиг\nКулиг, Подкова-Лесьн, февраль 2010\nКулиг — егеүле ат саналарында сәфәр йөрөү. Кугиг ваҡытында бер нисә санаға егелгән ат ҡатнаша (процессия). Был Польшала карнавалдың һуңғы айында (Польшала "запуста" тип атала) үткәрелә торған күңел асыу сараһы. Был сарала музыка уйнай, йырҙар йырлайҙар һәм усаҡ янында күңел асалар. Кисен факел яҡтыһында саналарҙа йөрөйҙәр.\nXVI быуаттан XX быуат башына тиклем саналарҙа йөрөү тик магнаттар һәм урта дворяндар араһында ғына бик популяр күңел асыу сараһы булған. Улар араһында Польша бүленгәндән һуң патриотик ҡарашлы шәхестәр булған, кугигты ойоштороусылар бүленеүгә ҡаршы, поляк милли традицияларын тергеҙеү сиволы булараҡ берләшкәндәр. Саналар процессияһы башында Арлекин тип аталған башлыҡ булған. Уның бурысы — баҫып алыусыларға ҡаршы хәрби хәрәкәттәр башланған осраҡта дошманлашып йәшәгән поляк дворян ғаиләләрен бурләштереү маҡсатында маршрутты планлаштырыу булған. Ҡайһы саҡта санала сәфәр бер нисә көн дауам иткән ..\nКулигтың мәҙәни әһәмиәте лә бар, сәфәр барышында краковяк, мазурка , полонез, куявяк, оберек кеүек поляк халыҡ бейеүҙәре, шулай уҡ региональ полька һәм драбант бейеүҙәре башҡарыла. Шул уҡ ваҡытта танго, вальс кеүек сит бейеүҙәрҙен башҡарыу тыйыла, был кешегә сәфәрҙән ситләштереү менән янайҙар. Шулай уҡ фрак кейеп санаға ултырырға ярамай.\nХәҙерге ваҡытта трактор йәки автомобилгә трос, арҡан менән н бер нисә сана тағып йөрөүҙе лә кулиг тип атайҙар. Был күңел асыу сараһы уҡыусы балалар араһында киң таралған.Ғәмәлдә бының ысын кугил менән бәйләнеше юҡ тиәрлек.\n↑ Kulig jedzie! Zje, wypije i pojedzie! (27.01.2017).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Кулиг&oldid=875453 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:32 24 март 2019 үҙгәртелгән.


Башҡортостан шихандары тирәһендәге низағ киҫкенләшә\nУл «Башҡорт сода» компанияһының сеймал базаһы дүрт йыллыҡ ҡына ҡалыуы менән бәйле.\nПредприятие вәкилдәре сеймал базаһы итеп тик Торатауҙы күрә. Әммә Башҡортостан халҡы тәбиғәт ҡомартҡыһы булған изге тауҙы тәләфләүгә ҡаршы. 2013 йылдың апрелендә Рөстәм Хәмитов та Башҡортостан юлдаш телевидениеһына биргән интервьюһында Торатау буйынса үҙ ҡарашын белдергәйне. Мин республиканы етәкәләгән ваҡытта Торатауҙы бер кем дә эшкәртмәйәсәк, тине ул. Ҡаҙылма байлыҡтарҙы өйрәнеүсе белгестәр ҙә предприятие өсөн сеймалды башҡа ятҡылыҡтарҙан алып була тип иҫәпләй, улар үҙ фекерен төрлө геологик тикшереүҙәр менән иҫбатлай. Тик «Сода» компанияһы ғына дәлилдәр менән килешергә ашыҡмай. Башҡортостандың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡеүәтле предприятие сеймал өсөн альтернатив варианттарҙы эҙләргә тейеш тигән фекерҙә. Тәбиғәт ҡомартҡыһын эшкәртеү өсөн ҡануни нигеҙҙәр юҡ.\nСтәрлетамаҡ шихандары үҙенсәлекле геологик объект, уларҙың йәше миллиондарса йыл менән иҫәпләнә. Башҡорт халҡы борондан Торатауҙы изге урын тип иҫәпләгән. Әммә предприятие халыҡтың фекерен ишетергә теләмәй, уларҙы табыш ҡына ҡыҙыҡһындыра, ти белгестәр. «Сода» вәкилдәре иһә үҙҙәренең ҡарарын башҡаса иҫбатлай. Улар әйтеүенсә, республикала башҡа ошондай уҡ составлы ятҡылыҡтар юҡ. Ә сеймал етешмәүе меңдәрсә кешене эш менән тәьмин иткән предприятиеның ябылыуына килтерәсәк.


Туған тел - ӘҘИПТӘР - Мәүлит Ямалетдинов\nМәүлит Ямалетдинов (1947)\nМәүлит Ямалетдин (Мәүлит Байгилде улы Ямалетдинов) 1947 йылдың 5 февралендә Башҡортостандың Учалы районы Аһылай ауылында тыуа. 1964 — 1968 йылдарҙа Өфө музыка-педагогия училищеһында уҡый. Баймаҡ, Сибай ҡалаларында үҙ һөнәре буйынса эшләй, Иҫке Сибай, Учалы районының Уральск музыка мәктәптәрендә уҡыта, директор була.\nМәскәүҙә Юғары әҙәби курстарҙы тамамлағандан һуң, Учалылағы милли-ижтимағи ойошманы етәкләй. Учалы Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе, “Ватандаш” журналында баш мөхәррир урынбаҫары була. Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайы — Дәүләт йыйылышында эшләй (1997 — 2001). 2000 — 2003 йылдарҙа М. Ямалетдинов “Ағиҙел” журналында проза бүлеге мөдире вазифаһын башҡара. Хәҙерге ваҡытта Учалы Яҙыусылар ойошмаһының яуаплы сәркәтибе.\nМ. Ямалетдинов — тиҫтәгә яҡын шиғыр һәм проза китаптары авторы. Ул Учалы районының Муса Мортазин исемендәге премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, Алматыла уҙғарылған төрки илдәре шиғриәтенең II халыҡ-ара фестивале лауреаты.\n1983 йылдан Яҙыусылар союзы ағзаһы.\n“ШАҒИР ТИГӘН ИСЕМ КҮТӘРЕП...” Мәҡәләнең башына ҡуйылған был һүҙҙәр Мәүлит Ямалетдиновтың “Һаумы, зәңгәр һауа” тигән китабындағы һигеҙ юллыҡ шиғырынан алынды. Уны тулыһынса бында күсереү бик тә урынлы булыр. Ҡулдарымда китап... Рәшит Назар... Һәр бер юлы һала үлтереп! Ябай кеше шулай яҙалыр, тип Күҙ алдыма булмай килтереп. Уҡып сығып ҡабат һоҡландым да Үҙ-үҙемде ҡуйҙым бөтөрөп: “Һин дә йөрөйһөң бит эс бошороп, Шағир тигән исем күтәреп”. Кешенең кешелеклелегенә, талантына һоҡлана белеү ысын кешенең, ысын таланттың сифатылыр ул! Ә бит, ысынлап та, шағир тигән исемде күтәреү еңел түгел, бик ауыр. Батшаларға Мономах бүреге, Пушкин һүҙҙәре менән әйткәндә, ауыр икән, ләкин ул бүрек уларға ата-бабаһы нәҫеле буйынса кейҙерелгән йәки тәхеткә мендерелеп ултыртылған, ә шағир үҙенең “шиғриәт бүреген” ғүмере, таланты, ҡаны менән яулап, уны ғүмер буйы күтәреп йәшәргә мәжбүр. Ҡайсын Кулиевтың яратҡан һүҙе бар ине: “Үҙеңде шағирмын тип әйтеү, мин яҡшы кешемен тип әйтеү менән бер”. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, “мин шағирмын”, тип күкрәк һуғыусылар, “үҙеңде шағир итеп тоймай тороп, шиғыр яҙыу мөмкин түгел”, тип әйтеүселәр ҙә бар; хатта ҙур шағирға китабын, ҡурҡмайынса, автограф менән бүләк итергә баҙнат итеүселәрҙе белгәнем, ә ҙур шағирҙың бүләк итеүсегә ҡарата: “шағир түгел икән”, тип әйткәнен дә ишеткәнем бар. Әммә, иманым камил, Мәүлит Ямалетдинов хаҡында шундай һүҙ ишетеләсәк түгел. Беҙҙең танышыу, бер-беребеҙҙе күреп белмәйенсә, шиғырҙар аша булды. 1979 йылда яҙылған бер мәҡәләмдә шундай һүҙҙәр бар: “Мәҫәлән, һуңғы ваҡытта шиғырҙары аша бары ике кешенең исемен хәтерләйем: береһе Рауил Ниғмәтуллин, икенсеһе — Мәүлит Ямалетдинов. Ваҡытында шундай танышыу Рәшит Назаров менән булғайны. Бындайҙар — өмөтлө танышыу, ә икенсе төрлөләрҙе өмөтһөҙ танышыу тип атар инем — ундайҙар күңелгә әҫәрҙәре, ижадтары аша инмәйҙәр, ә үҙҙәре күҙеңә кереп баралар”. Мәүлит Ямалетдинов бергә аралашып йәшәгәндә лә күҙеңә кереп бармай, сөнки ысын таланттың тәбиғәте шундай икәнен үҙемдең йәшәү тәжрибәмдән сығып әйтә алам. Бынан байтаҡ йылдар элек уның исемен мәҡәләмдә әйтеп китеүем, миңә ҡалһа, үҙенә күрә фатиха биреүем булғандыр. Ҡайһы бер бәндәләр фатиханы нисек итеп бирергә өйрәтһәләр ҙә, үҙ ғүмеремдә байтаҡ йәштәргә фатиха бирҙем, ә быныһы өсөн, Мәүлит Ямалетдинов өсөн шатланып бөтә алмайым, сөнки ҡайһы берҙәре миңә шатлыҡ килтерә алманылар, үҙ сиратымда мин дә — һаман онота алмайым — Яма-летдиновтың бер үтенесен үтәп, уны шатландыра алманым, сөнки ул үтенес үҙемдең бик тә ҡыйырһытылған, йәнемде ҡайҙа ҡуйырға белмәй торған сағыма тура килгәйне. Күптән түгел, уның бер шатлығына туранан-тура ҡыҫылышым булмаһа ла шатландым — мине вокзалда осратып, янында торған ҡыҙына күрһәтеп былай тине: “Назар ағай, ҡыҙым университетҡа инде! Һуңғы имтиханда һеҙҙең “Ҡапҡалар” поэмаһы тура килде!” Күрәһегеҙ, шағир китабы һәм ижады тураһында яҙыуым тәнҡитсе ғалимдарса түгел, ә шиғыр яҙыусы булып ҡына фекер йөрөтөүем үҙенән-үҙе аңлашыла һәм эмоцияның өҫкә сығыуы ла бик тәбиғи, шуның өсөн дә Мәүлит Ямалетдиновтың шиғырҙарын уҡығас: “Ямалетдиновты уҡығыҙ! Ысын шағирҙар ниндәй булғанын, шиғырҙарҙа күңел нескәлеге һәм шағирлыҡ оҫталығы ниндәй булғанын белгегеҙ килһә, Ямалетдиновты уҡығыҙ!” — тип әйткем килә. Был саҡырыуҙан һуң китап тураһында яҙып торорға кәрәк тә түгел шикелле, әммә ни өсөн һоҡланыуымды иҫбат итмәһәм гонаһ булыр ине. Шулай ҙа башта Ямалетдиновтың бер үҙенсәлегенә туҡталыу кәрәктер. Быға тиклем ул үҙенең бөтә шиғырҙарын үҙенең тыуып-үҫкән Учалы районында йәшәп яҙҙы. Яҙыусы өсөн әҙәби мөхит, ижади аралашыу бик тә кәрәк тиҙәр. Ул мөхит, аралашыу беҙҙең өсөн, әлбиттә, Өфөлә көслөрәк, әммә ләкин талант һәр ерҙә лә үҙенең талантлылығын күрһәтә ала. Талант тыумыштан икән, тыумыштан инде. Рәссам булыу өсөн уҡыйҙар, артист булыу өсөн уҡыйҙар, — улай ғынамы, композитор балаһы — композитор, рәссам балаһы — рәссам, артист балаһы — артист, ә бит хатта Пушкин, Толстой кеүек даһиҙарҙың балаларынан, улар ни тиклем аҡыллы һәм үҙ һөнәрҙәрендә талантлы булмаһындар, шағирҙар йәки яҙыусылар сыҡмаған. Сөнки яҙыусы булыу өсөн уҡымайҙар. Дөрөҫ, Мәскәүҙә әҙәбиәт институты бар, әммә беҙҙең республиканан нисәмә тиҫтә шағирҙар, яҙыусылар институтта ла, уның юғары курстарында ла уҡыманы түгел, уҡыны, барыбер бер Рәми Ғарипов балҡып сыҡты, ә бит унда ниндәй мөхит, — ҙур-ҙур яҙыусылар, шағирҙар менән аралашыу, ижад өсөн, үҙеңде камиллаштырыу өсөн ниндәй шарттар, ә шулай ҙа үҙ кендегеңдән бейек һикереү мөмкин түгел. М. Ямалетдинов тураһында һүҙ барғанда был турала яҙыу юҡҡа түгел, сөнки нисек кенә булмаһын, шағир кеше Хоҙай биргәнде үҫтереүҙе башта үҙе ҡайғыртырға, йәғни үҙ алдына ғазапланырға тейеш. Мәүлит Ямалетдинов, юғарыла әйткәнемсә, ысын талант — ул талант, ысын шағир — ул шағир икәнлекте бөтә булмышы менән раҫланы. Уның Учалыла йәшәүе Ҡөрьән сүрәләрен беренсе булып шиғыр ритмына һалырға ла, боронғо Ҡытай шиғриәтенә мөрәжәғәт итергә лә, башҡорт шиғриәтендә беренсе булып робағиҙар яҙырға ла ҡамасауламаны. Робағиҙар яҙыуҙа беренселек мәсьәләһендә Ҡәҙим Аралбайҙы беренсе итеп ҡуйыуым өсөн, ғәҙәттәгесә, минең тәнҡиткә лайыҡ булыуым да юҡҡа түгел. Робағиҙар... Махсус һананым: Аралбайҙа — 117, Ямалетдиновта — 41. Әҙәбиәттә әҫәрҙең һан яғы бер нимә тураһында ла һөйләмәй. Ике шағирҙың да робағиҙары, минең ҡара-шымса, һәр береһе бер үк дәрәжәлә түгел (Ҡәҙим Аралбаевтың робағиҙарына һоҡланып үҙ фекеремде әйткәйнем инде), был да бик тәбиғи хәл, әммә Ямалетдиновтың робағиҙарынан бер нисә миҫал килтереү ҙә шағирҙың фекерләү дәрәжәһен һәм оҫталығын әйтеп бирә. Фани донъя берәүгә лә шәкәр түгел: Уй уйлата, һыҙлай йөрәк, һыҡтай күңел... Ер йөҙөндә кемгә еңел, тип һораһаң — Фекерләүҙән мәхрүм булған малға еңел. Был шиғри юлдарға һоҡланмай ҡарағыҙ! Бына тағы бер аҡыллылыҡ: Һәр әҙәмдең был донъяла өлөшө бар, Өлөшөнә төшә торған көмөшө бар. Тәпәндәге балға дегет төшмәүендә Ҡапҡастың да үҙенә күрә тейеше бар. Мәүлит Ямалетдиновтың ниндәй шәп шағир икәнен иҫбат итер өсөн, ғалимдарса фекерләү юлына баҫһаң, уның шиғырҙарына нигеҙләнеп, оҙаҡ-оҙаҡ анализ бирергә тура килер ине. Мин икенсе бер юлды һайланым: үҙем дә, оҙаҡ йылдар буйы байтаҡ шиғырҙар яҙған кеше булараҡ, шиғри хеҙмәттең — ижадтың аңлатып бөтөрә алмаған серҙәренә, шиғырҙың тыуыуына һәм уның нисек яҙылыуына бәйле нәмәләрҙе бер-ике миҫал аша аңлатырға тырышмаҡсы булам. 1993 йылдың йәйе ямғырлы булды. Ҡоролоҡ фажиғә килтергән шикелле, ямғыр ҙа күп яуһа, фажиғә килтерә икән — ҡырҙарҙа ашлыҡтың өлгөрмәй ҡалыуы ла бар бит. Ошо хәл миндә шиғыр яҙыу фекере уятты. Шиғырҙы бала саҡтағы, әсәй өйрәткән теләк рәүешендә (1921 йылғы аслыҡтан яңы ғына ҡотолған саҡ ине) — “Ямғырҡайым яу-яу, илгә аслыҡ килмәһен, астан кеше үлмәһен” менән башлап, бөгөнгө теләгем: “Ямғырҡайым, яума, яума, илгә аслыҡ килмәһен” кеүек фекер менән тамамларға тейеш инем. Шиғыр сыҡманы, сөнки шиғырҙың елеге тип әйтергәме, икенсе төрлө әйткәндә тейешле поэтик образы, шиғырҙың һыны табылманы. Ә бына Мәүлит Ямалетдинов тапҡан: шиғыр “Ҡара болот килә яуа, килә яуа” тип атала. Инде бөгөн туҡтар тиһәң, йәнә яуа, Бер ай буйы ямғыр түгел — бәлә яуа. Ҡояш нурын һағынмаған зат ҡалманы, Ҡара болот килә яуа, килә яуа. Башы табылғас, әлбиттә, шиғырҙы дауам итеү ауыр түгел, әммә нисек дауам итәһең дә, нисек тамамлайһың бит. Һәр хәлдә шиғырҙың дауамы ла, һуңғыһы ла Мәүлитсә, ысын шағирҙарса: Ямғыр һирәк яуһа ғына ергә дауа, Һағындырҙы ҡояш менән зәңгәр һауа. Бер толҡа юҡ. Күңел бойоҡ. Өҫтәүенә Ҡара болот килә яуа, килә яуа. Үҙҙәрен шағир тип иҫәпләп йөрөткәндәр: “Тапҡан һоҡланыр нәмә, нимәһе бар?” — тип әйтеүҙәре мөмкин, ә бит мәсьәлә бында шиғырҙарҙы минең яҙа алыу-алмау тураһында бармай, ә шағир ҡайһы берәүҙәр кеүек, күктә йөҙмәй, күктәге зәңгәр, бөҙрә томандар араһында ҡояш нурын эсеп йөрөмәй, уны ерҙәге кеше яҙмышына туранан-тура бәйле нимәләр борсой, тулҡынландыра. (Шулай ҙа шиғырҙың бер юлына ҡарата ризаһыҙлығым бар: шағир ямғырҙың һирәк яу-ыуын ғына дауа итеп күрә. Туҡайҙы хәтерләтһә лә, “Ваҡытында яуған ямғыр ергә дауа” тигәндә урынлы булыр ине, тип әйтке килә.) “Сыйырсыҡтар” тигән шиғыр тураһында бер-ике һүҙ. Бер ҡараһаң, сыйырсыҡтың ҡар иреп бөтмәҫ борон уҡ килеүе лә, беҙ яһап ҡуйған ояларға баҫып һайрауы ла, бала сығарыуы, осороуы ла ябай һәм тәбиғи. Унан һуң ҡайһы шағир ғына сыйырсыҡ тураһында йә уны ҡатнаштырып шиғыр яҙмаған, ә бына Мәүлит Ямалетдиновтың сыйырсыҡтары башҡа шағирҙарҙың сыйырсыҡтарына ҡарағанда бөтөнләй яңы сифатта шиғриәткә осоп инә. Шағир уларҙың һайрауҙарын башҡалар тоя алмаған тойғолар менән тоя, беҙ ишетә белмәгән тауыштар менән эш итә. Бына ул бер ят былбылдың Моңон ҡоя. Тора торғас, ҡолон булып Кешнәп ҡуя. Тора торғас сыйырсығым Ҡанат ҡағып, Ҡатын булып илай башлай — Был ни тағы? Ул, моғайын, ҡалған ҡоштоң Иҫтәрендә, Осҡан саҡта Афғанстан Өҫтәрендә: Уландары ҡанлы яуҙа Ҡорбан булған Әсәләрҙең илауларын Отоп алған... Ижадтағы табыш, асыш тураһында күп ҡабатлағаным бар. Был асыҡ ишекте асып инеү менән берҙер, сөнки табышһыҙ ысын шағир юҡ һәм бына Мәүлит Ямалетдинов тапҡан бит — һоҡланмай ҡара уға! Улай ғынамы — шиғырҙың һуңғы юлдарына иғтибар итәйек: Илай-илай сыйырсыҡтар Һайрағанда Һабан көйлә! Кем ул ҡылыс Ҡайрай унда? Бер ҡарағанда бары тик сыйырсыҡ һайрауы, ә һөҙөмтәлә ниндәй ҙур дөйөмләштереү! Сыйырсыҡ һайрауын шулай тойоу, шулай ишетә белеү ҡайҙан килә? Шағирҙың тәбиғәтенән, кешенең Хоҙай биргән тәбиғәтенән. Мәүлит Ямалетдинов музыкаль кеше. Балаларға музыка уҡытты һәм уның шиғырҙы тойоуында, уларҙың яҙылышында ла музыка бар, моң бар, тойғо бар, хис бар. Ҡоро аҡыл һатыу юҡ. Мәҡәләм оҙон булмаҡсы ине лә, башҡаса дауам итеүҙе кәрәк тапмайым. Мәҫәлән: Башҡорт булыуыңдан ни мәғәнә бар Балаларың башҡорт булмағас, — тип тамамланған шиғырҙы тулыһынса бында күсереүҙән ни мәғәнә, шиғырҙың үҙен уҡырға кәрәк, шулай уҡ “Серһеҙ кеше — төпһөҙ силәк төҫлө” тип шиғыр башлана икән, уны уҡымай ҡалырға мөмкинме һуң? Мәүлит Ямалетдинов “елдәре лә ябай булмаған, елдәре лә ҡурай уйнаған” ерҙә йәшәй. Ошо ере, моңо, булмышы, таланты менән ул башҡорт шиғриәтенең тәбиғи, кешелекле, ләкин тәрән ябайлыҡ менән һуғарылған, хисле, тойғоло кеше булып кеше күңеленә инә һәм башҡорт шиғриәтенең яңы ағымына килеп ҡушыла. Күп йылдар буйына “йөрөк аҡылы” менән түгел, “аҡыл аҡылы” менән (был һүҙҙәр урыҫ шағиры Феттыҡы) яҙылған шиғырҙар хөкөм һөрҙө, ундай шиғырҙар эталон итеп алынды һәм “аҡыллы” шағирҙарға “аҡыллы” шиғырҙар менән оҡшарға тырышыу китте. Был төркөмдән, ағымдан үҙенең аҡыллы, әммә тәрән хисле, йөрәк яныулы шиғырҙары менән үҙ ваҡытында Рәми Ғарипов айырылып сыҡты һәм уның тәьҫирендә йәшәгән көслө төркөм хасил булды. Шул төркөмгә Мәүлит Ямалетдинов та килеп инде һәм башҡорт шиғриәтенең киләсәген шул төркөмдә күрәм. Китапты уҡып сыҡҡас, йәйелеп китеп яҙырмын да мәҡәләм бик ҙур булып сығыр һымаҡ ине. Һәр бер шиғырға һоҡлана китһәм, һоҡланыуҙарымдың, бәлки, ҡәҙере китер тинем, шуның өсөн дә уларҙы уҡыусыларҙың үҙҙәренә ҡалдырам. (Назар Нәжми) 1999 й.


Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш төбәгенә туристарҙы йәлеп итеү мөмкинлектәре\nҠыйғы районында йәшәүсе Илдус Ҡужин төбәктең хозур тәбиғәтенән ярайһы ғына килем алып була, тип иҫәпләй. 23 йәшлек йүнсел эшҡыуарлыҡты ябай ике катамарандан башлай. Әй йылғаһы буйлап йөҙөүҙе яйға һалғас, ул тәүгеләрҙән булып төбәктә туристик база төҙөүгә ирешә. Ә инде быйыл ҡыш тау-саңғыһы комплексы асыуҙы планлаштыра.\nЯмғыр яуыуға ҡарамаҫтан, эш бер минутҡа ла тынмай. Эшселәр мунса төҙөй. Эҫе пар туристарҙы күпләп йәлеп итеүҙең бер шарты. Ә инде Әй йылғаһы буйлап катамарандарҙа йөҙөү ял итеүселәргә кинәнес биргән төп йүнәлештәрҙең береһе. Сөнки был Ҡыйғы районында үҫешкән спорт төрҙәренән һанала. Йылға ағымы ла әллә ни көслө түгел, тәбиғәте лә хозур. Күңелле ял сәғәттәре өсөн туристик базала барлыҡ уңайлы шарттар тыуҙырылған.\nЯл итеүселәргә һауа торошоноң болоҡһоп тороуы ла кәртә була алмай, күрәһең. Күрше төбәктән килгән бер төркөм йәштәр шешлек бешерә. Илдар Хановтың ял үҙәгенә тәүге килеүе түгел.\nЯбай ҡыҙыҡһыныуҙан башланған шөғөл 23 йәшлек Илдус Ҡужин ике катамаран һатып алып дуҫтары менән бергә йылғала йөҙә. Кәмәләрҙе ҡуртымға ла биргән. Эше алға киткәс, егет төбәктең ташландыҡ алма баҡсаһын милеккә алыуға ирешә. Ике йыл эсендә туристар өсөн ике йорт күтәргән, тағы өсәүһе төҙөлөү өҫтөндә.\nТуристик база үҙәгендә төп иғтибарҙы карапты хәтерләткән йорт йәлеп итә. Әлеге ваҡытта ул алтмыш процентҡаса әҙер. Туристарҙың ялын күңелле һәм файҙалы ойоштороу өсөн карап тирәләй бассейн төҙөү ҡаралған. Әле башланғысҡа нигеҙ һалынған да инде. Көн бер аҙ яҡшырғас, төҙөкләндереү эштәре дауам итәсәк.\nКараптың эсе үҙенсәлекле бер дизайнға нигеҙләнеп эшләнәсәк. Барыһы ла уйланылған. Мәҫәлән, тышта буласаҡ бассейн һыуын күҙ уңында тотоп түшәм асыҡ күк төҫтән һайланылған. Төрлө мәжлестәр уҙғарыу өсөн тәғәйенләнгән карапта, әлбиттә, семәрле көнкүреш әйберҙәре лә урынлаштырыласаҡ. Киләсәккә пландар бының менән сикләнмәй, ти база етәксеһе Илдус Ҡужин.\nТимәк, барыһы ла алда. Туристар өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған, базаның йыл әйләнәһенә эшләйәсәгенә әле үк нигеҙ һалынған. Хыялдарҙы бойомға ашырырға ғына ҡала. Ул да булһа Башҡортостандың төньяҡ-көнсығыш төбәгендә лә ял итерлек урын бар икәнлеген иҫбатлау.


БАЛАНАН БАТША ЯҺАНЫҠ...\n9 Август 2019, 16:45\nПәйғәмбәребеҙ: “Ахырзаман алдында ҡатын-ҡыҙ үҙ хужаһын тыуҙырыр”,—тигән. Шулай уҡ халыҡ араһында: “Ахырзаман етһә, ата-әсә балаһына ҡол булыр”,—тигән хәбәр ҙә йөрөй. Ысынлап та, ҡиәмәт ғәләмәттәрен күрә башланыҡмы?\nБеҙ бала саҡта өйөбөҙҙән ҡунаҡ өҙөлмәне. Ул заманда ҡар ҙа иртә ята ине. Октябрь-ноябрь тирәләрендә һуғым һуялар ҙа яҙ сыҡҡансы әйҙә саҡырышалар. Хәҙер ҡары ла Яңы йыл байрамы еткәнен көтөп кенә яуа, һуғым да һуң һуйыла йә бөтөнләй булмай, ҡунаҡ булып, өй беренсә йөрөүселәр ҙә һирәгәйҙе... Юҡ, һүҙем һуғым ашы тураһында түгел, ә мәжлес һәм уның ҡунаҡтары хаҡында...\nАта-әсәйем ҡунаҡ саҡырһа алдан уҡ беҙҙе, балаларҙы, тыйып ҡуя ине: ҡунаҡ йыйылған түр яҡҡа үтмәҫкә, сыҡмаҫҡа, йөрөмәҫкә. Тыңлай инек. Әммә бәләкәстәр ҡыҙыҡһыныусан бит инде. Бүлмә стенаһындағы бер ек аша алмашлап-алмашлап ҡунаҡтарҙы күҙәтеп ала инек. Шул саҡ мәжлес барған ер бер мөғжизә утрауылай тойола торғайны.\nАшарға һораһаҡ, алғы өйҙә айырым һыйланылар. Ололар табыны янына бөтөнләй яҡынламаныҡ. Ә ата-әсәйебеҙ башҡаларға ҡунаҡҡа барһа, өйҙә ҡалабыҙ. Күршеләр менән бер йортҡа ашҡа барһалар, уларҙың балалары беҙгә инә. Өлкәндәр ҡайтҡансы шаярып, йәшенмәк йә башҡаһын уйнайбыҙ, бәләкәсерәктәр йоҡлап та китә ине.\nӘ хәҙерге замана балалары нисек? Һәр ҡунаҡҡа эйәреп йөрөй, өлкәндәргә тип кенә иҫәпләнгән урынды баҫып алып тигәндәй түрҙән урын биләй. Үҙ ата-әсәһе тыймаған баланы тыйып та булмай. Ололар ултырған диван буйлап йә ул яҡҡа, йә был яҡҡа йүгерешәләр. 4-5 йәшлектәренә бәләкәй тип ҡарарға була әле, әммә табын артында 14-15, хатта 17 йәшлектәр ҙә осрап ҡуя. Буй еткән балалар бит өйҙә яңғыҙ ҙа ҡала ала, ниңә уны эйәртеп алып йөрөргә һуң? Аңлашылмай.\nПәйғәмбәребеҙ: “Ахырзаман алдында ҡатын-ҡыҙ үҙ хужаһын тыуҙырыр”,—тигән. Шулай уҡ халыҡ араһында: “Ахырзаман етһә, ата-әсә балаһына ҡол булыр”,—тигән хәбәр ҙә йөрөй. Ысынлап та, ҡиәмәт ғәләмәттәрен күрә башланыҡмы? Балалар алдына түшәлеп ятырға ла әҙер түгелме хәҙерге ата-әсәләр? Нимә кәрәк алып бирәләр, табалар, ул мыжымаһын, иламаһын өсөн бар шарттар тыуҙыралар.\nБыл йәһәттән психолог Ғәлиә Салихованың фекере шундай: “Элек-электән ғаиләлә ата-әсәй абруйы көслө булған, табынға ултырғанда ла атай беренсе булып икмәккә үрелгән, шунан һуң ғына балалар аҙыҡҡа тотонған, әсәйҙең күҙ ҡарашынан нимә ярай-ярамай икәнлеген белеп торғандар. Хәҙерге ваҡытта күп кенә ғаиләләрҙә бала культын күҙәтергә була. Иң тәмле ризыҡ, иң ҙур киҫәк балаға, иң түрҙәге урын да—уныҡы! Баланың теләгәне закон рәүешендә ҡабул ителеп, шунда уҡ үтәлергә йүнәлтелә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был үҙ осрағында баланың эгоист, әҙергә-бәҙер генә йәшәргә яратыусы, инфантиль кеше булып үҫеп етеүенә булышлыҡ итә. Пәйғәмбәребеҙ Мөхәммәт: “Ата-әсәнең балаһына ҡалдырған иң ҙур мираҫы—күркәм тәрбиә”,—тигән. Тәрбиәне баланың рухи һәм әхлаҡи яҡтарын үҫтермәйсә, уның каприздарын үтәүгә генә ҡайтарып ҡалдырыу—ҙур хаталарҙың береһе!”\nПсихологтың фекере менән тулыһынса килешергә мөмкиндер, тибеҙ. Ә һеҙ ниндәй уй-ҡарашта?\nТүбәндә Фирүзә Абдуллинаның шиғырынан өҙөк тәҡдим итәбеҙ:\n...Ҡунаҡ килһә, бала түрҙә,\nТәртип тә юҡ, әҙәп тә юҡ,\nХөрмәт тә юҡ олоға.\nБатша яһаныҡ баланы,\nХеҙмәтсе хәлендә ҡалдыҡ,\nҠартлыҡ килгәс, ярай ҙа һуң\nБалалар, түргә ултыртып,


БДМУ клиникаһында яңы алым ярҙамында беренсе операция\nБашҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында ҡан тамырҙары төйөрсөктәренә яңы алым ярҙамында беренсегә операция эшләнде. Был саранан хәбәрсебеҙ Гүзәл Ишкинина ла ситтә ҡалманы. Туғыҙынсы тиҫтәһен ҡыуып барған Рәмис Сәйҙәшевтың һул аяғына яңы алым ярҙамында операция эшләнә. Пациент...\nРәсәй оборона министрлығы “Авангард” ракета комплексын һынап ҡараны. Ракетаны һауаны осорғанды рәсәй президенты Владимир путин да күҙәтте. Израиль хәрби-һауа көстәре Дамаск биләмәһен утҡа тотҡан. Сүриәнән өс хәрби яраланған. Сүриәнеңһауа һөжүменән һаҡланыу көстәре Ливан биләмәһенән осоролған...\nКарьер сәбәпле карьераңдан ҡолаҡ ҡаҡма\nБаймаҡ районында законһыҙ карьерҙарҙа ай ярым эсендә генә миллиондарса һумлыҡ ҡанун боҙоуҙар асыҡланған. Республика етәксеһенең был өлкәлә тәртип урынлаштырыу тураһындағы ҡарарын урындағы халыҡ хуплап ҡабул итә. Сөнки аҡсалар урындағы ҡаҙнаға инмәй, ылау-ылау булып Мәскәү, Санкт-...\nБөгөн Рәсәй Ҡотҡарыусылары һөнәри байрамын билдәләй\nҠотҡарыусы - белем һәм тәжрибә, ҡыйыулыҡ һәм батырлыҡ талап иткән, ер йөҙөндәге иң ауыр, хәүефле һәм изге һөнәрҙәрҙең береһе. Ҡотҡарыусыларға көн һайын тиерлек үҙ ғүмерен ҡурҡыныс аҫтына ҡуйырға һәм билдәһеҙ кешеләрҙең ғүмерен ҡотҡарырға тура килә. Улар тәүлек әйләнәһенә уяулыҡты юғалтмай....\nАлыҫ юлға сыҡмау хәйерлерәк\nБөгөн республикала һауа торошо насарайҙы. Иртәнән үк көслө ҡар яуып юлдарға һырынтылар ятты. Ошо сәбәпле бихисап авариялар теркәлде. Елдең тиҙлеге секундына 15-20 метрға етә. Иртәгә лә көслө ҡар яуыуы, буран сығыуы көтөлә. Синоптиктар юлдарҙа боҙлауыҡ булыуы хаҡында иҫкәртә.\n«Красное и белое» кибеттәренең эшмәкәрлеге ҡатмарлы хәлдә ҡалған\n«Красное и белое» кибеттәренең эшмәкәрлеге ҡатмарлы хәлдә ҡалған. Был алкомаркеттар селтәренең Силәбеләге төп складтары һәм офистары ла,башҡа төбәктәрҙәге офистары ла эшләмәй. Уларҙа тентеүҙәр һәм документтарҙы алыу бара. Көс структуралары был селтәрҙә рейдтарҙы кисә башлағайны,тип хәбәр итә «...\nДаны донъяға таралған оҫта\nЕйәнсура районы Яңыбай ауылында йәшәүсе Фуат Ҡужахмәтовтың даны Башҡортостан, Рәсәйҙә генә түгел, сит илдәрҙә лә таралған. Яңыраҡ халыҡ-ара варгансылар ойошмаһы ағзаһы Лео Тадагава ла Башҡортостан ерендә булып, ҡумыҙ эшләү оҫтаһы менән яҡындан танышып ҡайтҡан. Фуат Ҡужахмәтовтың ҡумыҙҙары менән...\nРеспубика башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров бер төркөм хеҙмәт алдынғыларына Рәсәй һәм Башҡортостандың дәүләт наградаларын тапшырҙы. Төҙөүселәр һәм уйлап табыусылар, инженерҙар һәм табиптар, уҡытыусылар һәм фән эшмәкәрҙәре. Бүләкләнеүселәр исемлегендә алты тиҫтәнән ашыу кеше. Бөгөн һеҙҙең...\nРәсәй президенты Владимир Путин Башҡортостандан 15 йәшлек Арыҫлан Ҡәйепҡоловтың яңы йыл теләген үтәне. Ил етәксеһе ауырыған балаға президент самолеты буйлап экскурсия ойошторҙо. Президент самолеты тураһында видеоролик төшөрөргә хыялланған малай Мәскәүгә әсәһе менән килгәйне. Минең хыялым тормошҡа...\nСицилияла Этна вулканы уянған. Шуға властар урындағы Катания аэропорты эшмәкәрлеген туҡтатырға мәжбүр булған. Унда 130 ер тетрәүе теркәлгән. Иң көслөһөнөң магнитудаһы 4 баллға барып етә. Бур болан. Америкала Санта-Клаустың ярҙамсыһы Рудольф исемле боландың битлеген кейгән ҡатын енәйәт эше ҡылған...


«Ижадҡа ылығыусылар булғанда йәшәйбеҙ әле, йәмәғәт, йәшәйбеҙ!»\n29 Март 2019, 12:12\nСибай ҡалаһының «Ирәндек» лицейында Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыуға арналған «Тапаҡов уҡыуҙары» үтте.«Рәшит ағай Солтангәрәевтың һөйләгәне хәтерҙә: «Студент саҡта төн уртаһында Өфөнөң ҡараңғы бер урамында тороп ҡалдым. Бер үҙем. Транспорт йөрөүҙән туҡтаған. Нисек тә ятаҡҡа ҡайтырға кәрәк бит. Нимә эшләргә? Шул мәл эргәмдән генә бер кеше үтеп барғанлығын абайлап ҡалдым. Башыма уй төштө: «Китап тотҡас быға һис һүҙһеҙ ышанырға була!». Эсемдән генә өмөтләнеп тегегә эйәреп киттем һәм бер аҙҙан ҡаланың үҙәк урамдарының береһенә килеп сыҡтыҡ. Бына бит китап, китаплы кеше нишләтә, һәр саҡ юғары, яҡты ергә сығара!» Был юлдарҙы мин юҡҡа ғына яҙманым. Сибай ҡалаһының «Ирәндек» лицейында «Тапаҡов уҡыуҙары» тип аталған төбәк ярышы үтте.\nСибай ҡалаһының «Ирәндек» лицейында Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыуға арналған «Тапаҡов уҡыуҙары» үтте.\n«Рәшит ағай Солтангәрәевтың һөйләгәне хәтерҙә: «Студент саҡта төн уртаһында Өфөнөң ҡараңғы бер урамында тороп ҡалдым. Бер үҙем. Транспорт йөрөүҙән туҡтаған. Нисек тә ятаҡҡа ҡайтырға кәрәк бит. Нимә эшләргә? Шул мәл эргәмдән генә бер кеше үтеп барғанлығын абайлап ҡалдым. Башыма уй төштө: «Китап тотҡас быға һис һүҙһеҙ ышанырға була!». Эсемдән генә өмөтләнеп тегегә эйәреп киттем һәм бер аҙҙан ҡаланың үҙәк урамдарының береһенә килеп сыҡтыҡ. Бына бит китап, китаплы кеше нишләтә, һәр саҡ юғары, яҡты ергә сығара!»\nБыл юлдарҙы мин юҡҡа ғына яҙманым. Сибай ҡалаһының «Ирәндек» лицейында «Тапаҡов уҡыуҙары» тип аталған төбәк ярышы үтте. Һүҙ ҙә юҡ, үтә лә күркәм, шаулап-гөрләп бик тә юғары кимәлдә уҙҙы. Коллектив ныҡ, ентекле, һәр мәлде урын-еренә еткереп әҙерләгән, уларға ысын күңелдән рәхмәтемде белдерәм. Ер аяғы ер башынан тиҫтәләгән уҡыусы, уларҙы оҙатып уҡытыусылары килеп еткән. Конкурсанттар поэзия, проза, драматургия, публицистика йүнәлешендә сәмләнеп ярышты, уҡытыусылар иһә әҙерләгән дәрес ҡулланмалары буйынса көс һынашты. ЮНЕСКО ҡурсаулығы аҫтында ике этапта (ситтән тороп һәм туранан-тура) үткән, арҙаҡлы ҡунаҡтар ҡатнашҡан, баһалаған ярыш оҙон көн буйы барҙы, еңеүселәр ҡатнашыусы сертификаты, китаптар, календарь менән бүләкләнде.\nБынан ярты йыл элек «Тапаҡов уҡыуҙары»ның положениеһы әҙерләнеп бөтөп рөхсәт алыу йәһәтенән ҡулыма килеп эләккәс «мине ҙурлау, ижадымды күтәрмәләү кәрәкмәй»ҙән һалдырып ҡырҡа ҡаршы килгәйнем дә сара үткәс, бында бит төп маҡсат балаларҙы интернеттан, смартфон, айфон, ноутбуктарҙан айырып китапҡа, ижадҡа йәлеп итеү икән дә баһа, тип ҡыуанып киттем. Шөкөр, китап, китаплы кеше барҙа, әҙәбиәткә, ижадҡа ылығыусылар булғанда йәшәйбеҙ әле, йәмәғәт, йәшәйбеҙ!»\nГәзит баҫмаға әҙерләнгәнсе әҙип социаль селтәрҙәге «Бәйләнештә»ге сәхифәһендә ошондай мәғлүмәтте яҙып, саранан фотолар ҡуйып та ҡуйҙы. Ҡалайтаһың, заманаһы шундай: барҙың, күрҙең, яҙҙың, ҡуйҙың, кеше уҡыны, мәғлүмәтле булды. Беҙгә, редакция хеҙмәткәрҙәренә еңеүселәр хаҡында яҙырға, Хәйҙәр Ниғәмәт улы туҡталмаған мәлдәрҙе генә аҡ ҡағыҙға теҙергә ҡалды.\nШулай итеп, Башҡортостан Республикаһының ойошторолоуына 100 йыл тулыуға арналған «Тапаҡов уҡыуҙары»ның ситтән тороп үткәрелгән инша һәм эссе конкурсында Баймаҡ, Йылайыр, Хәйбулла, Әбйәлил, Көйөргәҙе райондарынан, Сибайҙан 50-нән ашыу эш ҡаралған. «Ирәндек» лицейы директорының уҡытыу эштәре буйынса урынбаҫары Гөлнәзирә Батыр ҡыҙы билдәләүенсә, конкурсҡа ирекле темаға ла, Хәйҙәр Тапаҡовтың ижадына ла бәйле эштәр күп килгән. Тағы шуныһы маҡтауға лайыҡ: ижади конкурсҡа уҡыусылар, уҡытыусылар башҡорт һәм рус телдәрендәге яҙмаларын тәҡдим иткән. Башҡорт телендәге иншалар араһында Х.Тапаҡовтың «Бибинур ҡарсыҡ» әҫәре буйынса «Туған телем—әсә теле» иншаһын яҙған Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбенең 5-се класы уҡыусыһы Малик Валиевҡа 1-се урын бирелде. Алға китеп шуны әйтәм: тап ошо рухлы малай шиғырҙар конкурсында ла 1-се урынға өлгәште.Уҡыу алдынғыһы, ҡурайсы, ҡумыҙсы, боксер Маликты ярышҡа уҡытыусыһы Зи-лә Әлмөхәмәтова әҙерләгән. Зөбәржәт Моратшина, (Әбйәлил), Регина Насырова (11-се мәктәп), Әлиә Өмөтҡужина (Әбйәлил), Алина Йыһаншина (7-се мәктәп), Наҙгөл Солтановаларҙың (1-се мәктәп) иншалары призлы урындар яуланы. Башҡорт телендә иң яҡшы эссены Миләүшә Батталова (Р.Өмөтбаев исемендәге башҡорт лицейы) яҙған. Ләйсән Моратова (Әбйәлил), Азамат Малаев (11-се мәктәп), Айгүзәл Ураҡова (Йылайыр районы Һабыр мәктәбе) Эвелина Уралбаеваларҙың (Сибай гимназия-интернаты) эштәре лә юғары баһаланды. Рус телендә ижад итеүселәр араһында «Ирәндек» лицейы уҡыусыла- ры әүҙемлек күрһәткән. Әлбиттә, был тәңгәлдә Зарина Арслановаға етеүселәр булманы. Миңлегөл Ибраһимова, Айгөл Ҡадырова, Алина Янышева, Данил Ямантаев, 9-сы лицейҙан Александра Юринаның эсселары өлгөлө тип танылды. Әйткәндәй, Александра Юрина конкурсҡа эссенан тыш, үҙе ижад иткән драманы тәҡдим итеп, «Ирәндек» лицейының 10-сы класс уҡыусыһы Арина Нурмөхәмәтова менән әҫәренән өҙөк тә күрһәтте. Ҡыҙҙарҙың һәләттәре бар, афарин!\n«Тапаҡов уҡыуҙары» сиктәрендә уҡытыусылар, уҡыусылар «Театрҙың тылсымлы ҡеүәте» тип исемләнгән үҫмерҙәр өсөн заманса драматургия постановкаларына театрлаштырылған видеороликтар төшөрөп тә ярышты. «Ирәндек» лицейы уҡытыусылары Л.Ф.Ниязғолова, Г.Т.Ҡасимова, Әбйәлилдән Г.Р.Fәбитова, 7-се мәктәптән Ә.Ә.Ибраһимоваларҙың видеороликтары иң яҡшылары тип табылды. Балалар араһында Алмаз Әхмәтйәнов («Ирәндек» лицейы), Айгүзәл Уразбаева (1-се мәктәп) айырылып торҙо.\n«Дәрестә Тапаҡов һүҙе» номинацияһына уҡытыусылар Хәйҙәр Ниғәмәт улы ижады буйынса дәрес эшкәртмәләре тәҡдим итте. Әҙиптең «Эҙҙәр» эссеһы буйыса класс сәғәте эшкәртмәһе әҙерләгән «Ирәндек» лицейы уҡытыусыһы М.Ю.Черватюк еңеү яуланы. Шулай уҡ ошо уҡ белем усағы уҡытыусыһы М.М.Горстова, З.Х.Хөснуллина (Көйөргәҙе), Д.Ә.Әбдрәхманова (1-се мәктәп), З.З.Әлмөхәмәтова (Баймаҡ ҡалаһы), Л.И.Атанғолованың (Йылайыр районы) дәрес эшкәртмәләре уңышлылар иҫәбенә индерелде.\nУҡыусылар, студенттар Хәйҙәр Тапаҡовтың ижады буйынса тикшеренеү эштәре лә башҡарған. Өлкәндәр араһында БДУ-ның Сибай институты студенты Рүзилә Fәбитова еңеү яулаһа, уҡыусылар араһында «Ирәндек» лицейынан Әминә Әхмәтйәнованың эше иң яҡшыһы булараҡ билдәләнде. «Ирәндек» лицейынан Фәдис Ҡасимовтың «Тоҙло прәниктар» әҫәре буйынса тикшеренеү эше маҡтауға лайыҡ.\n«Шиғыр һөйләүселәр» конкурсында балалар үҙҙәре ижад иткән шиғырҙарҙы ятлап ярышты. Үрҙә әйтеүебеҙсә, Баймаҡ ҡалаһының 2-се мәктәбенең 5-се класс уҡыусыһы Малик Вәлиев «Мин башҡорт балаһы» тигән шиғырын яттан һөйләп, музыка ҡоралдарында уйнап, барыһын да таң ҡалдырҙы. Майҙан хужалары—Әҙилә Хоҙайбирҙина, Илназ Ҡасимов, Вадим Хорунов, Әмирхан Дауытов, Гөлиә Мостахитдинова, Фидәлиә Ҡасимова, Наталья Пелисова, Елизавета Италмасова, Дилә Дауытова, 7-се мәктәптән Рәмилә Ҡаһарманова, Мәликә Әбүбәкирова, 6-сы мәктәптән Наҙгөл Игишева, Хәйбулла районының Әбүбәкир мәктәбенән Айгүзәл Билалова, Мәҙинә Акилова, Альбина Моталова, Айгөл Байрамғолова, Гөлназ Солтанғолова (Йылайыр районы Юлдыбай ауылы), Йылайыр ауылының Ш.Бабич исемендәге гимназия уҡытыусыһы М.И.Килдебаева матур шиғырҙары менән ҡыуандырҙы.\nУҡыусылар ҙа, уҡытыусылар ҙа, ҡунаҡтар ҙа, тамашасылар ҙа саранан бик ҡәнәғәт ҡалды. Хәйҙәр Ниғәмәт улын яҡташтары, ҡасандыр үҙе менән бергә эшләгән уҡытыусылар—Гөлнур Солтанғужина, Ләлә Атанғолова, Римма Ҡоҙашевалар тәбрикләүе конкурсҡа ҙур мәртәбә өҫтәне. Гимназия уҡытыусыһы Р.Ю.Торомтаева, Сибай башҡорттары ҡоролтайы башҡарма комитеты рәйесе И.Н.Бикмәтовтар ҙа сығыштарында яҙыусының әҫәрҙәре халыҡсан булыуы менән алдырыуын һыҙыҡ өҫтөнә алды. БДУ-ның Сибай институты уҡытыусыһы Гөлкәй Сәмәрханова Х.Тапаҡовтың «Ҡаршы сығып ал» повесын Башҡортостандың атҡаҙанған артисы Әлфирә Йосопова уҡып, аудиокитапҡа яҙҙырыуҙарын белдерҙе. ЮНЕСКО ҡурсауы аҫтында үткән «Тапаҡов уҡыуҙары» киләсәктә ике йыл һайын уҙғарыласаҡ.


Яман шеш тураһында уйҙырмалар һәм аңлатмалар » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Һаулыҡ һаҡлау » Яман шеш тураһында уйҙырмалар һәм аңлатмалар\n28.01.2019 Яман шеш тураһында уйҙырмалар һәм аңлатмалар\nБөгөн ҡайһы берәүҙәр телгә лә алырға ҡурҡҡан яман шеш сире тураһында һөйләшәйек. Дөрөҫөрәге, ошо ауырыуға бәйле уйҙырмаларға асыҡлыҡ индереп, шик-шөбһәләргә нөктә ҡуяйыҡ. Юғиһә былтыр бер төркөм мәскәүҙәр, онкосирлеләр беҙҙең менән бергә йәшәмәһен, тип, уларҙың йортонда ваҡытлыса төйәкләнгән ғаиләләргә ҡаршы ҡултамғалар йыйып аптыратты. Ә ул ғаиләләр онкосирле балаларын баш ҡалаға дауалауға килтергән булған. Баҡтиһәң, эргәлә йәшәүсе сирле кешенең ҡурҡыныс ауырыуы беҙгә лә, балаларыбыҙға ла йоғоп ҡуйһа, тип хафаланыусылар аҙ түгел, имеш. Һәм “ликбез”ды тап ошо һорауға яуаптан башлайбыҙ. Тимәк...\nЯман шеш ауырыуы йоғошломо?\nӘлбиттә, юҡ. Рак инфекцион сир түгел. Ул – организмдың үҙенең үҙгәргән күҙәнәктәре, ситтән ул бер нисек тә үтеп инә алмай, шуға ла йоғошло түгел.\nӘйткәндәй, Тасмания иблисе яман шеше (хайуандың морононда ғәйәт ҙур шеш) – йоғошло. Ҙур эткә лә, айыу балаһына ла оҡшаған муҡсалы йыртҡыстар бер-береһен тешләгәндә, рак күҙәнәктәре туранан-тура йәрәхәт, ҡан аша күсә. Ләкин ҡайғырырға сәбәп юҡ, сөнки был иблис шеше кешегә йоҡмай.\nШул уҡ ваҡытта ҡайһы бер вирустар, айырата әйткәндә, кешенең папиллома вирусы йәки С гепатиты вирусы яман шешкә сәбәпсе була ала. Хәйер, ҡан йәки енси юл аша күскән был вирустарҙы йоҡтороу мотлаҡ рак менән ауырыуҙы аңлатмай. Шулай ҙа аналыҡ муйынсаһы һәм бауыр яман шеше барлыҡҡа килеү хәүефен арттыра. Вирустарҙы йоҡтормаҫ өсөн, ғәҙәттә, ябай санитар һәм әхлаҡи ҡағиҙәләрҙе үтәү ҙә етә. Ә балаларға, енси тормош менән йәшәй башламаған үҫмерҙәргә папиллома вирусына ҡаршы вакцина яһарға ла мөмкин.\nБынан тыш, рак сиренә булышлыҡ иткән бактерия ла бар – хеликобактер пилори. Уның арҡаһында гастрит, ашҡаҙан сей яраһы башлана. Уларҙың иһә яман шешкә әүерелеүе ихтимал. Әлдә матур исемле яман бактерия уңышлы дауалана, шуға ла өмөтһөҙлөккә урын юҡ.\nЯман шештең барлыҡҡа килеүе туҡланыуға бәйлеме?\nТуҡланыуҙан бигерәк, аҙыҡ-түлекте нисек әҙерләүгә бәйле, тиһәк, хаҡлы булырбыҙ. Йәғни ныҡ ҡыҙыу майҙа, усаҡта йәки башҡа асыҡ утта аҙыҡты ҡыҙҙырғанда, ҡурғанда, унда канцерогендар барлыҡҡа килә, һәм ундай аҙыҡты йыш ашағанда рактың бер нисә төрөнөң барлыҡҡа килеү һәм үҫеү хәүефе арта (мәҫәлән, ашҡаҙан яман шеше, тура эсәк, ашҡаҙан аҫты биҙе рагы һ.б.). Ҡурылған шешлек, майҙа ҡыҙҙырылған бөйөрөк иң яратып ашаған аҙығығыҙ булһа ла, һаулыҡты һаҡлау маҡсатында уларҙан баш тартырға, һис юғында сама белергә кәрәк.\nКеҫә телефондары, электрон гаджеттар, электр приборҙары яман шешкә килтерәме?\nЮҡ, был уйҙырма. Ғалимдар кеҫә телефондарын ҡулланыу һәм онкосирҙәрҙең артыуы араһында бер бәйләнеш тә тапманы. Ә бына руль артында телефондан һөйләшеү менән юлда аварияға осрау араһында тура бәйләнеш бар!\nШулай ҙа йоҡлағанда кеҫә телефоны карауаттан алыҫыраҡ ятһа, зыян булмаҫ кеүек.\nДезодорант-антиперспирант ҡулланыу һөт биҙе яман шеше хәүефен арттырамы?\nЮҡ. Антиперспиранттар һатыуға сығыу менән, улар тир биҙҙәрен ҡаплап, рак ауырыуын тыуҙыра, тигән уйҙырма ла барлыҡҡа килде. Ләкин ғалимдар күпме генә тикшермәһен, быны раҫлай алманы. Шуға ла дезодоранттар менән рәхәтләнеп файҙаланығыҙ!\nЗавод-фабрикалар, машиналар геүләп торған ҡалала йәшәү тәмәке тартыуға ҡарағанда хәүефлерәкме?\nБыл уйҙырманы тәмәке ҡоллоғонан ҡотола алмаған кешеләр уйлап сығарғандыр. Шулай итеп үҙҙәрен тынысландыралыр. Ысынында иһә һауаһы бысраҡ ҡалала йәшәүгә ҡарағанда тәмәке тартыу күпкә ҡурҡынысыраҡ. Сөнки үпкә яман шешенең 90 проценты тәмәке тартыу арҡаһында барлыҡҡа килә.\nФармацевтик компаниялар күптән рактан дарыу уйлап тапҡан, әммә уны йәшерәме?\nЙәнәһе лә, мөғжизәле арзан препарат әллә ҡасан уйлап сығарылған, ләкин яуыз ниәтле әҙәмдәр уны халыҡҡа белдермәй, файҙаһы аҙ булған ҡиммәтле дарыуҙар һатып, кеҫәләрен ҡалынайта. Был, әлбиттә, әкиәт, дуҫтар. Әгәр ҙә ундай дарыу табылһа, фармацевтика өлкәһендә миллионлаған һум (доллар, евро) менән эш иткәндәрҙең яҡындары, туғандары рак менән бөтөнләй ауырымаҫ, ауырығанда ла, йәһәт кенә йүнәлеп, яман сирҙән үлмәҫ ине. Иллә-мәгәр, статистика күрһәтеүенсә, ябай кешеләр кеүек үк, уларҙың да яҡындары сирләй, вафат була. Һәм онкосирҙәр төрлө-төрлө бит (лейкоз, тире рагы һ.б.), барыһын да бер генә дарыу менән дауаларлыҡ түгел.\nРак һәр саҡ көслө ауыртыу менән бәйлеме?\nБыл бик сетерекле һорау. Әгәр ҙә рак барлыҡҡа килеү менән көслө ауыртыуҙар башланһа, кеше шунда уҡ дауаханаға мөрәжәғәт итеп, табиптар сирҙе башланғыс стадияһында боғаҙынан алыр ҙа, уңышлы дауалар ине. Үкенескә күрә, күптәр, ауыртыу – рактың төп билдәһе, тип уйлап хаталана ла, бик һуң ғына (яман шештең һуңғы стадияларында, һыҙланыуға түҙә алмағанда) табиптарға күренә. Әммә ҡайһы бер онкосирҙәрҙең төрө тәүге осорҙа уҡ һыҙланыуҙар менән башлана. Шуға ла ғәҙәти ауырыҡһыныуҙан айырылып торған билдәләр күҙәтелгәндә, дауаханаға барырға кәрәк. Улар иҫәбенә:\n– ауырлыҡтың кинәт һис бер сәбәпһеҙ кәмеүе;\n– оҙаҡ ваҡыт һаҡланған субфебриль температура (37 – 37,2 °С);\n– байтаҡ ваҡыт төҙәлмәй йонсотҡан йәрәхәт, яра;\n– тирелә миң, сөйәлгә оҡшаған сәйер төйөрсөктәрҙең барлыҡҡа килеүе инә.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАЛАҺЫНАН КЕМ БАШ ТАРТА? - 2017 - Мәҡәләләр\nБАЛАҺЫНАН КЕМ БАШ ТАРТА?\nӨфө ҡала округы хакимиәтенең Опека һәм попечителлек идаралығы эшмәкәрлеге йыл һайын тиерлек Рәсәй кимәлендә юғары баһаларға лайыҡ була, уның тәжрибәһе Рәсәй кимәлендә ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра һәм яңы тыуған сабыйҙарҙан баш тартыуҙы иҫкәртеү алымы Рәсәй ҡалалары союзының иң яҡшы муниципаль тәжрибәләре исемлегенә индерелгән. Был - ойошманың етемлекте булдырмау буйынса маҡсатлы һәм эҙмә-эҙлекле эш алып барыу һөҙөмтәһе. Былтыр ҙа баш ҡала илдең төрлө төбәгенән 176 ҡала ҡатнашҡан "Балалар ҡалаһы - ғаиләләр ҡалаһы" конкурсында беренсе урын яуланы. Конкурс шарттары буйынса, ҡатнашыусылар ауыр тормош шарттарында ҡалған ғаиләләрҙе иртә асыҡлау, һәр ғаиләгә шәхси ярҙам маршруты эшләү, ғаиләләрҙең эске ҡеүәтен асыу, ата-әсәләрҙә әүҙем тормош позицияһы булдырыу буйынса саралар планын тәҡдим итә. Тимәк, Өфөлә лә бындай саралар даими үткәрелә. Ошо ҡыҙыҡһыныуыбыҙ идаралыҡ начальнигы Татьяна КВАСНИКОВАға алып килде.\nБөгөн социаль етемлек республика өсөн генә түгел, тотош Рәсәй өсөн көн үҙәгендә торған проблемаларҙың береһелер, моғайын. Бының, әлбиттә, төрлө сәбәптәре бар, ләкин сәбәптәрҙе эҙләмәйенсә, ошо күренеште булдырмау өсөн ниндәй эшмәкәрлек алып барылыуы менән таныштырһағыҙ ине.\n- Беҙҙең идаралыҡ эшмәкәрлегенең өҫтөнлөклө йүнәлеше - ул етем һәм атай-әсәй ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу. Ун йыллыҡ эш дәүерендә баш ҡалала 6 мең самаһы бала ғаилә йылыһын тапты. Әммә иң ҙур ҡаҙанышыбыҙ - балалар йортондағы балалар һанының ике тапҡырҙан күберәккә кәмеүе һәм ике Балалар йорто, бер Сабыйҙар йортоноң филиалы ябылыуы. Ә инде 2013 йылдан баш ҡалала ғаиләлә имен булмаған хәл-торошто, социаль етемлекте, яңы тыуған сабыйҙарҙан баш тартыуҙы иҫкәртеү, баланы үҙ ғаиләһендә ҡалдырыу буйынса эҙмә-эҙлекле эш алып барған берҙәм система барлыҡҡа килде. Уны беҙҙең идаралыҡ көйләй. Шул уҡ йылда ҡала хакимиәте һәм Социаль етемлекте иҫкәртеү хәйриә фонды менән хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлдө. Бөгөн иһә баш ҡалала балаларҙың хоҡуҡтарын һәм уларҙың ҡануниәт буйынса нығытылған ихтыяжын яҡлау буйынса дүрт социаль-психологик үҙәк ("Ғаилә", "Торнаҡай", "Саторис", "Үҫеш"), балиғ булмағандар өсөн социаль приюттар, балалар йорттары һәм сабыйҙар йорто, ҡала райондарының һәр береһендә опека һәм попечителлек бүлектәре эшләй.\nБөгөн опека органдарында нисә бала иҫәптә тора һәм уларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу буйынса ниндәй эштәр башҡарыла?\n- Йыл аҙағындағы, йәғни 31 декабрҙәге мәғлүмәттәргә ярашлы, иҫәптә 2165 бала тора. Уларҙың күпселеге - 87 проценты уллыҡҡа йәки ҡыҙ итеп алынған, икенсе ғаиләлә йәшәй йәки опекунлыҡта. Балалар йорттарында, приюттарҙа 203 бала иҫәпләнһә, уҡыу йорттарында уҡыусылар - 93. Уларҙың һәр береһен ғаиләләргә урынлаштырыу өсөн йәмәғәтселектең иғтибарын ошо проблемаға йүнәлтергә тырышабыҙ. Мәҫәлән, бер нисә бала тәрбиәләгән, бында мотлаҡ үҙ балалары түгел, тәрбиәгә, опекунлыҡҡа алынған балалы ғаиләләр миҫалында ғаилә ҡиммәттәрен алға әйҙәгән мәғлүмәт-реклама кампаниялары үткәрәбеҙ. Эшмәкәрлегебеҙҙең һөҙөмтәләре бар тип әйтә алам, сөнки былтыр ғына Өфөлә етем һәм ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған 430 бала ғаилә йылыһын тапты, уларҙың 153-ө уллыҡҡа йәки ҡыҙ итеп алынһа, ҡалғандары опекунлыҡҡа бирелде.\nХалҡы миллиондан ашҡан ҡалала яңы тыуған балаларынан баш тартыусылар күпме һәм нисбәт буйынса ҡарағанда был күренеш кәмеүгә табан барамы, әллә, киреһенсә, артамы?\n- Былтыр Өфөлә шундай 39 осраҡ теркәлде. Ләкин табиптар, идаралыҡ хеҙмәткәрҙәре алып барған һөйләшеүҙәр һөҙөмтәһендә уларҙың 26-һы тәүге уйынан кире дүнде, ә бына 13-өн был ҡылығының дөрөҫ булмауына ышандырып булманы. Үткән йылдар менән сағыштырғанда, был барыбер насар түгел. Сөнки 2013 йылда Өфөлә 85 ҡатын-ҡыҙ балаһынан баш тартыу тураһында белдереп, белгестәрҙең ҡатнашлығынан һуң 23 ҡатын-ҡыҙ кире уйланы һәм балаһын үҙендә ҡалдырҙы. Беҙҙең хеҙмәткәрҙәр тарафынан "Өфө ҡалаһында яңы тыуған балаларынан баш тартҡан ҡатындарҙың социаль-демографик портреты" төҙөлгән. Улар репродуктив (18-ҙән алып 40 йәшкә тиклемге) йәштәге, даими партнеры булмаған йәки гражданлыҡ никахы менән йәшәүсе ҡатын-ҡыҙ. Йыш ҡына никахтағы ҡатындарҙың балаларынан баш тартыу сәбәбе булып башҡа ирҙәрҙән ауырға ҡалыуы тора. Һәм әгәр ҙә ҡатын үҙенең законлы ире менән артабан йәшәргә уйлаһа, тыуасаҡ бала, улар фекеренсә, ҡылынған хыянатты һәр саҡ иҫкә төшөрәсәк. Был осраҡта ҡатындарҙы кире дүндереүе бик ауыр.\nСоциаль-иҡтисади күрһәткестәр буйынса күп ҡатындар ауыр матди хәлдә йәшәй, уларҙың торлаҡтары юҡ, аҡсалата бурыстары бар, төбәктә йәки Өфөлә теркәлмәгәндәр. Шул уҡ ваҡытта күпселек ҡатындар өсөн ярлылыҡ баланан баш тартыуға төп сәбәп булып тормай.\nТағы ла ҡатындарҙың беренсе һәм артабанғы балалар табыу араһындағы йәше һәм уның белем кимәле бер-береһе менән тығыҙ бәйләнгән: юғары белемлеләр аҙыраҡ бала таба, үҙ сабыйҙарынан баш тартыусыларҙың белем кимәле күпкә түбәнерәк. Мәшғүллек йәки эш урыны буйынса ҡарағанда, был портретҡа эләгеүселәрҙең күпселеге эшләмәй (56 проценты), 6 проценты уҡып йөрөй. Йәғни улар кемдеңдер ҡарамағында, тәрбиәһендә йәшәй. Эшләп йөрөүселәрҙең күбеһе эшкә рәсми урынлашмаған, тимәк, баланы ҡарау буйынса түләүле ял да ала алмай.\nКүп балалы ғаиләләрҙә баланан баш тартыу осраҡтары юҡ, ундай әсәләр ғаиләләге балалар һанына әһәмиәт бирмәй.\nБалаһынан баш тартҡандан һуң ҡатын-ҡыҙҙарҙың сабыйҙарын кире алырға килгән осраҡтары бармы?\n- Әлбиттә, бар, "абынмаҫ ат булмаҫ, яңылышмаҫ кеше булмаҫ" тигән мәҡәлдәге һымаҡ, һуңғы сиктә тәүбәләренә килеп, әсәлек тойғолары уянып, балалары артынан киләләр. Шулай Өфө ҡалаһында 2014 йылда 9 әсә ҡалдырып киткән балаһын кире килеп алһа, 2015 йылда - 6, 2016 йылда 3 осраҡ теркәлде.\nБалаларынан баш тартҡан ҡатын-ҡыҙ өсөн ниндәйҙер яза ҡаралғанмы, әллә улар артабан да һин дә мин йәшәй бирәме?\n- Ата-әсә хоҡуҡтарынан һәм бурыстарынан баш тартыу ябай ғына ғәмәл түгел. Әгәр ҙә атайлыҡ һәм әсәйлек рәсмиләштерелгән булһа, улар баланы тәрбиәләргә һәм ҡарап үҫтерергә тейеш. Улар ошо бурыстарынан баш тартҡанда, баланы ҡарап үҫтереү мөмкинлеге ҡалдырылып, ата-әсә хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә (Рәсәй Федерацияһы Ғаилә кодексының 69-сы статьяһы, 71-статьяһының 2-се пункты). Йәғни бер сәбәпһеҙ балаһын бала табыу йортонан, тәрбиә биреү учреждениеһынан һәм башҡа шундай ойошмаларҙан алмау ата-әсә бурыстарын туҡтатыу түгел, ә ата-әсә хоҡуҡтарынан мәхрүм ителеү, тигәнде аңлата (Рәсәй Федерацияһы Ғаилә кодексының 69-сы статьяһы). Ә инде бурыстарын тейешле үтәмәүсе ата-әсәләрҙе Рәсәй Федерацияһының административ хоҡуҡ боҙоу кодексының 1-се бүлек 5.35 статьяһына ярашлы яуапҡа тарттырыу ҡаралған.\nҮкенескә күрә, йәмғиәттә закон боҙоусылар, йәмғиәт ҡанундарына ҡаршы йәшәү рәүеше алып барыусылар, шулай уҡ ауыр тормош һынауҙары алдында тороп ҡалыусылар бар. Уларҙың балиғ булмаған балалары бар икән, әлбиттә, бындай ғаиләләр менән эшләйбеҙ, ғаиләләргә төрлө, шул иҫәптән хоҡуҡи һәм психологик ярҙам күрһәтәбеҙ. Бик йыш имен булмаған ғаиләләр - ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы арттырыусылар. Илдә 90 процент етемдең ата-әсәһе бар. Шуға күрә беҙ үҙ эшмәкәрлегебеҙҙә балаларҙы үҙ ғаиләһенә ҡайтарырға, һәр балаға "Әсәй" тип әйтеү бәхетен бүләк итергә тырышабыҙ.\nЗемфира ХӘБИРОВА әҙерләне.\nЯҙылған: 20.03.17 | Ҡаралған: 916


Яҙмышҡа яҙыла бәхет\n4 Август 2020, 16:13\nӘлшәй районы Баязит ауылы ҡыҙы, хеҙмәт ветераны Рәсимә Шакированың тормош юлына сәскәләр һибелмәгән. Бер нәмәгә ҡарамай белем алырға ҡарар иткән йәтеш кәүҙәле ҡыҙҙы ҡаршылыҡтар сыныҡтырған ғына кеүек. Күңеле ҡатмай, кешеләргә, туғандарына ярҙамсыл, ҡыҙыҡһыныусан, наҙлы зат булып, һигеҙенсе тиҫтәһенә аяҡ баҫа ул. 30 йылға яҡын БДУ методисы булып эшләп, хаҡлы ялға китә. Ауыр ҡара эшкә лә сәмләнеп тотона. Төн йоҡолары иҫәбенә тыҡылдап машинкала баҫһынмы – ҡыҙҙарына белем, яҡшы тәрбиә биреү тигән яҡты маҡсатына табан бара.\nБер ҙә күрмәгән атай\nБөйөк Ватан һуғышы барған дәһшәтле 1942 йылдың февралендә атаһын, Әлшәй районы Баязит ауылының мең ырыуы уҙаманы Мәүлийәр Миңлейәровты, фронтҡа алалар. Ул Миңлейәр Ибраһимовтың берҙән-бер улы була. Мәүлийәрҙе алты бәләкәй балаһы менән оҙатып ҡалған ҡатыны Мәрйәм ул ваҡытта етенсеһенә йөклө икәнен белмәй ҙә әле. Ә Рәсимә шул уҡ йылдың октябрендә, апайҙары иҫләүенсә, картуф алғанда тыуа. Әсәһе Мәрйәм Мадъярова Дәүләкән районы Ҡоръятмаҫ ауылында тыуып үҫкән. Фамилияһы уҡ әйтеп тороуынса, улар – мадъяр тоҡомонан. Ҡоръятмаҫ ауылында әле лә мадъярҙар урамы бар. Хәҙер Венгрияла йәшәгән венгрҙар Башҡортостандан IX – XII быуаттарҙа күсеп киткән мадъярҙар булыуын беҙ яҡшы беләбеҙ. Фәхрислам һәм уның ҡатыны Хөснуриҙың Әсмә, Зәйнәп, Хәмиҙә, Сайра, Мәрйәм исемле биш ҡыҙҙары була. Малайҙары тыуһа ла, үлеп тора, биш ҡыҙ иҫән ҡала.\nӘллә алдараҡ, әллә Рәсимә тыуғас, атаһының «хәбәрһеҙ юғалды» тигән ҡағыҙы килә. Шулай ҡыҙ атай наҙы күрмәй үҫә. Алты балаһы булғандарҙы ут эсенә түгел, ә хеҙмәт армияһына ебәрергә тейеш булһалар ҙа, Мәүлийәр яуҙа һәләк була. Һуңынан уның үлеменә шаһит яуҙаштары ҡайтып һөйләүҙәре буйынса, ул туптар шартлағанда яраланып үлә. «Әсәйемдең уң ҡулы 12 генә йәшлек Минеүәрә апайымды ағас ҡырҡырға ебәрәләр. 7 йәшлек Әғләм ағайым менән 5-ен тултырған Әғзәм ағайым үҙҙәре эшләгән сана тартып, утынға йөрөйҙәр. Әсәйем гел колхоз эшендә бит инде. Бер мәл шулай урмандан ҡайтып барһалар, ҡаршыларына бүре өйөрө килеп сыға. Ҡурҡалар. Тейәгән утындары менән бүреләрҙе ҡыуып ебәрәләр. Был хәлде ишеткән әсәйем уларҙы ҡабат урманға ебәрмәй, – тип хәтирәләргә бирелә Рәсимә ханым. – Буй еткереп Өфөгә килгәс, атайым хаҡында эҙәрмәндәргә яҙа башланым. Ғәзизем Калинин фронтының 252-се уҡсылар полкында хеҙмәт иткән һәм Холма ҡалаһында ерләнгән. Ә беҙгә «хәбәрһеҙ юғалған» тип ҡағыҙ ебәреүҙәре пособие түләп тормаҫ өсөн булғандыр, тием. Әнейем, 35 йәшенән тол ҡалып, 7 баланы хөкүмәттән бер тин алмай кеше итте. Беҙҙең әсәйҙәргә алтындан һәйкәл ҡуйырлыҡ», – ти ул.\nБаязит ауылында уҡыу булмау сәбәпле, Рәсимә беренсе класҡа Таштүбә мәктәбенә бара. Әсәһе алып биргән ҡара калушын ялтыратҡансы һөртөп ултыртып ҡуя. Аяҡ кейеме алыҫҡа йөрөп уҡыған бала өсөн айырата ҡәҙерле инде ул. 4-се класҡа күрше Ташлы ауылына, көҙгө ямғырҙа күшегеп, буранда туңып, 7 саҡрымға йөрөп уҡый. Шулай ыҙалыҡ менән 7 класты тамамлаған ҡыҙҙы әсәһе бер ергә лә ебәрергә теләмәй. Әсә кешегә балаларының янда ҡалыуы мөһим тойолғандыр ул ваҡытта. Әммә Рәсимәнең артабан белем алыу теләге шул хәтлем көслө була: Өфөгә уҡырға барырға ҡарар итә. «Әсәйемдең апайы Сайра әбейем Зарипованың Нурулла тигән улы, баш ҡаланан ҡайтып, беҙгә килгәйне, уға сат йәбештем: «Мине Өфөгә алып кит интернатҡа!» Ә календарҙа 30 август ине», – тип иҫләй ул был ваҡытты. Мәктәптә фәндәрҙе тик башҡортса уҡып, русса йүнләп белмәгән бала өсөн баш ҡаланан ҡайтып төшкән ағаһы күктәр тарафынан ебәрелгән фәрештә булып тойолғандыр. Ағаһы ҡыҙыҡайҙы тура мәғариф министры Фатима Хәмит ҡыҙы Мостафинаға алып килә. «Ағайым мөләйем апайға атаһы һуғышта үлгән етем бала икәнемде, тағы алты туғаным барлығын бәйнә-бәйнә һөйләп бирҙе. Әммә, интернатҡа балалар һаны тулған, тип, мине бер йыл ғына Йомағужа балалар йортонда уҡырға күндереп ҡайтырып ебәрҙе Фатима Хәмит ҡыҙы», – был да уның хәтер һандығынан.\nСигенеү – еңелеү түгел\nДиректор Гаврил Трофимович Иванов кәүҙәгә бәләкәс кенә ҡыҙҙы ни хәтлем алсаҡ йөҙ менән ҡабул итмәһен, балалар йортонда ҡыйырһыталар икән, тигән имеш-мимештәр раҫҡа сыға. 18 үҫмер ҡыҙ бер бүлмәлә тора. Ҡыҙыҡайҙы өлкәнерәктәр көн дә иҙән йыуырға мәжбүр итә. Дәрестәрен әҙерләргә өлгөрмәүенә, үҙен кәмһетергә маташыусыларға ҡаршы тора алмауына ғәрләнә сәмсел ҡыҙ. Дәрес әҙерләргә ултырһа, дәреслектәрен тартып алып, баҙға бикләп йөҙәтәләр. Тыңламаһаң, туҡмайҙар. Бер кисен коридорға сығып илап торғанында быны дежурға килгән тәрбиәсе Әминә апай шәйләп ҡала. Ташлыла уҡытҡан Нәфисә апайҙың бер туған һеңлеһе булып сыға ул. Шулай итеп, ул ҡыҙҙы ялдарға үҙҙәренә алып ҡайта башлай. Ире башҡарма комитет рәйесе булып эшләй. Ике улдары бар. Һуңынан, Башҡорт дәүләт университетында эшләп йөрөгәндә, социология кафедраһына килгәс, баһадир ир үҙен, Әхмәҙиев Әнүәр Әхәт улы, тип таныштырыуына һиҫкәнеп китә. Ул да Рәсимәне таный. Ул Әминә апайҙың улдарының береһе булып сыға. Салауат ҡалаһында ҡыҙы Сарала йәшәй икән Әминә апайы. Аҙаҡ телефонын алып, хәбәрләшеп торалар. Ҡыҙыҡай беше булып сыға, урта белемде ошо балалар йортонда алып, оло донъяға аяҡ баҫа. Педагогия училищеһын тамамлай. Ҡыҙҙа артабан уҡыу, юғары белем алыу теләге көслө була. Башҡортостан йүнәлтмәһе менән детдом балаларына Рәсәйҙең башҡа ҡалаларына – Ленинградҡа (логопед һөнәре буйынса), Мәскәүгә (технология университетына), Куйбышевҡа (радиотехника институтына) – конкурсһыҙ инеү мөмкинлеге бирелә. Рәсимә, Ленинградты һайлап, имтихан тапшыра. Өҫтөндәге балалар йортонан биреп сығарылған кейемдәренә ҡарай ҙа был ниәтенән баш тарта. Шул имтихандар һөҙөмтәһе менән БДУ-ның биология факультетының киске бүлегендә уҡый башлай. Көндөҙөн заводта эшләй. Тормошҡа сыға. Йәш ғаиләгә ятаҡтан урын бирәләр. Ҡыҙҙары Айгөл тыуа. «Эй, шул ваҡытта башланды инде ҡыйынлыҡтар. Ирем – студент. Ашарға наҡыҫ. Баланы төрөп алып ҡайтырға бер нәмә лә юҡ. Рауза апайым юрған һырып алып килде. Кәрәк-яраҡтарҙы ла ул йүнләне. Уға рәхмәтем сикһеҙ. Әле апайым иҫән, 82 йәшендә. Дәүләкәндә йәшәй. 5 ҡыҙҙан икәү генә тороп ҡалдыҡ – Камила, Минәүәрә, Миңлегөл апайҙарым баҡый донъяға күсте. Әғләм ағайым да юҡ. Әғзәм ағайым колхозда электрик ине, бик иртә яҡты донъя менән хушлашты. Әсәйем 83 йәшендә донъя ҡуйҙы. Оҙаҡ ауырып та ятманы. Ҡөрьәнде күҙлекһеҙ уҡый ине. Беҙҙең нәҫелдә оҙаҡ йәшәүселәр күп. Зәйнәп әбейем 91 йәшенә тиклем йәшәне. Хәмиҙәһе – 85-кә етте. Бөгөнгө көндә инәйемдең 7 балаһынан 129 ейән-ейәнсәре, бүлә-бүләсәре бар. Нәҫел шәжәрәһен төҙөү өҫтөндә 6-сы быуын китеүен иҫәпләп яҙып ҡуйҙым», – ти ул.\nРәсимә иренә юл ҡуя, уны уйлап, уҡыуын ташлай, ә тормош иптәше белем эстәүҙе дауам итә.\n20-се мәктәп асылғас, Рәсимә Мәүлийәр ҡыҙы унда китапханасы булып эшкә бара. Уның тәүге директоры Туғыҙаҡ Илһам улы Йәһүҙинды йылылыҡ менән иҫкә ала. Белем усағының барлыҡҡа килеүенә лә быйыл илле йыл тулыуын ул ҙур тулҡынланыу менән хәбәр итә. Ошонда хеҙмәт иткән дәүерҙә ситтән тороп БДУ-ның филология факультетын тамамлай. Диплом алыу менән уны баш ҡаланың Киров райкомына агитация һәм пропаганда бүлегенә эшкә саҡыралар.\nҠыҙҙары – йондоҙҙары\nТәүге ҡыҙҙары Айгөлгә иш булып, 11 йыл үткәс, 1981 йыл аҙағында, икенсе ҡыҙы Әлиә тыуа. Ҡыҙҙар икеһе лә тырыш була. Дәрестәрен әҙерләмәйенсә урамға сыҡмай. Икеһе лә мәктәпте миҙалға бөтә. Айгөл юрист һөнәрен һайлай, ә Әлиә иҡтисад факультетын тамамлай. Өфөләге ул эшләгән банк ябылғас, ғаиләһе менән Мәскәүгә күсенәләр. Тормош иптәше менән Мәликә, Әхмәт исемле балалар үҫтерәләр. Айгөл Силәбе егете Миңлеәхмәт Кәримовҡа кейәүгә сыға, буй еткергән Айнур исемле улдары бар. Үҙе Өфөлә ЗАГС бүлеге начальнигы булып эшләп йөрөй. Үкенескә күрә, кейәүҙәренең ғүмере бик иртә өҙөлә. «Миңлеәхмәт кейәүем милләтебеҙҙең бөгөнгөһө, киләсәге тип янып йәшәне. Аспирантура тамамлап, кандидатлыҡ диссертацияһын яҡланы һәм оҙаҡ йылдар БДУ-ла эшләгән дәүерҙә студенттарҙың яҡын кәңәшсеһе, төплө белемгә әйҙәүсе белгес, хеҙмәттәштәре алдында тәрән фекерле фән эшмәкәре булараҡ танылды», – ти уның хаҡында ҡәйнәһе.\nҠыҙҙары менән ғорурлана Рәсимә Мәүлийәр ҡыҙы. Сөнки уларҙы аяҡҡа баҫтырыуы нисек ауыр булыуын үҙе генә белә. Өфөлә фатир алғас, бөтә туғандар, ауылдаштар, таныштар уларға туҡтала. Барыһын да йоҡлатып, ашатып сығара. Күбеһе йәшәргә ҡала. Үҙенең шундай ваҡытта морон төртөр урыны булмауын иҫенә төшөрөп, уларға терәк булырға тырыша.\nРәсимә исеме, биҙәүсе, сәнғәт кешеһе, тигәнде аңлата. Исеменә күрә есеме, тиерһең, ул музыка белгесенән дәрестәр ала. Ҡыҙҙарына ла музыка белеме биреүҙе хәстәрләй: Айгөл – аккордеон, ә Әлиә думбыра класында уңышлы шөғөлләнеп, моңға һәләттәрен аса. Опера тыңларға, балет ҡарарға, башҡортса ҡуйылған спектаклдәрҙең береһен дә ҡалдырмай ҡыҙҙарын етәкләп алып йөрөтә. Балаларының әсә телендә һөйләшеүе менән ғорурлана ул.\nРайком тарҡалғас, Әлиә менән декрет ялынан сыҡҡандан һуң, БДУ-ға рабфакка эшкә килә. Бер аҙҙан тарих факультетының археология бүлегенә профессор Нияз Мәжитов етәкләгән кафедраға күсә. «Әлиә мәктәпкә төшкәс, экспедицияларға йөрөп булмай бит инде, шуға профессор Тимерғәли Килмөхәмәтов етәкләгән журналистика кафедраһында методист булып эшләй башланым», – ти ул. Ундағы эш хаҡы ғаиләгә етмәгәнлектән, яҙыу машинкаһында ҡулъяҙмалар баҫырға тотона. Тиҙерәк яҙырға тырышып ашыҡ-бошоҡ сыймаҡланған тоҡ-тоҡ экспедиция материалдары уның зирәк зиһене, тилбер ҡулдары аша үтә. Ғалимдар Нияз Мәжитов, Дамир Вәлиев, Рим Янғужин, Нәзир Ҡолбахтин, Әхмәт Сөләймәнов, Илдус Бүләков, Мөхтәр Сәғитовтың йыйынтыҡ-монографияларын тап ул нәшергә әҙерләй. Аҙаҡ компьютерҙы ла үҙләштерә.\nДауа – аяҡ аҫтында\nБала сағында табип булырға хыялланған Рәсимә Мәүлийәр ҡыҙы шифалы үләндәр менән ҡыҙыҡһына. «Холестерин юғары булғанда, етен майы файҙалы. Укроп орлоғо ҡан тамырҙарын таҙарта. Башҡорттар элек-электән һимеҙ, майлы итте өҫтөн күргән. Шуға ла һәр ваҡыт ҡорот ҡулланған. Ҡорот булмағанда, укроп та ярап ҡала. Бөйөрҙә киста бар икән, май дегәнәге япраҡтарын ит турағыс аша үткәреп һутын эсеү һөҙөмтәле. Быныһын үҙемдә һынаным. Ультратауыш тикшереүе үткәс, киста юҡҡа сығыуын әйттеләр. Ҡарағат япрағы төнәтмәһен эсеү бөйөрҙәге таштарҙы ҡыуа. Ә ялан туҡранбашы (клевер луговой) – аспирин инде. Ҡанды шыйығайта. Һоло төнәтмәһе бик файҙалы. Уны көн буйына эсеп йөрөйөм. Кемдең артыҡ ауырлығы бар, кәмер, шулай уҡ һоло төнәтмәһе матдәләр алмашыныуын яҡшырта, йоҡоно яйлай, ҡан баҫымын, шәкәрҙе төшөрә, асығыу тойғоһон баҫа», – тип бүлешә ул файҙалы кәңәштәре менән. Рәсимә Мәүлийәр ҡыҙының Өфөнән ситтә емеш баҡсаһы ла бар. Бөтә төр ағастар ҙа үҫә икән унда. Урманында бәшмәген, сәтләүеген, муйылын, баланын йыйып кинәнә. Шифалы үләндәрен киптерә. Бер минут та тик тора белмәй. Олоғайғас та йәштәр дәртен һаҡлаған Рәсимә Шакирова мәғәнәле тормош юлын үткән. Балаларына терәк, ҡот булып, яҙмышына яҙғанына шөкөр итеп йәшәй ул. Бәхетенә кеше үҙе ҡаршы барырға, уны үҫтерергә һәм һаҡлап йәшәргә тейеш. Шул ваҡытта Рәсимә ханымдағы кеүек күңел бөтөнлөгөнә, барыһына риза булып, һәр көндө рәхмәтле ҡабул итеү дәрәжәһенә ирешергә мөмкин. Һаулыҡ, оҙон ғүмер теләйбеҙ уға.


Киләһе осрашыуҙы көтөп\n14 Май , 08:05\nӘбйәлил районында “Яҙ – 2022” спорт ярыштары үтте. Сара “Демография” милли проектының “Спорт – йәшәү рәүеше” федераль проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә, шулай уҡ һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙе спортҡа ылыҡтырыу маҡсатында ойошторолдо.\n“Батыр” физкультура-һауыҡтырыу комплексында һаулығы буйынса мөмкинлектәре сикләнгән 55 кеше йыйылды. 18 йәштән оло ҡатнашыусылар 13 ауыл биләмәһенән килде, тип хәбәр итә район хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге.\nУйындар көр кәйефтә, татыу мөнәсәбәттә үтә. Дартс, теннис, армрестлинг, гер, штанга күтәреү, йөҙөү буйынса ярыштарҙа ҡатнашыусылар бер-береһе өсөн “көйөп”, дуҫтарының уңышына шатлана. Еңеүселәр маҡтау ҡағыҙҙары, миҙалдар менән бүләкләнә.\nТөшкө аш мәлендә дуҫтарса әңгәмә, танышыуҙыр, телефон алышыуҙар дауам итә. Барыһы ла киләһе осрашыуҙы көтөүен белдереп таралыша.\nФото – Әбйәлил районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлеге