Алмашыу буйынса гастролдәр\nТәүҙә Өфөлә Шанхайҙан артистар "Ғалим һәм палач" спектакле менән булып китһә, һуңынан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артистарына Шанхай тамашасыһына үҙен күрһәтергә сират етте. Күптән түгел улар Ҡытайға гастроль сәфәренән әйләнеп ҡайтты һәм шунда уҡ үҙ тәьҫораттары менән уртаҡлашты.\nТеатрҙар Мәскәүҙә үткән "Алтын битлек" фестивалендә танышты, бында бөтә донъянан художество етәкселәре һәм продюсерҙар йыйыла.\n- Был форумда мин Шанхай театр баҙары президенты менән осраштым, - ти Башҡорт дәүләт академия драма театры директоры Рәйес Исмәғилев. - Ул спектаклдәребеҙҙе ҡараны ла гастролдәргә саҡырҙы. Беҙ, Шанхай драма сәнғәте үҙәгенән артистар беҙҙә үҙ спектаклдәрен күрһәтә, ә беҙ Ҡытайҙа - үҙебеҙҙекен, тип килештек. "Ғалим һәм палач" спектакле күптәргә оҡшаны, был бик үҙенсәлекле театр. Осраҡ менән файҙаланып, ижади оҫтахана ойошторҙоҡ, унда беҙҙең һәм ҡытай артистары этюд яһаны. Уларҙың сәхнәлә нисек эшләүен һәм беҙҙең нисек эшләүебеҙҙе сағыштырыу бик ҡыҙыҡлы булды.\nБеҙҙең артистарыбыҙ нимә менән яуап бирҙе һуң? Шанхайға улар ҡытай вәкиле һайлаған үҙенсәлекле "Ҡоҙаса" фольклор спектаклен алып барҙы. Артист Хөрмәтулла Үтәшев әйтеүенсә, был бик күп артистар ҡатнашҡан спектаклдәрҙең береһе. Быға ҡушып оркестр, спектакль буйына тере музыка яңғырай. Үҙебеҙ менән артыҡ йөк алып бармау өсөн Шанхай театрында бөтә кәрәкле ҡаты декорацияларҙы әҙерләнек.\n- Шанхайҙа ике тиҫтәгә яҡын дәүләт театры иҫәпләнә, шәхси театрҙар ҙа бар. Беҙ Шанхай драма сәнғәте үҙәге сәхнәһендә сығыш яһаныҡ, - ти Рәйес Исмәғилев. Был 18 ҡатлы бина, бер нисә ҡатын театр биләй, ә ҡалғандары ҡуртымға тапшырыла. Шулай итеп, үҙҙәренә өҫтәмә эш хаҡы булдыралар. Театр бер ҙур һәм ике бәләкәй залдан тора - бөтәһендә лә спектаклдәр бара. Театр труппаһы гастролдәргә күп йөрөй, уларҙың спектаклдәрен донъяның күп ҡалаларында күрергә мөмкин.\nТеатр директоры әйтеүенсә, улар ҙа, күберәк гастролдәргә сығырға кәрәк, тигән һығымтаға килгән. Спектаклдәребеҙ сит илдекеләрҙән һис тә ҡалышмай бит.\n- Беҙ ҡуйған спектаклдәр юғары халыҡ-ара талаптарға яуап бирә, - ти ул. - Шуға күрә был йүнәлештә әүҙем эшләйәсәкбеҙ. Ләкин үҙебеҙҙең тамашасы тураһында ла онотмаясаҡбыҙ.\n- "Ҡоҙаса" - күңелле спектакль, уның барышында тамаша залында туҡтауһыҙ көлөү яңғырай. Ҡытай тамашасыһы уны нисек ҡабул итте?\n- Тамашасылар беҙҙе бик йылы ҡаршыланы. Улар рәхәтләнеп көлдө. Әлбиттә, тәржемә ителгән һәр спектакль кеүек үк, ул үҙ шармын бер аҙ юғалтты, ләкин, дөйөм алғанда, яҡшы ғына килеп сыҡты, - тине Хөрмәтулла Үтәшев. - Мин ҡытайса бер нисә һөйләм ятлап алдым. Персонажым төп героиня Назаға үҙ һөйөүен аңлатҡанда, мин уға үҙ тойғоларым тураһында ҡытай телендә әйттем. Зал алҡышлап ҡул сапты.\nҠытай тамашасыһы башҡорт театрына, дөйөм республикаға ҡағылған бөтә нәмә менән бик тә ҡыҙыҡһынды. Башҡортостандың күргәҙмә-презентацияһы ойошторолған фойела халыҡ шығырым тулы булды. Бынан тыш, танылған музыкант Азат Биксурин ҡурайҙа уйнап тамашасыларҙы таң ҡалдырҙы.\nАртистарыбыҙҙың Ҡытайҙағы сығышы әкәмәтһеҙ ҙә үтмәне. Төрлө техник яңылыҡтар менән йыһазландырылған залда көтөлмәгәндә ҡытай теленә тәржемә алып барылған компьютерҙарға ниҙер булды ла ҡуйҙы. Уларҙы төҙәтеп, артистар уйнауын дауам иткәс, тамашасылар актерҙарҙы көслө алҡыштарға күмде, һәм ҡаушап ҡалыуҙың эҙе лә ҡалманы. Артистарҙың үҙҙәренә хатта тағы ла яҡшыраҡ уйнай башлаған кеүек тойолдо.\n- Традицион һорау - Ҡытайҙа нимә ғәжәпләндерҙе?\n- Кешеләрҙең сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыуы. Хатта иң өлкәндәре лә йәйәү йөрөгәндә көскә аяҡтарын һөйрәп барған кеүек, ә велосипедтарына ултырҙымы, елдәй елдереп сығып китә.\nҠытайҙар спиртлы эсемлеккә вайымһыҙ. Быға Рәйес Исмәғилев спектаклдә күмәк күренештә ҡатнашҡан саҡта инана. Спектаклдә бер күренеш бар, унда төп ролдәрҙе башҡарыусыларҙың береһе Алмас Әмиров тамаша залына араҡы шешәһе тотоп сыға һәм барыһын да һыйлай башлай. Шунда ҡытайҙарҙың бөтөнләй эсмәүе асыҡлана.\nАлһыу Бәхтиева, артистка:\n- Мине ҡалала ҙур тышҡы реклама булмауы аптыратты. Баҡһаң, ул унда тыйылған икән. Бөтә кино яңылыҡтары, концерттар, спектаклдәр тураһында почта аша таратылған буклеттарҙан, шулай уҡ радио һәм телевидение аша ишетеп белергә мөмкин.\nРәзифә Дилмөхәмәтова, артистка:\n- Ҡытайҙар бик ҡунаҡсыл булып сыҡты. Беҙ донъяның төрлө ҡалаларында гастролдәрҙә булдыҡ, ләкин Ҡытайға барып ҡайтҡас, бөтә труппа менән инглиз телен өйрәнә башларға ҡарар иттек. Төркиәгә, Ҡаҙағстанға барһаҡ, беҙҙең телдәребеҙ бер аҙ оҡшаш, ләкин башҡа илдәрҙә телде белмәү арҡаһында аралаша алмау бик үкенес.\nҠытайҙар шулай ҙа телдәребеҙ араһында ҡайһы бер оҡшашлыҡ тапты. Спектаклдән һуң үткәрелгән банкетта беҙҙән йырлауыбыҙҙы үтенделәр. Ҡытай артистарының береһе беҙгә ҡушылып йырлай башлағас, беҙ хайран ҡалдыҡ. Уларға моңло башҡорт композициялары бик оҡшаны.\n- Уларҙан өйрәнерлек нәмәләр бармы?\n- Һис шикһеҙ. Беҙ йылына уртаса биш спектакль сығарабыҙ,ә уларҙа 20 премьера. Бик әүҙем эшләйҙәр. Уларҙың театр коллективы 350 кешенән тора, ә беҙҙә 300 тирәһе. Беҙгә лә ошондай темпҡа өйрәнергә кәрәк, тип иҫәпләйем.\n- Тағы ла Ҡытайға гастролгә барырға уйлайһығыҙмы?\n- Беҙ оҙайлы хеҙмәттәшлеккә иҫәп тотабыҙ. Әгәр быйыл халыҡсан колорит һәм фольклор менән классик спектакль күрһәтһәк, киләһендә, әйтәйек, "Кәкүк ояһы"н ҡуйырбыҙ. Ҡытайҙар, беҙҙең театр репертуарында бөтә донъяға билдәле рус классиктарының пьесалары, француз, инглиз спектаклдәре лә булыуын белгәс, бик ғәжәпләнде. Улар мотлаҡ был спектаклдәрҙе үҙ сәхнәһендә күрергә теләй.


Йәш табип эшкә ҡайтты » "Урал" гәзите\nСосновка амбулаторияһы Сосновка, Шығай ауыл хакимиәттәренә ҡараған 10 ауылды хеҙмәтләндерә. Был тораҡ пункттарында 4094 кеше йәшәһә, уларҙың 3004-е — 18 йәштән үткәндәр, ә балалар - 1090.\nАмбулаторияла оҙаҡ йылдар эшләгән табип Флүр Ханнановтың күсеп китеүе сәбәпле, ауыл халҡы табипһыҙ ҡала. Быйыл, ниһайәт, ауылға йәш белгес Альбина Зариф ҡыҙы Кәримова (Байегетова) участка табибы булып эшкә ҡайтты. Ул сығышы менән ошо ауылдан, быйыл Башҡорт дәүләт медицина университетын тамамлаған.\n- Участка табибына ҙур яуаплылыҡ йѳкмәтелә. Кабинетта ғына ултырмайбыҙ, һәр саҡырыуға сығабыҙ, ауыр хәлдәге инвалидтарҙың ѳйҙәренә барабыҙ. Беҙҙең участкала ике Бѳйѳк Ватан һуғышы ветераны йәшәй. Тѳп дауалау эшенән тыш, документтар менән дә күп ултырырға тура килә. Эштә тәжрибәле участка шәфҡәт туташы Венера Шәйхетдин ҡыҙы Ғәлимованың ярҙамы ҙур. Әйткәндәй, Венера Шәйхетдин ҡыҙы быйыл Рәсәй Федерацияһының Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнде. Яңы ғына эш башлаһам да, коллективты ла яратып ѳлгѳрҙѳм, татыубыҙ. Тәүге ярҙам күрһәтеү ѳсѳн дарыуҙар менән яҡшы тәьмин итәләр. Үҙем ошо ауылдан булғас, эшләүе рәхәт, кешеләрҙең күбеһе таныш, улар ҙа яҡын күреп ҡарай. Был да эште күпкә еңелләштерә. Эш хаҡы ла зарланырлыҡ түгел. Һѳнәремде яратып башҡарам, - ти Альбина Кәримова.\n- Быйыл бина яҡшы йылытыла, шуға пациент- тарҙы ҡабул итеү ҙә рәхәт. Тик, ниңәлер, ам- булаторияның хеҙмәт машинаһын алдылар. Беҙгә бит ауылдарға йѳрѳргә, саҡырыуҙарға барырға кәрәк. Быны етәкселектең аңлап етмәүе үкенесле. Беҙҙә ѳс меңдән ашыу оло йәштәге кеше иҫәпләнә, норматив буйынса 1500 оло кешегә бер табип булырға тейеш, ә беҙҙә иһә бер табип ике кешенең эшен башҡара, - тип һүҙгә ҡушылды Венера Ғәлимова. Быйыл Сосновка амбула- торияһына ҡараған ауылдарҙан 450 кеше диспансеризация үткән. Тикшереү ваҡытында ҡайһы берәүҙәрҙең сирләүе асыҡланған, уларҙы иҫәпкә ҡуйғандар. Ауыл халҡы участка табибы Альбина Зариф ҡыҙының эше менән ҡәнәғәт. Кешеләргә иғтибарлы, яғымлы, тип әйтәләр уның хаҡында. Йылы һүҙ йәнгә лә, тәнгә лә дауа, тип юҡҡа ғына әйтмәйҙәр шул.


Башҡорт тоҡомло аттарҙың республика фестивален уҙғарыуға әҙерлек эштәре бара.\n15 Июнь , 13:00\n«Башҡорт аты» төбәк фестивале йылҡысылыҡ, ҡымыҙ бешеү, кәсептәр, спорт ярыштары традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү маҡсатында уҙғарыла. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт аты көнөн булдырыу тәҡдиме менән сығыш яһаны. Башҡортостан етәксеһе Радий Хәбиров был башланғысты хуплауын белдерҙе һәм тейешле указ сығарҙы. Документҡа ярашлы, байрам йыл һайын июлдең өсөнсө шәмбеһендә уҙғарылырға тейеш.\nБаймаҡ районында башҡорт тоҡомло аттарҙың республика фестивален уҙғарыуға әҙерлек эштәре бара.\n«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, «Башҡорт аты» төбәк фестивале йылҡысылыҡ, ҡымыҙ бешеү, кәсептәр, спорт ярыштары традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү маҡсатында уҙғарыла. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт аты көнөн булдырыу тәҡдиме менән сығыш яһаны.\nБашҡортостан етәксеһе Радий Хәбиров был башланғысты хуплауын белдерҙе һәм тейешле указ сығарҙы. Документҡа ярашлы, байрам йыл һайын июлдең өсөнсө шәмбеһендә уҙғарылырға тейеш.\nҮткән аҙнала Баймаҡта Башҡортостан хөкүмәтенең беренсе вице-премьеры Азат Бадранов рәйеслегендә ошо үҙенсәлекле фестивалде үткәреү буйынса ойоштороу комитетының тәүге ултырышы уҙҙы.\nБаймаҡ районы хакимиәтенән хәбәр итеүҙәренсә, август башында Граф күле янындараҡ «Башҡорт аты» республика фестивален үткәреү тураһында ҡарар ҡабул ителде.\nБашҡортостанға Рәсәйҙең төрлө төбәктәренән йылҡысылыҡ өлкәһендәге эксперттар килә. Пленар ултырышта йылҡысылыҡты, ҡымыҙ бешеү эшен һаҡлау һәм үҫтереү, шулай уҡ башҡорт тоҡомло аттарҙы популярлаштырыу мәсьәләләре тикшерелде.\nБынан тыш, ҙур байрам программаһында — «Ылаҡ», «Тай-тулаҡ» милли спорт төрҙәре буйынса мауыҡтырғыс ярыштар, уҡ атыу, башҡорт тоҡомло аттар ҡатнашлығында сағыу шоу. Шулай уҡ бында Рәсәйҙә иң ҙур ат парадын уҙғарыу күҙаллана, тип өҫтәне Азат Бадранов.\nБеренсе вице-премьер билдәләүенсә, республика Рәсәйҙең әлегә бер төбәгендә лә булмаған фестиваль ойошторорға йыйына. Уның һүҙҙәренсә, уға әҙерлек әүҙем алып барыла, «был ҙур ваҡиға булмаҡсы, артабан уның федераль статус алырына ышанам».\n«Башҡорт атлылары Ватанды һаҡлауға тос өлөш индергән, француздар уларҙы «төньяҡ амурҙары» тип атаған. Рәсәй империяһы менән Наполеон араһындағы һуғышта 28 башҡорт полкы ҡатнашҡан. Улар ҡыйыуҙарса һуғышҡан. Был фестивалдә башҡорт атлыларының батырлығына ғына түгел, шулай уҡ үҙҙәренең сыҙамлылығы һәм талымһыҙлығы менән дан тотҡан, күп быуаттар дауамында үҙенсәлекле сифаттарын һаҡлаған башҡорт тоҡомло аттарға ла ихтирам күрһәтергә теләйбеҙ. Ошондай фестиваль — мөмкин тиклем күберәк кешене башҡорт аты феномены менән таныштырыу өсөн яҡшы мөмкинлек», — тип йомғаҡ яһаны Башҡортостан хөкүмәтенең беренсе вице-премьеры.


Республикала мари гимназияһы асыласаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала мари гимназияһы асыласаҡ\n10:16, 27 апреля 2011 Сәйәсәт\nБашҡортостанда мари милли гимназияһы барлыҡҡа киләсәк. Уның моделен әҙерләү БР халыҡтары телдәрен өйрәнеү, үҫтереү һәм һаҡлау буйынса республика программаһын тормошҡа ашырыу сиктәрендә алып барыла. Гимназияны Мишкә районында асыу планлаштырыла. Был хаҡта БР Хөкүмәте ҡарамағындағы «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» БР Законын тормошҡа ашырыу буйынса комиссия ултырышында БР мәғариф министры Әлфис Ғаязов хәбәр итте.\n— Милли гимназиялар асыу – программаны ғәмәлгә ашырыу буйынса мөһим бурыстарҙың береһе, — тине ул. Бөгөн республикалағы 133 гимназия һәм лицейҙарҙың 55-е милли һанала. Былар башҡорт, татар, сыуаш гимназиялары. Уларҙың матди-техник базаһына етди иғтибар бирелә. Һуңғы йылдарҙа бер милли гимназия реконструкцияланды һәм алты яңыһы төҙөлдө.\nӘлфис Ғаязов йәнә, Башҡортостандағы мәктәптәрҙең 43 проценты милли уҡыу йорто булып тора, 73 проценттан ашыу уҡыусы республикала туған телендә белем ала, тип билдәләне.\nТеги: милли сәйәсәт, телдәр


Маҡсатлы эшкә тотонорға ниәтең бармы? Грант ал!\n9 Июнь , 11:15\nБР Граждандар йәмғиәтенә булышлыҡ итеү фонды Башҡортостан гражданлыҡ йәмғиәте институттарын үҫтереүҙә ҡатнашыусы һәм социаль әһәмиәтле проекттарҙы тормошҡа ашырыусы дәүләткә һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмалар араһында Башҡортостан Республикаһы Башлығы гранттарын биреүгә конкурс иғлан итә.\nКонкурстың дөйөм бюджеты 101,5 миллион һум тәшкил итә. Бер проектҡа гранттың максималь күләме өс миллион һумдан артмаҫҡа тейеш.ь Заявкалар 30 июнгә тиклем ҡабул ителә. Конкурсҡа Башҡортостан Республикаһы биләмәһендә тормошҡа ашырылған, хөкүмәткә һәм коммерцияға ҡарамаған ойошмаларҙан социаль хеҙмәтләндереү, социаль ярҙам һәм яҡлау; ғаиләгә, әсәлеккә, атайлыҡҡа һәм балалыҡҡа булышлыҡ итеү; республика мәҙәниәтен, сәнғәтен, тарихи хәтерен һаҡлау; һаулыҡ һаҡлау, сәләмәт йәшәү рәүешен, физик культураны һәм спортты пропагандалау; фән, мәғариф һәм аң-белем таратыу; тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, уңайлы йәшәү мөхите булдырыу, хайуандарҙы яҡлау;\nмилләт-ара һәм дин-ара татыулыҡты нығытыу буйынса проекттарҙы тәҡдим итергә мөмкин.\nТулыраҡ мәғлүмәт конкурстың рәсми сайтында: https://грантыглавы102.рф/.\nКонкурстың положениеһы менән проекттарҙың йүнәлештәре һәм тематикаһы, конкурста ҡатнашыусыларға талаптар, грант биреү шарттары һәм тәртибе тураһында тулыраҡ мәғлүмәт менән сайтта “Документтар” бүлегендә танышырға мөмкин.\nБелешмәләр өсөн телефон:\n7 903 311 69 37 (проекттарҙы тормошҡа ашырыу бүлеге),\n7 967 453 92 72 (финанс бүлеге),\n7 967 453 9259 (белем биреү программалары, анализ һәм планлаштырыу бүлеге).


Нефть заводында ҡыҙыл әтәс\nУҙған төндә Өфө нефть эшкәртеү закоды филиалы биләмәһендә дизель яғыулығы тултырылған резервуарҙарҙың береһе янып китә.\n«Башнефть» компанияһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 5 мең кубометр һыйҙырышлы резервуар яртылаш тулы булған. Янғынды һүндереүгә бер сәғәттән ашыу ваҡыт киткән. Ут эҙемтәләрен бөтөрөүҙә 87 кеше ҡатнаша, 23 берәмек техника йәлеп ителә. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, һәләк булыусылар һәм зыян күреүселәр юҡ. Бәлә эш барышына йоғонто яһамаған. Уның сәбәптәрен махсус комиссия асыҡлай.


Шулай ҙа була!\n– Ах! Ҡасан үлдем икән? Күмеп тә ҡуйғандар! – тип аптыраны Хәлим тирә-яғын һәрмәп ҡарағас. Аптырарлыҡ та шул. Бөтә яғы таҡтанан: аҫтында ла, өҫтөндә лә, стенаһы ла. Үҙе шыр-яланғас.\nТамам аптырашта ҡалды, нисек үлгәнен дә хәтерләмәй. Әллә?! Әллә уны үлгән, тип тере килеш табутҡа һалып ҡуйғандармы?! Башынан мең төрлө уй үтте Хәлимдең. Яңы ғына өй һала башлағайны, исмаһам, һалып бөтөп үлмәне, ғаиләһе ни эшләр инде унан башҡа? Бесән ваҡыты еткән, кем сабыр ҙа, кем йыйыр? Урмандағы өй бураһын, ҡырҡҡан ағастарын урлап бөтөрҙәрме икән? Ҡатыны, алма кеүек ҡатыны ни эшләр? Үҙҙәрен теҙгендә тота алмаған ир-ат күҙ һала башлар инде, былай ҙа йәшереп кенә күҙ ташлаусылар бар ине. Шул уйынан һуң һикереп торғанын һиҙмәй ҙә ҡалды, башы таҡтаға бәрелде. Ҡайҙандыр яҡтылыҡ күҙгә салынғандай булды. Ниндәй яҡтылыҡ был? Клиник үлем кисергәндә кешеләргә яҡтылыҡ күренә икән, тип һөйләйҙәр ине. Ул ҡулдары менән шул яҡтылыҡҡа табан ынтылды ла, йығылып төштө.\n«Бөттө! – тип уйланы ул, – тамуҡҡа киттем! Ниңә тик кенә ятманым икән?» Ятҡан ере еүеш, инанғыс. Өшөй башлағас, йәнә башын күтәрҙе, тағы ла ҡайҙандыр яҡтылыҡ һирпелгәнен күреп, шатланып китте. Яй ғына торҙо ла, тубыҡланып шунда ынтылды. Ҡулы быялаға бәрелде. Яҡыныраҡ барҙы. Үҙе: «Ҡара әле, тәҙрәһе лә бар, табутта ла тороп йөрөп була икән», – тип уйлай-уйлай яҡыныраҡ килеп тәҙрәнән ҡараны. Тышта бағана башындағы фонарҙан тоноҡ ҡына яҡтылыҡ төшә, тирә-яҡта кәртәләр, йорт-ҡуралар күҙгә салынды. Ах, бында ла донъя көтәләр икән, тип тамам аптырашта ҡалды.\nШул саҡ гөлп итеп бөтә донъя яҡтырҙы. Ул күҙҙәре ҡамашып, тертләп китте: «Әллә ожмахҡа күсерергә итәләрме?» Ҡатынының: «Хәлим! Хәлим!» – тип ҡысҡырған тауышы ишетелде. «Ҡатындан бында ла тынғылыҡ юҡ». Шулай ҙа шатланды: «Былай булғас, бәлки, үлмәгәнмендер, төш кенә күрәмдер…»\nБәй, үҙҙәренең мунсаһы бит был. Яңыраҡ, ауылдан килгәс, ваҡытлыса йәшәр өсөн ошонда күсенгәйнеләр. Бәләкәй генә булһа ла мунсаһы ла бар, тип шатланғайнылар. «Ә ни эшләп бында ята һуң ул? Бер үҙе?» Ул да булмай, ҡатыны килеп инде.\n– Эҙләмәгән ерем ҡалманы. Ишек шар асыҡ булғанға күҙ һалғайным, бында ята. Тор! Кейен! – тип үҙ хәбәрен теҙҙе ул.\nХәлим шунда ғына үҙенең бында нисек килеп эләккәнен аңланы. Улар урманға барып, ағас киҫеп ҡайтҡайны. Өйгә кереп ашанылар. Ҡатыны, мунса яҡтым, тигәс, өмәселәрҙе оҙатты ла шунда китте. Ул көнө буйы эшләп арығайны, саҡ ҡына ятып торорға булды.\nҠатыны, һыйыр һауып ингәс, ирен ҡысҡырып эҙләп ҡараны, тапманы. Өмәселәрҙе оҙатып киткәндер, тип урамға ла сығып ҡараны. Күренмәй. Һарай тирәһендә лә, гаражда ла юҡ. Һарайға, мунсаға үткәрелгән розетканы тартып алды. Өйгә инеп һауыт-һабаны йыйыштырҙы, иҙәнен йыуҙы. Хәлим һаман ҡайтманы! Аптырағас, розеткаһын тығып, тағы тышҡа сыҡты. Туҡта, мунса ишеге асыҡ түгелме? Ҡурҡа-ҡурҡа яҡын килеп ҡараны: Хәлимдең кейемдәре эленеп тора. «Әллә мунсала үлеп ятамы икән?» – тигән ҡот осҡос уйҙар үтте башынан. Шөрләһә лә эске ишекте асып ҡарарға батырсылыҡ итте. Ә ире йоҡлап ята.\n– Ҡотто алдың бит! Үлеп ята икән тип ҡурҡтым! – Ҡатыны туҡтауһыҙ ләпелдәне.\n– Үлгәйнем шул! Дөм-ҡараңғы, еүеш, тирә-яҡты һәрмәп ҡарайым, бөтә яҡта таҡта. Ниңә утты һүндерҙең? – тип Хәлим үпкәһен белдерһә лә, әле генә башында уралған ҡот осҡос уйҙарҙың ысынбарлыҡ түгеллегенә тамам инанғас, ҡысҡырып көлөп ебәрҙе. Уға ҡатыны ла ҡушылды…


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МАЛАЙ САҠТА ҺӘР КЕМ ШУЛАЙ ШӘПЛӘНӘ - 2021 - Мәҡәләләр\nМАЛАЙ САҠТА ҺӘР КЕМ ШУЛАЙ ШӘПЛӘНӘ\nӨс малай тау итәгендә һөйләшеп ултырабыҙ. Малай тигәс тә, малай ҙа түгел инде беҙ. Быйыл 10-сы синыфты тамамлайбыҙ. Апаруҡ егет булған саҡ. Тау итәгендәге бәләкәй генә аҡланда һынған-мынған ботаҡтан эскәмйә һымаҡ нәмә әтмәләп алғанбыҙ һәм унда иркенләп ултырып, арҡаларҙы ағас олонона терәп, һөйләшеп ултырырға яратабыҙ беҙ. Тирә-яҡта урман, унда бер-береһен уҙҙырып ҡоштар һайрай. Торғаны бер ожмах инде! Ә ауыл аҫта, әйтерһең, беҙҙең ус төбөндә генә. Ауылдағы тормош беҙҙең күҙ алдында ҡайнай. Кемдеңдер ашығып ҡайҙалыр китеп барғаны, кемдеңдер өтәләнеп ҡайҙандыр ҡайтып килгәне, берәүҙең кем менәндер серләшеп торғаны һәм башҡаһы - ҡыҫҡаһы, бөтәһе беҙгә күренеп тора. Ә бына беҙҙең дә уларға күренеп торғаныбыҙ тураһында башҡа ла инеп сыҡмай. Һөйләй торған һүҙ тап ошоға бәйле лә инде.\nБына бер мәл Илһам дуҫ эре генә кеҫәһенән тәмәке ҡабы килтереп сығарҙы. Беҙ, аптырап, уға төбәлдек. Нимә эшләргә йыйына икән ул тәмәке менән, тартмайҙыр ҙа инде, тип, албырғап ҡалдыҡ. Илһам, эшлекле кешеләй, тәмәке ҡабын алай әйләндерҙе, былай тулғандырҙы. Икеләнгәне, ныҡлы ҡарарға килә алмағыны күренеп тора. Шуғалыр, күрәһең, ул ҡабаланмай ғына тәмәке ҡабындағы яҙыуҙы уҡып сыҡты. Шунан уны яйлап асты. Тәмәкеләргә ҡарап, бер аҙға тынып ҡалды. Шул мәл ул ниндәйҙер ҡарар ҡабул итте, буғай. Иркен тын алып, эре генә тәмәке ҡабына ҡул һырты менән һуғып ебәрҙе. Әйтерһең, дә тәмәкеләр ошо мәлде көтөп кенә торған. Уларҙың бер нисәһе ҡаптан уҡтай атылып сыҡтылар ҙа... Юҡ, осоп китмәнеләр, ә ҡаптан баштарын сығара биреп, ҡатып ҡалдылар. Илһам уның берәүһен ашыҡмай ғына ҡулына алды. Баштарын ослайтып ҡатып ҡалғандарына бер килке ҡарап торҙо. Шунан беҙгә һынамсыл ҡараштарын төбәне. Ауыр һулап, теге тәмәкеләрҙең баштарын кирегә табан этте. Беҙгә ҡарап моңһоу ғына йылмайып ҡуйҙы.\n- Үпкәләмәгеҙ, егеттәр, һеҙгә тәҡдим итеп тормайым. Һеҙ әле... (һүҙен таба алмай, бер килке өнһөҙ торҙо һәм әйтеп ҡуйҙы) бешмәгән помидор һымаҡ ҡынаһығыҙ.\nҮәт, әй, тапты бит сағыштырыр нәмә. Әммә беҙ артыҡ үпкәләмәнек. Ул бит элек-электән үҙен өҫтөнөрәк ҡуйырға тырышты. Бер мәл урманда бер атты күмәкләп ҡамап тотоп алғайныҡ. Шул мәлдә Илһам, беренсе мин сабып киләм, тип еңмешләнеп атҡа тәүге булып менгәйне. Әммә оҙаҡ та сабып бара алманы, дөрһөлдәп ҡолап ятып ҡалды. Бер мәл ҡышҡыһын, был тауҙан мин беренсе шыуып төшәм, тип тауҙан аҫҡа табан атылғайны. Саңғыһы менән әллә ташҡа, әллә ботаҡҡа эләгеп, көрткә гөрҫ итеп сумғайны. Саҡ ҡотҡарып ҡалдыҡ. Яҙғыһын һыуҙы иртә инеп, ауырып ятҡайны. Һөйләй китһәң, күп инде ундай хәлдәр. Бына әле лә бит иң беренсе булып тәмәке тотоп тора! Шул арала "бешеп-өлгөрөп еткән помидор" ҡулына алған тәмәкеһен тоҡандырып та ебәрҙе. Килештерә инде, беҙгә ҡарап уның аҡһыл-күкһел төтөнөн өрөп тә ебәрҙе. Беҙ ҡулдарҙы алай-былай һелтәй-һелтәй уны ҡыуған булдыҡ. Һәм аптырап уға ҡарап ҡатып ҡалдыҡ. Аптырарлыҡ шул, атаһы яман бит уның. Белеп ҡалһа, эш харап! Үәт әй, ҡурҡмаған кеше бар икән был донъяла. Беҙҙең аптырау йөҙөбөҙгә сыҡҡандыр инде. Беҙҙең бындай хәлдән ҡыуаныс алған Илһам эре генә теш араһынан төкөрөп ҡуйҙы.\n- Егеттәр, беҙгә ҡасандыр үҙаллы тормош көтә башлар кәрәк. Килер бер мәл, шул мәл беҙ үҙ һүҙебеҙҙе әйтергә тейешбеҙ. Гел генә атай ауыҙына ҡарап ултырып булмай ҙа инде. Улар бөгөн бар, иртәгә юҡ. Беҙгә бөгөндән башлап тормошҡа өйрәнер кәрәк. Беҙ бит ҡасандыр тормош дилбәгәһен үҙ ҡулыбыҙға алырға тейешбеҙ...\nҮәт, әй, бындай аҡылды кем биргәндер инде уға. Ниндәй матур итеп һөйләй. Һыбайлы атынан төшөп, йәйәүле ергә ятып, ятҡан кеше түшәгенән тороп тыңламалы хәбәрҙәр бит! Әммә көтмәгәндә Илһам ҡырҡа үҙгәрә. Оло тормошҡа тәүге аҙымдарын яһай төшкән, аушаңлай-таушаңлай тәпәй атлап китеп барған дуҫыбыҙҙың ҡапылдан ғына йөҙө ағара төшә. Ул тәмәкеһен тиҙ генә ергә ташлап, уны тыпырсына-тыпырсына үксәһе менән иҙгесләй башланы. Үҙе ҡалтыранған ҡулдары менән ауыл яғына ишаралай.\n- Атай ҡул болғап саҡырып тора. Мин ҡайтып киләйем әле.\nИлһамды әйтәм, баянан бирле ауыл яғынан күҙен ала алмай ине. Шикләнеүе бушҡа булмаған шул. Атаһы уның ҡырын эшен күреп ҡалған бит. Хәҙер Илһамға эләгә инде. Беҙ тау итәгендә дуҫыбыҙҙы йәлләп ултырып ҡалдыҡ. Илһам өтәләнеп ауыл яғына табан сапты. Шәп тә йүгерә икән. Күп тә үтмәне, өйҙәренә барып та етте. Ә бына ҡалған яғындағы хәл үтә тиҙ булды. Илһам ҡапҡаны әллә асып өлгөрҙө, әллә ябып өлгөрҙө, уныһын аңғарып өлгөрмәнек. Атаһы сыбыртҡы менән Илһамдың һырт буйын әллә һыҙырҙы, әллә һыҙырманы, уныһын да күреп өлгөрмәнек. Ҡыҫҡаһы, күҙ асып йомған арала булды был хәл. Бер ҡарағанда, Илһам дуҫыбыҙ ҡапҡаға инеп бара ине. Икенсе ҡарағанда, уҡ һымаҡ атылып сығып та бара. Өсөнсө ҡарағанда, ауыл урамы буйлап сабып бара. Дүртенсе ҡарағанда, тауға үрмәләй ине. Бишенсе ҡарағанда, эскәмйәлә ултыра ине. Ағарған йөҙөнә бер аҙ ҡыҙыллыҡ йүгергәс, бер ни булмағандай, Илһам дуҫыбыҙ һүҙен дауам итә.\n- Әле атайым менән ирҙәрсә һөйләшеп алдыҡ (бына шулай йылғыр ул беҙҙең дуҫыбыҙ). Атайым шулай ти: "Һин, улым, ҙур үҫтең. Хәҙер һинең тормошоңа тығыла алмайым. Һиңә ҡасандыр үҙаллы тормош көтә башлар кәрәк. Мин хәҙер ҡартмын. Бөгөн бармын, иртәгә юҡмын". Ул миңә: "Тәмәке тартҡың килә икән, улым, тарт әйҙә", - тип тә әйтте. Атайҙы әйтәм, бигерәк еңел ҡотолдо. Имеш, тартҡың килһә, тарт. Минең һаулыҡ тураһында уйлап та бирмәй. Ә мин ныҡлы ҡарарға килдем - тәмәке тартмаҫҡа! Был минең ныҡлы ҡарарым, һуңғы һүҙем. Һеҙгә лә тартмаҫҡа кәңәш итәм. Исмаһам, һеҙ минең хатаны ҡабатламағыҙ...\nБеҙ яйлап ҡайтып киттек. Илһам дуҫыбыҙ, мин ултыра бирәм әле, тип, тороп ҡалды. Беҙ нишләптер уларҙың өйө эргәһенән йүгереп үтеп киттек.\n...Малай саҡта, эйе, һәр беребеҙ шулай шәпләнә инде. Һәр кем үҙен шәхес итеп раҫларға ынтыла. Уны эргә-тирәһендәге башҡа малайҙар, иптәштәре хуплай йә иҫкәртә. Ә атайҙарҙың өгөтө һәм... сыбыртҡыһы иһә иң оло һабаҡ биреүсе тәрбиә алымы булараҡ һанлана. Шәхес булырға ынтылған малайҙар, егеттәр, ир-егеттәр һәм уларҙың арт һабағын уҡытып, тура юлға күндерер атайҙар һәр саҡ булһын был донъяла.\nЯҙылған: 09.07.21 | Ҡаралған: 512


14 Октябрь 2019, 18:24\nБыл юлы гәзит уҡыусылар менән район мәҙәниәт һарайы алдындағы майҙансыҡта осраштыҡ,\nбында тәүге тапҡыр “Әлшәй хәбәрҙәре” гәзите редакцияһы һәм Раевка почтамты хеҙмәткәрҙәре менән берлектә ойошторолған Бөтә халыҡ матбуғатҡа яҙылыу көнө үткәрелде.\nСараны асып, район гәзите баш мөхәррире Светлана Ивановна Жуковская 2019 йылдың беренсе һәм икенсе ярты йыллыҡ йомғаҡтары буйынса хеҙмәт коллективтарында район баҫмаһына яҙылыуҙы актив ойоштороусыларҙы – мәҙәниәт бүлеге етәксеһе Мирғәсим Факил улы Әкимбәтов, Пионерҙар йорто директоры Надежда Александровна Самойлова, Раевка гимназияһы секретары Валентина Ивановна Кобыляцкаяны билдәләп үтте.\nМайҙанға әкренләп халыҡ йыйыла башланы. Социаль-мәҙәни үҙәк артистары үҙҙәренең йырҙары менән олоһоноң да, кесеһенең дә иғтибарын йәлеп итте. Үҙәк китапхана хеҙмәткәрҙәре күргәҙмә өҫтәлдәренә төрлө йылдарҙа баҫылып сыҡҡан район баҫмаларын ҡуйғайны. Улар шулай уҡ гәзит уҡыусыларға ҡыҙыҡлы конкурстар, викториналар ҙа әҙерләгән. Пионерҙар йорто ижади эшләнмәләр, бәйләнгән әйберҙәр, район гәзите һәм тыуған яҡҡа арналған матур һүҙҙәр яҙылған бокалдарҙың күргәҙмә-һатыуын ойошторҙо.\nПочта хеҙмәткәрҙәре менән беҙ район баҫмаһына 2020 йылдың беренсе ярты йыллығына квитанциялар тултырҙыҡ. Артабан гәзиткә яҙылыусылар ҡамыр ризыҡтары, тәмле ҡайнатмалар менән хуш еҫле самауыр сәйе эсте, уларҙы ихласлап редакция хеҙмәткәрҙәре һыйланы.\nИң әүҙемдәр район, республика гәзиттәре һәм журналдары тарихына бәйле викторина һорауҙарына яуап бирҙе, ижади конкурстарҙа ҡатнашты. Был көндө “Әлшәй хәбәрҙәре”нә беренселәрҙән булып яҙылған Елена Ивановна Морозова гәзитебеҙгә арналған шиғырын уҡыны.\n- Барыһы ла яҡшы ойошторолған – бүләктәр, льготалы хаҡтар, сәй табыны, - тип тәьҫораттары менән уртаҡлашты сараға килгән кешеләр. Күптәр ҙур ҡыҙыҡһыныу менән район гәзитенең ваҡыт үтеү менән һарғайған элекке һандарын барланы.\nӘ 1961 йылда “Ильич юлы” тип аталған район баҫмаһының 1 сентябрҙәге һанын Раевка 2-се урта мәктәбе уҡыусыһы Иван Жуковский алып килгәйне. Гәзиттең беренсе битендә сәскә гөлләмәһе тотҡан, йылмайып торған беренсе синыф уҡыусыһы, күп йылдарҙан һуң район гәзите мөхәррире булырмын тип уйына ла килтермәгән ҡыҙ - уның өләсәһе!\nКонкурстарҙа, викториналарҙа ҡатнашыусыларҙың барыһы ла иҫтәлекле приздар алды. Гәзиткә яҙылыусыларыбыҙ ҙа бүләкһеҙ ҡалманы. Улар араһында Рида апай Шәңгәрәева ла бар, баҫманы ул үҙенә генә түгел, ейәнсәренә һәм туғанына ла яҙҙырҙы. Шулай уҡ һуғыш ветераны Рәшит ағай Ғөбәйҙуллин, тыл эшсәне Турйән ағай Баһауытдинов, Сания апай Усманова һәм башҡалар район баҫмаһына квитанция тултырҙы. Был көндө гәзиткә бөтәһе 73 кеше яҙылды.\nМәғлүмәт технологиялары, электрон мәғлүмәт сараларының киң таралыуына ҡарамаҫтан, баҫма матбуғат һүҙе бөгөн дә үҙ әһәмиәтен юғалтмай. “Әлшәй хәбәрҙәре” гәзите, элеккесә, рус, башҡорт һәм татар телдәрендә сыға. Был күп милләтле халҡыбыҙ өсөн бик мөһим.\nАкцияны үткәрергә ярҙам иткән мәҙәниәт бүлеге, Пионерҙар йорто, китапхана коллективтарына ҙур рәхмәт белдерәбеҙ. Бағыусыларыбыҙ – шәхси эшҡыуар Ринат Мәхәмәтғәриф улы Зариповҡа, Әлшәй райпоһы етәксеһе Илдар Арон улы Мөхәмәтйәновҡа айырым рәхмәтебеҙҙе еткерәбеҙ.


Инфоурок / Музыка / Конспекты / Өлкәндәр төркөмө өсөн музыканан “Умырзая” дәрес конспекты\nТөп белем биреү өлкәһе- музыка.\nБелем биреү өлкәһендәге интеграциялар- социализация, художественное творчество\nҮҫтереүсе маҡсат. Балаларҙың телмәрен, иғтибарын, хәтерен,куҙаллауын үҫтереү.\nҠул эштәрендә нәфис һүҙ һәм музыкаль хәрәкәттәрҙе сағылдырыу\nТәбиғәткә һөйөү арттырыу ,умырзая сәскәләренә һаҡсыллыҡ уятыу\nБелем биреүсе маҡсат.\nБалалаҙың ижади һәләттәрен үҫтереү, интонациалар ярҙамында йырҙың характерын билдәләү\nМузыка ҡоралдарында ритмлы уйнау\nБейеүҙэ төрлө һығылмалы хәрәкәттәр ярҙамында сәскә образын тыуҙырыу\nКөй тыңлағанда эмоциаль яуап биреү\nНәфис һүҙҙәр ҡулланыу\nТөрлө техник алымдар менән сәскәләр йәбештереү\nМагнитофон, П.И.Чайковский6ың “Умырзая”,Г.Свиридовтың “Яҙ”, Э.Григтың “Иртә” музыкаль әҫәрҙәренең граммзаписьтәре\n“Ун ике ай” әкиәтенә иллюстрациялар\nҠағыҙҙан эшләнгән умырзая сәскәләре, күк төҫтә туҡыма, бейеү өсөн ак яулыҡтар, музыка ҡоралдары\nҠул эше өсөн материалдар: Елем, кисточка, төҫлө картондар, аҡ ҡағыҙ, ҡул һөртөү өсөн салфеткалар, мамыҡ, клеенка\nЯҙ тураһында әңгәмә үткәреү, шиғырзар ятлау, әкиәттәр уҡыу, йыр өйрәнеү, бейеү хәрәкәттәрен үҙләштереү\nМузыка аҫтында балалар маршҡа баҫып инәләр.\nМузыка етәксеһе: Һаумыһығыҙ, балалар, эйҙәгеҙ әле ҡунаҡтарҙы йыр\nБеҙҙең аяҡтар бик тиҙ атлайҙар\nБик тиҙ атлайҙар һәм дә туҡтайҙар\nҺаумыһығыҙ, ҡәҙерле дуҫтар,\nҺаумыһығыҙ, килгән ҡунаҡтар\nЙылмай әле, йылмай һин миңә\nЙылмай әле бөтәбеҙгә лә.\nТалғын ғына Г.Свиридовтың « Яҙ» көйө ағыла.\nМузыка етәксеһе:Ҡояш нурҙарын йәлләмәйсә йылыта башлау менән, аҡ ҡар ятҡан туғайҙарҙа ниһайәт ҡара ер асыла башланы, унда бәләкәс кенә аҡ сәскә башын күтәрҙе.\n-Әллә инде бик иртә уяндым-тип аптырауға ҡала ул аҡ ҡарҙы күргәс\n-юҡ, юҡ, ваҡыт, ваҡыт уянырға-тип ҡоштар йырлай башланы…\nБалалар, был ниндәй миҙгел тураһында һүҙ бара икән.\n/яуап/ Яҙ икәнен ҡайҙан белдегеҙ?.Тәбиғәттә ниндәй үҙгәрештәр күрәһегеҙ яҙ көнө.\nМузыка етәксеһе: Ямғырҙар тәбиғәттә төрлө-төрлө була. Әйҙәгеҙ әле беҙ музыка ҡоралдары ярҙамында ниндәй ямғыр яуғанын һүрәтләп үтәйек.\nМузыка ҡоралдарында уйнау\nИң беренсе яҙғы ямғырҙы уйнап күрһәтәйек. Яҙ көнө ләйсән ямғыры яуа, ул ваҡ ҡына итеп,ипле генә яуа, ниндәй музыка ҡоралы менән уйнап күрһәтергә мөмкин?/ҡыңғырау/\nКөҙөн ямғыр туҡтауһыҙ, ялҡытҡыс ,шыбыр-шыбыр итеп яуа.Йәгеҙ әле, ниндәй музыка ҡоралын һайлайбыҙ /маракас,йәки шалтырауыҡ/\nЙәй көндәре йәшен йәшнәп көслө ямғыр6ар яуа,ниндәй музыка ҡоралы менән уйнап күрһәтеп була йәйге ямғыряуыуын /бубен/\n« Ҡышын инде ямғыр яуамы, юҡ.Кыш көнө инде ямғыр туңып ҡар бөртөгөнә әүерелә /өсмөйөш/\nБалалар, март- яҙҙың иң беренсе айы.Ҡар иреп ҡояш ҡыҙҙырыу менән яҙҙың иң тәүге сәскәләре үҫеп сығалар. Нисек атала икэн ул сәскәләр./умырзая/. Ә ниңә ул улай атала /сөнки ҡар аҫтынан үҫеп сыға/\nБалалар, һеҙ умырзая тураһында ниндәй шиғырҙар беләһегеҙ?\nАяҙ күктә ҡояш көлә\nЕргә йәмле яҙ килә\nЙылмайып һәр иртәлә\nЙәшәйҙәр бер ояла\nУларәле бик бәләкәй\nҠояштың нурын йыйып\nЙәйҙән ҡасағыҙ ҡайҙа\nБына ул, бына ул\nЭйе, балалар,умырзаяның да төрлө-төрлө төҫтәре була, зәңгәр, күк, һары төҫтәре.\nМузыка етәксеһе С.Маршактың « Ун ике ай» әкиәтенә иллюстрациялар күрһәтә.\nӘ бына ошо һүрәттәр ниндәй әкиәттән алынған икән.\nӘкиәтте иҫкә төшөрөү.\nБыл әкиәттә ҡыҙыҡай кәрзин тултырып сәскә йыйған, һеҙ нисек уйлайһығыҙ,был сәскәләрҙе өҙөргә яраймы икән, ни өсөн өҙөргә ярамай./яуаптар. Сөнки сәскәне өҙөп алһаң урынына икенсеһе үҫмәй/\nБалалар, умырзая тураһында рус композиторы П.И.Чайковский бик матур көй яҙған. Әйҙәгеҙ әле беҙ уны тыңлап алайыҡ, күҙҙәребеҙҙе йомайыҡ та, һәр беребеҙ үҙ сәскәбеҙҙе күҙ алдына килтерәйек.\n/Был алым урынына слайд күрһәтергә мөмкин/\nП.И.Чайковский6ың «Апрель.Умырзая» исемле көйө яңғырай,шул арала бәләкәс кенә ялан барлыҡҡа килә.\nМузыка етәксеһе : Ә хәҙер күҙҙәребеҙҙе асайыҡ инде. Ҡарағыҙ әле ниндәй матур сәскәләр үҫеп сыҡты ошо тылсымлы көй ярҙамында.Ә һе6 нимәләр кисеҙегеҙ ошо көйҙө тыңлағанда, ниндәй көй яңғыраны /яуаптар-матур, яғымлы, һоҡланып туялмаҫлыҡ, күңелһеҙ, моңһоу,тулҡынландырғыс,ел иҫкәндә сәскә тибрәлгән кеүекһ.б./\nЭйе, дөрөҫ,шул ваҡытта ниндәй6ер хәүеф тә ишетелеп ҡалған кеүек булды, сөнки әле иртәле-кисле һыуыҡ, ҡояш бик йылытып бармай, сәскәләрҙең ғүмере бик ҡыҫҡа ғына.\nӘ хәҙер беҙҙең ҡыҙҙарыбыҙ умырзая сәскәләренең үҫкәнен бейеп күрһәтһендәр.\nБеҙ умырзая бейеүен күрһәттек, ә хәҙер инде йырлап алайыҡ.\nУмырзая йыры башҡарыла.\nБалалар, беҙ умырзая тураһында шиғырҙар ятланыҡ,йыр йырланыҡ, бейеп тә күрһәттек,шундай матур көй тыңланыҡ, уны өҙөргә ярамаҫанын да белдек, сөнки ул ҡабат үҫеп сығалмай,тағын да был сәскә тәбиғәтә бик аҙ ғына ҡалған, уны хатта ҡыҙыл китапҡа индергәндәр.Ә күп кешеләр был турала белмәйҙәр, уны өҙөп беб-береһенә бүләк итәләр.Һеҙ нисек уйлайһығыҙ, нисек ҡотҡарырға була был сәскәләрҙе? Эйе, кешеләр тере сәскәләрҙе өҙмәһен өсөн, уны һүрәт итеп,пластилиндан әүәләп,ҡағыҙҙан эшләп бүләк итергә мөмкин.\nӘ хәҙер дәресебеҙҙең икенсе өлөшөнә күсәйек.\nҠағыҙҙан сәскәләр эшләү.Балалар сәскә йәбештергәнсе умырзая тураһында легенда һөйләргә мөмкин.\nЙомғаҡлау : Беҙ был дәрестә нимәләр белдек,ниндәй көй тыңланыҡ Композиторҙың исеме кем?\nМузыка етәксеһе: Ямғырҙар тәбиғәттә төрлө-төрлө була. Әйҙәгеҙәле беҙ музыка ҡоралдары ярҙамында ниндәй ямғыр яуғанын һүрәтләп үтәйек.\nИң беренсе яҙғы ямғырҙы уйнап күрһәтәйек. Яҙ көнө ләйсән ямғыры яуа, ул ваҡ ҡынаитеп,ипле генә яуа, ниндәй музыка ҡоралы менән уйнап күрһәтергә мөмкин?/ҡыңғырау/\nКөҙөн ямғыр туҡтауһыҙ, ялҡытҡыс ,шыбыр-шыбыр итеп яуа.Йәгеҙәле, ниндәй музыка ҡоралын һайлайбыҙ/маракас,йәки шалтырауыҡ/\nЙәй көндәре йәшен йәшнәп көслө ямғыр6ар яуа,ниндәй музыка ҡоралы менән уйнап күрһәтеп була йәйге ямғыряуыуын/бубен/\n« Ҡышын инде ямғыр яуамы, юҡ.Кыш көнө инде ямғыр туңып ҡар бөртөгөнә әүерелә/өсмөйөш/\nБалалар, март- яҙҙың иң беренсе айы.Ҡар иреп ҡояш ҡыҙҙырыу менән яҙҙың иңтәүге сәскәләре үҫеп сығалар. Нисек атала икэн ул сәскәләр./умырзая/. Ә ниңә ул улай атала /сөнки ҡар аҫтынан үҫеп сыға/\n/Был алым урынына слайд күрһәтергә м\nНомер материала: 281807


Республика етәксеһе Урмансылар паркында экологик өмәлә ҡатнашты\n27 майҙа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Экология йылы сиктәрендә республиканың Урмансылар исемендәге парк биләмәһендә шәмбе өмәһендә ҡатнашты.\nБөтә Рәсәй ағас ултыртыу көнөнә бағышланған өмәлә дәүләт власы һәм муниципалитет органдары вәкилдәре: Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары, республика Башлығы Хакимиәте, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы Секретариаты, республика Хөкүмәте Аппараты, Өфө Советы һәм хакимиәте, Башҡортостан министрлыҡтары һәм ведомстволары хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.\nТөбәк етәксеһе коллегалары менән бергә биләмәне таҙартты һәм зәңгәр шыршы үҫентеләрен ултыртты. Һуңынан Рөстәм Хәмитов урман паркын төҙөкләндереү буйынса башҡарылған эштәрҙе тикшерҙе, ял итеү, балалар һәм спорт майҙансыҡтарын ҡараны.\n2014 йылда республика етәксеһенең башланғысы буйынса Өфөләге Урмансылар паркы тәртипкә килтерелде. Төҙөкләндереү сиктәрендә ут үткәрелде, йәйәүлеләр һәм велосипедсылар өсөн 9 саҡрым оҙонлоҡта һуҡмаҡ һалынды, яңы эскәмйәләр ҡуйылды, видеокүҙәтеү системаһы менән йыһазландырылды. Ял итеү зонаһында пикник өсөн майҙансыҡ, автопарковка, спорт һәм балалар майҙансыҡтары эшләй. Вольерҙарҙа айыу, төлкө, ҡыр сусҡаһы, һеләүһен һәм башҡа йәнлектәр йәшәй. Шулай уҡ бында Урман музейы урынлашҡан, ул Өфө урман хужалығына ҡарай.\nБөгөн Урмансылар паркы – ҡала халҡының ғаилә менән ял итеү өсөн иң популяр урындарҙың береһе. Шул рәүешле бында биләмәне матурлау, яңы әүҙемлек төрҙәрен ойоштороу буйынса эштәр дауам итә. Мәҫәлән: оҙаҡламай урман паркында сәләмәтлек мөмкинлектәре сикләнгән балалар өсөн уйын майҙансығы барлыҡҡа киләсәк.


Материалы за Декабрь 2015 года » Башҡортостан гәзите\nСәйәсәт // 30-12-2015, 01:07\nКом: 0 // Уҡынылар: 1191 тапҡыр // Тотош уҡырға\nҠәләмдәре үткер, һүҙҙәре тос\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 30-12-2015, 01:07\nТүбәндәге ижади хеҙмәткәрҙәребеҙ һәм авторҙарыбыҙ “Башҡортостан” гәзитенең 2015 йылғы лауреаттары тип билдәләнде:\nАБДУЛЛИНА Лариса Хашим ҡыҙы,\nКом: 0 // Уҡынылар: 1306 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙәмғиәт // 30-12-2015, 01:07\nКом: 2 // Уҡынылар: 1584 тапҡыр // Тотош уҡырға\nТышта һыуыҡ, ә баҡсала – йәй\nӨфөнөң ботаника баҡсаһында Яңы йыл байрамына ҡарай экзотик үҫемлектәр әүҙем үҫеш осоро кисерә. Баҡса хеҙмәткәрҙәре 115 йыллыҡ цикастың сәскә атыуын түҙемһеҙлек менән көтә. Бер быуат эсендә был үҫемлек сәскәһе менән ни бары дүрт тапҡыр ҡыуандырған.\nЙәмғиәт // 30-12-2015, 01:06\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 30-12-2015, 01:06\nКом: 0 // Уҡынылар: 1232 тапҡыр // Тотош уҡырға\nЙәмғиәт // 30-12-2015, 01:05\n2015 йыл төрлө сараларға, етди ҡаҙаныштарға, күптән көтөлгән асыштарға һәм тормош һабаҡтарына бай булды. Илебеҙ ниндәй генә ауырлыҡтар, ҡаршылыҡтар менән осрашмаһын, беҙ берҙәмлек, халыҡтар дуҫлығы, Тыуған илгә һөйөү кеүек күркәм сифаттарҙы һаҡлап ҡалдыҡ, еңел булмаған заман шарттарына лайыҡлы яраҡлаша алдыҡ.\nКом: 0 // Уҡынылар: 755 тапҡыр // Тотош уҡырға\nСпорт һәм туризм // 30-12-2015, 01:05\nҠапҡасыға Яңы йылға иң ҙур бүләк нимә, беләһегеҙме? Һуңғы уйында ҡапҡаһына бер шайба ла индертмәү! Юлаевсы Никлас Сведберг был йәһәттән бәхетле.\nАлма тултырылған ҡаҙ\nБайрам табынын мейестә бешерелгән ҡаҙҙан башҡа күҙ алдына килтереү мөмкин түгел. Телеңде йоторлоҡ ҡош итен өҫтәлгә ҡуйған хужабикәне маҡтап туя алмай ҡунаҡтар. Һеҙҙең иғтибарға оҫталарҙан бер рецепт тәҡдим итмәксебеҙ.\nУсаҡтарҙың йылыһы ла, төтөнө лә – үҙебеҙҙеке\nМәҙәниәт һәм әҙәбиәт // 30-12-2015, 01:04\nШәхсән минең өсөн ҡәҙимге йыл булды тип әйтә алмайым. Әҙәбиәткә бағышланыуы ҡыҙыҡлы сәфәрҙәр, балҡышлы танышлыҡтар, фекерле аралашыуҙар вәғәҙә итер тигән өмөт бөрөләнеп ҡуйғайны йыл башында уҡ. Һәм, ысынлап та, баш ҡалала һирәгерәк йөрөлдө, ахыры, республика төбәктәрендә генә түгел, сит өлкәләрҙә лә милләттәштәребеҙ менән күрешеү бәхете йыш тейҙе. Бәхете, тим, сөнки, ысынлап та, рухыңа тап килгән фекерҙәштәр менән аралашып йәшәү – үҙе ҙур табыш.\nработа руководителем предприятия филиала.


Алтаҡар — Башҡорт Википедияһы\nАлтаҡар — манғыт юлбашсыһы, Нуғай Урҙаһы бейе Муса улдарының береһе.\nТормош юлы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЯмғурса бабайы вафатынан һуң Алтаҡар «улыҫ хакимы», йәғни Урҙаның нигеҙен тәшкил иткән манғытттарҙың юлбашсыһы булып ҡала. Әммә бөтә Урҙаның бейе Хәсән бабайы була. Күрәһең, Хәсән юғары ҡатлам кешеләре араһында өлкән ағалары Ямғырса менән Муса кеүек абруй менән файҙаланмағандыр. 1505 йылда уҡ үҙ сәйәсәтен алып барырға теләп, Литваға үҙ илселәрен ебәргән Алтаҡар менән уның араһында низағ килеп тыуа. 1507 йылдың йәйендә Алтаҡар Мәскәүҙән хат менән килгән курьерҙы Хәсәнгә һәм Ямғырсаның улы Алаҫҡа үткәрмәй. Алтаҡар һәм уның ҡустылары артында Манғыт улыҫтары тора, ә Хәсәнде күсмә халыҡтың аҡһөйәктәр ҡоро һайлап ҡуя, әммә улар үҙҙәре һайлап ҡуйған кеше өсөн һуғышырға әллә ни теләк белдермәй. 1508 йылда Хәсән һуңғы тапҡыр үҙенең хакимлығын нығытырға тырышып ҡарай. Йолаға ярашлы ул хан итеп шибанид вәкиле Мәхмүҙәк улы Ағалаҡты саҡыра, ә үҙе уның янында бикләрбәк булырға теләй. Моғайын, юғары ҡатлам Ағалаҡҡа буйһонорға теләмәгәндер. 1508 йылдан һуң Ағалаҡ тураһында ла, Хәсән тураһында ла бер мәғлүмәт тә юҡ.\nХәсәндең вафатынан һуң Мусаның төрлө ҡатындарҙан тыуған ике улы Алтаҡар һәм Шәйех-Мөхәммәт араһында көсөргәнешле үҙ-ара һуғыш башлана. (1503 йылда ғына Оло Урҙа ханы Шәйех-Әхмәтте Муса биләмәләренә улар икеһе бергәләп саҡырған була). Алтаҡарҙың аныҡ ҡына дәрәжәһен билдәләп булмай, әммә урыҫ сығанаҡтарында уны Нуғай Урҙаһы ханы тип иҫәпләйҙәр, ҡайһы бер сығанаҡтарҙа уны мырҙа тип тә атайҙар. 1508 йылда Мәскәүгә Сәйет-Әхмәт һәм Алтаҡар икеһе лә илселәр ебәрә. Алтаҡарҙың йәйләүҙәре Волга буйында урынлаша, үҙенең хатында ҡаҙаҡтарҙың барымтаһына ҡаршы яу асыуы тураһында хәбәр итә, күрәһең, был яу уның еңеүе менән тамамланғандыр. Ул Хәсән хан бар саҡта уҡ улыҫ хакимы хоҡуғын алыуына таянып эш итә, бынан тыш Урҙаның көнбайыш, Волга буйы өлөштәре уның ҡул аҫтында, Башҡортостан да уға буйһонған була.\n1510 йылда Алтаҡар һәм Шәйех-Мөхәммәт яҡлылар араһында хәрби бәрелеш була. Күрәһең, уның сәбәбе нуғай бейенән хакимлыҡ алырға теләү булғандыр. Был бәрелештә Алтаҡар еңеп сыға, ә Шәйех-Мөхәммәт яҡлылар Волганың уң яҡ ярына ҡыҫырыҡлап сығарыла. 1514 йылда Әстерхан ханы Йәнебәк яҡында ғына урынлашҡан Шәйех-Мөхәммәтте ҡыйратырға уйлай. Бының сәбәптәре төрлө — ябай талауҙан яңы килеп урынлашҡан күршеһен юҡ итеүгә тиклем. Бының өсөн ул ярҙамға Алтаҡарҙы, уның менән бергә Муса, Сәйет-Әхмәт һәм Мамайҙың улдарын, шулай уҡ Алтаҡарҙың улы Кил-Мөхәммәтте лә саҡыра. Билдәһеҙ сәбәптәр арҡаһында Йәнебәк нуғайҙарҙың килеүен көтөп тормай, ә Оло Урҙа хандары ҡалдыҡтары — «Әхмәт улдары» Мозафар һәм Хаджиҡ менән ғәсҡәрен Шәйех-Мөхәммәткә йүнәлтә. Яу уңышлы тамамлана, ә Шәйех-Мөхәммәт саҡ-саҡ ҡотолоп ҡала, мөлкәте һәм Улыҫы баҫып алына. Алтаҡар етәксеклегендәге нуғай кенәздәре, Әстерхан янына килеп еткәс хәрби табышһыҙ ҡалыуҙарын аңлап, бик ныҡ асыулана. Алтаҡар Йәнебәктән уның файҙаһына Урҙа батшалары улдарын талауҙы талап итә, Йәнебәк быға бармаясағын асыҡтан-асыҡ белдерә, һәм нуғайҙар Яйыҡҡа тыбышһыҙ ҡайтырға мәжбүр була.\nБер нимәһеҙ ҡалған Шәйех-Мөхәммәт башын эйеп Алтаҡарға килә. Әммә Алтаҡар уны төрмәгә ябып ҡуя, был хәл, әлбиттә, Иҙеүкәй вариҫтарына хас холоҡ булмауын белгән мангыт аҡһөйәктәренең асыуын килтерә. Мамай, Шәйех-Мөхәммәтте ҡотҡара һәм уны ҡаланан алып сыға. Шәйех-Мөхәммәт үҙенең күптән түгелге дошмандарына — Әхмәттең улдарына йүнәлә һәм уларҙы ғәҙәттәгесә берләшеү кәрәклегенә инандыра — урҙа батшаһы улы Оло Урҙаның ханы тип иғлан ителә, ә Шәйех-Мөхәммәт уның янында бикләрбәк булып ҡала. Һөҙөмтәлә Хаджиҡ хан тип иғлан ителә, әммә үҙенең эшмәкәрлеген ул Мозафарҙың улдарын ҡулға алыуҙан һәм уларҙы талауҙан башлай, Мозафар үҙе Әстерханға ҡаса.\nЙәнебәк яңы хандың пәйҙә булыуына һәм Оло Урҙаны ҡайтанан тергеҙеү мөмкинлеге тыуыуына борсола. 1515 йылда бергәләп һуғышыу өсөн уға Алтаҡар килә, әммә йәнә берләшә алмайҙар, сөнки Алтаҡар Урҙа ханы Мозафарҙы тар-мар итеп, уны таларға тәҡдим итә, ә Йәнебәк бының менән килешмәй. Һөҙөмтәлә әстерхандар менән ҡыҫҡа ғына бәрелештән һуң Алтаҡар кире Яйыҡҡа ҡайта.\n1516—1517 йылда Алтаҡарҙың Шәйех-Мөхәммәт менән тағы бер бәрелеше булып ала. Был юлы Алтаҡар ғәсҡәре ҡыйратыла, ә ул үҙе Ҡырымға Мөхәммәт Гәрәйгә барып һыйына. Уның менән 100-гә яҡын мангыт аҡһөйәктәре лә килә, рухтары һынған был кешеләр Ҡырым ханына тулыһынса буйһонасаҡтарына ризалаша. Хан янындағы урыҫ илсеһе уларҙы ҡабул итеүҙән баш тарта. Мөхәммәт Гәрәй, ҡасаҡтарға ярҙам итергә ниәтләнеп, ҡалға Баһадур Гәрәйҙе 30 меңлек ғәсҡәр менән көнсығышҡа ебәрә, уныһы, нуғайҙар, әстерхандар һәм урыҫтарҙың берләшеүе тураһында ялған хәбәр алып, кире борола, ҡайтышлай көньяҡ Рязанды талап үтә.\nТап ошо ваҡытта Ҡырымға Шәйех-Мөхәммәт илселәре килә, улар ҙа Ҡырым ханын өлкән уҙаҡташ тип таныуҙары һәм был берләшмәне нығытыу өсөн Әстерхан ханлығын ҡыйратыуҙы тәҡдим итә. Улар шулай уҡ Алтаҡар менән булған эске бәхәсте тыныс юл менән хәл итеү мөмкинлеген, һәм уларҙа үҙ туғандарын ҡырыу ниәте булмауын еткерергә тырыша. Был тәҡдимдәр өҫтөндә хан уйлаған мәлдә Алтаҡар, ҡурҡып, Ҡырымдан ҡаса.\nНуғай урҙаһының артабанға тарихы биттәре 1519 йылда ҡаҙаҡтарҙың Ҡасим хан етәкселегендә ябырылыуына бәйле. Үҙ-ара һуғышып көсһөҙләнгән нуғайҙарҙы ҡаҙаҡтар ҡыйрата, уларҙың күптәре Волганың уң яҡ ярына ҡаса һәм Ҡырым ханынан яҡлау һорай. Ҡырымға килгән мангыт аҡһөйәктәре араһында Алтаҡар ҙә була.\nУның артабанғы яҙмышы тураһында теүәл генә мәғлүмәттәр юҡ. Күрәһең, ҡаҙаҡтар менән бәрелештәрҙең береһендә һәләк булғандыр. Башҡорт легендаларында уның Аҡнаҙар ҡулынан һәләк булыуы раҫлана. Әлбиттә, Аҡнаҙар Ҡасим улы булған, тип фаразларға була, ләкин ул мәлдә Аҡнаҙар бала ғына була.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Алтаҡар&oldid=787844 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:03 10 март 2018 үҙгәртелгән.


“Мораҙым” гәзите Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыуға арнап, “Күгәрсен районының күркәм 100 ғаиләһе” тип исемләнгән яңы проект тәҡдим итә\n8 Февраль 2019, 18:08\nБеҙҙең проектыбыҙ 25 йылдан 55 йылғаса, хатта унан да күберәк йылдар бергә татыу ғүмер иткән парҙар; күп балалы ғаиләләр; етем, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы үҙ ҡанаты аҫтына алған оло йөрәкле кешеләр; һәр яҡлап әүҙем парҙар; шулай уҡ йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан башҡаларға өлгө булырлыҡ йәштәр өлгөһөндә ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалаясаҡ. Әйткәндәй, яҙмаларыбыҙ ғаилә ҡиммәттәрен, ғаилә институтын нығытыуға ғына ҡайтып ҡалмаясаҡ, шулай уҡ ҡайһы бер социаль проблемаларҙы хәл итергә лә ярҙам итәсәк.\n“Мораҙым” гәзите Башҡортостан Республикаһы ойошторолоуға 100 йыл тулыуға арнап, “Күгәрсен районының күркәм 100 ғаиләһе” тип исемләнгән яңы проект тәҡдим итә. проектыбыҙ 25 йылдан 55 йылғаса, хатта унан да күберәк йылдар бергә татыу ғүмер иткән парҙар; күп балалы ғаиләләр; етем, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған балаларҙы үҙ ҡанаты аҫтына алған оло йөрәкле кешеләр; һәр яҡлап әүҙем парҙар; шулай уҡ йәш булыуҙарына ҡарамаҫтан башҡаларға өлгө булырлыҡ йәштәр өлгөһөндә ғаилә ҡиммәттәрен пропагандалаясаҡ. Әйткәндәй, яҙмаларыбыҙ ғаилә ҡиммәттәрен, ғаилә институтын нығытыуға ғына ҡайтып ҡалмаясаҡ, шулай уҡ ҡайһы бер социаль проблемаларҙы хәл итергә лә ярҙам итәсәк.\nГәзитебеҙҙең һәр йома һанында тыуған төбәгебеҙҙең һәр мөйөшөндә, һәр ауылында йәшәүсе күркәм, татыу һәм дан ғаиләләр, шулай уҡ үҙҙәренең фиҙаҡәр хеҙмәте менән тыуған ауылын ғына түгел, тыуған районын һәм республикаһын данлаған яҡташтарыбыҙ менән таныштырып барырға уйлайбыҙ. Ауылығыҙҙа, урамығыҙҙа ауылдарҙың тотҡаһы, районыбыҙ ғорурлығы булырҙай шәп ғаиләләр тураһында һеҙ ҙә беҙгә яҙып ебәрә алаһығыҙ, адресыбыҙ: Мораҡ ауылы, Ленин урамы, 49, электрон адрес: moradym.gazeta@yandex.ru. Гәзитте биҙәйәсәк күркәм ғаиләләр исемлеген бергәләп төҙөйөк, дуҫтар.\nИхтирам менән, мораҙымдар.


Зубов ауылында тәүге балалар баҡсаһы сафҡа инде - Bash.News\nЗубов ауылында тәүге балалар баҡсаһы сафҡа инде\nЗубов ауылында тәүге балалар баҡсаһы сафҡа инде https://bash.news/news/116174_zubov_auylynda_tge_balalar_basay_safa_inde/?lang=bash\nБыға тиклем меңдәрсә кеше йәшәгән ауылда мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы юҡ ине. Мәғариф учреждениеһы 260 урынға иҫәпләнгән, әммә йылдам үҫешкән ауылдың ихтыяжын тулыһынса ҡәнәғәтләндерә алмай. Ләкин яңы файҙаланыуға тапшырылған балалар баҡсаһы ла һуңғыһы түгел, тине Хөкүмәт Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Андрей Назаров.\nЛилиә ханым ейәнсәрҙәренә тәрбиәсе лә, ашнаҡсы ла, уҡытыусы ла. Ҡыҙҙарҙың икеһе лә ошоға тиклем балалар баҡсаһына йөрөмәгән. Шуға күрә был көндө улар түҙемһеҙлек менән көткән.\nМәктәп йәшенәсә балалар баҡсаһын күрмәгән сабыйҙар Зубов ауылында бик күп. Ләкин һәр береһе лә өләсәй-олатай мәктәбе менән маһая алмай. Кемдәрҙер Өфөгә йөрөһә, берәүҙәр түләүле балалар баҡсаһынабарырға мәжбүр булған.\n«Бәпембә» тип исемләнгән балалар баҡсаһы сабыйҙарҙы ҡарауға ғына ҡалдырып китеү өсөн түгел. Мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһында кескәйҙәрҙе төрлө яҡлап та үҫтереү өсөн бар шарттар тыуҙырылған. Малай-ҡыҙҙар парта артына ултырғансы ниндәйҙер һөнәр үҙләштерә.\nВиктория Тарзимина, балалар баҡсаһы мөдире: “Мөмкинлектәр иҫ киткес. Бында өҫтәмә белем биреү ҙә ойоштороласаҡ. Балалар һынлы сәнғәт серҙәрен үҙләштерә аласаҡ, бейеү, тәбиғәтте өйрәнеү бүлмәләре бар, спорт менән шөғөлләнеү өсөн дә тренажерҙар урынлаштырылды. Беҙҙең шатлыҡтың сиге юҡ”.\n260 урынға иҫәпләнгән булыуына ҡарамаҫтан, балалар баҡсаһы байтаҡҡа күберәк сабыйҙарҙы ҡабул итәсәк. Әле 264 малай һәм ҡыҙҙарҙан 10 төркөм тупланған да инде. Хәҙер күрше райондарҙан кире ҡайтасаҡ балаларҙан тағы ике төркөм төҙөләсәк.


«Сал Ирәмәлдән - һалҡын Шүлгәнгә тиклем»\nРеспубликаның төрлө иҫтәлекле урындарына сәйәхәт ҡылыусы «Тирмәстан» төркөмө маҡсаттарына ирешеүсән, сәләмәт тормошто үҙ иткән йәштәрҙән тупланған.\nЙәй- ҡыҙыу ял миҙгеле. Кемдер Төркиәгә, икенселәр Ҡырымға, йә булмаһа сит тарафҡа ҡояшта ҡыҙынып, диңгеҙ һыуында ҡойонорға юллана. Шулай ҙа ялды тыуған яҡта ла күңелле һәм файҙалы итеп үткәрергә мөмкин тип һанай «Тирмәстан» ойошмаһы йәштәре.\nИрәмәл тауына артылыу, Шүлгән мәмерйәһенә сәйәхәт, Асылыкүл буйында һыу инеү... «Тирмәстан» төркөмө йәштәре барыһына ла өлгөрә. Дүрт йыл элек ойошторолған төркөмдә утыҙҙан ашыу кеше.\nСәйәхәт барышында төрлө ҡыҙыҡлы хәл-ваҡиғаларға ла осрайһың, әлбиттә. Шулай ҙа эҫе селләлә, ҡаты һыуыҡтарҙа бергә һәм берҙәм булғанда бер ҡурҡынысы ла юҡ, ти «Тирмәнстан» йәштәре. Палаткаларҙа бер нисә көн йәшәү, Башҡортостан йылға-күлдәрендә һыу ҡойоноу, усаҡ тирәләй йырлашып ултырыу онотолмаҫлыҡ тәьҫораттар ҡалдыра.\nТәбиғәт ҡосағында ял итеүҙән тыш, төркөм ҡыҙҙары милли кейемдәр менән дә ҡыҙыҡһына. Уларҙың бороңғо биҙәлешен һаҡлап, замансалаштырып тегеү ҡыҙҙарҙың тағы бер шөғөлө.\nИң мөһиме, йәштәр тәбиғәткә сығып ял итеүҙән, сәйәхәттән тыш үҙҙәрен бар яҡлап камиллаштырырға ла ваҡыт таба. Башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһынып, үткәндәрҙе хәҙерге менән бәйләп, киләсәкте хәстәрләп йәшәгән йәштәр алдарына юғары маҡсаттар ҡуйған.\nТыуған көндәр, төрлө байрамдар ҙа күңелле үтә, сәләмәт тормош алып барған егеттәр-ҡыҙҙар тормоштан йәм табып йәшәй белә. «Тирмәстан»дың дәртле йәштәре тиҙҙән Бөрйән районында Ағиҙел йылғаһы буйлап һалда йөҙөргә йыйыналар.


Баш бит | incaf\nХәсәнова Эльмира Салауат ҡыҙы\nФатима Мостафина исемендәге 20-се Өфө ҡала башҡорт гимназияһының\nУҡытыусы тигән исемем бар,\nМәңгелеккә тиеп һайлаған.\nОрлоҡ һалам кескәй күңелдәргә\nБик кәрәкле тиеп һанаған...\nНаҙлы һүҙҙәр, йөрәк хисе менән\nЮлдар ярам төрлө тарафҡа,\nМинең өсөн оло баһа булыр\nУлар әгәр илде данлаһа.\nЯуаплылыҡ миңә өҫтәгән.\nҒорур йөрөтәм уны бөгөн дә мин\nУл бит һөнәр - илде биҙәгән!\n1 сентябрь - Белем байрамы. Көҙгө ҡояш һаран нурҙары, алтын япраҡтары менән мәктәп линейкаһын йәмләй. Шат йөҙлө балаларҙың ҡотлау һүҙҙәренә, аллы-гөллө сәскәләренә тәбрикләнеп, күңелем әйтеп аңлата алмаҫлыҡ шатлыҡлы мәл кисерә. Уҡыусыларымдың миңә төбәлгән ышаныслы ҡараштары хеҙмәт көнөмә көс бирә төҫлө. Бөгөн мин, йәнә бер яңы мәктәп календарының тәүге көнөнә аяҡ баҫам. Яңы уҡыу йылы башлана, алда яңы пландар, бурыстар.\nКөмөш ҡыңғырау тауыш бирҙе,\nМоң һуҙылды - таныш көй.\nАлтын асҡыслы мәктәбем\nҠаршылай “Хәйерле көн!”\nҠайнар тойғоларымды тыя алмай оло ҡыуаныс, сикһеҙ ғорурлыҡ, тулҡынланыу кисерәм мин.\nАна, ишетәһегеҙме? Күңел ҡылдарын сиртеп, көмөш ҡыңғырау сыңы ишетелә. Ниндәй илаһи моңға сорнаны был көмөш моң белем байрамын.\nИшетеләме? Йөрәк ҡылдарын тибрәтеп, моң ағыла башланы. Ниндәй сихри тауыш был? Бер нисә минутҡа өнһөҙ ҡалдым… Ҡыңғырау тауышын беренсе тапҡыр ишеткән беренселәр алға теҙелгән. Мәктәп линейкаһының йәме бит улар. Был бәләкәй уҡыусылар, берсә ҡыңғырау тотҡан ҡыҙ менән егеткә ҡыҙығып ҡарайҙар, берсә ҡыңғырау тауышына һоҡланып баштарын юғары күтәрәләр. Ә ҡараштары уҡытыусыла.\nБөгөнгөләй хәтеремдә: мәктәп тупһаһын тәү тапҡыр аша атлап үткәс тә, ҡаршы алыусы тәүге уҡытыусыма ҡарап туҡтап ҡалдым. Арабыҙҙа ниндәйҙер йылылыҡ урынлашты һәм был хис мине бер ҡасан да ташламаясағы тойолдо. Ул миңә ихлас йылмайҙы һәм тирә - яҡ яҡтырып китте. Нурлы йылмайыуы, ябайлығы, ихласлығы “ысын уҡытыусы” исемен дәлилләй ине.\nУҡытыусы! Ниндәй бөйөк һүҙ! Уҡытыусым мине уҡырға, яҙырға, тәбиғәтте, тыуған ерҙе яратырға, кешеләрҙе аңларға өйрәтте. Ҡапыл килеп тыуған аңлайышһыҙ хәлдәрҙе сабыр ғына төшөндөрҙө, бер ваҡытта ла әрләмәне. Икеләнеберәк ҡалған саҡтарҙа уның бер күҙ һирпеп алыуы етә ине: унда күпме ышаныс һәм хуплау сағыла торғайны.\nОшо изге кешенең матур ҡараштары, дәрестәре минең киләсәгемә орлоҡтарын һалғандыр, моғайын. Балалыҡ хыялымдың тормошҡа ашыуына ҡанатланып, уҡытыусы булып эшләй башлауыма ун дүрт йыл да булып киткән. Уҡытыусы... Күпме күҙҙәр миңә төбәлгән? Күпме өмөт, ышаныс бар уларҙа. Ә мин уларҙың өмөттәрен һүндермәҫтәй, ышаныстарын аҡларҙай уҡытыусы булырға, бар тәрбиәне үҙ миҫалымда, тәжрибәмдә күрһәтергә тейешмен.\nМинең өсөн уҡытыусы менән уҡыусыны берләштергән ҡыңғырау тауышы туҡтап ҡалырға, көмөш моң өҙөлөргә тейеш түгел. Уҡытыусының хеҙмәт юлы ла, алға ҡуйылған пландары ла, маҡсаттары ла, һәр иртәһе лә ошо ҡыңғыраулы тауыш менән башлана ла инде. Минең төп бурысым - рухи аңлы шәхес тәрбиәләү.Йәшәйеш тик тормай алға тәгәрәй. Бөгөнгө заман талабы ла быны талап итә. Мәктәптәрҙә уҡытыуҙың төрлө - төрлө яңы технологиялары ҡулланыла, интернет селтәре аша мәғлүмәт алыу, дистанцион дәрес алыу мөмкинлеге лә уҡытыусы тәжрибәһен байыта.\nЭйе, хәҙерге заман уҡытыусыһы төплө белем биреү менән генә сикләнеп ҡалмай, ә ҡуйылған һорауға уҡыусылар менән бергә яуап эҙләй, уларға үҙ аллы белем алыу өсөн асыҡ йүнәлеш бирергә тейеш. Дәрестә үтеләсәк программа материалдарын ваҡ-ваҡ проблемаларға бүлеп, үткән дәрес менән бәйләп, балаларҙың яуаптарына, фараздарына һөҙөмтәле рәүештә өлгәшергә тырышам. Уҡыусыны уйландыра алыу – ауыр эш. Әммә ул ҡаушатмай, ә киреһенсә ижади эҙләнеүгә этәргес көс, илһамлылыҡ ҡына өҫтәй.\nҺуңғы йылдарҙа “Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә коммуникатив компетенция формалаштырып, ижади шәхес тәрбиәләү” методик темаһы өҫтөндә эшләйем. Ижади һәләтте үҫтереүҙең алымдары бик күп. Минеңсә, уҡытыусы бер генә минутҡа ла “Ижади шәхес - заман талабы” икәнен онотмаҫҡа тейеш.\nПрофессор Ә.З.Рәхимов раҫлауынса, ижад - кеше мейеһенең ябай тәбиғи функцияһы. Кеше баланы уҡытҡанда ла, аш - һыу әҙерләгәндә лә, әйбер һатҡанда ла ижад итә белергә тейеш. Ижад - ул эшмәкәрлек төрө түгел, ә уның бер стиле. Бер үк кеше үҙенең ижади һәләтен төрлө эштә күрһәтә ала. Ижади шәхес ғәҙәти генә нәмәнән дә ғәжәп нәмәләр күрә белә: ул таныш һүҙҙәргә һәм ваҡиғаларға икенсе күҙлектән ҡарай, ябай ғына һүҙҙәрҙән дә матур - матур фекерҙәр, күңелдәрҙең иң төптәге ҡылын сиртер әҫәрҙәр тыуҙыра, ижади эшмәкерлеккә көс, дәрт бирә, йырып сыға алмаҫлыҡ хәл - ваҡиғаларҙан ҡотолоу юлдарын күрһәтә.\nБөтә балалар ҙа ижади шәхесме? Әлбиттә, ижади. Уны ваҡытында асыҡлап, артабан үҫтереү – ата-әсәйҙәрҙең һәм уҡытыусыларҙың төп бурысы. Заман юғары мәҙәниәтле, белемле, мәғлүмәтле булыуҙы, тарихты яҡшы белеүҙе, алға ҡарап эш итеүҙе талап итә. Шуға ла йәш быуынды даими үҙгәреш, конкуренция шарттарында йәшәй алырҙай, инициативалы, бөтә яҡлап үҫешкән шәхес итеп тәрбиәләргә тейешбеҙ. Кешенең үҙ - үҙе менән етәкселек итә алыуы - ижади шәхес өсөн иң мөһим һөҙөмтә. Бала мәктәптә белем генә үҙләштермәй, ә шәхес булараҡ та үҫешә. Ә уны белемле лә, талантлы ла, рухлы шәхес итеп үҫтереү, тәбиғәттән бирелгән ижади һәләтен асыу – еңел эш түгел, ул күп яҡлы, оҙайлы, эҙмә – эҙлекле хеҙмәт. Туған тел уҡытыу уҡытыусынан яңы ижади ҡараш, төрлө алымдар ҡулланыуҙы, дәресте заманса, ҡыҙыҡлы итеп ойоштороуҙы, үҙебеҙ өҫтөндә бер туҡтауһыҙ эшләүҙе, заман менән бергә атлауҙы талап итә. Ләкин был заманса технологиялар, компьютер, мультимедиа менән дәрес үткәреүҙе генә аңлатмай. Тел белгесе Р. А. Күзбәкова әйткәнсә; бала күңеленең иң нескә ҡылдарын сиртер тере һүҙҙе бер ниндәй ҙә техника алыштыра алмаясағы көн кеүек асыҡ. “Һүҙ аша баланы халыҡтың рух донъяһына алып инергә кәрәк” - ти бөйөк педагог К. Д. Ушинский.\nЭйе, һәр һүҙҙә, күренештә, билдәлә, эштә халыҡтың аң-белеме ята. Уҡыусыларымды эшкә йәлеп иткәндә лә, эш төрҙәренең темаһын ижади шәхес тәрбиәләүгә ҡарата һайлайым. Иң мөһиме - шәхесте ижади яҡтан үҫтереү, тәнҡитле фекерләргә өйрәтеү, халҡыбыҙға, тыуған еребеҙгә, телебеҙгә, йәнтөйәгебеҙгә ҡарата һөйөү тәрбиәләү. Ошондай сифаттарҙы шәхестә формалаштырыу өсөн, уҡытыусы эш аламдары, яңы проекттар эҙләп таба.\nМәктәптә уҡытылған башҡа фәндәр араһында башҡорт телен һәм әҙәбиәтен ентекле итеп өйрәтеү, үҙ телебеҙгә, үҙ фәнебеҙгә ҡарата ғорурлыҡ тойғоһо тәрбиәләү, туған телебеҙҙең матурлығын, нескәлеген күңелдәргә һеңдереү уҡытыусы хеҙмәтендә яуаплы урын биләй. Үҙ телебеҙҙә матур һөйләшкән, иркен аралашҡан уҡыусылар тәрбиәләү - минең изге бурыстарымдың береһе. Кешенең теле ни тиклем бай һәм әҙәби булһа, күңелен дә изгелек яулап ала. Ундай кешеләрҙең үҙ фекере, тәрән зиһене, зирәк аҡылы, яҡты аңы була. Тел - ул аралашыу ҡоралы ғына түгел. Тел - кешенең тәрбиәле булыуын да, белемле булыуын да сағылдыра. Ә тәрбиәле кеше, тәрбиәле быуын - бөгөнгө ышанысыбыҙ, өмөтлө, яҡты киләсәгебеҙ. Мәктәптә төплө белем биреү генә түгел, әҙәплелек тәрбиәләүҙе юғары кимәлгә күтәреү мөһим. Шул саҡта ғына бөгөнгө тормошҡа яраҡлашҡан шәхес формалаша. Сөнки, уҡытыусы - ул тәү сиратта рух тәрбиәсеһе. Был йәһәттән сығып, рухи үҫеш юлында маҡсатлы эшләйем. Уҡыусыларым менән төрлө әҙәби кисәләр үткәрәбеҙ, бәйгеләрҙә ҡатнашабыҙ, ижади яҡтан күңелдәребеҙҙе байытабыҙ, музейҙарға, театрҙарға йөрөйбөҙ.\nКөмөш сыңлы, моңло тауыш аҫтында матур уйҙарға бирелеп, тәүге уҡытыусымды, уҡытыусы хеҙмәтен, уҡыусыларымдың уңыштарын барлап сыҡтым. Барыһы ла күҙ алдынан йүгерҙе.\nБала саҡ хыялым тормошҡа ашты: мин – уҡытыусы! Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләүемә 14 йыл. Уҡытыусы һөнәре иңдәремә ятҡас ҡына, минең яҙмышым – илем, телем, халҡым яҙмышы менән бер тамырға барып тоташҡанын аңланым. Ә башҡорт теле уҡытыусыһы – ул халҡыбыҙҙың йөҙөк ҡашы, милләтебеҙгә тура юл күрһәтеүсе.\nУҡытыусы һәнәрен һайлауыма йылдан – йыл ҡыуанып бөтә алмайым. Уҡыусылар күңеленә яңынан – яңы рухи орлоҡтар сәсеү, уларҙың уңыштары менән уртаҡлашыу, үҙемдә остаздарымдың, уҡыусыларымдың күркәм сифаттарын күреп ҡыуанам. Эшемдең ни тиклем етди һәм яуаплы һөнәр булыуын йылдан – йыл нығыраҡ тоям. Тел уҡытыусыһы үҙ мөхитебеҙгә һөйөү тәрбиәләй, балалар күңелендә илһөйәрлелек тойғолары үҫтерә.\nБына тағы, ҡыңғырау тауышы дәрескә саҡырҙы, мин белем бирергә ашығам …\nҠаурый ҡәләм тирбәтеп\nБәләкәй фәндәр академияһы\n© 2015 Хәсәнова Эльмира


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АТА-БАБАМ ҺӨНӘРЕ – ҠОШ СӨЙӨҮ - 2020 - Мәҡәләләр\nАТА-БАБАМ ҺӨНӘРЕ – ҠОШ СӨЙӨҮ\nИнә бөркөт йомортҡаларын утыҙ биш-ҡырҡ ике көн баҫа. Бер-береһен табышҡан йәш бөркөттәр ояны яңынан ҡора. Әгәр оло ата бөркөт йәш йәки тиңдәш инә бөркөт эйәртеп алып ҡайтһа, иҫке ояны яңырталар, таҙарталар, йомшарталар. Ата бөркөт ояла баҫҡан инә бөркөттө ташып ашата. Нигеҙҙә, ул ҡуян, йомран, ҡош ите була. Әммә ул үҙ ҡорбанын ояһы янында ботарламай ҙа, йөнөн дә туҙҙырмай. Ситтә, йыраҡта, тамағы төбөнә йомшаҡ ит тултыра, шуға ла муйыны байтаҡ йыуанайған төҫлө күренә. Ояға осоп етер саҡта, тамағы тулы булғанлыҡтан, тоноҡ, моңһоҙ тауыш биреп килә. Оя ситенә ултырып, ауыҙынан ауыҙға йә инә бөркөт алдына ҡоҫа. Инә бөркөт ял итер өсөн осҡанда ата бөркөт ояға ултыра. Уның төп бурысы - ояны һыуһарҙан, башҡа бөркөттәрҙән һаҡлау. Йәнлектәрҙең иғтибарын йәлеп итмәҫ өсөн, оянан төшкән һәр сүп-сарҙы, һөйәктәрҙе ситкә ташып ташлай. Май айында бер йәки ике ап-аҡ мамыҡлы себеш сыға. Улар үҙ-ара соҡошмай, әммә бик болашмаҡ, һоғалап ашайҙар. Ике көнлөк себештә һаҡланыу, дошманды үҙенсә ҡурҡытыу сифаты бар. Ояға кергән ҡулдың сит икәнен белеп, ауыҙҙарын асып, телдәрен сығарып ыҫылдай беләләр.\nАлда яҙып үткән һунарсы Диас ағайым урман ҡарауылсыһы булып эшләгән осоронда ниндәйҙер бер ғиллә менән ҡайҙандыр бер бөркөт йомортҡаһы алып килеп, баҫып ултырған ҡаҙ аҫтына төндә генә һалған. Һалған да онотҡан. Ул турала еңгәгә лә әйтмәгән. Бер көнө эштән ҡайтһалар, ҡаҙ ҡурҡып өйҙә осоп йөрөй икән. Ояһын ҡараһалар, ап-аҡ бөркөт себеше ҡаҙ күкәйҙәре өҫтөндә ыҫылдап ултыра икән. Ҡаҙ ояһына башҡаса кермәгән дә, баҫмаған да. Күрәһең, бөркөт йомортҡаһы иртәрәк баҫылғанға, ҡаҙ бәпкәләренән алда сыҡҡан. Ул бөркөт себешен ағайым аҫрап үҫтерҙе, һунарға өйрәтте. Хәйер, ул турала аҙаҡ яҙырмын.\nЕгерме - егерме биш көн үтеүгә, бөркөт балаһы көнөнә бер килоға яҡын ит ашай ала. Һәм төрлөһөн дә. Турғайҙы ла, һайыҫҡан, сәүкәне лә, ҡыҙыл һум итте лә.\nБөркөт балалары тиҙ үҫә. Ике айлыҡ сағында ҙур бройлер тауығындай була. Өс айҙа ҡанаттары яралып, оло бөркөт фиғелен, төҫөн ала. Әлбиттә, ҡырҙа, үҙ ояһында үҫкән бөркөт балаһының ғәҙәте лә, алымы ла башҡа була. Ояла үҫеп еткән балаларын инә бөркөт август аҙағында оянан төртөп төшөрөп, осороп ебәрергә тырыша. Әгәр ояла ике себеш булһа, береһе уның сибек, бәләкәй, ябыҡ, көсһөҙ була. Етлегеп етмәгәнлектән, ул, ғәҙәттә, йығылып төшөп үлә, яралана, оса алмай юҡҡа сыға. Әгәр аҙыҡты тигеҙ ашап етлекһәләр, иртәме, һуңмы, икеһе лә осоп китә. Әммә шул хаҡ. Үҫеп еткән балаларын осорор өсөн инә бөркөт балаларын оянан төртөп төшөрөр өсөн күп көс һала. Ниһайәт, береһе китә. Уның артынан ата бөркөт төшә. Инә бөркөт һуңғыһын да ситкә этәрә. Ғәҙәттә, тәүге осоу уңышһыҙ булып, бөркөт себештәре йыраҡ та түгел ергә төшә. Ҡайһы саҡта ерҙәге ташҡа, йығылып ятҡан ағасҡа менеп ҡуналар. Атай менән инәй хәҙер аҙыҡты шул ташта, ағаста ултырған себештәренә бер ике-өс көн ташый. Унан һуң ғына көс-хәл менән эйәртеп осороп алып китәләр.\nЭйәртеп осороп алып китеү - үҙе бер ҡыҙыҡ күренеш. Йомран, ҡуян киҫәге йә ҡош ҡапҡан ата йәки инә бөркөт, аҙыҡты ауыҙына ҡапҡан килеш, ситкә ултыра, йә ситтәрәк осоп йөрөй башлай. Бик асыҡҡан себеш бөркөттөң түҙер хәле ҡалмай, ашарға эйәреп осоп китә. Аҙыҡ өсөн көрәш һауала дауам итә. Оло ҡош, йәнәһе, аҙыҡты ауыҙынан бирмәҫ өсөн, ары ла, бире лә кәйелә. Һауаға текә менә, ергә шыҡыя. Ҡыҫҡаһы, ауан себеште төрлөсә осорға алғандан һуң ғына һунар алымдарын өйрәтер өсөн йыраҡҡараҡ, инде дүртәүләп, йә өсәүләп осалар. Ата бала бөркөт үҙ-үҙенә ышанып, икмәк таба алып, ғаилә ҡорорлоғона инанып, өс-дүрт йәшкә тиклем яңғыҙ, үҙаллы йәшәйҙәр. Һунар ерен биләйҙәр, ҡош-ҡортто, йәнлектәрҙе өйрәнәләр, оя ҡорор урын һайлайҙар, төндәрен шул ҡаяла, шул ағаста үткәрәләр. Ләкин оя ҡормайҙар. Өс йәки дүрт йәш тулғас, шул ерҙә йәрәшеп, оя ҡора башлайҙар. Алымдары нәҡ тә аҡыллы егеттәрҙеке кеүек.\nҠараһыу бөркөттән башҡа тағы ла бер төрлө бөркөт бар. Башы килбәтһеҙерәк, дөйөм фиғеле Уралтау, Урал алды бөркөтө кеүек булһа ла, төҫө менән айырыла. Был бөркөт ерән, һоро тиерлек. Түше, эсе хатта һорғолт, әммә ул тауҙарға осоп китмәй, текәлектәрҙе лә үҙ итмәй. Күберәк ялан яҡта йәшәй. Уҫаллығын, башҡа сифаттарын күҙәтергә тура килмәне. Әммә ҡуянды, ҡаҙҙы һуҡһа ла, селде, күгәрсенде тибә алманы.\nТауҙар араһында һары бөркөт осрамай. Ул кәүҙәһе менән дә башҡаларҙан ҡайтыш күренде.\nЭлек фермаларҙа мал күп булып, үлгән быҙау, башмаҡтар ҙа, тиҙәклектәр ҙә булған осорҙа осрай ине ул ҡош. Таҙғараны халыҡ башы таҙ, ундағы йөндәре ваҡ, ә муйынында яға кеүек оҙон йөндәр уратып алғанға, таҙбаш, таҙғара тип атаған. Төҫө ҡара-көрән. Башында, елкәһендә ҡауырһын юҡ. Күгелйем булып тора. Ҡанаттары киң. Осҡанда ҡанат остарында бармаҡтар торған кеүек. Аҡ таплыларын күргәнем юҡ. Аяҡтары тубығына тиклем яланғас. Ҡамаулаһаң, бигерәк тә ашап ултырғанында яҡын килә башлаһаң, ҡаҙ ыҫылдаған кеүек тауыш биреп, ризаһыҙлығын белдерә. Килгән дошманының үҙенән көслөмө йә ҡайтышмы икәнен тиҙ шәйләй. Бәләкәй эт йәки көсөк янына килһә, емтеген ташлап осоп китмәй. Уралдың Тағанайы менән Көркәк армыты араһындағы таулы-яланлы ерҙә таҙғараның ояһын осратҡаным булманы. Күсмә ҡош.\nТаҙғараны һунарға өйрәтеүҙәре тураһында ҡарттайҙар иҫтәлек ҡалдырмаған. Орнитологтар уны далала ағас башында оялай, көрән таплы бер бөркөт кенә йомортҡа һала, тип иҫәпләйҙәр. Шулайҙыр. Бик һирәк ҡош. Минеңсә, ул һарыҡ малын күпләп аҫраған һәм байбаҡтар йәшәгән ерҙә йәшәйҙер, тигән фекерҙәмен. Беҙҙә ул үтмеш ҡош. Таҙғараның ҡойроғо башҡа бөркөттәрҙекенә ҡарғанда ҡыҫҡараҡ, ҡанаттары киңерәк, тупағыраҡ күренә.\nКөсөгән, булмышы йәшәүгә ҡулайлашыуы менән дала, ялан бөркөтө. Бөркөттәр араһында иң ғәйрәтлеһелер, тигән уйҙамын. Һарыҡҡа, кәзәгә, шул иҫәптән ҡыр кәзәһенә ташлана, өйрәтелгәне бүре лә ала. Ялан ҡошо икәнен шунан беләм: ташланған ҡорбаны шырыҡҡа, таш, ер өңгә, таллыҡа кереп күҙҙән юғалһа, башҡаса эҙәрлекләмәй, көтөп тә ултырмай уның сыҡҡанын, ситкә, икенсе табыш эҙләргә оса.\nТөҫө ҡара-көрән. Башындағы йөндәре ҡыҫҡа, ҡара бәрхәт кеүек. Аҡ таптары бар, сыбар кеүек. Ҡабырғаһында, ҡанат төптәрендә лә аҡ таптар бар, елкәһе һарғылт буйҡат. Көсөгәндең дә осҡанда ҡанат остары йәйелгән бармаҡтарҙы хәтерләтә. Ҡойроғо оҙон түгел. Ҙур ҡош. Көсөгән ултырған ҡайын ботағының эйелеү миҡдары уға ауырлығы 5,7 килограмлыҡ таш элгәс кенә шул кимәлгә етте. Тимәк, уның ауырлығы 5,5 - 6 кг булған. Был бәхәсһеҙ. Көсөгәндең бик батыр, көслө ҡош булыуын иҫбатлаусы бер ваҡиға булды. Ғүмерем буйы хеҙмәтемдең күп осоро колхоз-совхозда етәксе булып эшләп үтте. Үткән быуаттың һикһәненсе йылдың урталары. Ҡырҙа ятҡан мал-тыуарҙы ҡарап килергә тип, йәйге саңдауға киттем. Төш ваҡыты. Саңдау янындағы өйҙә һис бер кем юҡ. Әле төшкө ялға килмәгәндәр, буғай. Лагерь - тупланыу ҙур тау итәгендә. Аҫта йылға, шарлыҡ, ялан-урмандар, сауҡалыҡтар, тағы ла тауҙар. Тыңлап тора торғас, эт өрөүе ишетелде. Күрәһең, ҙур булмаған эт хужаһынан алда өйгә ҡайтып килгәндер. Машиналы кешене өй янында күргәс, өрә-өрә ялан буйлап кире сапты. Шул саҡ өҫтән, ҡаялыҡтар яғынан, ҙур ҡара бөркөт эткә йомолдо. Бер типте этте, эт сайылдап, янтайып ҡалды. Ҡош, ныҡ уҡ күтәрелмәй, сабып барған эткә тағы ла һөжүм итте. Тотто, баҫты этте. Эт сайылдай. Икеһе үлән араһында йомарланып һуғышалар, тик ара-тирә ҡара ҡоштоң күтәрелгән ҡанат остары ғына күренгеләп ҡала. Оҙаҡ та тормай көтөү күренде. Малдар ҡош менән эт алышҡан ер аша туп-тура туплауға киләләр. Малдар өҫтәренә килеп баҫҡас, ҡош теләр-теләмәҫ, ялҡау ғына ҡанаттарын ҡағып, йыраҡ та түгел ултырған ҡайын ботағына ҡунды. Тик көтөүсенең эте генә тороп беҙҙең янға килмәне. Ул йән биргәйне. Көсөгәндең ояһы ағас башында булғанын беләм. Йомортҡалары аҡ, икәү генә. Өй ҡаҙын да, йыланды ла еңел ала. Тауышы саңҡылдап йыраҡҡа ишетелә. Һауала бик бейектә осҡанда ла саңҡылдай. Төлкөгә, бүрегә ҡуйылған ҡапҡанға һуғылған осраҡтары ла билгеле. Боттары тырнаҡ бармаҡтарына тиклем йөн менән ҡапланған.\nУл бөркөттәр ғаиләһенең вәкиле. Урманлы, яланлы ерҙе ярата. Бөркөт кеүек оҫта боролоп оса. Күрәһең, уның был һәләте тәбиғәттәндер. Ағас араһы йылғырлыҡты талап итә. Йәнлек эҙләгәндә ерҙән генә оса ала, яландан яланға күсә. Урман араһында кәйелеп, ҡанаттарын ергә текә ҡуйып та оса ала. Кәбән, таш, ағас өҫтөндә ултырып, ҡорбанын оҙаҡ көтә ала. Дөйөм төҫө ҡара-көрән. Уға беҙҙең бөркөттәр оя ҡорорға, һунар итергә бирмәй, ахыры. Һирәк осрай. Күсмә ҡош тип әйтергә була. Аяҡтары йөн менән тубығына тиклем генә ҡапланған. Кәүҙәһе һәм ауырлығы ҡаҙҙай. Күҙҙәре үткер, ғорур. Үҙе ҡара булһа ла, ҡабырғаһында һорораҡ ваҡ ҡаурыйҙар бар. Ҡанаттарында аҡ төртөктәр сәсмәһе күренә. Ояһы ҡаяла осрамай кеүек, булғаны һәр саҡ ағас башында. Батыр ҡош. Әммә бөркөт, көсөгән кеүек, көсө етерҙәй, ашауға яраҡлы һәр йәнлеккә йәбешеп бармай. Һарыҡ көтөүҙәре ятҡан ерҙә нисек тә булһа һарыҡ бәрәсен элеп алып китергә тырышмай, ә һуйылған һарыҡтың эс-ҡарынын, йә үлгән һарыҡты көтә. Әммә бәрән саҡ ҡына ситкә китһә, ул уйлап тормай йомола, бәрәстәренән дә баш тартмай.\nБер көтөүсенең һөйләүе буйынса, туплауҙағы өйгә бесәйен алып барғас, өй тирәһендә йөрөгән бесәйҙе тибә. Ҡарағош уны шарылдатып һауаға мендереп алып китә. Боролмалы, һығылмалы бесәй һауала бөгәрләнеп килеп, ҡарағоштоң йә ботон, йә аяғын тешләп ала, күрәһең, ул уны ысҡындырып ебәрә. Ҡарағош осоп төшөп барған бесәйҙе ергә тиклем шыҡыйып оҙатып килә. Ләкин алмай, ағас башында көнө буйы ултыра, күрәһең, яраһы һыҙлағандыр. Тик көн кискә ауышҡас ҡына табышын алып китә. Тауышы бөркөттөкө кеүек түгел, "ҡъяҡ-ҡъяҡ-ҡъяҡ" тип йә саҡыра, йә үҙенең ҡайҙа икәнен белдерә. Табыш тапһа, һис тауыш сығармай. Йомортҡаһы тауыҡтыҡынан ҙур, ҡаҙҙыҡындай, әммә оҙонса түгел, беленер-беленмәҫ көрән таптары бар, аҡ. Ҡорбанын һағалап, ағас, кәбән башында оҙаҡ ултыра.\nБашҡорт халҡының ҡаҙаҡтар, ҡырғыҙҙар, ҡайһы бер башҡа халыҡтарҙағы кеүек, шөғөл өсөн дә, зауыҡ өсөн дә йыртҡыс ҡоштарҙы өйрәтеп көн итеүҙәре билдәле. Ҡош өйрәткәндәге һәм ҡулланғандағы барлыҡ әйберҙәр үҙ исемдәре, башҡортса исемдәре менән беҙгә килеп еткән. Әммә һунар ҡоштарын өйрәтеү һәм уның ысулдары тураһында яҙып алынған фольклор материалдарын да, әҙәби әҫәр ҙә осратҡаным булманы. Шуға ла киләсәк быуын өсөн, тарихсы, әҙәбиәтсе, фольклорсылар өсөн яҙыла был яҙмаларым. Ҡош өйрәтеү, ҡош тотоу, уны ҡулланыу ваҡиғалары йырҙарҙа ла сағылыш тапҡан. Йырҙарҙа сөйөр ҡоштоң кешеләр менән аралашып йәшәүе, уға хеҙмәт итеүе генә күренмәй, ә ҡайһы береһенең физик һәм тәбиғи үҙенсәлеге лә сағыла. Башҡорт халҡының был йырҙарында һандуғас, кәкүк һәм башҡа ҡоштарҙан тыш, һунар ҡоштары бик нескә тойғолар менән бәйләнә, унда ҡоштоң сифаты, тәбиғәте тасуир ителә.\nУрал тауҙан Яйыҡ күренә микән,\nҠара ташҡа (Килен ташҡа) менеп ҡараһам.\nҮткән ғүмерҙәрем ҡайтыр микән,\nҺағышымды һалып йырлаһам.\nШаңҡылдайҙыр шоңҡар, ай, балаһы\nУй ҡаяһы ташы ҡатында.\nБаулы шоңҡар кеүек талпынамын\nТыуған илгә осоп ҡайтырға.\nҠарсыға ла сөйҙөм, эй, үрҙәккә.\nТибә алмай төштө үҙәккә.\nУлтыра ла торғас бер йырланым,\nТүҙә алмай янған йөрәккә.\nҺауаларҙа осҡан, эй, яғылбай\nҠыйғас-ҡыйғас оса ем тапмай.\nСит ерҙәрҙә йөрөй ир-арыҫлан,\nҠайтыр өсөн иленә юл тапмай.\nКиҫеп тә генә алып ит ашаттым\nТағараҡҡа ҡунған бөркөткә.\nТөхмәт кантон эше палатала.\nБашы китһә икән Иркутҡа.\nКүк ыласын-ҡоштоң, ай, балаһы\nТалпына-талпына ғына бауҙа үлә.\nИрмен тигән генә ир-егеттәр\nШаһит ҡына булып яуҙа үлә.\nСаңҡ-саңҡ итә ыласын, ай, үткер ҡош,\nҠунып Ирәндектең ташына.\nЫласынҡай кеүек оран һалып\nТора батыр яуҙың башында.\nЫласынҡай тигән үткер ҡошто\nАҫырайым буйға еткәнсе.\nДуҫ-ишемдән минең дошманым күп,\nСер бирмәйем үлеп киткәнсе.\nСаңҡып та саңҡып, эй, ҡысҡыра,\nТөлкө алмаһа сарға бөркөтөм.\nСапсып та сапсып ярһып тора\nБүре һуғыр ҡола юрғағым.\nАҡ ҡарсыға менән күк ҡарсыға\nҠайылып оса тауҙы итәкләп.\nРизыҡ ҡына ҡайҙа, бәндә шунда.\nРизыҡ- нәфсе йөрөтә етәкләп.\nЯҙылған: 27.03.20 | Ҡаралған: 350


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЙӘН - 1 - 2022 - Мәҡәләләр\nАңламаҫһың, әллә Айҙарҙың килеүен оҡшатмаймы? Йоҡоһонан уятҡан тиер ине, сәғәт ун икенсе киткән. Ярай, ҡатындың кәйефенә, мөнәсәбәтенә ҡарап торор мәл түгел.\nАйҙар килеп еткәндә Хәкимә баҡсала бәрәңге күмеп йөрөй ине. Был күренеш егеткә ауыр тәьҫир итте. Ҡатын уға йәл булып китте. Уйлап ҡараһаң, уның хәлендә бәрәңге ҡайғыһымы инде? Етмәһә, Айҙар ҙа тыштан ялтырап, эстән мәкерле маҡсат менән йөрөй бит. Егет күңелһеҙ уйҙарҙы тиҙерәк ситкә ҡыуырға ашыҡты, йөҙөнә ғәмһеҙ йылмайыу ишараты сығарҙы.\nАйҙарҙы күреп, Хәкимә, тәпкеһен эргәләге ағас олонона һөйәне лә, ҡаршы атланы.\n- Оҙаҡланың, - тине ул. - Ярты сәғәт элек шылтыратҡайның.\n- Мин йәйәү килдем. - Айҙар уға ҡаршы атланы. - Ниңә туҡтаның? Әйҙә, мин дә ярҙамлашайым.\n- Юҡ инде. - Хәкимә Айҙарҙы туҡтатты. - Килгән ҡунаҡты шунда уҡ эшкә ҡушмайҙар. Тәүҙә ашатып алалар. Беҙҙә йола шулай.\n- Мин Ғәйнулла ағайҙа сәй эскәйнем.\n- Беләм мин ирҙәр табынын. Етмәһә, ул бик аҙ ашай, тиҙәр, - тип көлдө Хәкимә. - Сәйҙән, икмәктән башҡа нәмә булмағандыр. Шулаймы?\n- Әйттем бит. Ғәйнулла ағай бик сәйер кеше бит. Нисек уға юлыҡҡанһыңдыр.\n- Сәйер? - тип ғәжәпләнде Айҙар. Дин юлында булғанға шулай уйлаймы?\n- Намаҙ уҡый, ә үҙе мәсеткә йөрөмәй, тиҙәр. Кешеләр менән аралашып бармай.\n- Мин ул тиклемен белмәйем.\n- Алла тураһында һөйләп аптыратмаймы ни? Әйткәндәй, ул мине бер ҙур гонаһтан ҡотҡарҙы.\n- Ниндәй? - тип ғәжәпләнде Айҙар.\n- Ярай, бер һөйләрмен әле. Әйҙә бында.\nХәкимә егетте өйгә түгел, ә ихаталағы бейек ҙур ҡайын төбөндәге өҫтәл янына саҡырҙы. Һауа әле ныҡлап йылытырға өлгөрмәгән, шуға бындағы күләгәлә бер аҙ һалҡынса.\nАйҙар тирә-яғына күҙ һалды. Был урын өйгә һырынып ултырған кескәй баҡса булып сыҡты. Тирәләтеп ултырған ҡуйы ҡыуаҡтар уны урамдан үткәндәргә лә, ҡапҡанан ингәндәргә лә күрһәтмәй, шуға Айҙар был урынға иғтибар итмәгән икән. Бында өҫтәл, ултырғыстарҙан башҡа, һауыт-һабалы шкаф, кескәй өҫтәлдә электроплита, тағы биҙрә, сүмес кеүек ваҡ-төйәк бар. Мөйөштәрәк бәләкәй һыуытҡыс ултыра.\nХәкимә өҫтәлгә ҡапланған ҙур таҫтамалды алды, унда табын әҙерләнгән ине. Ҡатын плитәне тоҡандырҙы, шунда уҡ сәйнүктең күңелле шыжлап ебәреүе ишетелде.\n- Ҡунаҡ көтәһеңме әллә? - тип һораны егет өҫтәлгә күҙ һалып. - Табының бик мул.\n- Һин бит ҡунаҡ, - тип йылмайҙы Хәкимә.\n- Бында бит, кәм тигәндә, биш кешелек һый.\n- Беҙҙә, һорап бирмә, һуғып бир, тигән һүҙ бар. Хужа тәҡдим итә, ҡунаҡ йәне теләгәнен һайлай. Әйҙә, рәхим ит.\nХәкимәнең "йәне теләгәнен һайлай" тигән һүҙҙәре Айҙарҙы һиҫкәндерҙе. Ниңә? Уларҙы егеттең халыҡ теленән бик күп тапҡырҙар ишеткәне бар бит. Ошоғаса уға иғтибар ҙа итмәй, шунда уҡ онота ине. Ә был юлы, Хәкимәнең ары һөйләгәнен тыңламайынса, ошо хаҡта уйланды. Бәлки, Ғәйнулла ағайҙың йән хаҡындағы фекере арҡаһындалыр? Айҙарҙың уға биргән һорауы ла йәнгә бәйле ине бит. Икеһен ике төрлө осраҡта ишетһә лә, хужабикәнең әйткәне Ғәйнулла ағайҙың фекере менән тап килә! Иң ғәжәбе ошо! "Йәнең теләгәнде һайларға", тине икеһе лә. Аптырарлыҡ хәл бит! Яҙмыш ошолай итеп Айҙарға киләсәген дөрөҫ хәл итергә ярҙамлаша, тиерһең. Әллә ябай, тәбиғи һүҙҙәргә артыҡ иғтибар итәме?\n- Ниндәй уйға баттың? - Хәкимә Айҙарҙың тыңламауын һиҙенде. - Аш һыуына.\n- Һин, Хәкимә, ысынлап та һорап тормай, һуғып бирәһең икән, - тип көлдө Айҙар тәрилкәне ситкәрәк этеп. - Мин, мөмкин булһа, былау ғына ашайым да бер сынаяҡ сәй генә эсәм.\n- Нисек ашамайһың? - тип бойоҡто Хәкимә ысын күңелдән. - Һиңә тип аш бешерҙем бит. Саҡ ҡына ауыҙ ит инде.\n- Ярай, - тип ризалашты Айҙар. - Бына бер киҫәк итен генә алам, мөмкинме? Ғәфү ит.\nЙылҡы ите янына матур итеп ҡаҙылығын да һалған. Ғөмүмән, өҫтәлдәге һәр ризығы ла - салаттары ла, тәрилкәлә аралашып һалынған алма менән апельсины ла, улар янындағы винограды ла - барыһы ла зауыҡ менән теҙелгән. Ҡатын Айҙарҙы ҙур ҡунаҡҡа һанап, уға оҡшарға тырышыуы күренеп тора. Ләкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, егет уларҙы ашау түгел, ауыҙ ҙа итә алмай, сөнки былауҙан һуң үҙенең ныҡ туйғанлығын тойҙо.\n- Бик тәмле, рәхмәт. - Айҙар, башҡа ризыҡтарға ҡағылмаясағын аңғартып, сынаяҡтағы сәйгә үрелде.\nБыны күреп, Хәкимә күңелһеҙләнде.\n- Салат, емештәрҙе бөтөнләй тәмләп ҡараманың.\n- Юҡ, юҡ, рәхмәт. Ныҡ туйҙым, - Айҙар, сәй эсә-эсә, тирә-яғына ҡараны. - Искәндәр күренмәй, йоҡлаймы әллә?\n- Ниндәй йоҡлау был ваҡытта! Мин уны сәғәт һигеҙҙә үк балалар баҡсаһына илттем.\nБыны ишетеп, Айҙар күңелһеҙләнде. Искәндәрҙе күреп, һөйләшеп, ҡыуанырға өмөтләнгәйне ул. Шуға кисә Хәкимәгә, үҙең ял иткәс, малай өйҙә булһын, тип әйтмәгәненә үкенде.\nИскәндәрҙең бында юҡлығына Айҙарҙың күҙгә күренеп бошоноуы һиҙелде. Егеттең малайҙы үҙенеке кеүек күреп, шулай яҡын итеүен аңлауы ҡатынға бик рәхәт ине.\n- Бөгөн иртәрәк алырмын, - тине Хәкимә, Айҙарҙы тынысландырырға теләгәндәй, ризыҡтарҙы һыуытҡысҡа ҡуйған арала. - Мин уға үҙемдең ял иткәнде һиҙҙермәҫкә тырышам. Белеп ҡалһа, балалар баҡсаһына бармайым, тип аптырата.\n- Ял көнө, ысынлап та, өйҙә йөрөтөргә кәрәк уны, - тип үҙенсә кәңәш бирҙе Айҙар. - Һиңә ҡарап, өй эштәренә лә өйрәнер ине.\n- Уны ҡарап торорға ғына кәрәк. Ҡайҙа уға ваҡыт? - тип зарланды ҡатын. - Үткәндә күрмәй ҡалғанмын - мунса башына менеп киткән. Нисек ҡолап төшмәгән! Ҡотом осто. Сыбыҡ менән һуғып алдым аҙаҡ.\nБыл күренеште күҙ алдына килтереп, егет йөҙөн сирҙы.\n- Улай ярамай. Бала бит ул.\n- Кешегә аҡыл өйрәтергә анһат ул, - тине Хәкимә. - Бына улың булғас, үҙеңсә тәрбиәләрһең. Ҡарап торам да, аптырайым. Шулай ныҡ яратыр инеңме икән үҙ балаңды?\nХәкимә егеткә яғымлы ҡараны.\n- Мин балама ҡаты була алмам, ахыры. - Егет уйсанланды. - Күҙ алдына килтерә алмайым, нисек итеп уны күрмәй, көнө буйы эштә йөрөрмөн икән?\n- Ә бисәңде күрмәй йөрөй алырһыңмы? - тип көлдө ҡатын.\nАйҙар Хәкимәгә ҡарап алды ла, бер ни өндәшмәне. Ҡатын тауыш-тынһыҙ ғына өҫтәлдәге ризыҡтарҙың берәүҙәрен һыуытҡысҡа ҡуйып, ҡалғанының өҫтөнә таҫтамал япты ла, һауыт-һаба һалынған бәләкәй кәстрүлде ҡулына алды.\n- Өйгә индереп йыуам. Унда йылы һыу бар. - Хәкимә, рөхсәт һорағандай, егеткә ҡарап алды. - Һин бында ултырып тор. Мин - хәҙер.\nАйҙар урынынан тороп, ишек алдына сыҡты. Бер мәл үҙенең тупһа янында торғанлығын аңланы. Бына аяҡ кейемен ҡырғыс. Ошоға башы менән бәрелеп һәләк булған Сәкинә. Ныҡлығын тикшергәндәй Айҙар уға тибеп ҡараны. Теге ҡыбырҙаманы ла.\nҠыра торған урыны үткер генә. Өҫтән түгел, ерҙә баҫып торған ерҙән уға ҡолап, башың менән һуғылһаң, тере ҡалырмын тимә.\nОшо ерҙә өйҙән Хәкимә килеп сыҡты. Айҙарҙы аяҡ ҡырғыс янында күргәс, ҡатындың күҙҙәрендә һағайыу күренгән кеүек тойолдо егеткә.\n- Эйе, ошо ҡырғысҡа бәрелде Сәкинә, - тине Хәкимә. Шунан, тупһанан төшөп, Айҙар янына килде.\nУйламағанда ҡатындың үҙ теләге менән икеһе өсөн дә тыйылған сетерекле темаға күсеүе егетте ҡаушатты. Был минутта Хәкимә уны үтәнән-үтә күрә, егеттең ниндәй маҡсат менән бында йөрөүен һиҙә кеүек ине. Айҙар ни әйтергә белмәй торғанда, Хәкимә көтмәгәндә ярҙамға килде.\n- Мин күрәм, - тине ул, - һине ниҙер борсой. Килгәндән бирле ниҙер һорарға теләйһең. Шулаймы?\nҠатындың ҡапыл асыҡтан-асыҡ һөйләшеүгә саҡырыуына ғәжәпләнде Айҙар. Егеттән айырмалы рәүештә, Хәкимә һис тә был ҡатмарлы ваҡиға хаҡында әңгәмә ҡорорға ҡурҡмай шикелле. Бик һәйбәт.\n- Шулайыраҡ, - тине Айҙар ҡатынды үҙе әйҙәгән йүнәлештән нисек тә айырмаҫҡа тырышып.\nХәкимә тәрән итеп тын алды ла:\n- Һин минең тарихымды белгең киләме? - тип һораны, көтмәгәндә.\nХәкимә егеттең күҙҙәренә ҡарап алды. Ә Айҙар уның һорауының мәғәнәһен ҡапыл ғына аңламаны. Ниндәй тарих? Ошо мәлдә Айҙарҙы иң ҡыҙыҡһындырғаны - Сәкинә менән булған фажиғә хаҡындағы дөрөҫлөк. Ошоно тарих тип атаймы Хәкимә, әллә бөтөнләй икенсе ваҡиға тураһында һүҙ йөрөтмәксеме?\nАйҙар юҡ-бар һорау менән Хәкимәне албырғатырға теләмәне.\n- Эйе, - тине Айҙар. Һүҙҙең оҙон буласағын һиҙемләп, нигеҙ буйында торған эскәмйәгә ымланы. - Әйҙә, ошонда.\nКилеп ултырғас, Хәкимә йәнә көрһөндө.\n- Ҡыҙыҡ, һин минең улым барлығын нисек белдең? Ҡайһылайтыбыраҡ һөйләнеләр һиңә? Уйнаштан бала тапҡан тинеләрме?\nХәкимә, көлөмһөрәп, егеттең яуабын көттө.\n- Эйе, - тип ҡыҫҡа яуап бирҙе Айҙар, һүҙҙең бөтөнләй көтөлмәгән яҡҡа боролоуона ни тиергә белмәйенсә.\nМин быны һиҙенәм, тигән кеүек, Хәкимә етдиләнеп, ҡарашын алыҫҡа төбәне. Шунан һүҙен башланы.\n- Ун өс-ун биш йәштәрҙә тиңдәш малайҙарҙың, өлкәнерәк егеттәрҙең миңә ҡыҙыҡһынып ҡарауҙарын тоя инем. Ипләп кенә төртөп китәләрме, шаян һүҙ ҡушалармы шунда. Тәүҙә аптырай инем, аҙаҡ күнегә башланым. Бер ваҡыт запискалар яуырға тотондо. Егеттәр осрашырға саҡыра, оҡшатыуын, хатта яратыуын белдерә. Мин бөтә ҡыҙҙарға ла ошондай хаттар яҙалар икән тип, уларҙы әхирәттәремә күрһәтеп, бергәләп көлә инек. Тик ҡыҙҙар үҙҙәренә килгәндәрен миңә күрһәтмәйҙәр, әйтмәйҙәр. Мин быға аптыраным, хатта йәшенмәк уйнауҙары өсөн үпкәләп йөрөнөм. Ныҡлап һораша торғас, ундай хаттарҙың минән башҡа тағы бер-ике әхирәтемдең генә алыуын белдем. Аптыраным быға. Мин бар ҡыҙҙарға ла егеттәр бер төрлө ҡарай тип уйлай инем. Баҡһаң... Минән башҡа хат алыштырғылаған әхирәтем менән ошо хаҡта һөйләшеп киткәйнек, егеттәрҙең ни өсөн шулай беҙҙе айырыуының сәбәбен ул аңһат ҡына аңлатты.\n- Һин бит ауылда иң сибәре, - тине ул миңә. - Шуға бар егеттәр һиңә ғашиҡ. Минең кеүек уртаса матурҙарға бер-икәүһе генә хат яҙа. Ә йәмһеҙерәктәргә бөтөнләй ҡарамайҙар.\nХәтеремдә, мин был яңылыҡҡа шаҡ ҡаттым. Ҡайтҡас, оҙаҡ ҡына көҙгөгә ҡарап ултырҙым. Бүтәндәрҙән бер ниндәй айырма күрмәнем үҙемдә, бөтәһе лә башҡа ҡыҙҙарҙыҡы кеүек, аҙаҡ ниндәйҙер үҙенсәлектәр тапҡандай иттем. Тик улар арҡаһында ғына мине сибәр тип әйтерлеген тапманым. Иң ғәжәбе, егеттәрҙең араһында мин "яратам" тип әйтерлеге юҡ ине. Шаярыша инек, бер-икәүһе кино-концерттан һуң оҙатҡылап та ҡуйғыланы, тик ғашиҡтың осҡоно ла күренмәне. Көтә инем, килер ул мөхәббәт, килер! Әммә минең яҙмышым ошо тип әйтерлек егет оҙаҡ осраманы.\nЯҙылған: 08.04.22 | Ҡаралған: 934


Приставтарҙы шелтәләргә ашыҡмағыҙ\n2005 йылда республиканың суд приставтары өс миллион ярым һум бурыс түләткән. Һәм был сумма - түләнергә тейеш булған аҡсаның 28, 5 проценты ғына. Аҙ тиһегеҙме Әммә приставтарҙы\nшелтәләргә ашыҡмағыҙ. Суд приставтары федераль хеҙмәтенең Б ашҡортостан Республикаһы буйынса баш идаралығы етәксеһе\nЗариф Байғусҡаров һәм уның коллегалары журналистарға приставтарҙың көндәлек эшмәкәрлегендә ниндәй ҡыйынлыҡтар менән осрашырға тура килеүе тураһында һөйләне.\nШундай хәлде күҙ алдына килтерегеҙ: кемдер иптәшенән бурысҡа аҡса алып тора һәм уны кире ҡайтарып бирмәй. Билдәле\nваҡыт үткәндән һуң кредитор судҡа мөрәжәғәт итә - унда бурысҡа алыусынан билдәле күләмдәге аҡсаны түләттерергә тигән ҡарар сығарыла. Быға тиклем бурысын түләмәгәс, уның әл е лә ҡарашын үҙгәртеүе икеле, әлбиттә. Хәҙер инде приставтың сираты етә. Барыһы ла ябай ғына һымаҡ: йә бурыслы кеше аҡсаһын сығарып һалырға тейеш, йәки приставтар уның мөлкәтен\nҡулға ала, артабан мөлкәт һатыласаҡ ә уның аҡсаһы кредитор ҡулына күсәсәк. Асылда иһә быны башҡарып сығыу еңел түгел.\n- Беҙгә йыш ҡына бурыслы кешенең машинаһын, фатирын ҡулға\nалыуҙы һорап мөрәжәғәт итәләр һәм әлегә тиклем быны\nэшләмәгәнгә ризаһыҙлыҡ белдерәләр, - тип аңлата бүлек начальнигы Татьяна Феопентова. Әммә законға ярашлы, бурыслы кешенең барлыҡ мөлкәтенә лә арест һалыу мөмкин түгел.\nМәҫәлән, ул ултырып йөрөгән автомобилдең документтар буйынса бөтөнләй уныҡы булмауы ла мөмкин. Бурыслы кешенең фа тиры уның йәшәү өсөн берҙән - бер урыны икән, уға шулай уҡ а рест һалынмай. Был фатирҙағы кәрәкле әйберҙәргә, мәҫәлән, телевизор, һыуытҡысҡа (һ.б.) ла ҡағыла. Бурысын түләүҙән баш\nтартыусының ике телевизоры йәки ике һыуытҡысы бар икән, ул саҡта инде мөмкин.\n- Беҙҙә закон бурысҡа биреүсене генә түгел, алыусына ла яҡлай, - ти Татьяна Феопентова. - Уның һуңғы ебенә тиклем ал ып сығып китергә ярамай.\nБөгөнгө ҡануниәттең ҡайһы бер пункттары социаль әһәмиәтле\nэштәрҙе башҡарыуға ла "ҡамасаулай", тип билдәләне матбуғат\nконференцияһы геройҙары: мәҫәлән, алимент түләтеүҙе алайыҡ.\nБөгөнгө көнгә балиғ булмаған балаға алимент түләүҙән баш тартыусы атай кеше Енәйәт кодексының 157 - се статья буйынса\nязаға тарттырыла, әммә был осраҡта иң ҡаты яза - өс айға ҡу лға алыу.\n- Реаль рәүештә иректән мәхрүм итеүгә бәйле булмаған яза "алиментсыларҙы" һәм башҡа бурыстарын түләмәүселәрҙе ҡурҡытмай, - ти бүлек начальнигы Ришат Зәйдуллин. - Алимент түләүҙән баш тартыусылар һаны артҡандан арта бара. 2006 йылдың беренсе ғинуарына уларҙың һаны 30 меңгә еткән. 2005 йылда "алиментсыларға" ҡаршы меңгә яҡын енәйәи эше асылды. Ә ¬¬ә ҡабатлап әйтәм, беҙҙең ҡануниәт был осраҡта артыҡ либераль, һәм бындай тәртип боҙоуҙарҙың күләмен кәметеүгә булышлыҡ итмәй.\nТотҡарланған эш хаҡын түләтеү йәһәтенән приставтар шаҡта й ҙурыраҡ уңыштарға өлгәшкән. 2005 йыл эсендә приставтар эш биреүселәрҙән 366 миллион һум түләткән, был үҙ сиратында 54\nмең хеҙмәткәргә эш хаҡын алырға мөмкинселек бирә. Матбуғат конференцяһында енәйәт эше ҡуҙғатырға мөмкин булған\nкешеләр даирәһен киңәйтеү кәрәклеге тураһында ла әйтелде. Бөгөн Минюстта Енәйәт кодексына төҙәтмәләр әҙерләнә, улар буйынса коммуналь түләүҙәр, банк кредиттары һ. б. буйынса бурысҡа батыусыларҙы ла енәйәтселәр эскәмйәһенә ултыртыу мөм кин буласаҡ. Әйткәндәй, һуңғыларының һаны артҡандан арта бара.\n- Ҡулланыусылар кредитының популярлығы артҡан һайын банкыларҙың заемщиктарҙан бурыстарын түләтеүҙе һорап\nмөрәжәғәт итеү һаны ла күбәйә. Әйткәндәй, бындай эш ғәҙәттә түләтеү мөмкин булмауы тураһындағы акттар менән тамамлана, -\nтип билдәләне Татьяна Феопентова. - Бәлки кредиторҙар хәлде ң шулай буласағын күҙаллап үҙ мөлкәтен алдан башҡа кешеләргә яҙалыр, әммә беҙ килеүгә уларҙың формаль бер мөлкәте лә булмай. Хәйер, банкыларҙың ҡабатлап дәғүә белдереү осраҡтары\nСуд приставтарының эш һөҙөмтәһен күтәреү өсөн хеҙмәткә оператив - эҙләү эшмәкәрлеге алып барыу хоҡуғы биреү һәм Эске эштәр министрлығы, һалым хеҙмәте һәм башҡаларҙың мәғлүмәттәр базаһы менән файҙаланыуҙы тәьмин итеү планлаштырыла.\nҺөйләшеү аҙағында Зөфәр Байғусҡаров бурыс түләтеү менән\nшөғөлләнеүсе приставтарҙан тыш суд эшмәкәрлегенең билдәле т әртибен тәьмин итеү менән шөғөлләнеүсе приставтар ҙа барлығын хәтергә төшөрөп үтте. Улар суд процесында тәртип\nһаҡланыуын күҙәтә, унда ҡатнашыусыларҙың процесҡа килеүен\nһәм хәүефһеҙлеген тәьмин итә. 2005 йылда, мәҫәлән, суд процесында ҡатнашыуҙан баш тартыусы 16 меңгә яҡын кеше судҡа килтерелгән.


Төбәккә инвесторҙар килеүе көтөлә\nСибайҙа III Бөтә Рәсәй "Урал аръяғы-2021" инвестиция һабантуйының эшлекле программаһы сиктәрендә "Инвестиция сәғәте" форматында ултырыш үтә.\nӘле Сибай ҡалаһында III Бөтә Рәсәй "Урал аръяғы-2021" инвестиция һабантуйы эшлекле шарттарҙа үҙ эшен дауам итә. Сараның программаһы сиктәрендә "Инвестиция сәғәте" форматында ултырыш үтә. Ултырышта бөтәһе 5 проект ҡарала, уларҙың дөйөм күләме 2,5 млрд һум тәшкил итә. Быларҙың барыһы ла - төбәк өсөн яңы предприятиелар һәм эш урындары.\nБеренсе проектты «МКХП-Ситно» ябыҡ акционерҙар йәмғиәте тәҡдим итә. Ул тирмән комплексын реконструкциялауҙы һәм яңыртыуҙы күҙ уңында тота. Шулай уҡ Сибай ҡалаһында макарон ризыҡтары етештереү линияһы цехы төҙөү ҡарала. Инвестицияның дөйөм күләме – 815,9 миллион һум.\nИкенсе проект Туймазы районының Ҡандра ауылы элеваторы нигеҙендә контейнер майҙансығын һәм элеватор комплексын үҙ эсенә алған таратыу-логистик үҙәген булдырыуҙы күҙаллай. Инвестор – ИП Разумова А.Е. (ГК «Реса»), сығым күләме – 350 миллион һум.\nӨсөнсөһө – Сибай һәм Өфө ҡалаларында «Риадент» имплантация һәм протез үҙәктәре асыу. Планлаштырылған инвестициялар күләме – 170 миллион һум.\nАртабан «ЛДК» йәмғиәте йылына 50-нән алып 500 мең кубометр әҙер продукция эшкәртеүгә һәләтле ағас етештереү производствоһы асыу буйынса үҙ проектын тәҡдим итәсәк. Инвестицияның дөйөм күләме – 1,2 миллиард һум. Был проект Белорет районында тормошҡа ашырыласаҡ.\nУлтырышта шулай уҡ «Шифа» компанияһының инвестиция башланғысы ҡарала.\nИң мөһиме - III Бөтә Рәсәй "Урал аръяғы-2021" инвестиция һабантуйы сиктәрендә төбәк өсөн генә түгел, ә тотош республиканың иҡтисади үҫешенә тос өлөш индерерлек проекттар тәҡдим ителә. Эшлекле форумда Урал аръяғы биләмәһендә инвестиция эшмәкәрлеген үҫтереү проблемалары һәм уларҙы хәл итеү юлдары, бизнес өсөн уңайлы мөхит тыуҙырыу, инвестициялар йәлеп итеүгә мөмкинлек биреү, төбәккә инвесторҙар йәлеп итеү буйынса сит ил тәжрибәһен уртаҡлашыу, ғәмәлдәге производстволарҙы киңәйтеү мәсьәләләрен тикшереү, халыҡтың мәшғүллеген һәм үҙмәшғүллеген арттырыу өсөн яңы предприятиелар асыу һәм үҫтереү юлдары барлана, эшлекле килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла.


"Росстат" етәксеһе ниҙәр хаҡында белдерҙе?\n11 Ноябрь 2021, 19:30\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашыу һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан алдынғылар иҫәбендә.\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашыу һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан илебеҙҙә алдынғылар иҫәбенә ингән. Президент һәм Хөкүмәт ағзалары ҡатнашлығында уҙған кәңәшмәлә “Росстат” етәксеһе Павел Малков ошо хаҡта белдерҙе.\nШулай уҡ был исемлеккә Мәскәү һәм Мәскәү өлкәһе, Санкт-Петербург, барлыҡ Төньяҡ Кавказ, Ставрополь, Краснодар крайы, Волгоград өлкәһе, Мордовия, Тула өлкәһе, Чукотка, Татарстан ингән.\nМәғлүм булыуынса, әле Башҡортостанда дүрт миллиондан ашыу кеше иҫәп алыуҙа ҡатнашҡан. Павел Малков һүҙҙәренсә, илдә был күрһәткес - 133,5 миллион, йәғни халыҡтың 91,6 проценты. Төбәктәрҙең күбеһендә - 80–90 процент.\nХалыҡ иҫәбен алыу кампанияһын һанлы форматта ойоштороу яҡынса һөҙөмтәләрҙең декабрҙә әҙер булыуына булышлыҡ итә, теүәл һандар икенсе йыл дауамында билдәле буласаҡ, элек бының өсөн өс-дүрт йыл талап ителә ине.\nИҫәп алыу һөҙөмтәләрен барлыҡ власть һәм урындағы үҙидара органдары файҙаланасаҡ – федераль, төбәк программаларын, проекттарын әҙерләүҙән алып юл, мәктәп, дауахана һәм башҡа инфраструктура объекттарын төҙөү тураһындағы ҡарарға тиклем.


2 Март 2020, 12:50\n#ҡыҙыҡ_был_тормош#айгиз_баймухаметов— Кто кататься? Бесплатно, бесплатно! — тип руссалап ҡысҡырҙы малай. Шуны ғына көткәндәй, төрлө яҡтан туристар уны һырып алды. Бөтәһен дә төртөп бер ҡатын алға үрелде. Дөйәгә ултырғас, ҡәнәғәтлектән ауыҙы йырылды.\nМысырҙа туризм ныҡ үҫешкән. Урындағы халыҡ та килгән кешеләрҙән аҡса һыпырып алырға әллә нисә ысулды өйрәнеп алған. Шуларҙың береһе, туристарҙы дөйәлә йөрөтөү. Ҡайҙа барма — мәктәп йәшендәге малайҙар хайуанын йүгәнләгән дә, аҡса эшләү менән мәшғүл.\nБеҙҙең халыҡ бушлай булғанды ярата бит инде. Әгәр дөйәлә йөрөү өсөн түләргә кәрәк тиһәң, күптәр баш тарта. Ә бушлай — уксус та эсергә ризалар, тигәндәй. Мысыр халҡы шуны бик уңайлы ҡуллана. Шундай ваҡиғаның шаһиты булдым.\n— Кто кататься? Бесплатно, бесплатно! — тип руссалап ҡысҡырҙы малай. Шуны ғына көткәндәй, төрлө яҡтан туристар уны һырып алды. Бөтәһен дә төртөп бер ҡатын алға үрелде. Дөйәгә ултырғас, ҡәнәғәтлектән ауыҙы йырылды. Малай дөйәһен йүгәненән тотоп, тегеләй йөҙ метр барҙы ла, инде беҙҙең яҡҡа боролдо. Хайуаны туҡтағас, ҡатын төшөргә итте, тик хужаһы быны эшләргә ашыҡманы. Мут йылмайып, аҡса бир тигәндәй, бармаҡтары менән уйнатып күрһәтте.\nҠатындың кәйефе боҙолдо. Отолғанына йәне көйөп тиргәнергә тотондо.\n— Вы сказали бесплатно! Мошенник какой...\nРәсәй туристары күп булғас, урындағылар русса ла әҙ-мәҙ һөйләргә өйрәнгән:\n— Кататься бесплатно. Слезать платно! — тине ул.\nӘ дөйә бейек, ат ише генә түгел. Унан былай ғына төшөрмөн тимә. Хужаһы бойороҡ бирмәһә, хайуаны сүгәләмәй. Алданған ҡатынға түләүҙән башҡа әмәл ҡалманы. “Бушлай ҡапҡанда ғына була”, тиҙәр бит урыҫтар. Инереңдән алда сығырыңды уйла, тиҙәр беҙҙә.


Ҡол булырға яҙмаһын » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ҡол булырға яҙмаһын\nҠол булырға яҙмаһын 12.07.2013 // Йәмғиәт\nРәсәйҙә кешене мәжбүр итеп эшләтеү осраҡтары йышая\nКиң матбуғат саралары белдереүенсә, Воронеж өлкәһенән 33 йәшлек Сурик Броян ҡол хеҙмәтенән файҙаланғаны өсөн биш йылға шартлы хөкөм ителгән. Бындай хәбәр менән халыҡты әле һис тә аптыратырмын тимә, сөнки ҡол биләүселек һуңғы йылдарҙа илебеҙҙә ғәҙәти хәлгә әүерелә бара. Ә яман ҡулдарға эләгеү хәүефенән бер кем дә һаҡланмаған. Ҡолдар, нигеҙҙә, ауыл хужалығында, төҙөлөштә, файҙалы ҡаҙылмалар сығарыуҙа, ғөмүмән, ҡайҙа ҡул көсө талап ителә, шунда бил бөгә.\nСуд асыҡлауынса, ауылда малсылыҡ фермаһы ойошторған 33 йәшлек ир 2011 йылдан алып эшмәкәрлегендә ҡол хеҙмәтенән файҙаланған. Ул, өлкә райондарына сығып, эшһеҙ ҡаңғырып йөрөгәндәрҙе тапҡан һәм, документтарын тартып алып, икмәк-һыу хаҡына бушлай эшләргә мәжбүр иткән. Ризаһыҙлыҡ белдергәндәрҙе туҡмарға тура килгән. Фермерға ҡолдарҙы "тәрбиәләүҙә" әзмәүерҙәй өс ир ярҙам иткән. "Тәрбиәселәр", фермерҙың фарманына буйһоноп, уларҙы һәр саҡ ҡарауыллап торған, ялҡауланғандарҙы дөмбәҫләгән. Бының өсөн хужа уларға аҡса түләгән, әлбиттә. Бындай аяныслы хәл, бәлки, оҙаҡҡа ла һуҙылыр ине, бәхетенә күрәме, 37 йәшлек ир сираттағы ҡаты туҡмалыуҙан һуң дауаханаға эләккән. Табиптар был ваҡиға тураһында шунда уҡ полицияға хәбәр иткән, улары әсирлектә булған ирҙең күрһәтмәләренә таянып, ҡол биләүсене эҙләп тапҡан. Тентеү барышында полиция хеҙмәткәрҙәре фермерҙың телефонында аяҡтары бығауланған әсирҙәр төшөрөлгән фотоларҙы күргәс, теге әҙәм өсөн аҡланыуҙың мәғәнәһе ҡалмағандыр инде.\nЯлсылар бер ниндәй уңайлыҡтары булмаған тынсыу, тар, һаҫыҡ баракта йәшәгән. Элекке һыйыр аҙбары икән ул. Хужа батрактарҙы эшләтеүен-эшләткән, әммә йүнле аҙыҡ менән тәьмин итмәгән. Тикшереүселәр асыҡлауынса, ялсыларға шыйыҡ аш, бутҡа һәм күгәргән икмәк биргәндәр. Фермала, ирҙәрҙән тыш, тағы ике ҡатын бил бөккән: берәүһе — ашнаҡсы, икенсеһе — уның ярҙамсыһы. Батрактар араһынан бер ирҙең ВИЧ сирле икәнлеге, икенсеһенең сифилис менән ауырыуы асыҡланған. Әлбиттә, аңлауығыҙса, ялсыларға бер ниндәй ҙә медицина ярҙамы күрһәтелмәгән.\nЫсынлап та, Рәсәйҙә ҡол биләүселек бөгөн ғәҙәти күренешкә әүерелә бара. Бына тағы ла ошоға оҡшаш миҫалдар.\n2011 йылда Кострома өлкәһенән бер эшҡыуар урманда ҡул хеҙмәте менән ағас күмере эшкәртеүҙе ойоштора. Шунда уҡ мейес, әҙер продукцияны һаҡлау өсөн ҡаралты, эшселәргә йәшәр өсөн бәләкәй генә аласыҡ төҙөп ултырта. 2011 йылдың ғинуарынан 2012 йылдың февраленә тиклем ул алдау юлы менән Кострома ҡалаһы кешеләрен урманға эшкә алып килә һәм ҡоллоҡта тота. Әсирҙәргә ҡарата көс ҡулланыуҙан да тартынмай, ашарға ла йүнләп бирмәй. Махсус операция барышында ғына был әҙәм аҡтығы ҡулға алына һәм ҡолдар иреккә сығарыла.\nТүбәнге Новгород өлкәһенең ҡол биләүселәре иһә вокзалда, урамдарҙа йәшәгән асарбаҡтарҙы йыйып, мул ғына аҡса вәғәҙә итеп, баҡса эштәренә йәлеп итә. Көндөҙ баҡсала бил бөккән ҡолдар төндө подвалда үткәрә, төйөлгән бойҙайҙы һыуға болғап, тамаҡ туйҙыра. Әлбиттә, документы ла, йорто ла булмаған, бер кемгә кәрәкмәгән яҡлаусыһыҙ асарбаҡтарға эш хаҡы түләнмәй.\nҠурған өлкәһенең бер крәҫтиән (фермер) хужалығында ла ҡол биләүселек күренеше асыҡлана. Ике эшҡыуар алты йыл буйы хужалығында 50 кешене ҡоллоҡта тотҡан, тыңламағандарҙы ҡаты итеп туҡмағандар. Улар, нигеҙҙә, мебель оҫтаханаһына, һөтсөлөк фермаһына йә быйма баҫыу цехына эшкә урынлаштырабыҙ тип ҡала халҡын йыя ла, хужалыҡҡа алып ҡайтып бикләп, ҡоллоҡта тота. Төрлө эштәрҙе йөкмәтеп, аҡсаһын түләмәйҙәр. Аҙаҡ азат ителгәндәрҙең һөйләүе буйынса, ферманы ташлап ҡасҡан бер нисә ирҙе тотоп, теге әҙәмдәр яндырабыҙ тип янап, аяҡтары менән хатта эҫе мейескә лә тыҡҡан. Әсирлектән ҡасҡандарҙы күҫәк, ҡамсы менән туҡмап бығаулағандар, башҡаса ҡасмаһындар өсөн баштарына полиэтилен пакет кейҙереп, тонсоҡтороп язалағандар. Шуға ла күптәр ҡасырға ла уйламаған, бушҡа бил бөккән. Тикшереү барышында 34 йәшлек Викторҙың ҡоллоҡҡа үҙ теләге менән түгел, ә федераль яза башҡарыу хеҙмәтенең Ҡурған өлкәһендәге Ҡуртамыш ҡалаһы идаралығы йүнәлтмәһе буйынса мәжбүри эшкә ебәрелеүе асыҡлана. Ҡурған ҡол биләүселәренең енәйәтен тикшереү әле дауам итә.\nБашҡортостандан Ришат исемле ир ҙә ике йылға яҡын күрше Силәбе өлкәһендәге Ҡыҙыл районының Кацбах ауылында ҡоллоҡ һурпаһын татыған. Ул эсеп иҫергәндән һуң аҡсаһын, документтарын юғалтҡан булған икән. Туғыҙ айға яҡын шәхси хужалығында эшләткәс, ҡол биләүсе ирҙе ауылына ҡайтарырға була. Аҡсаһын да түләй: хеҙмәтен ни бары 6 мең һумға баһалай. Ришат ҡайтыр юлға сыға, әммә шунда уны Кацбахтан икенсе бер кеше тотоп ала һәм, ҡурҡытып, кире ауылға ҡайтара. "Мине аяғымдан аҫып ҡуйҙылар, 20-30 минут шулай торғас, күҫәк менән туҡманылар. Иҫемде юғалтҡанмын. Аңыма килгәс, тағы ла һуҡҡыланылар. "Бушлай эшләргә ризаһыңмы-юҡмы?" тип ҡат-ҡат һоранылар", – тип һөйләй ир. Бер аҙ эшләгәс Ришат ҡаса, әммә йәнә тотола. Ҡаты туҡмалғандан һуң баш баҫып эшләй. Шулай ҙа уға нисектер ҡасырға тағы бер мөмкинлек килеп тыуа. Ул йәйәүләп тә, үткен машинаға ултырып та ауылына ҡайтып етә. Ир кеше, ҡол биләүселәрҙең ҡайҙа йәшәгәнен белһә лә, полицияға мөрәжәғәт итергә һаман булһа ҡурҡа. "Уларҙың бөтә ерҙә лә таныш-белеше күп, шуға ла бер кемдең дә өҫтөнән ғариза яҙмайым, йәшәгем килә", – ти кисәге ҡол.\nРәсми мәғлүмәттәргә ҡарағанда, донъяла 30 миллионға яҡын кеше ҡол хәлендә тотола. Ә "Anty-Slavery" Бөтә донъя ойошмаһының рәсми мәғлүмәттәре иһә бөгөн ҡолдарҙың 200 миллионға етеүен билдәләй. Үкенескә ҡаршы, XXI быуатта ирекһеҙҙәр һаны арта ғына. БМО мәғлүмәттәренә ярашлы, йыл һайын 700 меңгә яҡын кеше ҡоллоҡҡа дусар була. Эйе, ысынлап та шулай, сөнки күбеһе ҡол булырға үҙе ризалыҡ белдерә, сөнки ашарға-кейенергә, ғаиләгә ярҙам итергә кәрәк.\nШуны билдәләп үтергә кәрәк: хәҙерге ҡолдарҙың хәле элекке замандағынан күпкә ауырыраҡ.


Бөгөн Башҡорт дәүләт ҡурсаҡ театрында «Һаумы, һаумы, әкиәт!» ҡала конкурсы еңеүселәре тәбрикләнде\nХалыҡ ижадын һөйөүсе ҡыҙҙар-малайҙар башта бәйгенең район этаптарында ҡатнашып, донъя халыҡтары әкиәттәрен башҡорт телендә тасуири һөйләүҙә көс һынаша. Һайлап алыу турҙарын уңышлы үтеүселәргә Гала-концертта сығыш яһау бәхете эләгә.\nБерҙәмлектә, татыулыҡта көс булыуын иҫбатлаусы «Шалҡан» рус халыҡ әкиәтен сәхнәләштереүсе балалар «Һаумы, һаумы, әкиәт!» ҡала конкурсының Гала-концертында ҡатнашыуҙарына ифрат шат. 75-се башҡорт балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре үҙ-ара татыу, дуҫ булғанға ла, ролдәрен оҫта башҡара, күрәһең. Бәйгелә фольклор коллективтарҙан тыш, яңғыҙ сығыштар буйынса еңеүселәр ҙә айырым билдәләнде.\nБашҡорт дәүләт ҡурсаҡ театры сәхнәһенә алты йәшлек Камилә лә сыҡты. 240-сы балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүсеһе тамашасыларға «Төлкө менән айыу» башҡорт халыҡ әкиәтен һөйләне. Ҡыҙ әкиәт «доньяла йәшәү мәғәнәһен асып һала»,-ти.\n«Һаумы, һаумы, әкиәт!» ҡала конкурсы 2010 йылдан уҙғарыла. Ошо ваҡыт эсендә халыҡ ижады байрамында дүрт меңдән ашыу бала үҙ көсөн һынап ҡарап, һөйләү оҫталығын арттырған. Быйыл да бәйгенең район этаптарында ҡатнашырға теләк белдереүселәр күп була. Иң-иңдәр генә финалға үтә.\nГала-концертҡа үтеүселәрҙең иң бәләкәйенә ни бары ике йәш тә һигеҙ ай. Ҡыҙ тамашасыларҙы «Бүре һәм ете кәзә бәрәсе» әкиәте менән таныштырҙы. Иң ҡыуаныслыһы: бындай сараларҙа балаларҙың күбеһе әҫәрҙе ятлап ҡына түгел, ә аңлап һөйләргә тырыша, ролдәрен башҡарыуға ла етди ҡарайҙар.\nӨфөләге балалар баҡсаларының күбеһендә "Башҡорт телен өйрәнеү буйынса түңәрәктәр ҙә уңышлы эшләп килә. Тап ошо дәрестәрҙә малай-ҡыҙҙар әкиәт донъяһына сәйәхәт ҡылып, ижади фекерләү ҡеүәһен арттыра, сәхнәлә үҙҙәрен ышаныслы тоторға өйрәнә.\nГала-концертта ҡатнашыусылар йыр-моң, уйын-көлкө донъяһына ла сәйәхәт ҡылды. Әкиәт иле менән таныштырыусы йәш артистар сара аҙағында Өфө ҡала хакимиәте мәғариф идаралығының Маҡтау ҡағыҙҙары менән бүләкләнде.


Өфө студенты «Территория смыслов» бөтә Рәсәй конкурсында грант еңде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n13:06, 19 июля 2019 Йәмғиәт\nӨфө дәүләт нефть-техник университетының беренсе курсында уҡыусы Тимур Мәннәнов «Территория смыслов» бөтә Рәсәй йәштәр белем алыу форумында оло еңеүгә өлгәште. Ул химия буйынса юниорҙар араһында республика олимпиадаһы үткәреү проекты менән уңышлы сығыш яһаны һәм 100 мең һумлыҡ грантҡа лайыҡ булды. Форум Мәскәү өлкәһенең Солнечногорск ҡалаһы янындағы Сенеж күле янында 5-11 июлдә үтте.\n«Һәр яҡшы проект артында уны булдырыусыларҙың берҙәм командаһы тора. Мин форумда Олимпиада хәрәкәтенең уҡытыусылар ассоциацияһы командаһын күрһәттем. Беҙҙең эш республика уҡыусыларын химия олимпиадалары аша үҫтереүгә арналған» — тип һөйләне Тимур Мәннәнов.\nБыйыл форумға бар Рәсәйҙән 1000-дән ашыу кеше йыйылған. Йәштәр эштәре буйынса федераль агентлыҡ үткәргән грант конкурсында төрлө өлкәләге киҫкен проблемаларҙы хәл итеүгә проекттар ҡатнашты. Улар араһынан 26 йүнәлешкә дөйөм алғанда 6 млн һумға яҡын сумма тапшырылды.\nТеги: Росмолодежь, грант, ӨДНТУ


Ижады — йәшәү асылы » Башҡортостан гәзите\nИжады — йәшәү асылы\n12-01-2018, 00:03 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nФәрит Бикбулатовтың исемен әйтеү менән уның үҙенә генә хас моңло тауышы ҡолаҡҡа салына. Эйе, ул башҡорттоң милли йыр сәнғәтенең сағыу бер биҙәге булып халыҡ күңелендә ҡалды. Ә ғүмеренең сабый, үҫмер сағы ауыр һуғыш осорона тура килеп, балалар йортонда тәрбиәләнгән төпкөл ауыл малайынан республикабыҙҙың халыҡ артисы, Өфөнөң почетлы гражданы тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булған арҙаҡлы шәхес кимәленә, оло сәхнәгә күтәрелер өсөн Фәрит Хәйбулла улына бормалы тормош юлдары үтергә, тиҫтәләгән һөнәр алмаштырырға тура килә.\nДанлы яҡташыбыҙҙың йырлау оҫталығы хаҡында күп яҙҙылар, киләсәктә лә яҙылыр әле. Ә уның сағыу сәхнә йондоҙо булып балҡыуынан тыш, егет кешегә хас етмеш төрлө һөнәргә эйә булыуы тураһында үҙ фекеремде еткереүҙе кәрәкле һанайым.\nҮткән быуат урталарында Фәрит ағай, шул осорҙа халыҡ араһында бик абруйлы һәм бик кәрәкле киномеханик һөнәрен үҙ итеп, хеҙмәт юлын башлай, ауыл халҡының киске ялын матур фильмдар менән биҙәй. Ә Алыҫ Көнсығышта һалдат хеҙмәтен үтәгәндә ул ҡеүәтле танкта механик-водитель була. 1960 йылда яңы ғына армиянан ҡайтҡан егет Өфө моторҙар эшләү заводына токарь булып урынлаша. Бер нисә йылдан шаулы, бай ҡала, эшселәр тормошо уртаһында ҡайнаған ауыл кешеһе күңелен тыуған яғын һағыныу тойғоһо биләп ала. Һәм ул, ҡасандыр мәктәп йылдарын үткәргән Юлдыбай ауылына ҡайтып, урындағы һөнәрселек училищеһы курсанттарына физик культура дәрестәренән һабаҡ бирә башлай, ләкин күңеле тулы моң йөрөткән, булмышы менән ижадҡа ынтылған дәртле ир-азамат тағы баш ҡалаға юллана.\nТөҫкә-башҡа һылыу, эшкә талымһыҙ, телгә бай һәм фекергә тос Фәрит ағай 1968 йылда республикала яңы асылған телевидениела бик яуаплы диктор вазифаһында хеҙмәт юлын дауам итә. Белем даирәһен үҫтереү ниәтенән Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлай. Тынғыһыҙ тележурналистика эшенә егерме йылдан ашыу ғүмерен бағышлай. Был йылдар арауығында ул туған халҡының ауыҙ-тел ижадын, мәҙәниәтен, милли йыр сәнғәте өлгөләрен төплө өйрәнә, арҙаҡлы сәхнә йондоҙҙары менән тығыҙ аралаша, ябай халыҡ таланттарының һәләтен үҫтереүгә күп көс һала. Камиллыҡҡа, яңылыҡҡа ынтылған тәжрибәле ижадсы 80-се йылдар аҙағында “Башҡортостан” исемле ижади клуб ойоштора һәм профессиональ йырсы һөнәренә күсә, тиҙ арала тамашасы һөйөүен яулай.\nФәрит ағай Бикбулатовтың халыҡ, заман йырҙарын оҫта башҡарыусы ғына түгел, ә күңеленә хуш килгән күп шиғырҙарға көй ҙә яҙыусы булыуын, бәлки, күптәр белмәйҙер ҙә. Мәҫәлән, уның “Эй, һылыуҙар, һылыуҙар...” (Рәми Ғарипов шиғыры) һәм “Тиңләмәйем айға...” (Рауил Бикбаев шиғыры) исемле йырҙарының музыкаһын Фәрит ағай үҙе яҙған. Тимәк, уның композиторлыҡ һәләте лә булған.\nХаҡлы ялға сыҡҡас, Фәрит ағай һәүәҫкәр рәссам булараҡ та танылыу алды. Тыуған яҡтың гүзәл тәбиғәтенә һоҡланыуын сағыу картиналары аша еткерҙе. “Талантлы кеше бар яҡтан да талантлы була” тигән фекергә асыҡ миҫал был.\nОло, емешле ижады менән киң абруй яулаған яҡташыбыҙ тәүҙә Башҡортостандың атҡаҙанған (1978 йыл), һуңынан халыҡ артисы (1986 йыл) тигән маҡтаулы исемдәргә лайыҡ булды, 2005 йылда уға “Өфө ҡалаһының почетлы гражданы” тигән исем бирелде. Фәрит Хәйбулла улының юғары абруйына бәйле тағы бер ваҡиғаны телгә алыу урынлы булыр: 2013 йылда 42-се Ишембай һайлау округы һайлаусылары, Ф.Х. Бикбулатовтың кандидатураһын Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаттары исемлегенә индереп, уға ҙур хөрмәт күрһәтте.\nРеспублика халҡы яратҡан шәхесте иҫкә алып, уның ғүмер юлына, тормош баҫҡыстарына байҡау яһап, кешелек сифаттарына, ижади эшмәкәрлегенә бер аҙ баһа бирергә тырыштым. Ҡәҙерле яҡташыбыҙҙың рухы шатланыр.