Иврит телендәге әҙәбиәт — Башҡорт Википедияһы\nИврит телендәге әҙәбиәт\nИврит телендәге әҙәбиәт (йәһ. ספרות עברית).\nИврит телендәге әҙәбиәттең тарихы 3 мең йыллыҡ ваҡыт арауығын алып тора.\n1 Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклем\n2 Икенсе Ҡорам һәм Таннайҙар осоро\n3 Аморалар осоро\n4 Саворайҙар һәм Гаондар осоро\n5 Ришоним осоро\n6 Ахроним осоро\n7 Хәҙерге заман әҙәбиәте\nБеренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклем[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБеренсе осор Беренсе Ҡорам емертелгәнгә тиклемге ваҡытты биләй. Бабил ассирийҙары Изге Ерҙе буйһондорған мәлгә үк ғивриҙарҙың үҙ әҙәбиәте булған. Уларҙың Биш китабы беҙҙең көнгә бик боронғо формаһын һаҡлаған көйө килеп еткән; Нун улы Йушағ, Исраил хакимдары, Шемуел (урыҫ. Самуил) пәйғәмбәр китаптары, йәнә ҡайһы бер пәйғәмбәрҙәрҙең (Ғамос, Һошеяғ, Ишағыяһ, Миха, Хавваҡҡуҡ, йәғни урыҫ. Амос, Осия, Исаия, Михей, Аввакум) телмәрҙәре йыйынтыҡтары, аҡыллы фекерҙәр һәм дини йырҙар булған.\nИкенсе Ҡорам һәм Таннайҙар осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИкенсе осор Беренсе Ҡорам емертелеүҙән башлана. Ғивриҙар (еврейҙар) Бабил әсирлегенән әйләнеп ҡайтҡас (беҙҙең эраға тиклем VI быуат), китаптарҙы өйрәнеүгә Ғөзәйер һәм Нөхәмиә (урыҫ. Ездра һәм Неемия) тарафынан бик етди мөнәсәбәт булдырыла. Улар ойошторған софрим (кәтиптәр) даирәһе алдына Муса ҡанундарын күсереп күбәйтеү һәм халыҡҡа таратыу бурысы ҡуйыла. Фарисейҙар мәктәбен нигеҙләгән закон эйәһе Хиллел (беҙҙең эраға тиклем сама менән 30 йыл) аңлатма эшләүҙең ете үҙгәрешһеҙ ҡағиҙәһен (мидот) сығара. Йөҙ илле йылдан һуң рабби Ишмаэл уларҙың һанын ун өскә еткерә.\nИзге Яҙмалағы йолалар үтәү ҡағиҙәләренә һәм башҡа дини бойороҡтар башҡарыуға, шулай уҡ гражданлыҡ һәм енәйәтселек хоҡуҡиәтенә ҡағылышлы даирә Галаха тип атала (евр. הלכה һүҙмә-һүҙ: барыу, хәрәкәт итеү); Библияның хикәйәләүҙәргә, пәйғәмбәрҙәрҙең телмәрҙәренә ҡағылышлы өлөшө Агада (евр. הַגָּדָה, арами. אַגָּדָה — хикәйәт) тип йөрөтөлә. Галаха әҙәбиәте ғивриҙар өсөн генә ҡыҙыҡ булһа, агада әҙәбиәте дөйөм ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра, сөнки ундағы легендаларҙың, аҡыллы һүҙҙәрҙең, нәсихәттәрҙең күпселеге христианлыҡ һәм ислам донъяһы менән уртаҡ булып тора һәм бөтә кешелек ҡаҙанышы тип һанала. Телдән әйтелгән ҡанунды яҙып ҡуйыу тыйылған, ул быуындан-быуынға телдән тапшырылған.\nМишна (дини ҡанундарҙың яҙма тексы) аҡһаҡалдары (I—II быуат) таннай (йәһ. תַּנָּאִים, таннаим, «теүәл ятлап тапшырыу өсөн ҡат-ҡат ҡабатлау» тигән мәғәнәне бирә) тип йөрөтөлгән. Мишнаның беҙҙең көнгә килеп еткән һуңғы редакцияһы беҙҙең эраның 200 йылы тирәһендә рабби аҡһаҡалдары башлығы Йәһүҙә ә-Наси тарафынан төҙөлгән. Ул таннаимдарҙың һуңғыһы була. Боронғо хеҙмәттәрҙән Тосефта Мишна рәүешендә төҙөлгән йыйынтыҡ була. Ә Мехилта, Сифра һәм Сифре тигән хеҙмәттәр һәр осраҡ өсөн телдән әйтелгән ҡанундың яҙма ҡанундан нисек килеп сыҡҡанын аңлата.\nАморалар осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМәктәптәрҙә Изге Яҙма менән бергә Мишнаны өйрәтә башлайҙар. Тосефта, Мехилта, Сифра, Сифре кеүек китаптар тикшеренеү объектына әйләнә. Мишна һәм башҡа ошондай хеҙмәттәрҙе өйрәнгәндә Фәләстин менән Бабил дәүләтенең юғары мәктәптәрендә 300 йыл буйы (III—V быуаттар) аморалар (йәһ. אָמוֹרָאִים, амораим; берлектә — амора, аңлатыусылар) тарафынан әйтелгән фекерҙәр йыйынтыҡҡа индерелә барған һәм улар өс быуат эсендә аҡыл эйәләренең тикшеренеүҙәре һәм фекер алышыуҙарының мөһабәт конспекты булып торған. Амораларҙың хеҙмәте Гемара тип атала һәм Мишнаға аңлатмаларҙы ла үҙ эсенә ала; Мишна менән Гемара бергә Талмудты хасил итә. Мишна берәү, ә уға эшләнгән гемаралар — икәү, Йәрүсәлимдеке һәм Бабилдыҡы. Бабил Талмуды әлеге көндә лә ғивриҙәр өсөн ҡулланма әһәмиәткә эйә.\nТалмудта ғиври халҡы тормошоноң 600—700 йыллыҡ осоро сағыла. Талмудта Изге Яҙмаларға аңлатмаларҙан тыш астрономия һәм тәбиғәт, тарих буйынса мәғлүмәттәр, шулай уҡ риүәйәттәр, көләмәстәр һәм легендалар ҙа бар. Талмудта 1900 ғалимдың исеме телгә алынған. Исраил еренә хужа булған Византия империяһы тарафынан эҙәрләүҙәр башлағас (IV быуат) һәм Бабилда хакимлыҡ иткән Фарсы батшалығы осоронда (V быуат) бик күп ғиври уҡытыусылары аҫыла, юғары мәктәптәр ябыла, уҡытыусылар һәм тыңлаусылар йыйындары тыйыла. Иҫ киткес ҙур уҡыу материалы киләһе быуын уҡытыусылары — саворайҙар тарафынан яҙып алына һәм тәртипкә килтерелә.\nБиблия менән Мишнаның ғиври телендәге текстары буйынса бәхәстәр һәм фекер алышыуҙар Исраилдың һәм Бабил дәүләтенең юғары мәктәптәрендә был илдәрҙең арами теле диалекттарында алып барыла. Ул заманда был һөйләштәр менән ғивриҙәр ҙә, ғиври түгелдәр ҙә ҡуллана. Гемара тексы ла ошо телдәрҙә яҙылған. Ике Талмудтың да теле семит телдәрен өйрәнеү һәм тел белеме фәне өсөн бик ҙур әһәмиәткән эйә. Ул ваҡыттағы арами теле боронғо сүриә теленән яңыраҡ, сүриә теленән иҫкерәк була. Был текстар боронғо семит телдәре, ғиври һәм ғәрәп телдәренең үҫеш тарихын өйрәнеү мөмкинлектәрен киңәйтә.\nСаворайҙар һәм Гаондар осоро [үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nӨсөнсө осор Талмудҡа үҙгәртеүҙәр индереүҙе тыйыуҙан (йәғни Талмудты бикләү) башлана һәм ғивриҙәрҙе Пиреней ярымутрауынан ҡыуғанға тиклем бара (500—1492). Исраил илендә — башлыса Агада, Бабилияла Галаха ижад ителә. Амораларҙың эшен саворайҙар (фекер төйнәүселәр, бизмәнгә һалыусылар) дауам итә. Саворайҙар (VI быуат) Бабил Гемараһында тупланған материалды тикшерә, уны дини ғәмәлиәттә ҡулланыу мөмкинлектәрен өйрәнә, мөһим фекерҙәрҙе билдәләй. Изге Ерҙәге ғалимдар ҙа Изге Яҙмаға агадик аңлатмаларҙан йыйынтыҡтар төҙөй. Бөтә был агадик текстар Мидраш тигән атама аҫтында берләштерелә. Библия тексын дөрөҫ уҡыу, боҙмау мәсьәләләре менән масореттар (Масорой, йәһ. מָסוֹרָה — риүәйәт) шөғөлләнә. Уларҙың тырышлығы менән Танах, беҙҙең эраның V быуатында ниндәй сүрәттә булһа, шулай һаҡланған.\nРишоним осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nIX быуатҡа доғалар тамамланған төҫ ала һәм Бабилиянан Сидуртигән атама аҫтында доға йыйынтыҡтары Көнбайыштағы бөтә ғиври общиналарына ебәрелә. Был төп доғалар бер ҡасан да бер ерҙә лә бер һүҙе лә үҙгәртелмәй уҡыла. Ә төрлө осраҡтар өсөн сығарылылған һәм доғалыҡҡа индерелгән доғалар, киреһенсә, теләгәнсә үҙгәртелә ала, улар пиют тип атала. Тәүбәгә килеү мәлдәренә слихот тигән доғалар тәғәйенләнә. Ҡорамдың яндырылыуы көнө тураһында хәтирәләр уңайынан кинот тигән һыҡтаулы йырҙар сығарыла. Синагога шиғриәте осоро мең йыл дауам итә. Бөтә ошо осор эсендә мең ярымлап ғиври шағиры ун биш мең самаһы доға шиғыры һәм гимны яҙа. Доғаларҙың күбеһе шиғри күркәмлеге менән һоҡландыра. Айырыуса билдәле авторҙар: Шломо ибн Габироль, рабби Ицхаҡ ибн Гагиат (XI быуат), Авраам һәм Моше ибн Эзра, Иеһуда Галеви, Иммануэль Римский, Эльазар а-Калир. һ.б.\nБабилияла саборейҙарға алмашҡа гаондар килә ( VII быуат уртаһында). Улар Талмудтың бөтә ерҙә танылыуына өлгәшә. Талмудсылар ғәрәптәрҙән изге китап теленең грамматик һәм лексикографик камиллығына өйрәнә. Ғәрәп шиғриәте өлгөһөндә ғиври шағирҙары шиғырҙарын үлсәмдәр һәм рифмалар менән биҙәргә өйрәнә. Ғиври ғалимдары философия, медицина, математика, астрономия, тәбиғәт ғилеме, география һәм тарих китаптарын ғиври теленә тәржемә итә. Рабби Саадия Гаон (892—942) аңлатмалар менән Изге Яҙманы ғәрәп теленә тәржемә итә. Ғәрәпсә уҡый-яҙа белгән ғивриҙәргә Иуда бен Ҡораиш (900 йыл тирәһе) сағыштырма тел белеменең әһәмиәтен аңлата. Вәлид Мәрвән ибн Джанах (яҡынса 990 — 1060 йылдар) уның ҡараштарын дауам итеүсе була.\nҒивриҙәр экзегетика өлкәһендә күп эшләй. Айырыуса Библияға Францияла йәшәгән рабби Шломо бен Ицхаҡ (исем-шәрифенең тәүге хәрефтәренән ҡыҫҡартып яһалған Раши тигән исем аҫтында билдәле) (1040—1105) эшләгән аңлатмалар ҡыҫҡалығы, ябайлығы, аңлайышлылығы менән айырылып тора. Был аңлатмалар ғиври әҙәбиәтенең иң таралған әҫәренә әүерелә. Рашиҙың аңлатмалары баҫылып сыҡҡан беренсе ғиври китабы була һәм әлеге көндә лә ғиври үҫмерҙәре өсөн һәйбәт дәреслек һанала.\nX быуаттың урталарында Мысырҙағы, Төньяҡ Африкалағы һәм Испаниялағы ғиври общиналары Бабилиялағы юғары мәктәптән бойондороҡһоҙға әйләнә. Башҡа илдәргә эләккән ғалимдар ҙа юғары мәктәптәр аса башлай. Талмудты аңлатмалар менән тулыландырыуҙа Римдағы рабби Натан бен Иехиел, рабейну Хананель (1050), уның замандашы рабби Гершом, айырыуса рабби Шломо бен Ицхаҡ (Раши) уңышлы эшләй. Германияла һәм Францияла ғивриҙәр ике быуат буйы Талмудҡа Раши яһаған аңлатмаларға өҫтәмәләр һәм төҙәтеүҙәр индереү менән шөғөлләнә. Үҙҙәренең хеҙмәтен улар Тосафот (йәғни өҫтәмәләр, глоссарийҙар) тип атай. Был белгестәр араһында иң билдәлеләре Рашиҙың ейәндәре Шмуэль бен Меир һәм рабби Яаков Там (Рабейну Там) була.\nҠайһы бер раввиндарҙың эшмәкәрлеге тулыһынса дини ғәмәлиәт мәсьәләләренә арнала. Был раввиндар поски́м (йәһ. פוסקים — decisores, хәл итеүселәр) тип атала.\nVIII быуат уртаһында раввиндарҙың уларға килгән һорауҙарға яуаптарынан төҙөлгән әҙәбиәт барлыҡҡа килә (йәһ. תשובת — тшувот — яуаптар), ул әле лә дауам иттерелә. Ислам илдәрендә, шулай уҡ Италияла, Германияла, Испанияла, Францияла һәм Польшала үҫешә. Урта быуаттарҙа ғивриҙәрҙең бөтә ерҙә тиерлек үҙ суды була, ул граждан эштәрен генә түгел, йыш ҡына енәйәт эштәрен дә ҡарай. Шунлыҡтан күп һанлы һорауҙарҙа һәм яуаптарҙа йыш ҡына социаль, коммерция, сәйәси һәм башҡа мәсьәләләр ҡарала, тауарҙар һәм уларҙың хаҡтары, көмөштөң алтынға ҡарата хаҡы иҫәпләнә, сауҙа мөнәсәбәттәре, сауҙа юлдары, һуғыштар һәм ҡамауҙар, ғиври общиналарының донъяуи һәм дини хакимдарға мөнәсәбәте тураһында һөйләшелә.\nIX быуат башында ғивриҙәр астрономия буйынса хеҙмәттәр яҙа. XIII быуатта улар ғиври теленә Птолемей һәм Эвклид, шулай уҡ бик күп ғәрәп телле астрономдарҙың һәм математиктарҙың хеҙмәттәрен тәржемә итә. 1130 йылдар тирәһендә Барселонанан Авраам бен-Хия га-Наси астрономия, оптика һәм математика буйынса ҙур энциклопедик хеҙмәт яҙа. Мәшһүр шағир һәм Тораны өйрәнеүсе Авраам ибн Эзра математика һәм астрономия буйынса бик күп мәҡәләләр яҙа. 1300 йыл тирәһендә Ицхаҡ Израэли математика һәм календарь ғилеме буйынса әһәмиәтле хеҙмәт яҙа. Ғөмүмән, тәбиғәт белемдәре өлкәһендә ғивриҙәр шөғөлләнмәгән бер тармаҡ та булмаған. Уларҙың күбеһе табип булып эшләгән. Императорҙар һәм королдәр, хәлифтәр һәм солтандар, шулай уҡ христиан динендә ғивриҙәрҙә дауаланыуҙы тыйған ҡарарҙар булһа ла, хатта епископтар һәм папалар ҙа ғиври табиптарында дауаланған. Ғивриҙәр антик философияны таратыуға ла ҙур өлөш индергән.\nРамбамдың ғәрәп телендәге «Морэ Невухим» («Ҡаушағандарҙың кәңәшсеһе») тигән дини-философик хеҙмәте үҙе иҫән сағында уҡ ғиври теленә, XIII быуатта Латин теленә тәржемә ителә, хәҙәрге заманға тиклем ғиври дини-философик фекеренең үҙәге булып ҡала, христиан философияһы үҫешенә лә ҙур йоғонто яһай.\nАхроним осоро[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДүртенсе осор. Ғивриҙәрҙең Пиреней ярымутрауынан ҡыуылған мәленән әлеге көнгә тиклем.\n1492 йылда Пиреней ярымутрауынан ҡыуылған ғивриҙәрҙең бер өлөшө ғосмандарға һыйына, икенсе өлөшө — Төньяҡ Африкаға һәм Италияға, XVII быуаттан Нидерланд һәм Англияға барып төпләнә. Китап баҫыу уйлап табылғандан һуң 35 йылдан Италияла беренсе ғиври китаптары баҫтырыла. Типографиялағы хәреф йыйыусы һәм китап баҫыусы һөнәрҙәрен ғивриҙәр изге һөнәрҙәргә индерә. XV быуат аҙағына Италияла, Испанияла һәм Португалияла 14 ғиври типографияһы була. Шул осорҙан башлап Европа, Азия һәм Американың төрлө төбәктәрендә ғивриҙәр тарафынан һәм ғивриҙәр өсөн 20000 исемдәге китап баҫыла. Бынан тыш күп тапҡырҙар Библия нәшер ителә, бер нисә тиҫтә мең литургия китабы баҫыла. Ғивриҙәргә ҡағылышлы испан, португал, француз, итальян, голланд, инглиз һәм айырыуса немец телендә күп китап нәшер ителә.\nТөрлө илдәргә сәселеп ултырған ғивриҙәр дин ғилемендә генә түгел, донъяуи фәндәрҙә лә ҙур уңышҡа өлгәшә. «Меор Эйнаим» («Күҙ нәры») тигән китабында Азария де Росси (1511—1578) ғиври боронғолоғо проблемалары тураһында яҙа, ошо уҡ темаға киң эрудициялы медицина докторы Авраам Порталеоне (1612 йылда мәрхүм була) һоҡланғыс хеҙмәт яҙа. Математика һәм механика буйынса Иосиф дель Медигоның (1655 йылда мәрхүм була) бына тигән хеҙмәттәре билдәле. Табип Товия Коген (вафаты 1729 йылда) медицина фәндәре буйынса ҡыҫҡа энциклопедия сығара. Эммануил Порто (1636) астрономияны өйрәнеү буйынса ҡулланма яҙа. Ғиври тарихын, бөтә донъя тарихын һәм математик география дәреслеген Давид Ганз яҙа. Талмуд осоро ғалимдары тураһында материалдарҙы Иехил Гейлприн, Давид Конфорте (1640) һәм Хаим-Иосиф Давид Азулаи (вафаты 1808 йылда) туплай.\nФилософия тарихы буйынса Леон Ғивриҙың «Dialoghi di amore» тигән китабы Европа телдәренең бөтәһенә лә тиерлек тәржемә ителә. XVI быуатта йәшәгән Меир ибн-Мегаш, Давид Мессир Леон, Авраам Шаломдың дини-фәлсәфәүи хеҙмәттәре киң танылыу ала.\nРабби Ицхаҡ Лурияның (вафаты 1572 йылда) менән уның шәкерттәре Хаим Виталь һәм Моше Кордевейроның тәғлимәте Каббаланың үҫешенә этәргес бирә.\nКөнбайыш Европала Мендельсон дәүерендә барлыҡҡа килгән боронғо ғиври телендәге нәфис әҙәбиәттең ғүмере ҡыҫҡа була. Яңы телдәрҙәге ғиври шағирҙары барлыҡҡа килеүгә башланғысты Нафтали Гартвиг Вессели һала. Шиғырҙарҙан тыш ул «Мозаида» тигән поэма ла яҙа. Ғиври телен яңыртырға ынтылған ошо шағир йоғонтоһонда Мендельсон мәктәбе 1783 йылда «Ғиври телен дәртләндереү йәмғиәте»н төҙөй. Яңы шағирҙар Испанияла ғиври шиғриәтенең нигеҙе булып торған дини-милли элементты һанға һуҡмай. Улар Клопштокты, Гердерҙы, Шиллерҙы, Юнгты, Оссианды, Адиссонды һәм башҡаларҙы тәржемә итә, драма жанрына айырым өҫтөнлөк бирә. Яңы ғиври драматургтарынан иң билдәлеһе — Давид Франко-Мендес (1713—1793), «Аталияның үсе» («Gemul Ataljahu») драмаһының авторы. Тиҙҙән Европала Библия телендә яҙған бер ижадсы ла ҡалмай, хатта йәһүҙиәлек буйынса ғалимдар ҙа яңы телдәргә күсеп бөтә.\nРәсәйҙә һәм Галицияла хәл башҡасараҡ була. Бында ғивриҙәр төрлө дини мәсьәләләр буйынса боронғо ғиври телендә трактаттар яҙа. Ошо уҡ телдә донъяуи әҙәбиәт тә ижад ителә, ғиври ваҡытлы матбуғаты сыға.\nИсаак Бер-Левинзон (1788—1860) урыҫ ғивриҙәре өсөн Европала Мендельсон эшләгәнде тормошҡа ашыра. 1828 йылда Левинзондың «Теуда Беизраиль» («Исраилдарға өгөттәр») тигән беренсе китабы сыға. Был китабында ул боронғо ғиври телен өйрәнеүҙе дини бурыс итергә кәрәк тигән фекерен белдерә. Ул фәндәрҙе һәм сит телдәрҙе, айырыуса ғивриҙәр үҙҙәре йәшәгән илдең телен өйрәнеүҙәрен мотлаҡ һанай. «Бет-Иегуда» («Йәһүҙә йорто») тигән китабында (1839 йылда баҫыла һәм поляк теленә тәржемә ителә) ғивриҙәрҙең белем алыуы буйынса эштәр программаһы тәҡдим итә. Диндәштәренең һәм милләттәштәренең белемле булыуы идеяһына бирелгән ғивриҙәр (С. И. Фин, М. Страшун, М. А. Гинцбург, А. Б. Лебензон, A. Мапу һ.б.) боронғо ғиври телендәге донъяуи әҙәбиәткә нигеҙ һала.\nБоронғо ғиври телендәге урыҫ-поляк мәғрифәтсел әҙәбиәтендә мөһим ролде Абрам-Бер-Лебензон (1793—1878) етәкселегендәге шағирҙар уйнай, улар Вильнола түңәрәк ойоштора, реформа кисергән беренсе синагоганы аса. Лебензон үҙе лирик һәм дидактик әҫәрҙәр яҙа. «Эмет вә Эмуна» («Хәҡиҡәт һәм ышаныс», 1867) тигән аллегорик драмаһы уның талантын айырыуса асыҡ сағылдыра. Шулай уҡ Л. О. Гормон, Михей Иосиф Лебензон, Меир Леттерис, А. Готлобер, Л. Левин, Каминер, И. Гольдман, Еренкранц, С. Бахер, С. Рубин, Б. Гинцберг, М. И. Штерн, Долинский, Л. Минц кеүек әҙәбиәтселәр билдәлелек ала. Романдар авторҙары Р. А. Браудес, П. Смоленский әҫәрҙәре танылыу таба.\nХәҙерге заман әҙәбиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИврит телендәге XX һәм XXI быуаттар әҙәбиәте телде йәнле һөйләш теле итеп яңыртҡан саҡта тыуа. Израилдең хәҙерге заман яҙмаһы нигеҙе икенсе алия менән килгән ғиври эмигранттары тарафынан һалына (Агнон, Шмуэль Йосеф, Давид Шимони, Яков Фихман һ.б.). Беренсе донъя һуғышына тиклем ғиври әҙәбиәте Көнсығыш Европала үҫә. Һуғыштан һәм Рәсәй ихтилалынан һуң күп яҙыусылар Фәләстингә эмиграциялай. 1921 йылда Тель-Авивта 70 яҙыусы осраша һәм иврит телендә ижад иткән яҙыусылар ассоциацияһын төҙөй. 1920 йылда һәм 1930-сы йылдарҙа Фәләстин иврит телендәге әҙәбиәттең үҙәгенә әүерелә. Иврит әҙәбиәтен башлап ебәреүселәрҙең күбеһе сионсы була — Ахад һа-Ам һәм Шаул Черниховский Тель-Авивта йәшәп, ивритса ижад иткән йәш яҙыусыларға ҙур йоғонто яһай.\n↑ т. XIa, с. 467 // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ т. XIa, с. 468 // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nЕврейская литература // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)(рус.)\nЛитература еврейская // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.\nЛитература новоеврейская // Еврейская энциклопедия Брокгауза и Ефрона — СПб., 1908—1913.\nПереводы избранной библейской поэзии Дмитрий Щедровицкий\nРабби Нехуния бар Гакана (I в. н. э.) «Ана бе-хоах»\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Иврит_телендәге_әҙәбиәт&oldid=760525 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:41 20 ноябрь 2017 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды\n11:05, 27 октября 2014 Сәйәсәт\nРөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында булды Фото: Динар Кәлимуллин, БР Президентының матбуғат хеҙмәте\nРаевка ауылының балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе республика Президентының шәмбеләге эш сәфәре барышында йөрөгән урындарҙың береһе булды. Мәктәп 2005 йылдан алып эшләй. Бөгөн Балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбендә 1430 бала шөғөлләнә – ул бөтә район үҙәге уҡыусыларының яртыһынан күберәге. Балалар секцияларҙа мини-футбол һәм баскетболдан алып өҫтәл теннисы һәм милли көрәшкә тиклем 17 спорт төрө буйынса шөғөлләнә.\nРөстәм Хәмитов Әлшәй районының Спорт даны музейында, күнекмәләр залында, баскетбол буйынса ярыштарҙа, шулай уҡ, республика чемпионаты барған, ауыр атлетика секцияһында булды. Өҫтәл теннисы залында Президент үҙе теннис шарҙарын тапшырыу өсөн пушканы эшләтеп ҡараны.\nБалалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбе директоры Артур Шәриповтың әйтеүе буйынса, мәктәпкә бассейн һәм ябыҡ боҙ майҙансығы етмәй. Район үҙәгендә хоккей ҙур популярлыҡ менән файҙалана, урындағы хоккейсыларҙың матчтары ике мең самаһы тамашасыны йыя. Башҡортостан Президенты был объекттар төҙөлөшөнөң төрлө варианттарын эшләргә ҡушты, шул иҫәптән уларҙы берләштереү мөмкинлеген дә.\n— Әлшәй районының бик ныҡ спорт районы булғаны, ысынлап та спорт менән мауығыуы оҡшай. Спорт ҡоролмалары байтаҡ ҡына, егеттәр һәм ҡыҙҙар яҡшы һөҙөмтәләргә өлгәшә. Был йәһәттән, һис шикһеҙ, районға ярҙам итергә кәрәк. Бында тағы ла бер нисә спорт объекты төҙөү зарур. Һүҙ ябыҡ хоккей майҙансығы тураһында бара. Районда бассейн юҡ, ул шулай уҡ район үҙәктәренең дә, тотош райондарҙың да етешһеҙ яғы, шуға күрә был мәсьәләләрҙе хәл итеү юлын уйлаясаҡбыҙ. Иртәгә-иртәнән һуңға буласағын әйтә алмайым, әммә дөйөм алғанда был эш менән шөғөлләнергә урын бар. Яңы спорт объекттары төҙөргә кәрәк, – тине республика башлығы.


- Ябыҡ темалар юҡ - һорағыҙ, - тип журналистарҙы диалогҡа саҡырҙы Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер-министры Раил Сарбаев. Өфөлә премьерҙың оҙаҡ көтөлгән матбуғат конференцияһы журналистар көткәндән дә һәйбәтерәк кимәлдә уҙҙы. Ике сәғәт ярым дауамында Раил Сарбаев уҙған йылда республика үҫеше йомғаҡтары һәм алдағы йылға пландар тураһында һөйләне. Шул арала ул Республика Йортоноң конференц-залында йыйылған 80 кешенең - алдынғы киң мәғлүмәт саралары редакторҙары һәм хәбәрселәренең һорауҙарына ла яуап биреп өлгөрҙө.\n- Көрсөктөң киҫкен мәле үтте, шулай ҙа иҡтисади хәлдең тотороҡланыуы тураһында һөйләүе иртәрәк, - тине премьер, тәүге һорауға яуап итеп. - Көрсөккә тиклемге 2007-2008 йылдар кимәленә ҡайтыу өсөн, Рәсәйгә сәнәғәт производствоһы индексын йыл һайын ете процентҡа арттырырға кәрәк, тулайым эске продукцияныҡын - биш процентҡа.\n2009 йылда бар хужалыҡ итеүсе субъекттарҙың килеме 2008 йыл кимәле менән сағыштырғанда ни бары 44,9 процент тәшкил итте. Шулай ҙа бөгөн үк республика иҡтисады көрсөккә ҡаршы тора алды, тиергә мөмкин, башҡа төбәктәр эргәһендә лә беҙ насар күренмәйбеҙ. Мәҫәлән, Башҡортостан көрсөккә ҡаршы программаларҙы уңышлы тормошҡа ашырған 14 төбәк исемлегенә индерелгән. Билдәле рейтинг агентлыҡтары беҙҙең төбәкте инвесторҙарҙы йәлеп итеүсе алдынғы өс федерация субъекты иҫәбенә индерһә, федераль бюджетты килем менән тәьмин итеү буйынса республика илебеҙҙә алтынсы урында.\n2010 йылға республика бюджеты 13 миллиард һумдан ашыу дефицит менән иҫәпләнгән. Был бушлыҡты нисек тултырырға йыйынаһығыҙ, тигән һорауға, төп өлөшөн - 11,6 миллиард һумды республика резерв иҫәбенән ҡаплаясаҡ, тип яуап бирҙе премьер. Ҡалғандары элек бюджеттан бирелгән кредиттарҙы кире ҡайтарыу, акциялар һәм тышҡы займдарҙы һатыу юлы менән ҡаплана.\n- Төбәктең кредит тарихы һәйбәт, һүҙ тейҙермәҫлек, - тип билдәләне Раил Сарбаев.\nКөрсөккә ҡаршы күрелгән саралар тураһындағы һорауға яуапты премьер иң ҙур зыян күргән тармаҡ - төҙөлөштән башланы. Уҙған йылда бындағы эштәр күләме 20-нән ашыу процентҡа кәмегән, шулай ҙа республикала торлаҡ төҙөлөшө тиҙлеген 2008 йыл кимәлендә ҡалдырырға форсат тапҡандар. Был күпселек осраҡта республикала аҙ ҡатлы йорт төҙөлөшөнә һәм, атап әйткәндә, "Үҙ йортом" программаһына бәйле. 2009 йылда был программа нигеҙендә 500 йорт төҙөлгән, 2010 йылда уларҙың иҫәбе ике меңгә етеүе күҙаллана. Төҙөлөш географияһы ла киңәйтелә: әгәр былтыр аҙ ҡатлы йорт төҙөлөшө Өфөнөң өс районында - Шамонино, Жуково һәм Дорогинола барһа, быйылғы йылда иһә Өфөгә яҡын өс торама пунктта - Йоматау, Зубово, Мармылево янында төҙөлөш эштәре башланасаҡ, артабан был программа эшмәкәрлеге бар республикала йәйелдереләсәк. Шуның менән бергә премьер программа эшкәртеүҙе талап итә, тип билдәләне. Мәҫәлән, бөгөн ҡаралама вариантындағы йорттоң минималь хаҡы ла ярайһы юғары - 572 мең һум. Әгәр өлөшләп түләр өсөн республиканан алынған торлаҡ сертификаты 300 мең һум булһа, тәүге иғәнә 272 мең һум булырға тейеш. Уртаса 10-15 мең һум эш хаҡы алыусы бюджетта эшләүсегә был сумманы йыйыуы ауырға төшә.\n- Программаны ябайлаштырырға һәм хаҡын арзанайтырға кәрәк, бюджет өлкәһендә эшләгән хеҙмәткәр ғаиләһенең асылдағы мөмкинлектәрен иҫәпкә алыу зарур, - тигән бурыс ҡуйҙы Раил Сарбаев һәм быйыл бойомға ашырыласаҡ тағы бер социаль программа - "Шәхси хужалыҡ" тураһында һөйләп үтте. Исеменән үк барыһы ла аңлашылалыр. Бөгөн Башҡортостанда 500 мең шәхси хужалыҡ иҫәпләнә, улар өлөшөнә ауыл хужалығы продукцияһын етештереүҙең дөйөм күләменең 60 проценты тура килә. Республика бюджетынан артабан граждандарға лизингы буйынса, беренсе взносты 10 процент күләмендә индереп, 5-10 йылға бүлеп түләү иҫәбенән кәрәкле техника һәм ҡорамалдар һатып алыуға аҡса бүленәсәк.\nБәләкәй эшҡыуарлыҡ тураһында һөйләгәндә, Премьер-министр алдағы йылдар менән сағыштырғанда 2009 йылда уның үҫешенә 20 (!) тапҡырға күберәк аҡса бүленеүен һыҙыҡ өҫтөнә алды. Һөҙөмтәлә башҡа төбәктәрҙә бәләкәй эшҡыуарҙар бер-бер артлы банкротлыҡҡа сыҡҡанда беҙҙең республикала бындай субъекттар иҫәбе туғыҙ процентҡа артҡан. Әлеге ваҡытта Башҡортостанда 125 бәләкәй предприятиеның эшләүе билдәле. Улар тулайым төбәк продуктының 11 процентын эшләп сығара, ә эш менән тәьмин ителгән хеҙмәткәрҙәр иҫәбе 330 меңдән аша.\nРеспубликала инвестицион проекттарҙы бойомға ашырыу арҡаһында йәнә 60 мең эш урыны булдырылыуы күҙаллана. Көрсөк шарттарында байтаҡ төбәктәр инвестицион проекттарҙы туҡтатҡан, Башҡортостанда иһә 600 миллиард һумлыҡ суммаға 78 мегапроект эшкә ҡушылған.\nБарыһы бер юлы - аҙ ҡатлы төҙөлөш, бәләкәй эшҡыуарлыҡҡа ярҙам, инвестицион проекттарҙы тормошҡа ашырыу - эш менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итергә мөмкинлек бирә. Премьер хеҙмәт баҙарындағы хәлдәрҙең ярайһы көсөргәнешле булыуын таныны. Рәсми рәүештә теркәлгән эшһеҙҙәр һаны 44 меңгә етә - был иҡтисади яҡтан әүҙем халыҡтың 2,1 проценты. Был проблема производствоһы кәмегән һәм әлеге мәлдә етәкселәр өҫтәмә иғтибар биргән моноҡалаларҙа киҫкенерәк тора. Республиканың өс ҡалаһы - Ағиҙел, Күмертау, Межгорье бындай территорияларға ярҙам итеү буйынса федераль программаға индерелгән. Башҡортостанда бындай монопрофилле 12 торама пункт бар.\nИҡтисади ауырлыҡтарға ҡарамаҫтан, республика халҡы киләсәккә ҙур өмөттәр бағлай. Был хаҡта тыуымды билдәләүсе һандар тулыраҡ һөйләй. Был цифр 2000 йылдан башлап даими үҫә, һәм 2009 йылда беҙҙең төбәктә 55 мең сабый яҡты донъяға килгән. Ошоға бәйле балалар баҡсаһында урындар иҫәбенең бер мең ярымға артыуы ла шатлыҡлы күренеш. Үткән йылдарҙа икенсе тармаҡҡа бирелгән 13 бина мәктәпкәсә учреждениеларға кире ҡайтарылған, яңы алты баҡса сафҡа индерелгән. Яңы мәктәптәр һәм балалар баҡсаһын асыуҙан тыш, Раил Сарбаев бала табыу йорттарын етлекмәй тыуған сабыйҙарҙы тәрбиәләү өсөн заманса ҡорамалдар менән йыһазландырыуҙы ла мөһим бурыстарҙың береһе, тип билдәләне. Шулай уҡ балаларҙың йәйге ялы хәҙер тулыһынса республика һәм муниципалитеттар иҫәбенән финансланһа ла, йәш башҡортостанлылар йәйге каникулдарында ялһыҙ ҡалмаясаҡ, тип вәғәҙә бирҙе.\nПремьер ветерандарҙы ла шатландырҙы. 9 майға тиклем үк 90 кеше яңы фатир аласаҡ. 2009 йылда Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан 339 яугир торлаҡ шарттарын яҡшыртҡан, сиратта йәнә меңдән ашыу кеше ҡала, уларға ла республика мотлаҡ ярҙам итәсәк. Быйылғы Еңеү байрамы юбилейлы булғанға күрә, ветерандарҙы һәм Башҡортостан халҡын һәм республика ҡунаҡтарын күңелле сюрприздар һәм байрам саралары көтә - атап әйткәндә, хәрби парад.\n2010 йылға пландарҙы барлап, Раил Сарбаев дәүләт хеҙмәттәренең төбәк порталы асылыуы тураһында ла әйтеп үтте. Бала тыуғанда йәш ғаиләгә субсидия билдәләү һәм торлаҡ алыуға төрлө ташламалар кеүек хеҙмәт төрҙәре электрон формаға күсереләсәк.\n"Башҡортостандың социаль картаһы" проекты ла артабан үҫешәсәк - был картаны ҡулланыуҙың өҫтөнлөгөн республика Рәсәй кимәлендә раҫланы. Ә бына милли футбол командаһы булдырылыуын яҡын киләсәктә көтөргә кәрәкмәй.\n- Был спорт төрөн үҫтерергә, заманса стадион төҙөргә теләк бар. Әммә ҡул аҫтында милли команда булдырыу ҡиммәткә төшә, һәм бөгөн беҙ был юлға барырға әҙер түгелбеҙ, - ти премьер.\nБыл матбуғат конференцияһы - Раил Сарбаевтың журналистар менән киңәйтелгән форматта тәүге осрашыуы. Быға аптырарға ла түгел - Раил Сарбаевтың БР Хөкүмәте Премьер-министры вазифаһына тәғәйенләнеүенә йыл ярым ваҡыт үткән. Был посҡа ул 2008 йылдан, бөтә донъя финанс көрсөгө алдынан килгән. Премьерҙың үҙе әйтеүенсә, ошоға бәйле барлыҡҡа килгән ҡыйынлыҡтарҙы ул артыҡ ғауғаға бирелмәйенсә ҡабул иткән. Яуаплылыҡтың күпкә артыуы ғына етди һынау булған:\n- Тәүҙә психологик яҡтан ауыр ине: һуңларға хоҡуғың юҡ, нимәнелер яңылыш әйтергә... Ә барыһы ла һин уйлағанса көйлө барғанда инде, эшеңдән ҙур ҡәнәғәтлек алаһың.\nӘңгәмәне тамамлап, журналистар һорауы буйынса Раил Сарбаев өс балаһы - ике улы, бер ҡыҙы булыуы тураһында һәм уларҙы атаһына арҡаланмайынса, барыһына ла үҙ аллы ирешергә өйрәтеүе хаҡында һөйләне.


“Башҡортостан” гәзите – Балтас районында!\n12 Октябрь , 13:00\nБында юлдар ҙа ялтырап ята, гемодиализ үҙәге лә бар, мәсет тә төҙөлә, газ да үткәрелә.\nБеҙ, “Башҡортостан” республика гәзитенең баш мөхәррир урынбаҫары Самат Азаматов һәм хәбәрсе Илдар Аҡъюлов – Балтас районында командировкала! Балтас районы хакимиәте башлығы Илгиз Субушев райондың социаль-иҡтисади хәле менән таныштырҙы, шулай уҡ бүтән төрлө яңылыҡтар тураһында һөйләне.\n– Балтас районында юлдар торошона иғтибарҙы көсәйттек, – тине Илгиз Ахвас улы. – Республика көнөнә етди әҙерләндек, байрамды яҡшы күрһәткестәр менән ҡаршыланыҡ. Мәҫәлән, Иҫке Балтас ауылында Уҡыусылар аллеяһын астыҡ, хәҙер был урындан халыҡ өҙөлмәй. Бынан тыш, оҙонлоғо биш саҡрымға һуҙылған Көнтүгеш ауылында юл төҙөлдө. Шулай уҡ район үҙәге Иҫке Балтаста гемодиализ үҙәге эшләй башланы.\nИлгиз Субушев әйтеүенсә, киләсәктә Иҫке Балтас ауылында “Йәшлек” аллеяһы төҙөләсәк, Иҫке Тимкә ауылында мәсет асыу күҙ уңында тотола. Өҫтәүенә дүрт ауылға йыл аҙағына хәтлем зәңгәр яғыулыҡ индереү эш планына ингән.\nФото: Илдар Аҡъюлов.


Биш балалы ғаилә торлаҡһыҙ урамда ҡала\n29 июндә Шишмә районының Каветка ауылында йәшәүсе Мөъминовтар ғаиләһе йортонда электр сымдарында ҡыҫҡ аялғаныш арҡаһында янғын сыға.\nМөъминовтар был йортто баҡса биләмәһендә бынан дүрт йыл элек төҙөп ингән. Себер тарафтарында вахта ысулы менән эшләп йөрөүсе Ришат, йорт ҙур ғаиләгә йәшәү өсөн уңайлы булһын өсөн, матди сығымдарҙы ла, тырышлығын да йәлләмәгән. Ике ҡатлы йорттоң беренсе ҡатында ҡунаҡ ,бойлер бүлмәләре, бассейн һәм сауна урынлаштырған. Әммә йүнсел хужаның тыршлығынан бер көн килеп көл-күмер өйөмө генә тороп ҡала.\nЙорт хужабикәһе Лариса Мөъминова янғын тиҙ арала бөтә донъяны көл-күмергә әйләндерер, тип башына ла килтермәй. Телевизорҙары төтәп тоҡанып киткәс, ул янғынды үҙаллы һүндереп ҡарай. Телефондан янғын һүндереү хеҙмәтен йыйғанда ғына ул хәлдең аяныслы икәнлеген аңлай.\nЛарисаның тормош иптәше Ришат ҙур янғынға тарығансы күпләп ошондай стабилизаторҙар ҡулланған. Был һуңғыһы машина салонында запаста ятҡаны.\nШишмә районы хакимиәтендә күмәк балалы Мөъминовтарҙың ауыр томош шарттарын еңеләйтеү өсөн махсус ҡарар ҡабул ителгән. Көнкүреш, бәлиғ булмаған балаларын балалар баҡсаһына, өлкәндәрен бюджетлы уҡыу йорттарына урынлаштырыу мәсьәләләре ыңғай хәл ителгән.\nЯнғында зыян күреүсе ғаилә миһырбанлы һәм оло йөрәкле кешеләр ярҙамына мохтаж. Күмәк бала тәрбиәләүсе Мөъминовтарға матди ярҙам күрһәтеү өсөн сбербанкта асылған махсус иҫәп: Мөъминов Ришат һаҡлыҡ банкында махсус иҫәп: 43 307 810 7 0600 82 61 693. Бәйләнеш өсөн телефон: 8-927-300-53-55.\nКаветка ауылында йәшәүселәр Мөъминовтарҙың аяныслы фажиғәгә тарыуының сәбәбен яҡшы аңлай. Улар үҙҙәре лә электр сымдары көсөргәнешенән беренсе йыл ғына зыян күрмәй. Йорт техникаһы, ут тоҡаныуы улар өсөн ғәҙәти күренешкә әүерелеп бара. Яңы трансформатор 2015 йылдың беренсе кварталында алыштырылырға тейеш була. Халыҡ бер тауыштан электр утын таратыусы трансформаторҙы алыштырырға кәрәк, тигән фекер яҡлы.\nМария Рой, Каветка ауылында йәшәүсе: «Өсөнсө көн китап уҡып ятҡанда ла ут бер янып,бер һүнеп аптыратты. Ун йыл элек үҙебеҙҙеңтелевизор янып китеп йорт ҡап-ҡара һөрөм булды .Бөтәһенә лә электр сымдарындағы юғары көсөргәнеш сәбәпсе».\nНаталья Сафронова, Каветка ауылында йәшәүсе: «Беҙҙең ауыл эсендә электр көсөргәнешлеге даими күҙәтелә.Төнгөлөккә бөтә техниканы ла янып ҡуймаһын тип һүндереп ҡуям».\n«Башкирэнерго» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтендә Шишмә районының Каветка ауылында килеп тыуған хәл тураһында хәбәрҙарҙар. Улар килеп тыуған хәлдән сығыу юлдарын түбәндәгесә дәлилләне.\nФәрит Ибраһимов, «Башкирэнерго» яуаплығы сикләнгән йәмғиәтенең үҙәк электр селтәрҙәре директоры: «Был ауыл халҡынан электр селтәрҙәрендә көсөргәнеш етмәүе хаҡында мөрәжәғәт булды. Унан һуң беҙҙең хеҙмәткәрҙәр электр селтәрҙәрендәге көсөргәнеште тикшерҙе. Ауыл халҡының үтенестәрен тағы бер тапҡыр тикшерергә әҙермен. Был үҫә торған район».\nКаветка ауылы халҡы һуңғы биш йыл эсендә бында йәшәүселәр һаны өс тапҡырға артыуын дәлилләй. Тимәк, электр приборҙары менән ҡулланыу ҙа ошо сама артҡан. Башҡалар ҙа күп балалы Мөъминовтар кеүек урамда ҡалмаһын өсөн электр тәъминәтендә етешһеҙлектәрҙе мөмкин тиклем тиҙерәк бөтөрөү зарур.


Күренекле башҡорт яҙыусыһы һәм йәмәғәт эшмәкәре Динис Бүләков 1944 йылдың 18 майында Мәләүез районының Арыҫлан ауылында тыуған. Күрше Смаҡ ауылында ете класты, Воскресенский ҡасабаһында урта мәктәпте тамамлай. Күпмелер ваҡыт колхозда механизатор булып эшләй, Бәләбәй ауыл хужалығы техникумында уҡый һәм «Знамя Победы» гәзитендә эшләй. Аҙаҡ өс йыл армия сафында хеҙмәт итә. Унан һуң инде Өфөлә «Совет Башҡортостаны» гәзитендә, «Ағиҙел» журналында эшләй. Динис Бүләков Мәскәүҙә Горький исемендәге әҙәбиәт институтында ситтән тороп уҡый.\nДинис Бүләковты «Пионер» журналы мөхәррире, Башҡортостандың телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитеты рәйесе, Яҙыусылар союзы рәйесе булараҡ беләләр. Ул ижад иткән «Ҡояш ярсығы», «Һары һандуғас балаһы», «Упҡын ситендә бейеү», «Саған япраҡ яңырта», «Килмешәк» һәм «Ғүмер бер генә» кеүек әҫәрҙәрен уҡыусылар яратып уҡый. Уның һуңғы әҫәре Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.\n1995 йылдың 14 мартында Динис Бүләков беҙҙең аранан китте.\nДинис Бүләков ҡәберенә һәйкәл ҡуйылған. Ул йәшәгән йортта «Был йортта 1981-1995 йылдарҙа күренекле башҡорт яҙыусыһы Динис Бүләков йәшәгән» тип яҙылған таҡтаташ беркетелгән.


БР буйынса Росреестр Идаралығы халыҡ өсөн электрон хеҙмәт индереүҙе дауам итә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБР буйынса Росреестр Идаралығы халыҡ өсөн электрон хеҙмәт индереүҙе дауам итә\n9:49, 21 мая 2010 Иҡтисад\nБашҡортостан Республикаһы буйынса Ер кадастр палатаһының Туймазы филиалы-бүлексәһендә яңы инфомат ҡуйылған. БР буйынса Росреестр Идаралығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, был филиалдың халыҡҡа күрһәткән хеҙмәттәре системаһын камиллаштырырға мөмкинлек бирәсәк. Инфомат күсемһеҙ милектең дәүләт кадастры тураһындағы мәғлүмәт ресурсынан белешмә алыуҙы күҙаллай. Белешмә мәғлүмәттән тыш унда йәнә бер нисә сервис эшләй. «Онлайн ғаризалар статусы» бүлегендә, мәҫәлән, ғаризағыҙҙың әлеге ваҡытта ҡайҙа, ниндәй юл үтеүен билдәләргә мөмкин.\nТуймазы филиалында инфомат ҡуйылыуы халыҡҡа күрһәтелгән электрон хеҙмәт үҫешендә мөһим роль уйнай. Атап әйткәндә, бөгөнгө көндә БР буйынса Ер кадастр палатаһы ер участкаһы һәм территория планы хаҡында яҙма яуап формаһында кадастр мәғлүмәттәрен биреү, шулай уҡ күсемһеҙ милек объекттарын дәүләт кадастр иҫәбенә ҡуйыуға Интернет аша ғаризалар ҡабул итеү кеүек хеҙмәттәр күрһәтә. Росреестр порталы аша Күсемһеҙ милектең дәүләт кадастрынан мәғлүмәт биреүҙе һорап 1550 ғариза килгән, 1545-енә яуап биреү эше тамамланған. Шулай уҡ территорияларҙың кадастр планы төрөндә мәғлүмәт биреүҙе һорап, 1224 мөрәжәғәт ҡабул ителгән, шуның 923-ө тамамланған.\n2010 йылдың 7-14 майында БР буйынса Ер кадастр палатаһы күсемһеҙ милек объектын дәүләт кадастр иҫәбенә ҡуйыуға ун ғариза ҡабул иткән. Межа пландары булған, электрон цифрлы ҡултамға менән раҫланған ғаризалар ике эш көнө дауамында эшкәртелгән. Әҙерләнгән документтарға электрон цифрлы ҡултамға ҡуйып, улар ғариза биреүселәргә электрон төрҙә ебәрелгән. Ғаризаны ҡабул иткәндә межа пландарының электрон төрҙә килеүе арҡаһында филиал-бүлексәләрҙә документтарҙы теркәүгә, мәғлүмәтте ҡулдан баҫып, компьютерға индереүгә һәм әҙер документтарҙы тапшырыуға артыҡ ваҡыт талап ителмәй.\nТеги: росреестр, кадастр иҫәбе


Мунсанан - баҡса өйөнә\nИглин районында йәшәүсе күп балалы ғаилә мунсала ҡыш сыҡҡан. Матди яҡтан ҡытлыҡ кисергән ата-әсә бөгөн дә ярҙамға мохтаж.\nСабый әлегә ата-әсәһенең тормошта ниндәй ҡаршылыҡтар аша үтеүен белмәй. Бөгөн ул иң ғәзиз кешеләре менән йылы йортта йәшәй. Нәзәхәт менән Евгений Вейберттар алты бала тәрбиәләй. Уларҙың иң олоһона ун йәш тулһа, кинйәләренә бер ай ғына. Әйткәндәй, ғаилә Өфөнөң Дим биҫтәһенә яңыраҡ ҡына күсенгән. Йылы йорт, йәшәү өсөн барлыҡ мөмкинлектәрҙең булыуы хаҡында элек хыялланырға ғына мөмкин ине, ти ғаилә башлығы.\nЕвгений Вейберт, күп балалы ата: «Иң ауыры һигеҙ йыл буйы балалар менән фатирҙан-фатирға күсенеп йәшәү булды. Ғаиләне туйындырыр, кәрәк-яраҡ менән тәьмин итер өсөн көнө-төнө эшләнек».\nӘлбиттә, өс бала менән күсмә тормош алып барыу ауырға төшә. Бигерәк тә, дүртенсе сабыйҙары тыуғас, ғаилә матди яҡтан ҡытлыҡ кисерә башлай һәм ярҙам һорап Иглин районы хакимиәтенә мөрәжәғәт итә.\nФлорида Мосейчук, Иглин районының Ҡалтыман ауыл хакимиәте башлығы: «2011 йылда беҙ уларға Алаторка ауылынан сиратһыҙ ер алырға ярҙам иттек. Сабыйҙарын мәктәпкә, балалар баҡсаһына урынлаштырҙыҡ».\nАлаторкала йәшәй башлар өсөн күп балалы ғаилә бәләкәй генә ер участкаһында тиҙ арала мунса күтәртә һәм бер йыл дауамында шунда көн күрергә мәжбүр була.\nМунсала йәшәй башлағандан һуң, ғаилә тағы ла ишәйә. Бишенсе сабый тыуғас, «Әсәлек капиталы» һәм кредит ярҙамында йорт төҙөй башлау мөмкинлеге асыла. Тик был аҡса йорт күтәртеүгә, ҡыйығын ябыуға ғына етә. Газ үткәреү түгел, хатта мейес һалып сығырлыҡ та аҡса булмай. Өфөнөң Рәсәй-немец йәмәғәт ойошмаһы вәкилдәре ғаиләнең ниндәй шарттарҙа йәшәүен күреп, аптырауға ҡала һәм ярҙамға ашыға.\nВениамин Серебрянников, бағыусы: «Тәү сиратта, ғаиләнең мунсала йәшәүе аптыратһа, Һуңынан өйҙәренә ингәс, йәшәү шарттары булмауы тағы ла тетрәндерҙе. Мин уларға ҡышҡы һыуыҡта үҙемдең баҡса йортомда йәшәп торорға тәҡдим иттем».\nШулай ҙа йәш ата-әсә ҡыйыҡһыҙ ҡалыуҙан түгел, ғәзиз сабыйҙарын юғалтыуҙан ҡурҡа. «Тормош мәғәнәһе – балаларҙа»,- ти улар.\nНәзәхәт Вейберт, күп балалы әсә: «Беҙгә килеп йөрөгән педиатр, әгәр ҙә мин ярҙам һорап йөрөһәм, балаларһыҙ ҡалыуың ихтимал тине. Йәшәү өсөн шарттар булмағас оциаль хеҙмәттәр килеп, уларҙы алып китә ала. Был минең өсөн иң аяныслыһы».\nБыл күҙ йәштәре тормошҡа әрнеүҙән түгел... Әсә кеше өсөн баланан да татлыраҡ, яҡыныраҡ кеше юҡ. Ғаилә башлығы ла тиҙҙән ағас эшкәртеү буйынса оҫтахана асырға ниәтләй. Бының өсөн бар мөмкинлектәр ҙә бар, ти ул. Алты сабыйға ғүмер биргән ғаилә төҙөй башлаған йорттарына тиҙерәк сығыу маҡсаты менән йәшәй. Киләһе реквизиттар аша уларҙың хыялын тормошҡа ашырыуҙа ярҙам итергә мөмкин.


01 июня 2018 — 16:14 ГТРК «Башкортостан»\nМәскәү өлкәһендә Рәсәйҙә эшләнгән ТУ-214 ОН самолетын тикшереүҙең сираттағы өлөшө уңышлы тамамланды. Авиалайнер “Асыҡ һауа” килешеүендә ҡатнашыусылар-56 ил белгестәре алдында дүрт тапҡыр осоп үтте. Самолет сентябрҙә һуңғы тапҡыр тикшереү үтәсәк.\nБельгияның Льеж ҡалаһы үҙәгендә атыш ойошторған ир юҡ ителде. Һуңғы мәғлүмәттәр буйынса, фажиғәлә 3 кеше-2 полиция хеҙмәткәре һәм үтеп барыусы һәләк булды. Атыш террор ғәмәле статьяһы буйынса тикшереләсәк.\nИзраилдың Берләшкән Милләттәр Ойошмаһындағы вәкиле именлек шураһын ХАМАС-ты террор ойошмаһы итеп танырға саҡырҙы. Дипломаттың был белдереүе Израиль менән Газа секторы сигендә хәл ҡатмарлашҡан мәлдә яңғыраны. Америка Именлек шураһының ашығыс ултырышын үткәреүҙе талап иткән.\nБөйөк Британияла халыҡ сыр артынан уҙышҡан. Йола буйынса текә тауҙан ойоштороусылар сыр тәгәрәтә. Ҡатнашыусылар уны ҡыуып тоторға тейеш. Был күңел асыу сараһын йыл һайын тыйырға тырышалар, әммә әлегә уңышһыҙ.


Ауыл мәктәптәрендә стоматология кабинеттары асыласаҡ - Bash.News\nАуыл мәктәптәрендә стоматология кабинеттары асыласаҡ\nАуыл мәктәптәрендә стоматология кабинеттары асыласаҡ https://bash.news/news/101901_auyl_mktptrend_stomatologiya_kabinettary_asylasa\nБөгөн Хөкүмәт ултырышында Радий Хәбиров мәктәптәрҙә теш табибы бүлмәләре булдырырға ҡушты. Шулай уҡ төбәк етәксеһе күп функциялы үҙәктәрҙең потенциалын киңәйтеүҙе ҡарарға кәрәк тине. Хөкүмәт ултырышында төбәктең тәүге ярты йыллыҡтағы социаль-иҡтисади үҫешенә баһа бирелде һәм бурыстар ҡуйылды. БСТ каналы хәбәрсеһе Рәмилә Исмәғилева яҙмаһы.\nТештәрҙе бәләкәйҙән һаҡларға. Өфөлә һәм ҙур ҡалаларҙа балалар стоматологияһы бар, ә райондарҙа теш табибына эләгеү проблема. Радий Хәбиров һәр муниципалитеттың бер мәктәбендә стоматология кабинеты асырға ҡушты. Бүлмәләр заманса ҡорамалдар менән яҡшы йыһазланған булырға тейеш.\nБалалар һаулығын һаҡлауға иғтибар арта, тик был кабинеттарға йөрөүсе сабыйҙар һаны ғына киләсәктә аҙыраҡ буласаҡ. Демография күрһәткесе йылдан-йыл кәмей. Биш айҙа 17 мең 400 бала донъяға килгән, былтырғынан 10 процентҡа аҙыраҡ. Шуға ҡарамаҫтан, балалар баҡсаларына ихтыяж һаман ҙур ҡала.\nЛенара Иванова Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы: “Яслегә сират мәсьәләһе киҫкен ҡала. Бала ҡараусы профессияһына уҡытыу, сертификациялау пилот проекты ярҙам буласаҡ. Шулай уҡ өс йәшкәсә сабыйҙарға бала ҡарауға компенсация түләү был проекттың үҫешенә килтерәсәк”.\nБалаларға иң сифатлы ныҡлы аяҡ кейеме Башҡортостанда тегелә. Тик уны тегеүсе Дәүләкән аяҡ кейеме фабрикаһы хеҙмәткәрҙәре айына 13 мең һумға эшләй. Ә Хөкүмәт ултырышында килтерелгән отчетҡа ҡарағанда беҙҙә уртаса эш хаҡы тәүге биш айҙа 34 мең 7 йөҙ һум тәшкил иткән. Радий Фәрит улы был йәһәттә сара күрергә ҡушты.\nАуыл хужалығында эштәр яҡшы. Фермер хужалыҡтары һәм кооперацияларға ярҙам үҙ емештәрен бирә. Тулайым продукция үҫеше күҙәтелә. Айырыуса Бүздәк, Асҡын, Әбйәлил, Шишмә, Учалы райондары уңышлы һөҙөмтәгә ирешкән.\nИлшат Тажетдинов Башҡортостан Хөкүмәте премьер-министры урынбаҫары вазифаһын башҡарыусы: “Былтырғы апрель айынан үҫемлекселек һәм малсылыҡта һынылышлы алға китеү күҙәтелә. Продукция етештереү 3,5 процентҡа артты. Республикала 265 ауыл хужалығы кооперативы бар, быйыл тағы 55-кә артты. Уларға дәүләт гранттары бүлеү яҡшы күрһәткескә килтерәӨ.\nҺәр тармаҡта әүҙемлек күҙәтелә. Республика етәксеһе тәү сиратта халыҡтың йәшәү кшарттарын яҡшыртыуға ҡоролған программаларға өҫтөнлөк бирә. Башҡортостан 23 федераль программала ҡатнаша, Милли проекттар – бөтәһе лә уңышлы һөҙөмтә бирә.\nТөҙөк ихаталар, балалар майҙансыҡтары. Башҡортостанда социаль өлкәгә ҙур иғтибар бүленә һәм тәүге ярты йыллыҡта федераль ҡаҙнана килгән аҡсаларҙың 53 проценты тап ошо тармаҡҡа йүнәлтелгән. Ә иҡтисадҡа – 0,3 процент ҡына. Радий Хәбиров был тәңгәлдә үлсәмдәрҙе ҡарарға, киләсәккә иҡтисад үҫеше стратегияһын булдырырға ҡушты.


Туристик кешбэк | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nФольклориадала ҡатнашыусылар үҙ илдәренә ҡайтҡас, әлбиттә, Башҡортостандың туристик мөмкинлектәре тураһында һөйләйәсәк. Туристар йәлеп итеү йәһәтенән Республикала әле төрлө программаллар эшләй. Уларҙың береһе-туристик кешбэк. Уның ярҙамында йәйге лагерҙарға юллама хаҡының 80% кире ҡайтарырға мөмкин. Үҙенсәлекле программа шулай уҡ шифаханаларға ла ҡағыла. Үткән йыл пандемия сәбәпле лагерҙарҙа йәйге ял бөтөнләй ойошторолманы. Быйылғы йәйҙе балалар ҙур түҙемһеҙлек менән көтөп алды. Резеда Нурлыева балалар лагерында быйыл беренсе тапҡыр ял иткән. Киләһе йылда тағы барғым килә, ти буласаҡ рәссам. Сығымды компенсациялау өсөн лагерға юллама хаҡының мирпутешествий.рф сайтында лояль түләүҙәр системаһы программаһында теркәлгән “Мир” картаһы менән генә түләнеүе шарт. Бер балаға сәфәр һаны сикләнмәй, бер нисә балалы ғаиләләргә һатып алынған һәр юллама хаҡының 80% тиклемен ҡайтарырға була. Федераль программаға ярашлы, 31 августка тиклем балалар лагерҙарына алынған юллама хаҡынының 50% кире ҡайтарырға мөмкин. Бынан тыш, тағы ла 30%-ын республика бюджеты ҡайтара. Башҡортостанда балалар туристик кешбэгы федераль программаһында 54 лагерь ҡатнаша.Үҙенсәлекле программа шулай уҡ шифаханаларға ла ҡағыла. Ял итеүселәр юлламанан 20 процентын кире ҡайтара ала. Башҡортостанда 2010 йылдан алып уҡ балалар юлламаларын һатып алыуға ташламалы программалар ғәмәлдә. Был, тәү сиратта, төбәктә эске туризымды үҫтереүгә ҙур этәргес бирә.


Халыҡ һаулығы көндәре | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nХалыҡ һаулығы көндәре\n29 мая 2019 — 18:47 ГТРК «Башкортостан»\nАкция сиктәрендә Республика кардиология диспансеры һәм республиканың клиник дауаханаһы табиптары трансплантация кисергән пациенттар менән футбол майҙанында осрашты. Илмир Фәхриев алтынсы йыл сит кеше бөйөрө менән йәшәй. Был ауырыу уның бала сағында башлана. Тик 2012 йылда табиптар тиҙ арала трансплантация эшләү кәрәклеге тураһында белдерә һәм ярты йыл эсендә донор табыла. Республиканың клиник дауаханаһында Илмир тикшереү үтә. Уның һаулығынына хәҙер бер нимә лә янамай, ти табиптар. Ә спорт менән шөғөлләнеү тик файҙаға ғына. “Халыҡ һаулығы көндәре” акцияһы сиктәрендә трансплантация кисергән пациенттар Республика клиник дауаханаһы һәм Республика кардиология диспансеры табиптары менән бергә футбол яланына сыҡты. Һаулыҡ һаҡлауға йүнәлтелгән саралар республиканың бар төбәктәре һәм Өфөлә 31 майға тиклем дауам итә. Сарала шулай уҡ республиканың һаулыҡ һаҡлау министры вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Максим Забелинда ҡатнашты. Футболдан тыш пациенттар һәм табиптар шулай уҡ волейбол һәм баскетбол майҙандарында осрашасаҡ. Акция сиктәрендә фәнни-ғәмәли конференция, йөрәк-ҡан тамырҙары сирҙәрен иҫкәртеү буйынса күсмә семинарҙар үтәсәк. Ҡала һәм райондарҙың поликлиника биналарында “Асыҡ ишектәр” көнө ойоштороласаҡ.


Инфоурок / Другое / Рабочие программы / 4 класс өсөн башҡорт теленән эш программаһы\nУҡытыу рус телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4-се класы өсөн башҡорт теленән эш программаһы.\nДәреслек: Башҡорт теле: Уҡытыу урыҫ телендә алып барылған мәктәптәрҙең 4 синыф өсөн дәреслек. Төҙөүселәре: Толомбаев Х.А., Дәүләтшина М.С. – Өфө: Китап, 2006.\nҒәбитова З. М, Толомбаев Х. А. Урыҫ мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыуҙы ойоштороу буйынса методик кәңәштәр. – Өфө: Башҡортостан, 2006.\nБашҡа күрһәткестәре буйынса ярайһы уҡ юғары булған инша, әгәр темаһы асылмаған булһа, ыңғай баһалана алмай. Инша һәм изложениеларҙа осраған бер типтағы хаталар, шулай уҡ төҙәтеүҙәр диктанттарға булған күрһәтмәләргә таянып баһалана.\n3. тел системаһы төҙөлөшөн һәм уның хәрәкәттә булыу законлығын үҙләштереү, стилистик ресурстарҙы һәм төп әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү; анализлау, сағыштырыу, классификациялау һәм тел факттарын баһалау һәләттәрен үҫтереү; яҙма һәм һөйләү телмәрен, телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен, аралашыуҙың төрө ситуацияларында телде ҡулланыу ҡағиҙәләрен, телмәр этикет нормаларын, актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу; телмәрҙә грамматик сараларҙы ҡулланыу күләмен киңәйтеү; белемде, күнекмәне аралашыу процесында уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу.\nБашҡортостан Республикаһының урыҫ телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ өлгө уҡыу планы башҡорт телен 36 сәғәт күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота:\n4.“Башҡорт теле” предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре.\n-Телдән һәм яҙма хәбәр иткән мәғлңмәтте (коммуникатив йүнәлеш, текст темаһы, төп фекер; төп һәм өҫтәмә мәғлүмәт) адекват ҡабул итеү;\n-төрлө стилдәге һәм жанрҙағы тексты ишетеп, адекват ҡабул итеү; төрлө төрҙәге аудирование менән эш итеү (һайлап алыу, танышыу);\n-төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәтте һайлап алыу һәләтлеге (матбуғат саралары, уҡыу өсөн тәғәйенләнгән компакт-дискылар, Интернет ресурстары); төрлө типтағы һүҙлектәр менән иркен ҡулланыу, белешмә өсөн әҙәбиәт, шулай уҡ электрон ҡулланмаларҙан һайлап алыу күнекмәләрен булдырыу;\n-һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү;\n-стилистик үҙенселектәрҙе иҫәпкә алып, йөкмәткенән һәм ҡулланылған тел сараларынан сығып, фекерҙе сағыштыра алыу;\n-алдағы уҡыу эшмәкәрлегенең (индивидуаль һәм коллектив) маҡсатын билдәләү һәләтлелеген, хәрәкәттең эҙмә-эҙлелеге, өлгәшелгән һөҙөмтәләрҙе баһалау һәм уларҙы телдән һәм яҙма формала адекват аныҡ итеп әйтеү;\n-тыңлаған йә уҡылған тексты тәҡдим ителгән кимәлдә һөйләй алыу;\n-төрлө стилдә һәм жанрҙа, адресланыуға ҡарап һәм аралашыу ситуацияһына ҡарап телдән һәм яҙма текст төҙөй алыу;\n-төрлө төрҙәге монологты (хәбәрләү, һүрәтләү, фекер йөрөтөү; төрлө төрҙәге монологтарҙың берләшеүе) һәм диалог (этикеты һүҙ эсенә алған, диалог-һорашыу, диалог-аралашыуға өндәү, диалог-фекер алышыу һ.б; төрлө төрҙәге диалогтың берләшеүен) үҙләштереү;\n-уҡыу процесында һәм көндәлек аралашыуҙа үҙ контролдә тота алыу; йөкмәткенән, һүҙҙәрҙе урынлы ҡулланыуҙан сығып, үҙ телмәренеңде баһалай белеү; грамматик һәм телмәр хаталарын таба һәм уларҙы төҙәтә алыу; үҙ тексыңды мөхәррирләү һәм камиллаштыра белеү;\n1. Мәктәп – 4 сәғәт.\nУҡыу эшмәкәрлеге, уҡыу әсбаптары, уларҙы бөхтә тотоу. Көн режимы, таҙалыҡ, йыйнаҡлыҡ. Класта дуҫлыҡ, берҙәмлек, иман тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу.\n2. Ғаилә. Хеҙмәт.– 6 сәғәт.\nҮҙенең ғаиләһе, ғаилә ағзалары, уларҙың эштәре, туғанлыҡ мөнәсәбәте тураһында һөйләшеү. Был атамаларҙы үҙләштереү. Темаға бәйләнешле яҡындарҙың эш-шөғөлдәре, уй-хыялдары, киләсәккә пландары. Ғаилә шәжәрәһе, уның әһәмиәте хаҡында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә бойорҡ һәм шарт һөйкәлеше. Формаларын телмәрҙә ҡулланыу. Яҙыу һәм һөйләү күнекмәләрен камиллаштырыу.\n3.Буш ваҡыт. Хобби. – 4 сәғәт.\nҺәр кешенең яратҡан шөғөлө, төп эше була. Буш ваҡыттан тыш кеше ниндәйҙер эште ҡыҙыҡһынып башҡара. Балаларҙың башҡарған эштәре. Файҙалы эштәр. Кешеләргә ярҙам, киң күңеллек тураһында һөйләшеүҙәр, текстар уҡыу. Башҡорт телендә эште, хәрәкәтте белдереүсе һүҙҙәр (ҡылым). Ҡылымдың мәғәнәләре, берлек һәм күплек формаһы. Ҡылымдарҙың зат менән үҙгәреше.\n4.Транспорт. Юл. Сәйәхәт. – 5 сәғәт.\nЮлһыҙ тормош. Бөтә кеше юлда: йәйәүлеләр, машиналар, автобустар, троллейбустар. Юлдар ҙа төрлө. Юл ҡағиҙәләре бар. Уны күҙәтеү бик мөһим. Юл буйлап сәйәхәткә лә сығалар. Сәйәхәттә кәрәкле әйберҙәр тураһында һөйләшеүҙәр, әҫәрҙәр уҡыу. Башҡорт телендә ҡылым. Уның заман мәғәнәләре. Үткән, хәҙерге, киләсәк заманы. Уларҙың грамматик күрһәткестәре.\n5.Врачта. Поликлиникала. – 2 сәғәт.\nКеше үҙенең һаулығы тураһында үҙе хәстәрләй. Врачҡа күренә, төрлө дарыуҙар ала. Уҡыусының һаулығы ла бик мөһим. Шуға ла был тема буйынса күберәк балаларҙың һаулығы, сынығыу, көн тәртибен күҙәтеү кеүек мәсьәләләр тураһында әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу кәрәк. Башҡорт телендә сифат. Уның мәғәнәләре. Сифаттарҙың һөйләмдә исемгә бәйләнеүе.\n6.Почтала – 2 сәғәт.\nПочта, телефон, телеграф, интернет беҙҙең тормошҡа ныҡлап килеп инде. У ларҙы нисек файҙаланырға, почтала, телеграфта үҙеңде нисек тоторға, телефондан нисек һөйләшергә – был мәсьәләләр бик мөһим. Был темала бына шулар тураһында белем, һәйбәт күнекмәләр биреү күҙ уңында тотола. Башҡорт телендә исем, ҡылым, сифаттарҙың һөйләмдә ҡулланылышы (практик күнекмәләр).\n7. Башҡортостан тәбиғәте – 6 сәғәт.\nБашҡорт телендә синоним һүҙҙәрҙе сағыштырыу, ҡылымдарҙың заман формаларын, ҡаршы ҡуйыу теркәүестәрен практик үҙләштереү. Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.\n8.Башҡортостандың иҫтәлекле урындары - 3 сәғәт.\nБашҡортостан ерендәге, Өфө ҡалаһындағы иҫтәлекле, уникаль урындар менән таныштырыу. Башҡортостандағы данлыҡлы уҡыу йорттары, сәнғәт һарайҙары. Уларса ҡыҫҡаса характеристика биреү. Тыйған төйәктең матурлығын күрһәтеү, әңгәмәләр үткәреү, текстар уҡыу. Башҡорт телендә ябай һөйләм төрҙәре.\n9. Башҡортостандың күренекле шәхестәре – 2 сәғәт.\n10. Ауыл тормошо. Башҡорт аты. – 4 сәғәт.\nУҡыу йылы буйынса өйрәнелгәндәрҙе ҡабатлау, белгәндәрҙе ҡабатлау, белгәндәрҙе тәрәнәйтеү, һүҙлекте байытыу. Телмәр күнекмәләрен камиллаштырыу.\n7. Календарь-тематик план\n һайлап алыу алымдары менән эш итә белеү һәм тәғәйен темаға материалды системаға килтереү; уҡыу йә аудирование һөҙөмтәһендә алынған мәғлүмәтте үҙ аллы эҙләй алыу күнекмәләренә эйә булыу; мәғлүмәтте ҡайтанан эшләй алыу, еткерә белеү.\nтелмәр этикет нормаларын һаҡлап, аралаша алыу, телмәр аралашыу процесында ым-ишара, мимиканы урынлы ҡулланыу.\n3.Башкирский язык для начинающих. Ф.Г. Хисамитдинова, З.Я. Шарипова, В.И. Хажин. Уфа, Баш. книжное изд-во.\n4.Башкирский язык. ru.\n5.Башҡорт теле таблицаларҙа, схемаларҙа hәм ҡағиҙәләрҙә. Әүбәкирова З.Ф.– Өфө, 2006.\n6.Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудио-видеоәсбап.- Өфө: Башҡортостан Республикаһының Мәғариф министрлығы. 2006.\n7.Башҡорт әҙәбиәте буйынса аудиоәсбап №1\n8.Башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр. // Баһауитдинова М.И, Йәғәфәрова Ғ.Н.\n9.Башҡортса – русса мәҡәлдәр һәм әйтемдәр һүҙлеге.\n10.Рус телле мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу.Методик күрһәтмә.Ғәбитова З.М.,Баһаутдинова М.И.,Йәғәфәрова Г.Н.,Йәғәфәров Р.Ғ. БМҮИ нәшриәте.Өфө, 2008.\n11.Сал Уралда – илдә бер ине. Өфө, БМКИ, 2006.\n12.Тел төҙәткестәр, тиҙәйткестәр, һанамыштар. Төҙөүселәр: Иҫәнғолова Ә.Ф., Дәүләтҡолова Г.Ш. – Өфө: Эшлекле династия, 2008.\n7.Фәиз Шәрипов. Сыңрай ҡурай, Өфө, Моң.\n9. Контроль күсереүҙәрҙең текстары.\nҺәр кешенең исеме була. Исем ниндәй ҙә булһа бер мәғәнәгә эйә.Мәҫәлән, Виктор тигән исем урыҫ телендә победитель мәғәнәһен бирә.\nАтай-әсәйҙәр балаларына исемде уның тыуған ваҡытына, оҡшашлығына, һәйбәт теләккә ярашлы һайлайҙар. Мәҫәлән, Таңһылыу исеме баланың таң ваҡытында тыуғанын белдерә. Таң кеүек матур булһын тигән теләк тә бар. Батырйән, Батырғәле, Батырша исемдәре баланың батыр буласағына өмөтләнеп ҡушыла. Малайҙарға күберәк сабырлыҡ, көс ғилемгә бәйләнешле исемдәрҙе һайлайҙар Сабырйән, Арыҫлан, Ғилемхан һ.б.\nҠыҙҙарға күберәк сәскә исемдәре ҡушыла: Гөлдәр, Лилиә, Рауза, Нәр-\nкәс, Миләүшә, Гөлсәсәк һ.б.\nКешеләр сәйәхәт өсөн ишәк, ат, дөйә, фил, машина, карап, самолетты файҙалана. Сәйәхәткә йәйәү ҙә сығалар.\nКеше йәйәү сәғәтенә 5-6 км юл үтә. Ишәк менеп барғанда, уның тиҙлеге сәғәтенә 10 км була. Эҫе яҡтарҙағы ҡомло насар юлда дөйә менән сәғәтенә 20 км юл үтә ала. Аттар шәберәк йөрөй. Англиялағы бер ат, мәҫәлән, 1 минутта бер км юл үтә алған. Был сабып барыу була. Сәйәхәттә сабып түгел, ә әкрен, көстө һаҡлап йөрөйҙәр.\nХәҙер төрлө ҡалаларға, илдәргә сәйәхәткә күп сығалар. Был саҡта кешеләр машина, автобус, карап 32м самолеттарға ултыра. Улар күп кешенеһыйҙыра 32м тиҙерәк алып бара. Киләсәктә кешеләр сәйәхәт иткәндә ракеталарҙы, космос караптарын файҙаланыр, тип иҫәпләй ғалимдар.\nБашҡортостандың гүзәл тәбиғәтле Бөрйән районында Ағиҙел йылғаһы буйында Шүлгәнташ мәмерйәһе урынлашҡан. Башҡорттар был ерҙә бындай ҙур мәмерйә барлығын күптән белгәндәр. Әммә уның эсендә ниндәй серҙәр һаҡланыуы бер кемгә лә билдәле булмаған.\nҒалимдар 1959 йылда мәмерйәнең таш стеналарында яҙыуҙар,һүрәттәр тапҡандар. Таш стеналарға мамонттар, аттар, носорогтар,үгеҙҙәр һыны төшөрөлгән. Унда төрлө ҡорал һүрәттәре лә бар.Һүрәттәр бынан яҡынса 14 мең йыл элек эшләгән икән.\nБыл һүрәттәрҙе кейектәргә һунар итеүсе башҡорттар яһаған буяуҙарҙы ла үҙҙәре әҙерләгән. Һүрәттәр мәмерйәнең бер нисә бүлмәһендә бар. Халыҡ ижадында был мәмерйәне Урал батырҙың ағаһы Шүлгән эшләп ҡалдырған, тип әйтелә. Бөгөн был мәмерйәне бөтә донъя ғалимдары өйрәнә. Килеүселәргә экскурсиялар ойошторола.\nНомер материала: ДБ-216811


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - АШАУ ӨСӨН ЙӘШӘМӘГЕҘ, ЙӘШӘҮ ӨСӨН АШАҒЫҘ - 2016 - Мәҡәләләр\nАШАУ ӨСӨН ЙӘШӘМӘГЕҘ, ЙӘШӘҮ ӨСӨН АШАҒЫҘ\nОлоғайҙым инде, 81 йәштәмен. Шуға ҡарамаҫтан, геүелдәтеп машина йөрөтәм, кеше көнлө булып ултырырға Хоҙай ҡушмаһын, тием дә, кәрәк ергә йомош-юл менән үҙем барам да киләм. Йәйәү ҙә йөрөйөм, көн дә сығып ашыҡмай, һәлмәкләп кенә йүгереүҙе лә ғәҙәткә индереп алдым. Шөкөр, үҙемде һәйбәт тоям.\nӘ бит ҡасан ғына әле быуындар, яурын-ҡулбаштар һыҙлай, тубыҡ бөгөлмәй, ҡулдарҙы ла күтәреп булмай ине. 23 йыл элек ана шулай мине остеохондроз тигән сир бөгөп һалды бит. Белорет металлургия комбинатында эшләгәйнем мин. Прокатлау цехында электрик инем. Ҡыҙыу мейес янында тирләп йөрөп эшләйһең, ә цех ҙур, үтәнән-үтә ел өрөп тора. Шулай йылдар буйына иғтибар итмәй эшләп тик йөрөлгән, бер заман килтереп ҡыҫты бит теге остеохондроз тигән нәмә. Шифахана ла, дауахана ла ҡалманы, мумие ла, женьшень да, алтын тамыр ҙа эсеп ҡарайым, массаж да яһатам - бер файҙаһы ла юҡ. Саҡ ҡына ел өрһә лә һыуыҡ тейеп бара, иммунитет тамам ҡаҡшаны. Баш ауырый, күҙҙәр ҙә күрмәй башланы, икеһенә ике төрлө быялалы күҙлек яһатып алырға тура килде. Ҡан баҫымы түбән, үлтереп йоҡо баҫа, шуға, ҡаты итеп сәй эсергә ғәҙәтләндем. Өҫтәүенә, простата тигән сир башланды. Табиптар был сирҙән операция яһатып ҡына ҡотолоп була, тип ныҡыша. Тағы дауаханала ятып сыҡтым. Әллә дарыуҙы күп ашағандан, бит-күҙ шешмәкләнеп китте бер заман.\nӘмәлгә ҡалғандай, шул осорҙа даны таралған халыҡ табибәһе Әминә Аралбаева Белоретҡа килеп төштө. Барып күренгәйнем, ул миңә нисек итеп дөрөҫ, сәләмәт йәшәргә һәм туҡланырға өйрәтеп ҡайтарҙы. Ҡурҡыныс бер нәмә лә юҡ, тине ул, минең кәңәштәрҙе тотһаң, тиҙҙән һауығырһың, тине. Сәй хаҡында һорау биргәс, мин бөтөнләй сәй эсмәйем, тип яуап бирҙе. Унан күрмәксе, мин дә сәй эсеүҙе туҡтаттым. Сәләмәтләнеүгә юл шунан башланды ла: йоҡом да һәйбәт, төндә лә тороп йөрөмәйем, көндөҙ йоҡо ла баҫмай. Бер аҙҙан шешенеү ҙә бөттө. Дөрөҫ туҡлана, дауаланыу маҡсатында асыға башланым. Поль Брегг тигән билдәле авторҙың "Асығыу мөғжизәһе", И. Литвиненконың "Дөрөҫ туҡланыу нигеҙҙәре" һәм башҡа шундай сәләмәтлек хаҡындағы китаптарҙы уҡып, уларҙың кәңәштәрен дә файҙаланам. Һаулыҡҡа файҙаһы булмаған теләһә нимә ашамайым. Иртә менән торғас та эҫеле-һыуыҡлы контраст душ ҡойонам, махсус күнекмәләр яһайым һәм йүгерергә сығам. Йүгереү, тигәс тә, спортсылар ыңғайына түгел инде. Яйлап ҡына, организмға артыҡ көс төшмәҫлек итеп кенә йүгереп киләм. Ярты йылдан - остеохондроз, аҙаҡ простата бөттө. Ҡулдар урынына ултырҙы, шешенеүҙең эҙе лә ҡалманы. Тора-бара хатта күҙлектең дә кәрәге теймәй башланы, ышанаһығыҙмы, юҡмы? Элеккесә әбейем әҙерләгән ризыҡты түгел, ә тейешлеһен генә үҙем йүнәтеп ашайым. Итте бик һирәк ҡулланам, уның да майһыҙын ғына һайлайым. Тауыҡ итенең майын һыҙырып ташлайым, бешермәйем. Итте ваҡ ҡына итеп турап, ҡайнатып сығарғас, тәүге һурпаһын түгәм дә яңынан һыу һалып бешерәм. Иттә булған ҡайһы бер зыянлы нәмәләр һурпаға сыға икән ул. Нигеҙҙә кәбеҫтә, кишер, сөгөлдөр, бәшмәк, унан һуң ҡуҙаҡлылар культуралары: фасоль, борсаҡ менән туҡланыуға күстем. Һоло, ҡарабойҙай бутҡаһы ла яратҡан ашыма әүерелде.\nАсығыу алымы - үҙе бер ғилем ул. Ашауҙы кәметеп, тәүҙә организмды әҙерләйһең, бер нисә көн буйына клизма яһап, эсәктәрҙе таҙартаһың. Асығыуҙы әкренләп, тәүҙә бер, ике, өс көнләп, унан арттыра барып, аҙна, ун көнгә тиклем, тамам өйрәнгәс, хатта оҙағыраҡ та дауам итергә була. Ашамайһың, фәҡәт һыу ғына эсәһең. Асығыуҙан дөрөҫ сыға ла белергә кәрәк - быныһы бигерәк мөһим. Уны тамамлаған көндә лә емеш йә йәшелсә һуты, шыйыҡ ҡына һоло бутҡаһы кеүек еңел ризыҡ менән сикләнеп тороу хәйерле. Ә, ғөмүмән, тәүҙә врач менән кәңәшләшмәйенсә, оҙаҡ ваҡытҡа асығыуҙы тота килеп башламағыҙ. Һис юғы, ошо хаҡта әлеге Поль Брегг йәки башҡа берәй авторҙың хеҙмәте менән ентекләп танышып сығыу кәрәк. Һәр хәлдә, миңә ана шул асығыуҙың файҙаһы ныҡ ярҙам итте, сөнки асыҡҡан ваҡытта организм һәр төрлө шлак, тоҙҙарҙан таҙарына. Йәшәреп киткәндәй хис итәһең үҙеңде, еңеллек тоя башлайһың, хәл инеп ҡала.\nШуныһын да әйтеп китәйем: асыҡҡан ваҡытта, ашар алдынан йә ашағандан һуң мин бер ваҡытта ла һыуыҡ һыу эсмәйем, сөнки ул аш эшкәртеү һәм һеңдереүҙе тотҡарлай. Һөҙөмтәлә эс күбә, эсәктәрҙә күпләп газ барлыҡҡа килә. Һыуҙы мин тәүҙә туңдырам, унан уны иретеп ултыртып ҡуям да бүлмә температураһына еткереп кенә эсәм. Бик тиҙ кәрәк булғанда боҙло һауытты эҫе һыулы кәстрүл эсенә ултыртып иретеп алам. Ул бер ыңғай йылынып та китә. Бындай структуралаштырылған һыу организмға бик файҙалы.\nСәләмәт йәшәү ҡағиҙәләренә бер мәҡәләлә генә өйрәтеп булмай ул. Ҡыҙыҡһынған кеше төрлө сығанаҡтарҙан үҙе эҙләнергә, унан үҙенә уңайлы алымды һайлап ҡулланырға мөмкин. Гел йәшә, гел өйрән, уҡы, тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәр бит. Мин үҙем дә медицина буйынса китаптар, мәҡәләләр уҡырға яратам. Һеҙгә лә шуны теләйем: сәләмәт йәшәү ҡағиҙәләрен үҙләштерегеҙ, дөйөм кимәлегеҙҙе, шул иҫәптән, үҙегеҙҙең туҡланыу мәҙәнилеген дә үҫтерегеҙ - ашау өсөн йәшәмәгеҙ, йәшәү өсөн ашағыҙ!\nЯҙылған: 11.01.16 | Ҡаралған: 903


Михаил ЧВАНОВ - Журнал Агидель\n«Ғәҙел Далде ебәрегеҙ!»\nМәшһүр лексикограф башҡортса һәм ҡаҙаҡса ла белгән\nЫрымбур – киң һәм данлы өлкә. Ошо төбәктең йылъяҙмаһы, йәшәйеше менән бөйөк Александр Пушкин, шағир-философ Тарас Шевченко, атаҡлы рус яҙыусыһы Сергей Аксаков, донъяла беренсе космонавт Юрий Гагарин, дирижер, музыкант Мстислав Ростропович кеүек атаҡлы уҙамандар шәхсән таныш булған. Бөйөк Ватан һуғышы башланғандың иртәгәһенә үк патриот-шағир Муса Йәлил дә Шарлыҡ военкоматына инеп, доброволец ғаризаһын ҡалдыра. Үҙебеҙҙең башҡорт әҙиптәренән Мөхәмәтша Буранғолдо, Дауыт Юлтыйҙы, Сәғит Агишты, Зиннур Ураҡсинды, замандаштарҙан Рауил Бикбайҙы, Хисмәт Юлдашты һәм башҡаларҙы Ырымбурҙан сыҡҡан шәхестәр тип телгә алырға мөмкин.\nТүбәндәге яҙмаларҙың авторы – Рәсәй һәм Башҡортостан Яҙыусылар союзы ағзаһы, Өфө ҡалаһының почетлы гражданы, С. Т. Аксаков исемендәге йорт-музей һәм фонд етәксеһе, билдәле сәйәхәтсе М.А. Чванов. Әйткәндәй, уның «Ғәҙел Далде ебәрегеҙ!» тигән мәҡәләһе быйыл Мәскәү нәшриәтендә баҫыласаҡ китабына тулыраҡ ингән.\nӘгәр Владимир Иванович Даль Ырымбурға килмәһә, Ватаныбыҙҙың милли байлығы булған «Йәнле великорус теленең аңлатмалы һүҙлеге» төҙөлөр инеме? Минеңсә, бындай һорау ҡуйыуҙың бер ниндәй ҙә ғәйебе юҡ. Һорауҙың үҙендә лә фәстереү юҡ.\nТормошта осраҡлыҡ тигән нәмә, ай-һай, хикмәтле лә шул!\n...Владимир Иванович һүҙ йыйыу менән беҙҙең тирәгә килерҙән күпкә элегерәк шөғөлләнергә тотона. «Автобиографик яҙмалар»ында ул былай тип теркәй: «1819 йылдың 3 мартында... беҙ мичман итеп сығарылғанбыҙ, һәм теләгем буйынса мин Ҡара диңгеҙгә, Николаевҡа, тәғәйенләндем. Русь буйлап ошо тәүге сәфәремдә мин, бығаса ишетмәгән һәр һүҙҙе тәбиғи рәүештә яҙа барып, аңғармаҫтан үҙемдең буласаҡ һүҙлегемә нигеҙ һалдым. Әммә Ырымбур тарафтарында, халыҡтарҙы унда-бында күсереүҙең сәскә атҡан осоронда, күпме һөйләш һәм диалект, һәр халыҡтың күпме йырҙары һәм әкиәттәре булған!» В.И. Даль йәнә түбәндәгеләрҙе билдәләй: «Борон-борондан ят бауырҙар, күберәген күсмә халыҡтар төйәкләнгән Ырымбур губернаһы һуңғы йөҙ йыл эсендә егерме губерна рустары менән тулды». Ысынлап та, бер өйәҙҙә генә тиҫтәләгән яҡтан килгән кешеләрҙе осратырға мөмкин булған. Әүәлегерәк төпләнгән урыҫтарҙың да һөйләштәре төрлөсә. Урал казактарының балыҡсылыҡ кәсебендә ҡулланған һүҙҙәре бигерәк тә ҡыҙыҡлы: урыҫ атамаларына төрки халыҡтарҙың һүҙҙәре йыш ҡушыла.\nВ.И. Далдең Ырымбурға ебәрелеү сәбәптәре һаман да ныҡлап асыҡланмаған әле. Ошо тәңгәлдә бер аҙ фекер йөрөтәйек.\n1833 йылда Ырымбурға яңы хәрби губернатор тәғәйенләнә: Василий Алексеевич Перовский... Ҡатмарлы шәхес, ул Ырымбур, Урал итәктәре һәм Урал алды халыҡтары тарихында тәрән эҙ ҡалдырған. (Бөгөн Ф. Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле репертуарындағы «Перовский» бейеүе хәсрәтле Хиуа походын да иҫкә төшөрә). Хәрби губернатор В.А. Перовскийҙың яҙмышы бер яҡлы ғына түгеллеге хаҡында йәнә бер дәлил: Лев Толстой хатта уны «Декабристар» тигән романында төп герой итеп алмаҡсы була, үкенескә ҡаршы, әҫәр яҙылмай.\nПеровский үҙ эргәһенә айырым йомоштар буйынса чиновник вазифаһына отставкалағы диңгеҙ лейтенанты Владимир Далде саҡыра. (Владимир кадет корпусында буласаҡ адмирал Нахимов менән бергә уҡыған була). Тағы ниҙәр белгән генерал-губернатор Даль хаҡында? Санкт-Петербург госпиталенең элекке ординаторы, атаҡлы Пироговтың дуҫы, йәнә килеп, Казак Луганский ҡушаматы менән баҫылып, юғары даирәләрҙә шау-шыу тыуҙырған «Рус әкиәттәре»нең авторы. Был китабы өсөн В. Даль Өсөнсө бүлексәгә саҡыртыла, әммә көнөндә үк батшаның үҙенән ярлыҡау таба: баҡһаң, ғәли йәнәптәре, уның, йәғни элекке хәрби табиптың, Висла йылғаһын кискәндә Ридигер ғәскәрен поляк баш күтәреүселәре ҡыҫымынан ҡотолдороу өсөн тиҙ арала ғәҙәти булмаған күпер һалдырғанын онотмаған икән. Нәҡ Ырымбурға киткән йылда Петербургта отставкалағы лейтенант һәм медицина докторы В. Далдең «Генерал-лейтенант Ридигер отряды сыҡһын өсөн Висла аша һалынған күперҙең тасуирламаһы» тигән китабы баҫылып сыға, тиҙҙән ул Парижда ла нәшер ителә.\nИхтимал, Далде Перовскийға шағир Жуковский тәҡдим иткәндер. Далде үҙ янына алырға Перовскийҙы өлкән ағаһы, яҙыусы Алексей Алексеевич Перовскийҙың (ҡушаматы Анатолий Погорельский) да өгөтләүе бик мөмкин. Ә бына Даль хаҡында китап яҙған Владимир Порудоминский ошолайыраҡ раҫлай: «Василий Перовскийға... бәлки, доктор Даль дә кәрәк булған, сөнки генералды Варна янында күкрәгенә алған яраһы борсой ине». Генерал менән табип бер үк яуҙа йөрөй – был уйҙырма түгел.\nШулай булғандыр. Әммә тағы бер хикмәтле фекергә иғтибар итәйек. «Беҙҙә бөтәһе лә — Пушкиндан...» Достоевскийҙың был һынамыштарын Даль файҙаһына ла бороп булмаҫ инеме ни? Эйе, эйе, бер сығанаҡҡа таянһаҡ, Перовскийға айырым йомоштар чиновнигы итеп В. Далде нәҡ Пушкин тәҡдим иткән булып сыға. Ә генерал менән шағирҙы дуҫтарса мөнәсәбәт бәйләгәне бәхәсһеҙ. Ысынлап та, әгәр Даль бары табип булараҡ ҡына кәрәкһә, Перовский уны шул һөнәре буйынса ла саҡырта алған бит.\nҠапыл ғына зиһенде башҡа һыймаҫлыҡ уй томалай: әйтәйек, шағир быны эскерһеҙ хәйлә менән эшләһә? Сөнки шул осорҙа уҡ уға Пугачев хаҡында яҙыу, бола уҙған урындарҙы үҙ күҙҙәре менән күреү теләге тынғы бирмәй. Пушкин аңлағандыр: сәфәр сығырға рөхсәт бирелгән хәлдә лә (асылда хәрби министр Пушкиндың: «Пугачевты тикшереү эше» менән танышырға ине» тигән һорауын кире ҡаға), әллә ни оҙаҡ йөрөй һәм күп нәмә йыя алмаҫ ине. Бына шуға күрә лә Пушкин хәрби губернаторға үҙенең ышаныслы кешеһен эйәртеп ебәреүгә ирешкәндер. Ҡабатлап әйтәм, был фараз итеү генә.\nНисек кенә булмаһын, флот ветераны В.И. Даль 1833 йылда Ырымбурға юллана.\nӘ һигеҙ йылдан һуң арҙаҡлы яҙыусы һәм ғалим булып ҡайта. Һигеҙ йыл... Күпме был, аҙмы? Бүтән чиновниктар кеүек үк, Далдең дә Ырымбур яҡтарын һигеҙ йыл буйы тапауы, вә ләкин күҙенә бер нәмәне лә элмәүе мөмкин ине. Урындағы халыҡтың серле лә, ауыр ҙа тормошон битараф ҡына күҙәтеп йөрөү ҙә фарыз ине.\nҺигеҙ йыл... Был йылдар тирә-йүн тормошто танһығы ҡанмаҫтай булып өйрәнергә тырышҡан Даль өсөн үҙе бер дәүер була. Хеҙмәткә тәғәйенләнеүенең тәүге йылында уҡ ул киң далаларҙы, күкшел армыттарҙы һыбай гиҙеп, ике мең ярым самаһы саҡрым юл үтә: Уральск, Өфө һәм Стәрлетамаҡ, Александров һәм Ҡалмыҡ крепосы, Бүкәй урҙаһы, бихисап станциялар, ауылдар, утарҙар, йәйләүҙәр һәм ҡышлауҙар....\nДаль йыл аҙағына уҡ башҡортса һәм ҡаҙаҡса иркен һөйләшә башлай. Уның ҡыҙыҡһыныу даирәһе ифрат киң: тарихсы ла, филолог та, ботаник та, юрист та, табип та ул, һәм, әлбиттә, яҙыусы. Дала айҡап йөрөгәнендә үк Далгә, эйәрҙән төшөп, ауырыу-сырхауҙарға ҡатмарлы операциялар яһарға, урындағы халыҡҡа теге йәки был кәңәштәрен бирергә, ырыуҙар араһын күптән борсоған низағтарҙы көйләргә, әле тегендәге, әле бындағы болаларҙы һыуындырырға тура килә. Ыҙғыштар башланырға тора, бына-бына ҡан ҡойошло карателдәр экспедицияһы ла юлға әҙер. Ләкин Даль пәйҙә була икән, бәхәстәр һәүетемсә ослана. Юҡҡа ғынамы ни дала халҡы уны «Ғәҙел» тигән ҡушамат менән ололап йөрөтә. Мәҫәлән, 1837 йылда ҡаҙаҡтар инде нисәнсе мәртәбә баш күтәргәс, «төп боласы», «түрәләр ихтыярын һанламаған» Исатай батыр Тайманов хәрби губернаторға түбәндәгесә мөрәжәғәт итә: «Беҙҙең үтенестәр һәм ялыуҙар бер кем тарафынан да ҡабул ителмәй. Беҙ һәр саҡ ҡурҡып йәшәйбеҙ. Бөтә халыҡ күреп торһон өсөн беҙгә намыҫлы чиновниктарҙы ебәрегеҙ. Ялыуҙарыбыҙҙың ғәли йәнәптәре подполковник Даль ҡулына эләгеүен теләйбеҙ. Ғәҙел Далде ебәрегеҙ!»\nДаль иһә үҙ сиратында ерле халыҡҡа бик хөрмәт менән ҡарай, хатта ул баш балаһына Лев-Арыҫлан тип, русса-башҡортса исем ҡуштыра. Ырымбурҙа йәшәү осоронда Владимир Иванович был төбәктең күп тарафтары менән таныша, ундағы тормошто тәфсирләп яҙа. Башҡорт ерҙәренең рәхимһеҙ таланыуы, түрә-байҙарҙың башбаштаҡлығы, оңҡотлоғо хаҡында Перовскийға мәғлүмәттәр бирә.\n1834 йылда уҡ әле В.И. Даль Германияла сыҡҡан фәнни журналда башҡорттарға арналған мәҡәләһен баҫтыра. Автор уны Башҡортостан тәбиғәтен тасуирлауҙан башлап ебәрә: «Был халыҡ төйәкләгән ерҙәрҙе һис арттырыуһыҙ иң матур һәм иң бай ерҙәр иҫәбенә индерергә мөмкин. Тәбиғәт уларҙы үҙ бүләктәре менән артығынса тәьмин иткән. Тауҙар, урман шырлыҡтары, бик күп оло һәм бәләкәй йылғалар, инештәр, күлдәр, бәрәкәтле көтөүлектәр – төрлө яҫылыҡтарҙы биләүенә ҡарап, уларҙы йылдың теләһә ниндәй миҙгелендә файҙаланырға мөмкин. Аҙаҡ килеп, иҫәпһеҙ-хисапһыҙ ер аҫты хазиналары – алтын һәм платина, уларын тәбиғәт ерҙең өҫтөнә үк тиерлек һирпкән...»\nАртабан башҡорт еренең административ бүленеше һүрәтләнә, башҡорттарҙың килеп сығышына ҡағылышлы төрлө раҫлауҙар килтерелә. В.И. Даль башҡорт ихтилалдарын һанап ҡына уҙмай, ә һәр береһенең тоҡаныу сәбәптәрен дә һөйләп бирә. Әйтәйек, 1707 йылдағыһы, уның фекеренсә, «Өфөгә тәғәйенләнгән Сергеевтың ни ҡылһам да хаҡым бар, тип эш итеүе» сәбәпле, башбаштаҡлыҡҡа, кәмһетеүҙәргә ҡаршы ғәҙел реакция рәүешендә ҡабына. «Был бола ваҡытында, – тип тәүәккәл хәбәр итә В. И. Даль, – утыҙ меңдән ашыу ир-ат һәләк ителә; һигеҙ меңдән ашыу ҡатын-ҡыҙ һәм бала-саға үҙ-ара бүлешеп алына; 696 ауыл туҙҙырыла». Башҡорттарҙың көн итешенә, холҡо-фиғеленә ҡағылышлы күҙәтеүҙәр ҙә ифрат ҡыҙыҡлы. «Яу мәлендә башҡорт йәйәһен биленән күкрәгенә күтәрә, ике уҡты теше менән арҡыры тешләп ала, ә ҡалған ике уҡты янға һала ла күҙ асып йомғансы береһе артынан икенсеһен атып ебәрә. Һөжүм ваҡытында аты өҫтөнә ныҡ иңкәйә, күкрәге асыҡ һәм еңе терһәгенә тиклем һыҙғаныулы көйөнсә, зәһәр тауыш сығарып, дошман өҫтөнә ташлана». «Әммә ғәҙәти тормошта башҡорттар булмыштары менән тыныс, – тип тә билдәләй яҙыусы. – Тотош Башҡортостан буйынса оло Мәскәү юлы буйлап йөрөгәндәге кеүек сәйәхәт ҡылырға мөмкин. Башҡорттар итәғәтле һәм яғымлы».\nНиһайәт, 1833 йылдың 18 сентябрендә Ырымбур тупрағына Пушкин аяҡ баҫа. Һуңынан Даль яҙғанса, ул «көтөлмәгәнсә һәм ҡапыл ғына килеп төштө». Экипажы бик шәп елдерә, хатта жандармерия ебәргән ҡағыҙ, шағир Ырымбурҙан ҡайтып китеүгә ай тулғас ҡына, алына. Ҡағыҙ тигәнебеҙ – «78-се номерлы дело. Йәшерен»: «Ырымбурға ваҡытлыса килеүсе титуляр советник Пушкин өҫтөнән йәшерен полиция күҙәтеүе булдырыу тураһында». Шулай ҙа бер ҡағыҙ Ырымбурҙа Пушкин килмәҫ борон алына. Түбәнге Новгород губернаторы Ырымбурҙағы әшнәһен иҫкәртә: титуляр советниктың әҙәби эшмәкәрлеге, йәнәһе, күҙ буяу ғына, ҡарағыҙ унда, Пушкин – ул аҫтыртын ревизор... «Ревизор»ҙың йөкмәткеһе бына ошолай тыуа: аҙаҡ мәшһүр әҫәрҙең идеяһын Пушкин Гоголдең ҡолағына төшөрә.\nОшо тәңгәлдәге иҫкәртеү ҡағыҙҙарынан шөрләгәндәй (бәлки, шулай ҙа булғандыр), Пушкин бик тә ҡабалана. Иртәгәһенә үк Бәрҙе ҡалаһына юллана, уны В.И. Даль оҙатып бара. Үҙенең белгән-күргәндәрен, пугачевсыларҙың Ырымбурҙы нисегерәк ҡамауын, Яйыҡ боҙо өҫтөнән крепосты алырға маташыуын, фетнәселәрҙең ҡалаға бер тапҡыр картечь урынына... биш тинлек аҡсалар менән атыуҙары һәм башҡа күп нәмәләр хаҡында һөйләй.\nБәрҙелә әҙиптәр Бунтова тигән ҡарсыҡ менән осраша. Әлбиттә, Пугачевты хәтерләгән башҡа ҡарт-ҡоро менән дә күрешәләр, әммә үҙенең аҡылы, хәтере менән Пушкинды әлеге Бунтова әбей ныҡ һоҡландыра. Нәҡ ул Пугачев армияһы тарафынан Нижне-Озерный крепосының алыныуын, халыҡтың нисек итеп уға ант биреүен, аҙаҡ инде, бола баҫтырылғас, баш күтәреүселәр мәйеттәренең Яйыҡ буйлап ағыуын хикәйәләй, һуңынан В. Даль ошо әңгәмәнең ҡайһы бер һыҙаттарын Пушкиндың «Пугачев тарихы» һәм «Капитан ҡыҙы» тигән әҫәрҙәрендә төҫмөрләй.\n19 сентябрь кисендә Пушкин дуҫының өйөндә була. Имеш-мимештергә ҡарағанда, йәнәһе, ике туташ мәшһүр шағирҙы күреп ҡалыр өсөн, баҡсаға инә лә ағас башына менә. Әлбиттә, тәҙрә аша ҡыҙҙарға хужа менән ҡунағының һөйләшеүенән бер ни ишетелмәгән... Даль да үҙенең иҫтәлектәрендә әлеге осрашыуҙы телгә алмай.\nПушкин Ырымбурҙан 20 сентябрҙә иртүк китә. Ҡайтыр юлы Яйыҡтың уң яҡ яры буйлап һуҙыла – Чернореченск, Татищев, Рассыпная станциялары, Нижне-Озерный, Илек крепостары... Владимир Иванович Пушкинды Яйыҡ ҡаласығына тиклем оҙата. Был ҡала элегерәк Екатерина фарманы буйынса Уральск тип йөрөтөлә башлай, хәҙер ҙә шулай атала.\nАлександр Сергеевич Пушкинға күп кенә архивтар биген аса һалып бармай, шуға күрә лә был төбәкте яҡшы ғына өйрәнгән Далдең Пугачев яуы хаҡында әйткән һәр һүҙе уға танһыҡ була. Ә инде Далдең беҙҙең яҡтарҙы яҡшы белеүен, минеңсә, хәрби губернатор тарафынан уға бирелгән таныҡлыҡ та раҫлай: «Янымда айырым йомоштар чиновнигы булып торған коллегия советнигы Далгә... исправниктарға, городничийҙарға, кантон, дистанция башлыҡтарына, солтандарға һәм бүтән начальниктарға, тау-завод, граждандар һәм земский полицияларға һәм ауыл түрәләренә һәр төрлө булышлыҡ итергә, уның һорауы буйынса бөтә кәрәкле мәғлүмәттәрҙе оҙаҡҡа һуҙмай табып бирергә». Тимәк, әгәр В.И. Даль Ырымбурҙа йәшәмәһә, Пушкинды әҙәби сәфәрендә оҙатып йөрөмәһә, «Пугачев тарихы» менән «Капитан ҡыҙы»ның икенсе айыштараҡ ижад ителеүе ихтимал түгел инеме ни, тип тә фараз итергә мөмкин. Әйткәндәй, был фекергә лә ҡеүәт бар. Мәҫәлән, Далдең ҡомартҡылары араһында: «Бына тағы пугачевщинаға ҡағылышлы бер нәмә, быны мин мәлендә Пушкинға еткерергә өлгөрә алманым», – тигән билдә ҡуйылған яҙма һаҡлана.\nУлар Уральскиҙа хушлашалар һәм бер нисә аҙнанан Пушкин шәхсән Даль адресына «Балыҡсы һәм балыҡ тураһында әкиәт» исемле китабын һала, имзаһын ҡуя: «Һиңә – һинекеләрҙән. Әкиәтсе казак Луганскийға – әкиәтсе Александр Пушкин».\nКиләһе осрашыу – Петербургта. Бында Даль Хиуа походын хәстәрләп йөрөгән Перовскийға эйәреп килә. Бер нисә көндән бөйөк шағирҙың үлемесле яранан йөрәге туҡтауына шаһит буласағын ул әлегә күҙ алдына ла килтермәй.\nЫрымбурҙа Даль менән Жуковский ҙа осраша. Ул ҡалаға кенәз Александр Николаевичты – буласаҡ батша Александр Икенсене – ил буйлап оҙатып йөрөгәнендә һуғыла. Һирәк тейгән буш ваҡыттарында Даль Жуковскийға башҡорт риүәйәттәрен – Йылҡысыҡҡан күле мажаралары, Заятүләктең һыу аҫты батшаһының ҡыҙына мөхәббәте хаҡында, Асылыкүл менән Ҡандракүлгә бәйле легендалар – һөйләй. Хушлашҡанда Жуковский Далдән бер нисә ҡомартҡыны яҙып биреүен үтенә, һуңынан шағир уларҙың сюжетын Көнсығыш балладаларында һәм поэмаһында файҙаланырға теләй. Жуковскийҙың талантын ихтирам итеүгә ҡарамаҫтан, Даль итәғәтле генә баш тарта: «Мин... вәғәҙәмде онотманым. Моғайын, Һеҙ киткәне бирле шул хаҡта уйламаған көнөм булмағандыр... Мине үҙегеҙ хөкөм итегеҙ: хикәйәткә урындың биҙәген бирергә кәрәктер, халыҡтың тормошон да... белергә кәрәк, юғиһә, Һеҙҙең хеҙмәтегеҙ яртылаш юғаласаҡ. Әҫәрҙе Башҡорт йәки Урал поэмаһы тип тә атарға мөмкин, ләкин ул беренсеһе лә, икенсеһе лә, өсөнсөһө лә булмаҫ. Ә мин шуларҙы нисек итеп хат аша еткерә алырмын һуң? Бер нисә тапҡыр башлап ҡараным, оҙон-оҙон повесть килә лә сыға». Ҡыҫҡаһы, Даль, талантыңа ҡарамай-нитмәй, бары тик үҙең яҡшы белгән, йөрәгең аша үткән әйберҙәрҙе генә яҙырға кәрәк, тип иҫәпләгән.\nЫрымбур крайын өйрәнеүҙәге оло хеҙмәттәре өсөн Рәсәй Академияһы 1838 йылда В.И. Далде үҙенең мөхбир ағзаһы итеп һайлай.\n1839 йылда ғалим аҙағы фажиғәле тамамланған Хиуа походында ҡатнаша. Хиуала ул осор меңдәрсә Рәсәй әсирҙәре ғазап сиккән була. Һирәк-мирәк ҡасаҡтар ғына ҡайта ала иленә, әсирҙәр, үҙҙәрен ҡотҡарыуҙы һорап, туғандарына, кенәздәргә йәшерен хаттар ебәрә. Уларға ярҙам ҡулын һуҙыу, әлбиттә, походтың бер генә маҡсаты була әле. Асылда Рәсәй батшаһы Урта Азияла инглиздәрҙең йоғонтоһо көсәйеүҙән шөбһәләнә.\nПеровскийҙы Даль, походҡа киләһе яҙҙан ҡуҙғалайыҡ, тип өгөтләй. Хәрби губернатор уны тыңламай, ноябрь айында ҡыйын сәфәргә әйҙәй ғәскәрҙәрен. Ҡыш ҡаты килә, ҡарлы-ҡомло ыжғыр бурандар ҡотора. Ғәскәрҙең өстән бер өлөшөн юғалтып, ярты юлдан кире боролорға тура килә. Яйыҡ казактары, башҡорттар, ҡаҙаҡтар күңелендә яманатлы поход йән әрнеүе булып тәрән эҙ ҡалдыра.\nҮрҙә әйткәнемсә, Владимир Иванович Даль Ырымбурға аҙ билдәле чиновник булып килә, ә танылған яҙыусы һәм ғалим булып ҡайтып китә. Ырымбурҙа саҡта ул «Мичман Поцелуев», «Вакх Сидор Чайкин», «Һыу буйындағы бәләкәй өй» тигән автобиографик повестарын ижад итә, күп очерктар, хикәйәләр яҙа. Әммә урындағы материалдарға таянып яҙған «Боҙ ярсығы», «Герата крепосын ҡамау хаҡында бәйән», «Урал казагы», «Майна», «Бикәй менән Мәүләнә», «Башҡорт һыуһылыуы» кеүек әҫәрҙәре В.И. Даль шөһрәтенә баҙыҡ һиммәт өҫтәй.\nЙәнә бер мәсьәлә буйынса уйҙарым менән уртаҡлашырға теләйем. Минеңсә, әгәр Ырымбурҙа Даль йәшәмәгән булһа, үҙенең әҫәрҙәре аша был төбәктең булмышы менән илдең алдынғы кешеләрен таныштырмаһа, башҡорт далаларына Толстой менән Чеховтың ҡымыҙ дауаһына килмәүҙәре лә ихтимал ине.\n«Россияндар өсөн ҡымыҙҙың шифалы эсемлек икәнен иң тәүҙә кем асты?» – тигән һорау ҡуя тарихсы А. Кишкин. Үҙе шунда уҡ яуабын да теркәй: «Владимир Иванович Даль».\nВладимир Даль – яҙыусы, этнограф һәм лексикограф, фольклор йыйыусы, хәрби врач. Ырымбурҙа сағында ул үҙенең иң яҡшы повестарын һәм хикәйәләрен яҙа... Иң мөһиме, үҙенә ғәҙел һәм олуғ шөһрәт өҫтәйәсәк «Толковый словарь живого великорусского языка» тигән хеҙмәтенә ныҡлап керешә. Хәҙер инде мәғлүм: академик баҫмала 200 мең һүҙ аңлатмаһы менән тупланған, ә шуларҙың 80 меңдән ашыуы лексикография фәненә тәүләп индерелә.\nБаҫмаға Сабир Шәрипов әҙерләне.


22 Август 2019, 12:22\nИлебеҙҙең барлыҡ төбәктәрендә Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы көнөнә арналған саралар үтә. 1994 йылдың 20 авгусында Президент Борис Ельцин тарафынан раҫланған “Рәсәй Федерацияһының дәүләт флагы көнө тураһында”ғы Указ буйынса, флаг көнө 22 августа үткәрелә.\nИҙел башының мәҙәниәт һәм башҡа учреждениелары ла был мөһим датаны киң билдәләй. Байрам уңайынан Йәштәрҙең ял үҙәгендә эшләп килгән «Бергә» төбәк йәштәр хәрәкәте ирекмәндәре ҡала урамдарында 400-гә яҡын триколор таҫмалары һәм “Беҙҙең флаг – беҙҙең ғорурлыҡ” тигән буклеттар таратты.\nҠаланың Металлургтар майҙанында ла дәүләт флагы көнөнә арналған «Рәсәй триколоры - ғорур яңғырай» акцияһы, шулай уҡ, скандинав йөрөшө буйынса ярыштар үтәсәк.


Һаҡланғанды һаҡлармын » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Яңылыҡтар » Һаҡланғанды һаҡлармын\nҺаҡланғанды һаҡлармын 30.03.2018 // Яңылыҡтар\n15 апрелгә тиклем Башҡортостандағы бөтә сауҙа-күңел асыу үҙәктәрен тикшерәсәктәр. Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының төбәк идаралығы етәксеһе Марат Латипов Өфөлә “Интерфакс-Волга буйы” агентлығы ойошторған матбуғат конференцияһында ошо турала хәбәр итте.\n— Әле сауҙа-күңел асыу учреждениелары тикшерелә. Был башланғысты прокуратура тәҡдим итте. Беҙ — белгестәр — улар менән берлектә объекттар буйлап йөрөйбөҙ. Әле Өфөләге — алты, Салауаттағы ике үҙәк тикшерелгән. Апрель уртаһына тиклем ошо эште тамамларға тейешбеҙ, — тине ул.\nМарат Латипов шулай уҡ тикшереү барышында асыҡланған етешһеҙлектәрҙе телгә алды. Улар, нигеҙҙә, янғын хәүефһеҙлегенә, эвакуациялау юлдарына, сигнализация, хәбәр итеү системаларына ҡағыла.\n— Бында объекттар етәкселәренең һәр квадрат метрҙан аҡса эшләргә тырышыуы аңлашыла. Бер ергә туңдырма һатҡан киоск ҡуйғандар, эргәһендә сәскә һаталар, баҫҡыс аҫтында китап, гәзиттәр менән сауҙа итәләр. Шул уҡ ваҡытта был ерҙән эвакуация юлы үтергә тейеш, ә улар ҡапланған, үтерлек түгел, — тине идаралыҡ етәксеһе.\nТотош уҡырға 1 270


Мәғарифтың киләсәге бармы?\nИке кимәлле белем биреү системаһына күсеү үҙ ваҡытында күп шау-шыу тыуҙырҙы. Хәйер, илебеҙҙә бөтә яңылыҡтарға ла ышанмай ҡарайҙар. Һәм хәҙер илебеҙҙең бөтә педагогтар йәмғиәте түҙемһеҙлек менән закон тулыһынса көскә инәсәк 2009 йылдың сентябрен көтә. Ләкин ике кимәлле белем биреү системаһына күсеү мотлаҡ бойомға ашырыласағына ҡарамаҫтан, Рәсәй педагогтары әле булһа шикләнә. Күсеүҙең күп моменттары әле булһа билдәһеҙ бит.\nРәсәйҙең күп педагогия вуздары вәкилдәре белем биреү стандартында төбәк компонентын һаҡлау тураһында борсола. Яңы өсөнсө быуын белем биреү стандарттарын эшкәртеү менән шөғөлләнеүсе ваҡытлыса ғилми-тикшеренеү коллективы, илдең белем биреү йорттарының уҡыу программаларынан төбәк компоненты тулыһынса юғаласаҡ, тип белдерҙе.\n- Милли республика вәкиле булараҡ, миңә белем биреүҙә төбәк компонентын һаҡлау тураһындағы мәсьәлә бик мөһим, - ти Йылабуға дәүләт педагогия университеты ректоры Айҙар Кәлимуллин. - Төбәк компонентын ҡыҫҡартыу ғына түгел, асылда уҡыу программаларынан бөтөнләй алып ташланасағы хаҡында бөтәһе лә ишетеп белә. Мин был айҡанлы милли юғары уҡыу йорттарының фекерен иғтибарға алырҙар, тип өмөтләнәм. Милли вуздар - Рәсәй мәғарифының ғорурлығы, хазинаһы бит ул. Беҙ был йүнәлештә ыңғай аҙымдар көтәбеҙ.\nБеҙҙең республикала белем биреүҙә төбәк компонентын үҫтереү һәм камиллаштырыу өсөн бик күп эшләнә. Бөтә мәсьәләләр БР Хөкүмәте кимәлендә хәл ителә.\n- Милли мәғариф Рәсәйҙең күп халыҡтарының татыу йәшәү гаранты булып тора, - тип дауам итә Айҙар Кәлимуллин. - Башҡаларҙың, айырым алғанда, Европа илдәренең тәжрибәһенә таянып, беҙ мәғариф өлкәһендәге хата аҙымдар милләт-ара конфликттарға килтереүе мөмкин икәнен яҡшы беләбеҙ. Хәҙер беҙ быны Косово миҫалында күҙәтәбеҙ. Шуға күрә беҙ белем биреүҙә төбәк компонентын һаҡлауҙы яҡлап сығыш яһаясаҡбыҙ.\nРәсәй - күп милләтле ил. Ҙур илебеҙ территорияһында йәшәүсе халыҡтар тыныс һәм татыу йәшәргә тейеш. Һәр халыҡтың туған телен, үҙ тыуған яғының мәҙәниәтен һәм тарихын өйрәнеү өсөн мөмкинлеге булырға тейеш. Был бигерәк тә милли республикаларға ҡағыла.\n- Беҙҙең милли республикалар башҡорт һәм татар телдәрен, үҙ республикаһының тарихын һәм башҡа дисциплиналарҙы өйрәнеүҙең мөһимлеген бик яҡшы аңлай, - тип иҫәпләй Айҙар Кәлимуллин. - Шуға күрә төбәк компонентын һаҡлау тураһындағы мәсьәлә мотлаҡ ҡаралырға тейеш.\nКүп кимәлле белем тураһында законды ҡабул иткәндән алып РФ Мәғариф һәм фән министрлығы коллегияһында төбәк компонентын һаҡлау кәрәклеге тураһындағы мәсьәлә күп тапҡырҙар күтәрелде.\n- Хәҙерге ваҡытта Мәғариф һәм фән министрлығында был проблеманы ыңғай аңлау күҙәтелә, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Айҙар Кәлимуллин. - Беҙ 90-сы йылдар уртаһынан алып тупланған ыңғай тәжрибәбеҙ иҫәпкә алыныр, тип ышанабыҙ. Төбәк компонентын индереү үҙе лә еңелдән булманы бит. Шулай ҙа беҙ уға ирештек. Һәм беҙҙең туплаған тәжрибәбеҙҙе юғалтҡыбыҙ килмәй.\nБелем биреү программаларындағы төбәк компоненты күп кенә мөһим функциялар үтәй. Ул мөһим донъяға ҡараш проблемаһын хәл итә, йәштәрҙә патриотизм тойғоһо тәрбиәләү һәм граждандар йәмғиәте ойоштороу элементтарының береһе булып тора.\n- Әгәр беҙ уҡыу программаларынан төбәк компонентын алып ташлау ҡарары менән килешһәк, беҙ үҙебеҙгә үҙебеҙ насарлыҡ эшләйәсәкбеҙ, - ти Айҙар Кәлимуллин. - Хәҙер әхлаҡлылыҡтың түбән төшөүе, йәштәрҙә патриотизм тойғоһоноң юғалыуы тураһында күп һөйләйҙәр. Ә бит туған телдәр, тыуған яҡ тарихы һәм мәҙәниәте үҫеп килеүсе быуында патриотизм тәрбиәләй. Шулай булғас, уҡыу пландарынан төбәк компонентын тулыһынса алып ташлар алдынан яҡшылап уйларға кәрәк. Кешеләр үҙ республикаһын, ҡалаһын яратырға, үҙ иленең тарихы менән ғорурланырға тейеш.\nРәсәйҙең һәр төбәгенең үҙ үҙенсәлектәре. Һәр ерҙә үҙ климат шарттары, милли составы. Шуға күрә лә бөтә уҡыу йорттарын бер ҡалыпҡа һалырға ярамай.\n- Уҡытыуҙың һуңғы схемаһы юғары уҡыу йортоноң үҙенә бәйле булырға тейеш, - тип иҫәпләй Ырымбур дәүләт педагогия университеты ректоры Виктор Болодурин. - Стандарттар һәр уҡыу йорто үҙ юлын үҙе һайларлыҡ итеп эшкәртелергә тейеш. Вуздарға күберәк үҙаллылыҡ бирергә кәрәк. Теләйбеҙме беҙ быны, юҡмы, әммә һәр субъектта үҙ төбәк компоненты булырға тейеш. Ҡаты сик ҡуйырға ярамай. Ырымбур халҡы күп милләтле. Бында беҙ үҙ яғыбыҙҙың байлығын күрәбеҙ. Һис шикһеҙ, беҙ үҙебеҙҙә йәшәгән һәр халыҡтың мәнфәғәтен иҫәпкә алырға тейешбеҙ. Ырымбур өлкәһе биләмәһендә йәшәүселәргә үҙ яғы тарихын өйрәнеүе ҡыҙыҡлы. Башҡа төбәктәрҙә лә шулайҙыр, тип уйлайым.\n- Беҙҙең вуз тап төбәк компонентын өйрәнеүгә бик күп иғтибар бирә, - ти Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның уҡыу эше буйынса проректоры Максим Михайлов. - Беҙҙә республиканың милли үҙенсәлектәрен өйрәнеүгә йүнәлтелгән байтаҡ махсус курстар булдырылған. Бында милли телдәрҙе, республика, Өфө тарихын, БР иҡтисадын, Башҡортостандың дәүләт һәм хоҡуҡ нигеҙҙәрен өйрәнеүгә төп иғтибар бирелә.\nӘгәр уҡытыусы мәктәпкә эшләргә бара икән, ул төбәктең үҙенсәлектәрен белергә һәм иҫәпкә алырға тейеш. Бында һүҙ тел тураһында ғына бармай. Төбәк компоненты күберәк культурологик, үҫтереү функцияһын үтәй, кешенең гражданлыҡ позицияһын тәрбиәләй.\n- Краснодар крайында, Башҡортостанда һәм Сахалинда уҡытыусы әҙерләүҙе сағыштырырға ярамай. Ул, һис шикһеҙ, төрлө буласаҡ. Беҙ ниндәйҙер абстракт уҡытыусы әҙерләй алмайбыҙ. Ул абстракт балалар менән эшләмәйәсәк бит! Шуға күрә уҡыу программаларында төбәк компонентын һаҡларға кәрәк тә, - тип фекер йөрөтә Максим Михайлов.\nРәсәй Федерацияһының бөтә субъекттарының төбәк, милли үҙенсәлектәрен мотлаҡ иҫәпкә алырға кәрәк. Ләкин был нисек эшләнер - әлегә ҙур һорау булып ҡала. Шуға күрә мәғариф берләшмәһе өсөнсө быуын дәүләт белем биреү стандарттарын түҙемһеҙләнеп көтә. Әммә бөтә һорауҙарға тәғәйен яуаптар, ике кимәлле белем биреү тураһында закон ғәмәлгә ингәс, киләһе йыл ғына билдәле буласаҡ.


Доғалар һәм намаҙ | Әбйәлил - Абзелил - Part 6\nАллаһүммә әғинни ғәлә ҙикрикә үә шүкрикә үә хүсни ғибәдәтик.\nЭй, Раббым! Һине зекер һәм һинең менән шөкөр итеүҙә, Һиңә күркәм ғибәҙәттә булырға ярҙам ит.\nАллаһүммә инни әғүҙү бикә мин ғилмин лә йәнфәғү үә ҡалбин лә йәхшәғү үә дүғә'ин лә йүсмәғү үә нәфсин лә тәшбәғү.\nЭй, Раббым файҙаһыҙ ғилемдән, ҡурҡмай торған күңелдән (Аллаһынан ҡурҡмай торған күңелдән), Аллаһыға ишетелмәгән (ҡабул ителмәгән) доғанан, туймай торған нәфсенән Үҙең һаҡла.\nМөхәммәд, ғәләйһис-сәләмдең, доғаһы\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәдтең, ғәләйһис-сәләм, һәр төрлө насарлыҡтарҙан Аллаһ Тәғәләгә һыйынып ҡылған доғаһы\nАллаһүммә инни әғүҙү бикә мим мүнкәратил-әхләҡи үәл- әғмәли үәл-әһүә'и үәл-әдүә’и.\nМәғәнәһе:“Эй, Раббым Аллаһ! Үҙеңә һыйынамын холоҡтарҙың, эштәрҙең, теләктәрҙең һәм ауырыуҙарҙың яманынан’’.\nПәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд, ғәләйһис-сәләм, изге холоҡ һәм изге ғәмәл теләп ҡылған доғаһы\nАллаһүммәһ-дини ли әхсәнил-әғмәли үә әхсәнил-әхлаҡи лә йәһди. ли әхсәниһә иллә әнтә үә ҡини сәййиәл-әғмәли үә' сәййиәл-әхлаҡи лә йәҡи сәййиәһә иллә әнтә.\nМәғәнәһе: '‘Эй, Раббым! Мине изге эшкә, ғәмәлгә һәм изге холоҡҡа күндер, һинән башҡа изге сифаттарға күндереүсе юҡ. Мине гонаһ эштәрҙән һәм яуыз холоҡтан һаҡла. Сөнки һинән башҡа был насарлыҡтарҙан һаҡлаусы юҡ .\nПәйғәмбәр Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмдең доғаһы\nАллаһы Тәғәләнең һөйөклө пәйғәмбәре Мөхәммәд ғәләйһис-сәләмдең мосолмандар араһында хәйерле дуҫлыҡ һәм изге мөғәмәлә теләп ҡылған доғаһы\nАллаһүммә әллиф бәйнә ҡулүбинә үә әслих зәтә бәйнинә.\nМәғәнәһе: Әй, Раббым беҙҙең күңелдәребеҙҙе бер-береһенә яҡынайт, дуҫлаштыр һәм беҙҙең араларыбыҙҙы ихлас ҡыл, төҙөкләндер.\nБәхетле булыу өсөн доға\nБәхетле булыу өсөн доға.\nИбн Ғүмәр (радыяллаһү ғәнһү) ошо рәүештә Аллаһ Тәғәләгә доға ҡыла торған булған:\nАллаһүммә ин күнтә кәтәбтәнии шәҡыйән фәмһүнии үәктүбнии сәғидән.\nАллаһ Тәғәләнең көсө-ҡөҙрәте киң, теләгән бәндәһенә тәҡдирен дә яҡшыртып ебәрә, ин шә Аллаһ. Өмөтһеҙ бары тик шайтан ғына. Ниндәй генә кеше булмаһын, һиҙәйәткә баҫып, тормошо яҡшырып китеүе мөмкин. Бының өсөн доғалар ҡылырға оноторға ярамай. Доғаларҙа дауамлы булырға кәрәк.\nБерәй мосолмандың вафаты хаҡында хәбәрҙе ишеткәс, шул көндә, аҡшам намаҙын уҡығандан һуң, һәүел намаҙы үтәлә. Ике рәҡәғәт итеп уҡыла һәм сауабы мәрхүмдең рухына бағышлана. Намаҙ уҡыған кеше: «Ошо намаҙымдың сауабын фәлән кешенең (мәрхүмдең исеме атала) әсәһенең йәки атаһының исеме мәғлүм булһа, фәлән улы фәләңдең рухына бағышлайым», — тип әйтеү кәрәк.\nБәраәт кисе - 3 811 views


Бөгөн ҡаһарман яҡташыбыҙ Миңлеғәле Шайморатовтың тыуған көнө\nУл 1899 йылдың 15 авгусында хәҙерге Ҡырмыҫҡалы районында донъяға килгән.\nБөйөк Ватан һуғышы башланған йылда Миңлеғәле Шайморатов 112-се Башҡорт атлы дивизияны ҡабул итә. 1943 йылдың 23 февралендә, фронт һыҙығы аша сыҡҡан ваҡыттағы тиңһеҙ алыштарҙа генерал-майор Шайморатов батырҙарса һәләк була. Уның кәүҙәһе Украинаның Луганск өлкәһендә ерләнгән. Бөгөн төнгө 12-се яртыла Башҡортостан юлдаш телевидениеһында легендар яҡташыбыҙҙың тыуыуына 115 йыл тулыуға арналған фильм эфирға сыға.


Беҙ барыһын да булдырасаҡбыҙ! » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Йәмғиәт » Беҙ барыһын да булдырасаҡбыҙ!\n13.05.2019 Беҙ барыһын да булдырасаҡбыҙ!\nБаймаҡ районы Билал мәктәбенең 11-се класс уҡыусыһы Гөлфирә НАРЫНБАЕВА:\nМайҙанда аттар сабыша... Тояҡтарынан гүйә уттар сәселә. Шул дөлдөлдәргә ҡарап, күңелемдә уйҙар сабыша. Яҡшы уйҙар, көслө ихтыярлы уйҙар. Эй, сабыш аттары, әкиәттәгеләй, көмөш ялдарығыҙға тотондороп, илем, ерем, туған телем хаҡында уйландырып, әллә ҡайҙарға алып китәһегеҙ. Ә мин – яңы ғына тормош баҫҡыстарына үрмәләй башлаған ябай башҡорт ҡыҙы, алдымда барыһы ла үҙемдән генә торған кеүек. Юҡ, был аттар менән минең кеүек йәштәрҙең киләсәге саба...\nӨләсәйем – аҡыл ҡумтаһы. Уның телмәре һоҡланғыс бай: мәҡәлдәр, әйтемдәр, таҡмаҡтар ҡушып һөйләшә. Уларҙы ишетеп, күңелемә һеңдереп барғанмым. Тора-бара үҙемдә лә ижад ҡомарының уяныуын тойҙом. Үҫә килә, илһам ҡанаттары нығынып, хис-тойғоларымды шиғри юлдарҙа сағылдырам. Һис шикһеҙ, башҡорт ғаиләһендә буй еткереүемдең йоғонтоһо баһалап бөткөһөҙ.\nХәҙерге заманда, минеңсә, туған телебеҙҙе һаҡлап ҡалыуҙа йәш ғаиләләр яуаплы булырға тейеш. Баланың зиһененә бәләкәй саҡтан һалынған орлоҡ киләсәктә шытып сығасаҡ. Күңелдәрендә рух ҡанаттары үҫһен өсөн уларға биләүҙә саҡта уҡ башҡорт халыҡ йырҙарын, ҡурай, ҡумыҙ моңдарын, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижадын ишеттереү мөһим.\nТелебеҙҙең хәҙергеһен, киләсәген уйлаған саҡта, бигерәк тә кескәй балаларҙың «атай», «әсәй» тигән донъялағы иң матур һүҙҙәрҙе урыҫса әйтеүе борсой. Быға телевизорҙан көн әйләнәһенә күрһәтелгән йәнһүрәттәрҙе ҡарау булышлыҡ итә. Шуға күрә тәрбиәүи яҡтан бай башҡорт йәнһүрәттәре күберәк булһын ине. Уларҙы башҡорт яҙыусылары, шағирҙарының әҫәрҙәре, халыҡ ижады нигеҙендә төшөрөргә мөмкин.\nБашҡорт теленең бөгөнгө хәлен шулай уҡ милли матбуғаттың тиражы кәмеүе аныҡ күрһәтә. Заманында тиҫтәләрсә мең данала баҫылған гәзит-журналдарыбыҙ әле ҡыҙғаныс хәлдә. Заман кешеһе донъя артынан ҡыуғанда рухи аҙыҡты – милли баҫмаларҙы онотмаһын. Шәхси үҫешкә, тормоштағы ҡайһы бер хәл-ваҡиғаларға ҡараш булдырыуҙа тап сифатлы матбуғатта төрлө жанрҙа яҙылған журналист мәҡәләләре, әҙәби әҫәрҙәр мөһим роль уйнай.\nБер быуатлыҡ тарихы булған «Башҡортостан» гәзитенән, төрлө быуындың күңеленә хуш килерлек «Йәшлек»тән һәм «Шоңҡар»ҙан, рухи ҡиммәттәрҙе тергеҙгән «Киске Өфө»нән, әҙәбиәтебеҙ гәүһәрҙәре менән таныштырған «Ағиҙел»дән, ижтимағи-сәйәси өлкәне яҡтыртҡан «Ватандаш» журналынан замандаштарыбыҙ айырылмаһын ине.\nБалаларҙа башҡорт теленә ҡарата һөйөү уятыуға, тәрбиәләп һәм һаҡлап ҡалыуға килгәндә, уларҙы милли матбуғаттан мәхрүм итергә ярамай. Кескәйҙәргә «Аҡбуҙат» журналын, үҫә килә «Йәншишмә» гәзитен, «Аманат»ты алдырыу баланың фекерләү ҡеүәһен арттырыуға, зиһене үҫешеүенә, туған телдәге телмәре байыуына бик ҙур ярҙам итә. Өҫтәүенә, был гәзит-журналдарҙа йәш ҡәләм тибрәтеүселәрҙең ижады баҫыла. Үҙенең яҙмаларын республика баҫмаларында күреп, дәртләнеп, ең һыҙғанып яҙышырға тотонғандар байтаҡ. Әлеге көндә улар араһынан әҙәбиәтебеҙ күгендә балҡыған әҙиптәрҙең күплеге шул хаҡта һөйләй.\nӘ мин иһә әлеге ваҡытта берҙәм дәүләт имтихандарына әҙерләнәм. Һүҙ ыңғайында шуны әйтеп үткем килә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән БДИ үткәрелмәй. Әгәр унан имтихан мотлаҡ булһа, телебеҙҙе яҡшыраҡ белер инек.\nКитап – белем шишмәһе, тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәр. Китап уҡыу – күңелде байытыу йәһәтенән, рухи аҙыҡ алыуҙың төп сығанаҡтарының береһе. Телебеҙҙең нескәлектәрен һаҡлап ҡалған башҡортса әҫәрҙәрҙең, ғилми хеҙмәттәрҙең киләсәктә күберәк яҙылыуын һәм баҫылыуын теләйем. Әлеге көндә Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәтендә барыһының да зауығына яуап бирерҙәй төрлө китап донъя күрә. Уларҙы һатып алып, тыуған көндәргә бүләк итеп биреү ҙә – телебеҙҙе пропагандалауҙа файҙалы аҙым. Был – һәр беребеҙҙең ҡулынан килә торған эш.\nТелебеҙгә ҡарата йөрәгемдә ҙур һөйөү, хөрмәт тойғолары йөрөтәм. Ауыҙ тултырып башҡортса һөйләшә, фекерҙәремде туған телемдә еткерә алғаныма сикһеҙ бәхетлемен. Башҡорт бейеүҙәрен дә күңелемде һалып башҡарам, уларҙың тарихы менән ҡыҙыҡһынам. Тәү сиратта бындай тәрбиә өсөн ғаиләмә рәхмәтлемен. Маҡсатым – башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы һөнәренә эйә булыу. Туған телебеҙҙең нескәлектәренә төшөнөп, балаларға белем бирергә теләйем.\nБеҙ, йәш быуын, Башҡортостандың ышаныслы киләсәге. Үрҙә һанап киткәндәрҙе хәл итеү уртаһында тап беҙ ҡайнарға тейешбеҙ. Беҙ – халҡыбыҙҙың бай тарихлы мәҙәниәтен, ғөрөф-ғәҙәттәрен, әҙәбиәтен, телен киләсәк быуындарға түкмәй-сәсмәй тапшырыусы йәш быуын. Һүҙҙәребеҙ оран булып ҡалҡһын, күңелдәрҙә иман нуры балҡыһын, телебеҙ йәшәһен! Бының өсөн яҡты маяҡ булырлыҡ, олатайҙарыбыҙ кеүек баҫҡан урында ут сәсрәтерлек, туған телен яҡларлыҡ, илһөйәр рухлы йәштәр, берҙәм булған халыҡ кәрәк! Эш менән үҙебеҙҙе күрһәтәйек, яҡлайыҡ, башҡорт рухлы балалар тәрбиәләйек!\nМайҙанда аттар сабыша... Минең дә күңелдән яҡшы уйҙар, буй еткеһеҙ маҡсаттар сәселә. Ана бит, сабыш аттары финишта, ана-ана! Улар үҙ маҡсаттарына иреште. Улар еңеүсе! Тимәк, тырышһаң, барыһын да булдыраһың. Беҙ ҙә барыһын да булдырасаҡбыҙ!


Тәгәрмәстәреңде ҡышҡыға алыштырҙыңмы?\n31 Октябрь 2019, 20:00\nТәгәрмәстәреңде ҡышҡыға алыштырҙыңмы? Һауа шарттарының боҙолоуына һәм юлда боҙлауыҡ барлыҡҡа килеүгә бәйле Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы һәм Өфөнөң Граждандарҙы яҡлау идаралығы автомобилселәрҙән машиналарының тәгәрмәстәрен алмаштырыуҙарын һорай.Иҫегеҙҙә тотоғоҙ! Ябай хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү һеҙҙең һәм һеҙҙең яҡындарығыҙҙың һаулығын һәм ғүмерен һаҡлап ҡаласаҡ!\nҺауа шарттарының боҙолоуына һәм юлда боҙлауыҡ барлыҡҡа килеүгә бәйле Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы һәм Өфөнөң Граждандарҙы яҡлау идаралығы автомобилселәрҙән машиналарының тәгәрмәстәрен алмаштырыуҙарын һорай.\nБоҙлауыҡ һәм ҡар яуыу кеүек тәбиғи күренештәр транспорт йөрөтөүсе өсөн хәүеф сығанағы булыуы ихтимал. Иртә ҡараңғы төшөү менән был метеорологик күренештәр юлдың күрешен насарайта һәм хәүефһеҙ автомобиль йөрөтөүҙә ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Шуның өсөн автомобиль йөрөтөүселәргә бик ныҡ иғтибарлы булырға кәрәк, юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен теүәл үтәргә, хәүефһеҙ дистанция тотарға һәм һауа торошоноң шарттарын иҫәпкә алып тиҙлек режимын һайларға кәрәк. Кәрәге булмаһа, юлға сығыуҙан тыйылырға кәңәш ителә. Әгәр һеҙ юлға сығырға уйлаһағыҙ, автомобилдең төҙөклөгөн, кәрәкле ҡоралдың булыуын тикшерегеҙ. Транспорт йөрөтөүселәргә йәйге тәгәрмәстәрен ҡышҡыларына алмаштырырға кәңәш бирелә.\nШулай уҡ автоһәүәҫкәрҙәргә юлда йөрөү тәртибен үҙгәртергә: арауыҡты арттырырға, тиҙлек режимын үтәргә, киҫкен маневрҙар яһамаҫҡа, ҡапыл туҡтамаҫҡа тәҡдим итәләр.\nИҫегеҙҙә тотоғоҙ! Ябай хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен үтәү һеҙҙең һәм һеҙҙең яҡындарығыҙҙың һаулығын һәм ғүмерен һаҡлап ҡаласаҡ!


Радий Хәбиров Дәүләт советы Президиумының киңәйтелгән ултырышында ҡатнашты\n28 сентябрҙә Мәскәүҙә Башҡортостан Башлығы Радий Хәбиров Дәүләт советы Президиумының киңәйтелгән ултырышында ҡатнашты. Уны видеоконференция форматында Рәсәй Федерацияһы Президенты Владимир Путин үткәрҙе. Ултырышта милли проекттарҙы тормошҡа ашырыу мәсьәләләре тикшерелде.\nВладимир Путин сарала ҡатнашыусыларҙы Рәсәй Дәүләт советының 20 йыллығы менән ҡотланы. Милли проекттарға килгәндә, дәүләт башлығы илдәге һәм донъялағы үҙгәрештәр динамикаһын, иҡтисадтағы һәм социаль өлкәләге объектив хәлдәрҙе, шул иҫәптән коронавирус эпидемияһы осоронда Рәсәй һәм халыҡ-ара берләшмә алдындағы заман талаптарын телгә алды.\n– Беҙ был теманы июлдә Стратегик үҫеш һәм милли проекттар советы ултырышында ентекле тикшергәйнек. Уның йомғаҡтары буйынса Президент Указына ҡул ҡуйылды. Был документта киләһе тиҫтә йылға илебеҙ үҫешендәге өҫтөнлө йүнәлештәр билдәләнде, – тине Владимир Путин. – Әйтергә кәрәк: бөгөнгө ҡыйынлыҡтарға ҡарамаҫтан, маҡсаттарыбыҙҙың барыһы ла үҙгәрешһеҙ ҡала.\nРәсәй Президенты ил Хөкүмәте алдына ҡуйылған бурысты йәнә хәтергә төшөрҙө – октябрь аҙағына тиклем Дәүләт советы ҡатнашлығында милли проекттарға төҙәтмәләр индерергә, күрһәткестәрен аныҡларға, милли проекттарға яңыртылған контроль һәм улар буйынса берлектәге эш системаһын төҙөргә. Проекттарҙы тормошҡа ашырыуға ҡараштарҙы камиллаштырыу йәһәтенән төп ролде дәүләт башлығы төбәк власына бирҙе. Миҫалға ул торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереүҙе килтерҙе.\nМәғлүм булыуынса, Башҡортостанда федераль кимәлдә ҡуйылған ошо бурысты үтәүгә ҙур иғтибар бирелә. Республика Хөкүмәтендә үткән оператив кәңәшмәлә Радий Хәбиров әйтеүенсә, был йылдың һигеҙ айында торлаҡты сафҡа индереү 11,2 процентҡа артҡан. Шул уҡ ваҡытта Рәсәй буйынса был күрһәткестең былтырғы кимәлгә ҡарата 5,5 процентҡа түбәнәйеүе күҙәтелә.


“Алтын скальпель” эйәһе | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n21 ноября 2019 — 14:07 ГТРК «Башкортостан»\n“Алтын скальпель” – алтын ҡулдарҙа. “Хирургияның көнүҙәк мәсъәләлре” республика фәнни-практик конференцияһында Башҡорт дәүләт медицина университеты ректоры Валентин Павловҡа “алтын скальпель” тапшырылды. Юғары награда Башҡортостан хирургтары ассоциацияһы тарафынан булдырылған. Валентин Павлов үҙенең эшмәкәрлеге осоронда 100-ҙән ашыу операция эшләй. Хирургия өлкәһенә заманса дауалау ысулдарын индерә. Республикала беренселәрҙән робот Давинчи ҡоролмаһында ир-егет енесенә операция башҡара. “Алтын скальпель” премияһы хирургтарҙың хеҙмәте өсөн юғары баһа һәм йылына бер тапҡыр тапшырыла. Быйыл ул 22-се хужаһын тапты. Башҡортостандың хирургтар ассоциацияһы шулай уҡ иң яҡшы фәнни хеҙмәттәр, ғилми эштәрҙе билдәләп, дипломдар менән тәбрикләне. Конференцияла республика һәм илдең алдынғы хирургтары һәм Ҡытай университеты делегацияһы ҡатнашты.


Ҡоймаҡ — Викидәреслек\nХәйерле иртә, апайҙар, һылыуҙар, инәйҙәр! Бөгөнгө көн-иң уңышлы көндәрегеҙҙең береһе икәнен онотмағыҙ, йәме! Иртәнге сәйегеҙгә тәмле генә ҡоймаҡ (оладьи)рецебы менән бүлешке килә, әллә ни ҡыйын да түгел. Ныуууу, тәмле!\n1 литр йылымыс һөткә (һыу ҡушһаң да була) 1 ҡалаҡ тултырмай ҡоро сүпрә, 3 йомортҡа,8 ҡалаҡ манный ярмаһы,1 балғалаҡ тоҙ, 2 ҡалаҡ шәкәр, 2 ҡалаҡ көнбағыш майы, самалап он ҡушып туғырға, аҙаҡ йылы урынға ултыртып тораһың. Ҡамыр матур ғына булып ҡабарып сыҡҡас, табаны майлап бешерергә генә ҡала.\nКисә мин дә егеттәремде ошо ҡоймаҡ менән һыйланым. Хәбәр һатып тороп ондо мулыраҡ һалып ташлағайным, ҡамырым ҡуйы булды. (Әммә улдарыма нығыраҡ оҡшаны) Теләйһегеҙ икән, ҙур итеп бешерегеҙ. Ҡамырына көнбағыш майы һалһам да, барыбер табаны ла әйләнгән һайын майлайым. Нисә ыштук(!) килеп сығасағын әйтә алмайым, сөнки бешергән береһе шунда уҡ юҡ була. Сәйегеҙ тәмле булһын!!!\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Ҡоймаҡ&oldid=16976»\nАлфавит буйынса рецептар\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:24 28 сентябрь 2017 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов балаларҙың ялын ойоштороу һәм уларҙың һаулығын нығытыу тураһында селектор кәңәшмәһендә ҡатнашты // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n21 август, Шишәмбе\nРеспубликала муниципаль чиновниктарҙы баһалау критерийҙары үҙгәртелде\nРөстәм Хәмитов балаларҙың ялын ойоштороу һәм уларҙың һаулығын нығытыу тураһында селектор кәңәшмәһендә ҡатнашты\n7:13, 1 июня 2017 Йәмғиәт\nРөстәм Хәмитов балаларҙың ялын ойоштороу һәм уларҙың һаулығын нығытыу тураһында селектор кәңәшмәһендә ҡатнашты Фото: Башҡортостан Башлығының матбуғат хеҙмәте һәм.рәсәй Хөкүмәте\nӨФӨ, 2017 йыл, 1 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nРәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев видеоконференция режимында балаларҙың ялын ойоштороу һәм уларҙың һаулығын нығытыу мәсьәләләре буйынса селектор кәңәшмәһе үткәрҙе, унда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.\nБылтыр балалар ялына ҡағылышлы норматив-хоҡуҡи база ярайһы уҡ камиллаштырылды, тип билдәләне Премьер-министр. Хәҙер уны ойоштороу буйынса вәкәләттәр Мәғариф министрлығына йөкмәтелде, ул ошо эшкә йәлеп ителгән бөтә ведомстволарҙың эшен көйләйәсәк.\nХөкүмәт Рәйесенең әйтеүе буйынса, хәүефһеҙлекте тәьмин итеү, санитар нормаларҙы, янғынға ҡаршы ҡағиҙәләрҙе үтәү төп темалар булып тора.\n— Ошондай ялды ойоштороу буйынса хеҙмәттәр күрһәтеүсе компанияларға талаптар анығыраҡ, ҡатыраҡ көскә эйә булды. Ул балалар менән эшләүсе кешеләрҙе тикшереүгә һәм уларҙың квалификацияһына ҡарата талаптарға ла ҡағыла. Һүҙ вожатыйҙар, тәрбиәселәр, оҙатыусылар хаҡында бара. Улар барыһы ла ҡарауҙағы балалар өсөн үҙҙәренә яуаплылыҡ ала һәм именлектең иң мөһим нәмә икәнлеген аныҡ аңларға тейеш, – тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Дмитрий Медведев. – Беҙ ошо өлкәләге һатып алыуҙарҙа хеҙмәттәр сифаты һәм балалар именлеге мәсьәләләре һис шикһеҙ өҫтөн торғанын ҡануни рәүештә беркеттек. Ошондай хеҙмәттәр менән тәьмин итеүсе кәрәкле тәжрибәгә эйә булырға тейеш. Ялды ойоштороусыларҙа сәләмәтлектә экономиялау тигән нәмә уйында ла булмаҫҡа тейеш.\nПремьер-министр хәбәр итеүенсә, үткән аҙнала Балаларҙың ялын һәм уларҙың һаулығын нығытыуҙы ойоштороуҙы дәүләт яғынан көйләү һәм контролдә тотоу нигеҙҙәре раҫланды. Уларҙа балалар ялын ойоштороу системаһын камиллаштырыу, шул иҫәптән белгестәр әҙерләү, лагерҙар, һаулыҡ йорттарын төҙөү һәм яңыртыу, закондар базаһын артабан аныҡлау буйынса бурыстар сағылыш тапты.\n— Был миҙгелдең тағы ла бер яңылығы – балалар туристик төркөмдәренең маршруттары хаҡында Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына мотлаҡ хәбәр итеү. Бындай төркөмдәрҙә беренсе ярҙам күрһәтә белгән һәм махсус әҙерлек үткән инструктор-оҙатыусылар булыр тейеш, – тине Дмитрий Медведев. – Беҙҙә берҙәм ашығыс хеҙмәттәр номеры индерелгән. Кәрәк булғанда ашығыс хәлдә ярҙам алыу өсөн һәр кем уға шылтырата алырға тейеш. Шул рәүешле селтәр ҡапламаған һәм телефонда аҡса булмаған хәлдә лә быны эшләргә мөмкин.\nДмитрий Медведев әйтеүенсә, шулай уҡ балаларҙы автобуста йөрөткән ваҡытта хәүефһеҙлек, берәй хәл килеп тыуһа йәки рейс һуңлаһа балаларҙы ашығыс урынлаштырыу өсөн шарттар булдырыу мәсьәләләре айырым контролгә алынырға тейеш.\n— Балалар ялын ойоштороусы бөтә ойошмаларҙың да төбәктәрҙә барлыҡҡа килгән махсус реестрҙарға индерелеүен ҡайғыртырға кәрәк, – тип билдәләне Премьер-министр. – Билдәһеҙ бер лагерь ҙа булмаҫҡа тейеш, быға юл ҡуйырға ярамай, ысынында иһә был енәйәткә тиң.\n2017 йылда Башҡортостанда балаларҙы ялын һәм уларҙың һаулығын нығытыуҙы 2688 ойошма тормошҡа ашыра. Төп ял итеү формалары менән 390 мең самаһы баланы, йәғни республикалағы мәктәп йәшендәге балаларҙың 88,3 процентын йәлеп итеү күҙаллана. Балаларҙың һаулығын нығытыу кампанияһын тәьмин итеүгә республиканың тупланған бюджеты 1,6 миллиард һум тәшкил иткән. Янғынға ҡаршы хәүефһеҙлекте тәьмин итеүгә төрлө сығанаҡтарҙан 39 миллион һумдан ашыу бүленгән.\nТеги: балалар ялы,Башҡортостан Башлығы