Ҡатай — Башҡорт Википедияһы\nБашҡортостан Башҡортостандың Балаҡатай һәм Белорет райондары\nӘлмән, Ҡурған өлкәһенең Щучан райондары\nСиләбе өлкәһенең Арғаяш, Нязепетровск, Ҡоншаҡ райондары\nҠатай төшөнсәһенең ике мәғәнәһе бар:\n) Ҡатай — башҡорттарҙың ырыу-ҡәбилә берләшмәһе. Берләшмә бәкәтин, ҡалмаҡ, ҡатай, терһәк, һеңрән, һалйот ҡәбиләләренән торған.\n) Ҡатай — башҡорт ырыуҙарының береһе.\nКейеҙ баҫыу — ҡатайҙарҙың боронғо шөғөлө\n2 Ырыу-ҡәбилә ҡоролошо\n3.1 Башҡортостандағы ҡатайҙар\n3.2 Ырыу тармаҡтары\n3.3 Империяға әйләнеү\n3.4 Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң\n3.5 Көнбайыш ҡатайҙар\n4 Хәҙерге ҡатай төбәктәре\n4.1 Ҡатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады\n5 «Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында\n8 Ҡатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары\n9 Ҡатай ырыуынан сыҡҡан ғалимдар\nБыл этнонимдың барлыҡҡа килеүе тураһында берҙәм генә ҡараш юҡ. Күпселек тикшеренеүселәр уларҙың тамырҙарының ҡара-ҡитайҙарға йәки кидандарға барып тоташыуын раҫлай. Тарихсы-этнограф Рим Йәнғужин билдәләүенсә, «Тарихи-этнографик әҙәбиәттә ҡатайҙарҙың ҡара-ҡитайҙарҙан йәки кидандарҙан сығыуын раҫлаған фекер йөрөй. Ә бына кидандарҙың үҙҙәренең ҡайҙан килеп сығыуы хаҡында фекер төрлөсә . Шулай ҙа тикшеренеүселәрҙең күбеһе уларҙы монгол сығышлы тип иҫәпләй… Һуңғы йылдарҙа ҡара-ҡытайҙарҙың төркиҙәрҙән сығыуы хаҡында фекер нығый бара».\nҠатай этнонимы әҙәбиәттә киң билдәле. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла осрай. Был атамалар үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.\nАтаҡлы ҡатай уҙаманы, СССР-ҙың халыҡ артисы Арыҫлан Мөбәрәков һәйкәле асылған көндә уның музейы алдында яҡташтары. Асы. 1997\nҠатай ҡәбиләһе алты ырыуҙан тора. Инйәр-ҡатай, Ҡоҙғон-ҡатай, Иҙел-ҡатайҙар көнбайышта йәшәһә, Оло-ҡатай, Бала-ҡатай, Ялан-ҡатайҙар көнсығышта йәки Урал аръяғында төбәкләнгән. ХVlll быуат баштарында ҡатайҙарҙың һаны яҡынса өс мең кеше булған.\nТамғалар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠатай ырыуының төрлө милләттәрҙә ҡатнашыуы һәм тамғалары\nР.Ғ. Кузеев ҡатайҙарҙың 155 тамғаһын теркәгән. Уларҙың киң таралғандарынан балға иҫәпләнә. Ул солоҡ соҡоу өсөн ҡулайлаштырылған кәкре балтаға оҡшаған. Шулай уҡ,Р. Г. Шәйбәков тарафынан тағы ла 200 самаһы тамға табылып, ул уларҙы ҡасандыр дөйөм булған ҡатай тамғаһының варианттары, тип иҫәпләй. Сукеш(балға) тамғанан тыш өс саталы һәнәк тә йыш осрай, тик ул ҡасандыр ҡош төпәйе тип йөрөтөлгәндер, сүкеш тамға ла ҡош суҡышы булғандыр. Былар барыһы ла ырыу магияһы символы, тотемы булып йөрөгәндер бик борон заманда. Әлеге көндә шул дөйөм тамғанан таралған ара, ғаилә тамғалары һаҡланып ҡалған. Башҡорт тамғалары генетик яҡтан шул руник хәрефтәргә тоташа, тип иҫәпләй. Ваҡыт үтеү менән(боронғо яҙма ғәрәп графикаһы нигеҙендәге хәрефтәргә алмаштырылғандан һуң), уларҙың аталышы онотолған. Хәҙер улар нәмәгә оҡшатыла — шулай аталып йөрөтөләләр: «сар күсәре», «ырғаҡ», « ҡойошҡан», «әүернә», «ҡапҡа», «өҙәңге», «һәнәк», «сүмес», «сүкеш», суҡыш", «ҡош тәпәйе», «ырғаҡ», «һуҡа», «һабан», һ.б.\nБилдәле "Сыңғыҙнамә"лә башҡорт ырыуҙарына Сыңғыҙ хан тарафынан тамға, ағас, оран, ҡош бирелгән, тиелә. Мәҫәлән, ҡатайҙараға: «…ай, Ҡағинжәр уғлы Ҡатай бей! Синең агачың артыш булсын, ҡошоң ҡауды булсын, ораның „тилак“ булсын, тамғаң серү(сепереү)булсын»,- диде. Сифаты ошбудыр:\n1946 йылда Яңыбай Хамматов Белорет районында Лоҡманов Иҡсан исемле ҡурайсынан яҙып алған «Аҡман-тоҡман» риүәйәтендә ҡатай ырыуына «бағау»(солоҡсоноң арҡыры балтаһы-Р. Ш.) тамғаһы, «салауат» ораны, ҡарағай ағасы бирелгәнлеге әйтелә.\nР. Шәйбәков 1982 йылда, ҡатайҙарҙың ағасы ҡарама, ҡошо ҡоҙғон, ораны — «аҡтайлаҡ», тамғаһы сүкеш, тип яҙып алған. Иҙел ҡатайҙарында сүкеште «балға» тип йөрөтәләр, шуға күрә,ҡатай тамғаһын инйәрҙәрҙә йә «балға», йә «бағау», тип тә атап йөрөтәләр. Ҡасандыр тотош ҡәбиләгә «тапшырылған» атрибуттар бүленгеләүгә дусар булған ҡатайҙарҙа ваҡыт үтеү менән, бәлки, үҙгәргәндер. «Тайлаҡ» ораны-«аҡтайлаҡ»ҡа үҙгәреүе әллә ни ҙур үҙгәреш тә түгелдер. Ә бына коштоң ҡоҙғонға әүерелеүе, бәлки, көнбайыш ҡатайҙарында ҡоҙғон ҡатай бүлендеге барлыҡҡа килеүенән киләлер. Артыш ағасы ла, ҡарағай ҙа ылыҫлылар, Белорет төбәгендә ике ағас та үҫә, артыштан ҡарағайға, ә унан ҡарамаға яңылыш әүерелгәндер ырыу ағасы информаторҙар тарафынан. Шулай ҙа, беҙгә хәҙер кире "Сыңғыҙнамә"лә бирелгән ырыу-ҡәбилә атрибуттарына әйләнеп ҡайтырға кәрәктер. Сөнки, ағас, ҡош, оран тейелгеһеҙ булған. Был атрибуттар әлеге көндә төрлө байрамдар, йолалар үткәргәндә йыш ҡулланыла, тик төрлөлөк буталсыҡтар ғына тыуҙыра.\nТамғаларға әйләнеп ҡайтып, Инйәр ҡатайҙары тамғаларын бер аҙ тикшереп үтәйек. Ауылдарҙа төрлө хужалыҡ әйберҙәрендә, солоҡ ағастарында, ололарҙың хәтерендә һаҡланып ҡалған («малға шундай тамға һуға торғайныҡ», һ.б.)тамғалар байтаҡ йыйылды, архив материалдарында ла байтаҡ осрай улар. Әлеге ваҡытта йыйылған тамғалар ике йөҙләп булыр. Шул тамғаларҙан сығып та борон ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була, ә ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә(ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) ырыу тамғаларының вариациалары булған.\nӘ бына Сыңғыҙхан тарафынан бирелгән Ҡатай тамғаһына килгәндә «серү»(«сеперү») һүҙен мин серге, йә һырыу(русса — «узор»), тип аңлатыр инем. Серге, йәки сергетыш ҡатын-ҡыҙ эйәрендәге биҙәк сигелгән япма, ә һырыу шул уҡ биҙәкләү тигәнде аңлата. Ҡатай тамғалары ла шул сергетыштарға сигелгән(һырылған) биҙәктәргә оҡшап тора. Тимәк, «серү»ҙе хәҙерге башҡорт теленә яраҡлаштырып «һырыу» тамға тип атап йөрөтөргә була.\nӘйткәндәй, башҡорт ырыу-ҡәбиләләренең айырымлыҡ билдәләре Сыңғыҙ ханға тиклем үк, бик борон килгән. Улар, алда әйтелеүенсә, ниндәй ырыуҙан икәнлегеңде, ырыу территорияһы сиктәрен билдәләү һәм милеккә хужа булғанлыҡты күрһәтеү билгеһе булған. Ә был атрибуттарҙы башҡорт ҡәбиләләренең риүәйәттә Сыңғыҙ хан тарафынан алыу факты, башҡорт шәжәрәләренең ҡайһы берҙәрен пәйғәмбәрҙәргә алып барып тоташтырыу кеүек, нәҫел-ырыуҙың затлылығын дәлилләү өсөн кәрәк булғандыр. Бәлки монгол-татарҙар элекке атрибуттарҙы ҡайтанан аныҡлап дөрөҫләп кенә сыҡҡандыр.\n«Сүкеш», йәки «суҡыш» тамға ҡатайҙарҙа иң ныҡ таралған тамға икәнен күрергә була(төп ҡатай тамғаһының өлөштәре булараҡ). Бындай тамғаларҙың килеп сығышын(генезис) тикшереп Р. Б. Әхмәров уларҙың бер-береһенән айырылғыһыҙ булғанын дәлилләй. Ҡош суҡышы тамғаһы ҡасандыр тотем булып хеҙмәт иткән йыртҡыс ҡоштоң суҡышына барып тоташа. Борон Кама буйында, һәм Урал алдында йәшәгән ҡәбилә башлыҡтары кенәздәр власть билгеһе булған ҡоралдары ла ҡош суҡышына, йә тәпәйенә оҡшаш булған икән(ананьин-пьянобор ҡәбиләләре). Бына шулай, бик борон замандарҙа ырыу магияһы культы характерында барлыҡҡа килгән символик билдәләргә барып тоташа икән тамғалар. Ошонан сығып та «тамға» һәм «Алла» һүҙҙәре, синоним булып та йөрөгәнлегенә ышанырға булалыр. Төрки руник яҙмалары ла ошо мәжүсилек аллаларын аңлатҡан символдар нигеҙендә барлыҡҡа килгән, әлбиттә.\nТора-бара тамғалар үҙгәреш кисергән, дөйөм ырыу-ҡәбилә тамғаһы ырыуҙарҙың артабан бүленгеләнеүе арҡаһында үҙгәрештәргә дусар булған. Ә инде ырыу ҡоролошо тарҡалыу осоронда, хосуси милек нығына барған һайын ырыу тамғаһына нигеҙләнгән ара, ғаилә тамғалары барлыҡҡа килә башлай. Ул билдәләр милек билдәһенә әүерлә, тәүге мәғәнәһе онотола бара, тамға формаһы ла үҙгәрә.\nТабылған Инйәр буйы ҡатайҙарының тамғаларын тикшереп борон, ысынлап та, ырыуҙың дөйөм тамғаһы булған тигән фекергә килергә була. Ырыуҙы тәшкил итеүсе бәләкәйерәк туғандар ғаиләләре төркөмдәрендә (ҡатайҙарҙа һәм ҡайһы бер башҡа ырыуҙарҙа ул «ара» тип атала) төп ырыу тамғаларының вариациалары булған.\nТамғаларға һәр ғаилә башлығы үҙгәрештәр индергән. Мәҫәлән, мин Йөйәк ауылында йыйған мәғлүмәттәр буйынса, атаһынан улына, әгәр ҙә ул туранан-тура вариҫ булһа(мәҫәлән, атай донъяһы кинйә улға күсә, кинйә улы атай тамғаһын үҙенә ала) тамға үҙгәрешһеҙ күскән, ә башҡа айырылып сыҡҡан улы атаһының тамғаһына бер ни тиклем үҙгәреш индергән. Йөйәктә йәшәүсе Атауллин Хөснөтдин(1902 йылғы) атаһы ғаиләһенән айырылып сыҡҡас «Өс саталы һәнәк» тамғаһын бер ни тиклем үҙгәртә — уң яҡ сатаға уртанан аҫҡа ҡараған бер таяҡ һыҙып ҡуя. Фәсхетдинов Низам иһә(1883 йылғы) атаһы үлгәс йортта хужа булып ҡала һәм атаһының тамғаһын үҙгәртмәйенсә генә үҙенә ала («сар күсәре»)\nИнйәр ҡатайҙарының юғары начальствоға яҙған үтенес-хаттағы(1840 йыл) йөҙҙән ашыу тамғаларҙан күренеүенсә, уларҙа төп тамғалар булып «сүкеш»(Иҙел ҡатайҙарҙа-«балға») һәм «һәнәк»(әйткәндәй, «һәнәк» һүҙе урынына «ҡош тәпәйе» һүҙен ҡулланыу дөрөҫөрәк булалыр) тамғалары тора. Башҡа бөтә тамғалар ҙа тиерлек ошо тамғаларҙан таралған. Табындарҙа таралған ике «сүмес» тамғаһы ла осраны был документа. Төп тамғаларҙың төрлө варианттарын тикшереп, ысынлап та, Инйәр ҡатайҙары сығышы бер тамырҙан икәнлегенә ышанырға була. "Сыңғыҙнамә"лә килтерелгән «серү»(«серге») -тамғаһынан бөтә ҡатай тамғаларын да килтереп сығарырға була. Бер-береһенән берәр генә үҙгәреш индерелеүе менән айырылған тамғаларға ҡарап, уларҙың хужалары яҡын туғандар икәнлеген дә билдәләргә була (аталы-уллы, бер туғандар, бер ара,…).\nКилтерелгән тамғалар буйынса беҙ Инйәр буйы ҡатай ауылдары башҡорттарының бөтөн ырыу берекмәһен тәшкил итеүҙәрен, араларында бүтән милләт кешеләре булмаған йәмғиәтте тәшкил итеүҙәрен раҫлай алабыҙ. Араларында табындарҙа ла осраған «сүмес» тамғалары күрше-тирә ауылдарҙан да күсеп ултыра, аралаша алыу мөмкинлектәрен аңлата. «Һәнәк»(«ҡош тәпәйе») тамғаһы байтаҡ осраны юғары начальствоға яҙылған хатта. Күрше Ҡумрыҡ-Табын волосы башҡорттарының араһында ла «һәнәк» тамғаһы байтаҡлығын оноторға ярамай. Бынан сығып, бәлки ҡатайҙар менән ҡумырыҡтар ныҡ аралашып бөткәндәр, тип уйларға мөмкин. Әммә ҡатайҙарҙың «һәнәге» төп тамға "серү-серге"нең бер өлөшө икәнен күрәбеҙ, шулай булғас, ҡатайҙарҙағы был тамға менән ҡумырыҡтағы «һәнәк» тамғаикеһе ике айырым тамға, тип раҫларға була.\nТамғаларҙың солоҡ ағастарына, балағастарға (ағас ҡыуышынан табылған күстәргә) һуғылғандарында шундай үҙенсәлектәргә иғтибар итергә була. Ағас олононда балта менән сабып яһалған тамғалар олонға бер ҙә арҡыры түгел, ә ҡыя сабылған. Был башҡорттоң тәбиғәт балаһы икәнен иҫбатлай (ағасҡа арҡыры сапһаң олонға зыян килеүе мөмкин бит). Шуға ла архив документтарында осраған тура ғына тамғалар менән ҡыя тамғалар ҙа күп осрай, был тамғалар бик борондан килгән тамғалар икәненә ишара. Тағы ла бер нәмәгә иғтибар итәйек — ҡәбер таштарындағы тамғаларҙа беҙ ғәҙәти күреп өйрәнгән тамғалар киреһенсә(баштүбән) һуғылғанлығы күҙгә ташлана. Был мәрхүмдең был донъяла ғүмере бөткәнен, икенсе донъяға күсеүен аңлата.\nКилешеү документындағы ҡатай тамғаларынан сығып ваҡыт үтә килә улар бик ҙур үҙгәреш кисергән тигән һығымтаға килергә була. Төп тамғаларҙан айырмалы рәүештә ҡатнаш тамғалар ҙа барлыҡҡа килгәндер, ә аҙаҡтан милек билдәһе сифаты төп тәғәйенләнешкә әүерелгәндән һуң был үҙгәреш көсәйгән. Шул арҡала «дөрөҫ» түгел тамғалар ҙа, йәғни, руник алфавит хәрефенән ныҡ айырылған, оҡшашлығын яҡынса ғына төҫмөрләп булған тамғалар ҙа барлыҡҡа килә башлай.\nҠатай башҡорттары этник яҡтан ҡара-ҡатайҙарға барып тоташа. Заманында улар Төркостанда үҙ дәүләтен ойошторған. Башҡортостандың төньяғында һәм Урал аръяғында йәшәгән Ҡара-ҡатайҙар ырыуының исемендәге оҡшашлыҡ бының асыҡ дәлиле булып тора. Тарихи ҡомартҡылар буйынса ҡатайҙар үҙҙәрен көнсығыштан сыҡҡан тип иҫәпләй. Уларҙың фекеренсә, ата-бабалары Иртыш, Алтай үҙәндәрендә йәшәгән.\nБашҡортостан еренә ҡатайҙарҙың ата-бабалары Хlll быуаттың урталарында күсеп килгән. Хlll — ХlV быуаттарҙа улар Ыҡ һәм Ағиҙел йылғалары араһында күсенеп көн күргән. Ошо хаҡта күп кенә ауылдарҙың исеме лә һөйләй — Ҡатай, Ҡатай-йылға, бик күп тарихи ҡомартҡылар, ҡәбер таштары бының шаһиты.\nҠатайҙарҙың күбеһе төньяҡҡа йүнәлгән. ХlV — ХV быуаттарҙа улар Чусовая йылғаһының үрге ағымын биләгән. ХVl быуаттың икенсе яртыһында үҙҙәренең төньяҡтағы ерҙәрен ҡалдырып китергә мәжбүр булғандар. Был ошо ваҡыттағы сәйәси ваҡиғаларға бәйле. Рәсәй хөкүмәтенең баҫып алыу сәйәсәте һөҙөмтәһендә Пермь крайын һәм Себерҙе үҙләштереү киңәйә, һөҙөмтәлә башҡорттар үҙ төбәген ташлап киткән. Себер ханлығының тарҡалыуы был процесты тиҙләтә. Башҡорттар Урал аръяғы далаларына күсә.\nӘлеге ваҡытта оло-ҡатайҙар һәм бала-ҡатайҙар йәшәгән ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Арғаяш райондарына инә. Бала-ҡатай һәм оло-ҡатайҙарҙың бер өлөшө Өфө губернаһының төньяҡ-көнсығыш төбәгендә, Әй йылғаһына ҡушылған Оло һәм Кесе Ыҡ йылғалары буйында ҡалған. Хәҙер был ерҙәр Балаҡатай районына ҡарай. ХlХ быуаттағы мәғлүмәттәр буйынса, был ҡатайҙарҙы билән-ҡатайҙар тип тә атағандар. Урал тауҙары, заводтар төҙөлөү арҡаһында күсенеп килгән урыҫтар бындағы ҡатайҙарҙы Урал аръяғындағы ҡәрҙәштәренән айырған.\nҠатай этнонимы тарихи әҙәбиәттә йыш осрай. Уның ҡытай, ктай, хтай, хытай варианттары ла бар. Башҡорттарҙан тыш, был исем үзбәктәрҙә, ҡаҙаҡтарҙа, ҡарағалпаҡтарҙа, ҡырғыҙҙарҙа, нуғайҙарҙа, ғағауздарҙа ла бар. Әйткәндәй, ҡара-ҡатай исеме, башҡорттарҙан башҡа, тик ҡырғыҙҙарҙа ғына осрай.\nБашҡортостандағы ҡатайҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАлты ырыуҙан торған ҡатай ҡәбиләһе киң территорияла таралған. Күпселек өлөшө таулы-урманлы төбәктәрҙә йәшәй. Улар — ҡоҙғон-ҡатай, иҙел-ҡатай һәм инйәр-ҡатайҙар. Был ҡәбиләләрҙең ошо төбәктә төпләнеүен Р. Йәнғужин XIV быуатҡа ҡарай тип билдәләй. «XIV быуаттың икенсе яртыһында ҡатайҙарҙың төньяҡҡа һәм көнсығышҡа күпләп күсенеүе башлана. Уларҙың ҡайһы бер өлөшө Ағиҙелдең урта ағымына һәм Инйәрҙең түбәнге өлөшөнә — таулы-урманлы ергә килеп ултыра. Һуңынан ҡатайҙар, табындарҙың ҡыҫымы арҡаһында, Инйәрҙең урта һәм үрге ағымына күсенә. Ағиҙелдең башына барып сыға». Ошо географик атамалар артабан ырыуҙар исемендә лә сағылыш таба. Мәҫәлән, Инйәр йылғаһы буйында йәшәүселәр — инйәр-ҡатай, ә Ағиҙел буйындағылар — иҙел-ҡатайҙар. Бөгөнгө көндә иҙел-ҡатайҙар Үрге Сермән, Урта Сермән, Ҡушыҡ, Аҙнағол, Мәхмүт, Үткәл, Үҙәнбаш, Хөсәйен, Рысыҡай һәм Арша ауылдарында төпләнеп йәшәй.\nХалыҡ хәтерендә лә ҡатайҙарға ҡарата төрлө мәғлүмәт билдәле. Мәҫәлән, информатор Әсғәт Хәйернуров белдереүенсә, башҡорттар, ҡатай ырыуы вәкилдәре, был урындарҙа борондан уҡ йәшәгән. «Улар бер ҡасан да борон күсеп килмәгәндәр. Ошо гүзәл Уралыбыҙҙа Урал бөркөтө, айыуы, мышы-боланы, бал ҡорто, Ағиҙеле, Инйәре, Рәзе һәм Ямантауы (Йәмәлекәй) булғандай — ҡатай, тау ҡатай ырыуҙары ошо ерҙә булғандар…». Әсғәт Вәаһап улы ҡатайҙар хаҡында олатаһының нығытып әйткән бер фекерен дә хәтерләй: «Ҡатай башҡорттары бер ҡасан да Рус дәүләтенә буйһоноп йәшәмәй, улар ирекле ырыу булған».\nӘсғәт Хәйернуровтың фекере башҡорт халҡының этногенезын өйрәнеүгә ҙур өлөш индергән ғалим, академик Руденко Сергей Иванович хеҙмәтенә ауаздаш. Ул үҙенең «Башкиры. Физический тип башкир» һәм «Башкиры: Историко-этнографические очерки» хеҙмәттәрендә башҡорттарҙы тәбиғәт (ландшафт) шарттары менән бәйләп, өс өлөшкә бүлеп ҡарарға тәҡдим итә. Беренсеһенә ул Урал аръяғы, көнсығыш башҡорттарын индерә (ҡатайҙар, табын, үҫәргән, түңгәүер, бөрйән). Икенсе төркөмдө төньяҡ-көнбайышта йәшәүселәр тәшкил итә (танып, ғәйнә, бүләр). Өсөнсөһөнә ул үҙәк һәм көньяҡ-көнбайыш башҡорттарын индерә (юрматы, мең, ҡыпсаҡ). Таулы өлкәне С. И. Руденко айырым билдәләп үтә. Уның фекеренсә, тау башҡорттары ошо ерлектең иң боронғо халҡы булыуы мөмкин. Ғалим уларҙың савроматтарҙың нәҫеле булыу ихтималлығын да күрһәтә.\nЫрыу тармаҡтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠатай ҡәбиләһе төп алты ырыуҙан тора: инйәр-, иҙел-, ҡоҙғон-ҡатайҙар көнбайыш ҡатайҙары, ялан-, оло-, бала-ҡатайҙар көнсығыш ҡатайҙарға инәләр. Рычков Пётр Иванович көнбайыш ҡатайҙарына ҡушыҡ ҡатайҙарҙы ла индерә.\nЭлеге ваҡытта Баҡалы районында йәшәгән башҡорттарҙың ҡайһы берҙәре үҙҙәрен ҡатай сығышлы тип иҫәпләп, «беҙ ҡорос ҡатайҙар» (Ҡорос ауылы ла бар) тигәне билдәле.\nҠатайҙарҙың килеп сығышын тикшергәндә иң тәүҙә Йыһат Солтановтың «Башҡорт хәтере» исемле китабына иғтибар итәйек. Ул үҙенең тикшеренеүҙәрендә ҡатайҙарҙы б.э. тиклемге II мең йыллыҡта йәшәгән хет халҡына алып барып тоташтыра. Хәҙерге Төркиә дәүләтенең Анталия өлкәһе ерендәге шул заманда Ҡатай дәүләте(ҡатай-ҡат, хат, хет тип тә йөрөтөлгән, тип яҙа Й. Солтанов) булған икән. Йыһат Солтанов китабында шумер-аккад-хат мәҙәни күсәгилешлеген батша йортондағы ҡатай йола байрамдарын башҡорт йола байрамдары менән сағыштырып дәлилләй.\nХеттарҙың үҙҙәренең килеп сығышы тураһында әле берҙәм генә фекерҙәр юҡ. Хет аллаларын тикшереп хатта славяндарҙың ата-бабаларын да табалар бит. Тикшереүселәрҙең күбеһе ҡатайҙарҙы төрки, йәки монгол сығышлы, тип иҫәпләй. Ҡатайҙарҙың ҡара-ҡатайҙарҙан йәки кидандарҙан килеп сығыуын раҫлаған фекерҙәр байтаҡ. В. Р. Васильев, Г. Е. Грум-Гржимайло, һәм хәҙерге тикшеренеүселәр араһында ла ҡайһы берҙәр ҡара-ҡатайҙарҙы монгол сығышлы, тип иҫәпләй (мәҫәлән, У.Эрдниев, Г.Авляев хәҙерге ҡалмыҡтарҙағы «китуд» исемле ырыу төркөмө кидандарға барып тоташа, тиҙәр), тип иҫәпләй. Кидандарҙың сығышын монгол, тунгус, йәки монгол-тунгус сығышлы тип иҫәпләү өҫтөнлөк итһә лә был ҡараштарға ҡаршы фекерҙәр ҙә бар. Мәҫәлән, Л. Викторова кидандарҙы үҙҙәренән боронғораҡ сяньби халҡынан айырылып сыҡҡан, ә сяньбиҙарҙың үҙ атамаһы «ҡытай» булған, ә бындай фонетик үҙенсәлек тик төрки халыҡтарҙа ғына бар, тип иҫәпләй. Башҡорттар тарихына арналған хеҙмәтендә Зәки Вәлиди ҙә шундай фекерҙә. Һуңғы йылдарҙа уларҙың төрки сығышлылығы тураһында ҡараштар нығый бара. Кидандар һәм уларҙың вариҫтары ҡара-ҡатайҙар беҙҙең эраның III—IV быуаттарынан алып монгол яулап алыуҙарына тиклем һәм һуңыраҡ та билдәле.\nУларҙың Тобе Вей дәүләтендә 468 йылда тәүге илселеге билдәле, тимәк, был ваҡытта инде уларҙың дәүләтселеге булған тигән һүҙ. VI быуатта кидандарҙың Төрки ҡағанаты менән көрәше уңышһыҙ тамамлана һәм улар ҡағандарға яһаҡ түләп торғандар. Тимәк, монгол сығышлы булһындармы кидандар, йә булмаһа, төркиме, кәмендә VI быуатта уҡ улар башҡа төркиҙәр менән бәйләнештә булалар. 644 йылда улар Кореяға ҡаршы көрәштә Ҡытай яғында булалар, 696 йылда Ҡытай йоғонтоһонан сығып кидандар хакимы ҡаған титулын ҡабул итә, быға яуап итеп ҡытайҙар кидандарға бер нисә поход ойоштора, тик улар уңышһыҙ тамамлана. 714 йылда ғына ике ил солох төҙөүгә ирешә һәм уны династик никах менән нығытып ҡуялар. Бынан һуң да кидандар төркиҙәр һәм ҡытайҙар араһында йә бер яҡҡа, йә икенсе яҡҡа ауышыу сәйәсәтен алып бара.\nУйғырҙар көсәйеп киткәндән һуң уларға яһаҡ түләп тороп, 842 йылда иһә яңынан Ҡытай яғына сығалар. Был уларҙың империя осорона тиклемге тарихына ҡыҫҡаса байҡау булды. Был осор үҙенсәлектәренән һәр хаким янында махсус «ордо», йәки дружинаһы булыуын, тәғәйен генә башҡалалары булмауын, киҙан хакимдарының резиденциялары һунар йәки балыҡсылыҡ сезоны башланыуға ҡарап үҙгәреүен һанап китергә булыр ине. Был сезондар башланыу алдынан махсус ритуал байрамдары ойошторолған(тәүге балыҡ тотоуға, тәүге ҡыр ҡаҙын тотоуға бағышланған). Бик күп өҙөк-йыртыҡ мәғлүмәттәрҙән кидандарҙың боронғо ышаныуҙары тураһында бер ни тиклем мәғлүмәт туплап була. Мәҫәлән, уларҙың мифтары буйынса Му-е тауы кидандарҙың шаман культын башҡарыу урыны булыуы билдәле. Был тау янында уларҙың тәү әсәһе һәм тәү атаһы осрашҡан булған. Улар аҙаҡтан Күк аллаһы һәм Ер алиһәһе булып хөрмәт ителә.\nИмперияға әйләнеү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЕкатеринбургская неделя. 1886. № 05\nҠәбиләләр федерацияһынан империяға күсеү Елюй Амбаған (Абаоцзи) осоронда була. 907 йылдан алып 1125 йылға тиклем Елюй(Юлуй) һәм Сяо династик ғаилә кландары тарафынан идара ителгән ҡеүәтле кидандар империяһы йәшәй(ҡытай сығанаҡтарында Ляо — «Тимер дәүләте»). Ул Япон диңгеҙенән алып Көнсығыш Төркөстанға тиклем ерҙәрҙе биләп ята. Шул арауыҡтағы алтмыш дәүләт башлығы кидандарҙың хакимлығын танырға мәжбүр була, был осорҙа Ляо Көнсығыш Азияның ҡеүәтле державаһы булып иҫәпләнә.Кидандар бик әүҙем рәүештә Ҡытайҙың төнъяғында нығына, биш династия, ун батшалыҡ осоро шуныһы менән үҙенсәлекле — был ваҡытта ике дәүләт — төньяҡ һәм көньяҡ дәүләттәре һыйышып йәшәй. Төньяҡта Бөйөк дала традицияларына тоғролоҡ һаҡланһа, көньяҡта Тан империяһына хас тәртиптәргә нигеҙләнгән йолалар, иерархиялар башҡарыла, сөнки көньяҡ дәүләте Тан империяһына алмашҡа килә лә инде.\n937 йылда Амбағайҙың улы Дегуан(Дәғүән) Төньяҡ Ҡытайҙы буйһондора, уның һуңғы императоры Ли Цун-ке уға бирелмәҫ өсөн үҙен һәм ғаиләһен яндыра, бөтә полководецтары(сардарҙары) ла әсир төшә. Беренсе тапҡыр шулай Күк аҫты империяһы башҡа дәүләт хакимлығын таный, Дәғүән ризалығы менән ҡытай тәхетенә Ши-цзин-тан ултыра, уның тыңлаусан вассалына әүерелә. Ул үлгәндән һуң уның улы Чжун-гуй(Чу ди) Дәғүәндән рөхсәт һорап тормай тәхеткә ултырғас кидандар Ҡытайға һөжүм итә. Императорҙы һөргөнгә ебәреп 947 йылда Дәғүән рәсми рәүештә Ҡытай императоры булып ултыра, тик бындағы климатты эҫе тип иҫәпләп кире төньяҡҡа ҡайтырға сыға, әммә юлда саҡта вафат булып ҡала. 947 йылда дәүләт Бөйөк Ляо, 983 йылда кидандарҙың Бөйөк дәүләте, 1066 йылда яңынан Бөйөк Ляо тип йөрөтөлә.\nИмперияла идара итеү нигеҙҙәре кореялылар һәм ҡытайҙар тарафынан барлыҡҡа килтерелә, ҡытай иероглифтары нигеҙендә һәм ҡытай яҙмаһы элементтарынан кидандар яҙмаһы барлыҡҡа килтерелә, ҡалалар, һөнәрселек, сауҙа үҫешә. Кидандар был осорҙа Пекинда (империяның баш ҡалаһында) академия аса. Сун империяһы юғалтҡан территорияларын кире ҡайтара алмағас кидандар менән килешеү төҙөргә мәжбүр була, яһаҡ түләп тора (1004 йыл). 1042 йылда яһаҡ күләме арттырыла, ә 1075 йылда территоряның тағы ла бер өлөшөн кидандарға бирергә мәжбүр булалар. Кидандарҙың Төньяҡ Ҡытайҙы үҙенә бойһондороп тотҡан саҡтарында был илгә «ҡытай», «ҡатай» исеме йәбешеп ҡала ла инде. Көнбайыш сәйәхәтселәре аша Европа халҡы был илде «Ҡатай» тип йөрөтә башлай. Поэтик формала хәҙер был Күк аҫты илен шулай атайҙар. Мин Дюма әҫәрҙәрендә лә был илдең «Ҡатай» формаһында яҙылышын осрай. Польша аша Рус ерҙәренә лә «Китай» формаһында килеп керә был атама.\n1125 йылда кидандар власы аҫтындағы чжурчендар Сун Ҡытайы ярҙамында баш күтәрә. Йәлү (Елюй,Юлуй) Таши исемле ҙур бер сәйәсмән, ҙур бер ғалим булыуы, йәғни бер ҡулында ҡәләм, икенсе ҡулында ҡылыс тотҡан заттан булып 1125 йылда, чжурчендар(манчжурҙар) империяны баҫып алғандан һуң, Төркөстанға, Алтай тауҙары тарафына китеп Ҡара ҡатайҙар дәүләтен(Си Ляо, йәки «Көнбайыш Тимер дәүләте» — Р. Ш.) төҙөй, тип яҙа ә.Вәлиди («Башҡорттарҙың тарихы»,Өфө, 1994, 232—233 бб.). Был турала саҡ ҡына ентекләберәк һөйләргә кәрәктер. Тәүҙә Йәлү(Елюй) «гурхан» (бөтә халыҡтарҙың ханы)исеме алып күсмә халыҡтарҙың чжурчендәргә ҡаршы көрәш байрағына әүерелһә лә, көстәр тигеҙ булмау сәбәпле артабан көнбайышҡа йүнәлә(1129 йыл). Көнбайышҡа киткән кидандар инде ҡара ҡатайҙар булып китәләр (китмәй ҡалған ҡатайҙар чжурчендар тарафынан буйһондоролалар, уларҙың аҙаҡтан монголдар һөжүме ваҡытында чжурчендарға ҡаршы баш күтәреүе тураһында В.Бартольд яҙмаларында күрергә мөмкин.\nЙәлү Джунгарияла нығынып ете ултыраҡ өлкә,ун һигеҙ күсмә халыҡтар өҫтөнән хакимлыҡ ала. Был осорҙа Урта Азияла ҡараханиҙар династияһы хакимлыҡ иткән була.Үҙ-ара ыҙғыштар арҡаһында улар мосолман донъяһында иң мәшһүр булған сәлжүк солтаны Сәнджәргә буйһонорға мәжбүр булалар. Йәлү Таши әллә ни ҙур ҡыйынлыҡ кисермәйенсә ҡараханидҙар башҡалаһы Баласағунды ала, һуңынан уға Мәүрәннәһер һәм Хорезм да буйһона. Шулай итеп, Каспийҙан Гоби сүллегенә тиклем йәйелеп ятҡан держава барлыҡҡа килә. Ҡытай историографиияһы уны «Көнбайыш Ляо» тип иҫкә ала. Ҡара ҡатайҙарҙың бер өлөшө үҙ ҡәбиләләштәренән айырылып төньяҡҡа йүнәлә һәм бойондороҡһоҙ Найман ханлығы төҙөй. Найман үҙе монгол телендә һигеҙ тигәнде аңлата, ә кидандар төп һигеҙ ҡәбиләнән торғанлығы билдәле(В. Бартольд, киреһенсә, наймандар үҙҙәре һигеҙ ҡәбиләнән торған, тип иҫәпләй). Наймандар ҙа шул уҡ кидандар булыуы, тик айырылыу дини нигеҙҙә килеп сыҡҡан булыуы ла мөмкин, сөнки наймандар несториан була.\nЙәлү Ташиҙың элекке сиктәрҙә көнсығышта империяны тергеҙергә теләүе тормошҡа ашмай. Чжурчендәр ҙә, ҡара ҡатайҙар ҙа бер-береһенә ҡаршы походҡа сыҡһалар ҙа(130—1131, 1134 йй.) тауҙар һәм сүллек үҙенекен эшләй. Ғәскәрҙәр бер-береһе менән осрашмайынса кирегә йүнәләләр.\n1137 йылда ҡара ҡатайҙарҙың Сәмәрҡәнд хакимы ғәскәрен ҡыйратыуы Сәнджәрҙе хафаға һала. Быны ул бөтә мосолман донъяһына янаған хәүеф тип ҡабул итә һәм бөтә мосолман донъяһынан элиталы ғәскәр йыя башлай, һөҙөмтәлә йөҙ меңгә яҡын ғәскәр йыйыла (тәре йөрөтөүселәргә ҡаршы ла бындай ғәскәр йыйыла алмаған). Дошманлашыусылар Ходжент менән Сәмәрҡәнд араһындағы Катван үҙәнендә 1141 йылдың 9 сентябрендә осраша. Ғәскәре күпкә аҙыраҡ булһа ла, Елюй (Йәлүй) Сәнджәр ғәскәрен ҡыйратып ҡына ҡалмай, солтандың ҡасып киткән ҡатынын, бик күп ярҙамсыларын әсиргә ала. Солтандың утыҙ мең ғәскәре батырҙарса һәләк була. Көнбайышта иһә, көнсығыштан мосолман донъяһына һөжүм итеүсе һәм Фәләстиндәге тәре йөрөтөүселәргә ҡушылырға килеүсе ниндәйҙер изге батша Иоан пәйҙә булыуы тураһында легенда барлыҡҡа килә. Был хәлде Георгий Победоносецтың яңынан терелеүе менән дә аңлатыу барлыҡҡа килә. Шулай итеп, Йәлү Ташиҙы хәҙер Георгий Победоносец тип нарыҡланған һәм Рәсәй гербының бер элементына әүерелгән изге менән тиңләүгә тиклем барып етә христиан донъяһы (был кеше ышанмаҫлыҡ, әммә ысынбарлыҡ шулай).\nСыңғыҙхан ҡытай илселәрен ҡабул итә\nБәлки шул замандан ҡатайҙар Сәмәрҡәнд тирәһендә төпләнеп ҡалғандыр ҙа, сөнки 1920 йылда Сәмәрҡәнд өлкәһендә (Сәмәрҡәнд һәм Кәттәҡурған өйәҙҙәрендә) 39 меңдән ашыу кеше ҡтай (ҡатай) тип теркәлгән. Үҙҙәрендәге риүәйәттәргә ярашлы, ҡтайҙар (ҡатайҙар) Заравшан буйына ҡыпсаҡ далаларынан килгән. Ул саҡта ҡтайҙар (ҡатайҙар) Сәмәрҡәндтәге иң күп үзбәк ырыуы булып торған (хәҙерге Үзбәкстан).\nГурхандар яулап алынған ерҙәрҙә, йәки Көнбайыш Ляо империяһында, элекке тәртиптәрҙе ҡалдырғандар. Ҡарахани хандарын тәхеттәренән төшөрмәгәндәр, көнбайыш Хорезмда ла, көнсығыш Уйғырстанда ла династиялар һаҡланған, буйһоноу яһаҡ түләү формаһында башҡарылған (тик Баласағунда ғына ҡараханидтар власы юҡ ителә). Һәр бер кенәз янында гурхан вәкиле булыуын өҫтәргә кәрәктер тағы ла. Ҡара ҡатайҙар Ҡытайҙағы һымаҡ һәр йортҡа берәр динар, йәғни бер алтын аҡса түләү һалған. Был тәртип Урта Азияла аҙаҡтан да тороп ҡалған, хатта ун туғыҙынсы быуаттарҙа ла шулай йорт һайын һалым һаҡланған. Был осор халыҡтар араһында бәйләнештәр нығыуына булышлыҡ итеүен ҡайһы бер тикшереүселәр билдәләй, әммә кидандарҙың мәҙәниәте юғарыраҡмы, түбәнерәкме булғанлығы буйынса ғына фекерҙәр төрлөлөгө бар. Мәҫәлән, ҡыпсаҡтарҙың тарихын тикшереүсе Маркварт фекеренсә, ҡараңғы ун икенсе — ун өсөнсө быуаттарҙа тик ҡара ҡатайҙар ғына башҡаларҙан айырылып торған. Тик В. Бартольд, ул(Маркварт-Р. Ш.) был фекерҙе бер ниндәй дәлил менән дә нығытмай, ти(күрһәтерлгән хеҙмәт, 95- се бит).\nНи генә булмаһын, кидандарҙың дөйөм кешелек мәҙәниәтенә индергән өлөшө байтаҡ. Шуларҙан әле беҙгә ябай ғына күренгән эйәр өҙәңгеһен уйлап табыу заманында ҙур революцион асыш булған, ә бит ҡытайҙар уны кидандарҙың ата-бабалары сяньбиҙарҙан үҙләштергән. Бөтә донъяны яуларға батырсылыҡ иткән монголдар ҙа ғәскәр төҙөлөшөн һәм хәрби сәнғәттәге башҡа бик күп нимәләрҙе шул уҡ кидандарҙан өйрәнгән. Заманында кидандарҙың Пекинда, башҡа ҡалаларҙа академиялар асыуы ла бик күпте һөйләй.\nСыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителеүҙән һуң[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nXIII быуатта ҡара-ҡатайҙар Сыңғыҙ хан тарафынан тар-мар ителәләр.\nЖәлил Кейекбаев башҡорт ҡатайҙарының тел үҙенсәлектәрен тикшереп, уларҙы «Орхон яр буйҙарынан сығыусылар» тип атай. Орхон-Йәнәсәй яҙмаларында әлеге Инйәр ҡатайҙары һөйләшендә әлегәсә һаҡланып ҡалған үҙенсәлек сағыла (фонетикалағы нт, лт, мт, нк, мк формалары). Башҡорт халҡының иң ҙур ҡәбиләһенең сығышы ла кидандарға барып тоташа тигән фекерҙәр әле өҫтөнлөк итә.\nСәғит Мерәҫов «Башҡорт тарихына бер ҡараш» тигән хеҙмәтендә 1917 йылда мулла Ғәбдрәшит Ғүмәровтан Ҡатай ырыуының шәжәрәһен алыуын әйтә. Ғ. Ғүмәров «Башҡорттарҙы бөтөрәләр» тигән китап яҙған кеше булыуын да хәбәр итә автор. Шәжәрәгә килгәндә, ул тулы килеш баҫылмаған, беҙгә Сәғит Мерәҫов ниндәй өҙөк килтерә — шуның менән ҡәнәғәтләнергә тура килә. Ҡатай ырыуының төп бабалары Күһәп булғанлығы, ырыуҙың яңғыҙ Күһәптән таралғанлығы күрһәтелгәндән һуң, уның ҡыҫҡаса тәржемәи хәле яҙыла ти, автор. Олуғ кәрәмәт эйәһе Күһәп бей Бохарала торған. Юғыра шаһы Ҡарабуға ханға миләди 1078йыл(?) күп бүләктәр алып барған. Ҡайтҡас, Юғыра халҡы менән килеп ҡатышып, Юғыранан Күһәп бей бик күп ғалимдар килтерә. Шунан килгән ғалимдар башҡорт халҡына ислам динен өйрәтеп, мосолман итеп киткәндәр, ти(«Ватандаш»,1996,1, 98 б.). Был мәғлүмәттәр ҡайһы бер сығанаҡтарға тап килә.\nВ. В. Бартольд «Улуғбәк һәм уның заманы» китабында Ибн әл Әсир мәғлүмәттәренә таянып, XI быуатта уҡ кидандарҙың үҙ мең тирмәһе Етеһыу буйына күсенеүен яҙа. Төп кидандар әле Көнсығыш Тимер дәүләтендә йәшәгән була. Был дөрөҫ булһа, башҡорт ҡатайҙарының ата-бабалары Урта Азияға башҡа кидандарҙан күпкә алдараҡ килеүе ихтимал, тигән һығымтаға килә Р.Ғ.Кузеев ошо мәғлүмәттәрҙе тикшергәндән һуң. Ҡара-ҡатайҙарҙан башҡорт булып киткәнсе улар байтаҡ ваҡыт башҡа төрки халыҡтар менән аралашып йәшәгәндәр тигән фекерҙе әйтә.\nҺығымта яһап әйткәндә, теге йәки был ырыуҙы шул ерҙә йәшәгән, шул ерҙән күсеп килгән тип әйтһәк бик ябай булыр ине. Ҡатайҙар тураһында ла улар Орхон, Селенга буйҙарынан сыҡҡандар тип ҡәтғи генә әйтеп булмайҙыр. Көнсығыштағы Ляо дәүләтен төҙөгәндән күпкә алдараҡ улар Урта Азиянан килгән булырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта байтаҡ ғалимдар, яҙыусылар башҡорт ырыуҙарының тыуған төйәктәре Көньяҡ Урал булыуы, ваҡыт-ваҡыт менән илдең төрлө тарафтарына сәселеп бер ни тиклем йәшәгәс, кире ҡайтыр булғандар, тигәнерәк фекереҙе лә әйтәләр. Мәсем ханды Ҡатай Ғәле бей улы тип фаразлау ҙа бар. Ләкин, беҙгә ҡалһа, әлегә иң ышаныслы, дәлилле булып ҡатайҙар ҡара-ҡатайҙар, йәки кидандарҙың вариҫтары тигән ҡараш тора. Автор фекеренсә, кидандар үҙҙәре иһә, көнсығышҡа Тимер дәүләтен төҙөгән территорияға көнбайыштан күсеп килгән.\n«Башҡорттарҙың килеп сығыуы» китабында Р.Ғ.Кузеев үҙе яҙып алған риүәйәттәрҙе файҙаланып, ҡатайҙарҙың ата-бабалары хәҙерге Башҡортостанға килгән юлында Волга йылғаһы ятыуы, тимәк, улаҙың Башҡортостанға маршруты ла көньяҡ-көнбайыштан төньяҡ-көсығышҡа табан булыуы һүрәтләнә, ти. Ҡатайҙар менән бергә күсенгән һалйыуыттарҙың миграцион юлдарын тикшергән профессор Н.Мәҡсүтова ла Р.Ғ.Кузеевтың күсенеү схемаһы менән килешә. Сыңғыҙ хан осоронда ҡатайҙар ҡайҙалыр «Һары тау» яғында күсеп йөрөгәндәр, ти Р.Ғ.Кузеев .\nЛев фон Бергхольц ҡатай башҡорто Дауыт мулланан яҙып алған легендала башҡорттар бынан мең йылдар самаһы элек ҡайҙандыр Кавказ артынан килгәндәре, ҡайһы берҙәре һыуҙан — кәмәләрҙә, ҡайһы берҙәре ҡоро ерҙән — ярҙан барыуҙары бәйән ителә.Тәүҙәрәк бер нисә быуат улар көньяҡта Волга һәм Дон буйҙарында, Ҡырымғаса тиклемге далаларҙа йәшәгәнлеге, бер нисә тапҡыр Мәскәү янына уҡ килеп етеүҙәрен һөйләй Дауыт мулла. Аҙаҡтан уларҙы ҡыҫа башлағас, Волганы аша сығып яйлап көнсығышҡа Кама, Ағиҙел йылғалары буйына еткәндәр. Волганы сыҡҡас улар ханлыҡтарға(ырыуҙарға) бүленәләр. Һәр ырыу үҙ батшаһы — ханы тарафынан идара ителгән, ундай ырыуҙар йәки ханлыҡтар йөҙҙән артыҡ булған икән. Был легенда бөтә башҡорт халҡы тураһында булһа ла, ҡатайҙар тураһында Дауыт мулла айырым рәүештә — улар башҡорт ырыуҙары араһында иң ҡыйыуы, иң ҡырағайы булып, таулы-ташлы урындарға килеп төйәкләнеүҙәрен әйтә. Был уларҙың урыҫтарға буйһонорға теләмәүе арҡаһында булған икән.\nҠатайҙарҙың, ысынлап та, көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре байтаҡ. Тик бында шуны ла оноторға ярамай — ҡатайҙарҙың көнбайышта ҡалдырған эҙҙәре үрҙә әйтелгән маршрут буйынса күсенеүҙән генә ҡалмауы мөмкин. Тау-завод колонизацияһы эҙемтәһендә ерһеҙ ҡалып, шул яҡтарға барып һыйыныуҙары ла мөмкин. Был турала көнбайыш ҡатайҙарға ҡағылған ҡайһы бер мәғлүмәттәр бар.\n«Ҡатай нәҫеле» тигән яҙыу хәҙерге Һамар өлкәһенең Парау ауылы зыяратында XVIII быуат ҡәберендә табылған. Ыҡ йылғаһының Татарстанға ҡараған һул яҡ ярында урынлашҡан башҡорт-татар ауылдарында Ыҡ йылғаһы, уның ҡушылдыҡтары, Сөн үҙәне бик борон замандарҙа ҡатайҙарҙыҡы булған тигән легендалар Башҡортостан фәндәр академияһында һаҡланыуын Р.Ғ.Кузеев хәбәр итә).\nСәғит Мерәҫов башҡорттарҙың үткәне тураһында мәҡәләлә тау ҡатайҙары бейе Арыптың Ыҡ ярында ерләнеүе тураһында һөйләүҙәрен яҙа. Улар әле йәшәгән ерҙәренән айырмалы рәүештә («Яңы йорт»), Ыҡ буйҙарындағы элек йәшәгән ерҙәрен «Иҫке йорт» тип йөрөтәләр, ти.\nҠатайҙарҙың хәҙерге ерҙәргә күсенеүенә Туҡтамыш хан менән Аҡһаҡ Тимер араһында булған һуғыш (1391) һәм артабанғы ваҡиғалар сәбәп булғандыр. Был турала Зәки Вәлиди, Туҡтамыш хандың нәҫеле Нуретдин бейҙең бөйөк вәзире ҡатай Ғәле бей шул һуғышта еңелгәндән һуң Башҡортостанға килгән, ти(«Башҡорттарҙың тарихы», Өфө, 1994,25 б.). Ғәле бейҙең был осорҙа тотҡан сәйәси роле бик ҙур ғына булғандыр, уның Инйәр буйында дәүләт берләшмәһен тергеҙеп ҡарауы тураһында Башҡорт Википедияһы сығанаҡтарында ла күренеп ҡала(фольклор материалдары нигеҙендәге фараздар). Шуны әйтергә кәрәк, Алтын Урҙа тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән Нуғай Урҙаһы хакимлығы осоро тураһында сағыштырмаса аҙ өйрәнелгәнлеген иҫәпкә алырға кәрәктер. Был осорҙа унда бер ваҡытта ла үҙәкләштерелгән ныҡлы сәйәси власть булмай. Ун алтынсы быуат уртаһына инде Оло Нуғай Урҙаһы емерелеүе һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән бер нисә үҙ аллы урҙа йәшәүе билдәле. Шәжәрәләрҙең береһендә Инйәр буйында Хәким хан булғанлығы әйтелә. Көнбайыш Башҡортостанда ҡатай этнонимы һаҡланып ҡалған: Әлшәй районында Ҡатай йылғаһы, Баҡалы районында Иҫке һәм Яңы Ҡатай ауылдары, Ҡатай урманы, Шишмәлә Ҡатай кисеүе, Ҡатайлар ере һ.б.\nА.Камалов фекеренсә, әле көнсығыш диалекта һөйләшкән башҡорттар IX—XII быуаттарҙа әле йәшәгән ерҙәрҙә түгел, ә Уралдың көнбайыш яғында тормош күргәндәр. Бының шулай икәнен этнононимдан яһалған атамалар раҫлап тора, тип әле Көньяҡ Уралдың көнсығыш итәгендә көн күргән ҡаратабын, ҡатай, һеңрән ырыуҙарын миҫал итеп килтерә. Артабан ҡатайҙарҙың бер өлөшө Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымына күсеп ултыралар, ҡалғандары төньяҡҡа һәм төньяҡ-көнсығышҡа йүнәлә. Тәүгеләрен көнбайыш, һуңғыларын көнсығыш ҡатайҙары тип атап йөрөтәләр. Көнсығыш ҡатайҙар Башҡоростандың Балаҡатай, Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ, Арғаяш, Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарында көн күрәләр(Оло Ҡатай, Ялан Ҡатай, Бала Ҡатай ырыуҙары).\nКөнбайыш ҡатайҙар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМәшһүр Ямантау күренеше\nҺүҙҙе артабан көнбайыш ҡатайҙар тураһында дауам итәйек. Ун һигеҙенсе быуатта Нуғай даруғаһындағы ҡатайҙарҙы П.Рычков үҙенең "Ырымбур губернаһы топографияһы"нда Иҙел-, Ҡушыҡ-, Инйәр-, Ҡоҙғон-ҡатайҙарға бүлә.\nИнйәрҙең тамағына килгән Ғәле бейҙең ставкаһы Аҡташ янында булыуы ла мөмкин. Ағиҙелдең урта, Инйәрҙең түбәнге ағымынан ҡатайҙар яйлап Инйәрҙең урта, Кесе һәм Оло Инйәрҙең үренә, Ағиҙел үренә тиклем күсенгәндәр. Был, беренсе сиратта, табындар ҡыҫымы аҫтында була.\nҡатайҙар һәм табындар мөнәсәбәте\nXV быуаттың икенсе яртыһында әле ҡатайҙар Инйәрҙең ҡойған урынына, мең ырыуы биләгән ерҙәргә тиклем территорияны биләгәндәр. Ошо осорҙа Себер йортонан күсеп киткән Майҡы бей тоҡомдары- Әсәди, Шәкәрле бейҙәр етәкселегендә табын башҡорттарының бер өлөшө тамъян, ҡатай башҡорттарына мөрәжәғәт итеп, ерҙәрендә йәшәргә рөхсәт һораған. Был ваҡытта уларҙы Себер ханы Ибаҡ эҙәрлекләгән була. Күрәһең, хандың үс алыуынан ҡурҡып, тамьяндар һәм ҡатайҙар был үтенесте кире ҡаҡҡандар.\nТабындар «туғыҙ өйлө» ҡатайҙан ер һорағандар. Ҡатай халҡы ер бирмәгәс, унан үтеп, Инйәр даръяһы буйлап килеп Ағиҙелгә еткәндәр". Табындарҙы меңлеләр һыйындырған, ти М.Өмөтбаев.\nТабындар аҙаҡтан ҡатайҙарҙы Инйәрҙең түбәнге ағымынан үргә ҡыҫырыҡлағандар. Быға ҡайһы ваҡыт ҡатайҙар үҙҙәре лә сәбәпсе булғандыр. «Туған бәйләгән» легендаһы — быға дәлилк. Ҡатай бейе Ҡолмандың табын ҡоҙаларына үҙ ерҙәренең бер өлөшөн бүләк иткән. Аҙаҡтан ҡоҙаларҙың бүләк иткән ерҙең сиген үтеп кереүҙәре араларҙы боҙа.\nБыл ваҡиға бик боронғо замандарҙа — XVI быуат аҙаҡтарында булғандыр, әммә табындарҙың ҡатай ерҙәренә ымһыныуы бының менән генә бөтмәгән, ахыр сиктә Ҡумрыҡ-Табын һәм Ҡатай волосы башҡорттары 1728 йылда үҙ-ара килешеп, ерҙәрен бүлеп сығалар. Был «полюбовный раздел» ҡағыҙы ошолай башлана:\n«1728 -го июня 28 числа писана запись такова: Уфимского уезду Ногайской дороги башкирцы Катайской волости Кускай Бакшаев, Ибрай Емяков с товарищи, Кумрук Табынской волости Урусь да Чюра Савельевы с товарищи не для какого такого подлога и всякого переводу на всю сущею правдою написали мы меж себя сию запись, в том, что предложили мы о вотчинах своих полюбовный раздел…»\nБыл сик билдәләү килешеүен тикшерһәң, улар хәҙерге Архангел һәм Белорет районы сиктәренә тап килеүен күрәһең.\nҠоҙаҡай һәм Ибрайға иптәштәре менән Ҡасим сумған (текста-«Касим сумь») йылғаһы тамағынан башына тиклем уң яҡлап, шул йылға башланған ерҙән арҡанан «Буранги» (әле Бәрәңкеле йылғаһы тип йөрөтөлә) йылғаһының башына тиклем, ә «Буранги» башынан арҡанан Инйәр йылғаһына Болантүбә ташына тиклем ерҙәрҙе уң яҡлап биләргә.\nЫрыҫ менән Сураға иптәштәре менән Болантүбә ташынан Инйәр йылғаһы буйлап үргә Ырау йылғаһы тамағына тиклем ерҙәрҙе биләргә, тиелә документта.\nАҙаҡта яҡтар бүленгән вотчиналарҙа ғына хужа булырға, бер-береһенең биләмәләренә йөрөмәҫкә, үҙ-ара талашмаҫҡа, солоҡ балына теймәҫкә(«медь не выдирать») һәм йәнлек-ҡоштарҙы ауламаҫҡа килешәләр. Ҡатайҙар яғы ерҙе килешеп бүлеү ҡағыҙын яҙғанда Ҡолмандың батшаға барып алған ер биләү ҡағыҙын(«владенная выпись») Өфө воеводаһы Иван Бахметьевтан барып алыуҙарын һәм үҙҙәрендә ҡалдырыуҙарын да теркәйҙәр килешеүгә. Тимәк, Ҡолман тарихи шәхес, артабанғы биттәрҙә уның атаһы исемен фамилия итеп теркәгән жалоба тәржемәһе лә бар был делола. «Кулман Худайбердин» тигән риүәйәттә тарихи ысынбарлыҡ сағыла.\nИң һуңында килешеүҙе яҡтар боҙған осраҡта илле һум неустойка түләүгә килешәләр. Килешеүҙең төп нөсхәһе Ҡоҙаҡай менән Ибрайҙа һаҡланасаҡ, Ырыҫ менән Сура шул документтың һүҙмә-һүҙ күсермәһен үҙҙәрендә тоторға булып, һәр береһе үҙҙәренең тамғаларын ҡуялар.\nҠумрыҡтар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн низағтар артабан да булып торған. Ваҡыт үтеү менән, был ҡағыҙҙар юғалғандыр, сөнки 1770 йылдың 10 мартында ҡумрыҡ старшинаһы Абҙан Ырыҫов шул документтың күсермәһен Өфө провинциаль кәнсәләренән барып ала. Тимәк, килешеүҙәрҙең бер нөсхәһе (күсермәһе) провинциаль кәнсәләрҙә һаҡланған булған. Был ваҡытта ул документ уларға ер һатыу өсөн кәрәк булған, ә 1838 йылда ер өсөн бәхәс яңынан ҡупҡас, яҡтар провинциаль кәнсәләрҙән күсермәнең күсермәһен («копия от копии») барып алалар. Үрҙә иҫкә алынған 253 битлек документта шул күсермәнең күсермәһе теркәлә. Тамьяндар менән ҡатайҙар араһында ер өсөн бындай оло низағтар документтарҙа осрамай, әммә риүәйәттәр хәҙерге заманға ҡатайҙар менән тамьяндар араһында ла ер өсөн ҡасандыр һуғыш булыуын килтереп еткергән.\nХәҙерге ҡатай төбәктәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИрәкташ — Инзерские зубчатки\nҠасим Дәүләткилдеев. Зәңгәр күлдәкле башҡорт ҡыҙы. Һүрәттә Белорет районы Уҫманғәле ауылынан Мәрйәм исемле ҡыҙ. (Инйәр- ҡатай)\nҠасим Дәүләткилдеевтың «Башҡорт Ибраһим» тигән һүрәте лә Инйәр яғында төшөрөлгән. 1928\n1730 йылда Өфө провинциаль кәнсәләр тарафынан төҙөлгән реестрҙа һәм башҡорт волостарын һүрәтләүҙә ҡатайҙар хәҙерге территорияны биләгәнен күрәбеҙ:\n«…волость Катайская по Индирю и вверху по Белой, в горах леса и поля небольшие, тележного пути за горами и за лесами и за топями нет».\nҠатай ауылдары буйынса XIX быуаттың рәүиз яҙмаларын тикшергәндән һуң, XIX быуаттың 30-40 йылдарында, тау-завод колонизацияһы арҡаһында күсеп ултырыуҙарҙан һуң, ҡатай ауылдарының бөтәһе лә хәҙерге урындарына урынлашып бөтәләр икәнен белергә була.\nҠатай волосында 8-се рәүиз үткәргәндә 20 генә йән (ир затынан тип аңларға кәрәк) кермешәк (килмешәк- «припущенник») теркәлә. XVIII быуаттағы ихтилалдар буйынса документтарҙа, мәҫәлән, хатта Ҡатай волосына 1740 йылда сыуаштарҙы батша ғәскәренә йыйырға килеүҙәре тураһында мәғлүмәттәр осрай, тик улар шул волоста йәшәйме, әллә ихтилал барышында шунда барып сыҡҡанмы — аңлашылмай.\nХәҙерге заман административ бүленешкә ярашлы, был ерҙәр Белорет районы территорияһына ҡарай. Мәҫәлән, 8-се ревизия материалдары буйынса, хәҙерге Белорет районы территорияһында 25 ҡатай ауылы теркәлгән. Бөгөнгө көндә уларҙың һаны 50-гә барып етә. Кантон идаралығы дәүерендә ул ауылдар VII кантондың 27-се, 28-се, 29-сы һәм 30-сы йорттарына ҡараған. Шулай уҡ волостың 17 ауылында мәсет һәм мәҙрәсәләр ҙә теркәлгән.\nXIX быуаттың 60-сы йылдарында, йәғни кантонлыҡ системаһы бөтөрөлөүҙән алдараҡ, башҡорттар административ-территориаль бүленеш буйынса 13 кантонға бүленгән була. Ҡатайҙар йәшәгән VII кантон Ырымбур губернаһының Верхнеуральск өйәҙенә ҡараған. Үҙ нәүбәтендә, ул 30 волосҡа бүленгән булған. Был осорҙа халыҡ һаны 54 147 кеше тип теркәлгән.\nКөнсығыш ҡатайҙарға килгәндә, улар ҙа өс ырыуҙан тора: оло ҡатай, ялан ҡатай, бала ҡатай. Рим Йәнғужин яҙыуынса, «XIX быуат башында бала һәм оло ҡатайҙар Өпәй (Уфалей) һыртының көнсығыш итәктәрендә ҙур ғына ерҙе биләп ултырған. Улар Тинес һәм Ҡарабулаҡ йылғаларының үрге ағымында ерләнгән». Этнография фәнендә билдәле ҡараштар, шулай уҡ бөгөнгө административ бүленеш буйынса был ерҙәр Силәбе өлкәһенең Ҡоншаҡ һәм Арғаяш райондарына, ә бер өлөшө Башҡортостандың Балаҡатай районына инә.\nЯлан-ҡатайҙар иһә тағы ла көнсығышҡараҡ урынлашҡандар. Был ерҙәр бөгөнгө көндә Ҡурған өлкәһенең Сафакүл һәм Әлмән райондарына ҡарай. Был фекер билдәле этнограф Р.Ғ. Кузеев хеҙмәттәрендә лә яҡтыртыла.\nТарихсы П. И. Рычков үҙенең тигән хеҙмәтендә башҡорт ырыуҙарының таралыу ареалын күрһәтеп китә. Ул ҡатайҙарҙың ике даруғаға бүленеүен билдәләй: Нуғай даруғаһындағы Ҡатай волосына иҙел-ҡатай, ҡошоҡ-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатайҙар ҡараһа, Себер даруғаһына бала-ҡатай, баллы-ҡатайҙарҙы индерә. Был волосҡа ул шулай уҡ тағы ла 8 аймаҡты ла өҫтәй. Ҡатай волосында ул 300 урам (двор) бар, тип билдәләй.\nШулай итеп, ҡатайҙар бик ҙур территорияла таралып урынлашҡан. Тәбиғәт үҙенсәлеге, ер-һыу торошо яғынан да был биләмәләр төрлө.\nҠатайҙарҙың ауыҙ-тел ижады[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nГеографик айырмалыҡтар, һыу-һауа шарттары халыҡ ижадында ла сағылыш таба. Фәҡәт ҡатай ырыуы ижадына ғына хас булған ошо йырҙарҙы атап була: «Боронғо ҡатайҙар», «Ҡатай Байығы», «Ләңке ташы», «Күбә таш», «Ҡағы ташы», «Ҡурташ», «Артылыш», «Боронғо Урал», «Ямантау», «Ҡыраҡа» һәм башҡа көйҙәр, легенда-риүәйәттәр, «Йәмәлекәй тауы» һ.б.\nҠатайҙар төбәк иткән ерҙәр географик йәһәттән бер төрлө генә түгел. Инйәр-ҡатай, иҙел-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай, еҙем-ҡатайҙар хәҙерге Белорет районының тау-ташлы һәм урман-ҡаялы ерҙәрен төбәк иткән. Ялан-ҡатайҙар киң территорияла таралып ултырып, дала ерҙәрендә көн күрә: хәҙерге Башҡортостандың Балаҡатай һәм Ҡыйғы райондары, Силәбе, Ҡурған өлкәләре… Был тәбиғәт шарттары, географик урын, халыҡтың матди мәҙәниәте менән бер рәттән, ауыҙ-тел ижадында, шул иҫәптән йырҙарҙа ла, сағылыш тапҡан.\nУрман-тау зонаһы ҡатайҙарының ижады үҙенсәлектәре бар. Ошо төбәктән сыҡҡан күп йырҙар ғилми һәм әҙәби-музыкаль кимәлдә бер ни тиклем әйләнешкә индерелһә лә, иғтибарҙан төшөп ҡалғандары ла күп кенә. Улар ҙа идея-тематика, йөкмәтке һәм форма йәһәтенән бик бай. Бынан тыш, фольклор томлыҡтарына ингәндәренә лә әле бөтөн, системалы рәүештә анализ яһалмаған.\nХәҙерге Белорет районы тәбиғәте, тау-йылғалары, ҡаҙылма байлыҡтары менән айырылып тора. Күп мул һыулы йылғалар ошо тарафтарҙан баш ала, райондың 85 процент самаһы майҙанын урмандар биләй. Фәрит Камаев, Белорет районының Сермән ауылында тыуған композитор Заһир Исмәғилев ижадына бәйле, был төбәк тураһында түбәндәгеләрҙе яҙа:\n«Күккә ашҡан күкһел тауҙар теҙмәләре, уралып-уралып ятҡан Урал һырттары. Был яҡта уларҙы Ҡыраҡатау тиҙәр. Ләкин башың күтәреп ҡараһаң, кәпәсең төшөрлөк бейек был һырттарҙа һерәйеп торған шәрә ҡаяларҙы күрмәҫһең, улар һомғол ҡарағайҙар менән ҡапланған. Иң бейек ҡаяларҙың иң бейек ҡыйыҡтарында ла шундай ныҡ һәм сибәр ағастар — ҡарағайҙар, ҡарағастар үҫә. Бына ни өсөн ошо тауҙар илен йәшеллек һәм хозурлыҡ донъяһы тип атағы килә. Ә ғорур ҡаяларҙан аҫта, тулҡындарын ҡаға-ҡаға, һыуһылыу Ағиҙел ашҡынып аға. Уны юлына арҡыры төшкән таш кәртәләр ҙә туҡтата алмай. Ул, бөтә ерҙән үтер терегөмөш һымаҡ, юлын дауам итә, йәншишмәләр шикелле, тәбиғәткә, тирә-яғындағы урман-тауҙарға йән һәм йәм бөркә. Был яҡтарҙағы һоҡланғыс гүзәллек, бәлки, Ағиҙелдең шифа-ҡөҙрәтенән киләлер»\nШуға күрә лә тауҙарға, йылғаларға, урман-ҡырҙарға арналған йырҙар һәм көйҙәр быуындан-быуынға күсә килеп, беҙҙең көндәргәсә еткән. Ошо төбәктә таралған йырҙар араһында улар күпселекте тәшкил итә.\nУрал аръяғы ерҙәрендә дала һәм күлдәр күберәк. Шуға күрә ялан ҡатай, бала ҡатайҙарҙың йыр фольклорында ҡылғанлы ялан, сал далалар, ҡамышлы күлдәр темаһы өҫтөнлөк итә. Кеше кисерештәре лә йырҙа ошо уҡ күренештәр аша образлы һынланыш ала.\nКөньяҡ Уралды һәм иҙел-ҡатай, инйәр-ҡатай, ҡоҙғон-ҡатай ерҙәрен Ямантауҙан башҡа күҙ алдына ла килтереү мөмкин түгел. Ул географик объект — тау ғына түгел, ә халыҡтың тормош-көнкүреше һәм донъяға ҡарашы менән айырылғыһыҙ бәйле.\nЯмантау — Көньяҡ Уралдағы иң бейек тау. Уның тураһында халыҡ араһында төрлө-төрлө мифтар таралған. Ямантау башҡорттарҙың борондан уҡ табыныу урыны ла булған. Урыҫ ғалимдары тарафынан яҙылған тарихи сығанаҡтарҙа Ямантау исеме XVIII быуаттан күренә башлай. Башҡорт халыҡ ижадында Ямантауға бәйле бик күп фольклор үрнәктәре: йыр, легенда, риүәйәттәр табырға мөмкин. Йөкмәткеһе, идея-тематикаһы һәм таралыу ареалы йәһәтенән ҡарап, уларҙы ике төркөмгә бүлергә була. Уларҙың беренсеһе мифологик ҡараштар менән бәйле һәм башҡорт классик эпосына ингән. «Урал батыр» эпосында, Ямантау Урал батыр тарафынан тураҡланған дейеүҙәрҙең кәүҙәләренән хасил булған, тип бәйән ителә.\n«Урал батыр» эпосында Ямантау тураһында\nУрал унан үлмәгән,\nҺушынан да таймаған,\nБулатын алған да,\nӘзрәҡәне сапҡан да -\nҠылыс диңгеҙгә сумған,\nЕр һелкенгәндәй булған:\nӘзрәҡә һушһыҙ йығылған,\nИмәнес ҙур кәүҙәһе\nҺыуҙы урталай бүлгән,\nХалыҡҡа менеп торорға,\nЙәйерәп хәл йыйырға\nҘур бер яман тау булған.\nҠатайҙарҙың йылан башлы эш эйәре. 1930-сы йй\nЯмантауға бәйле булған йырҙарҙың һәм йыр-риүәйәттәрҙең икенсе төркөмөнә беҙ ошо төбәктә генә таралған һәм локаль характерлы булғандарын индерә алабыҙ. Мәҫәлән, хәҙерге ваҡытта сәхнәләрҙән йыш ишетелгән йырҙар менән бер рәттән (мәҫәлән, «Йәмәлекәй тауы»), һирәк осрағандары ла ошо төркөмгә ҡарай. Шулай уҡ айырым йыр-куплеттар ҙа осрай. Алда әйтеп китеүебеҙсә, ХХ быуат башында Мстислав Ҡулаев Ямантау тураһында етмешләп йырҙы ҡағыҙға теркәй.\nБашҡорт халыҡ ижадында, башҡа жанрҙарға ҡарағанда, Ямантауға бәйле йырҙарҙың сағыштырмаса күберәк булыуы күҙгә ташлана. Улар күпселек осраҡта Белорет ерлегендә тыуған. Мәҫәлән: «Ямантау», «Йәмәлекәй», «Йәмәлекәй тауы» һ.б.\nЯмантауға бәйле йырҙар бер нисә вариантта булһа ла, уларҙың күпселегенең барлыҡҡа килеү тарихы оҡшаш. Мәҫәлән, ҡурайсы Сәлимгәрәй Ғәлиастановтан яҙып алынған вариантта түбәндәгеләр бәйән ителә. «Борон-борондан башҡорттар урыҫ батшалығына буйһоноп, байтаҡ йылдар үткәс, беҙҙең олатайҙарҙан урыҫ помещиктары, генералдары осһоҙ хаҡҡа ер һатып ала башлағандар. Олатайҙар күп уйлап тормай, ерҙе осһоҙға ғына биргәндәр. Шулай бер ваҡыт Мәскәү яғынан бер помещик килә һәм ҡатайҙарға ҡара сөгөндән ҡойолған оҙон сәйнүктәр тараттыра. Ҡатай түрәләрен, байҙарҙы шарап менән һыйлап ултыра, Ямантауҙы ҡарап ултыра, ти. Ул саҡта ул ер Тамъян-Ҡатай кантонының Ҡатай волосына ингән, хәҙер Белорет районына ҡарай. Эсеп, ҡыҙып алғас, ҡатай түрәләре, аҡһаҡалдары ер һатыу ҡағыҙына тамғаларын да баҫалар. Шул саҡта бер егет килеп сыға ла ҡарттарға:\n— Нишләп һеҙ, олатайҙар, беҙҙең ата-бабаларҙан ҡалған ерҙе һатаһығыҙ? Үҙегеҙҙең балаларығыҙҙы йөрөр ерҙән, эсер һыуҙан, һоҡланыр сәхрә Ямантауҙан мәхрүм итәһегеҙ, — тип әйтә.\n— Йәш башың менән ололарға арҡыры төшәһең, — тип, егеттең һүҙенә ҡолаҡ та һалмағандар.\nЯҡлаусы таба алмаған егет тауҙарға киткән, күккә олғашып, болоттарға тейеп торған Ямантауға алыҫтан ғына ҡарап торған. Егет тырмаша-тырмаша тауға үрмәләгән. Менеп еткәс, әсәһенән айырылған сабый һымаҡ, үкһеп-үкһеп илаған һәм ошо йырҙы сығарып йырлаған».\nЙыр традицион дүрт юллыҡтарҙан тора. Беренсе строфала Ямантауҙың кейек-януар көн иткән иркен, изге ер картинаһы һүрәтләнә. Был изге урын төшөнсәһе әүлиәләр ерләнгән ер тип атала. Халыҡта, һәр ерҙе-тупраҡты батыр һөйәге һаҡлай, көс бирә, ә әүлиә рухы изгелеген һаҡлай, тигәндәр. Шуға ла ер — иң изге аманат. Ә уны һатыу — оло яманат билгеһе. Изгелекте һәм тыуған ер ғәзизлеген аңлатыу һәм уның ҡәҙерен таныу өсөн йырҙа әүлиә образы урын ала.\nКөнкүреше[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУрман-тау яғы ҡатайҙарының төп шөғөлө — урмансылыҡ, һунарсылыҡ, ҡортсолоҡ булған. Иген культураларын бик әҙ сәскәндәр. Инйәр-ҡатайҙа бер ауыл исеме — Арышпар. Арыш бар тигәндән килеп сыҡҡан. Ялан яғыныҡылар игенселек менән шөғөлләнгән.\nБашҡорт халҡының көмөш биҙәүестәре бик күп, ҡатын-ҡыҙ биҙәүестәрендә аҫылташтар, ярымаҫылташтар, ҡыҙыл мәрйен йыш осрай. Үҙ көмөшсө оҫталары булған.\nҠайҙа йәшәһә лә, башҡорт аттан айырылмай. Йылҡысылыҡ менән бәйле төшөнсәләр ҙә шуға күрә бик бай. Эйәр-өпсөн, арба-сана эшләгәндәр. Ат кәрәк-ярағы тәғәйенләнешенә ҡарап биҙәлгән. Мәҫәлән, эйәрҙәр буйынса һыбайлы ни маҡсат менән юлға сыҡҡаны күренеп торған: байрам-туй эйәрҙәре ҡыйбатлы итеп, көмөштән һуғылған көмбәҙҙәр ҡуйып эшләнгән, яу, хужалыҡ эйәрҙәре ябай ғына, әммә тотонорға, кәрәк нәмәләр аҫырға яйлы булған. Туй эйәре ғәҙәттә ҡалҡан башлы, ә хужалыҡ эйәре ҡош, хайуан, йылан башлы һ.б. итеп яһалған.. .\nБала-ҡатайҙарҙың тамғаһы — дуға һәм мышы. Улар Балаҡатай районының гербында һәм байрағында һүрәтләнгән.\nҠатай ырыуы менән бәйле ер-һыу атамалары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nКатайка (Иҫәт ҡушылдығы) \nКатайский район (Ҡурған өлкәһе)\nЯлан-Ҡатай районы, Силәбе өлкәһе. 1940 йылдың 12 ноябрегдә һәи 17 декабрендә ике районға — Әлмән һәм Сафакүлгә бүлгәндәр(недоступная ссылка)\nКатав (Ҡатай) ҡалаһы \nУсть-Катав (Ҡатайтамаҡ) []\nКүсембәт (Ҡатайбәт тигәндән сыҡҡан)- Һарытау өлкәһе \nҠатай ырыуынан сыҡҡан ғалимдар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1. Ҡасимов Салауат Фитрат улы\n2. Тимерғазин Ҡадир Рәхим улы\n3. Абдрахманов Илдус Барый улы\n4. Вәлиев Дамир Жәүәт улы\n5. Бикбулатов Наил Вәли улы\n6. Сәмситова Луиза Хәмзә ҡыҙы\n7. Миһранов Марс Шәрифулла улы\n8. Мостафин Хәлил Мөжәүир улы\n9. Мостафин Хәбир Мөжәүир улы\n10. Мостафина Айгөл Мөжәүир ҡыҙы\n11. Харрасов Мөхәмәт Хәҙис улы\n12. Сибәғәтов Флүр Шәрифулла улы\n13. Аҫылғужина Гөлфиә Нәҙерғәли ҡыҙы\n14. Вәлиев Камил Абдрахман улы\n15. Мөлөков Харис Яҡуп улы\n16. Вәлиев Ғәҙел Камил улы\n17. Мулдашев Альберт Әкрәм улы\n18. Хажин Вәкил Исмәғил улы\n19. Хажин Айбулат Вәкил улы\n20. Козлова Планета Павловна\n21. Сәлимова Сулпан Миҙхәт ҡыҙы\n22. Әлибаев Айбулат Ҡасим улы\n23. Алтынбаев Ранис Рәис улы\n24. Йомадилова Гүзәл Булат ҡыҙы\n25. Ҡәҙербаев Фуат Моталип улы\n26. Йәғәфәрова Гөлнур Әҡсән ҡыҙы\n27. Аҫылғужин Хәлил Бәхтигәрәй улы\n28. Хөснөтдинов Наил Нуретдин улы\n29. Хөснөтдинов Рәмил Нуретдин улы\n30. Таһирова Рәхимә Ғөбәй ҡыҙы\n31. Сәмситдинов Илфат Зәки улы\n32. Ғибаҙуллина Фирүзә Булат ҡыҙы\n33. Хәйернурова Ләйсән Әсләм ҡыҙы\n34. Шаһисолтанов Флүр Әмир улы\n35. Әлибаев Фәнур Хажиғәле улы\n36. Әлибаев Зәки Арыҫлан улы\n37. Ихсанова Айгөл Айрат ҡыҙы\n38. Шәйхисламова Зөбәржәт Фәнил ҡыҙы\n39. Ғайсина Флүзә Фәтҡулла ҡыҙы\n40. Байышев Фәнил Нафиҡ улы\n41. Байморатова Хәмиҙә Ғәзиз ҡыҙы\n42. Ғөбәйҙуллин Илфат Рим улы\n43. Дәүләтшин Рафаэль Әхмәтгәрәй улы\n44. Дилмөхәмәтов Миндийәр Ишбирҙе улы\n45. Мурзамов Марат Мурза улы\n46. Сатаев Ирек Шаһит улы\n47. Сәфәров Миңлеғәли Морат улы\n48. Һаҙыев Мансур Сабир улы\n49. Хәйруллина Вакифа Ғилман ҡыҙы\n50. Хафизов Айҙар Таһир улы\n51. Хөсәйенов Мөхәмәтғәли Ҡорбан улы\n52. Хөсәйенов Фахразый Ҡорбан улы\n55. Хәкимов Мәүлит Хәкимйән улы\n56. Әбүталипова Лилиә Салауат ҡыҙы\n57. Сафиуллина Регина Ринат ҡыҙы\n58. Ғәлимова Лира Ғәфур ҡыҙы\n59. Шәрәфетдинов Вәкил Мөлкаман улы\n60. Шәрәфетдинов Илдар Вәкил улы\n61. Вәлиева Әнфисә Риф ҡыҙы\n62. Бикмөхәмәтов Илдар Хәйҙәр улы\n63. Йосопов Харрас Ғәлиәкбәр улы\n64. Хөбөтдинов Ғәлим Камил улы\n65. Төхвәтуллин Морат Нәбиулла улы\n66. Сәмсетдинов Айнур Мәүлит улы\n«Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә 2016 йылдың 4 март көнөндә архивланған.\n«Йәшлек» гәзитендә мәҡәлә\nШәйбәков Р. Г. Тыуған төйәк тарихы. Белорет, 2012,295 бит,Тираж 500\nҠатай // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nСтатья в башкирской энциклопедии(недоступная ссылка) (рус.)\nБашкирское родословие: Катай на YouTube (рус.)\n↑ «Ағиҙел»,1994, 6, 183 б.\n↑ «Ағиҙел» 1997,8,136-141 бб.\n↑ В.Бартольд. Тюрки. 12 лекций по истории турецких народов Средней Азии. Алматы,1998, 92-cе бит\n↑ Материалы по районированию Средней Азии. Кн. 1. Территория и население Бухары и Хорезма. Часть 1. Бухара. — Ташкент: 1926, с.39.\n↑ Материалы Всероссийских сельско-хозяйственных переписей 1917 г. и 1920 г. Вып. 1, Поволостные итоги Самаркандской области. — Ташкент: 1924, с.47.\n↑ Маликов А. М. Хитаи долины Среднего Зеравшана в XVIII — начале XX в. // Археология и история Центральной Азии. — Самарканд, 2004.\n↑ В. В. Бартольд. Әҫәрҙәр, 2 том, 2 киҫәк, М., 1964, 291 б.\n↑ Кузеев Р. Г. Происхождение башкирского народа: Этнический состав, история расселения. — М.: Наука, 1974. — 572 с. — 2400 экз. (в пер.)\n↑ Уфа, 1978; Народы Среднего Поволжья и Южного Урала. Этногенетический взгляд на историю. М., 1992.\n↑ Н.Мәҡсүтова, «Башкирские говоры, находящиеся в иноязычном говоре», Өфө,1996, 103 б.\n↑ Л.фон Бергхольц, «Горные башкиры-катайцы»- «Этнографическое обозрение», М.,1893, 3, 75 б.\n↑ «Башҡорт АССР-ы тарихы буйынса очерктар», 1том, 2-се киҫәк, 566 б.\n↑ Г. В. Йосопов «Археология и этнография Татарстана», 1-се сығ.,1971, 223 б.\n↑ ф.3, оп 12.,д.451, 53-54 бб.- Происхождение башкир, 235 бит\n↑ «Краеведческий сборник»- 1930, 74 б.\n↑ «Совет Башҡортостаны», 1989, 238\n↑ М.Өмөтбаев, «Ядкәр»,Өфө,1994,25 б.\n↑ Башҡортостан Республикаһы Үҙәк дәүләт тарихи архивы, ф.2, оп.1, д.4356, 6-7 бб.\n↑ Материалы по истории Башкирской АССР, М.-Л., 1940,1-се киҫәк, 135, 136 бб.\n↑ П. И. Рычков «История Оренбургская» «Разделение башкирского народа по их родам»\n↑ Ат егеү кәрәк-ярағы //  2016 йылдың 5 апрель көнөндә архивланған.Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2017. — ISBN 978-5-88185-143-9\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡатай&oldid=1142034 ҡабул ителгән\nҠурған өлкәһе башҡорттары\nАт егеү кәрәк-ярағы\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:54 12 июнь 2022 үҙгәртелгән.


ҮҘЕ ҠОЛАҒАН ИЛАМАЙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » ҮҘЕ ҠОЛАҒАН ИЛАМАЙ\nҮҘЕ ҠОЛАҒАН ИЛАМАЙ 25.05.2018 // Йәмғиәт\nКүрәҙәселәргә ихтыяж арҡаһында законһыҙ бизнес “сәскә ата”\nНиһайәт, Рәсәй Дәүләт Думаһы мистик хеҙмәт күрһәткән күрәҙәсе, экстрасенс, астрологтарҙы рекламалаған ҡанун проектын тикшереүгә кире әйләнеп ҡайтты. Проект “Реклама тураһындағы” законды айырым статья менән тулыландырыуҙы күҙ уңында тота. Ул сихырсылар эшмәкәрлеген нисек көйләүҙе тәфсирләп аңлата. Был башланғыс парламент иғтибарына 2010 йылда уҡ тәҡдим ителгәйне, әммә ниндәйҙер ҡөҙрәт менән һаман ҡаралмай.\nПроекттың мәғәнәһе шунан ғибәрәт: экстрасенстар һәм сихырсыларҙың урыны тик махсус ток-шоу программаларында булырға тейеш. Тамашасы үҙе мөғжизә көҫәй. Тимәк, уның быға хоҡуғы бар, әммә уны был күренештең ысынбарлыҡҡа тап килмәүен, дөрөҫ булмауын иҫкәртәсәктәр. Йәнәһе, был – алдаҡ, ышаныу-ышанмау үҙегеҙҙең ихтыярҙа.\nКүрәҙәселәрҙе рекламалау төнгө эфирҙа ғына – киске сәғәт 11-ҙән иртәнге 7-гә тиклем барасаҡ. Экранда мотлаҡ “күңел асыу рекламаһы” тигән яҙыу пәйҙә буласаҡ. Баҫма матбуғатта бындай рөхсәт тик рекламанан торған һәм махсус баҫмаларға ғына биреләсәк. Шулай уҡ 18+ билдәһе менән.\nЫсынлап та, был өлкә ил иҡтисадында ғәйәт ҙур урынды биләй. “Интерфакс” агентлығы хәбәр итеүенсә, Рәсәй халҡы экстрасенстарға һәм сихырсыларға йылына 30 миллиард доллар тирәһе аҡса сарыф итә. Шул уҡ ваҡытта, мәҫәлән, сит илдә юғары сифатлы медицина ярҙамына – 17 миллиард ҡына. Ләкин күп осраҡта ул “күләгәлә” ҡала, сөнки медицина эшмәкәрлеге күп закондар менән көйләнһә, “тылсымсылар”ҙыҡы бер нисек тә контролдә тотолмай. 2011 йылда “Рәсәй Федерацияһында граждандар һаулығы нигеҙҙәре тураһында”ғы Федераль закон үҙ көсөнә ингәйне. Тик ул халыҡ табиптарының эшмәкәрлеген генә күҙ уңында тотоп, уларҙы лицензия буйынса эшләргә мәжбүр итә. Ә сихырсылыҡ, боҙомдо бөтөрөү, әруахтар йәнен саҡырыу һәм башҡа тылсым халыҡ медицинаһына ҡағылмай.\nӘлбиттә, “Росздравнадзор” ҡарамағында Диагностикалау һәм дауалауҙың традицион алымдары федераль ғилми клиника-тәжрибә үҙәгенең Сертификатлау буйынса бүлеге бар. Унда дауалаусыны табиптар һәм ғалимдар тикшереп, ғәҙәти булмаған һәләттәре хаҡында сертификат бирәләр, исем-шәрифен махсус реестрға индерәләр. Әммә был үҙәккә мөрәжәғәт итеү ирекле, теләмәһәң, һине бер кем дә мәжбүрләмәй.\nМахсус сертификатһыҙ, урындағы власть органдарынан лицензия алып ҡына ла бер ниндәй сикләүһеҙ эшләргә мөмкин. Хаҡын түләйһең дә вәссәләм. Үҙҙәре әйтеүенсә, “тылсым” – ул мөғжизә һәм бер ниндәй ҙә ер ҡанундарына буйһонмай.\nЫсынлап та, бындай хеҙмәт тәҡдим итеүсе клиенттарына бер ҡасан да рәсми документтарын күрһәтмәй, килешеү төҙөмәй, түләү тураһында квитанция тултырып бирмәй. Ярҙам өмөт итеп барған кеше лә талап итмәй. Әлбиттә, бындай дауалаусы хатаһы менән табип хатаһы – ике төрлө мәсьәлә. Ләкин ошондай “тылсымсылар”ға йөрөп, аҡсаһын һәм ваҡытын сарыф итеп, күп сирлеләр ауырыуын аҙҙырып ебәрә бит. Мәҫәлән, Рәсәй онкология үҙәге мәғлүмәттәре буйынса, яман шештән яфаланыусыларҙың яртыһы тәүҙә халыҡ табиптарына күренә, уларҙың күрһәтмәһенә таянып дауалана. Һөҙөмтәлә медицина дауалауында алтынға бәрәбәр ҡиммәтле осор үткәреп ебәрелгән була. Күрәҙәселәргә йөрөгән кешеләрҙең дөйөм Рәсәй ҡатын-ҡыҙҙары һанының – 67, ир-егеттәренең дүрт процентын тәшкил иткәнен күҙ уңында тотҡанда, был – ҙур хәүеф. Әйткәндәй, тотороҡһоҙ, етешһеҙ тормошта йәшәгәндә, яҡшылыҡҡа, яҡты көнгә өмөт өҙөлгәндә “мөғжизә”гә ышаныусылар һаны арта. Халыҡтың биштән бер өлөшө йондоҙнамәләргә һәм ырымдарға табына, яртыһы тиерлек паранормаль күренештәргә ышана.\nБындай хәл айырыуса беҙҙең илгә хас. Юғары технологиялар һәм компьютерлаштырыу заманына ҡарамаҫтан, экстрасенстар һаны артҡандан-арта. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәренән күренеүенсә, Рәсәйҙә бөтәһе 800 мең тирәһе халыҡ дауалаусыһы йәшәй. Ә табиптар һаны шунан саҡ ҡына күберәк. Уның ҡарауы, уларҙың табышын сағыштырып та булмай.\nЮғары көскә эйә булған кешеләрҙе кемдер алдаҡсы тип һанаһа, кемдер уларҙың ярҙамын тойоп, йәне-тәне менән яҡлаша. Әлбиттә, шул рәүешле йыш ҡына табип, психолог, финанс ярҙамын бер юлы алырға мөмкин бит.\nКиләсәкте күҙаллау, боҙомдо бөтөрөү сеанстары күптәрҙе ҡыҙыҡһындыра. Юғиһә телевидениенан барған “Экстрасенстар алышы” кеүек ток-шоуҙар шул тиклем популярлыҡ яуламаҫ ине.\nХатта ҡайһы бер бындай оҫталар реалист кешеләрҙе, академиктарҙы, власть әһелдәрен дә ышандырып ҡуя. Мәҫәлән, 2010 йылда “Таҙа һыу” маҡсатлы федераль программаһы ҡабул ителгәйне. Уғаса Рәсәйҙә эсәр һыуҙың сифаты ҡәнәғәтләнерлек түгел тип табылғайны. Уны яҡшыртыр өсөн торлаҡ йорттарҙы һәм йәмәғәт учреждениелары биналарын академик Виктор Петриктың мөғжизәле фильтрҙары менән йыһазландырыу планлаштырылды. Программа ул саҡтағы Дәүләт Думаһы Рәйесе Борис Грызлов тарафынан хупланып, бер нисә йылға иҫәпләнгәйне. Йыл һайын был киң ҡоласлы эш өсөн ғәйәт ҙур бюджет аҡсаһы – 2020 йылға тиклем барлығы 15 триллион һум тотонолорға тейеш ине.\nҺөҙөмтәлә аҙаҡтан тарихта “Петрикгейт” тип аталасаҡ яңғырауыҡлы ғауға тыуҙы. Петриктың уйлап табыуҙары фәнни яҡтан бөтөнләй нигеҙләнмәгән, йәғни алдаҡ, тип танылды, ил властары бюджет ойошмаларында уның фильтрҙарын ҡуйыуҙан баш тартты. Ләкин 674 объект улар менән йыһазландырылып өлгөргәйне. Күпме ҡаҙна сығымы китте икән быға?..\nБыл янъялда хатта Рәсәй Фәндәр академияһының исеме лә бысранды. Ә бит уның президиумы ҡарамағында Ғилми тикшеренеүҙәрҙе боҙоп күрһәтеү һәм ялған фәнгә ҡаршы көрәш комиссияһы эшләй. Уның бурысы – паранормаль, аномаль күренештәргә, сит планета кешеләре барлығына, традицион булмаған медицинаға, шикле энергия сығанаҡтарына ышаныуҙы халыҡ алдында тәнҡитләү. Ғилми тикшеренеүҙәргә һәм проекттарға аҡса дәүләт ҡаҙнаһынан бүленә, шуға күрә был комиссия тәҡдим ителгән эште ентекләп тикшерергә тейеш. Халыҡ аҡсаһын сираттағы “мәңгелек двигатель” уйлап сығарыуға тотонмайҙармы?\nНи ҡөҙрәт менәндер Виктор Петрик чиновниктарҙы ла, академиктарҙы ла алдауға өлгәшә. Бәлки, уның да Алан Чумак, Анатолий Кашпировский һымаҡ кешеләрҙе ышандырыу һәләте – “тылсымы” барҙыр?..\nБына ошо хәл һәм “мөғжизә эйәләре” донъяһындағы аҡса әйләнешенең күләме экстрасенстарға йөҙәр меңләгән кешенең мөрәжәғәт итеүен, улар араһында ышаныусан пенсионерҙарҙың һәм тәжрибәһеҙ йәш ҡыҙҙарҙың ғына түгел, олпат һәм хәлле клиенттарҙың да – эшҡыуарҙарҙың, предприятие етәкселәренең, ижад әһелдәренең булыуын иҫбатлай. Тәүгеләре аңлашыла, ә байҙар һәм уңышлы граждандар ни өсөн был юлға бара һуң? Эшҡыуарҙар, ғәҙәттә, даланға ышана, өмөтләнә, конкуренттарҙан ҡурҡа. Ҡайһы берҙә бит белемеңә лә, кәрәкле холоҡ сифаттарыңа ла ҡарамайынса эшең барып сыҡмай ҙа ҡуя. Ә “тылсымсы” фатихаһы менән юлың уңа. Унан бит әле улар ҙа кеше – ауырыйҙар, насар ғәҙәттәрҙән, яңғыҙлыҡтан арынырға, яратҡан кешеһен ҡаратырға теләйҙәр... Бәлки, был психологик ярҙам һөҙөмтәһе генәлер, тик уларҙың көсөнә инаныу артабан үҙенекен итә – аҡса һанамаған йүнсел, ғәҙәттә, дуҫлыҡты нығытырға ынтыла. Икенсенән, был өлкә лә – үҙенә күрә бер бизнес. Ә балыҡсы балыҡсыны алыҫтан күрә тигәндәй, эшлекле кешеләр бер-береһен ихтирам итә.\nБыныһы – миҙалдың бер яғы. Ә бит ҡайһы бер кешеләр һуңғы тинен ошо күрәҙәселәргә тотона. Мәҫәлән, йыш ҡына матбуғатта, виртуаль киңлектә ошондай хәбәрҙәр осрай:\n“Ике мутлашыусы, һиңә боҙом һалынған, шуны бөтөрәбеҙ тип, пенсионер ҡатындың 74 мең һум аҡсаһын үҙләштерә...”\n“Һөйгәнеңде ҡайтарам” тигән хәбәргә ышанып, йәш ҡатын сихырсыға йөрөүгә байтаҡ аҡса түгә. Һөҙөмтәлә ире барыбер ғаиләнән китә, “тылсымсы” ла һыуға батҡандай эҙһеҙ юғала...”\n“Кейәүгә сыҡмаған ҡарт ҡыҙ һуңғы сиктә яңғыҙлыҡтан арыныр, киләсәген белер өсөн күрәҙәсегә бара. Бөтәһе лә яҡшы булырына инаныс алып, йыш ҡына әхирәттәрен дә шунда йөрөргә өгөтләй...”\nПенсионерҙарҙың бындай тоҙаҡҡа йыш эләгеүе аңлашыла: оло кешеләр юғары тиҙлектә үҙгәргән заманға яраҡлашып өлгөрмәй, яңы технологиялар менән таныш түгел, шуға ла яттарға тиҙ ышанып бара. “Алдашма, урлашма, изгелек ит” тигән элекке совет тәрбиәһе лә уларҙың ҡанына һеңгән. Ә тормошта әле үҙ урынын тапмаған йәш кешеләр инде икеләнеүсән, инфантиль була. Башкөллө “мөхәббәт упҡынына” сумғандарҙың иһә күҙенә аҡ-ҡара күренмәй. Күп халыҡ менән осрашҡан экстрасенстар кеше психологияһын энәһенән ебенә тиклем өйрәнеп бөтә. Йылы һүҙ ҡуша, һәр кемдең дә яҙмышына тап килерлек бер-ике осраҡты һиҙеп әйтеп һала һәм... клиентты тоҙағына эләктерә.\nМинең үҙемә ике-өс йыл элек оло йәштәге бер ағай шундай бәләгә тарығанын һөйләне. Телевизорҙан бар сирҙәрҙән ҡотолдорам тигән реклама яҙмаһын күрә лә аҡсаһын хәбәр ителгән иҫәпкә күсерә. Бер аҙҙан Мәскәүҙән шәхсән шылтыратып, эш уңһын өсөн йәнә ниндәйҙер сумма ебәреүен үтенәләр. Торған һайын һораған аҡса күләме үҫә бара. Һаҡлыҡ банкында сираттағы тапҡыр ошо ғәмәлде башҡарғанда ағай бер ҡатын-ҡыҙ менән һөйләшеп китә. Ни өсөн аҡса күсергәнен дә әйтә. Теге ханым әңгәмәсеһенең мутлашыуға күҙен асырға теләп, был схеманың алдаҡ булыу ихтималын белдерә. Шул хәлдә лә ағай иғәнәне күсерә. Һәм тағы бушҡа ғына. Көтөп-көтөп тә теләгенә ирешә алмағас ҡына алданғанын аңлай. Барлығы 300 мең һумға яҡын күләмдә зыян күрә. Оялып, балаларына уны ун тапҡырға кәметеп әйтә. Миңә килгәндә дөрөҫлөк эҙләп йөрөүе ине. “Полицияға мөрәжәғәт итегеҙ”, – тиеүҙән башҡа ни әйтәһең инде. Үҙе ҡолаған иламай ҙа бит... Иң ғәжәбе ул ағайҙың: “Ә бит мин бөтөнләй ҙә аңһыҙ кеше түгелмен. Заманында партияның район комитетының беренсе секретары булып эшләнем. Аңын-тоңон айырмаған ҡарт-ҡоро бигерәк йыш ошолай алданалыр инде”, – тиеүе булды.\nБашлыса парламентарийҙар бына ошондай алдашыуҙың ҡорбаны булған граждандарҙы ҡурсаларға ынтыла ла. Билдәле депутат Виталий Милонов бындай эшмәкәрлекте бөтөнләй тыйырға, ә ошо рәүешле дауалау һәм сихырсылыҡ өсөн яза булдырырға тәҡдим иткәйне. Уның коллегаһы Владимир Петров иһә, был “бизнес”ты ныҡлап йүгәнләргә кәрәк, ти. Экстрасенстарҙы махсус иҫәпкә алып, махсус лицензия һатып алырға мәжбүр итергә өндәй. Ысынлап та, был “күләгәле” иҡтисад өлкәһендәге аҡса әйләнешен күҙ алдына килтергәндә, ҡаҙнаға күпме һалым иғәнәһе инәсәк!\nЭйе, йәмғиәтте шикле “дауалаусылар”ҙан арындырыр кәрәк. Әммә ысынлап һәләтле им-томсолар, күрәҙәселәр, астрологтар, ноҡот-кәрт һалыусылар ҙа бар бит. Уларға һәр кем тиерлек мөрәжәғәт иткәне бар. Мәҫәлән, йыш ҡына ошолай була: ауылда кемдеңдер малы юғала. Кеше эҙләй-эҙләй ҙә, тапмаһа, ноҡот йә кәрт һалыусыға бара. Һыйыры йә башмағы тереме, артабан эҙләү кәрәкме-юҡмы? Был һорауына ул яуап ала, ҡайһы берҙә хатта ниндәй урындан эҙләргә кәрәклеген дә ишетеп ҡайта.\nКүрәҙәселәр йәмәғәтселеккә файҙа ла килтерә. Атап әйткәндә, уларҙың тәртип һаҡлау органдары менән йыш хеҙмәттәшлек итеүе хаҡында хәбәрҙәр йөрөй. Полиция хеҙмәткәрҙәренә ауыр, буталсыҡ енәйәттәрҙе асыуҙа ярҙам итәләр, имеш. Быныһы ла барҙыр. Ҡайһы саҡта шаһиттар уларҙың гипнозы аҫтында ниндәйҙер деталде иҫенә төшөрә. Ә тикшереү эшендә һәр бер дәлил мөһим. Халыҡ әйтмешләй, батып барғанда һаламға булһа ла йәбеш.\nХатта юғары вазифалы кешеләрҙең – дәүләт башлыҡтарының экстрасенс хеҙмәттәренән файҙаланыуы тураһында ишетелеп ҡала, ләкин был хаҡта рәсми раҫлау юҡ. Элегерәк Болгария етәксеһе Титоның мәшһүр күрәҙәсе Ванга менән кәңәшләшеп эшләүе билдәле. Джуна Давиташвили телевидениелағы бер интервьюһында Леонид Брежневты һәм уның яҡындарын дауалағанын һөйләгәйне. Тарихта йәнә Вольф Мессинг исемле кешенең уйын уҡыған, гипноз алымдарын оҫта ҡулланған көслө совет экстрасенсы булғаны тураһында ла мәғлүмәт күп.\nБеҙҙең илдең закон сығарыусылары бына ошондай аңлатып булмай торған, серле хеҙмәт баҙарын көйләүҙе ун йылға тиерлек кисектерә килде. Ысынлап та, ҡанунда бөтәһе лә асыҡ, теүәл, аңлайышлы булырға тейеш. Ә “мөғжизәләр донъяһы” – күҙгә күренмәҫлек, тел менән аңлатып булмаҫлыҡ тылсым. Тарихи күҙлектән ҡарағанда уларҙың эшмәкәрлеге күп халыҡтарҙа хатта мәҙәни күренеш!\nБына был осраҡта ла белгестәрҙең фекере бер төрлө түгел. Закон проектында ҡулланылған “астролог”, “сихырсы”, “диагностика һәм кешегә тәьҫир итеү”, “аңлатып булмай торған, мистик йүнәлештәге эшмәкәрлек” кеүек төшөнсәләр үҙенең йөкмәткеһенең билдәһеҙлеге менән эште ауырлаштыра, шәхсән баһалау характерына эйә. Ә бының хоҡуҡи икеләнеүҙәргә килтереүе мөмкин. Әйтеүемсә, закон бөтәһенә лә яҡшы аңлашылырға тейеш.\nӘлбиттә, “тылсымсылар”ға ышаныу-ышанмау һәр кемдең үҙ ихтыярында. Шулай уҡ уларҙан алданыу ҙа. Бында иң мөһиме – кешенең шәхсән тәжрибәһелер. Миңә килгәндә, им-томсолар менән дә, күрәҙәселәр менән дә осрашырға тура килде. Иҫ-аҡылды ҡоротоп, уларҙың күрһәткән хеҙмәтенә йәбешеп ятмағанда ла, урын-ваҡыты менән ярҙамдары тойолдо.\n...2001-2002 йылдар тирәһе. Яңы йыл байрамына Сибайға ҡәйнәмдәргә ҡунаҡҡа киттек. Бәләкәй улыбыҙ ҙа беҙҙең менән. Ниәтебеҙ – дүрт-биш көн туғандар янында булып килеү. Ҡалаға барып етеүгә, ҡәйнәм кискеһен бер еңгәйебеҙҙең ҡунаҡҡа саҡырғанын хәбәр итте. Аштан оло булыуы оят тип, күмәкләп киттек. Унда еңгәйҙең тол апаһы ла бар ине. Беҙҙең баланы яратып-яратып алды. Улыбыҙ йүнләп ашаманы ла, һут эсеп, печенье кимереп көлә-көлә бүлмәләр буйлап йүгереп йөрөнө. Ҡунаҡтан ҡайтҡас, төн уртаһында ул тиктомалдан сәсрәп ауырып китте. Эсе китте, ҡоҫто... Өйҙәге, дарыухананан һатып алған бер таблетка ла ярҙам итмәне. Иртәгәһенә ирем, ҡарап тороп баланы һәләк итәбеҙме ни, ҡайттыҡ Өфөгә, тине. Яңы йылды ла ҡаршы алмай, кире юлға сыҡтыҡ. Ә уныһы минең тыуған ауылым аша үтә. Иремдең ай-вайына ҡарамай, атай йортона һуғылып китергә ризалаштырҙым. Өйҙөң ишеген асып инеүгә күтәреп килгән улыбыҙҙы иҙән уртаһына баҫтырҙыҡ. Шунда ҡаршыбыҙҙа бер ят ҡатындың торғанын абайланыҡ. Флорида тип таныштырҙы үҙен. Беҙҙә сит кеше ҡайғыһы юҡ ине, ҡабаланып сисенә башланыҡ.\n– Аһ, был баланы ныҡ ҡына күҙ тейҙереп алып килә ятаһығыҙ бит, – тине ул ҡапыл. Шунда уҡ, беҙҙең ауыҙ асҡанды ла көтмәй, дауам итте: – Кисә ҡунаҡҡа барғанһығыҙ. Унда ҡыҫҡа сәсле ҡараҡай ғына ҡатындың күҙе ҡаты булған. Шуның күҙе тейгән. Әйҙәгеҙ, өшкөрәм.\nАптыраған өйрәк арты менән һыуға сума тигәндәй, һүҙһеҙ генә уның артынан эйәрҙек. Төпкө бүлмәлә шырпы яндырып, доғалар уҡып, һыулы стаканға ташлағас, сығарып кеше аяғы һил булған урынға түгергә ҡушты. Шулай эшләнек тә. Ни күрәбеҙ, улыбыҙ күҙ алдында һауыҡты. Өфөгә ҡайтыу онотолоп, әсәйҙәрҙә күңелле ял иттек, ҡунаҡ булдыҡ...\nЗаконға, әле үк булмаһа ла, киләсәктә еренә еткереп эшкәртелеп, төҙәтмәләр индерелер, ләкин был үҙенсәлекле тылсым эйәләренең эшмәкәрлеген тыйыу мөмкин түгел. Улар ҡаты режимлы совет осоронда ғына түгел, ундайҙарҙы тереләй яндырған дәүерҙә – Урта быуаттарҙа ла булған. Һәр кемдең үҙ һәләте, шөғөлө – кемдер йырлай, кемдер бейей, кемдер күрәҙәлек ҡыла. Ә бәғзеләр аҡса түләп был хеҙмәттән ҡуллана.


Башҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө 1 ноябрҙә юлға сығасаҡ // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө 1 ноябрҙә юлға сығасаҡ\n14:41, 28 октября 2010 Иҡтисад\nБашҡортостандан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө изге Мәккәгә һәм Мәҙинәгә 1 ноябрҙә юлға сығасаҡ. 49 кешенән торған төркөм Өфөнән «Төркиә авиалиниялары» компанияһы рейсы менән осасаҡ.\n— Дөйөм алғанда, быйыл Башҡортостандан 150 кешене хажға оҙатабыҙ, — тине «Иҙел Хаж» Төбәк-ара хаж ҡылыу үҙәгенең Өфө төбәк офисы етәксеһе Илдар Биглов. – Сираттағы төркөмдәр 4 һәм 6 ноябрҙә осасаҡ. Әлеге ваҡытҡа бөтә хаж ҡылыусылар виза һәм путевкалар алды ла инде. Хаж ҡылыусыларҙың йәше — 26-нан 80 йәшкә тиклем. Башҡортостандан төркөмдә иң йәше – 12 йәшлек бала.\nХаж турының хаҡы быйыл 75 меңдән 145 мең һумға тиклем. «Иҙел Хаж» етәкселәре әйтеүенсә, былтырғы менән сағыштырғанда хаҡтар үҙгәрмәгән.\nСәғүд Ғәрәбстанынан тәүге хаж ҡылыусылар төркөмө 25 һәм 27 ноябрҙә «Аира-Тур» компанияһы менән ҡайтасаҡ. Һуңғы төркөм хаж туры башланғандан алып 30 көн үтеүгә көтөлә.\nТеги: хаж, хаж ҡылыусылар


Уңышлы тәжрибә һуңғыһы булмаһын\n- Эйе, беҙ ысынлап та бик ныҡ тулҡынландыҡ, - тип таный "О скар - ансамблдә" ҡатнашыусылар, - өҫтәүенә яңы программа бу йынса сығыш яһаныҡ, ҡурай партияһы, мәҫәлән, бик ауыр. Әммә беҙ башҡарып сыға алдыҡ, т амашасылар ҡәнәғәт ҡалды.\nДәртле башҡорт көйҙәре һәм моңло лирик йырҙар үрелеп, музык аль гармониябарлыҡҡа килтерә: былар барыһы ла "Оскар - ансам блдең" художество етәксеһе Владислав Самойловтың әҫәрҙәре - "Ҡош тауыштары" рондоһы, ҡурай, скрипка, альт һәм виолончелдә башҡорт халыҡ йырҙары темалары на сюита. Ансаамбль программаны ярайһы уҡ яҡшы башҡарып сыға алды, уны ң үҙенсәлеге - башҡарыусыларҙың универсаль булыуында, яңғыҙ ҙа , күмәкләп тә уйнай белеүҙә. Ансамблдә ҡатнашыусылар һаны ко нцерт программаһына ярашлы үҙгәреп тора, әлбиттә, әммә ансамблдең төп составы эл еккесә: Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты Лена Самойлова (скрипка ), Флүрә Ситдыҡова (скрипка), Владислав Самойлов ( альт) һәм БР атҡаҙанған мәҙә ниәт хеҙмәткәре Марк Афанасьев (виолончель).\nҮткән йыл "Рампа" журналы коллективты үҙ номинацияһында б илдәләп үткәйне, әлеге ваҡытта, Урал буйлап гастролдәрен тамамлағанд ан һуң, "Оскар - ансамбль" Рәсәй һәм сит илдәрҙә сығыш яһау өсөн яңы программалар төҙөү менән мәшғүл.\nМилли халыҡ инструменттары күп кенә композиторлыҡ мәктәпт әрендә классикаға тиңләнә, - тип һөйләй Башҡорт дәүләт филармонияһы ның академик музыка бүлеге начальнигы, Халыҡ - ара камера һә м симфоник музыка фестиваленең художество етәксеһе Владислав Самойлов. - Мин н игеҙгә\nбашҡорт милли инструменты - ҡурайҙы алып, шуны уҡ эшләргә б улдым. Ҡурай һымаҡ яңғыраған башҡа инструмент юҡ. Минең уны ансамбль инструменты итеү теләгем тормошҡа ашыр тип өмөтләнәм. Бының өсөн йәй бу йы башҡорт фольклорын өйрәндем һәм башҡорт йырҙары темаһына бер нисә әҫәр\nАнсамблист ролен Өфө ҡурайсыһы Ишморат Илбәков үҙенә алға н. Коллектив ағзалары әйтеүенсә, ул талантлы, башҡорт халыҡ йырҙарынан тыш ҡурайҙа эстрада, классика, донъя халыҡтары көйҙәрен дә башҡарырға ма һир. Бынан тыш, Ишморат Илбәков хроматик ҡурай (иш ҡурай) уйлап тапҡан jexe, был, һис шикһеҙ, "Башҡортостандың мәҙәни тормошонда мөһим ваҡиға булып тора".\nИлбәковтың һүҙҙәре буйынса, ул даими рәүештә Башҡортостан да ғына түгел, Германия, Австрия, Италия, Франция сәхнәләрен дә лә уйнаған кеше. Музыкант "Оскар - ансамбль" менән тәү башлап сығыш яһауын та ныны, әммә уңышлы тәжрибә һуңғыһы булмаясаҡ, әлбиттә. Әле, к онцерттан һуң, яңы гастролдәргә әҙерлек башланды ла инде: 19 - 26 апрелдә ул Ка тар һәм Кувейтта сығыш яһай, май айында "Оскар - ансамбль" м енән бергә Германияға юл тотасаҡ. Музыканттар әйтеүенсә, улар өр - яңы программа әҙер ләгән, әммә унда ла Владислав Самойловтың әҫәрҙәре мотлаҡ яңғыраясаҡ.


Яңы йылдан мигранттар өсөн Рәсәйгә инеү ҡатмарлашты\nИлдә квоталар юҡҡа сығарылып уның урынына эшкә урынлашыу өсөн бирелә торған патент индерелде. Был документты алыу өсөн сит ил ҡунаҡтарына рус теленән имтихан тотоу, тарихты һәм ҡануниәт нигеҙҙәрен белеү шарт. Уның хаҡын да төбәктәр үҙҙәре билдәләй.\nБынан тыш, мигранттар сит ил паспорты ла алырға тейеш. Был яңылыҡ таможня союзына ингән илдәргә генә ҡағылмай. Шулай уҡ Рәсәйҙә ваҡытлыса яҡлау урыны һораған Украина граждандарына ла паспорт алып тороу кәрәкмәй. Был яңылыҡтар әлбиттә, гастарбайтерҙарҙың законһыҙ инеүен сикләйәсәк. Рәсәйгә килгән сит ил вәкилдәре медицина тикшереүе үтә, уларҙың ҡул һәм бармаҡ эҙҙәре алына. Мигранттың һаулығы ҡаҡшаған осраҡта патент бирелмәй. Әйткәндәй, имтихан, медицина тикшереүе үтеү һәм патент алыу, былар барыһы ла түләүле нигеҙҙә ойошторолған.\nБөгөн патенттар Рәсәйҙең барлыҡ төбәктәрендә таратыла. Рөхсәт ҡағыҙы башлыса бер йылға, ә имтихандарын уңышлы тапшырыусыларға ике йылдан оҙағыраҡҡа бирелә. Әгәр патенттың ваҡыты үткән хәлдә һәм мигрант был хаҡта хәбәр итмәһә, сит ил гражданына Рәсәйгә инеү ун йылға тиклем тыйыла.


Рәсәйҙең иң һылыу стюардессаһы Өфөнән булыуы ихтимал\nИлдең төрлө авиакомпанияларында хеҙмәт итеүсе 2 меңгә яҡын гүзәл зат һөнәри матурлыҡ конкурсында ҡатнашырға теләк белдергән. Баһалама ағзалары улар араһынан 26 финалисты асыҡланы. Улар араһында яҡташыбыҙ Лилиә Попова ла бар.\nҠыҙҙарҙың һылыулығынан тыш ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә ярҙам күрһәтә белеү оҫталығы һәм кәмендә ике телдә лә иркен аралашыу һәләте ҡаралды. Өфө стюардессаһы өсөн «Бәйләнештә» социаль селтәрендәге рәсми төркөмдә тауыш бирергә мөмкин. Конкус финалы 26 ноябрь Мәскәүҙә үтә.


Полиция хеҙмәткәрҙәре 100 мең литр суррогат алкоголде законһыҙ әйләнештән алды\nЯлған араҡы етештереүҙә завод директоры ғәйепләнә. Ҡырмыҫҡалы районында рөхсәтһеҙ ойошторолған етештереү линияһында етәксе составында спирт булған эсемлек ҡойоуҙы яйға һалған. Тентеү барышында 100 мең литр контрафакт сеймал табылған. Уның хаҡы кәм тигәндә 5 миллион һум менән баһалана. Хоҡуҡ һаҡлау органдары осраҡ буйынса енәйәт эше ҡуҙғатҡан. Завод директоры Рәсәй енәйәт кодексының 171-се статьяһы буйынса ғәйепләнә.\nМарина Волк, Рәсәй эске эштәр министрлығының рәсми вәкиле: «Полиция хеҙмәткәрҙәре законһыҙ рәүештә эшләүсе этил спирты етештереү заводына юлыҡты. Башҡортостан буйынса эске эштәр министрлығының Иҡтисади именлек һәм коррупцияға ҡаршы көрәш бүлеге менән ведомствоның баш тәфтиш идаралығы хеҙмәткәрҙәре Ҡырмыҫҡалы районы Урал ауылында оператив-тикшереү саралары уҙғарҙы. Предприятиеларҙың береһенда тикшереү барышында улар рөхсәтһеҙ этил спирты етештереү осрағын асыҡланы. Ваҡиға урынынан спирт, бухгалтерия документтары, система блоктары һәм видеотеркәү ҡоролмалары тартып алынған».


Материалы за Январь 2018 года » Страница 2 » "Урал" гәзите\n23-01-2018, 16:33 / ---\nЙәмәғәт палатаһына яңы вәкәләт\nБылтыр ноябрҙә Белорет районының беренсе саҡырылыш Йәмәғәт палатаһының вәкәләте тамамланды. Һуңғы ике йылда уның дүрт ағзаһы, район һәм ҡала Советына депутат булып һайланыу сәбәпле, ваҡытынан алда йәмәғәт вазифаһын ҡалдырғайны. Муниципаль район хакимиәтенең рәсми сайтында яңы ағзалар һайлауға документтар ҡабул ителеүе хаҡында иғлан бирелде. Ошоға ярашлы, район һәм ҡаланан 17 кеше, ағза булырға теләк белдереп, ғариза бирҙе. Ҡуйылған талаптар буйынса, Йәмәғәт палатаһы ағзалығына кандидаттар 18 йәштән оло булырға, районда иң кәмендә өс йыл йәшәргә һәм, иң мөһиме, ниндәйҙер йәмәғәт ойошмаһынан...\n19-01-2018, 12:46 / ---\nДонъяға - күңел күҙе менән\nПредприятиеның тарихына күҙ һалһаң, инвалидтарҙы эшкә урынлаштырыу тураһында ҡарар Бөйөк Ватан һуғышынан һуң ҡабул ителә. Күптәр фронттан зәғифләнеп ҡайта. Оҙаҡ дауаланғандан һуң, Белоретҡа фронтовик, авиация майоры Василий Васючков килә. Күреү буйынса инвалид Василий Степановичтың партия һәм йәмәғәт эшендә тәжрибәһе лә байтаҡ. Ветеран күҙҙәре насар күргән белореттарҙың яҙмышына битараф ҡалмай. Тиҙҙән талантлы, ғәйрәте ташып торған йәш офицер ҡыҫҡа ваҡыт эсендә ҡалала йәшәгән инвалидтарҙы үҙе тирәләй туплауға ирешә. Оҙаҡламай, бюро һәм ревизия комиссияһы составтары ағзалары һайлана,...\n19-01-2018, 12:45 / ---\nИл халҡы етди ваҡиғаға әҙерләнә\nИлебеҙ халҡы мөһим сәйәси ваҡиғаға әҙерләнә. Ошо йылдың 18 мартында Рәсәй Президентын һайлайбыҙ. Был сараға теүәл ике ай ғына ваҡыт ҡалды. Кандидаттар тəҡдим итеү кампанияһы уҙған йыл 18 декабрҙə старт алғайны. Һайлау кампанияһына бюджеттан 17, 69 млрд. һум аҡса бүлеү ҡаралған. Ил башлығы алты йылға һайлана. Әгәр ҙә һайлауҙың икенсе туры талап ителә икән, ул өс аҙнанан һуң, йәғни 8 апрелдә үткәрелә. Әлеге ваҡытта бөтә илдә ошо етди сараға әҙерлек, ойоштороу, аңлатыу эштәре алып барыла. Бөгөн 64 кеше яуаплы вазифа биләп, ил менəн етəкселек итергә телəк белдергəн. Законға ярашлы, үҙен ил...\n19-01-2018, 12:44 / ---\nБар Сермәндә шундай ғаилә!\nБуранлы, ап-аҡ ҡарлы оҙон ҡыштың 20 ғинуарында Баймаҡ районының Бәхтигәрәй ауылында йәшәгән Мәфтуға һәм Ғиниәт Хоҙайбирҙиндарҙың ишле ғаиләһендә етенсе бала булып Зәлифә исемле ҡыҙ донъяға килә. Сабый тыуғас та, әсәһе ҡаты ауырып китеп, дауаханаға эләгә һәм унда өс ай ятырға тура килә. Бала табыу йортонан Зәлифәне атаһына алып сығырға тура килә. Яңы тыуған сабыйҙы өс ай буйына күршеһе, әсәһенең әхирәте Лилиә менән атаһы ҡарай. Лилиә апайының да ғаиләһендә бәләкәй Таһир улы үҫә. Шулай итеп, дауахананан әсәләре нығынып сыҡҡансы, атай ҡуйынында йоҡлап, егеттәрҙәй сынығып үҫкән ул. Бәлки, шуғалыр...\n19-01-2018, 12:42 / ---\nҠояшлы бала - ғаилә ҡояшы\nҠалала йәшәгән Эльвира һәм Юнир Ғәлиәхмәтовтар ғаиләһенең тыныс, бер көйө генә барған тормоштарын бер тынала үҙгәртеп, аҫтын-өҫкә әйләндергән кинйә малайҙары, “ҡояшы” - Азат тураһында буласаҡ һүҙебеҙ. Ғәлиәхмәтовтар өйҙә бикләнеп ултырыуҙы яратмай. Мөмкин тиклем төрлө конкурстарҙа, сараларҙа ҡатнашып, ярайһы уҡ призлы урындар яулап өлгөргән ғаилә. 2014 йылда республиканың “Әсә йөрәге” йәмғиәте ойошторған ғаилә конкурсында еңеү яулағандар. Гөлшат Ибраһимова етәкләгән йәмғиәт саҡырыуы буйынса “Атай барыһын да булдыра” кулинарҙар оҫталығы буйынса III республика конкурсында ҡатнашалар. Азат,...\n19-01-2018, 12:39 / ---\n[b]Өфө ҡалаһында Рәми Ғарипов исемендәге 1-се республика гимназия-интернатында башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса тѳбәк-ара олимпиада уҙҙы. Унда республиканың район-ҡалаларынан һәм Ырымбур, Силәбе, Ҡурған өлкәләренән 300-гә яҡын IX-XI класс уҡыусыһы ҡатнашты. Башҡорт телен дәүләт теле, туған тел булараҡ өйрәнеүселәр һәм милли мәктәп уҡыусылары төркөмдәргә бүленеп ярышты. Бәйге ѳс турҙа уҙҙы. Беренсеһе инша яҙыу булһа, икенсеһе текст менән эшләү, уға лингвистик анализ яһауҙан, өсөнсө турҙа башҡорт теле һәм әҙәбиәте буйынса тест һорауҙарына яуап биреүҙән торҙо. [/b...\n19-01-2018, 12:38 / ---\nКеше ғүмере ҡыл ѳҫтѳндә ҡалғанда, һаулығына ҡурҡыныс янағанда бар ѳмѳт тиҙ медицина ярҙамы белгестәренә ҡала. Ашығыс медицина ярҙамы күрһәтеү машинаһында үҙ эшен яҡшы белгән табиптарҙан тыш, уның ни тиклем кәрәкле ҡоролма һәм аппараттар менән йыһазландырылған булыуы ла ярҙамға мохтаж кеше яҙмышында мѳһим роль уйнай. Йыл башында Белорет үҙәк район клиник дауаханаһының техник базаһы махсуслаштырылған ѳс тиҙ ярҙам күрһәтеү машинаһы менән тулыланыуы ҡыуаныслы ваҡиғаларҙың береһе булды. УАЗ маркалы реанимобилдәр, ғәҙәтиләренән айырмалы рәүештә, йылытыу ҡоролмаһына тоташтырылған махсус юрған,...\n19-01-2018, 12:37 / ---\nМорат тауынан ҡунаҡтар өҙөлмәй\nТау саңғыһы туризмы һәм спорт мәктәбе ҙур үҫеш кисерә. Шул арҡала беҙҙең ҡалаға ял итергә килгән туристар һаны ла йылдан-йыл күбәйә бара. Уларҙың иҫәбе ҡыш көндәрендә лә кәмемәй. Ҡунаҡтар бигерәк тә «Морат» тау саңғыһы үҙәгендә шыуырға ярата. Яңы йыл каникулында саңғы шыуыу үҙәге һәр йылдағыса гөрләп торҙо. Быйыл бында ял итергә 12 меңдән ашыу турист килде. Килгән ҡунаҡтар географияһы ла йылдан-йыл киңәйә бара. Бөгөн Морат тауы ҡаланың данлыҡлы символы булып тора. Саңғы трассаларының сифатлы, спорт менән шѳғѳлләнеү ѳсѳн шарттарҙың уңайлы булыуы күп туристарҙы йәлеп итә. Бының шулай булыуын...\n19-01-2018, 12:35 / ---\nТаможня хеҙмәтенең уңыштары\n2017 йылдың эш һөҙөмтәләренә ярашлы, Волга буйы федераль округы буйынса Башҡортостандың ике таможня посы иң яҡшылар иҫәбенә инде. Өфө аэропорты “Иң яҡшы һауа үткәреү пункты” номинацияһында I урынға лайыҡ булды. Белорет таможня посы “Штаты ун хеҙмәткәрҙән кәм булған эске таможня посы” номинацияһында III урын алды. Тауарға декларация тултырыу, тикшереү, шул иҫәптән, кәрәк булғанда, уны экспертизаға ебәреү менән бәйле фактик та- можня операциялары үткәреү Белорет таможня посы эшмәкәрлегенең төп йүнәлеше булып һанала. Пост хеҙмәткәрҙәренә төбәктән ситкә сығарылған ағас материалдарына таможня...\n19-01-2018, 12:34 / ---\nЯңы йыл байрамдары ваҡытында күп кенә ғаиләләр ҙур шатлыҡ кисерҙе: уларҙың ул һәм ҡыҙҙары тыуҙы. Шуға ла Белорет бала табыу йортонда эшләүселәр өсөн ҡышҡы байрамдар тығыҙ режимда үтте. Быйыл 1 ғинуарҙан 9-ына тиклем бында 40 бала - 18 малай һәм 22 ҡыҙ донъяға килде. Әлеге ваҡытта күп кенә сабыйҙар дауахананан сыҡҡан да инде, ҡайһы берҙәре яңы саҡ өйгә ҡайтырға әҙерләнә. Белорет перинаталь үҙәгендә үҙ эшенең оҫтаһы булған компетентлы, тәжрибәле врачтар эшләй. Буласаҡ әсәйҙәр өсөн бында бөтә шарттар ҙа булдырылған. Ваҡытынан алда тыуған балалар ҙа махсус инкубаторҙа тәрбиәләнеп, тейешле...


Йомабикә Ильясованың шиғырҙарын яттан һөйләүселәр бәйгеһе үтте. | Баймакская межпоселенческая центральная библиотека\nЙомабикә Ильясованың шиғырҙарын яттан һөйләүселәр бәйгеһе үтте.\nПнд, 11/27/2017 - 11:45 | administrator\nБаймаҡ биләмә ара-үҙәк китапханаһында алдынғы ҡарашлы Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай депутаты, тос фекерле шәғирә Йомабикә Ильясованың 60 йәшлек юбилейы айҡанлы район шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үтте.\nШиғыр бәйгеһе шағирә Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙы Ильясованың ижадын киңерәк пропагандалау, тыуған тәбиғәтебеҙҙең хозурлығына, гүзәллегенә һоҡланыу, әсәйҙәргә һөйөү, ихтирам тойғолары тәрбиәләү маҡсатында үткәрелде. Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙының бөтә шиғырҙары ла тормошҡа, кешелеккә һөйөү менән һуғарылған. Ижадының төп темаһы булып ҡатын-ҡыҙ, әсә, бәхет, мөхәббәт, матурлыҡ төшөнсәләре тора. Шулай уҡ Йомабикә Сәләхетдин ҡыҙының шиғырҙары тормошсан, фәлсәфәүи булыуы менән күңелдәргә үтеп инә.\nЙомабикә Ильясова ижады буйынса йәштәр, урта йәштәгеләр һәм өлкәндәр араһында үткәрелгән район шиғыр һөйләүселәр бәйгеһендә бөтәһе 23 йәштән 71 йәшкәсә 31 бәйгесе ҡатнашты. Абруйлы жюри тарафынан еңеүселәр билдәләнде.\nЯлалова Миләүшә Ринат ҡыҙы ( Билал ауылы, 26 йәш )\nХәсәнова Зөлфирә Шәһит ҡыҙы ( Ғәҙелбай ауылы, 71 йәш)\nИбрагимова Гөлсиә Рауил ҡыҙы ( Байыш ауылы, 29 йәш)\nРаева Гөлнур Ғүмәр ҡыҙы ( Буранбай ауылы, 62 йәш)\nХәсәнова Гөлназ Камил ҡыҙы ( Бөрйән Йылға ауылы, 43 йәш)\nМөхәмәтшина Фәрзәнә Йәүҙәт ҡыҙы ( Ниғәмәт,69 йәш)\nҒүмәрова Резеда Ишморат ҡыҙы ( Урғаҙа,31 йәш)\nСөләймәнова Көнһылыу Хәмзә ҡыҙы ( 2 Этҡол , 60 йәш)\nӘлмөхәмәтова Зилә Зәбир ҡыҙы ( Баймаҡ, 52 йәш)\nӘүҙем ҡатнашыусы дипломы менән бүләкләнделәр:\nМифтахетдинова Миңнур Зәкир ҡыҙы ( Мерәҫ, 68 йәш)\nӨмөтбаева Зилә Йыһаннур ҡыҙы ( Әхмәр,47 йәш)\nИгебаева Лилиә Шәкирйән ҡыҙы ( Күсей,33 йәш)\nБикташева Рәзинә Зәйнетдин ҡыҙы ( Темәс,29 йәш)\nМерәҫова Нәзилә Ғәли ҡыҙы ( Ярат, 51 йәш)\nГөлбәйетова Вилүрә Фәрит ҡыҙы ( Сыңғыҙ, 41 йәш)\nТайбугина Рима ҡыҙы Мәҙинә менән ( Ишберҙе, 32 һәм 10 йәш)\nЕңеүселәргә Диплом һәм иҫтәлекле бүләктәр тапшырылды.\nЯратҡан шәғирәбеҙгә арнап ижад иткән шиғырҙарын ҡаланың 2-се һанлы мәктәбе уҡытыусыһы Зилә Әлмөхәмәтова һәм Темәс ауылынан килгән Рәзинә Бикташева уҡып ишеттерҙе.\nСараның икенсе өлөшөндә Әсәйҙәр көнө уңайынан ҡатын-ҡыҙҙарға,әсәйҙәргә мәдхиә йырланды. Бәйгеселәр әсәйҙәргә арнап үҙҙәре яҙған шиғырҙары, йырҙары менән һөйөндөрҙөләр. Ауыл китапханасылары Баймырҙина Әлфиә(Йомаш), Маннапова Дилбәр(Юлыҡ),Йәнбаева Гөлдәр(Ҡаратал), Нәзилә Солтанғоловаларҙың(Әбделкәрим) сығышы ла маҡтауға лайыҡ.\nҮҙәк китапханаһы бүлек мөдире Сәрүәр Иҙелбаева


МИН ӨЛКӘНДӘРҘЕ ЛӘ ЕҢЕРГӘ ӘҘЕР!\n20 Июнь , 16:43\nӘ һеҙ беләһегеҙме, шашка уйынына бәләкәйҙән йәлеп ителгән балалар мәктәптә лә тырышып уҡыясаҡ, ти белгестәр.\nБыл өҫтәл уйыны балаларҙың логик фекерләүен, хәтерен, фантазияһын үҫтерә, еңеүгә ынтылыш тәрбиәләй, шул уҡ ваҡытта түҙемле, тыныс булырға һәм еңелә белергә лә өйрәтә! Әммә был уйын менән күбеһе ҡыҙыҡһынып бармай, ә бына Стәрлетамаҡ ҡыҙы Наҙгөл ИШМОРАТОВА шашка уйындары менән алты йәшенән алып бирелеп уйнай. Ә бөгөн иһә ул – шашка буйынса Рәсәй чемпионы!\nНаҙгөл 2-се балалар-үҫмерҙәр спорт мәктәбенең шашка буйынса секцияһында тәжрибәле тренер Ринат Рысаев ҡарамағында шөғөлләнә.\n– Секцияға Наҙгөл үҙенең әхирәте Яна менән йөрөй башланы. Яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеү беҙҙән генә түгел, ә балаларҙың һәләтенән дә, ата-әсәләрҙең тырышлығынан да килә. Үҙ маҡсатына ирешеүсән, аҡыллы, төплө ҡараш күрҙем мин тәү тапҡыр Наҙгөлдә. Ысынлап та, үҙ һүҙендә тора белгән, тырыш ҡыҙ булып сыҡты ул! Ҡалала шашка буйынса үткәрелгән һәр ярышта ул беренсе, икенсе урындарҙы яулап килһә, шашка буйынса Республика беренселегендә беренсе, икенсе урындар, ә Рәсәй беренселегендә еңеү яулап, шашка буйынса Рәсәй чемпионы булды! – тип һөйләй тренеры Ринат Мөҙәрис улы.\nНаҙгөл – ҡалалағы 10-сы мәктәптең 1-се класс уҡыусыһы. Атаһы Нәфис менән өйөндә гел шашка уйнай торғас, шашка уйындары ҡыҙыҡһыныу уята, үҙенә ылыҡтыра. Шунан ҡыҙҙың ата-әсәһе шашка секцияһына бирә лә инде уны.\n– Яратам шашканы, – тип һөйләй Наҙгөл. - Өйҙә атайым менән шашка уйнарға яратам, ҡайһы ваҡыт уны еңеп тә ҡуям!\n– Уҡыу яғынан да бик тырыш ул Наҙгөлөбөҙ. Бейергә, һүрәт төшөрөргә лә ярата. Алдына ҡуйған маҡсатына ирешә белә, – тип һөйләй әсәһе Ләйсән.\nӘ нисек баланы тәртипкә өйрәтәһегеҙ, хәҙер бит һәр баланың ҡулында телефон күрәбеҙ тип ҡыҙыҡһынам әңгәмәсемдән.\n– Телефонды, әлбиттә, бик яратабыҙ. Әммә уны билдәле ваҡытҡа ғына бирергә тырышабыҙ. Телефонда ултырһа ла, шашка уйындарын ҡараштыра. Балаға бәләкәйҙән талапсан булырға кәрәк тип уйлайым, тәртипкә өйрәнеп үҫһендәр, – тип яуап бирҙе Ләйсән Ишморатова.\nБына шулай, Наҙгөлдөң киләсәктә бөтә илгә билдәле шашкасы булып китеүенә өмөт бар. Бәләкәс чемпионға ҙур уңыштар теләйбеҙ!


Һаҡ булығыҙ, боҙ!\nҮткән йыл менән сағыштырғанда быйылғы ҡыш бер ни тиклем й ылыраҡ булды, тимәк йылғаларҙы ҡаплаған боҙ ҙа ғәҙәттәгенән йоҡараҡ.\nРеспубликала рәсми рәүештә дүрт боҙ аша сығыу урыны иҫәп ләнә. Бөрө һәм Ағиҙел ҡалалары эргәһендә Ағиҙел йылғаһы аша,\nНиколо - Березовкала Кама һәм Ҡариҙелдә Уфимка йылғаһы аша.\nБөгөн уларҙың береһе - Бөрөләгеһе генә асыҡ. БР Эске эштәр министрлығының Дәүләт инспекцияһы мәғлүмәттәре буйынса, ошо урын ғына йылға аша сығыу өсөн хәүефһеҙ, унда боҙҙоң ҡалынлы ғы үлсәнеп тора һәм кәрәкле эштәр ҙә даими башҡарыла.\nӘммә ғәҙәттә һыу өҫтө боҙ менән ҡапланғас уҡ күптәр, айыр ыуса балалар, уның ныҡлығын тикшереп ҡарарға әүәҫ була. Ҡыҙғ анысҡа ҡаршы, бының бик хәүефле икәнлеген йыш ҡына иҫәпкә ал майҙар. Үткән йылдың ноябрь айында Бәләбәй районының Анновка\nауылында булған фажиғәне генә хәтергә төшөрәйек. Ирле - ҡат ынлы, бәләкәй генә ҡыҙҙарын алып, яңы боҙ менән ҡапланған бы уаға балыҡ тоторға төшәләр. Артабан ваҡиғаларҙың нисек булға нын күҙаллауы ҡыйын түгел. Ҡотҡарыусы водолаздар уларҙың кәү ҙәләрен 15 көн эҙләй. Быуаның тәрәнлеге 21 метр тәшкил итә.\nБоҙға аяҡ баҫырға баҙнат иткән кеше нимәләрҙе белергә тей еш Ҡотҡарыусыларҙың һүҙҙәре буйынса, билдәле ҡағиҙәләрҙе ба шҡарғанда бәләнән ҡотолоп ҡалырға мөмкин. Бер ваҡытта ла боҙ\nөҫтөнә кис йәки томан ваҡытында сығырға ярамай. Бер кеше бо ҙ өҫтөнән хәүефһеҙ үтә алһын өсөн, уның ҡалынлығы 7 сантиме тр, төркөм өсөн 12 сантиметрҙан да кәмерәк булырға тейеш тү гел. Әгәр ҙә һеҙ төркөм менән атлайһығыҙ икән, кеше араһында\nбиш метр ара ҡалдырырға кәрәк. Хәүефһеҙлекте тәьмин итеү өс өн 20 метр оҙонлоғонда арҡан алыу мотлаҡ. Ул күп урын алмаяс аҡ, ә бәлә була ҡалғанда ярҙам итәсәк. Боҙҙоң ҡалынлығын уны ң төҫөнә ҡарап белергә була. Әгәр ҙә ул аҡһыл йәки һарғылт т өҫтә икән, тимәк ышанысһыҙ. Боҙ ҡалын булған осраҡта ул зәңг әр йә иһә йәшкелт төҫтә була. Ҡар ятҡан урын, ботаҡтар йә иһ ә башҡа предметтар боҙға ҡуша туңған урындар ҙа боҙҙоң ышаны слы булмауы тураһында һөйләй.\nБоҙ емерелгән хәлдә, ситтән ярҙам көтөргә тура килмәһә, ү ҙеңде нисек тоторға һуң Иң башта паникаға бирелмәҫкә тырыш ығыҙ. Хәрәкәтләнергә ҡамасаулаған барлыҡ әйберҙәрҙе сисеп ыр ғытырға кәрәк. Был беренсе сиратта аяҡ кейеменә ҡағыла, ул һ еҙҙе боҙ аҫтына һөйрәүе ихтимал. Йылыуҙың ағымға ыңғай яғына\nбарырға тырышығыҙ, ул ваҡытта ағым һеҙҙе боҙ аҫтына һөйрәмә йәсәк . Һыуҙан мөмкин тиклем сығып, түшегеҙ менән боҙға ятыр ға һәм бер аяғығыҙҙы сығарып боҙ ситенә терәргә тырышығыҙ. Б оҙ сыҙаһа, аҡрын ғына арҡағыҙға әйләнеп ятығыҙ һәм ярға таба н шыуышығыҙ. Ҡороға сыҡҡас мөмкин тиклем тиҙерәк йылынырға к әрәк.\nӘгәр ҙә һеҙҙең күҙ алдығыҙҙа берәйһе боҙ аҫтына төшөп кит һә, ниндәй ҙә булһа ағас, таяҡ, ҡайыш, саңғы таяғы йәки таҡт а менән ҡоралланып, һаҡ ҡына йылыуға табан шыуышығыҙ. Һыуҙағ ы кеше тотонғас, ашыҡмайынса тартығыҙ.


"Содовик" һәм "Нефтяникты" бөгөн яҙмыш иркәләй. Рәсәй бер енселегенең һуңғы турында был командалар үҙҙәренең еңеү сери алдарын арттырҙы.\nАлександр Игнатенконың "Содовигы" был миҙгелдә бер тапҡыр\nҙа еңелмәне әле, тьфү, тьфү, тьфү. Команданың бар еңеүҙәрен\nдә ышаныслы тип әйтеүе ҡыйын, әммә уйын һөҙөмтәләренә ҡарап, был миҙгелдә беренсе л игаға тап стәрлетамаҡтар сығырға тейеш тип әйтке килә. "Содовиктың" Ур ень\nҡалаһында урындағы "Энергетик" командаһына ҡаршы һуңғы матч ы ҡатмарлы булды. 13 - сө минутта беренсе булып хужалар алға\nсыҡты - Якунин иҫәпте 1 : 0 яһаны. Стәрлетамаҡтар шул мәлдә уянды һәм әкиәттәге р ус батыры кеүек "Мине уятырға баҙнат иттегеҙме Мә!" тип яуап бирҙеләр . Ике минуттан һуң Зацепин иҫәбендә бер мәрәй - 1 : 1.\nУрень егетәре тағы ла алға сыға ала ине, әммә уларҙын уйы нсыһы ун бер метрҙан штрафты тормошҡа ашыра алманы, ҡапҡа һаҡсыһы "содови ктарҙы" ҡотҡарып ҡалды. Икенсе таймда пенальти инде "Энергетик" ҡапҡ аһына тәғәйенләнгән ине һәм Иванов бындай бүләктәр менән нисек фай ҙаланырға кәрәклеген күрһәтте - 1 : 2. Осрашыу аҙағында, 80 - се минут та, Зернов өсөнсө гол индерҙе. "Содовик" рәттән алтынсы еңеү яулай, әмм ә үҙен эҙәрлекләүсе йәбешкәк "Носта" (Новотроицк) һәм "Ладанан" (То льятти) артыҡ алға сығып китә алмай әле.\n"Нефтяникка" ла Фортуна беренселек башындағы уңышһыҙлыҡта ры өсөн\nәжерен ҡайтара, буғай. Өфө клубы инде дүртенсе уйын рәттән еңелмәй , ә һуңғы өс матчта ярайһы уҡ ышаныслы еңеүҙәргә өлгәшә. Юри й Суренский тәрбиәләнеүселәренең һуңғы ҡорбаны - "Волга" (Тү бәнге Новгород) командаһы булды. Матч иҫәбе - 0 : 2. Голдарҙы 12 - се минутт а Ханов һәм 80 - се минутта Колякин индерҙе. Колякин кем ул,\nтип һорау бирерһегеҙ, моғайын. Дөрөҫ, беҙҙең командала унда й фамилиялы уйынсы юҡ. Ул "Волга" командаһы өсөн уйнай һәм у л үҙ ҡапҡаһына гол индерҙе. Был хәлдең нисек килеп сығыуы ха ҡында "Нефтяник" футбол клубының тренеры Юрий Суренский менә н әңгәмәлә уҡығыҙ.\n- Уңышһыҙ матчтарҙан һуң рәттән өсөнсө еңеү - бының сере mhlәлә\n- "Волга" менән осрашыу тураһында әйтәһегеҙ икән, бында б ер нисә факторҙы билдәләп үтергә кәрәк. Минең тәрбиәләнеүсел әрем физик яҡтан яҡшыраҡ әҙерләнгән. Осрашыу аҙағында егеттә р прессинг тактикаһын ҡулланып, баҫым аҫтындағы һаҡсыны тупт ы үҙ ҡапҡаһына индерергә мәжбүр итте.\n- Һуңғы еңеүҙәр коллективтың уйыны тотороҡланыуын аңлатам ы\n- Шул уҡ проблемалар һаҡлана - һөжүм итеүселәр уңайлы мәл де\nфайҙаланмай. Үҙәктән һөжүм итеүсе кәрәк, тик яҡшы форвард һ атып алырға аҡса юҡ. Үҙебеҙҙең мәктәптә бындай планда уйнаусыларҙы күрмә йем. Хәйер, Милушкин һуңғы ике матчта үҙен яҡшы яҡтан күроһә тте.\nШулай итеп, башҡорт клубтары әлеге ваҡытта футбол сериалд ары күрһәтә. Һәр сығыуҙа "Содовик" һәм "Нефтяник" сираттағы команданы еңә . Стәрлетамаҡтар инде алты серия "төшөрҙө", өфөләр - өстө. Нис ә серияға\nкөстәре етер, әлегә билдәһеҙ.