Ғәйет намаҙы нисек уҡыла? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Иман » Ғәйет намаҙы нисек уҡыла?\n04.06.2019 Ғәйет намаҙы нисек уҡыла?\nУраҙа байрамын мосолмандар ғәрәп телендә Ғийдүл-Фитр тип йөрөтә. Был «ғәдә» тигән һүҙҙән алынған, башҡортсаға тәржемә иткәндә, ҡайҙалыр барып ҡайтыу, тигәнде аңлата. Терминологияла ул билдәле бер ваҡытта йәки урында даими рәүештә ҡабатлана торған эшкә әйтелә. Шуға күрә ғәйд – ул йыл һайын бер үк ваҡытта, тейешле тәртиптә үткәрелә торған байрам. Ә Ғийдүл-Фитр – ашау-эсеү байрамы мәғәнәһендә. Ул йыл һайын, Рамаҙан айы тамамланғас, Шәүүәл айының беренсе көнөндә үткәрелә.\nБайрам көндәре (йәғни был осраҡта – Ураҙа һәм Ҡорбан ғәйеттәре) туғандар, яҡындар менән бергә күңел асыу, ҡунаҡҡа йөрөү менән айырылып тора һәм был көндәрҙә ураҙа тотоу ҡәтғи тыйыла. Ә йома көндәре, Ҡәҙер кисе күберәк ғибәҙәт ҡылыу менән бәйләнгән.\nҒәйет намаҙының ваҡыты – ҡояш ҡалҡып, офоҡтан һөңгө бейеклеге ҡәҙәр күтәрелгәндән алып өйлә ваҡытына тиклем тиерлек. Әгәр берәй сәбәп менән Ураҙа байрамы намаҙын көнөндә үткәреп булмаһа, уны икенсе көнөнә ҡалдырырға мөмкин (мәҫәлән, әгәр тышта ҡойоп ямғыр яуһа, имам булмаһа, йә, болоттар ҡамасаулау сәбәпле, тәүге көндә үк яңы тыуған айҙы күрмәһәләр һәм башҡа). Әммә етди сәбәп булмай тороп, ваҡытынан һуң уҡылған намаҙ дөрөҫ түгел.\nҒәйет намаҙын Алла рәсүле (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) мәсеттән ситтә – ҡырҙа уҡыған. Сөнки байрам намаҙына бөтәһе лә – ҡатындар ҙа, балалар ҙа бара, халыҡ мәсеткә һыймай. Ир-егеттәр өсөн иһә был намаҙ – вәджиб (Әбү Хәнифә мәҙһәбе буйынса), йәғни мотлаҡ үтәлергә тейешле (йома намаҙы кеүек). Кем берәй сәбәп менән дөйөм йәмәғәт намаҙына бара алмай, өйҙә (эштә) уҡыһа, унда ла мөмкин тиклем йәмәғәт йыйып уҡыһын (ғаиләһе, коллегалары менән бергә), был – сөннәт. Ғәйет намаҙы ике рәҡәғәттән тора. Имам «Аллаһу әкбәр» тип тәкбир әйтеп намаҙҙы башлай. Шунан эстән истифтах доғаһын уҡый («Сүбхәнәкә, Аллаһүммә…»), унан һуң өс тапҡыр ҡулдарын «Аллаһу әкбәр» тип ҡысҡырып күтәрә. Шунан һуң, ғәҙәттәге намаҙҙарҙағыса, «Истиғәҙә» доғаһын һәм «Бисмилла»ны («Әғүҙү би-лләһи минә-шшәйтани-рраджим», «Бисми-лләһи-ррахмәни-ррахим» тип) эстән әйтеп, «Фатиха» сүрәһен һәм уның артынса тағы берәй сүрәне ҡысҡырып уҡый һәм артабан рәҡәғәтен башҡа намаҙҙарҙағы кеүек итеп тамамлап ҡуя. Икенсе рәҡәғәткә баҫҡас, эстән генә «бисмилла»ны әйтеп, аҙаҡ «Фатиха» сүрәһен, уның артынса тағы берәй сүрәне ҡысҡырып уҡый ҙа, уҡып бөткәс, ҡулдарын тағы өс тапҡыр, «Аллаһу әкбәр» тип ҡысҡырып, күтәреп төшөрә. Дүртенсе тапҡыр иһә ҡулдарын күтәрмәй генә ҡысҡырып «Аллаһу әкбәр» ти һәм рәҡәғәткә эйелә. Унан намаҙҙы башҡа ваҡыттағы намаҙҙар кеүек үк тамамлап ҡуя.\nИҫкәрмә: ғәйет намаҙҙары ваҡытында нисә тапҡыр тәкбир әйтеп ҡулдарҙы күтәреү мәсьәләһе буйынса төрлө фекер бар, уларҙың барыһы ла – сөннәттән, шуға күрә имам нисә тапҡыр күтәрһә лә (мәҫәлән, өсәүҙән артыҡ), ҡалғандар уның артынан шунса ҡабатларға тейеш.\nӘгәр имам онотолоп китеп, намаҙҙы тәкбирҙәрҙән түгел, ә ғәҙәттәгесә, сүрәләр уҡыуҙан башлаһа һәм шул уҡыған ваҡытында хатаһын иҫенә төшөрһә, уға сүрә уҡыуҙан туҡтарға һәм иң тәүҙә тәкбирҙәрҙе әйтеп алырға кәрәк. Әгәр сүрәләрҙе уҡып бөткәндән һуң ғына хатаһын иҫләһә, тәкбирҙәрҙе әйтеп тормай, намаҙын артабан дауам итә.\nСөннәт буйынса ниндәй сүрәләрҙе уҡырға?\nҒәйет намаҙҙарында Мөхәммәт бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ҡайһы саҡта беренсе рәҡәғәттә – «Бөйөк» (87-се сүрә, 19 аят), ә икенсе рәҡәғәттә «Ҡаплаусы» (88-се сүрә, 26 аят) сүрәләрен уҡыр булған (Мөслим, Әбү Дауыт хәҙис йыйынтыҡтарынан). Ҡайһы саҡта иһә – «Ҡаф» һәм «Ай» сүрәләрен (50-се һәм 54-се сүрәләр, 45 һәм 55 аят) (Мөслим, Әбү Дауыт хәҙис йыйынтыҡтарынан).\n«Намаҙ уҡый белмәйем», – тип һис бер ваҡытта ла байрам намаҙҙарынан да, йома намаҙҙарынан да мәхрүм ҡалырға ярамай. Сөнки йәмәғәт намаҙҙарында асылда имам ғына уҡый. Ҡалғандар уның артында тыңлап тора һәм имам нимә эшләһә, шуны ҡабатлайҙар. Тик алдан ғөсөл-тәһәрәт алырға һәм намаҙ уҡырға ниәт итергә генә онотмағыҙ.\nАвтор: И. Хәйруллин


Республиканың Сифат буйынса комиссияһы Көмөш дипломға лайыҡ булды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликаның Сифат буйынса комиссияһы Көмөш дипломға лайыҡ булды\n16:27, 31 января 2011 Иҡтисад\nМәскәү өлкәһендә сифат буйынса төбәк комиссиялары вәкилдәренең кәңәшмәһе үткәрелде, уны «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» Программаһы дирекцияһы ойошторҙо. Башҡортостан Республикаһының Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәгенән хәбәр итеүҙәренсә, кәңәшмәлә 2010 йыл конкурсына йомғаҡ яһалды һәм быйыл үтәсәк «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» конкурсы методик материалдары тәҡдим ителде.\nСифат буйынса төбәк комиссиялары рейтингында (улар бөтәһе 77) Башҡортостан конкурс үткәрелгән бөтөн йылдар дауамында ышаныслы алда бара. Был юлы ла республикабыҙҙың конкурс комиссияһы Программаның Көмөш дипломы менән наградланды. Дипломдарҙы Сифат проблемалары академияһының беренсе вице-президенты, Программаны ойоштороусылар советы рәйесе урынбаҫары Борис Бойцов тапшырҙы. Башҡортостан Республикаһының Сифат буйынса төбәк комиссияһы исеменән БР Стандартлаштырыу, метрология һәм сертификация үҙәгенең мәғлүмәт бүлеге начальнигы Марина Сәйфемөлөкова ҡатнашты.\nТиҙҙән «Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары» Бөтә Рәсәй конкурсының төбәк этабы булып торған «Башҡортостандың иң яҡшы тауарҙары-2011» республика конкурсы старт ала. Былтыр был конкурста республиканың 100 предприятиеһы ҡатнашты, уларҙың 64-е Программа дипломдары алды.\nТеги: сифат, Рәсәйҙең 100 иң яҡшы тауары, конкурстар


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЕГЕТТӘР ҘӘ, ҠЫҘҘАР ҘА СИТ ЯҠТАРҒА КИТМӘҺЕН! - 2019 - Мәҡәләләр\n2020 йылда уҙғарыласаҡ Бөтөн Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу кампанияһына теүәл бер йыл ваҡыт ҡалды. Уның һөҙөмтәләренән Рәсәй халыҡтарының демографик хәле буйынса байтаҡ күрһәткестәр билдәле буласаҡ, улар артабанғы социаль-иҡтисади торошобоҙҙо ғилми нигеҙҙә көйләй алыу мөмкинлеген бирәсәк. Халыҡ иҫәбен алыу граждандарҙың ил эсендә бер урындан икенсе ергә күсеп йөрөүенә, йәғни миграцияға ҡағылышлы проблемаларға ла бер ни тиклем кимәлдә асыҡлыҡ индерәсәк. "Киске Өфө" гәзитенең быйылғы 38-се һанында Рәсәй Фәндәр Академияһы Федераль социологик ғилми тикшеренеүҙәр үҙәгенең Өфө филиалы директоры Рим Вәлиәхмәтовтың ошо проблемаға арналған "Ниңә китәләр... тыуған ерҙәрҙе ташлап?" исемле мәҡәләһе баҫылғайны. Ошо тема буйынса һөйләшеү билдәле башҡорт социологы Р.М. Вәлиәхмәтов етәкләгән ғилми үҙәк хеҙмәткәрҙәре - ойошманың ғилми секретары Гүзәл Баймырҙина, өлкән ғилми хеҙмәткәр Марсель Тураҡаев, Башҡортостанстаттың халыҡ һәм һаулыҡ һаҡлау статистикаһы бүлеге начальнигы Ирина Үтәшева ҡатнашлығында дауам итте.\nҺуңғы йылдарҙа республикабыҙҙа халыҡ миграцияһы мәсьәләләре йәмәғәтселектең дә, власть органдарының да иғтибарынан ситтә ҡалмай. Ни өсөн кешеләр тыуған-үҫкән яҡтарын ташлап китә, йә булмаһа, эш урынын сит-ят ерҙәрҙә эҙләй башлай?\nГ. Баймырҙина: Миграция - тәбиғи процесс, халыҡтарҙың бер ерҙән икенсе бер тарафҡа күсеп китеүе бик боронғо замандарҙан уҡ күҙәтелгән күренеш. Күскенселек тарихы ошоға миҫал булып тора. Кешеләргә һәр заманда ла йәшәр өсөн уңайлыраҡ ерҙәрҙе эҙләү хас булған.\nБалыҡ һыуҙың тәрәнен, кеше йәшәр урындың яҡшыһын һайлай, тиһегеҙ инде.\nГ. Баймырҙина: Тап шулай, тәбиғәттә балыҡтар миграцияһы ла бар бит.\nИ. Үтәшева: Миграция - ижтимағи-иҡтисади күренеш, уның сәбәптәре лә төрлөсә булыуы мөмкин, әммә тарихи яҡтан ҡарағанда, ул теге йәки был дәүләт алып барған сәйәсәт менән дә бәйле. Дәүләт ҡарары менән бер көн эсендә ил сигенең ябылып ҡуйылыуы ла мөмкин бит. Аллаға шөкөр, беҙҙә күҙәтелгән миграция иҡтисади сәбәптәр менән аңлатыла, ситтән республикабыҙға килгән мигранттар ҙа ошонан башҡаны күрһәтмәй, һуғыш хәрәкәттәре йәиһә сәйәсәт менән бәйле күсеп килеүселәр беҙҙә юҡҡа иҫәп. Башлыса, миграция сәбәптәре эш урыны, уҡыу, ғаилә хәле һәм башҡа шәхси ихтыяждар менән бәйле. Уны тыныс, ғәҙәти шарттарҙа тыуған социаль-иҡтисади миграция, тип атарға кәрәк.\nТыныс шарттарҙа кемдер беҙҙең республикабыҙҙан ситкә китә, ә кемдәрҙер килә тора. Үҙенә күрә алыш-биреш процесы булып сыға инде?\nИ. Үтәшева: Бына, әйтәйек, кемдер Башҡортостандан Мәскәүгә китә. Киреһенсә, шул уҡ Мәскәү ҡалаһынан беҙҙең республикабыҙға йәшәргә килеүселәр ҙә бар: уларға бында йәшәүе ҡулайыраҡ. Ғөмүмән, эске миграция иҡтисади ситуация менән ныҡ бәйле, ә ул төрлө субъекттарҙа төрлөсә. Әйтәйек, кемдер бер төбәктән икенсе төбәккә күсеп китә икән, ул быны үҙ теләгенә ярашлы эшләй, миграция сәбәптәрендә шәхси ихтыяждар өҫтөнлөк итә.\nМатбуғат сараларында, интернет селтәрҙәрендә йыш ҡына республикабыҙҙағы миграция буйынса күрһәткестәр, ошо процестар буйынса һандар нисбәте килтерелә. Уларға иғтибар итһәң, ниндәйҙер хәүефле күренешкә тап булғандай тойола: хеҙмәт миграцияһында йыл эсендә Башҡортостандың 160 мең кешеһе ҡатнашһа, 40-45 мең кеше бөтөнләйгә ситкә китә икән, тигән мәғлүмәт тә бар. Был хәлде нисек аңлатырға була?\nИ. Үтәшева: Эйе, сентябрь айында ошо хаҡта бер нисә сығыш булды. Әле ошо көндәрҙә уҙған кәңәшмәлә Башҡортостанстат директоры Әкрәм Ғәниев ҡайһы бер журналистарҙың ошо күрһәткестәрҙе тейешле аңлатма бирмәйенсә генә килтереүе аңлашылмаусылыҡ тыуҙыра, тип белдерҙе. Бына миҫал өсөн 2019 йылдың тәүге яртыһында Башҡортостанда 66,5 мең кешенең миграцияла ҡатнашыуы хаҡындағы мәғлүмәтте алайыҡ. Был күрһәткескә дөйөм миграция ағымында теркәлеү үткән барса кеше ингән. Ошо күрһәткесте дөрөҫ баһалау өсөн дөйөм миграция ағымының структураһын да иҫәпкә алырға кәрәк, уға төбәк-ара һәм халыҡ-ара миграциянан башҡа төбәк эсендәге миграция ла инә. Республика халҡының миграцион кәмеүе-артыуына республика эсендәге миграция йоғонто яһамай. Ә беҙҙә эске миграция, йәғни республика ауылдарынан үҙебеҙҙең ҡалаларға, бер ҡаланан икенсе ҡалаға күсеүселәр дөйөм миграция ағымының 70 процентын тәшкил итә, был Рәсәй субъекттары араһында бик юғары күрһәткес. Ә республикабыҙҙан ситкә китеүселәрҙең йыллыҡ күрһәткесе 27 мең кеше самаһы. Тап шуның өсөн журналистарыбыҙға беҙҙең миграция буйынса таблицаларҙағы күрһәткестәрҙе ентекләберәк ҡарап баһалау фарыз.\nӘ бына хеҙмәт миграцияһы хаҡында ни әйтер инегеҙ?\nИ. Үтәшева: Миграция статистикаһында йәшәгән урынын алмаштырыусылар ғына иҫәпкә алына, ә вахта ысулы менән республиканан ситкә йөрөп эшләүселәр миграция буйынса рәсми статистикаға индерелмәй. Улар республикала даими йәшәүселәр иҫәбенән сығарылмай, вахтасыларҙың эш урыны ғына республиканан ситтә. Республика сигендә йәшәүселәрҙең бер өлөшө йәнәштәге өлкәләрҙә эш урыны тапһа, шунда барып эшләп йөрөй, быны миграция күренеше тип атаһаҡ та, ул бик ҡыҫҡа сроклы миграция була. Мәҫәлән, байтаҡ ҡына кеше Магнитогорск ҡалаһына эшкә барып-ҡайтып йөрөй, быны беҙ маятник рәүешендәге миграция, тип нарыҡлай алабыҙ. Әлбиттә, эш урындары республиканан ситтә булып, йәшәгән төйәгенән оҙайлы срокка күсеп китмәгән кешеләр ҙә иҫәпкә алына, улар халыҡ иҫәбен алған саҡта теркәлә, эшсе көстәр буйынса ресурстарҙы барлаусы документтарҙа иҫәпкә алына. Бына уларҙың йыл буйына иҫәпкә алынған дөйөм һаны республика кимәлендә 140-160 меңгә етеүе мөмкин. Әйтергә кәрәк, ситкә йөрөп эшләүселәр Себер тарафтарына ғына китмәй хәҙер, Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларына, Татарстанға, Краснодар крайына йөрөп эшләүселәр күбәйҙе. Ваҡытлыса хеҙмәт миграцияһы, тип әйтһәк тә, был социаль-иҡтисади күренеш рәсми миграция буйынса иҫәпкә инмәй, вахтасыларҙы мигрант тип атап та булмай. Әгәр кеше элек йәшәгән урынынан иң кәмендә 1 йылға һәм унан да оҙайлыраҡ ваҡытҡа китә икән, ул халыҡ-ара статистика нормалары буйынса мигранттар иҫәбенә инә.\nЙәшәгән төйәгенән ситкә китеүселәр араһында төрлө йәштәге кешеләр булыуы мөмкин. Йәш яғынан ҡарағанда, миграция процестарында ниндәй йәштәге кешеләр өҫтөнлөк итә?\nМ. Тураҡаев: Ошо йәһәттән иң тәүҙә яңы ғына мәктәпте тамамлаусы йәштәрҙе телгә алырға була. Хәҙерге осорҙа башҡа ҡалаларға китеп белем алыусылар күбәйә бара, быны уҡыу миграцияһы, тип атайҙар. Ғөмүмән, рәсәйлеләр өсөн сит ҡалаларға уҡырға китеүҙе иң тәүге миграция тәжрибәһе туплау, тип әйтергә булалыр. Ә миграцияның йәш структураһын иғтибарлап ҡараһаң, йәшерәк быуындарға ҡараған төркөмдәр өҫтөнлөк итә. Кеше ни тиклем йәшерәк булһа, уны башҡа бер тарафтарға сығып китеүҙән тотҡарлаусы факторҙар әҙерәк була. Йәштәр өйләнмәгән булһа, бала-сағаһы булмаһа, улар үҙҙәренә оҡшаған, яҡшыраҡ эш урынын таба алырҙай төбәкте һайлай башлай. Яңы ғына вуз тамамлаусы йәштәр араһында ла миграцион әүҙемлек көслө: йәш белгестәр үҙ теләктәренә һәм мөмкинлектәренә ярашлы эш урынын республиканан ситтә эҙләргә әүәҫ, сөнки йыш ҡына бында уларҙы ҡәнәғәтләндергән эш урынын табыу мөмкин булмай. Кеше бер урында ни тиклем оҙаҡ йәшәһә, шул тиклем ошонда ерегә, ғаилә ҡора, эшләй, ҡуйған маҡсаттарына өлгәшә. Шуның өсөн олораҡ быуын кешеләре сит-ят ерҙәргә күсеп китергә ашҡынып тормай. Ә йәштәрҙең йәшәү рәүеше икенсерәк, улар ҙур ҡалаларға барып йәшәргә ынтыла, ундағы мөхит ҡыҙыҡлыраҡ, үҙҙәренә генә хас ихтыяждарын да ҡәнәғәтләндерә алыу мөмкинлеген ситтә тиҙерәк таба йәштәр.\nӘ бына бында бер парадоксаль ситуация килеп сыға: республика етәкселеге һәр саҡта ла йәштәребеҙҙең башҡа ҡалаларға китеп белем алыуын хуплай, киләсәктә юғары квалификациялы белгестәр кире ҡайтып, республикабыҙҙа эшләр, тип иҫәпләй. Ситкә уҡырға китеүселәр байтаҡ, ә уҡыуҙарын тамамлаған йәштәребеҙ тыуған яҡтарына ҡайтырға ашҡынып тормай, Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта, башҡа ҡалаларҙа тороп ҡалыу яғын ҡарай. Республикабыҙ вуздарында белем биреү сифаты хөртөрәкме әллә, тигән фекер ҙә тыуа. Был ситуацияны нисек аңлатыр инегеҙ?\nМ. Тураҡаев: Юҡ-юҡ, бында эш белем биреү сифатында ғына түгел. Республика вуздарында бюджет иҫәбенә белем алыу мөмкинлеге һуңғы йылдарҙа ныҡ ҡына кәмене. Шул уҡ Өфө мәктәптәрен тамамлаусы йәштәребеҙ республиканың юғары уҡыу йорттарына инеүгә ҡарағанда Мәскәү, Санкт-Петербург вуздарына инеү еңелерәк, тип әйтә. Был ысынлап та шулай. Рәсәйҙең ҙур ҡалаларындағы вуздар юғарыраҡ статусҡа эйә, уларҙа уҡытыу кимәле лә юғары, бюджет иҫәбендәге урындар күберәк, ҡай сағында конкурс та түбәнерәк була. Ә республика вуздарына, башҡа вуздар менән конкурентлы булыр өсөн, абитуриенттарҙың ихтыяждарына тап килгән яңы йүнәлештәр буйынса белгестәр әҙерләү, бюджетлы урындарҙы арттырыу мәсьәләһен хәл итеү зарур. Ә ситтә вуз тамамлаусы йәштәребеҙ ундағы шарттарға ҡулайлаша, унда булған ижтимағи-мәҙәни уңайлыҡтарға күнегеп китә, тығыҙ аралашып йәшәгән дуҫ йәштәштәре мөхитенән айырылғылары килмәй, белеменә тура килгән эш урыны ла тиҙерәк табыла. Мәскәү, Санкт-Петербург, Ҡаҙан ҡалаларында уҡыған йәштәрҙең үҙ ижтимағи төркөмдәре барлыҡҡа килде, улар йыл һайын интернет селтәрҙәре аша республикабыҙ мәктәптәрен тамамлаусыларҙы үҙ вуздарына саҡыра, аңлатыу эштәрен алып бара, яңы килеүселәргә ярҙам ҡулын һуҙа. Әлбиттә, бындай мөхит егет-ҡыҙҙарыбыҙҙы ылыҡтырып тора.\nӘ бит ошо сит ҡалаларҙа уҡып сығып, унда тороп ҡалған йәш быуын республикабыҙ өсөн "юғалтылған быуын"ға әйләнә түгелме һуң?\nМ. Тураҡаев: Юҡ, мин быны улай уҡ итеп баһаламаҫ инем. Уларҙы юғалған тип, иҫәптән сығарыу дөрөҫ булмаҫ ине. Башҡортостандың үҙ плюстары ла етерлек бит. Сит тарафтарҙа уҡыған йәштәр тыуған яҡтарын онотмай, йыш ҡайтып йөрөйҙәр, һағынып һөйләйҙәр һәм яҙалар, бәғзе берәүҙәре, мөмкинлек табылһа, тыуған еренә ҡайтып, эш башлай. Дөйөм алғанда, бында уларҙың белемдәренә, мәнфәғәттәренә ярашлы эш урындарын күберәк булдырыу тураһында уйланырға ваҡыт. Беҙҙең Өфө ҡалаһы был йәһәттән әлегә арттараҡ ҡала килә, бындағы шарттар Мәскәү, Санкт-Петербургтан ғына түгел, Һамар һәм Ҡаҙан ҡалаларынан да ҡайтышыраҡ. Баш ҡалабыҙҙа ылыҡтырғыс шарттар булдырыла икән, бик күптәр кире ҡайтырға әҙер.\nИ. Үтәшева: Ил буйынса миграцион артыу-кәмеү нисбәтен ҡараһаҡ, минусҡа төшмәгән 10 төбәкте лә табып булмаясаҡ. Йәштәрҙең Санкт-Петербургҡа йә Мәскәүгә юлланыуын мин "көнбайыш дрейфы", тип атар инем. Был Башҡортостанға ғына хас күренеш түгел, күршебеҙ Татарстандан да күпләп ситкә китәләр. Унда ла, башҡа күп субъекттарҙа ла миграцион кәмеү күҙәтелә бөгөн. Шул уҡ Ҡаҙан ҡалаһынан уҡырға киткәндәр ҙә уҡыуҙарын тамамлағас, кире ҡайтырға ашҡынып тормай. Йәштәр өсөн шул уҡ Мәскәү, Санкт-Петербург старт майҙансығына әүерелде, бында тәжрибә туплағандар халыҡ-ара хеҙмәт баҙарына сығыу мөмкинлегенә эйә була. Ошо мегаполистарҙа ғына башҡа урындарҙа булмаған һөнәрҙәр буйынса профессиональ белем алырға була. Ә беҙҙәге профессиональ уҡыу йорттарының күбеһе элекке, совет осоронан ҡалған структураға ярашлы эшләй, консерватизм көслө, заманса технологизация процестары яй бара. Әлбиттә, заманса белем алған йәштәргә үҙ һөнәрҙәре буйынса тыуған яҡтарында эш табыуы ауыр. Рәсәй төбәктәренән уҡырға ситкә киткәндәрҙең күбеһе шулай уҡ эш урындарын башҡа тарафтарҙа табырға тырыша. Быны барса төбәктәргә лә хас дөйөм тренд итеп ҡабул итергә кәрәк. Әммә барыһы ла әле һүҙ барған мегаполистарҙа ғына йәшәй һәм эшләй ала, тигән фекер менән дә килешеп булмай. Унда бөтөнләйе менән икенсе мөхит, кешеләр һәр саҡта ла ҡайҙалыр ашыға, йәшәйеш темпы кешенән көслө энергетика талап итә - был барыһына ла оҡшап етмәй. Ә бына яңы, мәҫәлән, IT-технологияларын яҡшы үҙләштергән белгестәр шул уҡ Мәскәү компанияларында Өфөлә йәшәп тә эшләй ала. Киләсәктә дистанцион хеҙмәт итеү арта барасаҡ, тип уйларға кәрәк. Мәскәүҙә йәшәп, республика өсөн эшләргә була заманса технологияларҙы ҡулланғанда.\nГ. Баймырҙина: Ә заманса технологияларға ҡоролған эш урындарын кем булдырырға тейеш һуң? Был республика кимәлендәге ҡатмарлы мәсьәлә, һәм етәкселектән башҡа, ошо юҫыҡта ла әүҙем кешеләр талап ителә. Бына беҙ кешелек потенциалы, тибеҙ, әммә әлегә беҙҙә яңыса эшләй алған белгестәр, компаниялар, ойошмалар юҡҡа иҫәп.\nӘйтергә кәрәк, республика етәкселеге алышынғас, көнүҙәк, ҡырҡыу проблемалар буйынса фекер алышыу башланды, шул иҫәптән, республикабыҙҙың төп капиталын - хеҙмәт ресурстарын һөҙөмтәле файҙаланыу ҙа мөһим бурыстарҙың береһе итеп ҡуйылды. Республика Башлығы Радий Хәбиров иғлан иткән стратегик программа, йәғни "Үҫештең беренсе биш йыллығы", тип аталған документта ла был хаҡта әйтелә. Алдынғы йәштәребеҙ үҙ республикаһында инициатива күрһәтеп, яңы башланғыстарға юл яра алырмы һуң? Мәскәүҙә лидерҙар былай ҙа күп, уларға республикала мохтажлыҡ ҙур.\nИ. Үтәшева: Башҡортостандың 2024 йылға тиклемге үҫеш стратегияһы - төптән уйланылған, үтә мөһим документ, унда билдәләнгән маҡсаттар тормошҡа ашыр, тип ышанабыҙ. Әммә йәштәр араһында ла тейешле мәғлүмәти сәйәсәт алып барылыуы зарур. Барыһын да тик аҡсаға ғына бәйләп булмай бит, тормошобоҙҙа әхлаҡи, патриотик фактор ҙа ҙур урын тота. Йәштәр араһында үҙеңдең белемеңде, интеллектуаль потенциалыңды, йәшлек энергияһын үҙеңдең тыуған яғыңда һөҙөмтәле файҙалана алыу хаҡында ла һүҙ алып барыу кәрәктер.\nМ. Тураҡаев: Әйтергә кәрәк, ситтә эшләгәндәрҙең күбеһе юғары позиция биләмәй, шул уҡ Мәскәү һәм Санкт-Петербургта уларҙың вазифалары артыҡ маҡтанырлыҡ түгел. Ошондай йәш белгестәр Башҡортостанда юғарыраҡ постарға дәғүә итә ала, әммә бында әлеге матди фактор өҫтөнлөк итә: бәләкәй вазифала эшләп тә, улар беҙҙәгенән күпкә юғарыраҡ эш хаҡы ала. Улар фирмаларҙа бер ниндәй ҙә креативлыҡ, ижади башланғыстар талап ителмәгән ябай белгестәр, клерк, офис хеҙмәткәрҙәре, һатыусы кеүек вазифаларға ла риза. Әлбиттә, бындай мөхиттә кешелә лидерлыҡ сифаттары барлыҡҡа килмәй инде. Лидер булыу өсөн билдәле кимәлдә конкуренция булған мөхиттә еңеп сыға алыу фарыз.\nИ. Үтәшева: Ә юғары белемле кадрҙарҙың үҫеш потенциалы бар. Әммә һәр аныҡ кешегә ниндәйҙер аныҡ урындың булыуы ла мотлаҡ бит.\nЭйе, ситтә тороп ҡалған йәштәребеҙ тыуған яҡтарына тартылһын, тиһәк, Башҡортостанда ла иҡтисадты үҙгәртеп ҡороу, етештереү көстәре менән бер рәттән, социаль инфраструктураны модернлаштыра алыу зарур. Был барыһына ла асыҡ бөгөн. Ә бына кешеләрҙең милли сығышы буйынса миграция динамикаһында ниндәйҙер айырмалыҡтар бармы икән?\nГ. Баймырҙина: Беҙҙең социологик тикшеренеүҙәр бына нимәне асыҡланы. Башҡорттар араһында үҙенең тыуған яғын бер ҡасан да, хатта эш урыны булмаған хәлдә лә, ташлап китмәйәсәктәрен белдереүселәр башҡа милләт вәкилдәренә ҡарағанда күберәк. Быны тик тыуып үҫкән ергә булған һөйөү тойғоһо менән генә аңлатып булалыр, тим. Ошондай позицияла тороусы башҡорт йәштәре лә байтаҡ.\nӘ географик принцип буйынса, йәиһә ҡала/ауыл зоналары яғынан ҡарағанда, миграция үҙенсәлектәре бармы?\nГ. Баймырҙина: Мин быны миграция менән бәйләмәй, халыҡтың хәрәкәтсәнлек (мобиллек) сифаты, тип атар инем. Кешенең белем кимәле, матди хәле ни тиклем юғарыраҡ, ул шул тиклем мобилерәк була бара. Әлбиттә, кешеләр өсөн транспорт саралары менән иркен ҡуллана алыу мөмкинлеге лә мөһим. Башҡортостандың ҙурыраҡ ҡалаларына яҡын йәшәүселәрҙең мобиллеге көслөрәк, 50-60 саҡрымдан ошо ҡалаларға йөрөп эшләүселәр күп хәҙер. И. Үтәшева: Ҡала агломерацияларына, йәғни Өфө, Стәрлетамаҡ, Салауат кеүек сәнәғәт үҙәктәренә йөрөп эшләү мөмкинлеге булған урындарҙан сит тарафтарға китеүселәр ҙә аҙыраҡ. Бына ошондай республика сиктәренән сыҡмаған, шартлы рәүештә "маятник миграцияһы" тип аталған йәшәү формаһы бер ни тиклем кимәлдә миграцион кәмеүгә тотҡарлыҡ яһай. Башҡортостандың көньяҡ-көнсығыш зонаһында Магнитогорск ҡалаһына барып-ҡайтып эшләүселәр ҙә байтаҡ. Әлбиттә, эш урынын табырлыҡ үҙәктәр булмаған төбәктәрҙә миграция процестары арта бара.\nМиграция ағымының арта барыуын ниндәйҙер хәүефле күренеш итеп ҡарамаусылар ҙа бар. Шул уҡ ваҡытта уның айырым кешеләр яҙмышына, ғаилә мөнәсәбәттәренә кире социаль-психологик йоғонтоһо булыуын да танырға кәрәктер бит? Г. Баймырҙина: Миграцияны асылынан уҡ зыянлы күренеш, тип әйтеп булмай, ул йәмғиәттә тәбиғи рәүештә барлыҡҡа килә. Әммә миграция күрһәткестәре, лакмус ҡағыҙы төҫлө, төбәктең ылыҡтырғыс булыу-булмауын белдереп тора. Әгәр ниндәйҙер төбәктән китеүселәр һаны килеүселәрҙән күпкә арта бара икән, был халыҡтың миграцион кәмеүенә килтерә. Төбәктең кеше потенциалы ла хөртәйә бара, белгестәр етешмәй башлай, йәштәр - төп хеҙмәт ресурстары аҙая бара, был халыҡтың ирҙәр/ҡатын-ҡыҙҙар һаны буйынса нисбәтенә, йәш структураһына кире йоғонто яһай. Махсус тикшеренеү-иҫәпләүҙәр шуны күрһәтә лә инде, һәм был проблемаға бик етди ҡарау зарур. Етмәһә, репродуктив йәштәге ҡатын-ҡыҙҙарҙың сит яҡтарға юлланыуы республикалағы потенциал тыуым кимәлен байтаҡҡа кәметә. Был осраҡта үлем күрһәткестәрен байтаҡҡа кәметә алған хәлдә лә, тыумай ҡалған балалар иҫәбенә халыҡтың тәбиғи кәмей барыуы күҙәтелә. Беҙҙең иҫәпләүҙәргә ҡарағанда, 2012 йылдан 2019 йылға тиклем миграция арҡаһында тыумай ҡалған балалар иҫәбенә республика 16-20 меңләп кешеһен "юғалтҡан". Бәләкәйерәк булһа ла, бер ҡала халҡы бит был! Беҙ башҡа төбәктәр менән сиктәш булған 4 районда миграция кимәлен асыҡлағас, бына нимә мәғлүм булды. Ошо райондарҙа йәшәүсе хеҙмәткә яраҡлы кешеләрҙең яртыһы сит өлкәләргә эшкә китә. Ир-аттар ғына түгел, ҡатын-ҡыҙҙар ҙа килем алырлыҡ урын артынан китә хәҙер. Был күрһәткестәрҙе бер нисек тә нормаль күренеш, тип атап булмай, бында уйланырға урын бар.\nАуылдарҙа олораҡ быуын кешеләр менән аралашҡанда ауыл егеттәренә кәләш итеп алырлыҡ ҡыҙҙар булмауы хаҡында йыш зарланалар...\nИ. Үтәшева: Әлбиттә, социаль-психологик күҙлектән ҡарағанда, миграция ғаиләләрҙең күнегелгән йәшәү ритмын боҙа. Ситкә оҙайлы ваҡытҡа китеүселәр ҙә бындай проблеманан азат түгел, уларға яңы урында ярайһы уҡ ваҡыт яраҡлашырға тура киләсәк. Был элекке ғаилә пландарының ҡырҡа үҙгәреүенә лә килтерә. Ҡайһы бер күҙәтеүҙәргә ҡарағанда, һуңғы 10 йыл эсендә вахта методы менән эшкә йөрөүсе ҡатын-ҡыҙҙар арта барҙы, быны 2020 йылда үтәсәк халыҡ иҫәбен алыу материалдары аныҡ күрһәтәсәк. Ҡатын-ҡыҙҙарҙа ниндәй ҙә булһа һөнәр буйынса белем алыу теләге көслөрәк, һәм 16-17 йәштәге ҡыҙҙар ауылдан ситкә күпләп китә, ә йәш егеттәр, башлыса, ауылда тороп ҡала. Профессиональ белем алғас, ул ҡыҙҙар ҡала мөхитендә эш таба, артабан сит тарафтарға китеү яғын ҡарай. Шулай килеп сыға хәҙер: ҡыҙҙарыбыҙ, егеттәргә ҡарағанда белемлерәк тә, мобилерәк тә. Был хәл никахҡа инеү шарттарына ла тәьҫир итә: элегерәк бер-береһенә ғаилә партнеры була алырлыҡ кешеләр төрлө урында һәм төрлө социаль ҡатламдарҙа булып сыға. Ә башҡа төбәккә күсеп китеүсе ҡатын-ҡыҙҙарҙың кейәүгә сығыу, бала табыу теләге лә кисектерелеп ҡала. Беренсе, йәиһә сираттағы бала табыу пландарына ла шул уҡ вахта миграцияһының йоғонтоһо көслө, тип әйтергә булалыр.\nВласть даирәләре миграция проблемаларын нисек хәл итә ала? Ғөмүмән, миграция процестары менән идара итеп буламы?\nИ. Үтәшева: Миграция закон йәиһә власть органдары тарафынан ғына көйләнә ала торған күренеш түгел. Әлбиттә, уны тыйып, йә сикләп булыр ине, әммә был дөрөҫ юл булмаҫ. Әммә миграция менән идара итеүҙең башҡа ысулдары бар. Иң отошлоһо - төбәктә иҡтисадты үҫтереү, яңы эш урындары булдырыу, социаль инфраструктураны камиллаштырыу. Шулай уҡ психологик факторҙарҙан йәштәрҙә тыуған яҡ, тыуған төбәккә позитив мөнәсәбәт тәрбиәләй алыу бик мөһим.\nБында ватансыллыҡ, ерле патриотизм тойғоһо хаҡында ла оноторға ярамайҙыр.\nГ. Баймырҙина: Мин Мәскәү, Санкт-Петербург ҡалаларында Башҡортостандан барып белем алыусы студенттар ассоциацияһының ыңғай эшмәкәрлеген миҫал итеп алыр инем. Унда йәштәребеҙ араһында һеҙ телгә алған рухи сифаттар бик юғары баһалана. Уларҙың күңелдәрендә Башҡортостан рухы йәшәй, республикабыҙға файҙалы шәхес була алыу теләге көслө. Уларҙың күбеһе тыуған яғыбыҙға ҡайтыр, дәртләнеп эшкә тотонор, тигән ышаныс бар.\nИ. Үтәшева: Ошондай патриотик пропаганда һәм һөҙөмтәле ғәмәли саралар республика эсендә лә башҡарылһа, районынан, ауылынан ситкә киткән кешеләр үҙҙәре тыуып үҫкән төбәккә файҙалы эштәр башҡарһа, республикабыҙҙың ыңғай имиджы нығый бирер ине. Ә ундай шәхестәр етерлек беҙҙә. Хатта тыуған ауылдарында йәйге дачалар һалып, шунда ҡайтып йөрөүселәр ҙә бер ни тиклем кимәлдә ошо торлаҡ пункттарының бөтөнләйгә һүнмәүенә булышлыҡ итә.\nМ. Тураҡаев: Беҙҙең республика менән сағыштырғанда, бөтөнләйгә бөлә барған Рәсәй төбәктәре бар. Унда байтаҡ ауылдар юҡҡа сыҡҡан, икенселәрендә ситтән килгән мигранттар йәшәй, конфликт-низағтар ҙа булып тора. Ҡайһы бер төбәктәрҙә ошондай ерҙәрҙе баҡсасы-дачниктарға бирәләр, улар юлдарҙы төҙәтеү, инфраструктура элементтарын ҡайтанан булдырыуға үҙ өлөшөн индерә. Беҙҙә лә оптималләштереү менән бергә ауылдарыбыҙҙа йәшәүселәр аҙая бара, кеше булмағас, инфраструктура ла юҡҡа сыға. Ошо боҙоҡ әйләнештән сығыу фарыз. Баҡсасылыҡ, ваҡиғалы һәм этник туризм программалары менән дә тыуған төйәктәребеҙҙе һаҡлап ҡалыу мөмкинлеген булдыра алабыҙ. Был байтаҡ ҡына урындарҙа ауыл кешеләре йәшәйеше өсөн үтә мөһим булған инфраструктура объекттарын тергеҙергә булышлыҡ итер ине.\nФекер алышыу үҙәгендә бер ыңғай фекер ҡаттан-ҡат ҡабатлана килде, ул бына нимәнән ғибәрәт. Миграция - ҡурҡыныс күренеш түгел, ул халыҡ мохтажлығына бәйле һәм уның мәнфәғәттәре хаҡына бар була. Республикабыҙҙа барған яңырыу процестары һөҙөмтәле була икән, миграция тыуған төбәгебеҙ мәртәбәһен күтәреү механизмына әйләнәсәк. Уҡырға, һөнәр алырға, тәжрибә тупларға китеүселәр ҙә ҡайта торор, ә Башҡортостанға ылығып килеүселәр китеүселәрҙән һис кәм булмаҫына ышаныс бар.\nЯҙылған: 06.11.19 | Ҡаралған: 328


Кесаҙна — Башҡорт Википедияһы\nМосолмандарҙа аҙнаның 6-сы көнө\nКесаҙна (Кесе йома) — аҙнаның шаршамбы менән йома араһындағы көн. Халыҡ-ара ISO 8601 стандарттарына ярашлы, кесаҙна (кесе йома) аҙнаның дүртенсе көнө һанала. Мосолман календарында иһә ул аҙнаның алтынсы көнө.\n1 Көн исеме тарихынан\n3 Кесаҙна менән бәйле мәҙәни традициялар\nКөн исеме тарихынанҮҙгәртергә\nУрыҫ телендә кесаҙна "четверг" тип атала, ул "четыре" һүҙенән алынған. Башҡа славян телдәрендә лә көн атамаһы оҡшаш атала. Шулай уҡ урыҫ телендә "после дождичка в четверг" тигән әйтем бар, ул "бер ҡасан да булмаясаҡ" тигән мәғәнәлә ҡулланыла. Был мәжүсилек осорондағы инаныс менән бәйле тип һанала. Христианлыҡ ҡабул иткәс, инанысты тәләкәгә әйләндергәндәрҙер.\nСССР-ҙа 1932 йылда Наркомснаб Ҡарары менән дөйөм туҡланыу урындарында кесаҙнала "балыҡ көнө" индерелгән булған .\nБашҡорттар, мосолман булараҡ, көн атамаларының күбеһен фарсы теленән алған, бары йома һәм кесаҙна (кесе йома) атамалары ғәрәп телендәге «йома-джум'а» - «йыйылыу», «мәжлес» тигән һүҙҙән килеп ингән. Билдәле булыуынса, мосолмандар йома көнө мәсеттәрҙә йәки күмәкләп намаҙ уҡырға мөмкин булған урындарҙа йәмәғәт намаҙына йыйыла.\nИсламда яңы көн ҡояш байыу менән, йәғни,аҡшамдан башлана - календар тәүлек бөтөп өлгөрмәгән була. Аҙнаның дүртенсе көнөндә ҡояш байыу менән йома башланып өлгөрә, шуға ла халыҡ уны кесаҙна йәки кесе йома тип атаған. "Йома" һәм "аҙна" һүҙҙәре синоним булараҡ та билдәле, шуға күрә кесаҙна ла, кесе йома ла бер үк мәғәнәле һүҙҙәр булып тора.\nБыл көндөң кисендә йома көнөнә ҡағылышлы ҡағиҙәләр үтәлә.\nФарсы телендә иһә был көн "пәнжешәмбе" тип атала, татар телендә лә ул "пәнҗешәмбе", йәғни, шәмбенән һуң бишенсе көн тигәнде аңлата.\nКесаҙна менән бәйле мәҙәни традицияларҮҙгәртергә\nБашҡортостан Республикаһының Яҙыусылар Берлегендә "Әҙәби кесаҙна" үткәреү традицияға ингән. Был көндә яҙыусылар, шағирҙар уҡыусылары менән осраша \nЭСБЕ, статья «Четверг»\n↑ Әҙәби кесаҙна дуҫтарын йыя \nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Кесаҙна&oldid=947392 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 6 май 2020 в 19:48\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:48 6 май 2020 үҙгәртелгән.


Өфөлә 2011 йыл аҙағына тиклем ете балалар баҡсаһы төҙөләсәк // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә 2011 йыл аҙағына тиклем ете балалар баҡсаһы төҙөләсәк\n13:02, 9 марта 2011 Йәмғиәт\nСабыйҙарҙы балалар баҡсаһына урынлаштырыу ата-әсәләр өсөн дә, властар өсөн дә киҫкен проблемаларҙың береһе булып ҡала — Өфөлә 17 мең самаһы бала юллама алыуға сиратта тора. Проблеманы хәл итеүҙең ике юлы барлығы ла билдәле – яңы балалар баҡсалары төҙөү һәм ҡаланың мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары системаһына тәғәйенләнеше буйынса файҙаланылмаған иҫке биналарҙы ҡайтарыу.\nБаш ҡалала 2011 йыл аҙағына тиклем ете балалар баҡсаһы төҙөләсәк, йәнә бишәүһе — Орджоникидзе, Октябрь һәм Совет райондарында — маҡсатҡа ярашлы файҙаланылмаған биналар кире ҡайтарыласаҡ. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына ҡаланың Капиталь төҙөлөш идаралығы начальнигы Марат Гәрәев хәбәр итте.\nУрындар етешмәү проблемаһын балалар баҡсаһына йөрөмәгән сабыйҙар өсөн ҡаралған мәктәпкәсә тәрбиә биреүҙе ойоштороуҙың яңы формалары өлөшләтә хәл итергә ярҙам итә.\nӨфөнөң Мәғариф идаралығы мәғлүмәте буйынса, 500-ҙән ашыу бала ҡыҫҡа ваҡытҡа иҫәпләнгән 47 төркөмдә тәрбиәләнә. Тағы 101 бала 33 ғаиләлә тәрбиәләү төркөмөнә йөрөй.\nБынан тыш, Идаралыҡтың баш белгесе Ирина Саморукова әйтеүенсә, 1,5 йәшкә тиклемге балаһы булған һәм социаль яҡлау органдарында иҫәптә торған күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләләргә өс мең һум күләмендә компенсация түләнә. Март башына ҡарата бындай ярҙам 1024 ғаиләгә күрһәтелә.\nШулай уҡ Өфөлә алты дәүләткә ҡарамаған мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы эшләй.\nТеги: мәғариф, мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары


Башҡортостанды өйрәнгән донъялағы берҙән-бер ғилми учреждение. "Йәшлек" гәзитендә интервью » Институт истории, языка и литературы Уфимского научного центра РАН\nИнститут истории, языка и литературы УНЦ РАН » Новости » Башҡортостанды өйрәнгән донъялағы берҙән-бер ғилми учреждение. "Йәшлек" гәзитендә интервью\nГДЗ: : Громцева О.И. 2017 год.\nБашҡортостанды өйрәнгән донъялағы берҙән-бер ғилми учреждение. "Йәшлек" гәзитендә интервью\nТарих, тел һәм әҙәбиәт институты ғалимдары башҡорт халҡының тарихын, телен, мәҙәниәтен, бай фольклорын һаҡлау һәм танытыу буйынса киң ҡоласлы эш алып бара\nРФ Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты ошо көндәрҙә үҙенең 80 йыллыҡ юбилейын билдәләй. Бай тарихҡа эйә был ғилми учреждениеның халҡыбыҙ, республика тарихындағы әһәмиәте нимәлә? Институт директоры, филология фәндәре докторы, профессор Фирҙәүес ХИСАМИТДИНОВА менән әңгәмәлә һүҙебеҙ ошо хаҡта.\n– Һүҙебеҙҙе институттың үткәненән башлайыҡ. Ҡасан, ниндәй шарттарҙа барлыҡҡа килә ул?\n– Институт башта «Башҡорт милли мәҙәниәт институты» тип атала. Был уның тәүге исеме. Ғөмүмән, иң тәүҙә ул академия үҙәгендә бер бүлек кенә булған. Башҡорт комплекслы институтында өс йүнәлеш була: ауыл хужалығы, химия, биология һәм тел проблемалары менән мәҙәниәт. 1932 йылда уларҙың һәр береһе үҙ аллы институт булып китә. Башҡорт милли мәҙәниәт институты шулай барлыҡҡа килә. Һуңынан ул Тел һәм әҙәбиәт институты тип үҙгәртелә. Артабан Мәжит Ғафури исемендәге Башҡортостан тарих, тел һәм әҙәбиәт институты тип йөрөтөлә. 1951 йылда Советтар Союзының Фәндәр академияһының Башҡортостан филиалы барлыҡҡа килгәс, бөгөнгө исеме менән йөрөтөлә башлай.\nШулай итеп, институттың тарихы 1932 йылдан башлана.\n– Бөгөн һеҙҙең алда ниндәй маҡсаттар тора? Ниндәй йүнәлештәр буйынса ғилми тикшеренеүҙәр, эҙләнеүҙәр алып барыла?\n– Институтта йәмғеһе ете бүлек бар: тел ғилеме, әҙәбиәт ғилеме, фольклористика, этнология, археология, хәҙерге тарих, тарих һәм мәҙәниәт тарихы. Һәр бүлектең үҙенә күрә элек-электән килгән республикабыҙ, халҡыбыҙ өсөн эшләгән йүнәлештәре бар. Тел бүлеген алайыҡ. Тәүге көндәрҙән алып орфография, яҙыу тарихын өйрәнгәндәр. Башҡа бер вуз да бының менән шөғөлләнмәгән. Әйтәйек, борон Башҡортостанда ғәрәп графикаһы менән яҙғандар, һуңынан уға башҡорт теленә яраҡлаштырылған хәрефтәр индерелгән, артабан – латин графикаһына, аҙаҡ рус графикаһына – кириллицаға күскәндәр. Тәбиғи, яҙыу менән бергә дөрөҫ яҙыу тәртибе, ҡағиҙәләре булырға тейеш. Бының өҫтөндә йәнә институт хеҙмәткәрҙәре эшләй. 30-сы йылдарҙа Ҡасим Әхмәров ағай ошо эшкә тотона һәм 1942 йылда орфография буйынса һүҙлек сығара. Ошо һүҙлек артабан яңыртыла, өҫтәлә, орфография камиллаштырыла. 1981 йылда Әкрәм ағай Бейешев эшләгән яңы орфография ҡабул ителә. Беҙҙең институт хеҙмәткәрҙәре әҙерләгән яңы орфографик һүҙлек 2004 йылда донъя күрә. Бына был – бер йүнәлеш.\nИкенсе йүнәлеш – диалектология. Элек иҫке төрки телендә уҡытҡандар, ә ул һөйләш теленән бөтөнләй айырыла. Уҡытыу теле, дәреслектәр теле, яңы әҙәби телдең формаларын булдырыу, һүҙлектәр эшләү өсөн диалекттарҙы өйрәнергә кәрәк. Ошо маҡсаттан сығып, 20-се йылдарҙа институт белгестәре бөтә Башҡортостан буйлап экспедицияларға сыҡҡан. Шул уҡ ваҡытта был экспедициялар ҡайһы бер райондарҙағы халыҡ һөйләшенең башҡорт теленең диалекты булыуын, шуның менән бергә бындағы халыҡтың башҡортлоғон иҫбатлағандар. Бөгөн башҡорт телендә бер нисә һөйләште үҙ эсенә алған өс диалект бар икән, улар тап шул йылдарҙа билдәләнгән. Ошо экспедицияларҙың һөҙөмтәһе булараҡ 60 – 70-се йылдарҙа диалектологик һүҙлектәр, атлас эшләнә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, диалектологик атласты ваҡытында сығара алмағандар һәм ул 2005 йылда ғына донъя күрҙе. Нәжибә апай Мәҡсүтова, Сәриә апай Миржанова, Урал ағай Нәҙерғолов, Миндияр ағай Дилмөхәмәтов, уларға тиклем беҙҙең институтта Т. Байышев, З. Шакиров, Н. Ишбулатовтар, ә дөйөм тел ғилемендә Ж. Кейекбаев – диалектологияны ныҡлап өйрәнгән ғалимдар.\nӨсөнсө мөһим йүнәлеш – терминдар менән эшләү. Белеүебеҙсә, тәүҙә беҙҙең телебеҙҙә боронғо һәм дөйөм төрки, ғәрәп-фарсы терминдары өҫтөнлөк иткән. Совет осоронда иһә рус теленән, Европа телдәренән терминдар күпләп ҡулланыла башлай һәм ғәрәп-фарсы терминдары менән берлектә үҙебеҙҙең боронғо терминдарыбыҙ ҙа телдән алып ташлана. Телдә шундай үҙгәрештәр башланғас, терминдар өҫтөндә эш башлана. Иң беренсе булып был өлкәлә Ғ. Дәүләтшин менән Х. Әбдрәшитов эште башлап ебәрә, һуңынан Ҡасим Әхмәров, Таһир Байышев дауам итә. Улар математика, физика, химия фәндәре, шулай уҡ медицина, музыка, кәсепселек буйынса терминдарҙы асыҡлай, өйрәнә һәм терминологик һүҙлектәр төҙөй. Заман үҙгәргән һайын, тел дә үҙгәрә, телебеҙгә яңы терминдар килеп инә. Шулай итеп, был йүнәлештә лә эш өҙлөкһөҙ дауам итә. Был эш бигерәк тә «Башҡортостан халыҡтары телдәре тураһында»ғы Закон ҡабул ителгәс әүҙемләште.\nБеҙ Рәсәй дәүләтендә йәшәйбеҙ, шунлыҡтан ике телле халыҡ булып иҫәпләнәбеҙ, был иһә үҙ сиратында ике телле һүҙлектәргә ихтыяж тыуҙыра. Николай Дмитриев редакторлығында тәүге русса- башҡортса һүҙлек 1948 йылда донъя күрә. 1964 йылда тағы бер һүҙлек сыға һәм әлеге ваҡытта 2005 йылда Башҡортостан Фәндәр академияһы академигы Зиннур Ураҡсин етәкселегендә беҙҙең телселәр төҙөгән ике томлыҡ русса-башҡортса һүҙлек менән ҡулланабыҙ. Тәүге башҡортса-русса һүҙлек иһә 1958 йылда, икенсе һүҙлек 1996 йылда баҫыла. Бынан тыш, Әкрәм Бейешев етәкселегендә институт ғалимдары көсө менән башҡорт теленең ике томлыҡ аңлатмалы һүҙлеге төҙөлә. Былар барыһы ла бик күп көс, ваҡыт һәм эҙләнеү талап иткән хеҙмәт емештәре.\n– Әле ниндәй һүҙлектәр өҫтөндә эшләйһегеҙ?\n– Әле иһә бөтөнләй яңы быуатта йәшәйбеҙ, тормош туҡтауһыҙ алға бара, телдә лә ниндәйҙер һүҙҙәр төшөп ҡала, яңылары өҫтәлә, мәғәнәләре үҙгәрә. Тимәк, яңы һүҙлектәргә ихтыяж тыуа. 2006 йылда башҡорт теленең ун томлыҡ академик һүҙлеге өҫтөндә эшләй башланыҡ, 2011 йылда уның ике томы донъя күрҙе. Әлбиттә, быға өлгәшеүе еңел булманы. Һүҙлек кәрәкмәй, башҡорт телендә һүҙлектәр күп, тип мөрәжәғәттәремде кире ҡағыусылар ҙа табылды. Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Һүҙлек кәрәк!!!» тип ҡултамға ҡуйып сығарғас ҡына, эштәр яйланып китте. Һүҙлек барлығы ун томдан торасаҡ. 2016 йылда беҙ уның бөтә томдарын да сығарып бөтөргә ниәтләйбеҙ. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: һүҙлектең баш һүҙе дүрт телдә бирелә: туған телебеҙ – башҡорт телендә, дәүләт теле булараҡ рус телендә, донъя теле булған инглиз телендә һәм төрки халыҡтары араһында иң таралған тел булған төрөк телендә. Һүҙҙәрҙең аңлатмалары иһә башҡорт һәм рус телдәрендә бирелә. Ни өсөн рус телендә бирәбеҙ һуң? Сөнки барыһы ла, айырыуса йәштәр, башҡорт һүҙҙәренең бар мәғәнәһен дә белеп бөтмәй. Яңы быуын телебеҙҙең бар байлығын күрһен өсөн аңлатмаларҙы рус телендә лә бирҙек. Һүҙлеккә башҡорт телендәге барлыҡ һүҙҙәрҙе лә алырға тырышабыҙ. Унда диалект һүҙҙәр ҙә, боронғолары ла, үҙләштерелгән һүҙҙәр ҙә инә. Төшөп ҡалған йәки яңы барлыҡҡа килгән һүҙҙәрҙе һуңғы томға индерербеҙ, тип уйлайым. Һүҙлек – ғалимдар өсөн генә түгел, тотош халыҡ яҙмышында әһәмиәтле мәҙәни күренеш ул. Ун томлыҡ һүҙлеге булған халыҡ оло ихтирамға лайыҡ. Ул – ҙур тел, республиканы күтәрә торған тел.\n– Һуңғы йылдарҙа беҙ ҡулдан яҙыуҙы онотоп барабыҙ, буғай, һәр беребеҙҙең алдында компьютер. Тәүҙәрәк унда башҡортса хәрефтәр булмаһа, хәҙер иһә төрлөләре бар. Компьютерға башҡортса яҙыуҙы индереүҙә институт хеҙмәткәрҙәренең ҡатнашлығы бармы?\n– Эйе, телселәрҙең тағы бер яңы йүнәлеше – ул компьютер лингвистикаһы. Бөгөн компьютерға индерелмәгән телдең киләсәге юҡ. Сөнки беҙ компьютер донъяһында йәшәйбеҙ, шуның менән эшләйбеҙ, аралашабыҙ, уҡыйбыҙ һ.б. Телебеҙҙе һаҡлап алып ҡалабыҙ, бар байлығында йәш быуынға тапшырабыҙ тибеҙ икән, беҙ уны компьютерға яраҡлаштырырға тейешбеҙ. Ошо маҡсаттан сығып, институтта лингвистика һәм информацион технологиялар лабораторияһы астыҡ. Һөҙөмтәлә бөгөн башҡорт телендәге 60-лап һүҙлек компьютерға индерелгән. Компьютер менән эшләгәндә уларҙы ҡулланырға мөмкин.\n– Тағы ла ниндәй ҡыҙыҡлы һәм халҡыбыҙ өсөн файҙалы проекттар өҫтөндә эш алып барыла?\n– Тарих йүнәлешенә килгәндә, уның бер нисә тармағы бар: тәүгеһе – башҡорт халҡының тарихын яҙыу. Әлегә тиклем борон-борондан алып башҡорт халҡының тарихы эҙмә-эҙлекле рәүештә яҙылғаны булмаған. Әлбиттә, был бик ҙур проект, уны беҙҙең ғалимдарыбыҙ, ғилми хеҙмәткәрҙәребеҙ үҙҙәре генә атҡарып сыға алмай. Шунлыҡтан Башҡортостан вуздары уҡытыусыларын, Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Силәбе һәм башҡа яҡтарҙан ғалимдарҙы йәлеп иттек. 2009 йылда уның I томы донъя күрҙе. Уныһы – боронғо тарих. 2010 йылда бишенсе томын ҡулға алдыҡ. Бында республиканың автономия алыу осоро, Зәки Вәлиди етәкселегендәге автономия өсөн көрәш сағыла. 2010 йыл Республика йылы тип иғлан ителгәнлектән, был том башҡаларҙан алдараҡ баҫмаға әҙерләнде. 2011 йылда 3-сө, 4-се, 6-сы томдары нәшер ителде. Быйыл иһә һуңғы томдар нәшриәткә әҙерләнә. Шуның менән был проект тамамлана.\nБынан тыш, республика тарихын яҙыу беҙҙең өҫтә. 2000 йылдарҙа беҙ уның яңы осор, яңы ҡараш менән яҙылған дүрт томын сығарҙыҡ. Күптән түгел «Башҡорт халҡының антропологияһы» донъя күрҙе, археология буйынса хеҙмәттәр сыҡты. Бына шулай итеп, һәр йүнәлештең үҙ бурысы, үҙенә генә тәғәйен эше бар.\nФольклорсыларыбыҙҙың хеҙмәтен халыҡ яҡшы белә, «Башҡорт халыҡ ижады» 3, 12, 18 томлыҡ булып, бер нисә тапҡыр сыҡҡаны бар, әлеге ваҡытта уның 36 томлығы әҙерләнә. 36 томлыҡтың 13 томы донъя күрҙе лә инде. Был томлыҡтарға халыҡ ижадының халыҡтан йыйып алынған һәм яңыртылған, байытылған иң аҫыл өлгөләре генә индерелгән. Бынан тыш, «Әлшәй фольклоры», «Дәүләкән фольклоры», «Борай фольклоры» һ.б. тип айырым төбәктәрҙең халыҡ ижадын үҙ эсенә алған алты китап сығарҙыҡ. Йәғни халыҡтан йыйған байлыҡты халыҡҡа ҡайтарыу менән шөғөлләнәбеҙ.\nӘҙәбиәтселәр 90-сы йылдарҙа «Башҡорт әҙәбиәте тарихы»ның алты томлығын сығарҙы. Заманалар үҙгәрҙе, хәҙер әҙәбиәткә бөтөнләй икенсе ҡараш, башҡаса баһа бирелә. Бөгөнгө күҙлектән сығып, улар «Башҡорт әҙәбиәте тарихы»ның VII томын һәм рус телендә өс томлығын әҙерләй.\n– Белеүемсә, институттың үҙенең ҡулъяҙмалар фонды ла бар…\n– Һуңғы йылдарҙа Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының ҡулъяҙмалар фондының эше яйға һалынды. Ҡулъяҙмалар – ул беҙҙең баһалап бөткөһөҙ байлығыбыҙ. Унда хатта XIV быуатҡа ҡараған ҡулъяҙмалар бар. Был яҙмаларҙың барыһы ла ғәрәп графикаһы менән яҙылғанлыҡтан, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, уларҙы барыһы ла уҡый алмай, быны белгестәр генә эшләй ала. Шуға күрә бөгөн уларҙың тик 20 проценты ғына эшкәртелгән. Ҡалғандарында әле халыҡҡа еткерелмәгән күпме хазина йәшеренгән. Улар өҫтөндә эшләү өсөн белгестәр кәрәк. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙә улар етешмәй. Башҡорт дәүләт университетында белгестәр әҙерләй башланылар-башлауын, әммә ҡулъяҙмаларҙы, иҫке китаптарҙы уҡыу өсөн ҙур ғына тәжрибә лә кәрәк. Хатта махсус белеме булғандарҙың барыһы ла уларҙы уҡый алмай. Шуға ҡарамаҫтан, ҡулъяҙмалар өҫтөндә эш дауам итә, булғандарын уҡып, халыҡҡа еткерергә тырышабыҙ. Ата-бабаларынан ҡалған боронғо китаптарҙы әлегәсә һаҡлап тотҡан һаҡсыл ғаиләләр ҙә бар. Ошондай ҡулъяҙмаларҙы эҙләп, райондарға экспедициялар ойошторола.\n– Һәр йүнәлеш буйынса алып барылған был эҙләнеүҙәрҙең, тикшеренеүҙәрҙең дөйөм әһәмиәте нимәлә?\n– Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында алып барылған һәр бер тикшеренеү барыһы бергә туплана һәм һөҙөмтәлә башҡорттоң башҡортлоғон танытырға, республикабыҙҙың дәүләтселеген булдырыуға булышлыҡ итә. Ҡайһы берәүҙәр беҙҙең институтҡа тармаҡ институты тип кенә ҡарай. Медицина, химия һәм башҡа өлкә буйынса тармаҡ институттары Мәскәүҙә лә, Санкт-Петербургта ла һәм башҡа ҡалаларҙа ла бар. Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты – Башҡортостанды, башҡортто, уның телен, мәҙәниәтен, тарихын махсус рәүештә өйрәнгән берҙән-бер академик институт ул. Донъяла берәү, башҡа бер ерҙә лә юҡ.\n– Институт тарихында ҙур эҙ ҡалдырған ғалимдар тип кемдәрҙе әйтә алаһығыҙ?\n– Ысынлап та, һәр быуындың үҙенә күрә йондоҙҙары була. Шундай кешеләр иҫәбенә иң беренсе Ғабдулла Амантайҙы индерер инем. Ул беҙҙең институттың икенсе директоры булған. Беренсенән, ул – фольклорсы, икенсенән, телде өйрәнеү буйынса экспедицияларҙы ойоштороусы. Халҡыбыҙҙың тел байлығын туплауҙа уның роле ғәйәт ҙур. Ғабдулла Амантайҙың тағы бер ҙур ҡаһарманлығы – ул Мәскәүҙән репрессияланып килгән ғалимдарҙы эшкә алған. Мәҫәлән, Матвей Любавскийҙы. Ул Мәскәү университетының ректоры, Рәсәй (ул ваҡытта Советтар Союзы) академияһының мөхбир ағзаһы булған. Ул репрессияланып, эшкә урынлашыу хоҡуғынан мәхрүм ителеп, Өфөгә ебәрелгән була. Шул кешене Ғабдулла Амантай эшкә алған, һәм Матвей Любавский беҙҙең тарих буйынса күп хеҙмәт яҙған. Бөгөн уның ер мәсьәләһе, Башҡортостан тарихы, башҡорт ихтилалдары буйынса хеҙмәттәренең әһәмиәте ҙур. Институтта эшләп йөрөгәнен белеп ҡалғас, Ғабдулла Амантайҙы уны эштән ебәрергә мәжбүр итәләр. Әммә эштән ебәргән хәлдә лә ул Любавскийҙы ярҙамынан ташламай, аҙыҡ-түлек алып барып тора. Был ғалимдар араһындағы теләктәшлекте, бер-береһен яҡшы аңлауын күрһәтә. Минеңсә, Ғабдулла Амантай шундай ҙур ғалимдарҙы йәлеп итеп, уларҙы эшләтә алыуы менән институттың мәртәбәһен арттырған. Шуға ла уның институт тарихында үҙ урыны бар.\nТағы ла Таһир Ғәлләм улы Байышевты шундай күренекле ғалим тип һанайым. Ул хатта институтта эшләмәгән осорҙа уҡ экспедицияларға йөрөй башлай һәм Башҡортостандың бөтә ауылдарын йөрөп сыға, диалекттарҙы өйрәнә, төньяҡ-көнбайыш халҡын өйрәнә, уларҙың башҡорт икәнлеген иҫбатлай. Ғалим булараҡ бик ҙур эш башҡарған ул. Экспедицияларҙа йыйған материалдарының әлегә бер өлөшө генә баҫылған, файҙаланмағандары әле әллә күпме. Заманында үҙе бер китабын баҫтырыуға өлгәшкән, 2000 йылдарҙа беҙ уның ике китабын әҙерләп сығарҙыҡ. Әле экспедиция материалдары барыһы ла сығып бөтмәгән, хаттары ята. Киләсәктә шуларҙы алып, өйрәнеп, эшләрбеҙ тигән ниәтебеҙ бар. Был хаттар уның гражданлыҡ позицияһын, милләтебеҙ өсөн янып йөрөгән шәхес булыуын күрһәтә. Ғалим-диалектолог ҡына түгел, төньяҡ-көнбайыш башҡорттарының яҙмышы өсөн янып йөрөүе уны ҙур шәхес итә.\nАртабан институт тарихында юйылмаҫ эҙ ҡалдырған ҙур ғалимдар исемлегенә Әхнәф Ибраһим улы Харисовты индерер инем. Уның бөйөклөгө – боронғо ҡулъяҙмаларҙы беренселәрҙән булып йыйып, өйрәнеп, боронғо башҡорт әҙәбиәтен яҙыуҙа. Әгәр ҙә Таһир Байышев ағай халыҡ телен халҡыбыҙҙан йыйып тарихҡа индерһә, Әхнәф Харисов ҡулъяҙмалар менән мәҙәниәтебеҙҙе байытҡан. Һәм улар Кирәй Мәргән менән бергәләп иң беренсе булып «Башҡорт халыҡ ижады»ның өс томын ташҡа баҫып сығарған.\nБашҡа өлкәләрҙе алып ҡараһаҡ, халҡыбыҙ һәм институт тарихында бик ҙур роль уйнаған кешеләр – Раил Ғүмәр улы Кузеев һәм Наил Вәли улы Бикбулатов. Улар этнографтар. Был ғалимдар ҙа һәр башҡорт ауылында йөрөп сыҡҡан кешеләр. Улар ауылдан-ауылға йөрөп, ырыу тамғаларын, ырыу-ара исемдәрен, ырыу атрибутикаһын йыйған. Быларҙың һөҙөмтәһе булып «Башҡорт халҡының килеп сығышы», «Башҡорттарҙың туғанлыҡ системаһы» тигән китаптар донъя күргән. Наил Вәли улы сигеү өлгөләрен дә йыйып, китап итеп сығарҙы. Улар, Руденконан ҡала, беҙҙең этнография фәненә нигеҙ һалыусы бөйөк ғалимдар.\nЯңы быуын ғалимдарыбыҙҙы алғанда, Ғайса Хөсәйенов, Зиннур Ураҡсин, Нәжибә Мәҡсүтова, Фәнүзә Нәҙершина, Сәриә Миржанова, Анатолий Пшеничнюктар үҙ осоро өсөн бик күп эш башҡарған. Ғайса ағай менән Фәнүзә апай әле лә йыл да бер китап сығарып тора. Оҙаҡ йылдар арымай-талмай эшләүҙәренең, эҙләнеүҙәренең һөҙөмтәһе улар. Был ғалимдарҙың барыһы ла – ауылдан килеп, ауырлыҡтар аша үҙҙәренең фиҙакәр хеҙмәте, тырышлығы, ныҡышмалылығы менән институттың мәртәбәһен, данын арттырған олуғ шәхестәр.\n– Инситуттың юбилейын ҡасаныраҡ үткәрергә уйлайһығыҙ?\n– Әле беҙ ниәтләгән эштәребеҙҙе, әҙерләнә башлаған проекттарыбыҙҙы тормошҡа ашырыу менән мәшғүлбеҙ. Тантананы ошо әҙерлек эштәре тамамланыуға табан, июнь аҙаҡтарына билдәләгәнбеҙ. Традиция буйынса унда ғилми-ғәмәли конференция, тантаналы йыйылыш үтәсәк.


Интерактив Секс-Уйын: Бөгөн Үк Баҫалар Бушлай Аккаунт\nМногопользовательский бәйләнеш булыуы һәм уйын сайттары\nЕнси Интерактив уйын рәхим итегеҙ.\nСәләм дуҫтар – интерактив уйындың бер джон был сексуаль, һәм бөгөн мин һеҙҙең менән ни тураһында һөйләшергә мөмкинлеге булыуына шатбыҙ, һәм ни өсөн беҙ һеҙгә мөмкин ХХХ ниндәй уйын тәҡдим итә, бәлки, был йортто үҙ йорттары алыҫта булһа ла, эшләргә теләмәй.\nБеҙ дискуссия булып үтә шашып китте алдан, мин һеҙгә алдан хәбәр итергә тейеш, был проект 18+: 18 йәше тулған, әгәр һеҙ түгел, уйлан, зинһар, кисекмәҫтән китергә! Әгәр һеҙ ҡуҙғатҡанда өлкәндәр, бөтә ғәмәлдәр әҙер, интерактив порноигра был мөмкин булһа, һеҙ алырға неограниченный инеү ябай, рәт-рәт раҫланы, был йыл һеҙҙең 18 күберәк. Ниндәй ҙә булһа ҡала: һеҙҙе иҫкәртергә тейеш ине, был ғәҙәтләнеүҙән порноигр тыуҙырған интерактив көслө, һәм ағзалары һеҙ, моғайын, бик ауыр булды, бөтә дрочение, улар һеҙ яһарға йыйына., Һин белә, был мөғжизәле бәрелгәндән һуң булған кеүек, һинең кеүек ҡыҙ дрочить эҫе була, машина менән гребаный гарем. Һеҙ шулай уҡ күреп ала, һәм трахаться шулай моделе порода һеҙҙе яратҡан кеүек, һеҙ шул тиклем оҡшаған, сөнки һеҙ енси интерактив уйын ситуацияны контролдә тота.\nӘгәр һезгә калһа, шул йүнәлештә түгел, ул хәрәкәттә һеҙгә теләйем, мөмкин тиклем тиҙерәк ҡаса. Беҙ ҡурҡмай асыҡтан-асыҡ булмаһа ла, беҙ кем булырға, һәм, сөнки, һеҙ, моғайын, тип әйтә алам, беҙ ҙә һөжүм яһай. Беҙ өйләнгән ике ир-аттың күптән теләй яратҡан шөғөлө: порно һәм видеоуйындары уйнап ҡараны. Интерактив ҡыҙ порно менән ҡайнар видеоуйындары, ул трахаться ярата. Көй варианттары була хатта! Бында моделдәр тотош һөт күләме буйынса көйләнгәнсә, размеры задница, һәм һеҙ хатта аласыз настроить уларҙы киске. Онлайн уйнау һеҙҙең хыялығыҙ ҡыҙҙы үҙе менән ала., Беҙ аптырап, береһе лә эшләй, был ваҡыт күп сарыф итмәҫ элек порно–концепция, ярай ҙа, һәм бына, беҙ килдек. Шулай итеп, һеҙ бөтә ләззәт һәм билдәһеҙ эротическое ҡаршыһына аҙым яһарға теләп өйрәнә, ул һеҙҙе көтә эсендә Интерактив уйындар енси? Был саҡта башланды!\nХәҙер Һәр Уйын Сексуаль Туранан-Тура Инеү Бушлай!\nБеҙ сексуаль интерактив уйын башланғандан бирле, беҙ ышанып, аҙым алға инеүҙе сикләү яҡшы булыуын күрһәтте тип тулы булмаған. Хәҙер күп кешеләр аңлап, тип, уйын эш ҡасан етә, йыш тын күпкә яҡшы булырға мөмкин, д финал уйындары. Киберпанк йыһан тематикаһына һәм ғәмәлдә теләһә ниндәй уйындар 2077 мәҫәлән, күптән түгел - улар һәр саҡ аҡлай һәм көтөүҙән түгел, артыҡ мөһим тип, вәғәҙә. Иҫ киткес һеҙ иң инеү бушлай биреү интерактив был секс-уйнай шунда, әгәр ҙә һеҙгә ул оҡшамай икән, беҙҙең был тәҡдим үҙ порноигра, һеҙ генә китә, һәм бөтә.\nНисек һәм башҡа күп кенә уйындар, мин кисерә баҫымы арҡаһында, йәғни ошо видеоуйындары аҡса тотонолған, шуның өсөн мин уны яратырға тейеш. Мин табырмын күптән уйын күҙәтеү һәм өлкәндәр өсөн уҡыу, минең был проблема ябай түгел. Бындай күңелһеҙлек кисерә башҡа күп кенә файҙаланыусылар. Күп аҡса сарыф секс уйындар, һәм ул уның менән шатланып мөмкинлеге повеселиться әйбәтерәк, тик аңлар өсөн, ул бушамағанға, ҡайһы бер ойоштороу. Башҡа ҡатнашыусылар табып, ҡулланырға күберәк сайтында "интернетҡа тоташыу менән проблема", аҡлар өсөн, йәғни уларҙы асыҡтан-асыҡ енси уйын эш түгел., Порноиндустрия мошенник күп булыуы ғына түгел, ә индустрия видеоигр.\nҺеҙ чувствуй үҙен заперта уйын түгел, сөнки һатып секс-уйын, тойғо барлыҡҡа килә, һәм һеҙ, һеҙҙең алдан. Ябай браузер тәҙрәһе ябыу менән шөғөлләнә һәм ни ҙә башҡа - башҡа зыян килтергәнсе, без фол. Шулай уҡ был ҡараш буйынса мөмкинлектәре беҙ-һеҙ бөгөн иғтибар биргән иң яҡшы интерактив порноигра: беҙ ғәйәт ҙур баҫым яһарға, һеҙҙең өсөн йәнә һәм йәнә әйләнеп ҡайтабыҙ. Әгәр ҙә һеҙ быны эшләмәһәгеҙ, беҙ еңелә икән – бына шулай ябай. Ҡыҫҡа ғына әйткәндә, беҙҙең өсөн һәр саҡ бушлай буласаҡ һәм секс уйындар платформа тулыһынса бушлай., Һеҙ беҙгә һәр ваҡыт яҡшы булды интерактив уйын тәҡдим итә, уларҙы көтөргә тура килһә һәм әгәр һеҙ баш тартып, беҙ – беҙ, һис шикһеҙ, быға лайыҡ!\nБыл HTML5 бөтөнләй яңы уйын\nХардкорный коллекцияның бөтә уйынын сексуаль, уларҙы беҙгә был сайтта булған, тотош браузер нигеҙләнгән. Барлыҡ, бар булыу, булып ҡабатлау туранан-тура беҙҙең веб-сайттар. Бөтә контент, ул, беҙҙең бында була, - был HTML5. Был осраҡта, әгәр һеҙ порноигр тураһында бер нәмә лә белмәй, HTML5 - Flash һуң киләһе быуын был. Был кроссплатформенный был коллекцияһын тулыһынса эшләй. Уйын HTML5 эшләргә теләсә ниндәй төҙөлөшө. Скачивать кәрәк булды икән, беҙҙең сайтҡа ҡуйыр алдынан йәки уйын церебраль. Ябай басыгыз "Уйнап" менән уйнай!\nБыл кросс генә сикләнмәй, яңы быуын порноигр өҫтөнлөгө-уңайлы платформа. Һеҙ шулай уҡ потрясающий график ала. Был яңы быуын үрелеп порноигр тойола, хәрәкәт движок физик һәм сифатына бәйле түгел, ә булған 3D-рендеринг. Аниме персонаждар һәм мультфильм бөтә пародийный хатта исем-цыпочки ысын хис итә башлай, береһе-трюк өсөн был HTML5. Киска асыҡ ҡала, ә кешенең бөтә ағзаһы менән сперма хәлендә красотки сығарыу иҫ киткес килә. Шулай уҡ көй элементтары бар, улар уйында ла алға HTML5., Liberty ҡаҙаныштары процесында уйындары тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Нисек булғаны алда әйтелде, ябай басыгыз "Уйнап" менән уйнай!\nЭксклюзив, Үҙ Коллекцияһын Порноигр\nТағы бер проблема, беҙ уларҙы табабыҙ, интерактив уйын сексуаль өлкәһендә бигерәк тә, шунда, был ойошмаларҙың күпселегендә раҫлап, уларҙы эксклюзив булыуын интерактив уйында, әммә эштең иң ябай өсөнсө лицензирование улар яғында була. Мин тыныс булыуы өсөн һеҙгә мөмкинлектәрегеҙҙе асыҡтан-асыҡ: бөтә, бында һеҙҙе күрер, интерактив уйын сексуаль булһа, 100% беҙҙең өсөн платформа эксклюзив. Юҡ, бында ике вариант: был уйын менән яңы интерактив үҙәге бөтөнләй бәхет, һеҙ уларҙың күберәк бер ҡайҙа ла таба алмай. Беҙ уларға, улар өҫтөндә эшләргә, ә хәҙер уларҙың хаталарын төҙәтергә – үҙе ҡарап, был сифат ниндәй айырмаһы бар, объектив мөнәсәбәте булды һәм шулай алға ла., Мин уйындары сайтында күрергә енсә, ошоға оҡшаш сайттар, тик сәхнәгә булған, улар барыһы ла енсә, фильм һәм видеоклип түгел, ә бер мажаралы уйындар. Был, шайтан алыу, бәлки, һеҙ дөрөҫ аңлап был УЙЫН ЕНСИ?\nБеҙҙең Һайлаусылар Менән Танышты\nБеҙ ғорурланырлыҡ нәмә бирһен һеҙгә, геймер эҙләнеү, камиллыҡ тамашасылар бер ҡасан да уйын. Шулай уҡ беҙ һыу инеп өсөн тәғәйенләнгән урындарға башҡа теләһә ниндәй уйын булыр был һатыуы – шуға күрә һеҙ байтаҡ эскә мәжбүр икән (йәки хатта әйбәтерәк скачать онлайн), ауыҙ әгәр телисез икән, тип, ҡыҙҙы был эҫе тәҡдим итә ала.\nО, мин, тип уйлайҙар, күрәһең, аҡыл ни хаҡта ла һөйләшеү күләме (мин был ҡасырға тырышып, бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ менән һөйләшеү!). Әлеге ваҡытта беҙҙең эсендә 33 уйығыҙ булһа, тағы ла 4-се стадиялағы бета-тест. Был-ҙур китапханалар, теүәл, был – уның киңәйтеү мәңге буласаҡтар, 4 штатында булған, шуға күрә беҙгә эшләргә, барыһы да иң яҡшы һәм иң яҡшы уйынын сексуаль булдырыу өҫтөндә эшләй, беҙ уларға һеҙгә биргән ала һыу инергә!\nУйын-ара килешеп эш итеү кимәленең енси беспрецедентного\nҺеҙ ҡасан да булһа, тип әһәмиәткә эйә түгел, ысынлап, һеҙ нимә эшләргә уйынын сексуаль, һәм ул башлыса үҙе үҙе уйнай? Ярай, былар шулай, юҡһа һеҙ бында, Интерактив уйын сексуаль. Шунда беҙҙең философияһына нигеҙ, автономия өсөн бирелгән максималь кимәлдә контроль һәм геймер: уларға шул тейеш, һәм кем менән булдың, тип әйтергә була. Һеҙ һайлаған ҡыҙҙың, ул тел менән әйбәтерәк, йәки ҡара әле, нисек уйнайҙар ул үҙе менән үҙе. Һеҙ хатта аласыз ауыҙ яңы һы, әйбәтерәк менән секс-уйынсыҡ секс-на-вилле, ғәжәп үҙеңдә ҡуллан! Сөнки бында күп функциялы!, Әгәр һеҙҙең мауығыуҙар һәм ролле уйындар настроить ҡыҙ үҙе теләгән ине, был урын иң!\nХәҙер, әлбиттә, төрлө кимәлдәге, төрлө уйындарҙы индерергә була, әммә булыр тип ышанам, был һеҙҙең өсөн сайт булдырҙың тип порноигра һәр фантазия, тип, мин әйтер инем, бик яҡшы. Был уйынға ҡарап, бар тереклек енсә, һеҙ хәл итә. Быға бәйле күп тапҡыр теле (X урынына Y әйтер), шулай уҡ һеҙҙең өсөн бик күп төрлө варианттарын табырға квест әммә һыҙыҡта, дошман аямай, хатта вариант һәм эротическое мөмкинлеге ябылды, барыһы ла яҡшы башҡарылған әгәр ҙә һеҙ! Хатта наградаға һеҙ алырға мөмкин, әгәр һеҙҙең яҡшы ҡарашта булған эротическое., Беҙ уйлай, был дөрөҫ, беҙ, ысынлап та бында баланс табырға, һәм улай ғына ла түгел, күпселеге беҙҙең менән сысҡан уйыны уйнарға енси бер ярҙам була. Был азатлыҡ хәрәкәте һеҙ, ярай, һеҙ аңланығыҙ. Юҡ? Аңламайым түгел, мин нимә тураһында һөйләй? Ярай, ҡулым буш булмаһын өсөн, һинең өсөн мөмкин гладить үҙ ағзаһы, әлегә енси етәксе һ. б. уйындар уйнау. Бына – мин әйтәм, был – хәҙер ҡәнәғәт?!\nИҫ киткес әйберләр өсөн тағы ла күберәк енси интерактив уйындар ҡаралған\n4 уйын менән бер рәттән, енси, әлеге ваҡытта ул образуются, чертовски күп функциялы бар безгә, йәки беҙ уларға киләһе йыл буйы беҙҙең яҡын булырға теләйем берләшмәләре өҫтәне. Уларҙың төп уйын үҙгәртеү мөмкинлеге булһа, беҙгә ҡорал биргәнгә ҡатнаша, улар өсөн ҡулланырға мөмкин, уны аҙаҡ үҙгәрештәр индереү һәм башҡалар. Показано ахмаҡлыҡ был, бәлки, тик беҙ ысынлап ышанам, - тип беҙгә мажаралы порноигровой берләшмәһенең өлөшө - алға һәйбәт аҙым. Ҡарап:, беҙ крадет идеяһы ла йыйылған, әммә әгәр был-өлкәлә популяр моддинг етерлек булыуынан тыш, төп уйында даими үҙгәрештәр өсөн гарантиялы, һеҙ яҡшы ышанабыҙ, сөнки беҙ иллюстрацияларына исем беҙҙең! Башҡа пландары, буласаҡ ул беҙгә, шул иҫәптән сервер Discord (көн менән көнө-төнө селтер булырға тейеш) һәм тулы порно видео hd бушлай, ҡайһы бер өҫтәмә махсус интерактив менән видеотаҫма, ул ҡарарҙар ҡабул итергә мөмкинлек бирәсәк һезгә – сладко!\nШулай итеп, дуҫ – шул уҡ нәмә булған? Бында тәҡдим - был шул, тип кем алдында алыусылар әҙ ала, шуға күрә уҡырға инә һәм дөрөҫ иҫәп яҙмаһы булдырҙы. Мин һеҙҙең менән осрашыуҙы түҙемһеҙлек менән көтөү һәм енси ғаләм эротическое интерактив уйын – ысын кимәлдәге берҙән-бер интернет сығанағы xxx өсөн киләһе уйын.


27 Апрель , 13:55\nҠәҙер кисе – йылдың иң мөһим кисе. Был хаҡта Аллаһы Тәғәлә айырып әйткән, әлеге төнгә тиң ай ҙа, йыл да юҡ. Ҡәҙер кисендә эшләнгән игелек мең ай эсендә эшләнгәненән дә яҡшыраҡ тип һанала Ислам динендә. Был кисәлә доға ҡылыусыларҙың теләктәре ҡабул ителә, гонаһтар ғәфү ителә.\nМәғлүм итеүҙәренсә, был төндә бик тыныс була, йондоҙҙар атылмай, болот һәм яуым-төшөм булмай, һауа температураһы эҫе лә, һыуыҡ та түгел. Ай яҡтыртып тора. Таңға тиклем шулай дауам итә.Был төн үҙенә башҡа нурлы, ә ҡояш тулы ай кеүек, күҙҙе сағылтмай ғына сыға.\nБашҡорт халҡында был мәл «Күк ҡабағы асылыу» тип атала. Ул төндөң бер мәлендә ҡапыл көн кеүек яҡтырып китеп, шул арала теләк теләп өлгөрөргә кәрәк, тигән инаныс та бар.\nҠайһы төн Ҡәҙер кисе икәне аныҡ әйтелмәгән булғанға күрә, һуңғы ун көнлөктә сәннәт намаҙҙар уҡыу, игелектәр ҡылыу, гонаһтар өсөн тәүбә итеү хупланыла.\nСығанаҡ "Башҡорт Википедияһы"нан.


Рауил Бикбаев - Журнал Агидель\nМәүлит Ямалетдиндың бүләктәре\nМәүлит Ямалетдиндың “Ирәмәл” тигән тәүге шиғри йыйынтығы 1978 йылда – шағир утыҙ бер йәшен тултырғанда сыҡты. Егерме бер йәшендә беренсе китабы баҫылған Рәшит Назаров менән сағыштырғанда, был шатлыҡты Мәүлит ун йылға һуңыраҡ кисергән. Ләкин беренсе китабыңдың ҡасан донъя күреүенән дә бигерәк нисек, ниндәй сифатта сығыуы иң мөһиме бит. “Ирәмәл” тигән йоҡа ғына йыйынтыҡ уның авторы өсөн генә түгел, шул замандағы тотош башҡорт шиғриәте өсөн бик ҡыуаныслы ваҡиға булды.\nЯңыраҡ мин Рәми Ғариповтың өсөнсө томын (Өфө, 2001) яңынан ҡарап сыҡтым. Рецензиялар бүлеге (81 – 123-сө биттәр) тулыһынса йәштәр ижадына арналған күҙәтеүҙәрҙән тора. 1965 – 1974 йылдарҙа яҙылған ете йәш шағир (Әсхәл Әхмәтҡужин, Тимер Йосопов, Нур Хәбиров, Вафа Әхмәҙиев, Аҫылғужа Баһуманов, Хәсән Назаров, Мәүлит Ямалетдинов (яҙылыу датаһы буйынса килтерелә – Р.Б.) тураһындағы бик иғтибарлы һүҙҙәрҙең матбуғатта сыҡҡаны ла, ҡулъяҙма көйө һаҡланғаны ла бар. Араларында иң һуң яҙылғаны һәм иң күләмлеһе “Илле шиғыр хаҡында (Мәүлит Ямалетдиновтың “Аттар саба” китабына)” тигән мәҡәлә.\n1974 йылдың 22 декабрендә яҙылһа ла, оҙаҡ йылдар баҫылмай ятҡан был фекерҙәр Рәми ағайҙың талантты зирәк таный алыуына, алдан күрә белеүенә тағы ла бер бик етди миҫал. Быны мәҡәләнән фекерҙәр килтереп дәлилләйек.\nБына бер өҙөк: “Мәүлит Ямалетдиновтың “Аттар саба” тигән тәүге шиғырҙар китабын уҡып сыҡҡас, башҡорт поэзияһына яңы бер исем өҫтәлеүенә һөйөнөп, мин ошо хаҡта байтаҡ уйланып йөрөнөм. Сөнки һуңғы йылдарҙа шиғриәткә килеүсе йәштәр араһында яңы исемдәрҙең бик һирәк күренеүе, күренгәндәренең дә дөйөм һүҙ ағымы эсендә юғалып ҡалыуы, ә инде бер-ике китап сығарғандарының, бик маһайып китеп, ижади яҡтан үҫмәйенсә, бер урында тапанып тороуҙары бик хәүефләндерә”.\nШул хәүеф-хафаһын Рәми Ғарипов: “Һүҙҙәр, һүҙҙәр, һүҙҙәр!.. Әлбиттә, былай һүҙ менән уйнаш итеүҙең шиғриәт менән бер ниндәй ҙә уртаҡлығы юҡ” тигән уҫал телмәре менән белдерә.\nЛәкин беҙҙең өсөн шағирҙың был асыуынан бигерәк ошо ҡыуанысы мөһимерәк: “Шиғриәткә үҙенең бөтә тәбиғәте менән, уй-фекер йөрөтөү үҙенсәлеге менән башҡорт халыҡ ижадының бай хазинаһына ереккән, донъяны танып-белеү ҡеүәһе менән зирәк аҡыллы сәсәндәр традицияһына яҡын торған “һүҙгә һаран, фекергә йомарт” шағир килә.” Илле шиғырҙан торған тәүге ҡулъяҙма йыйынтығы буйынса уҡ Мәүлит Ямалетдиновтың ижади булмышын, киләсәктә үҫәсәк сифаттарын Рәми ағай үтәнән-үтә күргән һымаҡ әйтеп биргән.\n“Китапта өйрәнсек йәки күнекмә шиғырҙар юҡ дәрәжәһендә”, “Мәүлит Ямалетдинов шиғыр техникаһына тамам эйә булған шағир тиһәм дә яңылышмамдыр” – Рәми Ғарипов һымаҡ бик талапсан һүҙ оҫтаһынан беренсе ҡулъяҙма йыйынтығындағы әҫәрҙәр тураһындағы бындай юғары баһаларға бик һирәктәр генә лайыҡ була. Рәми ағайҙың үткер күҙе, һынсыл, зирәк ҡарашы, шулай уҡ Мәүлиткә тәбиғәт тарафынан бирелгән күп яҡлы талант “яңылышмамдыр” тигән шикләнеүгә урын ҡалдырманы. Һәм Мәүлит Ямалетдин үҙенең ижади үҫеше менән Рәми Ғариповтың өмөтөн тулыһынса аҡланы. Йәшерен-батырын түгел, уның өмөтөн аҡламаусылар ҙа, һәләкәтле яҙмышлы һәләтле йәштәр ҙә булманы түгел бит.\n“Хәтер төбө – хәтирә” тигән эссеһында Мәүлит Ямалетдин былай тип яҙа: “Тәүге шиғри ҡулъяҙмама ҡарата яҙылған бер рецензияны миңә шағир (Рәми Ғарипов – Р.Б.) 1974 йылдың декабрендә поэзия секцияһының ултырышынан һуң: “Бәлки, кәрәге тейер,” – тип ҡулыма тотторғайны. Өфөгә бер барғанда әлеге ҡомартҡыны Рауил ағайға тапшырҙым һәм тынысландым. Ул хаҡта башҡа һорау ҡайҙа ла хәтергә төшөрөү ҡайҙа?”\nРәми Ғариповтың әҙәби мираҫы буйынса төҙөлгән комиссияға килгән материалдар араһында һаҡланған был рецензия 1999 йылда “Ағиҙел” журналында донъя күрҙе.\nСирек быуат буйы баҫылмай ятҡан был мәҡәләнең яҙылыуына ҡарата Мәүлит Ямалетдин ошолай тип һөйләй: “Рәми ағайҙың ҡул арты еңел булып сыҡты. Секцияла тикшерелгәндән һуң дүрт йыл үткәс, ниһайәт, “Ирәмәл” исемле беренсе китабым баҫылып сыҡҡас, уға иҫ киткес ихлас, йылы рецензияны әлеге лә баяғы Рауил Бикбаев яҙҙы. Был – ижадымдың рәсми тәнҡит тарафынан ҡабул ителеүе, үҙемдең шағир булараҡ башҡорт әҙәбиәте тигән оло донъяның буҫағаһына аяҡ баҫыуым ине.”\nЙәш ҡәләмдәшемдең тәүге ижади уңышы тураһында йылы һүҙ әйтә алыуыма, шуны ҡәҙерләп баһалап уның хәтерләүенә мин ҡыуанам. “Йәйғор төҫтәре” тигән рецензиямды яҙғанда мин Рәми Ғариповтың “Илле шиғыр хаҡында” тигән ҡулъяҙмаһын белмәй инем, әлбиттә. Китаптарыма был мәҡәләм инмәгән. 1979 йылда “Ағиҙел”дең 6-сы һанында баҫылған тексты табып алып, яңынан уҡып, күптәнге ваҡиғаларҙы хәтерләп ултырҙым.\n“Йәйғор төҫтәре” ошолай башлана: “Тәбиғәттең һоҡланғыс бер күренеше – “Йәйғор” тигән дөйөм исем менән донъя күргән был шиғри китаптар шәлкеменә Зөбәржәт Йәнбирҙинаның “Йөҙөк ҡашы”, Мәүлит Ямалетдиновтың “Ирәмәл”, Мәхмүт Һибәттең “Көнгә бағам”, Барый Ноғомановтың “Аҡ таңдарым”, Салауат Рәхмәтуллиндың “Әйтелмәгән әйтер һүҙҙәрем” исемле йыйынтыҡтары тупланған”.\nБеҙҙең дәүерҙә әҙәбиәткә килеүсе өс шағир матбуғаттағы тәүге шәлкемдәре менән үк күңелемә уйылып ҡалды. Улар Мөхәмәт Илбаев, Мәүлит Ямалетдинов, Рәмил Ҡол-Дәүләт (ул ваҡытта Дәүләтҡолов). Баштағы икәүһен “Совет Башҡортостаны”нда уҡып, киләсәктә һәйбәт шағир буласаҡтарына иманым камил булһа, Рәмилдең шиғырҙары менән “Ленинсы”ла танышып, киләсәгенә ҙур өмөт бағлағайным.\nӨсөһөнөң дә уңышлы ижади киләсәген дөрөҫ тойғанмын. Әлеге эссеһында Мәүлит Ямалетдинов:”Тәүге шиғырҙарым 1968 йылдың 25 апрелендә “Совет Башҡортостаны” гәзитендә донъя күрҙе”, – тип яҙа. Мин уҡыған шәлкем нәҡ шул шиғырҙар булған икән. Шул көндән башлап был йәш шағирҙы күҙ уңынан юғалтмаҫҡа тырыштым. “Ирәмәл” китабы Мәүлит Ямалетдинов өсөн шатланыуымды тағы ла нығыраҡ үҫтереп ебәрҙе.\n“Йәйғор төҫтәре” тигән мәҡәләмде яңынан ҡулға алғас, унан бер-ике өҙөк килтерге килә: “Мәүлит Ямалетдинов хәҙерге башҡорт поэзияһында иң үҙенсәлекле йәш шағирҙарҙың береһе һәм уның тәүге китабы уҡ шиғриәткә яңы моңдоң өҫтәлеүен раҫлап тора. Уның байтаҡ шиғырҙарында тыштан ир-егеттәрсә сабыр, ә эстән туҡтауһыҙ хәрәкәттә торған тынғыһыҙ, янып йәшәүсән донъя асыла. Был донъя уйсан да, йәшәүҙең аҫыллығына һоҡланыусан һәм тормоштоң ҡаршылыҡтары тураһында уйланыусан да, матурлыҡты күреп кинәнеүсән һәм ваҡыттың ҡотолғоһоҙ, аяуһыҙ ағышын тойоп һыҙланыусан да булып, төрлө образдарҙа хәтерҙә ҡала. Мәүлит артыҡ яңғырауыҡлы һүҙҙәр, иҫ китмәле буяуҙар менән мауыҡмай, ябай ғына күренештәр һәм биҙәктәр аша уҡыусы күңелен арбап ала белә”.\n“Бөгөнгө тормоштағы күренештәр Мәүлиттә йыш ҡына халыҡтың художестволы аңында быуаттар буйына ижад ителә килгән традицион образдар, таныш геройҙар менән ассоциациялар уята”. “Йыш ҡына ул шиғырҙарында йомаҡтағы кеүек фекер йома һәм уҡыусы менән бергә уны тағата. Әҫәренең афористик ҡыҫҡалығы, әйтем традицияһы ла уларға үҙенсәлекле төҫ бирә”.\nРәми Ғариповтың әлеге мәҡәләһендәге уй-фекерҙәр менән минең күҙәтеүҙәрҙәге ауаздашлыҡты тойоу күңелемде үҫтереп ебәрҙе. “Илле шиғыр хаҡында” тигән мәҡәләлә “Тыуған яғым гүзәл яҡ булды”, “Йәшлек бит ул йүгәнһеҙ ат”, “Йәйғор”, “Йомаҡ”, “Аттар саба”, “Осҡан булһа, сәпсек уйлай ти бит”, “Ирәмәл”, “Имсәк бала ҡулына ни тотһа”, “Айһыҙ төн, аяҙ төн күгендә” исемле шиғырҙарҙан өҙөктәр йәки улар тулыһынса килтерелә. Был шиғырҙар минең дә хәтеремдә Мәүлит Ямалетдиновтың “Ирәмәл” китабын уҡыған сағымдан уҡ ҡәҙерләп һаҡлана. Һаҡланмаҫлыҡмы ни, йәш шағирҙың тәүге йыйынтығына инһәләр ҙә, иң талапсан шиғри антологияларҙа хөрмәтле урын алырлыҡ әҫәрҙәр бит улар!\n“Йәйғор төҫтәре” исемле мәҡәләмдә мин Мәүлиттең бер шиғырын тулыһынса килтергәйнем. Ул лирик әҫәр мине генә һоҡландырмаған икән. “Хәтер төбө – хәтирә” тигән эссеһында шағир былай тип яҙа: “Әҙәбиәт донъяһында пәйҙә булыуым менән иң тәүге ҡотлаусы – быға тиклем үҙем күреп белмәгән Мөхәмәт Илбаев булды. Мин уның хаты килгән саҡта – 1979 йылда – Учалы районының Уральск ҡасабаһында йәшәй инем. Бына ҡыҙыҡ өсөн ул хаттан өҙөктәр: “Ағиҙел”ебеҙҙең алтынсы һанында Рауилдың мәҡәләһен уҡыным, унда һинең ун ике юллыҡ “Балан” шиғырың тулыһынса әйтелгән. Шул шиғырың Пушкин әфәнденең “Я вас любил” тигәненә 99 процент яҡын тора икән дә! Молодец!... Ошо шиғырың Мостафа ағайҙың (Мостай Кәрим – М.Я.) “Күшеккән турғай”, “Болан балаһы” тибындағы әйберҙәре дәрәжәһендә хикмәт яҙа алыу мөмкинлегеңде күрһәтә, ҡустым. Ана шулай башҡортса, әҙәмсә, бөтә милләт фәһем алырлыҡ итеп яҙ”.\nМөхәмәт Илбаев Мәүлитте әҙәбиәткә килеүе менән иң тәүге ҡотлаусы булмаһа ла, уның хатынан өҙөк шул яғы менән минең иғтибарымды йәлеп итте: әҙәби мөхитебеҙҙә ниндәй ихлас ҡотлауҙар, ни тиклем эскерһеҙ мөнәсәбәттәр, ысын ижади бәйләнештәр замандары булған бит! Күберәк битте йыртышып йәшәгән беҙҙең көндәрҙә алыҫта ҡалған ул саф ваҡыттарҙы ысынлап та һағынып хәтерләрлек.\nТалантлы ҡәләмдәшем Мәүлит Ямалетдиндың етмеш йәшенә арнап башлаған мәҡәләмдә шағирҙың иң беренсе китабы хаҡында һүҙ оҙаҡҡараҡ китте түгелме тип һорауҙары ла бар. Тәүге йыйынтығына ентекләп туҡталыуымдың сәбәбен мин ошолай аңлатам. Ижадтағы тәүге һүҙҙәре, матбуғатта күренгән шәлкемдәре менән үк Мәүлит Ямалетдин әҙәбиәт донъяһына ышаныслы аҙымдар менән атлап килеп инде. Ә инде уның “Ирәмәл” тигән йоҡа ғына беренсе йыйынтығы дөйөм кассетала сыҡһа ла, үҙаллы баҫылған бәғзе ҡалын баҫмаларға торорлоҡ ине. Кемдең кемдең, ә ғәйәт талапсан Рәми Ғариповтың илле шиғыр тупланған был ҡулъяҙмаға ҡыуаныуы, шиғриәтебеҙгә яңы һәләтле йәш көстөң килеүе менән ихлас ҡотлауы был әҫәрҙәрҙең образлылығы, сифаты һәм әһәмиәте хаҡында асыҡ һөйләй. Йәш шағирҙарҙың йыйынтыҡтары тураһында фекер алышыуҙа ҡатнашыусылар ғәҙәттә кәңәштәрен телдән әйтәләр. Ә Рәми ағай яҙып әҙерләнгән, үҙенсә махсус ғилми тикшеренеү үткәргән. Ҡағыҙға төшкән был уйланыуҙарҙың йәш авторға киләсәктә бик кәрәк буласағын тәжрибәле һүҙ оҫтаһы яҡшы белгән.\nЗөбәржәт Йәнбирҙинаның, Мәүлит Ямалетдиновтың, Салауат Рәхмәтуллиндың йоҡа ғына беренсе, Мәхмүт Һибәт менән Барый Ноғомановтың икенсе китаптарынан “Йәйғор” тигән бер кассеталағы тупланмаһы хаҡындағы рецензиямды мин “Йәйғор төҫтәре” тип атағайным. Шул уҡ ваҡытта “Ә бит асылда был китаптарҙың һәр береһе үҙенсә “Йәйғор булып нурлана”, “һәр береһенең үҙ шиғри йәйғоро бар” тигәйнем. Ысынлап та, һәр кем ижадта үҙ йәйғорон табырға тырыша. Мәүлиттең “Күк күкрәне, йәшен йәшнәне, һарайҙағы айғыр кешнәне” тип башланған шиғырында малай йәйғор артынан һыбай сапһа ла, ҡыуып етә алмайынса, күңелһеҙләнеп кире ҡайта. Рәми Ғариповтың мәҡәләһенең һуңғы һүҙҙәре: “Аҡ юл һиңә! Атың сапһын, йәйғор ҡыу!” тигән изге теләк менән тамамлана.\nЙәйғорҙо Мәүлит Ямалетдин барыбер ҡыуып етте, маҡсатына иреште бит! Ижадын, образлы һүҙҙе төрлө жанрҙарҙа йәйғор итеп балҡытты. Тәбиғәттәге йәйғор һоҡландырып балҡый ҙа оҙаҡламай һүнә. Мәүлиттең ижади йәйғорона һәр береһе үҙ төҫө, үҙ моңо менән яңынан-яңы әҫәрҙәр өҫтәлә бара.\nМәүлит Ямалетдиновтың ижади үҫеше белем даирәһенең киңәйеүе, яуаплы вазифалар башҡарыу, ҙур ижтимағи эштәрҙә ҡатнашыу менән бергә үрелеп барҙы. 1985 – 1987 йылдарҙа Мәскәүҙә Әҙәбиәт институты янындағы Юғары әҙәби курстарҙа уҡыу ижад тәжрибәһен байытыу, әҙәбиәт эшенең ҡатмарлы серҙәрен төшөнөү, бик үҙенсәлекле ғилем туплау өсөн ҙур мөмкинлектәр тыуҙырҙы. Төрлө милләт шағирҙары, әҙиптәре менән аралашыу фекерләү офоҡтарын киңәйтте.\nМәскәүҙән ҡайтҡас, Мәүлит Ямалетдинов Учалы ҡалаһының музыка мәктәбендә һәм музыка училищеһында ҡурай буйынса дәрестәр алып бара. Үҙгәртеп ҡороу тигән яңғырауыҡлы һүҙҙәр менән башланған, бик күп һәйбәт эштәргә юл асҡан, әммә емерткес булған ваҡиғалар илдең аҫтын өҫкә килтергәндә шағир үҙ яғындағы ижтимағи эштәрҙең уртаһында ҡайнай. Былар хаҡында Мәүлиттең үҙенән дә ентеклерәк һөйләүсе булмаҫ: “Үҙе йөрөгәндең үлеһе терелә... Был әйтем үҙгәртеп ҡороу осоронда Учалылағы милли хәрәкәткә ҡарата әйтелгән тиерһең. Нәҡ шул йылдарҙа Әнүәр Ғибәҙәтов, Жәүәт Ғайсин, Эдгар Вилданов, Алмас Мансуров, Сәлимйән Бәҙретдинов, Таңсулпан һәм Хәйҙәр Ғариповтар, Фәрзәнә Фәтҡуллиналарҙан торған көслө төркөмдөң ойошоуынан “Ирәмәл” башҡорт халыҡ үҙәге барлыҡҡа килгәйне. Уның тәүге рәйесе Әнүәр Ғибәҙәтов булды, ә һуңынан идара ағзалары ул вазифаға мине һайлап ҡуйҙылар. Ярым үлек хәлендәге телде тергеҙеүҙә, мәрткә киткән милли рухты терелтеүҙә ул ойошманың роле ғәйәт ҙур булды. “Ирәмәл” башҡорт халыҡ үҙәгенең ҡанаты аҫтында башҡарылған эштәрҙең иң ҙурҙарын һанап сығыу ҙа шуға бер дәлил: Учалы ҡалаһы һәм районы халҡы өсөн “Яйыҡ” исемле башҡортса гәзит асыуҙы юллау; Учалы музыка училищеһында башҡорт фольклоры бүлеген асыу; Учалы яҙыусылар ойошмаһын асыу; “Өлкәр” исемле региональ альманах булдырыу; Учалы ҡалаһында башҡорт гимназияһын асыуҙы юллау. Тел һәм культура өлкәһендә быларҙан тыш башҡарылған эреле-ваҡлы эштәрҙең иһә һанап осона сығырлыҡ түгел – уларҙы шунда ҡайнап йөрөгән әлеге кешеләр һәм Алла ғына белә.” (Мәүлит Ямалетдин. Ҡуласа. Тарихи роман. Эссе. Өфө, “Китап”, 2007, 356-сы бит).\nИжтимағи ойошманың ошо ҙур эштәрҙең осона сығыуында, изге маҡсаттарға ирешеүендә төп көстәрҙең береһе, әлбиттә, Мәүлит Ямалетдинов булды. Бындағы яҙыусылар ойошмаһын асыуҙа миңә лә ҡатнашырға насип иткәйне. Мәүлит Ямалетдинов етәкселегендә ул бик һәйбәт эш башлап ебәрҙе, ижади көстәрҙе туплау, фекер алышыуҙарҙы, төрлө осрашыуҙарҙы үткәреү буйынса региондар араһында иң уңғандарҙан һаналды.\nОшондай тынғыһыҙ ритмда йәшәү шағирҙың ижадына ла көслө йоғонто яһаны.\nИжтимағи ваҡиғаларҙың, шул иҫәптән милли хәрәкәттең айырыуса киҫкенләнгән дәүерендә шиғри һүҙ ҙә нығыраҡ үткерләнә, әҫәрҙәрҙә гражданлыҡ рухы айырыуса көсәйә. Бындай замандарҙа сәсәндәрҙең сығыштары башҡорт йәмғиәтен көрәшкә рухландырыусы көскә әйләнгән. “Сәсәнмен тип кем әйтмәҫ, яу килгәндә өнө юҡ” – бындай ҡылыҡ халыҡҡа әле иң кәрәкле ҡыйыу һүҙе менән сыҡҡан ҡурҡыу белмәҫ ир-азаматтарға бөтөнләй тап килмәй, әлбиттә. Уҙған быуаттағы һикһәненсе йылдарҙың икенсе яртыһында милләттең киләсәк яҙмышын хәстәрләү тарихи бурыс, шәхестең ил, халыҡ алдындағы яуаплылығы юғарылығына күтәрелгәндә башҡорт шиғриәтендә үҙенсә сәсәндәр мәктәбе традицияларына иғтибар көсәйҙе. Яңынан-яңы ҡобайырҙар ижад ителде. Миҫалдарҙы байтаҡ килтерергә мөмкин. Ундай һүҙ оҫталарына элек сәсән тип хөрмәтләп өндәшһәләр, хәҙер сәсәниәләр ижад майҙанына сыҡты. Шулар араһынан сәсәниә Розалия Солтангәрәева башҡорт ерлегендә генә түгел, халыҡ-ара күләмдә лә абруй ҡаҙанды. Был йүнәлештә, йәғни яңы заманда фольклорҙы үҫтереп, иң уңышлы эшләүселәрҙең береһе, һис шикһеҙ, Мәүлит Ямалетдин булды. “Һаумы, ҡобайыр” тигән шиғри телмәрендә ул яу ҡоралы кеүек ҡеүәтле һүҙ сараһының яңынан сафҡа ҡайтыуын юғары баһаланы һәм ҡобайырҙың бөйөк тәғәйенләнеше хаҡында бик кәрәкле һүҙҙәр әйтте, “Майҙандағы көрәшкә сыға бөгөн ҡобайыр. Һаумы, һаумы, донъяға өр-яңынан тыуған йыр, һаумы, һаумы, ҡобайыр!” тип, ололап сәләмләне.\nУның “Бер, тигәс тә”, “Йомортҡаның йөйө юҡ”, “Салауат йәшәй аңымда” тигән ҡобайырҙары нәҡ ошо осорҙа тыуҙы. Был боронғо жанрҙың йәшәү рәүеше – сәсәндең иң киҫкен мәлдә көс-ғәйрәте тулышҡан халыҡҡа ялҡынлы, образлы телмәр менән өндәшеүе, үҙенең һүҙен башҡа сәсәндәрҙең әйткәненән үтемлерәк итергә тырышыуы. Сәсән һәләте һәм йырсы, ҡурайсы маһирлығы, өҫтәүенә, тырышлыҡ һәм ҡыйыулыҡ Мәүлит Ямалетдинға 1991 йылда Өфөлә уҙғарылған республика сәсәндәр бәйгеһендә 1-се урынды яулау өсөн, 1993 йылда Алматы ҡалаһында үткәрелгән төрки шиғриәтенең II Халыҡ-ара фестивале лауреаты дәрәжәһенә күтәрелеү өсөн ышаныслы илһам ҡанаты бирҙе.\nБашҡорт шиғриәтенең гражданлыҡ, йәғни, азаматлыҡ сифаттарын үҫтереүҙе маҡсат иткән Мәүлит Ямалетдин милләтебеҙҙең һәр осорҙағы яҙмышына тап килерлек һүҙҙәр таба белде. Мәҫәлән, “Бөгөнгөнө бөгөн яҡламаһаҡ...” тигән шиғырҙың исеме аҫтына “Ил ағаһының йәйләү менән хушлашҡанда әйткәне” тигән һүҙҙәр ҡуйылған. Ҡайһы замандағы башҡорт йәйләүе тураһында һүҙ бара бында? Һыҙланып әйтелгән һүҙҙәр һәр осорҙағы милли халәтебеҙгә хас түгелме? “Беҙ ниндәй бер уңмай торған халыҡ: “Алға!” – тибеҙ, алға бармайбыҙ. Йәшәгән ер йәннәт. Тормош – михнәт, һис кенә лә мантый алмайбыҙ” – уҙғандарҙа ҡалған ауыр шарттар тураһында ла, бөгөнгө хәлдәребеҙгә ҡарата ла шулай тип әйтә алмайбыҙмы ни?\nШиғырҙан йәнә бер өҙөк: “Беҙҙең өсөн Рәсәй – үгәй әсәй, беҙ – баҫымсаҡ, үкһеҙ балалар. Тыныс мәлдә башҡорт онотола, яу ҡуптымы – иҫләй һалалар.” Рәсәйгә ниндәй генә һуғыш ябырылһа ла шулай түгелме ни? Хатта бөгөн төрлө тарафтарҙа тоҡанып торған ҡыйралыш – янғындарҙа беҙҙең башҡорт егеттәре башҡаларҙан күберәк ҡырылмаймы ни? Был шиғырҙағы иң һуңғы һүҙҙәргә иғтибар итәйек: “Бөгөнгөнө бөгөн яҡламаһаң, һаҡламаһаң – юҡ ул мәңгелек! Шуның өсөн тау башына менеп, яҡыныраҡ килеп тәңрегә, йәйләү менән бөгөн хушлашабыҙ, бәлки, бер йыл, бәлки мәңгегә...”. Был борсоулы һүҙҙәрҙе бик боронғоларыбыҙ ҙа, бөгөнгөләребеҙ ҙә әйтә алыр ине...\nҺәр заманға тап килерлек ошондай универсаль фекер әйтә белеүҙә шағирҙың зирәклеге лә, һүҙ оҫталығы ла күренә бит.


Белорет районы Отнурок ауылын электр селтәренә тоташтырырға\nБыл талапты Республика башлығы Рөстәм Хәмитов ҡуйҙы. Быға тиклем ауылда бер ҡасан да электр уты булмаған.\nУт булмаған ауылда, әлбиттә, һыуытҡыс, саң һурҙырғыс, кер йыуыу машинаһы һатып алыуҙың кәрәге лә юҡ. Аҙыҡ-түлекте лә ауыл халҡы иҙәнгә генә алып ҡуя. Бер ваҡытта ла электр уты булмағас, һәр бер ғаилә өйөнә бензин менән эшләгән генератор һатып алған.\nЯғыулыҡҡа һәр ғаиләнән айына ете-һигеҙ мең һум аҡса китә. Шуға ла улар генераторҙы кәрәкле ваҡытта ғына ҡуллана. Телефонға көс йыйҙырыу, дәрес әҙерләү графигын мәктәп уҡыусыһы Ирина ла яҡшы белә.\nИрина Миняева, Отнурок ауылында йәшәүсе: «Мәктәптән ҡайтам да йәһәт кенә дәрес әҙерләргә ултырам. Сөнки ҡышҡыһын сәғәт биштә үк ҡараңғы төшә. Телевизор ҡарарға, китап уҡырға ваҡытты бүлеп ҡуйғанмын».\nӘммә ауыл халҡы ҡиммәтле тормошҡа зарланып ҡул ҡаушырып ултырмай. Күпләп мал аҫрай. Ҡош-ҡорт тота. Хозур тәбиғәтле ауылға ситтән күсеп ҡайтыусылар ҙа бар. Һикһән йыллыҡ тарихы булған ауылда майшәм һаман да иң кәрәкле әйбер.\nАҡсаны әҙерәк сарыф итеү маҡсатында ауыл өйҙәрендә шәм яндырып йәшәүселәр байтаҡ. Өйҙә - шәм яҡтыһы, ә ҡараңғыла урамға сыҡҡан һәр кем фонарь алырға күнеккән.\nОтнурок ауылы халҡының хәсрәтен республика башлығына Виктор Пелисов еткерҙе. Рөстәм Хәмитовтың мөрәжәғәт итеүселәрҙе ҡабул итеү көнөндә ул мәсьәләне күтәреп сыҡты. Республика башлығы район етәкселеге менән бәйләнешкә инде. Отнурок ауылын электр энергияһы менән тәьмин итеү мәсьәләһен хәл итеү юлдарын ҡарарға ҡушты.\nБелгестәр иҫәпләүенсә, Отнурок ауылына электр селтәренә тоташтырыуға яҡынса 15 миллион һум аҡса талап ителә. Әлегә уны финанслау юлдары аныҡ билдәләнмәгән. Шулай ҙа боҙ урынынан ҡуҙғалды, тимәк тиҙҙән ауыл йорттары тәҙрәләрендә электр уты балҡыясаҡ.


Шаян һәм отҡор Тупаҡ уҡыусылары\n10 Декабрь 2021, 12:00\nСоциаль селтәрҙәрҙән Тупаҡ мәктәбенең КВН командаһының республика кимәлендә еңеүе хаҡында уҡығас, бер аҙ аптырап ҡалдым: сөнки быға тиклем был белем биреү учреждениеһының бындай командаһы булыуы хаҡында ишетелгәне юҡ ине бит.\nБаҡтиһәң, шаяндар һәм отҡорҙар клубы бында, ысынлап та, ошо уҡыу йылы барышында ғына төҙөлгән икән. Һәм, афариндар, тәүге ҡатнашыуҙан уҡ үҙҙәрен күрһәтеп өлгөрҙөләр! Был, әлбиттә, команда капитаны Алишер Бахроловтың тырыш хеҙмәте емеше.\nОшо ауылда тыуып-үҫеп, урындағы мәктәптә башланғыс белем алғандан һуң, артабан уҡыуын Сибай гимназия-интернатында дауам итә Алишер (һүрәттә). Гимназияла уҡыған ваҡытта таланты һәр яҡлап асыла егеттең: уҡыу йортоноң бейеү ансамбле солисы, КВН командаһы капитаны, бына тигән спортсы була, ғөмүмән, бөтә йәмәғәт эштәренең башында тора.\nФутбол тип йән атҡан Алишер 10-сы кластан һуң, Өфөләге футболсылар әҙерләүсе мәктәптә уҡырға ҡарар итә. Тик имтихандарға һуңлай һәм ҡабат Сибайға барып тормай, сығарылыш класына тыуған мәктәбенә килә.\n— Алишер тәүге көндәрҙән үк тиерлек мәктәптә КВН командаһы төҙөү уйы менән янды. Уҡыусылар араһында шаян, сос малай-ҡыҙҙарҙы ҡарап йөрөнө һәм бер көндө улар араһында кастинг үткәрергә тәҡдим итте, — тип һөйләй музыка уҡытыусыһы З. З. Сәхәүва. — Һайлап алған уҡыусыларҙан алтауһы баш тартты. Һөҙөмтәлә Азалия Дәминдарова (7-се класс), Нәйлә Мәғәфүрова (8-се класс), Лира Муллағәлләмова (11-се класс), Руслан Ғәлиуллин (8-се класс), Вилдан Абдуллин (7-се класс), Рәхим Хәкимов (5-се класс) бер команда булып ойошто.\nӨфөлә КВН-дың рус телендәге лигаһы булыуын белгән Алишер мәктәп етәкселегенә унда ҡатнашыу тәҡдиме менән сыға.\n— Тәүге тапҡыр, өҫтәүенә, рус лигаһы булғас, мин икеләндем. Әммә Алишер ныҡышып, ҡатнашырға ризалатты. Заявка биргәс, командаға исем кәрәк, бындай уйындарҙа райондан ҡатнашҡандары юҡ тип, «Әбйәлил» тип атарға тәҡдим итте капитаныбыҙ. Сценарийҙы ла үҙе яҙҙы, «визитка» эшләп ебәрҙек. Шулай итеп, ни бары ике аҙна эсендә әҙерләнеп, Өфөгә юлландыҡ, — тип дауам итә Заһиҙә Зиннәт ҡыҙы.\nЮл сығымдарын ауылдаштары — эшҡыуар Юнир Таһиров һәм ата-әсәләр ҡаплай. Өфөлә йәшәгән тағы бер ауылдаштары Илдар Дәминдаров фатирын биреп тора. Азамат Дәминдаров менән Рәфис Сәхәүв балаларҙы үҙ машиналарында башҡалаға алып бара.\n— Иртә менән Конгресс-холда репетиция булды. Төп сығыштар башланғансы, буш ваҡытта, балалар менән Салауат Юлаев һәйкәле майҙанын ҡараныҡ, — ти Заһиҙә Зиннәт ҡыҙы.\nКВН-дың киләһе этабында сығыш яһау өсөн 25 команда көс һынаша. Тәүге тапҡыр ошондай күләмле сарала ҡатнашҡан тупаҡтар һынатмай: туғыҙынсы урында билдәләнә һәм КВН-дың ярымфиналына үтә.\n— Өфөнән ҡайтыуыбыҙға күп тә үтмәне, КВН-дың башҡорт лигаһы булыуы асыҡланды. Алишер быныһында ла ҡатнашайыҡ тип өгөтләй, мин быйылға рус лигаһында ҡатнашайыҡ тиһәм дә, өҙмәй ҙә ҡуймай. Директорыбыҙ Гөлсөм Хәлидар ҡыҙы ризалығын биргәс, капитаныбыҙ тиҙ генә сценарий яҙҙы һәм тағы ҡыҙыу әҙерлек башланды. Тик юлға сыға торған көндө боҙлауыҡ булыуы тотҡарлыҡ тыуҙырҙы. Төрлө варианттар барланды, поезд менән китергә лә уйланыҡ. Был көндө Өфөгә сыҡҡан Алишерҙың ағаһы Азиз шылтыратып, Әбйәлил биләмәһен үтһәгеҙ, артабан юл асыҡ тип әйтеүе менән беҙ ҙә ҡуҙғалдыҡ, — ти уҡытыусы.\nБыл юлы башҡалаға барыуға Рөстәм Ғәлиуллин бағымсылыҡ итә.\nТағы шуныһы: был юлы ҡыҙҙар ауырып китеп, команда иҫәбендә малайҙар ғына ҡатнаша. Шулай ҙа команданың «визитка»һы, Тик-ток конкурсындағы сығыштары жюриҙың юғары баһаһына лайыҡ була һәм һөҙөмтәлә тупаҡтар икенсе урында билдәләнә.\n— Әле рус һәм башҡорт лигаларында артабан да ҡатнашыу өсөн уйындың шарттарына ярашлы әҙерлек алып барабыҙ. Өҫтәүенә, төп бурысыбыҙ булған уҡыуҙы ла онотмайбыҙ. Команда ағзалары барыһы ла яҡшы өлгәштәре, тәртипле булыуҙары менән айырылып тора. Ҡыҙҙарҙың һәм малайҙарҙың уҡыуҙа ла, КВН-дың киләһе уйындарында ла һынатмаҫына ышанам, — ти Заһиҙә Зиннәт ҡыҙы.


17 Апрель 2020, 17:00\n1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ағайымдың “Беҙҙе һуғышҡа ебәрҙеләр” тип яҙылған һуңғы хаты килә. Шул хаттан башҡа бер ниндәй ҙә хәбәр булмаған. Йыл һайын беҙ уны: "Ана ҡайтып төшөр, бына ҡайтып төшөр",--тип көттөк тә көттөк. Уның ҡайһы ерҙә мәңгелек төйәк табыуын да белмәйбеҙ.\nБөйөк Еңеүҙең 75 йыллығы алдынан йәш кенә көйөнсә һуғышҡа китеп юғалған ағайым тураһында яҙырға теләйем. Ҡәҫтәрән Шәһәрғәзи улы Ҡаһарманов 1920 йылда Баймаҡ районы Әхмәр ауылында тыуған. Ауыл мәктәбен тамамлағас, Темәс педагогия училищеһында уҡыған. Ҡулына диплом алғас, уны йүнәлтмә буйынса Күсей мәктәбенә уҡытыусы итеп эшкә ебәргәндәр. Унда бер йыл эшләгәс, Йолалы мәктәбендә балаларға һабаҡ биргән. 1939 йылдың көҙөндә әрме сафына алынған. Благовещенск ҡалаһында сержант дәрәжәһендә штатта писарь булып хеҙмәт иткәне билдәле.\n1941 йылда Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, ағайымдың “Беҙҙе һуғышҡа ебәрҙеләр” тип яҙылған һуңғы хаты килә. Шул хаттан башҡа бер ниндәй ҙә хәбәр булмаған. Йыл һайын беҙ уны: "Ана ҡайтып төшөр, бына ҡайтып төшөр",--тип көттөк тә көттөк. Уның ҡайһы ерҙә мәңгелек төйәк табыуын да белмәйбеҙ. 1995 йылда сыҡҡан “Хәтер” китабында Баймаҡ районынан хәбәрһеҙ юғалғандар исемлеген күрҙем. Ағайыбыҙ Ҡәҫтәрән Шәһәрғәзи улын китапта 1941 йыл август айында юғалған тип яҙғандар.\nУның ҡустыһы Ҡазихан ағайым да бынан 10 йыл элек үлеп ҡалды. Өлкән апайыбыҙ Ғәйниямал Ғәзимова ла 12 йыл инде беҙҙең арала юҡ. Икенсе апайым 1928 йылғы Фәтхиә Шәһәрғәзи ҡыҙы Әбдрәхимова Күсей ауылында йәшәй. Ауылда ул иң олоһо хәҙер. Еҙнәйебеҙ Лотфрахман Динислам улы Әбдрәхимов та Бөйөк Ватан һуғышы ветераны булды. Ул башта әрме хеҙмәтенә саҡырылып, 2 йыл хеҙмәт иткәндән һуң, һуғышҡа ебәрелә. Яу юлын үтеп, 7 йыл тигәндә тыуған яҡтарына имен-һау әйләнеп ҡайтҡан. Апайыма өйләнеп, бергә 10 бала үҫтерҙеләр. Еҙнәйебеҙ 73 йәшендә вафат булды. Уларҙың нәҫел-нәсәбе ишле: 54 ейән-ейәнсәрҙәре, бүләләре бар. Апайыма 91 йәш, иҫе теүәл, балаларына һаман булһа ла аҡыллы кәңәштәрен биреп, ойоҡ-бейәләйҙәрен бәйләп, таратып ултыра.\nБөйөк Еңеү көнө алдынан әйтер һүҙем шул: яуҙа һәләк булғандарҙы ла, унан имен ҡайтып донъя көткәндәрҙе лә онотмайыҡ. Тыл ветерандарының хеҙмәте лә батырлыҡҡа тиң.


Атымды туғарып, яңғыҙ сауҡаға көрмәгәс алдына бер ҡосаҡ хуш еҫле бесән ырғыттым. Байтаҡ ара юртып, ярайһы ғына асҡаҡһырға өлгөргән хайуан шунда уҡ кинәнес менән мыртылдатырға кереште. Үҙем инде, ғәҙәттәгесә, йөрәкһей биреп, аҡ халатымды кейҙем. Ошо рәүешле саңғыларыма баҫыу минең өсөн ашҡынып көткән тулҡынландырғыс мәл. Күкшелләнеп ятҡан Ирәндек буйҙарына һәр йәкшәмбе тиерлек йөрөп тороуға ҡарамаҫтан, һунар, тигән уйҙан ғына ла ҡанатлы хистәргә бирелә башлайым. Күпме йылдар инде ошо илаһилыҡ вәғәҙә итеүсе ғәмәлгә һаман күнегеп китә лә, тыныс ҡына ҡарай ҙа алмайым. Һунар ул, уңышлы-уңышһыҙға ҡарамай, минең өсөн үҙе бер байрам. Көтөп алынған оло байрам. Хәйер, бер минең өсөн генә шулаймы икән?..\nКүп тә үтеп өлгөрмәнем, ҡапыл һиҫкәндереп, урман ситенән көрәнһыу шәүлә ялпылдап уҙҙы. Ифрат ҙур булыуына ҡарамаҫтан, ул бер ботаҡҡа ла ҡағылмайынса, кәйлегә-кәйлегә тауыш-тынһыҙ ғына осоп барҙы ла, ҡапыл күтәрелеп, йөҙйәшәр ҡарағас ботағына ҡунды. Ялбыр ботаҡтан еңелсә бәҫ һибелде.\nМин, һағая биреп, иғтибар менән күҙәтәм. Ерән ҡаурыйҙарын ҡара һыҙаттар сыбарлаған ике "мөгөҙлө" мәҙәк ҡош ғәжәп хәрәкәтсән йоморо башын ул яҡҡа ла, был яҡҡа ла борғослап, ҡайҙандыр ишетелеп ҡалған тауыш сығанағын шәйләргә тырыша. Шәйләй алмай. Ни өсөн тигәндә, мин туҡтап ҡалғанмын. Ә ҡырағай йәнлектәр, ғәҙәттә, ҡыбырлаған нәмәне генә күреп ҡала. Ошо сәбәпле мин тегенең күҙенә салынмайым. Шулай ҙа ул минең ҡайҙалыр яҡында икәнемде һиҙә һәм шунлыҡтан бейегерәк, хәүефһеҙерәк урынды һайлаған. Ағас башында саҡта уға ҡурҡыныс янамай иҫәпләнә. Әлбиттә, һунарсы мылтығын иҫәпкә алмағанда. Әммә һунарсымын тигән һунарсы кәрәккән-кәрәкмәгәнгә ябалаҡ атып йөрөмәҫ. Ә минең алдымда дәү ябалаҡ ултырғанына шигем юҡ. Ябалаҡты элек тә осраштырғаным бар, ләкин бындайын тәүләп осратам. Сама менән ул урман бәһлеүәне һаналған һуйырҙан күпкә ҙур күренә. Әллә ҡышҡы һалҡындан ҡабарып тырпайған ҡаурыйҙары шулай күрһәтәме? Нисек кенә булмаһын, ябалаҡтың һын-ҡиәфәте һоҡландырғыс ине.\nЯбалаҡ - төн ҡошо. Оҫта һәм аяуһыҙ йыртҡыс. Ауға ул, ғәҙәттә, эңер төшкәс сыға. Ә көн яҡтыһында ышыҡ урында йәшеренеп ултыра. Миңә ҡалһа, йыртҡыс ҡош көндөҙөн ҡылған яуызлыҡтарынан ҡасып шулай итә. Бәғзе берәүҙәрҙең, ябалаҡ яҡтыла күрмәй, шул сәбәпле көндө ышыҡ урында боҫоп үткәрә, тигәне ысынбарлыҡҡа бөтөнләй тап килмәй. Күҙең күрмәгән көйө ботаҡтарға ҡағылмайса ғына анауы шырлыҡ эсенән осоп ҡара!\nЯбалаҡты башҡа ҡоштар ныҡ яратмай. Сөнки ҡоттарын алып бөткән. Тимәк, ул ваҡыты менән көндөҙ ҙә һунар итә. Әлеге хәҡиҡәтте раҫлағандай, был юлы ла ябалаҡ йәшеренеп ултырған ҡарағасты, ғәжәп, шул арала ҡайҙандыр йыйыла һалып киткән ҡарғалар һырып алды. Күптәренең ябалаҡты күргәндәре лә юҡтыр, әммә уның ҡан дошман икәнен белгәндәй соролдашырға тотондолар. Шулай ҙа төн ҡошоноң үткер тырнаҡлы йыртҡыс булыуын улар ҡайҙан белә? Аптырарһың. Ҡарғаларҙы, бәлки, ҡанға һеңгән тәбиғи һиҙенеү, үҙ-үҙеңде һаҡлап ҡалыу инстинкты һәм башҡаларҙы ла иҫкәртеү тойғоһо шулай ҡыланырға мәжбүр итәлер. Бит, уларҙың сарғалы тауышын ишеткән башҡа кейек-ҡоштар һағая, вағыраҡтары хатта йәшеренеп өлгөрә. Тәбиғи, ҡыҙыҡһыныуымды тыйып тора алмайынса, әкрен генә яҡынлашырға самаланым. Ҡайҙа ул, саңғы тауышынан ябалаҡ мине шунда уҡ шәйләп тә алды. Хәҙер ҡош алан-йолан ҡаранмай, тыныслана төштө. Сөнки хәҙер билдәһеҙ йән эйәһе уның күҙ алдында. Ә күҙ алдындағы дәғүәсе күренмәгәненә ҡарағанда күпкә хәүефһеҙерәк. Һәр ҡырағай йәнлек кеүек, быныһын ғына ябалаҡ та яҡшы белә. Ана, һарғылт күҙҙәрен бур бесәйҙеке ише түңәрәкләндергән дә, туп-тура миңә ҡарап ултыра. Йән өшөткөс зәһәр ҡарашта ҡыҙыҡһыныу ҡатыш көҙөкләнеү сағыла. Тағы ла, йыртҡысҡа ғына хас уҫаллыҡ та күренә. Әллә мине шөрләтмәксе? Юҡ инде, ундай ғына ҡараштарҙы күп күргән бар.\nУға табан йәнә бер-ике аҙым яһаным. Беренсе булып ҡоштоң сабырлығы өҙөлдө. Ул, ҡәнәғәтһеҙлек белдереп, ауыр уһылданы ла, ҡанаттарына күтәрелде. Мин шаҡ ҡаттым. Ҡатмаҫлыҡмы, ҡеүәтле ҡанаттарҙың ҡоласы кәмендә ике метр бар ине. Бына исмаһам ҡош!\nЯбалаҡ артынан, ҡара ҡойон булып, ҡарға көтөүе эйәрҙе һәм урманда әйтеп аңлатҡыһыҙ ығы-зығылы тауыш ҡупты. Бындайҙы хатта йыртҡыс ябалаҡ та көтмәгәндер: ул йәһәтләп был тирәнән шылыу яғын ҡайырҙы. Бер аҙҙан ошо шау-шыулы өйөр Ирәндек һыртындағы дәү ағастар артына китеп ышыҡланыуға, тирә-йүндә ҡолаҡ сеңләткес тынлыҡ урынлашты. Ғәҙәти булмаған тынлыҡты ҡайҙалыр бар донъяға битараф тумыртҡа туҡылдағаны боҙа ине.\nМин әле генә ябалаҡ күтәрелеп осҡан ҡарт ҡарағай төбөнә килдем: бынауы һыуыҡта ҡар өҫтөндә нимәһен ҡарап ултырған икән? Ялбыр ағас ышығында, яртылаш ҡарға сумып... ҡуян кәүҙәһе ята ине. Ҡуяны - ҡуян, ә үҙенең башы юҡ. Башы, әйтерһең дә, үткер бысаҡ менән киҫеп алынған. Киҫелгән урындан боҫрап быу күтәрелә. Тимәк, ябалаҡ ҡорбанын күптән түгел генә эләктергән, шунлыҡтан, бәләкәс кейектең йәнһеҙ кәүҙәһе әле һыуынырға ла өлгөрмәгән.\nӨкө заты табышының иң әүәл башын өҙөп йота икән, тигәндәрен ишеткәнем генә бар, ә бөгөн ошоно үҙ күҙҙәрем менән күрергә насип итте. Күренеш әллә ни йәмлеләрҙән түгел ине. Һәр хәлдә, ул миндә ауыр тойғолар уятты. Оңҡоттоң ҡуян башы һынлы нәмәне нисек итеп бетәү килеш йотоп ебәрә алыуын мин күҙ алдына килтерә алманым. Йотҡолоғо ниндәй киңлектә булырға тейеш уның?..\nАртабаныраҡ, тейелмәгән ҡар өҫтөндә, төнгө ҡанлы фажиғәнең "яҙмалары" ярылып ята. Мин уларҙы "уҡырға" тотондом...\nЯбалаҡ ҡорбанын асыҡ урында эләктергән. Көтмәгәндә арҡаһына хәнйәр ише тырнаҡтар ҡаҙалған меҫкен ҡуян үҙенең ҡотолғоһоҙ үлемгә дусар ителгәнен белдеме икән? Белһә лә, белмәһә лә, ул, йәнен аяп, яҡындағы ҡыуаҡтар араһына тартҡан. Күрәһең, һыртына һыбай атланып алған йыртҡысты ботаҡтарға эләктереп ҡалдырмаҡсы булған. Ҡалдыра алмаған. Шулай ҙа ҡылый, аяҡ аҫтындағы эҙҙәргә ҡарағанда, дошманына анһат ҡына бирелмәгән. Хәйер, кемдең йәшәйһе килмәй? Ана, ҡуян да, ахыры, нимәгәлер өмөт бағлап, ваҡ ҡарағайлыҡ араһына барып ингән. Уның һуңғы көсөн йыйып ҡырталашҡаны күренеп тора. Ошо кейектең яҙмышын хәл иткән дә инде. Ғәйәт ҙур ҡанаттары менән ҡарҙы ышырып, ҡорбанының кәрен алған ябалаҡ, ни аралалыр, һыңар тәпәйе менән ағастарҙың береһенә йәбешеп өлгөргән. Шул урында уҡ ҡуяндың йәнен алған. Әммә үҙенең дә хәле мөшкөлләнгән булғандыр: уны күтәреп алып китә алмаған. Бары әлеге ҡарт ҡарағай аҫтына, ышығыраҡ урынға, күсереп һалырға ғына көс тапҡан.\nБына шул рәүешле ябалаҡ ҡуяндың башына еткән. Еткән генәме, ул башты оҙон ҡолаҡтары менән ҡуша һоғоноп та ҡуйған. Йылы ғына көйөнә. Ҡалған өлөшө, ана, бөтөн килеш ята. Ул хәҙер минең этемә һәләк тәмле күстәнәс буласаҡ. Ҡуян күстәнәсе! Уны әрәм итеп ташлап китеп булмай. Ҡаршымдағы "яҙмалар" миңә ошоларҙы һөйләп бирҙе.\nОҙон ҡыш ахырынаса Ирәндек буйҙарын гиҙһәм дә теге төн йыртҡысы - ҡолаҡлы өкө - башҡаса минең юлымда осраманы. Ул, күрәһең, алыҫ тарафтарға үтеп барышлай ғына туҡталып, тамаҡ ялғарға уйлаған ябалаҡ булды. Тәбиғәттә ундайҙары ла осрай.\nАпрель айы етеп, ҡар бутҡа ише иҙелә башлағанда мин аҡ юрғандарын аса башлаған баҫыуҙарымды байҡап ҡайтырға һыбай сығам. Йыл да. Әле иртә булыуға ҡарамаҫтан, ғәҙәтемә кергән. Урман-ҡырҙар ҙа ныҡ һағындырған. Унан, бар тәбиғәт зыҡ ҡубып уяна башлаған мәлдә нисек сыҙап ятмаҡ кәрәк. Быйыл да ул ғәҙәтемде ташламаным.\nИнде, унда-бында, үҙҙәренә саҡырып ятҡан "йәй урындар" күренә. Ҡарҙан әрселә башлаған ерҙе беҙҙең яҡтарҙа шулай тиҙәр. "Йәй урын". Миңә ҡалһа, ошо бәләкәй генә һүҙҙән ниндәйҙер наҙлы йылылыҡ килә һымаҡ. "Йәй урындар"ына тәүләп аяҡ баҫырға ғәжәп яратам. Малай саҡтан ошолай булды, әле лә шулай. Ҡарайышып ятҡан "йәй урындар"ынан танһыҡлап кителгән еүеш ер еҫе аңҡый. Ошо илаһи еҫтән еңелсә баш әйләнә, тын алыуҙары рәхәт. Әйткәнемсә, тәбиғәткә йән керә башлаған саҡ. Көнө ғәжәп матур! Тыуған ер, тыуған төйәк яҙғы ҡояш нурҙарына ҡойона. Шул рәүешле, ныҡ көттөрөп килгән миҙгелгә ҡыуанып, бар тереклек тантана кисерә. Нәҡ ошондай көндәрҙә ялҡытҡыс оҙон ҡыштан биҙеп бөткән тәнгә ҡушылып йән дә ял итә.\nӘлегә шыр яланғас урман һәр төрлө ҡош-ҡорт тауышынан гөрләп тора. Хисле күңелде иң уйнатып ебәргәне тумыртҡа "йыры": "Тор-р-р, тр-р-р-рр..." Әйтерһең дә, кемдер тырышып-тырышып барабан ҡаға. Ул саҡырыу ауазы әллә ҡайҙарға китеп, ағастарҙан, тауҙарҙан ҡаҡлыға ла кире әйләнеп ҡайта. Бер сама моңло ғына үҙе. Моңло ла, моңһоуыраҡ та. Ҡыҫҡаһы, моңһоу моң. Ниндәйҙер бер ҡыу ағастан да шундай моң сығарып булыр икән. Мин ихлас күңелдән ғәжәпләнәм.\nБысрағы иҙелеп ятҡан юлда ҡарға, сәүкә һәм башҡа ҡанатлы йәндәр көтөүе ҡайнай. Ай-һай шәп бара "ҡоштар баҙары". Нимәһенә шул ҡәҙәре мәж киләләрҙер инде, нимә тапҡандарҙыр, белмәҫһең.\nМин, атымды ҡабаландырмайса, миҙгел хозурлығына һоҡлана-һоҡлана, ләззәтләнеп барам. Һәр саҡтағыса этем Мурзик та ятып ҡалмаған. Уның үҙ кәсебе: аҙым һайын осраған болғансыҡ күләүектәрҙе шаптырлатып кисә-кисә, еҫкәнеүҙән туҡтамай. Ул башҡа бер йән эйәһенә лә тәтергә яҙмаған еҫтәр донъяһын туҡтауһыҙ өйрәнә. Көтмәгәндә бер ҡарға үҙенсәлекле ҡарҡылдап ҡуйҙы. Мин инде беләм: башҡаларын һаҡ булырға саҡыра. Шул саҡ яҡын-тирәләге ҡош өйөрө ҡара болот булып һауаға күтәрелде. Ян-яҡта ғәҙәти булмаған шау-шыу ҡупты. Ошо мәл күҙ ҡыры менән генә шәйләйем - әлеге мәхшәр эсенә юғарынан, атҡан уҡтай, күгелйем йыртҡыс ҡош ташланды. Ул - сел ҡарсығаһы ине. Күгәрсендән саҡ ҡына ҙурыраҡ. Ҡыйыу ҡарсыға ағастар бейеклегендә бер сәүкәне тырнағына эләктереп алды. Эләктереүен эләктерҙе, әммә күтәреп алып китергә хәленән килмәне. Йыртҡыс менән ҡорбан, йомғаҡ ише, лып итеп һыулы ҡар өҫтөнә килеп төштөләр. Меҫкен сәүкә бар хәленсә ҡаршылашып маташҡан була, ҡәрҙәштәренән ярҙам һорап, яр һала. Йән бит, һәр кемгә ҡәҙерле. Ә улары яҡын-тирәлә юҡ инде. Ҡайһыһы йәшенеп өлгөрҙө, ҡайһыһы осоп китте. Тыуған төйәгенә ашҡынып ҡайтып та аяныс яҙмышҡа дусар ителгән ҡошсоҡ япа-яңғыҙы үлем менән алыша. Тик ҡарсыға тырнағына бер тарыһаң....\nМурзик башта был алышҡа аптырай биреп ҡарап торҙо. Ахырҙа, сәүкәгә ярҙамға ашыҡты, буғай, сабып китте. Ләкин барып өлгөрмәне, бәхәскә әллә ҡайһы арала пәйҙә булған шуҡ ала ҡарға ҡушылды. Ул, аҡты-ҡараны айырмай, зәһәр-ҡырағай тауыш сығарып, көсһөҙләнә барған ҡорбаны өҫтөндә ҡуҡырайып ултырған юлбаҫарға ташланды. Ҡарғаның ҡыйыулығына аптырап шаҡ ҡаттым. Ә ҡарсыға? Ул сәүкәне ҡармап алған кәкере тырнаҡтарын бушата һалды ла, ҡорбанын ташлап, яҡындағы ҡыуаҡтар араһына осто. Хәле мөшкөләйгән сәүкә шунда уҡ икенсе яҡҡа китеп юғалды.\nБатыр ҡарға, ҡысҡыра-ҡысҡыра, ҡарсығаны эҙәрлекләүен дауам итте. Мурзик менән беҙ уларҙы ҡыҙыҡһынып күҙәттек. Аҙаҡ уйға ҡалдым: өйөр-өйөр ҡоштоң ҡотон алған ҡарсыға ни эшләп, ни сәбәптән бер йолҡош ҡарғанан шөрләне. Көтмәгәнлектән ҡаушанымы, әллә әрһеҙ һөмһөҙлөк алдында юғалып ҡалдымы? Әҙәми зат араһында ла булғылай ҙа баһа бындайы. Нисек кенә булмаһын, бәләгә тарыған бәләкәс сәүкәне ала ҡарға аралап ҡалды, ә сәүкәнең үҙ иштәре түгел. Ошоноһо ғәжәп. Кешеләрҙең: "Ҡарама беләккә, ҡара йөрәккә", тигәне әллә ошо буламы? Әлеге сәүкә көнөндә ҡалған саҡтарҙа юлыңа ала ҡарға килеп сығыуына ла ҡыуанаһың бит ул.\nЭңер алды һалҡынлығы өтөп барған ҡышҡы кис. Һыуыҡтан йүнкегән тәбиғәт шоҡорайып ҡалған. Тирә-йүндә сихри тынлыҡ хөкөм һөрә. Ҡапыл ошо тынлыҡты боҙоп, ике ҡарға зыҡ ҡубырға тотондо. Мин ныҡ ҡабаланһам да, ҡыҙыҡһыныуымды еңә алмайынса, туҡтап ҡалдым. Бейек кенә ерек ағасы башынан ҡарғаларҙы аҡ ҡабырғалы һайыҫҡан күҙәтә.\nНимә бүлешә алмай һуң ҡарғалар? Бынауындай сатнама һыуыҡлы миҙгелдең иң ауыр осоронда бергә-бергә генә көн итәһе урынға. Хәйер, наҙан ҡарға береклектә - тереклек, тигәнде белә тиһеңме. Һуғыш суҡмарҙарының борхоп ҡаурыйҙары ғына оса, ҡанат елпеүенән ҡар өйөрмәләре күтәрелә. Ә һайыҫҡан, ниндәйҙер ҡырын эш уйлап, башын ул яҡҡа ла, был яҡҡа ла борғослай, ҡойроғон уйната, күренеп тора, уңайлы мәлде көтә. Бына ул мәл етте шикелле, ала шилма ҡағынып алды ла, сос ҡына шыҡыйып тегеләр янына төштө. Ә ҡарғалар уға әллә ни иғтибар ҙа бирмәне шикелле, йән аямай бер-береһен өҙгөсләүҙәрен белделәр.\nБаҡһаң, һайыҫҡанға шул кәрәк булған. Ул битараф ҡиәфәт менән арлы-бирле һикерәнләп ҡуйғандан һуң, кинәт һонолоп, ҙур ғына туң ит киҫәген эләктереп алды ла, йәһәтләп кире әрәмәлеккә осто. Ике асыҡ ауыҙ, ни булғанын аңлап, низағлашыуҙан кинәт туҡтанылар. Күрәһең, әлеге һөмһөҙлөктән аптырап ҡалдылар: ниндәйҙер бер һайыҫҡан өлөштәренә тығылһын әле. Ике ҡарға яр һалып ҡараҡ артынан ташланды, әммә һуң ине. Шул арала кәйелеп кенә ҡуйы сытыр араһына инеп юғалған етеҙ һайыҫҡандың оҙон ҡойроғо ғына күренеп ҡалды. Ҡайҙа инде йыптыр ҡарға затына йылғыр һайыҫҡанды ҡыуып етеүе! Өҫтәүенә, шырлыҡ араһында.\nСараһыҙҙан тынысланырға мәжбүр булған оңҡоттар, әйтерһең дә, оятын юғалтҡан һайыҫҡанды ҡарғай-ҡарғай, уҫал ҡысҡырышып, һауаға күтәрелде. Хәҙер инде улар ифрат татыу һәм берҙәм ине. Ҡарғалар, һайыҫҡан йәшеренгән ҡыуаҡлыҡ тапҡырында бер аҙ әйләнеп йөрөнөләр ҙә, ҡайҙалыр китеп юғалдылар. Төнәр ваҡыт еткән ине.\nМин уларҙың яу урынына килдем: ни сәбәптән шулай ҡыландылар икән? Текә ҡабаҡ ҡырындағы ҡар ялы ышығында ҡан таптары күренә. Ҡарға ҡаурыйҙарына буталып аҡ мамыҡ киҫәксәләре туҙышып ята. Тәжрибәле күҙгә шунда уҡ барыһы ла аңлашыла. Ошо ышыҡ урында хәйләкәр төлкө ҡуян ите киҫәген ҡарға күмеп киткән. Ашап туйғандан ҡалғанын ул һәр ваҡыт шулай итә - "ҡара көнгә" запас яһай. Башы эшләй - ҡуян бит көн дә эләгеп тормай. Ныҡ асыҡҡанда килдең дә ашаның. Күрәһең, һиҙгер ҡарғалар, соҡсоноп йөрөй торғас, йәшерелгән итте табып алған. Баяғы бәхәс тап шуның арҡаһында килеп сыҡҡан да инде. Татыу ғына бүлешеп һоғонаһы урынға, һәр ҡайһыһы күберәкте өмөт итеп, талаш сығарған. Йәнәһе, үҙе генә туйына. Туйынды, көт, күпте уйлап, икеһе лә аҙҙан ҡоро ҡалды. Ҡараҡтыҡын бур урланы. Әлеге мәлдә ҡайҙалыр, ҡыуаҡтар ышығында шуҡ һайыҫҡан тәмле ҡуян ите менән һыйлана, ара-тирә ифрат ҡәнәғәт тауышы ла ишетелеп ҡала. Төнгөлөккә уның тамағы туҡ булыр, ә ҡарғаларға бөгөн ас ҡорһаҡҡа төнәргә тура килер. Үҙҙәре ғәйепле.\nҠоштар киткән яҡҡа ҡарап торҙом да уйлап ҡуйҙым: әҙәми зат тормошонда ла ошоға хас хәлдәр булғылап тора түгелме һуң? Булғылай, хатта йыш ҡына. Ағай-эне араһында инсафлы татыулыҡ менән татыу берҙәмлек юҡ икән, күрә алмаусы әтрәгәләмдәр шым ғына ситтән күҙәтеп һөйөнә. Аҫтыртын йылмая биреп, улар өлөшөнә керер мәл еткәнен көтә. Улар һәр ваҡыт ташланырға әҙер, улар йоҡламай. "Ағай-эне талашыр, атҡа менһә ярашыр", тиҙәр ҙә ул, әммә ҡайсаҡ һуң булып та ҡуя. Ярашырға өлгөрмәйенсә, ағаһы ла, энеһе лә теге ҡарғалар көнөнә төшкәндәрен һиҙмәй ҙә ҡалалар. Иң ғәжәбе шул: үҙ иштәренең төп башына ултырғанын күреп торһалар ҙа, кешеләр бер-береһенән һаман фәһем ала белмәй. Әллә теләмәй? Аптырарһың.\nЯҙылған: 11.06.20 | Ҡаралған: 206


Муниципаль телеканалдар 22 кнопка яҡлы\nТелерадиотапшырыуҙар һанлы форматҡа күсеү менән урындағы электрон киң мәғлүмәт сараларына тамашасыларын юғалтыу хәүефе янаны.\nБыны иҫәпкә алып төбәк телеканалдары мотлаҡ күрһәтелә торған каналдар исемлегендә 21-се кнопканы алыуға өлгәште. Әммә мәсьәлә әле муниципаль канал һәм студиялар өсөн көнүҙәклеген һаҡлап килә. Урындағы телестудиялар, тамашасыларының мәнфәғәтенән сығып 22-се кнопканы бүлеүҙәрен талап итә. Был турала бөгөн үткән түңәрәк өҫтәлдә әйтелде. Бөтә Рәсәй халыҡ фронты башланғысы менән ойошторолған фекер алышыуҙа Дәүләт Думаһында халыҡ фронтының закон башланғыстары координаторы Наталья Костенко, Милли телерадиотапшырыуҙар берлеге рәйесе Александр Широких та ҡатнашты.\nМуниципаль телерадиотапшырыусыларының хоҡуҡ- мәнфәғәттәрен яҡлау маҡсатында бөгөн ҡала телерадиотапшырыусылар берлеге лә ойошторолдо. Яңы ойошма муниципаль берәмектәрҙә телевидение һәм радио тапшырыуҙар әҙерләүселәрҙең эшмәкәрлеген көйләү бурысын да үҙенә алмаҡсы. Маҡсат изге, әммә урындарҙа әле яуапһыҙ ҡалған һорауҙар ҙа байтаҡ.


“Инцидент-менеджмент” ярҙамында проблемалар хәл ителә - Юлдаш\nҒәйзуллин Айтуған Гөлнур Ҡыуатова һүҙҙәре. Онотмайыҡ - Айтуған Ғәйзуллин көйө\nАйгөл Әхмәтғәлиева һүҙҙәре. Аҡ сәскәләр - Вил Усманов көйө - Хәмитов Ришат\nГөлнур Ҡыуатова һүҙҙәре. Ғүмер юлы - Азат Исҡужин көйө - Ишмурзин Айгиз\n“Инцидент-менеджмент” ярҙамында проблемалар хәл ителә\n“Инцидент-менеджмент” ярҙамында проблемалар хәл ителә https://bash.news/yuldash/40189_incidentmenedzhment_yaramynda_problemalar_xl_itel\nБашҡортостанда быйыл йылытыу миҙгеле сентябрҙә үк башланды. Күп фатирлы йорттарҙа, ойошмаларҙа һәм социаль объекттар ваҡытында йылылыҡ алды. Тик ҡайһы-бер биналар ҡышҡа әҙер булмай сыҡты. Өфөнөң Конституция урамы, 13 адресы буйынса урынлашҡан 4 ҡатлы йортта насос эштән сыға, халыҡ өшөй. Йортта йәшәүсе Римма Шәмсетдинова.\nЯҙма – Шамсутдинова\nХалыҡ мөрәжәғәтен “Инцидент-менеджмент” системаһы теркәй. Көн дауамында йылытыу системаһында тыуған проблема хәл ителә. Башҡортостан Башлығы хакимиәте ҡарамағындағы социаль селтәрҙәрҙә граждандар мөрәжәғәте буйынса эшсе төркөм хеҙмәткәре Дмитрий Черенков.\nЯҙма – Черенков\nКиләһе йылдың йәйенә был йорттоң ҡыйығын да төҙөкләндереү ҡаралған. “Инцидент-менеджмент” системаһы социаль селтәрҙәрҙә булған халыҡ мөрәжәғәттәрен күҙәтеп, теркәп бара. Унда эләгер өсөн проблема тураһында яҙыу етә.\nЮлдаш Ильнар Ахметгареев\nВладимир Путиндың Федераль Йыйылышҡа Мөрәжәғәтнамәһе халыҡ өсөн булды\n18:10, 16 ғин\n15:05:, 15 ғин\n15:02, 15 ғин\nБашҡортостанда 50 фельдшер-акушер пункты төҙөлдө.\n19:03, 09 ғин\n"Йәшел йылан"ға урын юҡ!\n12:05, 07 ғин


«Йәшә, шыршыҡай!» акцияһы бара\nДуҫтар, «Йәшә, шыршыҡай!» акцияһы башланды. Унда 6-нан 17 йәшкәсә тиклемге балалар һәм үҫмерҙәр ҡатнаша ала. Әлеге тәбиғәтте һаҡлау сараһы уҡыусыларҙа һәм халыҡта экологик мәҙәниәт тәрбиәләү, тыуған яҡтың урман байлыҡтарына яуаплылыҡ тойғоһо уятыу йәһәтенән үткәрелә.