Рөстәм Хәмитов Рәсәй сит ил эштәре министры Сергей Лавровтың төбәк башлыҡтары менән осрашыуында ҡатнашты\nӨФӨ, 2017 йыл, 14 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Мәскәүҙә Рәсәй сит ил эштәре министры Сергей Лавровтың Евразия гуманитар хеҙмәттәшлеге мәсьәләләре буйынса илдең биш субъекты етәкселәре менән осрашыуында ҡатнашты. Унда шулай уҡ Алтай, Татарстан, Хакасия һәм Яҡутстан башлыҡтары ла булды. Осрашыу барышында Евразия континентында интеграцияның гуманитар аспекттарын үҫтереүҙә Рәсәй төбәктәренең ҡеүәтен файҙаланыу мөмкинлектәре тикшерелде.\nСергей Лавров гуманитар хеҙмәттәшлектең халыҡ-ара мөнәсәбәттәрҙе үҫтереүҙә, цивилизация-ара һәм конфессия-ара мөнәсәбәттәргә юл ҡуймауҙа мөһим фактор булып тороуын һыҙыҡ өҫтөнә алды.\n– Был Евразия өсөн генә түгел, бөтә кешелек өсөн дә принципиаль мәсьәләләр. Беҙ Рәсәй төбәктәренең Евразия киңлегендә ошондай хеҙмәттәшлекте үҫтереү менән әүҙем ҡыҙыҡһыныуҙарына шат һәм артабан да ошондай процестарға үҙ өлөшөбөҙҙө индерергә әҙер, – тине министр. – Бындай бәйләнештәрҙе яйға һалыу Евразия интеграцияһын үҫтереүгә булышлыҡ итә. Был – йәмәғәтселек дипломатияһының көслө ҡоралы.\nӘлеге ваҡытта илдең барлыҡ төбәктәрендә төрлө төбәк-ара проекттар тормошҡа ашырыла, фестивалдәр, конкурстар, мәҙәни, мәғариф һәм башҡа саралар уҙғарыла, шул иҫәптән ЮНЕСКО эгидаһы аҫтында. Улар Евразияның берҙәм гуманитар киңлеген булдыра һәм нығыта.\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов үҙ сығышында төбәк-ара һәм халыҡ-ара хеҙмәттәшлекте үҫтереүгә йүнәлтелгән бер нисә башланғыс тәҡдим итте.\nРеспублика 20 йыл буйына ЮНЕСКО менән уңышлы үҙ-ара килешеп эш итә, тип билдәләне төбәк етәксеһе. Мәҫәлән, Башҡортостанда фән һәм мәғариф өлкәһендә, шулай уҡ тәбиғи-мәҙәни мираҫты һаҡлауға бәйле мөһим проекттар бойомға ашырыла. Шүлгәнташ мәмерйәһендә ҡаяға төшөрөлгән һүрәттәр Бөтә донъя мираҫының яҡынса исемлегенә индерелгән. ЮНЕСКО-ның «Башҡорт Уралы» биосфера резерваты булдырылған. Тиҙҙән республикала ЮНЕСКО-ның Рәсәйҙә тәүге геопарктарының береһе барлыҡҡа килергә тейеш.\nРөстәм Хәмитов 2016 йылдың майында Өфөлә «Евразия йөрәге» халыҡ-ара фестиваль-форумы барышында «Мәҙәниәттәр киҫелеше: Евразия киңлегендә мәҙәни аралашыу һәм хеҙмәттәшлек» тип аталған конференция уҙыуы хаҡында һөйләне. Уның йомғаҡтары буйынса Евразия мәҙәни форумының эшенә башланғыс һалған Өфө декларацияһы ҡабул ителде. Быйыл июль айында Өфөлә II Евразия гуманитар форумын һәм профессиональ белем биреү мәсьәләләренә арналған «Башҡортостан – Евразия йөрәге: Евразия киңлегендә мәҙәни аралашыу һәм хеҙмәттәшлек» ғилми-ғәмәли конференцияһын үткәреү күҙаллана.\nРеспублика Башлығы шулай уҡ Башҡортостанда ҙур халыҡ-ара саралар уҙғарыу буйынса алдағы биш йылға пландар билдәләне.


Өфөлә илдә тәүге тапҡыр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға йүнәлтелгән уҡытыу форумы үтә - Bash.News\nӨфөлә илдә тәүге тапҡыр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға йүнәлтелгән уҡытыу форумы үтә\nӨфөлә илдә тәүге тапҡыр хеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыуға йүнәлтелгән уҡытыу форумы үтә https://bash.news/news/110312_fl_ild_tge_tapyr_xemt_eteshteresnlegen_arttyryua_jnltelgn_uytyu_forumy_t\nХакатон рәүешендә уҙғарылған сара илдең төрлө төбәктәренән 60-ҡа яҡын предприятие вәкилдәрен, эшҡыуарҙарҙы тупланы. Форум һөҙөмтәләре буйынса производство мәҙәниәтен тергеҙеү буйынса ҡарарҙар ҡабул ителәсәк. Тулыраҡ БСТ каналы хәбәрсеһе Айнур Кәбиров репортажында.\nЙәғни, тәгәрмәс өҫтөндәге счетчик. Нефттең күпме сыҡҡанын, нисек сарыф ителгәнен тикшереү өсөн. Ә быныһы инде күп функциялы станция. Нефть сығарыласаҡ урынға ул барлыҡ агрегаттары менән әҙер килеш алып барып ултыртыла.\nПредприятие бындай комплекстарҙы тулыһынса үҙе етештергән деталдәрҙән йыя.\nБер ошондай йортто әҙерләү өсөн ярты йылға тиклем ваҡыт талап ителә. Әммә уның ике айы тиерлек ҡағыҙ, проектлау эштәренә китә.\nТиҙҙән эш процессын тиҙләтеү мотлаҡ шарт буласаҡ. Предприятие илдең хеҙмәт етештереүен арттырыу милли проектына ингән. Уға ярашлы, эш барышы күпкә әүҙемләштерелергә һәм сығарылған продукция ла артырға тейеш.\nАйҙар Нәсибуллин, «Нефтегазинжиниринг» предприятиеһы генераль директоры: “Етештереү ваҡыты ҡыҫҡартылыу менән сығарылған продукция күләме лә лә артасаҡ. Һөҙөмтәлә эш хаҡы ла күтәрелер тип көтөлә. Икенсенән, хеҙмәт көсөнөң дә бушатылыуы күҙаллана. Уларҙы беҙ яңы ҡорамалдар етештереүгә, фәнни-техник эшмәкәрлеккә йәлеп итә аласаҡбыҙ”.\nХеҙмәт һөҙөмтәлелеген арттырыу мәсьәләләре баш ҡалала тәүгә үткән Етештереүсәнлек лидерҙары проектында ла өйрәнелде. Хакатон, йәғни мейе штурмы (аҡыллы бәхәс) форматында үткән сарала илдең төрлө төбәктәренән алтмыштан ашыу предприятие вәкилдәре, эшҡыуарҙар ҡатнашты. Улар бишәр кешенән торған командаларға бүленеп мәшғүллекте тәьмин итеү һәм производствоны камиллаштырыу мәсьәләләрен барланы.\nПетр Засельский, Рәсәй иҡтисади үҫеш министры урынбаҫары: “Производство мәҙәниәте һуңғы йылдарҙа юҡҡа сыҡты. Советтар союзы тарҡалғандан алып етештереүсәнлекте арттырыу буйынса белем камиллаштырыу булманы. Беҙ хәҙер был дициплинаны кире ҡайтарырға тейешбеҙ. Ябай эшсенән алып етәксегә тиклем производство һөҙөмтәлелеген артырыу тураһында белергә һәм уның өҫтөндә эшләргә тейеш. Ә милли проект был процесстарҙы тиҙләтә генә. Эволюция юлы менән генә үҫешһәк бик оҙаҡ ваҡыт үтәсәк.”\nХеҙмәт етештереүсәнлеген арттырыу һәм мәшғүллекте тәьмин итеү милли проектында ҡатнашҡан предприятиелар үҙ сиратында дәүләттән ярҙам ала. Ташламалар ҙа хеҙмәт етештереүен арттырыуға йүнәлтелгән. Бындай преференциялар республиканың 50 предприятиеһына биреләсәк.\nМилли проектҡа ингән предприятиелар байтаҡ ташламалар ала. Мәҫәлән, хеҙмәткәрҙәрҙең белемен камиллаштырыу, субсидиялар, түбән процентлы кредиттар алыу мөмкинлеге бирелә. Шулай уҡ донъя баҙарына сығыу буйынса ла ярҙам күрһәтеләсәк. Ошо маҡсатта федераль ҡаҙнанан быйыл ғына 3 йөҙ миллион һум аҡса йүнәлтелгән. Урындағы бюджеттан да финанслау ҡаралған.\nЕтештерәүсәнлек лидерҙары уҡытыу форумы Өфөлә башланып илдең тағы ун төбәгендә үтәсәк. Улар һөҙөмтәһендә федераль округ үҙ тәҡдимдәрен әҙерләй. Һуңынан был ҡарарҙар ил кимләендә һынау үтә һәм хеҙмәт етештереүсәнлеге өлкәһендә ҡулланма булараҡ ҡабул ителәсәк.


Рөстәм Хәмитов Белорет ҡалаһында булды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Белорет ҡалаһында булды\n11:05, 23 января 2012 Сәйәсәт\n21 ғинуарҙа Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов эш сәфәре барышында Белорет ҡалаһында булды. Республика башлығы «Морат» тау саңғыһы үҙәгендә комплекстың инфраструктураһы менән танышты.\nБында биш тау саңғыһы трассаһы бар. Ҡунаҡхана бинаһы әле төҙөлөп бөтмәгән. Тау саңғыһы үҙәге нигеҙендә «Башҡортостан Республикаһының Тау саңғыһы спорты һәм сноуборд үҙәк клубы» дәүләт автономиялы учреждениеһы филиалы эшләп килһә лә, комплекс тау саңғыһы спортының һәм ҡышҡы туризмдың заманса үҫеш кимәленә тап килмәй.\nРөстәм Хәмитов «Морат» тау саңғыһы үҙәген үҫтереү буйынса кәңәшмә үткәрҙе, унда спорт комплексын тергеҙеү һәм 2015 йылға уны заманса стандарттарға тап килтереү кәрәклеге билдәләнде.\n— Башҡортостан Республикаһында тау саңғыһы спортының элекке даны юғалды, — тине Рөстәм Хәмитов. – Шул уҡ ваҡытта беҙҙә спорт һәм туристик йүнәлештәрҙе үҫтереү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә бар. Республика уңайлы тәбиғәт шарттарына эйә, беҙҙә тау саңғыһы спортының үҫеш тарихы, йолалары бар. Белоретта заманса тау саңғыһы үҙәге булдырылһа, ҡаланың инфраструктураһы үҫешәсәк, яңы ҡунаҡханалар төҙөләсәк.\nРеспублика Президенты комплекстың инфраструктураһын үҫтереү өсөн шәхси капитал йәлеп итеү кәрәклегенә иғтибарын йүнәлтте. Шул уҡ ваҡытта республика трассаларға яһалма ҡар түшәү, уларҙы яҡтыртыу һәм яңы креслолы аҫылмалы юл төҙөү буйынса эштәрҙе үҙ өҫтөнә аласаҡ.\nУлтырыш барышында Белоретта һәм Стәрлетамаҡта тау саңғыһы үҙәктәрен тергеҙеүҙең берҙәм заказсыһы функцияларын үҙ өҫтөнә аласаҡ структура булдырыу тураһында ҡарар ҡабул ителде. Был эш 2012 йыл дауамында йәйелдереләсәк.\nШул уҡ көндә Белореттың 400 шәхси йорт төҙөлөп ятҡан яңы биҫтәһендә Рөстәм Хәмитов 220 урынға иҫәпләнгән бассейнлы балалар баҡсаһы төҙөлөшө менән танышты.\nРеспублика Президенты ҡалала нисә баланың мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларына йөрөмәүе тураһында ҡыҙыҡһынды. Урындағы власть органдары вәкилдәре асыҡлауынса, Белорет районында – 1600, ә Белореттың үҙендә 800-гә яҡын сабый балалар баҡсаларына сиратта тора. Ағымдағы йылда был һәм шундай уҡ тағы бер балалар баҡсаһын файҙаланыуға тапшырыу мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында урындар етмәү мәсьәләһен икеләтә кәметәсәк.\nРөстәм Хәмитов шулай уҡ балалар баҡсаһына табан һуҙылған юлдарҙың ҡәнәғәтләндерерлек хәлдә булмауын билдәләне. Етәкселәр һүҙҙәренсә, биҫтәне төҙөкләндереү ағымдағы йылдың яҙына планлаштырыла.


Тотороҡло илгә социаль Президент кәрәк » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » Тотороҡло илгә социаль Президент кәрәк\nТотороҡло илгә социаль Президент кәрәк 25.02.2012 // Сәйәсәт\nЫсын ир-егеттең тотҡан урыны йәмәғәтселек аңында быуаттар буйы үҙгәрешһеҙ ҡала. Ул — яугир, яҡлаусы-ҡурсалаусы һәм хәстәрләүсе. Сәйәсәттә лә ошондай уҡ стереотиптар йәшәй: беҙ ил етәкселәренең киң ҡоласлы мәсьәләләр күтәреүгә, стратегик бурыстарҙы тормошҡа ашырыуға өҫтөнлөк биреүенә күнеккәнбеҙ. Шул уҡ ваҡытта бөгөн Рәсәйҙә социаль өлкәгә йөҙ менән боролоу тап ҡыйыу сәйәсмәндәрҙең өлөшөнә төшә. Улар дәүләт менән граждандар араһындағы мөнәсәбәттәрҙең ҡатмарлылығын һәм милләттең социаль сәләмәтлегенең әһәмиәтен тәрән аңлап эш итә. Рәсәй Федерацияһы Президенты вазифаһына кандидат Владимир Путинды Башҡортостанда ижтимағи яҡлауҙың Халыҡ штабы ағзаһы, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай Рәйесе урынбаҫары Лилиә Ғүмәрова менән ошо хаҡта һөйләштек.\n— Социаль сәйәсәткә мөрәжәғәт итеү ҙур ҡыйыулыҡ талап итә. Сөнки Рәсәйҙә социаль өлкә һәр саҡ “миналы ялан” тип иҫәпләнде, йәлләмәй вәғәҙәләр бирелде, әммә аҙаҡ кеше йыш ҡына үҙ проблемалары менән япа-яңғыҙ ҡалды.\n— Минеңсә, Владимир Путиндың программа-мәҡәләләренең береһе тап социаль өлкәнең төп йүнәлештәренә арналыуы осраҡлы түгел. Аҡыллы кеше иң мөһим нәмәләр хаҡында һүҙенең ахырында әйтә — ошо рәүешле улар еңелерәк хәтерҙә ҡала, вәғәҙәләрҙе лә йышыраҡ иҫкә алырға тура килә. Күптән түгел генә Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы коллегияһында социаль өлкә вәкилдәре, ниһайәт, ил етәкселәренән социаль өлкәләге хәлгә һәм уның артабан ҡайҙа барасағына аныҡ һәм объектив баһа яңғыраны, тип билдәләне. Асылда нәҡ ошо тармаҡ йәмғиәт тормошондағы ҡатмарлы мәсьәләләрҙе үҙ эсенә ала. Улар эшкә лә, торлаҡҡа ла, эш хаҡы, һаулыҡ һаҡлау һәм мәғариф, мәҙәниәт һәм социаль тәьминәткә лә ҡағыла.\nБөгөн социаль сәйәсәт ҡыйынлыҡтар кисергән кешеләргә социаль тәьминәт бүлегендә өсәр һум аҡса түләүҙән генә ғибәрәт, тип уйларға ярамай. Был бик тар ҡараш. Асылда иһә социаль өлкә — Владимир Путин ябай, шул уҡ ваҡытта тәрән мәғәнәле итеп әйткәнсә, беҙҙең тормошобоҙ. Шуға күрә дәүләт төҙөүсеһенән социаль сәйәсәткә уның ошо рәүешле күсеүе, минеңсә, тәбиғи: өйҙө һалдыҡ, хәҙер уны йыһазландырырға, уңайлыҡтар тыуҙырырға кәрәк.\n— Һеҙгә лә әле алдыбыҙҙа террорсыларға һәм федератив тарҡаулыҡҡа, төбәкселек менән олигархтарға ҡаршы көрәшкән Владимир Путин түгел, ә бөтөнләй икенсе кеше, граждандарҙың мәнфәғәтен яҡлаған сәйәсмән торғандай тойоламы?\n— Уның аныҡ кеше, Рәсәй граждандары яҙмышын өҫтөн ҡуйыуына ҡарап, буласаҡ Президенттың террорсылар артынан ҡыумаясағын, ә Рәсәй халҡы тормошондағы мөһим мәсьәләләрҙе хәл итәсәген фаразлай алам. Дәүләт кимәлендә тәүге тапҡыр социаль сәйәсәттең профилактик йүнәлеше тураһындағы фекер яңғыраны. Тап шул яғы менән ул миңә яҡын һәм аңлайышлы, һуңғы ваҡытта беҙ республикала ҡануниәтте лә, башҡарма властың эшен дә тап ошо рәүешле үҙгәртеп ҡорорға тырышабыҙ. “Ауыр хәлгә тарыған ғаилә йәки кеше” тигән билдәләмәне йыш ҡулланыуыбыҙҙы һиҙәһегеҙҙер? Әлегә тиклем дәүләт кешеләргә бәләгә тарығас ҡына ярҙам итергә ашыға ине. Мәҫәлән, шундай ғаиләне алайыҡ: атай эсә, әсәй бер ерҙә лә эшләмәй, балалары мәктәпте ташлаған. Кисекмәҫтән комиссиялар төҙөлә, килеме йәшәү минимумынан түбәнерәк булған ғаиләгә пособие билдәләнә. Әммә эш күптән үткән, ата-әсәне хоҡуҡтарынан мәхрүм итергә, сабыйҙы приютҡа йәки балалар йортона урынлаштырырға ҡала. Шуның менән тема ла ябыла. Әле республикала 19 меңдән ашыу етем бала бар, шуларҙың 80 проценты — социаль етемдәр. Ә Рәсәй буйынса ундайҙар күпме? Йыл һайын нисәмә ата-әсә хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә? Ғаиләләге баш-баштаҡлыҡтан йәки йәмғиәттең иғтибарһыҙлығынан күпме ғаилә яфа сигә? Владимир Путин әйтеүенсә, социаль сәйәсәткә йөҙ менән боролмай тороп, кешеләребеҙ әҙәм булыуҙан туҡтай, һуңғы өмөтөн улар йә элмәккә, йә эмиграцияға алмаштырырға әҙер.\n— Сәйәсәттә социаль йүнәлеште көсәйтеү, Владимир Путиндың фекеренсә, нимәне аңлата? Айырым кешеләрҙең, әйтәйек, бәләкәй ауылдың йәки заводы туҡтап ҡалған, эшһеҙлек кимәле юғары булған ҡаласыҡтың тормошонда был нисек сағыласаҡ?\n— Минеңсә, беҙ социаль ярҙам системаһын ойошторорға, шул иҫәптән проблеманы алдан уҡ күҙаллап, социаль ярҙам күрһәтеү сараларын тормошҡа ашырырға тейешбеҙ. Ярҙам ҡулын ваҡытында һуҙыу бик мөһим. Шул уҡ ваҡытта ул күҙ буяу, отчетта телгә алыу өсөн генә булмаҫҡа тейеш. Мәшғүллек үҙәгенең әүҙемләшеүе, уның вакансиялар тәҡдим итеүе, психологтарҙың кәңәш биреүе, медиктарҙың ярҙам күрһәтеүе, мәктәптең йәки училищеның ситтә ҡалмауы ҙур әһәмиәткә эйә. Әсә ҡаты сирләп, стационарҙа дауаланған осорҙа приют та, баланы үҙенә һыйындырып, ярҙам итһен. Бала социаль педагог менән әсәнең хәлен белергә барһын, атайҙың эскелектән арынып, эш табыуын күҙәтһен. Мин саманан тыш ябайлаштырамдыр, бәлки, әммә иҫкәртеү саралары, тотош алғанда, ошондай булырға тейеш. Владимир Путиндың билдәләүенсә, уҡытыусы, методист, санитарҙың эш хаҡына йәки пенсияһына өҫтәмә түләү өсөн миллиард һумдар бүлергә, шул уҡ ваҡытта бер нәмәгә лә өлгәшмәҫкә мөмкин. Һөҙөмтәһеҙ эшләгән, йәмғиәткә кәрәге булмаған социаль учреждениеларҙы тиҫтәләрсә йыл дауамында һаҡлап ҡалабыҙ икән, бер ниндәй нефть тә, Тотороҡлолоҡ фонды ла етмәйәсәк. Бөгөнгө Хөкүмәт Рәйесе, туплаған тәжрибәһенән сығып, һөҙөмтәле социаль сәйәсәткә күсергә тәҡдим итә. Йәғни социаль өлкәгә һалынған һәр һум, аныҡ кешенең йәшәү сифатын яҡшыртып, эшләргә һәм файҙа килтерергә тейеш.\n— Шулай ҙа бөгөн социаль сәйәсәттәге ҡараштарҙы үҙгәртергә йөрьәт итеү өсөн ҡыйыулыҡ та кәрәктер, сөнки артыңда социаль өлкәләге хеҙмәттәрҙән ҡәнәғәт булмаған меңдәрсә граждан тора бит.\n— Шуны әйтергә кәрәк: әлегә беҙҙә ведомство-ара эш итеү алымы юҡ. Дөрөҫөрәге, бик оҙаҡ булманы. Халыҡҡа социаль ярҙам күрһәтеү буйынса тырышлыҡ та тарҡау ине. Мәҫәлән, бер ауылда булған хәл. Йәш ғаиләнең сабыйы бар. Уны даими күҙәткән фельдшер үҙенең кенәгәһенә бала өсөн айырым карауат ҡуйылмауын теркәй. Был яҙмаға берәү ҙә иғтибар итмәҫ ине, моғайын, ләкин әсә менән бергә йоҡлаған сабый тонсоғоп үлә. Бергәләп кескәй карауат һатып алыу мөмкинлеге булмағанмы ни, һис юғында бағыусылар ярҙамы, йәмәғәт ойошмалары, изге күңелле, битараф ҡалмаған кешеләр бар бит. Владимир Путин әйткән һүҙҙәрҙе ҡабатлайым: барыһы ла файҙалы эш менән шөғөлләнгән кеүек: берәү — ең, икенсеһе — балаҡ, өсөнсөһө ҡайтармалар өсөн яуап бирә, әммә кейемде кем тегер һәм ул ниндәй булыр? Күптән түгел генә республикала ғаиләне, әсәлекте, атайлыҡты һәм балалыҡты һаҡлау буйынса ведомство-ара совет ойошторҙоҡ, әммә иң мөһиме — бындай советтар муниципалитеттарҙа ла барлыҡҡа килде. Бергәләп йыйылдыҡ та кемгәлер аҡса бирҙек, кемделер эшкә урынлаштырҙыҡ, психологик консультация ойошторҙоҡ.\nВладимир Путиндың тәҡдимдәрендә үҙенсәлекле мәлдәр бар. Уларҙы башҡаларҙа осратҡаным юҡ ине. Владимир Путин социаль сәйәсәттең һөҙөмтәлелеген арттырыу маҡсатында социаль өлкә тармаҡтарында — һаулыҡ һаҡлауҙа, социаль яҡлауҙа, мәғариф, мәҙәниәт һәм фәндә — ярайһы уҡ ҙур күрһәткестәргә өлгәшкән профессионалдарға ярҙам итеү тәҡдимен индерә. Уларҙың эшендәге һөҙөмтәлелекте баһалау буйынса критерийҙар булырға тейеш. Путиндың социаль сәйәсмән булараҡ яңы сифаты тап ошонда сағыла. Уның фекеренсә, беҙ профессионализмға баҫым яһарға, мәҙәниәт эшмәкәрлеге, табиптар, уҡытыусылар элитаһын яҡларға һәм һаҡларға тейешбеҙ. Владимир Путин тәүге тапҡыр тырышып эшләүгә һәм яҡшы һөҙөмтә алыуға этәргән дәртләндереү системаһының яйға һалынмауын таныны. Кешене маҡтайҙарҙыр, бәлки, ләкин ул башҡа төрлө баһаны ла көтә.\n— Бөгөн илдә бик күп социаль проблемалар хәл ителмәйенсә ҡала, әхлаҡи фәҡирлек, эскелек, наркомания, эшһеҙлек дауам итә. Владимир Путиндың билдәләүенсә, Рәсәйҙәге һәр һигеҙенсе кеше фәҡирлек сигендә йәшәй. Әлбиттә, бындай юҫыҡта инвалидтар хаҡында онотабыҙ, әммә Премьер-министр тап уларҙың проблемаларына ентекле туҡталды. Бының сәбәбе нимәлә?\n— 2000 йылдар башында, ил етәксеһе булғас, Владимир Путин мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең проблемаларын йәмғиәт өсөн көнүҙәк мәсьәләләр тип билдәләне. Хәл әкренләп булһа ла үҙгәрә башланы. Шул уҡ ваҡытта инвалид бала үҫтергән һәм тәрбиәләгән ата-әсәләр хаҡында ла оноторға ярамай. Хәтерегеҙҙәлер: совет осоронда улар тураһында бөтөнләй телгә алмаҫҡа тырышалар ине. Фильмдар ҙа, махсус программалар ҙа булманы, йәмәғәт аңында был мәсьәләгә урын бирелмәне. Инвалидтар, уларҙың яҡындары үҙ ҡыйынлыҡтары менән яңғыҙ ҡалды. Тап Путин Президент булғас, улар дәүләт башлығы менән осрашыуҙарҙа ҡатнаша, инвалидтарҙы яҡлаған закон проекттары донъя күрә, айырым маҡсатлы программалар ҡабул ителә башланы, “Асыҡ мөхит”те хәтергә төшөрөү ҙә етә. Беҙгә артабан да йәмғиәттең инвалидтарға мөнәсәбәтен үҙгәртергә кәрәк: эш менән тәьмин итеү, социалләштереү өсөн шарттар булдырыу зарур. Улар ҙа бит йәмғиәт ағзалары, тик физик мөмкинлектәре генә сикләнгән.\nЙәмғиәткә аҡса һалыу ғына аҙ, уға тәрбиә биреү ҙур әһәмиәткә эйә. Беҙ был турала тартынмайынса асыҡтан-асыҡ әйтергә тейешбеҙ. Тап шуға күрә әле Рәсәй дәүләтенең ҡарашын аныҡ кешегә йүнәлтергә, тормошон яйға һалыу, социаль ресурстарҙы уның мәнфәғәтендә файҙаланыу хаҡында уйланырға тейешбеҙ. Аныҡ кешенең мәсьәләләре хәл ителә икән, ул йәмғиәт файҙаһына эшләйәсәк, киләсәге өсөн тыныс буласаҡ, иле менән ғорурланасаҡ, уны һөйәсәк. Владимир Путин көтмәгәндә ошо юҫыҡта аныҡ кеше мәнфәғәттәрен яҡлаған социаль сәйәсмән булараҡ асыла. Ул властың ишетергә һәм тыңларға тейешлеген ныҡлы аңлай. Аныҡ кешене ишетмәйбеҙ икән, дәүләт мәсьәләләре лә уңышлы хәл ителмәйәсәк.\nДенис БОРОДИН әңгәмәләште.


Ни өсөн арыта? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Ни өсөн арыта?\nБармаҡтарға массаж эшләргә мөмкин. Уң ҡулдың сәтәкәй бармағын баш һәм һуҡ бармаҡ менән ҡыҫып, баш бармаҡтың осо менән сәтәкәй бармаҡтың уртаһына ныҡ итеп баҫығыҙ һәм кире яҙығыҙ. Бер нисә минуттан арыуығыҙ үтмәһә, бер сәғәт буйы ошо массажды ҡабатлап тороғоҙ.\n2. Ҡаты диета һөҙөмтәһе\nЯҙ етһә, күптәр ябығыу тураһында хыялланып, төрлө диеталарға ултыра башлай. Әммә түбән калориялы диета – организм өсөн стресс. Айырыуса бер генә төр ризыҡҡа (алма менән кефир) ҡоролған диеталар насар. Улар организмды туҡлыҡлы матдәләр менән тулыһынса тәьмин итә алмай һәм матдәләр алмашыныуы тотҡарлана. Бынан тыш, организмдағы май менән бергә һеҙ мускулдар массаһын да юғалтаһығыҙ, тимәк, тура мәғәнәһендә хәлһеҙләнәһегеҙ тигән һүҙ.\nДиетологтар тәҡдим иткән туҡлыҡлы матдәләр квотаһын тоторға кәрәк: көндәлек рациондың 60 проценты углевод, 24 проценты май һәм 16 проценты аҡһым булырға тейеш.\n3. Иртәнге еңел аш\nИртәнсәк сәй йәиһә кофе менән йогурт ҡына һеҙгә көндәлек энергия бирә алмай. Ябығырға тырышып, майлы ризыҡ ашауҙан тыйылаһығыҙмы? Әммә организмға биологик яғыулыҡты ҡайҙан алыу мөһим түгел. Иң тәүге сиратта, ысынлап та, май ирей, һуңынан организм шәкәр менән фруктозаға күсә, шунан һуң ғына углеводтар һәм аҡһымдар китә башлай. Майһыҙ ризыҡ ашарға тырышып, алдағы бер нисә сәғәткә үҙегеҙҙе хәлһеҙләндерәсәкһегеҙ генә.\nИртәнсәк май менән бутерброд, 2 – 3 киҫәк сыр, 5 – 6 сәтләүек, эремсек йә ҡаймаҡ менән ҡоймаҡ ашарға кәрәк.\n4. Ас ҡарынға – тәмлекәс\nАсыҡҡан саҡта кәнфит, шоколад кеүек тәмле-татлы менән тамаҡ ялғап алыу килешкән эш түгел. Ҡанда шәкәр кимәленең ҡапыл күтәрелеүе ашҡаҙан аҫты биҙен әүҙем рәүештә инсулин бүлеп сығарырға мәжбүр итә. Ул кәнфиттән алынған углеводтарҙы тиҙ генә эшкәртә лә, организмға башҡа туҡлыҡлы матдәләр инмәгәс, ҡандағы глюкозаны тейешле норманан төшөрә. Һөҙөмтәлә 20 – 30 минуттан баш әйләнеп, хәл бөтә башлай.\nАсыҡҡан саҡта банан, алма йә әфлисун ашарға мөмкин. Ябай ғына фруктоза менән глюкозанан тыш, унда пектин, күҙәнәкле туҡымалар, крахмал да бар. Улар, ҡанда тейешле шәкәр кимәлен һаҡлап, яйлап үҙләштерелә.\n5. Аяҡ ҡан тамырҙарында ҡан әйләнешенең насарайыуы\nКөнө буйы аяҡ өҫтө йөрөп, кис ҡайтыуға өҙҙөрөп һыҙлаған аяҡ дөйөм арығанлыҡты көсәйтә.\n4Тоҙ йәиһә 5 – 10 тамсы эвкалипт майы һалып, аяҡ өсөн йылы ванна әҙерләгеҙ.\n4Тәпәш үксәле, уңайлы аяҡ кейеме һайларға тырышығыҙ. Ул саҡта аяғығыҙ ике тапҡырға әҙерәк арыр.\n4Мөмкинлек булған һайын аяҡтарға һәм ҡулдарға таянып баҫығыҙ. Был поза аяҡтарҙы өҫкә күтәреп ятыуға ҡарағанда ла файҙалыраҡ.\n6. Тренажерҙарҙа көсөргәнеп шөғөлләнеү\nЙәйгелеккә үҙегеҙҙе формаға килтереү ниәтендә физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнә башланығыҙмы? Тәүге көндәрҙә мускулдарҙың бик ныҡ ауыртыуын тойорһоғоҙ.\nТәндең арыуын һыу баҫа. Мөмкинлек булһа, һыу менән ҡойоноғоҙ, төрлө хуш еҫле үләндәр ҡатнашмаһынан әҙерләнгән ваннала ятып алырға мөмкин.\n7. Артыҡ кәүҙә ауырлығы\nАртыҡ кәүҙә ауырлығы ла тиҙ арыуға, хәлһеҙлеккә килтерә. Тулы кәүҙәле кешеләрҙең, ғәҙәттә, эсе сығып тороу арҡаһында көс кәүҙәнең бер өлөшөнә күберәк төшә, шуға күрә улар тиҙ арый.\nБыл осраҡта күберәк хәрәкәт итергә, йәйәү йөрөргә, гимнастика эшләргә кәңәш ителә. Шулай уҡ йөҙөүҙең дә ярҙамы ҙур. Кискеһен ашауҙан тыйылып тороу ҙа яҡшы.\n8. Бер юлы бер нисә эш менән булыу\nБыл нервы системаһы өсөн бик ауыр. Айырыуса ир-егеттәр өсөн. Бигерәк тә яҙғыһын белгестәр бер юлы бер нисә эш менән шөғөлләнергә кәңәш итмәй. Әйтәйек, телевизор ҡараған ваҡытта телефондан һөйләшергә, йә кем менәндер әңгәмәләшкәндә документтар менән эш итергә ярамай.\nПсихологтар фекеренсә, кеше нимәнән башларға белмәгәндә бер юлы бер нисә эшкә тотона. Шуға күрә ниндәй эштәр эшләргә кәрәклеген билдәләү өсөн алдан исемлек төҙөп ҡуйығыҙ.\n9. Ҡара төҫтәге кейем\nКүп кенә ҡатын-ҡыҙ һомғолораҡ күренеү өсөн ҡара төҫтәге кейем кейергә тырыша. Ысынлап та, ҡара төҫ һомғолораҡ күрһәтә, әммә ул кәйефте күтәрмәй. Ҡара төҫкә өҫтөнлөк биреүселәр башҡаларға ҡарағанда ике тапҡыр нығыраҡ арый.\nҠыҙыл төҫтәге кейем һайлағыҙ – ул һеҙгә көс һәм энергия өҫтәр. Эш күплектән өлгөрә алмай өтәләнеп, тиҙ генә ҡыҙып барған осраҡта йәшел йә зәңгәр төҫтәге кейем һайлау файҙалы. Улар тыныслыҡ өҫтәр. Туғандарығыҙ һәм бергә эшләгән кешеләр менән аралашыуҙан арып киткәндә асыҡ һоро төҫтәге кейемдәрҙе һайларға кәрәк, улар мөнәсәбәттәрегеҙгә йылылыҡ өҫтәр.\n10. Тәмәке тартыу\nНикотин ҡан тамырҙарын ҡыҫа һәм организмға кислород етмәй башлай. Һөҙөмтәлә кеше арығанлыҡтан йонсой. Шуға күрә тәжрибәле белгестәр тәмәкеселәрҙе астениянан дауаларға ла тырышмай, сөнки бының бушҡа ваҡыт үткәреү икәнен яҡшы аңлай.\nТәмәкене ташлағас та көс инеп китер тип көтөргә ярамай. Тәүге аҙнала арығанлыҡ көсәйә генә. Никотин нервы системаһына допинг кеүек йоғонто яһай, унан ҡотолғансы бер ни тиклем ваҡыт кәрәк буласаҡ.\n11. Компьютерҙа эшләү\nКөнө буйы мониторға текәлеп ултырыуҙан күҙҙәр тала, баш ауырта башлай. Эш аҙағына хәлһеҙлек тотош организмды солғап ала. Өйгә ҡайтҡас та бер нимә лә эшләмәй, ятып ҡына торғо килә.\nКүҙҙәр талғанда йылы компресс ярҙам итә. 2 мамыҡ йомғағын ҡайнар һыуҙа сылатып, һыуын һарҡытып, 10 – 20 минутҡа күҙ ҡабаҡтарына ҡуйығыҙ.\nСығыу ваҡыты 28-03-2014, 14:11 | Ҡаранылар: 735


Ағыла ла халыҡ ағыла... » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Йәмғиәт » Ағыла ла халыҡ ағыла...\nАғыла ла халыҡ ағыла... 12.04.2017 // Йәмғиәт\n“Ватандаш” журналында журналист Миләүшә Годбодь яҙған “Байкал йыраҡ түгел” тигән юлъяҙманы уҡып, төрлө уйҙарға бирелдем. “Югорскиҙың ҡала булып китеүендә минең бер туған Мәрйәм апайым менән Марс еҙнәмдең дә өлөшө бар, – тип яҙа автор. – Улар икеһе лә Өфө нефть институтын тамамлағандан һуң Югорск ҡалаһында эшләп, хаҡлы ялға сыҡты. Бөгөн дә Когалым, Яңы Уренгой, Нефтеюганск ҡалаларында эшләгән байтаҡ туғандарым бар.\nСоциализм заманында нефть һәм газ ятҡылыҡтары асылғас, төбәк эшкә килгән халыҡ иҫәбенә үҫешкән. Хәҙер Төмән өлкәһендә йәмғеһе\n46 мең 405 башҡорт йәшәй, ҡалала башҡорт-татар ойошмаһы эшләй. Улар барыһы ла ошо өлкәнең ҡара эшен эшләп тамаҡ туйҙыра, балаларын уҡыта, иҫләгәндәре йылына бер тапҡыр тыуған яҡтарына ҡайтып әйләнә. Башҡортостандан күбеһе ғаиләһен аҫрау өсөн ниндәй ҙә булһа эш эҙләп килһә лә, бөгөн Төмәндең үҙендә эш юҡ кимәлендә булғанлыҡтан, улар серәкәйле, һаҙлыҡлы райондарҙа бысраҡ, ауыр хеҙмәткә лә ризалашып һаулығын бөтөрә...”\nАлыҫ Себер генә түгел, асылда саңһурҙырғыс шикелле үҙенә тартып торған илебеҙҙең бүтән тарафтарына йөрөп эшләгәндәр тураһында бәхәсле фекерҙәр ишетелеп ҡала. Сурытҡандарын тыңлаһаң, артыңа ҡолап китерлек. “Күршем юллыҡ аҡсаны теләнселәп тигәндәй йыйып, ниһайәт, ауылдан сығып китте”, “тегендә серегән байға әйләнгән икән, аҡсаны көрәп алғас ни”, “ғаиләһенә бер тин дә ебәрмәй, әллә эшләп йөрөй, әллә эсеп ята” кеүегерәк ҡолаҡҡа ятмаҫлыҡ имеш-мимеш халыҡ араһында күп йөрөй. Ә шулай ҙа улар ысынбарлыҡҡа тура киләме?\nҒөмүмән, ниндәй ҙә илдән йыл һайын әллә күпме кеше миграция юлын һайлай. Әлбиттә, тота килеп баш һуҡҡан яҡҡа сығып китмәйһең, барыр ереңде алдан әҙме-күпме самалайһың. Көтмәгәндә абынып йығылмаҫ өсөн. Һәм унда өр-яңы тормош башлайһың.\nӘҙәм балаһын үҙ ҡулдары менән төҙөгән йортон, яратҡан эшен, йәнен бирергә әҙер туғандарын, айырылмаҫ дуҫтарын ташлап китергә нимә этәрә? Быға өҙөп кенә яуап биреүе ҡыйын. Әммә шуны беләм: берәү ҙә яҡшы тормоштан ҡасмай, ошоға хәтле майлы ҡалъянан баш тартҡан затты осратманым. Донъя көткәндәге ҡатмарлыҡтар, ауыр шарттар, хеҙмәт хаҡының тотҡарланыуы йәки бөтөнләй түләнмәүе, эшһеҙлек, медицина ярҙамының күрһәтелмәүе, власть органдары тарафынан ғәҙелһеҙлеккә дусар ителеү, томанлы киләсәк һәм башҡалар – шуға асыҡ миҫал.\nӘйткәндәй, Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов та “бәхетен алыҫта эҙләүселәр һәм табыусылар” тураһында тәрән борсолоуын белдерҙе. Баҡтиһәң, 2016 йылда эш эҙләп республикабыҙға килеүселәргә ҡарағанда, киреһенсә, унан ситкә китеүселәр күпселекте тәшкил иткән.\nСтатистиканы уҡып иҫ-аҡылың китерлек! Был – тотош Салауат ҡалаһы халҡы тигән һүҙ! Танышыбыҙ Санкт-Петербургта торлаҡ йорттар төҙөй. Уның эш графигына аптырарһың. Бер ай төньяҡ баш ҡалала йөрөп, ике ай буйы өйҙә ятыуына күнегеп тә бөткән ғаиләһе. Үҙе аңлатыуынса, күптән түгел “үҙгәреүсән эш графигы”на күскән. Ҡасан саҡыртып алыуҙарын үҙе лә аныҡ ҡына белмәй шикелле. Бәлки, “ҡасан теләйем, шул ваҡытта эшләйем” принцибына тоғролор ул. Социолог Әбделмән Хәмзин белдереүенсә, ошоға ундайҙарҙы ла өҫтәһәң... 25 меңдән ашыу кеше ғүмер иткән Яңауыл ҡалаһы хасил буласаҡ. Ирекһеҙҙән билдәле драматург Сәғит Мифтаховтың “Зимагорҙар” әҫәре хәтергә төшә. “Йәй эшләй ҙә шатлана, ә ҡыш асҡа ҡаҡлана”, – тиме әле Тимак? Байҙарҙың эшселәргә мыҫҡыл итеп таҡҡан зимагор ҡушаматы нәҡ ошоларға төбәп әйтелгән һымаҡ.\nҺанай китһәң, әбйәлилдәрҙе Магнитогорск ҡалаһы магниттай үҙенә тарта, илештәр Ыҡ аръяғынан – Татарстандан ҡайтып инмәй, мәсетлеләр Екатеринбургты туған ҡалаһылай күрә, учалылар Силәбе өлкәһенә ашҡына, тәтешлеләр Пермгә юллана, краснокамалар Ижевскиҙы үҙ итә. Шулай уҡ күпме яҡташыбыҙ Мәскәүҙе таҙарта, үҫтерә. Ирҙәр – төҙөлөштә, ҡатын-ҡыҙ ит һәм һөт комбинаттарында тир түгә, йәшелсә-емеште ҡаптарға тултыра, һауыт-һаба йыуа.\nЕйәнсура менән Һарыҡташ райондары (Ырымбур өлкәһе) халҡы күптән ҡоҙалашып бөткән. Был тарафтарҙа бик күп туғандарыбыҙ йәшәгән шикелле, ейәнсуралар һаман да күршеләргә йөрөп ғаилә аҫрауын дауам итә. Ырымбур яҡтары яҡташтарым өсөн күптән аҡса һуғыу урынына әйләнгән. Мәҫәлән, халҡы 20 меңгә лә тулмаған Һарыҡташта тормош ҡайнар аштай урғылып тора. Берәүҙәр тимер юлында бил бөгә, икенселәр хәлле эшҡыуарҙар янында ышыҡ тапҡан, шулай уҡ баҙарҙа һатыу итәләр, ауылдарҙа мал-тыуар, ҡош-ҡорт ҡараусылар ҙа етерлек. Игене менән дан тотҡан төбәктә көнбағыш баҫыулыҡтарының да осо-ҡырыйы күренмәй.\nБер нисә йыл Ҡарағужа ауылы фермерының ҡаҙнаһын тулыландырған яҡташымдың кәйефе күтәренке. Түбәнге Аҫҡар ауылы һылыуына өйләнде, ике бала тәрбиәләйҙәр. Хатта ошо яҡтан өй һатып алырға уйлай йәш ғаилә. Ул тәүҙә техник культураларҙы сәсеү-утау, уңыш йыйыу кеүек бөтмәҫ-төкәнмәҫ баҫыу мәшәҡәттәренә йәлеп ителһә, былтыр хужаһы көнбағыштан май һурҙырыу заводына етәксе итеп ҡуйып, егеткә ҙур ышаныс күрһәткән. Кәләше лә буш ултырмай – бәләкәй хужалыҡта бухгалтер ярҙамсыһы.\nСәйер күренеш күҙәтелә: ейәнсураларса әйткәндә, беҙҙә көнбағыш һығыу цехы юҡлыҡтандыр инде, һәр кемеһе тейәнешеп күршеләргә ағылды. Белеүемсә, күптәр әле лә май артынан шунда бара. Яҡташым менән әңгәмәләшкәндән һуң күңелдә шундай тойғо ҡалды: әйтерһең дә, Иҫәнғол менән уны бер нимә лә бәйләмәй, ә тыуған йорто – хәҙерге йәшәгән урыны. Шулай булмай ни! “Хеҙмәтемә түләү ваҡытында башҡарыла, хатта дәртләндереү саралары ла ҡаралған, – тип ҡыуанып һөйләй ул. – Юҡлыҡ талаштыра, барлыҡ яраштыра тигәндәй, ысынлап та, өҫтәлдә ризыҡ бар, өҫ-баш ҡараулы, бәхет өсөн тағы нимә кәрәк!”\nСиттә бәхетен табыусыларҙың тағы берәүһен тыңлайыҡ.\n– Эш урынымдан ҡыҫҡартылғас, ә мин ябай эшсе түгел, әйҙәүсе инженер инем, сараһыҙҙан Себерҙәге Надым ҡалаһына юлландым, – тине Миңлехан Фәритов. – Һөнәремә тоғро ҡалдым, йыйған аҡсаға Сибайҙан фатир һатып алдыҡ, улыбыҙ менән ҡыҙҙарыбыҙҙы уҡытып, оло тормошҡа сығарҙыҡ. Алтын-көмөш яуған ерҙән тыуып-үҫкән ер мең артыҡ булыуын, һүҙ ҙә юҡ, аңлайым. Уның ҡарауы, бында кәрәкһеҙгә әйләнеп, бәҫең төшөп, кәм-хур булып көн иткәнсе, тегендә аҡсаны көрәп алам. Тыуған яҡ тигәндән, өлкәнәйгән һайын үҙенә тарта, оҙайлы ял мәлдәрендә ҡатыным менән ҡайтып һағышты баҫабыҙ.\nМиграцияның төп сәбәбе – эш урындарының юҡлығы. Ҡыл да ҡыбырлатмай тик ятһаң, теләгәнеңде берәү ҙә алдыңа килтереп һалмаясаҡ. Балаларҙы аяҡҡа баҫтырырға, башлы-күҙле итергә кәрәк. Һәр кемдең матур итеп эшләп хаҡлы ялға сыҡҡыһы, уңайлы шарттар тыуҙырылған йортта йәшәгеһе, заманса автомобилдә елдергеһе, рәхәтләнеп ял иткеһе килә. Был донъяла бер тапҡыр ғына йәшәйбеҙ бит!\nӨфө “өф” тип тормағандай, ситтә бер кемгә лә майлы бутҡа әҙерләп, көтөп тормайҙар. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, алыҫ яҡтарға ағылыусылар һаны кәмемәй, ә артҡандан-арта. Ә шулай ҙа күпләп эш урындары булдырылһа, кемдең ситкә киткеһе килер ине икән?!


Башҡортостандың алтын фонды\n- Уҡытыусы - ул һәр йәмғиәттең алтын фонды, илдең иң яҡшы кешеләре, - тап шундай фекерҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов. - Заманында Черчиль, сәйәсмәндәр хыял ғына итә алған власҡа мәктәп уҡытыусылары эйә, тигән...\nИке сәйәсмәндең баһаһы менән ризалашмай мөмкин түгел. Ысынлап та, кешене шәхес булараҡ тап педагог формалаштыра, был властың юғары формаһы түгелме ни?\n- Уҡытыусы һөнәрендә иң мөһиме, минең ҡарашҡа, уҡыусыларыңа яҡшы белем биреү генә түгел, уларҙа бер ниндәй яҙмыш ауырлыҡтары ла һындыра алмаҫлыҡ характер ныҡлығы тәрбиәләү, - тине Өфөнөң Конгресс-холына иң яҡшы уҡытыусыларҙы тәбрикләү тантанаһына Баймаҡ районынан килгән география һәм химия уҡытыусыһы Эльза Ғүмәрова. - Балаларға билдәле белем нигеҙҙәрен биреү генә түгел, уларҙы был тормошта үҙ урынын таба алырлыҡ илебеҙҙең ысын граждандары итеп тәрбиәләү мөһим. Илебеҙҙең киләсәге беҙҙең ҡулда. Күп нәмә беҙҙән, уҡытыусыларҙан, тора, һәм беҙ был балаларҙы нисек тәрбиәләйбеҙ, йәмғиәтебеҙ ҙә шундай буласаҡ.\nНасар уҡыусылар булмай. Бөтә балалар ҙа һәйбәт, тик барыһына ла асылырға, үҙен табырға ярҙам итергә кәрәк.\n- Уҡытыусы көнө һеҙҙең өсөн нимә ул?\n- Мин 30 йыл белем бирәм һәм һөнәри байрамым, тәү сиратта, ул күңел байрамы, Ер йөҙөндәге иң мөһим байрам.\n- Һеҙ ниңә уҡытыусы һөнәрен һайланығыҙ?\n- Дөрөҫөн әйткәндә, тормошомдо педагогика менән бәйләргә планлаштырманым. Геолог булырға теләнем, шуның өсөн Өфөгә килеп, БДУ-ның география факультетына уҡырға индем. Һуңынан йүнәлтмә буйынса Баймаҡ районына ебәрҙеләр, бер йыл уҡытырмын да, һуңынан ташлармын, тип уйланым. Һәм... ташлай алманым. Мәктәп мине әсир итте, яраттырҙы, нисектер эҫендем. Һәм китә алмаҫымды аңланым...\n- Уҡыусыларығыҙға теләктәрегеҙ?\n- Характер, маҡсатҡа ынтылышлыҡ, ныҡышмалыҡ теләйем, тормошта юғалып ҡалмаһындар, шәхес булып үҫһендәр, үҙҙәрен яратһындар. Юғары белемле булып та, был тормошта үҙеңде таба алмауың бар, шуға күрә белем һәм интеллект - ул әле шәхес тигән һүҙ түгел. Һәм һәр уҡытыусының бурыстарының береһе - бөтә уҡыусыларына ла үҙен табырға ярҙам итеү. Эйе, был еңел түгел, әммә башҡарып сығырлыҡ...\nМәҡәләмдең икенсе геройы - Эльвира Кәримова, Стәрлебаш районынан рус теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы, Баймаҡ районынан килгән хеҙмәттәше кеүек, ул да уҡытыусылыҡ итергә йыйынмаған. Журналист булырға хыялланған, әммә конкурстан үтә алмағас, педагогияға документтар тапшырған, һәм, үҙе әйтеүенсә, бер ҙә үкенмәй. Уҡытыусы журналист та, яҙыусы ла, актер ҙа, һәм тағы әллә күпме һөнәр эйәһе бит!\n- Педагог - ижади профессия һәм бына 15 йыл инде мин икенсе һөнәргә уҡымағаныма үкенмәйем, - тип көлә Эльвира Әнүәр ҡыҙы. - Уҡыусыларым менән ғорурланам, улар һәр төрлө республика конкурстарында бер нисә йыл рәттән призлы урындар ала.\n- Мәғлүмәт технологиялары үҫеше арҡаһында уҡыусыларҙың китапҡа ҡыҙыҡһыныуы кәмемәнеме? Уларға китап уҡыуы оҡшаймы?\n- Юҡ, ҡыҙыҡһыныу юғалманы. Балалар төрлө, әлбиттә. Әммә бөгөн уҡыусыларым араһында китаптар менән ҡыҙыҡһынған, белемгә ынтылғандар аҙ түгел. Дөрөҫөн әйткәндә, бындай балаларҙан ниндәйҙер һөҙөмтә барлығын нығыраҡ тояһың.\nӘ бына ике тиҫтә йылын мәктәпкә бағышлаған Федоровка районының биология һәм география уҡытыусыһы Зилиә Исмәғилеваның фекеренсә, педагогик эшмәкәрлектә ауыл традицияларына таянырға кәрәк. Ололарға хөрмәт, һөйөү, бер-береңде аңлау - былар барыһы ла балаларға бәләкәй саҡтан һалынырға тейеш. Һуңынан йөҙөңә ҡыҙыллыҡ килтермәйәсәк сәләмәт быуынды ошо рәүешле генә үҫтерергә мөмкин.\n"БАШвестЪ" шулай уҡ "Мәғариф" милли проекты сиктәрендә федераль грант алыусы, Благовещен ҡалаһының 5-се мәктәбенән информатика һәм иҫәп-хисап техникаһы уҡытыусыһы Ольга Низамова менән әңгәмәләште. Уның кеүектәр бар республикала 37 генә. Конкурста еңеү ауыр бирелдеме - яңы ғына "Рәсәйҙең иң яҡшы уҡытыусыһы" исемен алған педагогтан шулай тип һораным.\n- Көндәлек ныҡышмалы хеҙмәт, яҡындарымдың ярҙамы был конкурста еңергә булышлыҡ итте, - тип иҫәпләй Ольга Низамова. - Йөҙҙәрсә хеҙмәттәштәрем кеүек, мин дә жюриға үҙемдең мәғариф өлкәһендәге эшләнмәләремде, ҡаҙаныштарымды тәҡдим иттем. 13 йыллыҡ педагогик эшмәкәрлегемдә һәр төрлө конкурстарҙа бер генә ҡатнашманым. Был да баһалама ағзалары менән иҫәпкә алынды булһа кәрәк.\nМинең бөгөнгө еңеүем үҙем өсөн ҙур әһәмиәткә эйә. Һүҙҙәр ҙә таба алмайым хатта, хистәрем ташып бара. Уҡытыусы булараҡ, был миңә иң ҙур бүләктер, моғайын.\n- Хеҙмәттәштәрегеҙгә нимәләр теләр инегеҙ?\n- Һаулыҡ, һәйбәт уҡыусылар, яҡындарының һөйөүен, ижади уңыштар. Ҡалғаны үҙе килә ул.


Ил именлегенең терәге\n13 Сентябрь , 09:35\nҺәр ир-егет үҙ ваҡыты еткәс Ватанын һаҡларға бурыслы...\nБөйөк Ватан һуғышы тамамланғандан һуң, танк ғәскәрҙәренең дошманды тар-мар итеүгә индергән өлөшө өсөн иҫкә алыу хөрмәтенә танкистар байрамы булдырыла. Ә инде 2006 йылдан Президент указы менән сентябрҙең икенсе йәкшәмбеһе Танкистар көнө рәсми билдәләнә башлай. Рәсәйҙең танк ғәскәрҙәре бөгөн дә төп һөжүм итеү һәм көслө һаҡланыу сараһы булып тора. Быйыл был байрамға 75 йыл.\nҺәр ир-егет үҙ ваҡыты еткәс Ватанын һаҡларға бурыслы. Йәш кенә егеттәр ҡыйыу ир-аттарға әйләнеп ҡайта торған сынығыу урынылыр ул - армия.\nАрыҫлан ауылы егете Динис Иҫәкәев техника менән бәләкәйҙән ҡыҙыҡһынып үҫә. Мәктәптә уҡыған саҡтан уҡ тракторҙа, колхозда урып-йыйыу мәлендә штурвал артында йөрөй. Урта белем алғас, Өфө дәүләт аграр университетын тамамлап, инженер-механик һөнәренә эйә була. “Ергән МТС”-ы йәмғиәте оҫтаханаһында мөдир булып хеҙмәтен башлай. Унда биш ай эшләгәс, Ҡазан танк училищеһына армияға ебәрелә. Өс ай йәш яугирҙәр курсын үткән егет Т-72 ротаһына күсерелә.\n- Беренсе тапҡыр ер һелкетеп йөрөгән танкты күрәгәс иҫ китте. Шуға ла экскурсия мәлендә “Танк нимәнән эшләнгән?” тигән һорау бирҙем. Минең ҡыҙыҡһыныуҙы күреп өлкән сержант итеп тәғәйенләнеләр. Боҙоҡ, яраҡлыҡтан сыҡҡан танкты йүнәтеп күрһәткәс, механик-водитель танытмаһы тапшырҙылар. Шунан миңә лә йөрөтөргә рөхсәт бирелде. Танкылар шул тиклем ҙур булып күренһә лә, эсенә ингәс, артыҡ хәрәкәтләнергә урын юҡ. Командир, механик, наводчиктың - һәр береһенең үҙ урыны. Улар махсус элемтә аша аралаша. Шуға ла бер-береһе менән тығыҙ бәйләнештә булырға тейеш. Унда йөрөү, һүтеп-йыйыу, техниканы яратҡанға күрә, миңә бик оҡшай торғайны. Беҙҙең бурыс уҡыған һалдаттарҙы, офицерҙарҙы танкта йөрөргә өйрәтеү, кәрәк-яраҡ менән тәьмин итеү ине. Ер өҫтөнән йөрөй торғанынан тыш, һыуҙа йөҙә һәм һыу аҫтынан йөрөй торған танктар ҙа бар ине. Бында хеҙмәт итеп тә танкка бер ҙә ултырып, атып ҡарамағандар ҙа булды. Улар үҙҙәрен ысын танкист тип әйтә лә алмай инде. Бер йыл хеҙмәт йылдары һиҙелмәй ҙә үтеп китте. Шуға армияла хеҙмәт итеү егеттәргә мотлаҡ кәрәк тип уйлайым, сөнки унда илһөйәрлек, Ватан менән ғорурланыу, Тыуған илгә мөхәббәт, намыҫ, берҙәмлек сифаттары тәрбиәләнә.\nБайтаҡ ваҡыт үтһә лә, Динис Сәлих улы хеҙмәт иткән мәлен йылылыҡ менән иҫкә ала, фотоларын һаҡлай. Бөгөн ул райондың ауыл хужалығы бүлегенең баш инженеры. Яратып башҡарған эшендә һаман да техника менән эш итергә тура килә, ә был өлкәлә тормош тәжрибәһе лә байтаҡ уның. Тормош иптәше Альбина менән ике игеҙәк ҡыҙ Әминә һәм Йәсминәне тәрбиәләйҙәр. Ата-әсәһенең ғорурлығы, ғаиләһендә ныҡлы терәк-таяныс Динис Иҫәкәев.\nРайоныбыҙҙа, арабыҙҙа ошондай ер-егеттәр булғанда йәш быуын ысын Ватан һаҡсылары булып, тыуған еренең илһөйәр улдары булырына ышаныс бар.


Тарих биттәрендә — Ишембай - Bash.News\nТарих биттәрендә — Ишембай\nТарих биттәрендә — Ишембай https://bash.news/news/85106_tarix_bittrend_ishembaj/?lang=bash\nБайрам Ишембай ҡалаһы һәм районынан 400-гә яҡын кешенең һәм Өфөлә йәшәүсе яҡташтарҙың матур осрашыуына әйләнде. Илдә генә түгел, донъяла данлыҡлы предприятиелар, фабрика һәм башҡа ойошмалар күргәҙмә ойошторҙо. Төбәк йырсылары, бейеүселәре һәм үҙешмәкәр коллективтары "Башҡортостан тарихы биттәре" фестиваль-марафон сиктәрендә сығыш яһаны.\nИшембай донъяға ҡара алтыны менән билдәле. Уның ҡала булып формалашыуының нигеҙендә лә ошо ер аҫты байлығы ята. Хөсәйен Әхмәтов исемендәге Башҡорт дәүләт филармонияһы сәхнәһендә Башҡортостандың 100 йыллыҡ тарихы биттәрен бөгөн итап улар барлай.\nРәфис Фәйзрахманов, нефть ойошмаһы инженеры: “Ишмбайҙа күпме нефть барлығын әйтеп булмай, табылған нефтты һаҡлайбыҙ”.\nКүп күренекле шәхестәр, ил улдары үҫтергән төйәк ул юрматы ере. Алыҫта ҡалған һайын Ватаныбыҙ яҙмышы тип янған кешеләрҙең исемдәре онотолмай, ә тағы ла матурыраҡ һәм сағыуыраҡ төҫ ала. Исемен ҡасандыр телгә лә алырға рөхсәт ителмәһә лә нисәмә быуын ошо ерлектә Зәки Вәлиди өлгөһөндә тәрбиәләнгән.\nГөлфиә Янбаева, "Киске Өфө" гәзитенең баш мөхәррире: “Әхмәтзәки Вәлиди шәхесен дә белдек, уның тарихын, үткән юлын белдек. Сөнки ата-олатайҙарыбыҙ барыһын да һөйләй ине. Беҙҙең ер шәхестәре менән көслө”.\nИшембай ойоҡбаштары. Уны кем генә кеймәгән. Уҙған быуаттан бирле республиканы ғына түгел, ил төбәктәрен дә сифатлы кейем менән тәьмин иткән Ишембай фабрикаһы бөгөн дә күргәҙмә түрендә. Ойоҡбаштарҙан тыш, киң ассортиментлы заманса тауарҙарын тәҡдим итә. "Витязь", машиналар эшләп сығарыу һәм башҡа йүнәлештәрҙә брендлы етештереү эше әле лә уңышлы алып барыла. Шулай уҡ бәләкәйҙән хәрби йүнәлештә тәрбиәләүсе кадет корпусы, Зәки Вәлиди исемен йөрөткән 2-се башҡорт республика гимназия- интернаты ла республика өсөн кадрҙар үҙәге булып тора.\nАзамат Абдрахманов, Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай секретариаты урынбаҫары: “Районыбыҙҙы, унда йәшәгән кешеләрҙе, мөмкинлектәребеҙҙе күрһәтәбеҙ. Күрһәтерлек эштәребеҙ бар”.\nМоң эйәһе Альберт Шаһиев, "Бер ҡамыт", "Рябинушка" һәм башҡа халыҡ ансамблдәре 90 кешенән торған Башҡорт халыҡ хоры - бөгөн филармония сәхнәһендә Ишембайҙың иң- иңдәре сығыш яһай. Ә бер нисә ауылды берләштергән ижади коллективтар репертуар үҙенсәлеге менән ҡыуандыра. Йәш төшөнсәһе юҡ. Улар йырлай ҙа бейей ҙә, шиғыр- романдар ҙа ижад итә.\nРәмзиә Йәғәфәрова, Байғужа ауылы ағинәйҙәре етәксеһе: “Өс шиғыр китабым сыҡты, русса романым сыҡты. Ҡымыҙ бейеүен күрһәтәбеҙ”.\nБашҡорт ҡатын-ҡыҙҙары кейеменең тарихын да тап Ишембайҙа өйрәнергә була. Шәхси музейҙа бер нисә быуатлыҡ милли кейем өлгөләре һаҡлана. Батшабикә,тархан ҡыҙҙарының кейемдәре биҙәлеше менән таң ҡалдыра. Тарихты һаҡлап киләсәкте күҙаллап заман менән бергә атлай улар. Бөгөнгө байрам программаһы ла тап шуны дәлилләне. Үткәндәр менән бөгөнгө араһында күпер һалған фестиваль йүгәне артабан илештәргә тапшырылды.\nРеспубликала «Бабич вариҫтарын» эҙләйҙәр.\n19:05, 17 фев


Бөтәһе лә әкиәттәге кеүек булды. 1945 йылдың 9 майында гвардия өлкән сержанты Николай Степанович Ведерниковтың расчетынан пулеметсылар Еңеү көнөн билдәләй. Хәрби йөҙ грамдан көрөшкәләре кибеп тә өлгөрмәй, тағы түңәрәк дата. Ведерников 1925 йылдың 18 июнендә тыуған, тимәк, уға 20 йәш. Билдәләйҙәр, әлбиттә.\nЫсынлап та, еңеү йылы июне Үрге Тәтешлелә тыуып үҫкән яҡташыбыҙ өсөн иҫтә ҡалырлыҡ була. Һалдаттар "дембелгә", тыныс тормошҡа әҙерләнә. Ә 20 йәшлек сержант Николай Ведерников командованиеның хәрби заданиеһын өлгөлө үтәгәне өсөн уға Советтар Союзы Геройы исеме бирелеү тураһында СССР Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 27 июнендәге Указын уҡый.\nБыл һанды иҫегеҙҙә ҡалдырығыҙ. 1945 йылдың 27 июне. Һуғыш тамамланған. Снайпер, пулемет расчеты командиры, взвод командиры Николай Ведерников (йәш булғас, уға нисектер Степанович тип өндәшеү ҡабул ителмәй) һуғыш юлдары буйлап үтә. Ул күп ҡалаларҙы фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша, йылғаларҙы аша сыға, биш тапҡыр яралана, контузиялана. Әммә сафта ҡала.\nҮҙенә Герой исеме бирелеү тураһында хәбәрҙе алғас, Николай Ведерников, нимә өсөн Тыуған ил уны шундай юғары исем менән билдәләне һуң, тип уйға ҡала. Ул Брянск, I Белоруссия, I Украина фронттарында һуғыша. Һәм өлкән сержант Висла йылғаһын аша сыҡҡан ваҡыттағы алышты иҫенә төшөрә. Ул саҡта нисек тә яулап алған плацдармда нығынырға, уны киңәйтергә кәрәк була. Ведерников пулемет уты менән һөжүм итеүселәргә ярҙам итә. Фашистар ажарланып контратакаға ташлана. Дошманды үҙенә яҡын ебәреп, Ведерников 150-ләп дошман һалдатын атып үлтерә.\nКомандование, ысынлап та, ошо батырлыҡты күҙ уңында тота. Ведерниковты наградлау ҡағыҙында шулай тип билдәләнә:\n"Пулемет расчеты командиры өлкән сержант Н.С. Ведерников 1944 йылдың авгусында Висла йылғаһы аша сыҡҡанда, Дороткинск плацдармын (Польша) тотҡанда һәм киңәйткәндә айырыуса ҙур батырлыҡ күрһәтә. 207-се бейеклектә дошман атакаһы ваҡытында ул һөжүм итеүселәрҙе үҙенә яҡын ебәрә һәм пулеметынан 150-ләп немецты юҡ итә..."\nЛәкин был бит 1944 йылдың авгусында булған. Ә яҡташыбыҙ Н.С. Ведерников һуғышыуын дауам иткән. Көнсығыш Пруссияла уға бик ауырға тура килә. Унда фашистар ҡаршылыҡ булдырыу өсөн һәр йортто, һәр ҡаралтыны файҙаланырға тырыша. Бреслау ҡалаһы өсөн һуғышта ғына Ведерников ошондай өс хәрби нөктәне юҡ итә. Өҫтәүенә, уның штурмлаусы төркөмөнән барыһы ла иҫән ҡала.\nБаҡһаң, командование хатта иң ҡаты алыштар ваҡытында ла үҙ яугирҙарының нисек һуғышыуын күҙәткән икән. Шуға күрә Н.С. Ведерниковты Герой исеменә күрһәтеү буйынса наградлау ҡағыҙында шулай тип тә өҫтәлгән:\n"Штригау (Германия) ҡалаһында 1945 йылдың 14 февраленән 18-енә тиклем ул алыштың иң киҫкен мәлендә, расчеты сафтан сыҡҡан пулемет артына ятып, дошман һөжүмен кире ҡаға. Штригау ҡалаһы өсөн алыштарҙа ул гитлерсыларҙың һигеҙ атакаһын кире ҡаға һәм ротаға яҡын һалдатын юҡ итә, ике пулемет нөктәһе утын баҫтыра.\n1945 йылдың 10 мартында Бреслау ҡалаһы өсөн һуғыштарҙа Н.С. Ведерников штурмлаусы төркөмдөң алға барыуына ярҙам итә, үҙ пулеметы уты менән немецтарҙың өс пулемет нөктәһен юҡ итә, һөҙөмтәлә штурмлаусы төркөм юғалтыуһыҙ кварталды ала.\n1944 йылдың йәйенән алып һуғыш тамамланғанға тиклем алыштар ваҡытында Н.С. Ведерников шәхсән үҙе 300-ләп немец һалдатын юҡ итә".\nБына ошо хәрби батырлыҡтары өсөн Тәтешле районынан яҡташыбыҙға Советтар Союзы Геройы исеме бирелә лә инде. Әйткәндәй, Пермь крайы хеҙмәтсәндәре лә уны "үҙҙәренеке" тип һанай.\nБик күптән ата-әсәһе менән бергә ул Пермь өлкәһенә, Үрге Ямаш ауылына күсеп китә. Унда совхоздың баҫыусылыҡ бригадаһында эшләй. Шунан Ҡыҙыл Армияға саҡырыла. Һуғыштан һуң Владимир Азин исемендәге тыуған совхозына әйләнеп ҡайта. Комбайнер, һуңынан баҫыусылыҡ бригадаһы бригадиры була.\nБашҡортостанда ла, Пермь өлкәһендә лә Николай Степанович Ведерниковҡа Советтар Союзы Геройы исеме бирелеү тураһында ишеткәс, бик шат булалар. Башҡорт һәм Пермь ере Геройҙы тәрбиәләгән, ә ул Тыуған илде данға күмгән.\nБашҡортостандың Үрге Тәтешле ауылындағы бер урам Н.С. Ведерниковтың исеме менән аталған.


Баҡыйҙар күперле булды » Башҡортостан гәзите\n6-12-2017, 00:07 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға\nБыйыл йәй Белорет районының иң төпкөл ауылдары Баҡый менән Һаралыға барғас, ошондай шарттарҙа ла түҙемле, тыуған нигеҙенә тоғро халыҡ йәшәй икән, тип берсә аптырап, берсә һоҡланып ҡайттым.\nЮлдары э-эй насар шул, йөрәгеңде устарыңа тотоп ҡына үтәһең. Ә бит бында халыҡ быуаттар буйы көн иткән, әле лә шул уҡ хәлдә йәшәй. Ярай әле 90-сы йылдарҙа электр уты үтте, Баҡыйҙа яңы мәктәп һалдылар. Әммә юлһыҙлыҡ мәсьәләһе һаман асыҡ ҡала. Шул арҡала күптәр, бигерәк тә йәштәр балалары хаҡына тыуған ерҙәрен ташлап китергә мәжбүр. Әгәр ҙә юлы булһа, уларҙың күпселеге ауылдарында ҡалыр ине, сөнки бында бал ҡортондай уңған халыҡ йәшәй. Заманында тимер рудаһы, күпләп ағас оҙатҡан төбәктең ошондай шарттарҙа көн күреүе аяныслы, әлбиттә. Ә бөгөнгө көнитмештәре нисек? Ошо хаҡта булыр артабанғы һүҙебеҙ.\nТөбәк халҡының иң ҙур ҡаҙаныштарының береһе – быйыл Еҙем йылғаһы аша күпер һалынды. Баҡый халҡы күпер яңырырына күптән өмөтөн өҙгәндер, бәлки. Ошоғаса элеккеһен ямап, ялғап көн күргәндәр. Әммә, шайтан ғына өмөтһөҙ тигәндәй, Белорет район хакимиәте объектты Башҡортостан Республикаһының Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты менән урындағы файҙаланыу әһәмиәтенә эйә булған дөйөм автомобиль юлдарын ҡарау, ремонтлау, төҙөү һәм реконструкциялау буйынса сығымдарҙы бергә финанслауҙа урындағы муниципаль бюджетҡа субсидия бүлеү тураһындағы килешеүгә индереп, ыңғай хәл итеүгә өлгәште. Өфөнән “Лидер” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте Егәҙе – Баҡый юлындағы күперҙе ремонтлау эштәрен ҡыҫҡа ваҡытта атҡарып та ҡуйҙы. Егерме дүрт метр оҙонлоғондағы, алты метр киңлегендәге күпер өсөн 5 миллион 735 мең һум сарыф ителгән. Объекттың нигеҙе монолит тимер бетондарҙан, терәге һәм ара тороҡлоғо – металдан, ике ҡатлы өҫкө түшәме ағастан тора.\nБелорет ҡалаһынан 100 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Егәҙе ауылында совет осоронан бирле электр бағаналары яңыртылмаған. Быйыл иһә Егәҙелә, шулай уҡ көнбайыш Мәйгәшле – Өмөтбай ауылы йүнәлеше участкаһында электр уты тапшырыу линиялары яңыртылған. Ауыл эсендәге юлдарҙы ла рәтләйҙәр. Һуңғы йылдарҙа Ботай менән Баҡый араһындағы юлды ла өлөшләтә ремонтлау буйынса эш алып барыла.\n...Эйе, теләк һәм тырышлыҡ булғанда, тауҙар аҡтарырға мөмкин. Төпкөлдөң йылдар дауамында хәл ителмәй килгән көнүҙәк мәсьәләләренең бөгөн тормошҡа ашырыла башлауы ошоно иҫбатлай ҙа инде. Юлдар, күперҙәр төҙөү Баҡый яҡтарындағы туризмды үҫтереүгә лә ыңғай йоғонто яһаясаҡ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҺАЛЙОТ, ТЕРҺӘК, ҺЕҢРӘН, БӘКӘТИН, ҺЫРҘЫ, ШУРАН - 5 - 2022 - Мәҡәләләр\nӘммә табын этник берләшмәһенең социаль-сәйәси тамырҙары булыуын да иҫәпкә алырға кәрәктер. Уға ингән ҡәүемдәрҙең тарихи сығышында билдәле айырымлыҡтар бар. Табындарҙың боронғо тамырҙары фарсы (иран) телле уйшин (усунь) ҡәбиләләренә барып тоташһа, ҡыуаҡандар монгол мөхитенән сыҡҡан ҡәүемдәрҙән иҫәпләнә. 1744 йылда Пекинда "Һигеҙ байраҡ составында булған маньчжур ырыуҙарын дөйөм барлау" тип аталған хеҙмәт баҫыла. Ошо китапта аталып үтелгән 233 монгол һәм маньчжур ҡәбиләләре исемлегендә Кэокин тип аталғаны ла иҫкә алына, был башҡорттарҙың ҡыуаҡан тигәненә бермә-бер тап килә. Һырҙы/сырҙы ырыуы атамаһына килгәндә, уның этимологияһына иғтибар итеү фарыз. "Һыр/сыр" - атаманың тамыры, ә "-ҙы" - һүҙ яһаусы суффикс (көнсығыш диалектында "-лы" суффиксына тап килә). Бәғзе бер тикшеренеүселәр боронғо төрки телендә "чыри" һүҙенең йә ваҡ балыҡты, йә балыҡ һурпаһының һөҙлөгөн аңлатҡанына иғтибар итә. Әммә ни сәбәптән ошо башҡорт этнонимының ваҡ балыҡ йәиһә балыҡ һурпаһы мәғәнәһенә тап килеүен аңлатыуы ҡыйындыр. Бында бер сағыштырыу урынлы кеүек тойола: шул уҡ көнсығыш Башҡортостандың әйле (әйҙе) ырыуы атамаһының ай (әй) һүҙе менән бәйле булыуына һис бер шик юҡтыр. Башҡортостаныбыҙҙа Әй исемле гүзәл йылға ла бар бит. Ә тарихсыларыбыҙ ни эшләптер Урта Азияла боронғо осорҙарҙа уҡ Һыр (Сыр) атамалы йылға (Һырдаръя/ Сырдаръя) барлығына һис бер иғтибар итмәгән. Ә шул уҡ Көнсығыш Башҡортостан ерен төйәк иткән башҡорттар үҙ шәжәрәләрендә һәм риүәйәттәрендә ата-бабаларының ҡасандыр Амударъя һәм Һырдаръя үҙәндәрендә йәшәүҙәре хаҡында бәйән иткән. Һырҙылар, тимәк, Һырдаръя буйынан килеүселәр, тип фараз ҡылырға ерлек бар.\nНисек кенә булмаһын, күрәһең, урта быуаттарҙа һырҙыларҙың ата-бабалары Евразия далаларында көн иткән олораҡ бер ҡәүем тармаҡтарының береһе булып, билдәле бер тарихи сәбәптәр арҡаһында Көньяҡ Уралға ҡайтып, ошонда ерегеп ҡалған. Әүәлерәк, Урал һырттарының көнсығыш яғына күсенгәнсе, һырҙылар Йүрүҙән буйында ла йәшәп алған. Ҡайһы бер топонимик атамалар ошо хаҡта һөйләй. Хәҙерге Салауат районының Сулпан (Чулпан) ауылынан алыҫ түгел Сырҙы йорт, Сырҙы зыярат, тип аталған урындар бар. Һырҙыларҙың ҡыуаҡандар менән бер үк ваҡытта күсенеп йөрөүе, йәнәш ерҙәрҙә йәшәүе хаҡында алдараҡ әйтелгәйне. Шуға күрә шул уҡ Салауат районында ҡороп юғалған бер бәләкәй йылғасыҡтың үҙәне әлегә тиклем Ҡыуаҡан йылғаһы тигән гидроним менән аталып йөрөтөлөүе лә тиккә түгелдер.\nТарихи Башҡортостандың төньяҡ-көнсығышы ерҙәрен биләгән оло Әйле берләшмәһе биләмәләрендә әлеге ваҡытта бөтөнләйгә онотолған Шуран олоҫо ла булған. Шурандарҙың башҡа башҡорт ырыуҙары менән боронғо бәйләнештәре тураһында яҙма сығанаҡтар ғына түгел, ауыҙ-тел ижадында ла бер ниндәй ҙә мәғлүмәт табылмаған. Бәлки, ошо этноним менән аталған төркөм икенсе бер ырыуҙың бер тармағы ғына булғандыр. Шулай булһа ла, шуран ырыуы төркөмө рус хакимиәте документтарында айырым бер олоҫ булараҡ телгә алына. XVIII быуат башында төньяҡ-көнсығыш башҡорттарының аҫаба ерҙәрен рус промышленниктары, заводчиктар, төрлө сәбәптәр табып, алдап-юлдап тигәндәй, тартып ала башлай. Хатта һатып алыу килешеүҙәре лә тупаҫ боҙола. Ерле башҡорт ырыуҙары вәкилдәренә батша власы органдарына ялыу яҙыуҙан башҡа сара ҡалмай. Ошондай бер документҡа, башҡалар менән бер рәттән, Шуран олоҫоноң Булат исемле бер арҙаҡлы уҙаманы ла үҙ тамғаһын ҡуйған. Чусовая йылғаһы буйындағы башҡорт ерҙәрен законһыҙ үҙләштергән граф Строганов һәм урындағы башҡорттар араһындағы оҙайлы бәхәс хаҡында 1725 йылда Өфө провинция канцелярияһына ебәрелгән коллектив мөрәжәғәттә ошондай юлдар бар: "От нас, Сибирской дороги Мекетинской волости от Оларгула, Челжеуцкой волости от Боскуна, Катайской волости от Карабаша, Табынской волости от Абызана, Терсяцкой волости от Камая, Сенирянской волости от Назара, Шуранской волости от Булата, Чирлинской волости от Мамбетя, А[й]линской волости от Чювашбая, Кубаканской волости от Кашака, Кипчацкой волости от Утяша, Каратабынской волости от Курмангула, Сызгинской волости от Табыкая, и от всех старшин и младших Вам, князю Ивану Григорьевичу премного челобитье. После челобитья слова: Как всемилостивейшему Всероссийскому государству, преклоня головы свои, начали служить, то владели от начатия содержания Всероссийского престола царя Ивана Васильевича из ясашного платежа и из подводной гоньбы сею вотчиною, и ныне нет пустых вотчин. А сию вотчину волею своею не дадим тем Строгановым, понеже от царства царя Ивана Васильевича спору нету. А Государь излюби[л] нам [и] из ясаку пожаловал - дал те вотчины..."\nБыл үтә аҙ һанлы этник төркөмгә ҡараған башҡорттарҙың ата-бабалары боронғо төрки ҡәүемдәре составына ингән, тип фараз итергә була. Шуран исемле ҡәбилә XVI быуатта фарсы авторы Мулла Сәйф-ад-Дин бен Дәмелла Шах-Аббас Ахсикентиның "Маджму ат-таварих" тигән әҫәрендә телгә алына. Ул XIII - XV быуаттарҙа Алтын Урҙаның һуңынан "үзбәктәр" тигән дөйөм исеме аҫтында билдәле булған оло ҡәүеменең 92 ырыуы (аймағы) иҫәбенә индерелә. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр шурандарҙы шул уҡ үзбәктәрҙең ширин ырыуы менән сағыштырып, уларҙы бер үк ырыу икән, тип бутала. Әммә әле атап үтелгән авторҙың әҫәрендә ширин ырыуы ла, шуран да айырым аймаҡтар булараҡ теркәлгән. Джучи улусындағы башҡорт шурандары менән күскенсе үзбәктәрҙең шириндары бер үк ваҡытта ғәйәт ҙур территория биләгән Алтын Урҙаның төрлө тарафтарында йәшәй. Шуран башҡорттарының ҙур ғына бер өлөшө Көньяҡ Уралдан байтаҡҡа көнбайыштараҡ булған ерҙәрҙе төйәк итеп, Ҡаҙан даруғаһында ла Шуран олоҫон хасил иткән. Татарстандың хәҙерге Лаеш районында, Кама буйында әле лә Шуран исемле рус ауылы бар; был топоним бында ҡасандыр шуран ырыуы кешеләре йәшәгәнлеге хаҡында белдереп тора.\n(Дауамы. Башы 12-15-се һандарҙа).\nЯҙылған: 22.04.22 | Ҡаралған: 146


7 Август 2018, 12:05\n“Урожай” крәҫтиән хужалығында районда тәүгеләрҙән булып урып йыйыу эштәренә тотондолар. Арыш уңышы туранан-тураға урып һуғыла.\nХужалыҡта арыш 433 гектар майҙанды биләй. Агроном Ринат Хисаметдинов белдереүенсә, ужым культуралары быйыл һәйбәт ҡышлаған, химик утауҙы ла үҙ ваҡытында атҡарып сыҡҡандар. Шуға ла уңыш юғары булмаҡсы. “Дон-1500” комбайндарында Рәшит Яҡупов, Ким Ғәлиәхмәтов, Рәмзил Сәғитов, көҙ көнө генә һатып алынған өр-яңы “ACROS - 550” комбайнында иһә былтыр Башҡортостан Республикаһы Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡулынан "Нива-Шевроле" автомобиле асҡысы алған Альберт Мөхәмәтҡолов иген уңышы йыя. Комбайн - ырҙын табағы маршрутында “КаМАЗ” автомашиналарында Әнүр Мифтахов менән Ансар Әхмәҙуллин иген ташый.\n-Ямғырҙар яуып торғас ашлыҡ бер аҙ еүешерәк, шуға ла Яугилде ауылындағы ырҙын табағында киптергес аша үткәрәбеҙ, - ти агроном.\nӘ бына 262 гектар майҙанды биләгән сурепица үләнен башта яҫмаларға һалып сыҡҡандар. Иген сабыуҙа “МТЗ-82” тракторҙарында “ЖВЗ-7” сапҡысы менән Урал Йәғәфәров һәм Виктор Евдокимов иген ура. Сурепица уңышы Бурлы ауылындағы ырҙын табағына ташыла. Шулай уҡ борсаҡ та яҫмаларға һалына (95 гектарҙа) башлаған. Бы-йыл борсаҡ-гәрсис ҡатнашмаһы 70 гектарҙа, борсаҡ-һоло ҡатнашмаһы 110 гектарҙа сәселгән. Көндәр аяҙ торһа, борсаҡ уңышы ла йыйыласаҡ. Ҡыҫҡаһы, комбайнсыларға эш етерлек.\n-Улым Вадим Ғәлиәхмәтов менән ярышып эшләйбеҙ, телефон аша күпме иген һуғып алғанын белешеп торам. Ул Башҡорт дәүләт аграр университетында уҡып йөрөй. Йәйге каникул осоронда былтыр ҙа, быйыл да Ҡырмыҫҡалылағы МТС-та комбайнсы булып эшләй, - ти Ким Ғәлиәхмәтов.\nМеханизаторҙарға уңайлы эш шарттары булдырырға тырышҡандар – улар көнөнә ике тапҡыр тәмле аш менән һыйлана. Ашнаҡсылар – Нәсимә Хәкимова, Зөлфиә Рәхмәтуллина, Рида Ёлкина ашты төрләндереп бешерергә тырыша. Ашнаҡсыларҙың үҙ эш графигы бар. Ике ашнаҡсы эшләгәндә береһе ял итә. Механизаторҙарҙың нисек эшләүе ашнаҡсыларға ла бәйле тиһәң, һис тә арттырыу булмаҫтыр. Тамаҡ туҡ булғанда ғына көр күңел менән эшләп була бит. “Урожай”ҙа быны аңлап эш итәләр.\nШулай итеп, быйылғы ураҡҡа старт бирелде – игенсе өсөн ҡыҙыу көндәр башланды.


ИКӘҮҘӘН КИЛГӘН ИПКЕН\n7 Сентября 2020, 22:30\nИренең ҡырҡ йәшен байрам итеүе ярты айға һуҙылыуы елегенә үтте. Аҙнаның һис юғында ике көнөндә уның төшөрөп ҡайтыуын, тешен ҡыҫып булһа ла, үткәрергә тырышҡан ҡатын (һөйләшеп-аңлашырға тырышыу файҙаһыҙ!), түҙемлегенең кәмей барыуын тоя. Хәйер, уның бөтә ғүмере сабыр итеүҙән, иртәгәһе көн яҡшыраҡ булыр, “үгеҙ үлһә, ит, арба ватылһа, утын” тип йәшәүсе ире донъяға башҡаса ҡарар, тип өмөтләнеүҙән тора.Ишектәр шаран-яра асыҡ. Эсен яндырып үткән уй: өмөттәре бушҡа ғына. Залда келәм йәйелгән иҙәндә һушһыҙ һуҙылып йоҡлап ятҡан иҫерек ирен күргәс, йєйє керешеләй тартылған сабырлыҡ ептәре шартлап өҙөлдө, йөрәгенең бер ҡылы сыңлап өҙөлдөмө ни?! Айҙар, йылдар буйы йыйылған һағыш, мөлдөрәмә тулып сайпылды: “Мин артабан былай йәшәргә теләмәйем! Өс көнлөк донъяла ... ” Йәненең һыҙлауына түҙә алмай ҡатын, бәләкәй сумкаһын эләктерҙе лә урамѓа атылды: үҙенең әсәһе-атаһы күптән мәрхүм, туғандары ситтә, кемгә барырға? “Ҡәйнәмә!”Ҡыҙыулыҡ менән нисек юл сатына барып етеүен һиҙмәне. Беренсе осраған иген ташыусы машинаға ҡул күтәрҙе лә ултырып та китте.\nИюль селләһен хәтерләткән август. Ураҡ башланған саҡ. Көнө буйы яндырып-көйҙөргән ҡояш кискә табан һүрелә төшкән, тик томра барыбер хәлде ала. Бөгөн эше күп булыу сәбәпле, ҡайтырға һуңлап сыҡҡан Әлфиә, аяҡ табандарын тоймайынса, өйөнә ашыға. Шәп атламаһа, ҡояш ҡайнарлығын йыйған ерҙең эҫеһе табандарына күсер ҙә бөтөн тәнен ялмар кеүек. Йөрәгенең яныуы ла еткән... Йыраҡтан өйө күренеү менән, ул күҙҙәрен ҡояштан ҡыҫа биреп, ишек алдын ҡарарға тырышты: зәңгәр машиналары торамы икән? Торһа, тимәк, ире ҡайтҡан. Ҡапҡа төбөндә торған машина күҙенә салынғас, күңеленә йылы инде: руль артына ултырырлыҡ булғас, ниһайәт, бөгөн эсмәгән.\nИренең ҡырҡ йәшен байрам итеүе ярты айға һуҙылыуы елегенә үтте. Аҙнаның һис юғында ике көнөндә уның төшөрөп ҡайтыуын, тешен ҡыҫып булһа ла, үткәрергә тырышҡан ҡатын (һөйләшеп-аңлашырға тырышыу файҙаһыҙ!), түҙемлегенең кәмей барыуын тоя. Хәйер, уның бөтә ғүмере сабыр итеүҙән, иртәгәһе көн яҡшыраҡ булыр, “үгеҙ үлһә, ит, арба ватылһа, утын” тип йәшәүсе ире донъяға башҡаса ҡарар, тип өмөтләнеүҙән тора.\nИшектәр шаран-яра асыҡ. Эсен яндырып үткән уй: өмөттәре бушҡа ғына. Залда келәм йәйелгән иҙәндә һушһыҙ һуҙылып йоҡлап ятҡан иҫерек ирен күргәс, йєйє керешеләй тартылған сабырлыҡ ептәре шартлап өҙөлдө, йөрәгенең бер ҡылы сыңлап өҙөлдөмө ни?! Айҙар, йылдар буйы йыйылған һағыш, мөлдөрәмә тулып сайпылды: “Мин артабан былай йәшәргә теләмәйем! Өс көнлөк донъяла ... ” Йәненең һыҙлауына түҙә алмай ҡатын, бәләкәй сумкаһын эләктерҙе лә урамѓа атылды: үҙенең әсәһе-атаһы күптән мәрхүм, туғандары ситтә, кемгә барырға? “Ҡәйнәмә!”\nҠыҙыулыҡ менән нисек юл сатына барып етеүен һиҙмәне. Беренсе осраған иген ташыусы машинаға ҡул күтәрҙе лә ултырып та китте.\n– Ҡәйнәм, кисләтеп ҡайтыуыма аптырама. Төнөн йоҡлай алмаҫ инем. Илдар ике аҙна инде туҡтамай эсә. Ни эшләргә лә белмәйем. Икебеҙгә бер әсәйһең. Һөйләшеп ҡара әле. Һине тыңлар.\n– Хәҙер кем эсмәй? Эсмәгән берәй кешене әйтә алаһыңмы? Түҙһәң, йәшәйһең, түҙмәһәң, юҡ. Эсмәһен тиһәң, ҡуштаныраҡ бул!\n– Исмаһам, бер тин аҡса алып ҡайтһа... Эшләгәненә үҙҙәренең кибеттәрендә биш хаҡ менән аҙыҡ-түлек бирәләр. Мин бер эш хаҡын тартам да һуҙам, еткерә алмайым.\n– Ана, телевизорҙы асып ҡара: әле ҡайҙа аҡсаға эшләйҙәр? Бөтәһе лә шулай йәшәй, бер һин түгел!\nӘлфиә алҡымына килеп тығылған төйөрҙө саҡ йотоп ебәрҙе һәм, хушлашып та тормай, нисек ҡайтып ингән, шулай юлға сыҡты. Ҡәйнәһенә ни үпкә? Үҙ балаһы ҡәҙерле. Ә килен – сит бауыр. Көтөү ҡаршыларға сыҡҡан күршеләре уның былай һуңлатып туҡталышҡа күтәрелеүенә аптырап ҡарап ҡалды.\nИнде көн төнгә ауышҡан. Нисек кенә ҡайтып етермен, тип торғанда, эргәһенә иҫке генә уазик килеп туҡтаны:\n– Район үҙәгенәме? Ултырығыҙ!\nИлтифатлыҡ күрһәтеп, уны ултыртҡан ир менән ҡатын район үҙәгендә йәшәүсе туғандарына ҡунаҡҡа китеп бара, ахыры. Артҡы ултырғыста – бер сирек һөт, йылы ғына, саҡ айыртылған бер банка ҡаймаҡ. Ҡояшта баҡырҙай янған, яңаҡтары яңаҡҡа йәбешкән ябыҡ ир, моғайын, күрше совхозда бригадир йә хисапсы булып эшләйҙер. Көнө-төнө яландан ҡайтып керә алмайҙыр. Ҡатыны ла, үҙе лә насар ғына, хатта фәҡир кейенгәндәр. Үҙ көстәре менән тырышып йәшәгән, һис мандып китә алмаған ауыл кешеләре. Кәңгер-көңгөр шым ғына тауыш менән һөйләшеп киләләр ҙә тынып ҡалалар. Ләкин был тынлыҡта ла улар айырым-айырым түгел, бергә. Ауыр эш көнөнән һуң (бәлки, ауыр тормоштандыр?) йонсоп, ҡунаҡҡа китеп барған ир менән ҡатындан килгән йылылыҡ уны ла солғап алды. Әлфиә юл буйы уларҙан ағылған ипкенгә төрөнөп барҙы һәм имшей барғанын тойҙо. Килбәтһеҙ генә ҡатынына ирҙең йомшаҡ итеп өндәшеүе, тегеһенең бер-ике һүҙ менән яуап биреүе күңеленә майҙай яғылып барҙы: бары тик оҙаҡ йылдар бергә йәшәп, бер-береһен тын алышынан аңлаусы кешеләр генә шулай аралаша. Улар хатта йәмһеҙ булһалар ҙа, матур күренәләр. Сөнки улар икәү. “Йылдар буйы ҡорған ояңды туҙҙырыу өсөн күп кәрәкмәй. Тағы аҙыраҡ сабыр итәйем ...” – ошондай уйҙар менән төшөп ҡалды ул машинанан.\n... Был хәлдән һуң ун йыллап ваҡыт үтте. Район үҙәгенән ҡалаға күсеп килеүҙәренә лә шунса ғүмер. Бар ҡыйыулығын туплап, эске тауышына буйһоноп, билдәһеҙлеккә табан атлаған Әлфиә бөгөн был аҙымының ғаиләһен һаҡлап ҡалыу өсөн берҙән-бер юл булыуын аңлай. Ҡаты тәртип, ҡәтғи график буйынса эшләүсе ойошмаға урынлашҡан ире насар ғәҙәтен ташлаған. Тормоштары һәүетемсә, башҡа кешеләрҙеке кеүек бара. Тик был тәүәккәл аҙымды яһау, бергә ҡалыу кәрәк булғанмы? Йылдар үткән һайын, ире менән бер-береһенән йырағайыуын тойған ҡатын үҙенә ошо һорауҙы йыш бирә һәм яуап таба алмай. Шул мәлдәрҙә иҫке генә уазикта уны ултыртып алып ҡайтҡан ир менән ҡатынды, уларҙан килгән шифалы ипкендең ғаиләһен һаҡлап ҡалырға, өлөшөнә төшкән бәхеттең ҡотон бөтәйтергә этәргес булыуын иҫкә төшөрә һәм Хоҙай Тәғәлә юлына юҡҡа ғына ул икәүҙе сығармағандыр, тип ҡуя.


Дайджест » Архив газеты "Йәшлек"\nБЫНА, ИСМАҺАМ, КҮҘ!\nЯңы Зелландияла донъялағы иң ҙур кальмарҙы тотҡандар. Моллюска туңдырылып, урындағы «Те Папа» музейына тикшереү эштәре өсөн тапшырыла.\nБыл йән эйәһенең ауырлығы – 495 килограмм, оҙонлоғо 6 – 8 метр тәшкил итә. Гигант кальмарҙы тикшереү менән булышҡан ғалимдар, уның күҙҙәрен үлсәгәс, шаҡ ҡатҡан. Ғалимдарҙың фекеренсә, тере сағында хайуандың күҙҙәренең диаметры 30 сантиметрға еткән булырға тейеш. Хайуандар донъяһында осраған һәм тикшерелгән күҙҙәр араһынан гигант кальмарҙың күҙҙәре иң ҙурыһы тип иҫәпләнә.\nЙЫЛМАЙҒАН ӨСӨН – АҠСА\nБельгияла «Сәләмләү аҙналығы» башланған һәм ул 9 майға ҡәҙәр дауам итәсәк.\nБыл осорҙа акция сиктәрендә «Исемһеҙ адресат» йәмәғәт ойошмаһы беренсе осраған 500 кешегә 25 евро аҡса бүләк итәсәк. Әммә ойошма вәкилдәренә осрағандар мотлаҡ улар менән иҫәнләшергә йәки берәй теләк теләргә һәм йылмайырға тейеш.\nМАЙМЫЛДАР НИСЕК БАЛЫҠ ТОТАМЫ?\nҺиндостанда ата орангутангтың һөңгө ярҙамында балыҡ тотоп йөрөүе ғалимдарҙы таң ҡалдырған.\nМаймыл ағасҡа аяҡтары менән баш түбән эләккән килеш һыуҙа йөҙөп барған балыҡтарға һөңгө менән сәнсә. Ғалимдар фекеренсә, балыҡ тотоуҙың был ысулын уларҙың кешенән күреп өйрәнгән булыуы ла мөмкин. Һуңынан асыҡланыуынса, маймылдар урындағы халыҡтың балыҡ тоторға тип ҡалдырған ҡармаҡтарын да ҡуллана башлаған икән.\nавторы: Нур | 6 мая 2008 | | Фекерҙәр (0)\nБразилияла тәңкәһеҙ, тиреһеҙ бал ...\nБАЛЫҠ ТОТҺАҢ, БЕЛЕП ТОТ!


Бөгөн Өфөлә рус теле буйынса сираттағы тоталь диктант үтте\nУл бер юлы 8 майҙанда уҙғарылды. Ойоштороусылар быйылғы сарала 1 500 ашыу кеше ҡатнашыуын көтә. Диктанттың киң танылыу яулауы илдең бөтә төбәктәрендә лә күҙәтелә. Шуныһы ҡыуаныслы, акция донъяның башҡа тарафтарында ла үтә.\nДиктантта ҡатнашыу буйынса ғәҙәттәгесә, сикләүҙәр юҡ. Парта артында олоһо ла, кесеһе лә. Һәр кем рус телен белеү кимәлен тикшерергә теләй. Башҡорт дәүләт университетында үткән сарала башҡорт теле буйынса диктантты ойоштороусы төркөм вәкилдәре лә бар ине. Улар киләсәктә башҡорт теле диктантының да киң танылыуын теләй.\nӨфөләге тоталь диктант 8 майҙанда үтте, һәр урында тиерлек сара өсөн ике аудитория бүленгән. Текст уҡыусылар һаны ла 13-кә еткән. Улар - педагогтар, журналистар, алып барыусылар. Исемлек алдан билдәле булғас ҡатнашыусылар диктант яҙҙырыусыларҙы теләк буйынса һайлай алды. Ғөмүмән, һәр кем акцияға ҙур теләктәшлек менән ҡушылды\nӘ был үҫмерҙәрҙең диктантта ҡатнашыуы айырым баһаға лайыҡ. Өфөнөң һуҡыр һәм насар күреүсе мәктәп-интернаты уҡыусылары акцияла тәүгә ҡатнаша. Араларында Брайль шрифты, йәғни нөктәләр ярҙамында яҙыусылар бар. Быйылғы текст ҡатмарлы ғына, шуға уны уҡыуы ла еңелдән булмаған.\nГалина Евдищенко, Республика һуҡырҙар өсөн махсус китапханаһы баш библиографы: «Евгений Водолазкин тексында байтаҡ ҡатмарлы һүҙҙәр ҡулланған. Һөйләмдәре лә оҙон ғына. Брайль шрифты менән яҙыусыларға ваҡыт та күберәк кәрәк. Быларҙы иҫәпкә алып, мөмкин тиклем яйыраҡ уҡырға тырыштым. Минеңсә, акциянан бер кем дә ситтә ҡалырға тейеш түгел».\nДиктант һөҙөмтәләре 22 апрелдән һуң билдәле буласаҡ. Уларҙы акцияның рәсми сайтында, totaldict.ru адресы буйынса табырға була. Бының өсөн махсус графала исемде һәм сер һүҙен яҙырға кәрәк. Әйтергә кәрәк, насар билдәләрҙе үҙеңдән башҡа бер кем дә белмәйәсәк.


Рөстәм Хәмитов III Медицина форумында сығыш яһаны\n3 апрелдә Өфөлә Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов «Башҡортостан Республикаһында һаулыҡ һаҡлау аҙналығы» III Медицина форумының пленар ултырышында сығыш яһаны.\nБыйыл форум «Сәләмәт быуын – сәләмәт төбәк» исеме аҫтында үтә. Сарала танылған ғалимдар, табиптар, алдынғы фармацевтика компания етәкселәре һәм белгестәр ҡатнаша.\nУлтырыш алдынан республика етәксеһе күргәҙмәлә урын алған заманса медицина ҡорамалдарын ҡарап сыҡты. Унда илдең 16 төбәгенән 150-нән ашыу компания һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә ҡулланылған алдынғы техника өлгөләре менән таныштыра. Күргәҙмәлә Башҡортостан шифаханалары айырым урын алып тора.\nРеспублика Башлығы импортты алмаштырыу, медицинала инновацион алымдарҙы ҡулланыу кеүек мәсьәләләр буйынса фекер алышты.\nҺаулыҡ һаҡлау аҙналығы барышында алдынғы белгестерҙә бушлай медицина тикшереүе үтергә мөмкин.\nРөстәм Хәмитов фекеренсә, һаулыҡ һаҡлау тураһында һүҙ йөрөткәндә, тәү сиратта сәләмәт йәшәү рәүеше күҙ уңында булырға тейеш. Әгәр системаны пирамида кеүек ҡараһаҡ, уның төбө тап сәләмәт тормош тәшкил итә, әммә был ингеҙҙе хәстәрләү юҡ.\nАлдағы йылдарҙа төбәктә сәләмәт йәшәү төбәк стратегияһы булдырыласаҡ. Республика илдә беренселәрҙән булып был документты ҡабул итәсәк. Уға ярашлы, Һаулыҡ һаҡлау, Спорт һәм Мәғариф министрлыҡтары эште берлектә алып барырға бурыслы. Документты әҙерләү буйынса комиссияны Башҡортостан Башлығы етәкләйәсәк.\nБынан тыш, шифахана-куророт селтәре эшмәкәрлегендә лә тәртип талап ителә, тип белдерҙе Рөстәм Хәмитов. Һүҙ дауаланыуҙан тыш, ял итеү өсөн тейешле шарттар булдырыу һәм инфраструктураны үҫтереү тураһында бара.


Баш ҡалала Автограф көнө уҙғарыла // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала Автограф көнө уҙғарыла\n15:02, 15 июня 2015 Мәҙәниәт\nБаш ҡалала Автограф көнө уҙғарыла Фото: Олег Яровиков\n17 июндә республиканың Яҙыусылар союзында Автограф көнө уҙғарыла. Акцияны Зәйнәб Биишева исемендәге Башҡортостан «Китап» нәшриәте ойоштора. Сарала Рауил Шаммастың «Һайланма әҫәрҙәре»нең беренсе томы һәм Дилә Булгакованың «Сиртмәле ҡойо» шиғри йыйынтығының исем туйҙары үтә.\nСараға Башҡортостандың танылған яҙыусылары һәм шағирҙары саҡырылған. Автограф көнө көндөҙгө сәғәт 12-лә башлана. Адресы: Коммунистик урамы, 34.\nТеги: китап сығарыу,китап нәшриәте


Һәр сабый үҙ өлөшө менән тыуа. Ҡатындар, бала табыуҙан ҡурҡмағыҙ » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Проблема » Һәр сабый үҙ өлөшө менән тыуа. Ҡатындар, бала табыуҙан ҡурҡмағыҙ\nШулай ти 11 бала тәрбиәләп үҫтергән Герой-әсә Нәзифә Хөснөтдинова.\nХәҙерге әсәләрҙән: «Өсөнсөгә бәпәй табырға уйламайһығыҙмы?» – тип һорауың була, уларҙың күбеһенән кире яуап алаһың. «Нишләп ярлылыҡты арттырырға», – тип ебәреүселәр ҙә бар. Хәҙерге заманда өс балалы ғаилә күп балалы тип иҫәпләнә, төрлө ташламалар менән файҙалана, ә инде биш һәм унан күберәк балалыларға дәүләт ярҙамы тағы ла ҙурыраҡ. Беҙ үҫкән заманда өс балалы ғаилә бәләкәй ғаилә тип һаналды, биш һәм унан күберәк бала тәрбиәләү ғәҙәти күренеш ине. Ауылыбыҙҙа ун һәм унан да күберәк бала тәрбиәләп үҫтереп, аяҡҡа баҫтырған дан ғаиләләр бар. Был мәҡәләмдә шундай ғаиләләрҙең береһе тураһында бәйән итмәксемен. Һүҙем Баймаҡ районының Күсей ауылында йәшәүсе 11 бала әсәһе Нәзифә Әхмәҙиә ҡыҙы Хөснөтдинова хаҡында.\nХәҙерге йәштәргә әйтер һүҙҙәре лә бар Герой-әсәнең: «Һәр бала үҙ өлөшө менән тыуа. Күп бала табыуҙан ҡурҡырға ярамай. Ишле ғаиләлә үҫкән балалар тәртипле була. Бер туғандар бер-береһенә терәк булып, ярҙам итешеп йәшәй. Хөкүмәт тә күп балалы ғаиләләрҙе ҡайғырта: льготалар бар, «әсәлек капиталы» алалар.\nНәзифә апай 1936 йылда Баймаҡ районының Туҡтағол ауылында донъяға килә. Атаһы 1942 йылда фронтҡа китә һәм әйләнеп ҡайтмай. Әсәһе Хәйерниса биш бала менән тороп ҡала. Нәзифә апайға һуғыш афәтенең бөтә ауырлығын татырға тура килә.\n– Атайым, балаларҙы үлтермә инде, тип хат яҙа торғайны. Беҙҙе асыҡтырмаҫ өсөн әсәй өйҙәге һатырҙай нәмәне һатып бөттө, өләсәйҙән ҡалған ҡомартҡы – бер селтәр менән толоп ҡына ҡалды. Әсәйем мине үҙе менән эйәртеп, колхоз эшенә алып китә, Мөрит ағайым, бала ғына көйө, өйҙә бәләкәстәр менән ҡала. Эш араһында башаҡ йыябыҙ, тик ҡайтып килгәндә, Йәшелдә (кисеү исеме – авт.) 2 – 3 һыбайлы көтөп тороп, бөртөкләп кенә йыйған нәмәбеҙҙе түктереп ала. Илап ҡайтып китәбеҙ.\nИкмәкте лә норма менән генә бирәләр: колхозсыларға наҡыҫ ҡына бүленә, ә старателдәрҙең ғаиләһенә мул ғына өлөш тейә. Асыҡҡан кеше күп булды. Ер асылыу менән Ирәндектән ҡайтманыҡ: ҡымыҙлыҡ, әтлек, балтырған, һарына, әсе йыуаны яулыҡ-яулыҡ йыйып алып ҡайтып ашайбыҙ. Киндер ыуалап, шуны ла ашай торғайныҡ. Бер һыйыр тоттоҡ. Күк һөтө беҙгә – балаларға, ә майын бер бот итеп йыйып, фронт өсөн тип, хөкүмәткә тапшырабыҙ. Яҙ быҙаулаған һыйырҙың башмағын да көҙ етеү менән алып сығып китәләр. Кис етһә, әсәйҙәр һуҡыр шәм яҡтыһында (кәрәсине лә наҡыҫ бит әле) бирсәткә, ойоҡбаш бәйләй.\nКолхоз эшендә – ҡатын-ҡыҙ ҙа бала саға. Өлкән апайҙарҙы Белоретҡа ағас ҡырҡырға алып китеп бөттөләр.\nҺуғыштан һуң да еңел булманы, ил күргәнде күрҙек. Атайһыҙ ҡалғас, бөтә эш әсәйҙең иңенә төштө. Беҙ ҙә бала ғына көйө колхоз эшенә егелдек. 16 йәшемдә әхирәтем Нәсихә менән прицепщик булып эшләнек. Тракторҙың артына ултырып алып, һабанға тығылған үлән, кәҫте таяҡ менән этеп төшөрәбеҙ. Бишенсе кластан һуң, әсәйгә ярҙам итергә кәрәк тип, уҡыманым. Өс ҡыҙ менән колхозға башмаҡ ҡарарға эшкә сыҡтыҡ. Һәр беребеҙгә – 70-әр башмаҡ. Шунан фермаға һауынсы итеп күсерҙеләр. Ҡул менән 20-шәр һыйыр һауабыҙ ҙа, арбаға үгеҙ егеп, һөтөн Хәлил ауылына алып барабыҙ. Айыртылған һөттө кире алып ҡайтып, сусҡа фермаһына тапшырабыҙ. Алдынғы булып, премиялар алып эшләнем. Эш ауыр булһа ла, йәшлек үҙенекен иткәндер инде, алты саҡрымдан йәйәүләп, Күсей клубына уйынға йөрөнөк. Шул осорҙа әсәйемә ҡусты тейеш Батыр Вәлид беҙгә йыш ҡына килә торғайны. Ул һуғыштан тома һуҡыр булып ҡайтты, шуға беҙ уны етәкләп клубҡа ауыл халҡы менән осрашыуға алып бара инек, – тип хәтер йомғағын һүтте Нәзифә апай.\n1956 йылда Нәзифә апай әрменән ҡайтҡан Күсей ауыл егете Рафиҡ Хөснөтдиновҡа тормошҡа сыға. Ире бүлексә идараһында хисапсы булып эшләй. Улар бер-бер артлы 11 балаға ғүмер бүләк итә.\n«Ауыр булғандыр инде 11 баланы кеше итеүе», – тиеүемә Нәзифә апай былай тип яуап бирҙе: «Хәҙерге кеүек иҫәпкә тороу, декретта ултырыу тигән нәмә булманы. Ярай әле, ауылда кендек әбейҙәре күп ине. Шуларҙың һәм ауыл фельдшерҙары – Зәкиә, Ләләнең ярҙамы менән таптым инде балаларҙы. Эшемде ташламаным, балалар бер-береһен ҡараны. Биш һыйыр аҫраныҡ. Таңғы сәғәт биштән тороп һауып, һөтөн эш итәм. Иртәнсәк сөсөләй, кис әсетеп икмәк бешерәм. Эш өсөн иген бирҙеләр, шуны Хәлил тирмәненә алып барып һалдырабыҙ. Күп итеп картуф сәсәбеҙ. Малайҙарҙың ҡулынан салғы, һәнәк, көрәк төшмәне. Аталарынан эшкә өйрәнеп үҫтеләр. Ҡыҙҙар минең тирәлә уралып, өй, ҡул эштәренә өйрәнде. Ун бер бала өҫтөнә тағы фалиж һуҡҡан ҡәйнәмде лә ҡарап, ризалығын алдым».\nТормош гел генә һин теләгәнсә бармай бит. Ғаилә башлығы Рафиҡ ағай был яҡты донъянан бик иртә китеп барҙы. Нәзифә апай итәк тулы бала менән яңғыҙы тороп ҡалды. Әммә әсә кеше, бер кемдән дә ярҙам өмөт итмәй, 11 балаһын аяҡҡа баҫтырыу өсөн барыһын да эшләй. Ул бәләкәстәрен үҫтерешергә ярҙам иткән өлкән улдары Нафиҡ менән Шафиҡҡа рәхмәтле. Иң өлкәндәре Нафиҡ: «Ҡусты-һеңлеләремде үҫтерешеп, уҡытып, эйәле-башлы иткәс кенә үҙем өйләнәм», – ти һәм шулай итә лә.\n– Балалар үҫә торҙо, бер-бер артлы мәктәпкә бара башланы. Йыл да бер баш малды тотоноп, уҡыуға кейем һатып алам. Балаларымдың бөтәһе лә яҡшы уҡыны. Ата-әсәләр йыйылышынан ҡыуанып ҡайта торғайным.\nҺуғыш осоронда ла, һуғыштан һуң да беҙгә Магниттың (Магнитогорск – авт.) файҙаһы ҙур булды. Сейә йыябыҙ ҙа таңғы сәғәт өстән ат менән Әлмөхәмәт стансаһына сығып китәбеҙ. Сейәне һатып, аҡсаһына балаларҙың өҫ-башына алып, ауылға төндә генә ҡайтып етәбеҙ, – тип хәтерләй Нәзифә апай.\nМәктәпте бөткән һәр балаһына һөнәр алырға ярҙам итергә тырыша әсә кеше. Бөгөн улар араһында таусылар ҙа, ауыл хужалығы эшсәндәре лә, педагогтар ҙа, бухгалтерҙар ҙа бар. Сибайҙағы «Аҡбуҙат» балалар баҡсаһында эшләгән Мәүлиҙә «Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы» маҡтаулы исемен йөрөтә. Үкенескә күрә, Нәзифә апайға бала ҡайғыһы кисерергә лә тура килә: әрменән ҡайтҡан улы Тимерйән фажиғәле һәләк була.\nӘлеге ваҡытта ул ата йорто нигеҙен һыуытмай, кесе улы Илшаттың ғаиләһе менән йәшәй. Бер туғандар тыуған йорттары юлына саң ҡундырмай, йыш ҡайтып тора. Бергә йыйылыуҙары иһә һабантуйҙы хәтерләтә.\n1974 йылда Нәзифә апайға «Герой-әсә» тигән исем бирелә. 55 йәше тулғансы эшләп хаҡлы ялға сыға ул. «Республика етәкселегенә рәхмәт, Әсә йылында «Йәшел сауҡалыҡ» шифаханаһына путевка бүләк итте. Унда 300 Герой-әсә ун көн ял иттек», – ти.\nБалаларының эше, йәшәр урыны булыуына, аҡыллы, эшһөйәр, тәүфиҡлы булып үҫеүҙәренә ҡыуана: «Килен-кейәүҙәремдән дә уңдым, үҙ балаларымдай күрәм. 18 ейән-ейәнсәрем, дүрт бүлә-бүләсәрем бар. Ейәнсәрем Юлиә Харисова Сибай телевидениеһында эшләй. Күреп тораһығыҙҙыр», – тип, ғорурланыуын йәшермәй өләсәй кеше.\n– Бөгөн, мәктәптәр ябыла, тип саң ҡағалар. Элегерәк беҙҙең бәләкәй генә урамдан бер мәктәп асырлыҡ бала йыйылыр ине. Хәҙерге йәштәр бала табырға тырышмай. Яландай өйҙә бер бөртөк бала. Ә беҙҙең бәләкәй генә өй тулы бала, – ти Нәзифә апай.\nХәҙерге йәштәргә әйтер һүҙҙәре лә бар Герой-әсәнең: «Һәр бала үҙ өлөшө менән тыуа. Күп бала табыуҙан ҡурҡырға ярамай. Ишле ғаиләлә үҫкән балалар тәртипле була. Бер туғандар бер-береһенә терәк булып, ярҙам итешеп йәшәй. Хөкүмәт тә күп балалы ғаиләләрҙе ҡайғырта: льготалар бар, «әсәлек капиталы» алалар. Шулай ҙа яңы ғаилә ҡорған йәштәргә йәшәп китеүе еңел түгел. Боронғолар: «Ятып инер өйөң булһын, ярыҡ ҡаҙаның булһын», – тип хаҡ әйткән. Йәш ғаиләләргә ер участкаһын өс балалы булғас ҡына бирәләр. Ә шуға тиклем улар ҡайҙа йәшәргә тейеш була һуң? Эшләп алған аҡсаларының күп өлөшөн фатир өсөн түләйҙәр. Ҡайһы берәүҙәр туйға төшкән аҡсаһына банкынан ссуда алып ҡушып, ер участкаһы һатып ала ла, шуны түләп аҙаплана. Өй һалыу уйын эш түгел – уныһына аҡса еткерә алмай. Ярай әле, минекеләр күп булғас, бер-береһенә өй һалып биреште. Ә ярҙам итер кешең булмаһа, өйҙө өй итер өсөн кәмендә 5 – 10 йыл кәрәк. Өйҙө төҙөп бөткәс, табырмын әле, тип кисектерә торғас, бала таба торған ваҡыттары үтеп тә китә, һуң була.\nТағы ла мине борсоған бер нәмә тураһында әйтәйем әле. Ниңә насар йәшәгән ғаиләләрҙәге балаларҙы әсәләренән айыралар икән? Мин быға ҡырҡа ҡаршымын. Яҡшымы, яманмы, һәр балаға ла үҙ әсәһе кәрәк. Кем тапҡан, шул ҡараһын. Әсәһе эсә икән, эскән кешегә ҡарата ҡаты сара күрһендәр, балаларҙы үҙ ояһынан туҙҙырмаһындар ине. Бала уйынсыҡ түгел бит тартып алырға. Ошолар тураһында уйлаһам, уйылып китәм…»\nАғай вафат булғас, бер үҙе 11 баланы аяҡҡа баҫтырған йәтеш кенә кәүҙәле, теремек, гел йылмайып, мәрәкәләп һөйләшкән, рух күтәренкелеген юғалтмаған апайға ҡарап: «Ысынлап та, Герой әсә, уның тормошо – ҡаһарманлыҡ өлгөһө. Бындай дан әсәгә һәйкәл ҡуйғанда ла аҙ булыр», – тип уйланым.\nСығыу ваҡыты 17-10-2014, 10:44 | Ҡаранылар: 1079


ҠАРШЫ АЛЫРҒА ӘҘЕРҘӘР\n9 Август 2019, 15:38\nОшо көндәрҙә Сибай ҡалаһында мәғариф учреждениеларының яңы 2019-2020 уҡыу йылына әҙерлеге тикшерелде. Биш көн дауамында махсус комиссия ағзалары төрлө уҡыу йорттарының, мәктәптәрҙең, балалар баҡсаларының һәм китапханаларҙың әҙерлеген баһаланы.\nҒөмүмән, белем биреү йорттарын яңы уҡыу йылына әҙерләү буйынса күләмле генә эш башҡарылған. Мәғариф учреждениеларында ремонт, матди-техник базаны нығытыу һәм энергияны һаҡлау саралары күрелгән.\nСибай ҡалаһының 8-се мәктәбе директоры Илдар Илһам улы Рыҫбаев әйтеүенсә, был белем биреү йортонда косметик ремонт эшләнелгән, иҫке лампалар энергияны аҙ ҡулланыусы светодиод лампаларға алыштырылған. Шулай уҡ ашханалағы яңы кафелдәр, пластик тәҙрәләр һәм кәңәшмәләр залындағы яңы зиннәтле биҙәүес әйберҙәре лә күҙҙең яуын алып тора. “Ғөмүмән, санитар һәм янғын хәүефһеҙлеге талаптарына яуап бирәбеҙ. Бер аҙ эшләнелмәй ҡалған эштәр бар, уларын тулыһынса яңы уҡыу йылы башланғанға тиклем тамамлап ҡуйырға йыйынабыҙ. Әлбиттә, башҡараһы эштәр бик күп. Сөнки мәктәп бик иҫке, 71-се йылғы. Киләсәктә уларын да атҡарып сығырбыҙ тип ышанғы килә”,—тип әйтеп үтте Илдар Илһам улы.\nТаулы ҡасабаһындағы 5-се мәктәптә лә ярайһы уҡ әҙерлек эштәре башҡарылған. Хәҙер мәктәпте талаптарға ярашлы үҙгәртелгән компьютер бүлмәләре биҙәй. Шулай уҡ планлаштырылған бурыстарҙы аҙағына еткереп ҡуяһы ла бар әле. Уларҙы 2020 йылдың апреленә тиклем атҡарып ҡуйыу көтөлә. Мәктәп администрацияһы әйтеүенсә, тәҙрәләрҙе генә алыштырыу ҙа—ярты эште тамамлау тигән һүҙ.\nҠаланың балалар баҡсалары ла яңы уҡыу йылына гөрләп әҙерләнә. Мәҫәлән,\n“Ләйсән” балалар баҡсаһында эштең 95 проценты башҡарылған да инде. Унда\nкескәйҙәр өсөн яраҡлаштырылған унитаз, раковиналар, ябыҡ кабинкалар ҡуйылған, ихата матур итеп биҙәлгән, талаптарға яуап биргән ҡом килтерелгән. Балалар баҡсаһы етәксеһе Нәйлә Ирек ҡыҙы Көмөшҡолова әйтеүенсә, улар быйыл 177 баланы ҡаршы алырға йыйына.\n“Әкиәт” балалар баҡсаһы кескәйҙәрҙе ҡабул итергә әҙер. Тәрбиәселәр ата-әсәләр\nменән берлектә уйын майҙансыҡтарын ижади ҡараш менән матур итеп биҙәгән. Уларҙың сағыу идеялары һәм фантазиялары төркөмдәргә лә яңы төҫ биргән. Шулай уҡ методик әсбаптар, уйынсыҡтар, уйын һәм спорт ҡоролмалары алынған. Ғөмүмән, бында рәхәтләнеп уйнарға, көндө хәүефһеҙ үткәрергә бөтә шарттар ҙа бар.\nМәғариф учреждениелары коллективтарын яңы кадрҙар менән тьәмин итеү, туҡланыуҙы ойоштороу эштәре лә тамамланыу алдында.\nҺүрәттә: комиссия “Әкиәт” балалар баҡсаһында.


Уҫак-Кисеүгә мобиль стоматология килде\n4 Октябрь 2018, 17:18\nДүшәмбенән алып Уҫак-Кисеү ауылының урта мәктәбе территорияһында республика баш ҡалаһынан килгән күсмә стоматология комплексы эшләйәсәк.\nУнда Калинин ауыл Советы халҡына стоматология профилендә медик-санитар ярҙам күрһәтәсәк: иртәнге сәғәттәрҙән алып төшкә ҡәҙәр врач-стоматологтар балаларҙы, төштән һуң 19.00 сәғәткә ҡәҙәр өлкәндәрҙе ҡабул итәсәк.\nКүсмә стоматология комплексы ябай автобустан бер ни менән дә айырылмай. Эсендә клиенттарҙы ҡабул итеү өсөн уңайлы шарттар тыуҙырылған, кәрәкле бөтә йыһаз бар. Өс врач мәжбүри медицина страховкаһы буйынса дәүләт гарантиялары программаһы сиктәрендә терапевт hәм хирург ярҙамын бушлай күрһәтәсәк.\nКүсмә стоматология комплексы эшенең формаһы республиканың барлыҡ район халҡы өсөн стоматология ярҙамы күрһәтеүгә hәм уның сифатын яҡшыртыуға ярҙам итә. Быйыл республиканың 18 районына сығыу планлаштырылған.\nРүзимә ЙОМАҒОЛОВА фотоһы.


Бөгөн республика башлығы Затон күпере төҙөлөшө менән танышты | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n29 июля 2016 — 15:39 ГТРК «Башкортостан»\nБында эштәр тамамланыуға бара. Эшселәр алдына ҡуйылған төп маҡсаттарҙың береһе – яңы технологияларҙы ҡулланып сифатлы асфальт һалыу. Рөстәм Хәмитов юл япмаһы кәмендә ун йылға етергә тейеш, тип билдәләне. Финанс яғына килгәндә, күперҙәр төҙөү ҡиммәткә төшә. Төбәк бюджетынан Затон күперен төҙөүгә 5 миллиард һум ҡаралған. Республиканың мөрәжәғәтенә ыңғай яуап ҡайтарып, Рәсәй хөкүмәте федераль бюджеттан миллиард ярым һум бүлгән. Шулай уҡ, икенсе ярты йыллыҡта “Башнефть”тән бүленәсәк 7 миллиардлыҡ дивидент та республика ихтыяжында ҡулланыласаҡ, тине Рөстәм Хәмитов. Сентябрь айында яңы күперҙе һынап ҡарау эштәре башлана. Барыһы ла планға ярашлы булһа, октябрь урталарында ул сафҡа инәсәк. Ә инде 2017 йылда иҫке күперҙе тулыһынса ремонтларға иҫәпләйҙәр. Был пландағы тәүге күперҙәрҙең береһе, киләсәктә башҡа йүнәлештәрҙә лә күперҙәр ярҙамында юлдарҙы бушатыу ҡаралған.


Нефтекамск. Официальный сайт администрации городского округа - Бала тыуғанда бер тапҡыр бирелә торған социаль түләүҙәр программаһы 1 млрд һумдан ашасаҡ – Рөстәм Хәмитов - Яңылыҡтар - Новости\nБала тыуғанда бер тапҡыр бирелә торған социаль түләүҙәр программаһы 1 млрд һумдан ашасаҡ – Рөстәм Хәмитов\nБала тыуғанда йәш ғаиләләргә бер тапҡыр бирелә торған социаль түләүҙәр программаһы 1 миллиард һумдан ашасаҡ. Был хаҡта Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов республиканың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы коллегияһының киңәйтелгән ултырышында белдерҙе.\n– Хәҙер беҙ республика Башлығы Указы проектын әҙерләйбеҙ, уға ярашлы беренсе балаһы тыуған йәш ғаиләләргә ярҙам күрһәтеү ҡаралған. Тәү сиратта исемлеккә торлаҡҡа мохтаждар индерелә, ә ундайҙар беҙҙә күп, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Был программа 1 миллиард һумдан ашасаҡ. Шундай мөмкинлегебеҙ булыуы һәйбәт, уҙған йылда республика бюджеты профицит менән үтәлде.\nӘлеге ваҡытта указдың тексы ентекле өйрәнелә, тип хәбәр итте төбәк Башлығы.\n– Ғәҙелһеҙлектәргә, етешһеҙлектәргә юл ҡуймау өсөн ошо указ өҫтөндә эшләйбеҙ. Атап әйткәндә, 2017 йылдан башлап ғаиләләргә ярҙам күрһәтеләсәк тип белдергәйнек. Мин йәш әсәләрҙән бер нисә хат алдым. «Балам 2016 йылдың декабрендә тыуҙы. Минең ошо ярҙамға хоҡуғым юҡмы ни?», тип яҙа улар, – тине Рөстәм Хәмитов. – Бындай ҡапма-ҡаршылыҡтар булырға тейеш түгел, әлбиттә. Мөмкин тиклем күберәк йәш әсәләргә, атайҙарға ярҙам күрһәтергә һәм тәүге осорҙа уларға аяҡҡа баҫырға ярҙам итергә бурыслыбыҙ.


Михаил Нестеров исемендәге сәнғәт музейында төҙөкләндереү эштәре тамамланыу алдында\nОшо көндәрҙә мәҙәниәт усағының фонды яңы бинаға күсте. 15 меңдән ашыу экспонат. Михаил Нестеров исемендәге сәнғәт музейында скульптура, графика, һынлы сәнғәт емештәре һаҡлана. Улар араһында Башҡортостан ғына түгел, сит ил рәссамдарының да билдәле эштәре бар. Фондтың әһәмиәте ошо ҡомартҡыларҙы киләсәк быуындарға еткереү.\nРеконструкцияға тиклем экспонаттар музей филиалдарында, тығыҙ биналарҙа һаҡланған. Хәҙер тарихи ҡомартҡылар өсөн махсус шарттар булдырылған. Һәр сәнғәт төрөнә айырым бүлмә бүленгән.\nКартиналар һаҡланасаҡ бүлмәләрҙә һәр әҫәргә айырым урын билдәләнгән. Бүлмәләрҙә күсмә шкафтар урынлаштырылған. Унда һауа температураһы ла махсус кимәлдә тотоласаҡ. Буяуҙары һыҙырыла, сатнай башлаған картиналар менән реставраторҙар эшләй. Сәнғәт әҫәрҙәрен элекке хәленә килтереү өсөн дә заманса шарттар ҡаралған.\nИлмира Фәриҙунова, реставратор: «17-се, 18-се быуатта төшөрөлгән картиналарҙың йылдар уҙыу менән буяуы юйыла башлай. Уларҙы махсус әҙерләнгән шыйыҡса менән эшкәртәбеҙ. Бер картинаны яңыртыуға яҡынса йыл самаһы ваҡыт кәрәк. Реставрация уҙғарғанда күп кенә картиналар икенсе авторҙыҡы икәнлеге асыҡлана».\nМузейҙа күргәҙмә залдары ла эшләйәсәк. Элек күп кенә картиналарға урын етмәһә, хәҙер улар барыһы ла күҙ алдында буласаҡ.\nОшо урында бөйөк рәссам Михаил Нестеревҡа бағышланған һәйкәл асыласаҡ. 26 авғуста конкурс уҙа. Унда һәйкәлдең авторы һәм макеты билдәләнәсәк. Нисә йылдар халыҡта төрлө бәхәстәр тыуҙырған һынташ, ниһайәт, тормошҡа аша.


Республика яҙғы ташҡынға әҙерләнә | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБашҡаланың Өфө-Арена майҙанында махсус техниканың мөһим осорға әҙерлеге тикшерелде. Граждандарҙы һаҡлау идаралығы хеҙмәткәрҙәре халыҡты иҫкәртеү эштәрен башланы. Төп бурыс-кешеләрҙең ташҡынға әҙер булыуына һәм тыныс үткәреүенә өлгәшеү. Быйылғы яҙғы ташҡын ҡасан башлана һәм был тәбиғәт ғәрәсәтенән нимә көтөргә?\nЗөһрә Бикмәтова һыу баҫыуҙың нимә икән яҡшы белә. Шуға ла йорт-ҡура именлеген ул алдан уҡ хәстәрләй башлаған. Аҙыҡ-түлек, кәрәк-яраҡтар күптән бейегерәк урынға күсерелгән. Яҙғы ташҡын Нижегородка биҫтәһендә йәшәүселәргә йыл һайын хәүеф менән янай. 84 йәшлек Рифҡәт Хөсәйеновтың ташҡын осрағына кәмәһе лә әҙер.\nҺыу һорап тормай, көтмәгәндә килеп баҫа, ти оло йәштәге ир. Әле граждандарҙы һаҡлау идаралығы хеҙмәткәрҙәре халыҡҡа аңлатыу эштәре алып бара, кәрәкле телефон номерҙары менән белешмәләр тарата, бында йәшәүселәрҙең исемлеген барлай. Башлыса, оло йәштәгеләр, яңғыҙ йәшәгәндәр һәм йөклө ҡатындар иғтибар үҙәгендә.\nНижегородка биҫтәһе һыубаҫар ерҙә урынлашҡан. Белгестәр фаразлауынса, Ағиҙел норманан 8 метрҙа 30 см самаһына күтәреләсәк. Был күрһәткес Нижегородка биҫтәһендге йорттарға һыу инәсәк тигәнде аңлата.\nТашҡын башланмаһа ла, ҡала хеҙмәттәре көсәйтелгән әҙерлек режимында эшләй. Ҡарҙың ныҡ иреүе сәбәпле һәр ваҡыт һыу баҫҡан урамдарҙан ҡар сығарыла, һыу һурҙырыла. Бында нижегородка биҫтәһенең иң түбән урыны. Тап ошонда Благовар урамына бөтә ҡар һыуҙары ағып төшә.\nЯҙғы ташҡын менән хәл киҫкенләшмәһен өсөн һыуҙы һурҙырыу эштәре күптән бапшҡарыла.Оло һыу менән көрәштә махсус техниканын әһәмиәте алыштырғыһыҙ. Ошо көндәрҙә башҡаланың Өфө-Арена майҙаны алдында бөтә махсус техника барланды, уның эшкә әҙерлеге тикшерелде.\nТашҡынға ҡаршы штабтарҙың эшмәкәрлеге һәм махсус техниканың торошо менән Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Ирек Сәғитов та танышты. Быйыл яҙғы ташҡын ваҡытына 12 меңдәң ашыу кеше һәм 3 меңдән ашыу берәмек техника йәлеп ителәсәк. Күптәрҙең иғтибарын мобиль авиация йәлеп итте.\nБыл техника 2013 йылдан алып ҡотҡарыу эштәренә әүҙем йәлеп ителә. Пилотһыҙ осоу аппаратттарының өҫтөнлөклө яҡтары бихисап. Ташҡындарҙың ни тиклем кеше мөлкәте, тотош ғүмере өсөн хәүефле икәне барыһына ла мәғлүм. Быға тиклем республика тарихында көслө ташҡындар күп булған.\n1998 йылдың Белорет районының Тирлән ауылындағы һыу баҫыу ғына ни тора. Сәбәпсеһе яҙғы ташҡын булмаһа ла, һыу баҫыуҙың ни тиклем ҡурҡыныс хәл икәнен йәнә берҙе хәтергә төшөрә. Һыуҙан һәм уттан бер нимә лә ҡалмай, мөлкәтте генә түгел, кеше ғүмерен дә алып китеүен оноторға ярамай.\nБыйыл йылғалар ғәҙәттәгенән иртәрәк асыласаҡ, тип фаразлай белгестәр. Яҙғы ташҡындың ни тиклем көслө булыуы хаҡында һүҙ йөрөтөү әлегә иртәрәк, сөнки тәбиғәт күренештәрен алдан тулыһынса күҙаллап булмай. Яҙғы ташҡынға әҙерлек республиканың бөтә райондарында үтәсәк. Белгестәр тәбиғәттең көтөлмәгән хәленә алдан уҡ әҙерләнә башларға саҡыра.


Балаңды дөрөҫ сыныҡтыр » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Мәғариф » Балаңды дөрөҫ сыныҡтыр\n22.02.2019 Балаңды дөрөҫ сыныҡтыр\nОло йөрәкле әсә бер ҡасан да балаһының ауырыуын тыныс кисерә алмай. Ҡыштың һалҡын миҙгеле иммунитеты түбән булғандарҙы ныҡ яфалай. «Муйыныңа шарф урамайынса йөрөмә!», «Бейәләйеңде кеймәйенсә тышҡа сыҡмайһың!», «Һыуыҡта артыҡ һөйләшмә – һалҡын һауа йотоп, ауырып китерһең!» – бындай тыйыуҙарҙы һәр ата-әсәнең үҙ ғүмерендә күп тапҡыр әйткәне барҙыр.\nБеҙҙең Искәндәрҙең муйынын урай башлаһаң, ҡаршылаша, шарфын сисеп ташлай. Ҡар менән уйнамаған осраҡта бейәләйен дә кеймәй. Өйҙә ойоҡбаш кейҙерһәң, бер минуттан ул ҡабаттан ялан аяҡ йөрөй. Баҡһаң, баланың сир йоҡтороуына бындай тышҡы факторҙар бигүк тәьҫир итмәй ҙә икән!\nИң тәүҙә баланың гемоглобинын күҙәтеп тороғоҙ. Анемияға дусар булған осраҡта, ул йыш ауырый. Балағыҙ йыш ауырымаһын тиһәгеҙ, ул аҙнаһына бер тапҡыр ғына булһа ла физик күнегеүҙәр менән шөғөлләнергә тейеш. Йөҙөү, бейеү, һуғыш сәнғәте түңәрәктәреме, хатта өйҙә яһаған ябай гимнастиканың да файҙаһы ҙур. Беҙҙең осраҡта иммунитетты нығытыу өсөн йөҙөү һайланды – ул организмды сыныҡтырып ҡына ҡалмай, ә һөйәк-мускулдарҙы, нервы системаһын нығыта, һулыш алыу ағзаларына яҡшы тәьҫир итә. Хатта йөрәккә лә ныҡ файҙалы. Ҡайҙа йөрөтһәгеҙ ҙә, баланан чемпион яһарға тырышмағыҙ, иң мөһиме – уның һау-сәләмәт үҫеүе. Ныҡ мауығып, бәләкәсегеҙ артыҡ көсөргәнеш кисереп, иммунитеты, киреһенсә, ҡаҡшап ҡуймаһын.\nМунса йәки саунаның файҙаһын һөйләп тороу артыҡ булыр. Дүрт йәшлек баланың 10 минут самаһы эҫелә тирләп алыуы организмын нығыта ғына.\nС витаминын күберәк ҡулланырға тырышығыҙ. Баланың бер аҙ мыш-мыш килгәнен күреү менән, уға аскорбин кислотаһын тотторам. Бер ҡағыҙ ҡапты бер көндә ашап бөтә һәм икенсе көнөнә һин дә мин йөрөй. Шул рәүешле, күп осраҡта ауырыу улымды урап үтә.\nҮҙем үҫмер сағымда ангина менән ныҡ интеккәс, бәләкәйҙән үк Искәндәрҙең тамағын сыныҡтырып алырға булдым. Һөттө һыуытҡыстан һалҡын килеш ҡойоп биреүемде күргән ҡайһы бер әсәләр сәйерһенеп ҡарай. Бит-ҡулын йыуындырғанда ла һыу температураһы түбәнерәк була, уның менән тамаҡты сайҡатып ҡуйырға онотмайбыҙ. Йәғни организмға ҡыҫҡа ваҡытҡа түбән температура тәьҫир итһә, бала дөрөҫ итеп сыныға. Өй эсе йылы икән, балаға йөн ойоҡбаш кейҙереп ҡуймағыҙ. Ғөмүмән, өйҙә ялан аяҡ йөрөгән мәлдә организмда һаҡлаусы иммуноглобулин эшкәртеп сығарыла.\nӘлбиттә, дөрөҫ туҡланыуға өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Күберәк йәшелсә, емеш-еләк ашатығыҙ. Уларҙың экологик яҡтан таҙа булыуына иғтибар итегеҙ. Ҡышҡыһын магазиндағы емеш-еләккә генә күҙ төбәп торабыҙ. Йәйҙән туңдырған еләктәр менән морс, компот ҡайнатып эсерегеҙ, гөлйемеш төнәтмәһен ҡулланығыҙ.\nКиҫкен ауыҡ вирусы инфекцияһы мәлендә кеше күп йыйылған урындарҙан алыҫыраҡ булығыҙ. Ҡулды йыш йыуыу, саф һауала күберәк йөрөү, йәшәгән урынды елләтеп тороу яҡшы һөҙөмтә бирә.\nБала өсөн иң яҡшы педиатр әсә кеше икәнлеген онотмағыҙ. Сабыйыңды дауалауҙа кәңәштәрҙең ниндәйе генә юҡ, табиптарҙың төрлөһө төрлө рецепт яҙа. Уларҙың барыһын да тыңлап, үҙ балаңа ҡарата йөрәгең ҡушҡан ысулды ҡулланаһың. Сөнки уны үҙеңдән дә яҡшыраҡ белеүсе юҡ.


Богемия һәм Моравия протектораты — Башҡорт Википедияһы\nБогемия һәм Моравия протектораты (нем. Protektorat Böhmen und Mähren; чех Protektorát Čechy a Morava; чех теленән һүҙмә-һүҙ Чехия һәм Моравия протектораты) — нацистик Германияһы, 1939 йылдың 16 мартында, 1939 йылдың 15 мартында Германия Чехословакияны оккупациялағандан һуң, булдырыла. Бынан алда, 1938 йылдың сентябрендәге Мюнхен килешеүенә ҡул ҡуйылғандан һуң, нацистик Германия чех Судет территорияһын рейхсгау сифатында (1938 йылдың октябре) индергән булған.\nчех Protektorát Čechy a Morava\n16 март 1939\nНемец теле һәм чех теле[d]\nЭльба, Одра, Морава[d] һәм Дие[d]\n7 380 000 кеше (1939)\nБогемия һәм Моравия кронаһы[d]\nӨсөнсө рейх һәм Словакия республикаһы (1939—1945)\nБогемия һәм Моравия протектораты Викимилектә\nПротекторат халҡының күпселеге этник чехтар була ә Судеттабашлыса этник немецтар йәшәй. 1939 йылдың 14 мартында Словакия республикаһы төҙөлгәндән һәм чех дәүләтенең ҡалдыҡтарын оккупациялағандан һуң, 1939 йылдың 16 мартында Адольф Гитлер Прага градында (ҡәлғәлә) протекторат булдырыуы тураһында иғлан итә.\nНемец хөкүмәте үҙенең ҡыҫылышын Чехословакияның этник һыҙаттар буйынса тарҡалыуы менән аңлата, йәнәһе, немец хәрбиҙәре төбәктә тәртип урынлаштыра. Ул ваҡытта Чехословакия президенты Эмиль Гаха про-герман тышҡы сәйәсәтен үткәрә; әммә, 1939 йылдың 15 мартындағы немец фюреры менән осрашыуы ваҡытында Гаха Германияға талаптар ҡуя һәм Германия чех халҡының яҙмышын хәл итеүенә һәм этник чехтар идара иткән автономиялы протекторат биреүенә ышаныуын белдерә. Шул уҡ көндө Гаха протекторат президенты итеп тәғәйенләнә.\nПротекторат автономиялы нацист территорияһы булып тора, уны немец хөкүмәте Бөйөк Германия Рейхының бер өлөш, тип һанай. Протекторат, Германияның 1945 йылда капитуляцияһынан һуң,ғәмәлдән сығарыла.\n3 Германия оккупацион властары\n4 Аҡса һәм почта маркалары\nБогемия һәм Моравия протектораты (1939—1945) Өсөнсө рейх составында\n1938 йылдың 10 октябрендә Мюнхен килешеүе буйынса Чехословакияның башлыса этник немецтар йәшәгән Судет өлкәһе нацистик Германия тарафынан аннексиялана.\nБынан һуң 5 ай үткәс, Словакия бойондороҡһоҙлоғон иғлан итә, Гитлер Чехословакия президенты Эмиль Гаханы Берлинға саҡыртып ала һәм немец оккупацияһын ҡабул итергә тәҡдим итә.\n1939 йылдың 15 мартында Гитлер шәхси указы менән Богемия һәм Моравияны Германияның протектораты тип ғлан итә. Башҡарма власть етәксеһе итеп рейхспротектор (нем. Reichsprotektor) тәғәйенләнә, уны Гитлер үҙе тәғәйенләй. 1939 йылдың 21 мартында беренсе рейхпротектор итеп Константин фон Нейрат тәғәйенләнә. Шулай уҡ формаль рәүештә протекторат президенты вазифаһы (әлеге вазифаны Эмиль Гаха биләй) һәм хөкүмәт рәйесе вазифаһы булдырыла. Министрлыҡтарға тиң булған бүлектәрҙең шәхси составы Германиянан ебәрелгән вазифалы кешеләр менән туплана. Йәһүдтәр бөтә дәүләт вазифаларынан бушатыла һәм бөтә хоҡуҡтарынан мәхрүм ителә. Сәйәси фирҡәләр тыйыла, Чехословакия коммунистар партияһының күп кенә лидерҙары тыуған илде ташлап, СССР-ға сығалар.\nПротекторат халҡы эшсе көс сифатында мобилизациялана, улар Германия еңеүе өсөн хеҙмәт итергә тейеш була. Сәнәғәт менән идара итеү өсөн махсус идаралыҡтар ойошторола. Чехтар күмер шахталарында, металлургияла һәм ҡорал етештереүҙә эшкә йәлеп ителәләр; йәштәрҙең бер өлөшө Германияға ебәрелә. Халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештереүе кәметелә һәм башлыса немец ҡораллы көсәтерен тәьмин итеүгә йүнәлтелә. Протекторат халҡын тәьмин итеү ҡәтғи нормаға һалына.\nБогемия һәм Моравия протекторатының Юстиция министры Ярослав Крейч Табор ҡалаһында телмәр тота, 1942 йыл\nОккупацияның тәүге айҙарында немец идараһы уртасыл хәлдә була. Гестапо ғәмәлдәре башлыса чех сәйәсмәндәренә һәм интеллигенцияға ҡаршы йүнәлтелә. Әммә 1939 йылдың 28 октябрендә Чехословакияның бойондороҡһоҙлоғо йыллығын билдәләгәндә, чехтар оккупацияға ҡаршы сығыш яһайҙар. Октябрь айында яраланған студент Ян Оплеталды ерләүе (1939 йылдың 15 ноябрендә) студент демонстрацияларына килтерә, унан һуң Рейх реакцияһы башлана. Сәйәсмәндәр күпләп ҡулға алына, шулай уҡ 1800 уҡытыусы һәм студент ҡулға алына. 17 ноябрҙә протектораттағы бөтә университеттар һәм колледждар ябыла, туғыҙ студенттар лидеры язалана, йөҙләгән кеше концлагерҙарға ебәрелә.\n1941 йылдың көҙөндә Германия протекторатта бер нисә радикаль аҙым яһай. Богемия һәм Моравия рейхпротекторы урынбаҫары итеп империя хәүефһеҙлеге баш идаралығы начальнигы Рейнхард Гейдрих тәғәйенләнә. Премьер-министр Алоис Элиаш ҡулға алына, һуңынан ул атып үлтерелә, Чехия хөкүмәте үҙгәртеп ҡорола, бөтә чех мәҙәни учреждениелары ябыла. Гестапо ҡулға алыуҙарҙы һәм язалауҙарҙы башлай. Йәһүдтәрҙе концлагерҙарға оҙатыу ойошторола, Терезин ҡалаһында гетто барлыҡҡа килә. 1942 йылдың 4 июнендә Гейдрих вафат була («Антропоид» операцияһы ваҡытында яраланғандан һуң). Унан һуң вазифаға килгән генерал-полковник Курт Далюге күпләп ҡулға алыуҙар һәм үлем язаһына тарттырыуҙар үткәрә. Лидице һәм Лежаки биҫтәләре ҡыйратыла. 1943 йылда яҡынса 350000 чехия эшселәре Германияға оҙатыла. Протекторат сиктәрендә бөтә хәрби булмаған сәнәғәт тыйыла.\n1945 йылда һуғыш әкренләп аҙағына яҡынлаша, әммә Адольф Гитлер көрәш алып барыуҙан баш тартмай. Халыҡ окоптар ҡаҙыуға һәм тотҡарлыҡтар төҙөүгә йәлеп ителә. Ҡыҙыл Армияһы яҡынлаша һәм хәрби ғәмәлдәр инде протекторат территорияһында бара.\nБогемия һәм Моравия протектораты ике ергә бүленә: Богемия һәм Моравия. Үҙ сиратында улар — өлкәләргә (нем. Oberlandratsbezirke), ә өлкәләр райондарға (Bezirke) бүленә.\nКениггрец Гогенмаут, Йичин, Кениггрец, Кенигингоф, Литомышль, Наход, Ной-Бидшов, Нойэнбург, Пардубиц, Райхенау, Семиль, Хрудим\nПилзен Клаттау, Краловица, Пилзен-Ланд, Пилзен-Штадт, Писек, Стракониц, Тауз, Шуттенгофен\nПрага Бенешау, Бераун, Бемиш-Брод, Брандайс, Зельчан, Кладно, Колин, Лаун, Мельник, Пибранс, Праг-Ланд-Норд, Праг-Ланд-Зюд, Праг-Штадт, Раковник, Раудниц, Шлан, Часлау, Юнгбунцлау\nБрюнн Босковиц, Брюнн-Ланд, Брюнн-Штадт, Вишау, Гайя, Гединг, Унгариш-Брод, Унгариш-Градиш, Цлин\nМериш-Острау Валлашиш-Мезерич, Всетин, Кремзира, Литтау, Мериш-Вайсскирхен, Мериш-Вайскирхен, Оломоуц крайы, Ольмюц-Штадт, Прерау, Проссниц, Фрайдберг\nГермания оккупацион властарыҮҙгәртергә\nЙоханнес Бласковиц: 15 март 1939 — 21 март 1939 — 3-сө армия командующийы, Чехословакияны баҫып алғанда Богемияға индерелә.\nКонстантин фон Нейрат: 21 март 1939 — 24 августа 1943 (27 сентябрь 1941 — мөҙҙәтһеҙ ялда),\nРейнхард Гейдрих: 27 сентябрь 1941 — 4 июнь 1942 (рейхспротектор вазифаһын башҡарыусы),\nКурт Далюге: 5 июнь 1942 — 24 август 1943 (рейхспротектор вазифаһын башҡарыусы),\nВильгельм Фрик: 24 август 1943 — 4 май 1945.\nАҡса һәм почта маркаларыҮҙгәртергә\nБогемия һәм Моравияның 50 кронаһы, 1944 йыл\nБогемия һәм Моравия протектораты Брно ҡалаһына арналған почта маркаһы, 1939 йыл\nБогемия һәм Моравия протекторатында үҙ почта маркалары һәм аҡсаһы (ҡағыҙ купюралары һәм ваҡ тәңкәләр) сығарыла.\nЧехословакия Икенсе донъя һуғышы ваҡытында\n↑ Raphael Lemkin Axis Rule in Occupied Europe: Laws of Occupation, Analysis of Government, Proposals for Redress — The Lawbook Exchange, Ltd., 2008. — 718 б. — ISBN 9781584779018.\nWorldStatesmen — Czech Republic (инг.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Богемия_һәм_Моравия_протектораты&oldid=890812 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 29 май 2019 в 16:16\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:16 29 май 2019 үҙгәртелгән.