Ялҡын йәйелә - ЫрғЫҘ беренсе киҫӘк көтөүселәр\nАйбулат менән Зөфәр Самарканы бергә үткәндән бирле бик тиҙ һәм яҡындан дуҫлашып киттеләр.\nУлар ҡатар үҫеп сәскә атҡан йәшлектәренең бер йәмле ваҡытында осраштылар ҙа бер-береһенә ярҙамға, үҙ белгәндәрен уртаҡлашырға, халыҡ араһында таратырға ашыҡты.\nҺамарҙа улар Вася Сергеев менән өс көн буйынса, төрлө юлдар һәм төрлө ауырлыҡтар аша үтеп, ҡорал ташыу заданиеһын үтәнеләр.\nДядя Гриша уларҙы оҙатҡанда ҡулдарын ныҡ ҡыҫты. Уларға аҡыллы кәңәштәр биреп, эштәрендә уңыштар теләне.\nАйбулат менән Зөфәр Григорий Ивановичтан кәңәш менән яҡшы теләк кенә алып китмәнеләр. Уларҙың ҡуйындарында Волгин биргән воззваниелар ҙа бар ине.\nАйбулат, бөтә аттарҙы Сәйетҡолға тапшырып, үҙе Зөфәр менән Бөрйәнгә төшөп ҡалды.\nЗөфәрҙең әсәһе уларҙы бик ихлас ҡаршы алды, ҡунаҡ итергә тырышты. Зөфәр сәй янында ҡалала ҡурҡыныс һәм ауыр хәлдәр булып ятҡанын, үҙе өсөн бер тин дә аҡса эшләй алмай ҡайтҡанын һөйләгәс тә, уның атаһы Мырҙаян, һирәк һоро һаҡалын һыйпап, аҙыраҡ уйланды ла:\n— Йә, ярар инде, балам. Ни эшләмәк кәрәк, һау булайыҡ, — тине. Тағы бер аҙ уйлағас: — Ҡала эшселәренә лә ашарға кәрәк бит, — тип өҫтәне.\nӨйҙә ныҡ яуап бирергә тура килер, тип шыртлаған егеттәр, был эштән былай уңай ҡотолғас, еңеләйеп киттеләр ҙә Волгин менән һөйләшеп ҡайтҡан эштәрен бойомға ашырырға ашыҡтылар. Үҙ эштәренә керештеләр.\nУлар ике-өс көн эсендә икәүһенә йөҙҙән артыҡ прокламация күсереп яҙып алдылар.\nАйбулаттың яҙыуы Зөфәрҙекенә ҡарағанда асыҡ та, матур ҙа ине. Улар береһе яҙғанын икенсеһе алмашып төҙәттеләр. Айбулат уҡығанда, Зөфәр тыңланы. Зөфәр уҡығанда, Айбулат тыңлай ине.\n“Бөтә донъя пролетарийҙары, берләшегеҙ!”\n“Рәсәй социал-демократ эшселәр партияһының Өфө ленинсы комитеты исеменән:\nКрәҫтиән халҡына ер кәрәк, крәҫтиәндәргә иркенлек кәрәк. Быны крәҫтиәндәргә кем бирер һуң? Батша хөкүмәтеме? Юҡ, батша хөкүмәтенең эше һәр ваҡытта шул халыҡты ҡыҫыу һәм йәберләү генә булды. Батша хөкүмәте иң яҡшы ерҙәрҙе баярҙарға ҡырҡып бирҙе, әммә крәҫтиәндәргә, саҙаҡа биргән шикелле, ерҙе аҙ ғына бирҙеләр.\nКрәҫтиәндәрҙең ерҙәре булмаһа, иректәре бармы һуң? Ул да юҡ. Улар һаман баярҙар, дворяндар, земский начальниктар, исправниктар, становойҙар, податной инспекторҙар һәм шулар кеүек башҡа түрәләр ҡулында торалар.\nҺеҙ, крәҫтиәндәр, ауыр хеҙмәт менән тапҡан нәмәнең бөтәһен дә һеҙҙән батша хөкүмәте менән дворяндар, баярҙар тартып алып бөтөрәләр. Улар йылдан-йыл халыҡты фәҡирләндерәләр. Улар, халыҡтың муйынына ултырып ҡанын эсергә еңел булһын өсөн, уны ҡараңғылыҡта тоттолар, иҫерттеләр.\nВаҡыт уҙған һайын, халыҡтың тормошо насарлана барҙы, халыҡ фәҡирләнде. Йотлоҡ бик йыш була башланы. Ер, көсө бөткәнгә, игенде насар уңдыра башланы, әммә ерҙе ҡарарға, яҡшыртырға крәҫтиәндәргә мөмкин түгел, сөнки уның аҡсаһы юҡ, бөтәһе батша хөкүмәте менән дворяндарҙың тулмаҫ кеҫәләренә киткән.\nФәҡирлек һаман артты. Ас-яланғас, ғазапланған, йөҙәгән һәм йәберләнгән халыҡ баш күтәрә. Батша хөкүмәтенең золомон бынан ары күтәрергә хәл ҡалманы.\nКүп ерҙәрҙә крәҫтиәндәр батша хөкүмәте менән көрәшергә күтәреләләр. Уларҙың түрәләр ҡулында ҡол булып торғолары килмәй.\nУлар ер өсөн көрәшәләр. Көндән-көн уларҙың һандары арта. Ауыл артынан ауыл, волость артынан волость йәбергә, золомға ҡаршы күтәреләләр. Күптән бирле халыҡтың иркенлеге өсөн көрәшеүсе ҡала эшселәренә ҡушылалар.\nОҙаҡламай халыҡтың залимдар менән һөйләшер көнө етер. Халыҡ — крәҫтиәндәр менән ҡала эшселәре ул. Уларға ҡаршы байҙар, помещиктар, фабриканттар, купецтар ғына. Халыҡты еңергә мөмкин түгел.\nУлар (фабриканттар, купецтар, байҙар), мәмләкәттә власть батша хөкүмәте ҡулынан күп ғүмер мыҫҡыл ителгән халыҡ ҡулына күсһә, ул ваҡытта талай ҙа, йәберләй ҙә алмаясаҡтарын аңлайҙар. Шуға күрә улар власты халыҡ ҡулына аҙ биреп, күберәк үҙ ҡулдарына алыр өсөн батша хөкүмәте менән мәслихәткә инергә ашығалар”.\n...Айбулат менән Зөфәр ошондай прокламацияларҙы байтаҡ ауылдарға таратып, бик күп кешеләргә уҡып ишеттерҙеләр. Йәштәрҙең аҙ-маҙ уҡый белә торғандарының ҡулдарына биреп, ишетмәй ҡалған кешеләргә уҡырға ҡуштылар.\nҮткер йәштәрҙең ҡайһы берҙәре бындай прокламацияларҙы тотош ятлап алып, уны ҡыҙығып тыңлаған иптәштәренә лә, ололарға ла һөйләйҙәр ине.\nТик бына Таллыҡ ауылында уларҙы хәҙрәт ишетеп ҡалып, үҙенең улы Ҡәүигә ҡаты иҫкәртеү яһаны.\n— Бында, дәжжәл һымаҡ, халыҡты ҡотортоусылар йөрөп яталар икән, һин уны күрмәйһең икән. Иғтибар кәрәк. Хәҙерге заман — донъяның аҙған заманы. Китаптың: “Әҙәмдәр араһында шайтандар кеше һүрәтенә инеп йөрөрҙәр, имеш”, тигәне бына ошо инде, — тине ул.\nБыл хәбәр тиҙ үк старостаға ла барып етте. Уныһы икенсе яҡтан ҡыҙып сығып, стеналарға йәбештерелгән прокламацияларҙы үҙе йөрөп йыртып ташланы.\nБыл ваҡытта Айбулат менән Зөфәр ауылдың иң арғы осондағы Айбулатҡа апай тейешле кешегә барып ҡайтырға әҙерләнәләр ине. Урамдан йүгереп ҡайтып ингән Заһит көлә-көлә хәбәр һөйләне:\n— Айбулат ағай, кисә мин йәбештергән яҙыуҙы староста олатайым килеп йыртып алды. Ул ныҡ йәбешкәйне. Шунан староста олатай тырнағына шырау керетте лә, ул уны һурғансы, мин уның янына тағы икенсеһен йәбештерҙем. Ул, ҡапыл әйләнеп, яңынан йәбештерелгән ҡағыҙҙы күрҙе лә, ҡото осоп, ҡысҡырып ебәрҙе: “Ләхәүлә, ләхәүлә, тфү, тфү, был шайтан эше икән, шайтан эше икән”, — тип йүгерә-атлай хәҙрәткә китте. Эй беҙ малайҙарға әңгәмә булды ла инде. Тәгәрәшеп көлөштөк.\nЕгеттәрҙең планы буйынса, иң аҙаҡҡы ауыл Айҙаҡай ине.\nАйбулаттың янында ят ҡунаҡ бар икәнен күргәс, уны ҡаршы алырға сыҡҡан Гөлйөҙөм, оялып, соланға кире инеп китте. Ул арала ашығып сығып килгән Мәғфүрә, ҡунаҡтың бик йәш кеше икәнен күреп, тартынып тормайынса ҡаршы алды. Улар менән күрешеп һөйләшә-һөйләшә, арбалағы кейеҙ-фәләндәрҙе күтәреп өйгә инеп китте лә өйҙә Гөлйөҙөмгә самауырҙы ҡуя һалып ебәрергә ҡушты:\n— Килен, сәйеңде ашыҡтыр. Бик ҙур ҡунаҡ килгән. Ул минең Бөрйән ауылындағы Мырҙаян ағайымдың улы икән. Танымай ҙа торам, күптән күрмәгәс ни, үҫеп киткән. — Үҙе лә тиҙ-тиҙ генә түр яҡты йыйыштырып алды.\nАйбулаттың Һамарҙан ҡайтмай әллә ҡайҙа оҙаҡ йөрөүенә эстәре бошоп торған Гөлйөҙөм менән Мәғфүрәгә бик ҙур шатлыҡ тыуҙы. Улар бер-береһен бүлеп хәбәр һөйләнеләр. Гөлйөҙөм, шаршау артынан шыбырлап:\n— Бында ҡайнағалар ҙа, еңгәмдәр ҙә һине әрләйҙәр. Өлкән ҡайнаға һине, Һамарҙағы һуғышта ҡатышып йөрөй икән, улай бик ҡулы ҡысытһа, мин уның урынын табырмын, тип зыҡ ҡуба, ә бәләкәй ҡайнаға: “Ҡайтып күҙемә генә күренһен, мин унан өс йөҙ бот бойҙайҙы һығып таптырам”, — тип аҡыра. Ҡурҡып торабыҙ, — тине.\nАйбулат Гөлйөҙөмдө йыуатты:\n— Ҡурҡма, ниңә ҡурҡаһың? Кем кемдең боғаҙынан алыр әле, уныһын алдан һөйләмәһен, — тине.\nМәғфүрә Ҡотлоярҙың яраланғандан һуң яҙған хатынан башҡа хат булмауына көйөнөп һөйләне:\n— Әллә инде, яраш та булған тиҙәр, кешеләр һуғыштан ҡайтҡылап ята, ә беҙҙең кеше юҡ, — тине ул. Шунан Айбулатҡа иғтибар менән ҡарап торҙо ла Гөлйөҙөм һөйләгән хәбәрҙе нығытты:\n— Алламорат Һамарҙан ҡайтып төшөү менән унда булған хәлдәрҙе түкмәй-сәсмәй һөйләгән, уға бер нәмә лә булманы. Сәйетҡолдо, һинең менән ҡалып оҙаҡлап йөрөгәне өсөн, Имай бик ныҡ туҡмап ташлаған, бахырҙы.\nАйбулаттың бик ныҡ асыуы килде.\n— Ни эшләп ул туҡмалып ҡарап тора икән, берәй таш менән Имайҙың май башына ҡундырмай.\n— Ул йыуашты беләһең бит инде.\nУлар шулай хәл белешеп һөйләшеп ултырғансы, Гөлйөҙөм сәй әҙерләп өлгөрттө. Бер-ике сынаяҡ сәй эсеүгә, Исмәғил йүгереп килеп инеп хәбәр һөйләргә кереште.\n— Айбулат ағай, Ныязғол ағайҙарға ситтән ҡунаҡтар килеп төштө.\n— Береһе Таллы ауылындағы үҙенең ишан ҡоҙаһының улы Ҡәүи. Шунан тағы бер йәш мулла бар. Әллә, уныһы ҡайҙандыр. Мәғфүрә лә Исмәғил хәбәрен нығытты:\n— Эйе, бая төш ваҡытында килделәр. Ныязғол ҡайнаға хатта үҙе аяғүрә тороп хөрмәт итте. Күрәһең, анау йәш муллаһы бер бик ҡәҙерле нәмәлер. Бигерәк шуныһының һүҙен тыңлайҙар. Иртәгә сход та йыйҙырмаҡ булалар шикелле.\nБыға тиклем уларҙың хәбәрҙәрен тыңлап, һүҙгә ҡатнашмай ултырған Зөфәр, был һуңғы хәбәрҙе ишеткәс, ҡыҙыҡһынып һүҙгә ҡушылды:\n— Бына, Айбулат, ишетәһеңме, теге реформистар килеп сыҡҡандар икән, — тине.\n— Ниңә теге тиһең, әллә бер-бер ерҙә уларҙы һин дә осратҡайныңмы?\n— Бәй, тап ошоларын осратмаһам ни, башҡаларын күп күргәнмен. Ундай байҙар тәрилкәһен ялап йөрөй торған аумаҡай тоҡомдар Яйыҡта ла тулып яталар, ә төп тамырҙары Өфөлә уларҙың.\nАйбулат Мурзиндың был һүҙҙәренән һуң ҡапыл ҡабалана башланы.\n— Улайһа, беҙ эште һуҙмайыҡ әле, — тине. Ул тиҙ генә урынынан тороп, Исмәғилде янынараҡ саҡырып алды ла үҙенең сөйҙә элеүле торған көпө кеҫәһенән ҡалын бер нисә прокламация сығарҙы:\n— Мә, ҡустым, хәҙер генә Хөсәйенде тап та ошо яҙыуҙарҙы йәбештереп сығығыҙ, — тине.\nИсмәғил йәлтелдәп ярҙамлашырға кереште.\n— Ярай, ағай, хәҙер, — тине ул.\n— Туҡта, ана, еңгәң ҡамыр яһап бирер. Бер кемгә лә күрһәтмә. Күберәген мәсет ҡапҡаһы тирәһенә, оло урамдағы ағас ҡапҡаларға йәбештерерһең.\n— Беләм дә инде, ағай. Анау ташҡа баҫылған урыҫса яҙылған ҡағыҙҙарҙы ҡайһылай яҡшылап йәбештергәйнем әле, — тине Исмәғил.\nУға Гөлйөҙөм бер туҫтаҡ шыйыҡ арыш ҡамыры иҙеп ҡулына тотторҙо. Исмәғил сығып та китте.\nМурзинға Исмәғил бик оҡшап ҡалды.\n— Ҡайһылай теремек малай. Бик булдыҡлы, — тип йылмайҙы.\nАйбулат уны өҫтәп маҡтап ҡуйҙы.\n— Бик яҡшы, шәп егет буласаҡ ул малай. Уның Хөсәйен тигән иптәше бар, уныһы ла шулай, бик уңған бала. Үткәндәге ҡағыҙҙар тип, теге “Крестьяне, к вам наше словоны” әйтә ул.\n— Урыҫсаны уҡый белеүсе лә юҡтыр ул?\n— Урыҫса түгел, башҡортса уҡыусы ла һирәк тә бит, ни эшләйһең. Шулай ҙа файҙаһыҙ ҡалмай. Был юл менән эш итеүҙең бик файҙалы бер яғы бар, — Айбулат хәтерләп көлөп ҡуйҙы. — Шул урыҫса прокламацияны күргән кешеләрҙең ни яҙылғанын белгеһе килә бит инде. Тимерғәле олатай иң башта инде. Ҡарап-ҡарап торған да писарға киткән. Уға барған да:\n— Әйҙә әле, ҡустым, уҡып ишеттер әле, — тип писарҙы алып килгән. Быларҙы күреп, башҡалар эйәргән. Писарь ни, тырышып-тырышып уҡып, мәғәнәһен һөйләп бирә икән. Халыҡ шулай итеп, бик күп йыйылып киткән. Беҙгә ни шул ғына кәрәк. Мин дә араларына инеп киттем дә бер ыңғай бөтәһен тәржемәләп һөйләп бирҙем. Бик яҡшы булып сыҡты.\n— Ул да ҙур эш булған, — тине Мурзин.\n— Ә һуң кешеләр быны бер ай буйына ауыҙҙарынан һалмай һөйләнеләр, ә һөйләүселәр араһында, һүҙ ыңғайы килтереп, ҡушылып һөйләү бик яйлы сыға.\nУлар иртәгә буласаҡ сходҡа ҡайһылай итеп әҙерләнеү тураһында кәңәшкә керештеләр. Зөфәр ситтән килгән ҡунаҡтар халыҡ араһына сығып йөрөүсе реформистарҙың батшаға ла ярап, баярҙар, фабриканттар күңелен дә күреп, әле революцион көрәш алып барған эшселәр, крәҫтиәндәрҙең мәнфәғәттәрен бөтөнләй юҡҡа сығарырға тырышыусы аумаҡай вәкилдәре икәнен һөйләп бирҙе.\nАйбулат Мурзиндың был һүҙҙәренән ҡыҙып ҡуҙғалды:\n— Сход була ҡалһа, Зөфәр, давай һин дә, мин дә уларҙың йөҙҙәрен йыртырлыҡ итеп ҡаршы сығайыҡ, — тине ул.\n— Уныһы тәғәйен инде ул, Айбулат. Әллә беҙ уларҙы мөкиббән китеп тыңлап ултырырбыҙ тиһеңме? Күҙҙәренә төртөп һөйләрбеҙ. Бында беҙҙе яҡлап һөйләүселәр ҙә булһа, бик яҡшы булыр ине.\nУларҙың был кәңәштәрен Әхмәҙи килеп инеп бүлде. Уның менән күрешеп, һаулашҡанса булмай, Исхаҡ менән Сафа килеп инделәр.\nУлар яңы ғына Покровка ауылынан ҡайтып төшкәндәр ҙә, Айбулаттың ҡайтҡанын ишетеп, бында йүгергәндәр.\nИсхаҡ, күрешеп, һаулашып бөткәнде лә көтмәй:\n— Эй, Айбулат, һин генә өйҙә булманың, беҙ Покровка менән Кузьминда зыҡ ҡуптыҡ. Ауыҙыбыҙ тулы хәбәр! — тип һүҙгә кереште.\nАйбулат, бик ҡыҙыҡһынып, янған күҙҙәре менән бөтәһенә лә ҡарап:\n— Йә, йә, һөйләп ташлағыҙ! — тине.\nИсхаҡ бүркен сисеп урындыҡҡа һалды, көпөһөнөң яғаһын ысҡындырып ебәреп, һике ситенә ултырҙы. Әхмәҙи, үргә сығып аяҡ салып ултырып, Мәғфүрәнең ҡыҫтап-ҡыҫтап димләгән бер сынаяҡ сәйен алдына алып, уны ҡоя тормайынса, Исхаҡтың һүҙенә ҡолаҡ һалды. Сафа, өҫ-башын да сисенмәй, асыуланған кеше һымаҡ ҡаштарын төксәйтеп, ике ҡулын кеҫәһенә тыҡҡан көйө иҙән уртаһында баҫып тора ине.\n— Беҙ ни, әлеге һинең менән һөйләшкәнсә, Кузьмин утарына законһыҙ ҡушылып киткән үҙебеҙҙең ерҙәр тураһында берәй эш сығарып булмаҫмы икән тип, шул яҡта йөрөп әйләнергә сығып киткәйнек. Унда беҙгә тиклем өлгөрөп яталар. Беҙ ни уйлап йөрөгәнде әйткәс, улар: “Ниңә әле йәһәннәм аҫтында тигәндәй, алыҫтағы ҡан заман юғалған ерҙе юллап маташаһығыҙ? Барығыҙ, Расторгуй менән Ныязғолдан башлағыҙ. Бындағы ерҙәр үҙебеҙгә лә етмәй әле”, — тиҙәр. “Әгәр ҙә был яҡтан башҡа берәй ярҙам өмөт итһәгеҙ, пожалуйста”, — тиҙәр.\nАйбулат Исхаҡтың һүҙен бүлде:\n— Тиҙәр ҙә тиҙәр, тиһең. Кемдәрҙе күреп һөйләштең һуң?\n— Кем тип ни, бөтәһе лә шунда. Покровкалар ҙа барғандар, Ивановкалар ҙа ҡушылып алғандар, Кузьминдыҡылар ҙа шунда. Улар һәр бер ауылдан үҙҙәренең вәкилдәрен һайлап ҡуйғандар, шуны әллә ниндәй генә комитет тип йөрөтәләр. Эште ошо комитет йөрөтә. Комитет башында һуғыштан яңыраҡ ҡына ҡайтҡан бер үткер кеше тора икән. Моряк тип йөрөтәләр. Волгин да бер генә көнгә килеп китте. Һине һорашты. Ни эшләп һаман ҡайтмай йөрөй икән, ти. Ул күберәк иген өләшеү, Һамарға иген тейәтеү менән булды ла китеп тә барҙы.\n— Шунан шул. Улар шулай итеп Кузьминдың Селекле буйындағы участкаларын үҙ-ара бүлешеп яталар. Уның келәттәрендәге игендәрен үҙҙәре лә бүлешеп ташыйҙар, Һамарға ла оҙаталар.\nИсхаҡтың һүҙен Сафа бөтөрөп ҡуйҙы.\n— Һамарға иген тейәгәндә, беҙ ҙә ярҙамлаштыҡ. Әллә ҡырҡ-илле йөк китте. Беҙгә лә бишәр бот биреп ҡайтарҙылар. Мурзин Айбулатҡа ҡараны ла:\n— Бына, исмаһам, был ысын, йәнле хәрәкәт, — тине. Айбулат, уйланып, башын һелкте:\n— Эйе, ысын, йәнле хәрәкәт. Бик дөрөҫ, — тине. Хәҙер улар үҙҙәренә ни эшләргә кәрәклек тураһында уйға төштөләр. Шул турала һүҙҙәр күбәйҙе, фекерҙәр алға тәгәрәне.\nАйҙаҡайҙағы сход тыныс һәм мөһабәт тантана менән асылды.\nНыязғол староста аяҡтарын ике яҡҡа ҡаратып арҡыры баҫып, ҡайҡая биреп, алдан китте. Халыҡ йыйылғасыраҡ Ҡәүи мәхдүм менән ят ҡунаҡ мулла ла барҙылар. Халыҡ йыйылып бөткәс кенә, Айбулат менән Зөфәр ҙә килеп инделәр.\nСход өйө итеп быйыл Ҡаҙанҡап Абдулланың өйөн алып ҡуйғайнылар. Уның өлкән ағас өйөнөң түр яғы бөгөн халыҡ менән шығырым тулы. Элек сходҡа ҡарттар ҙа урта йәштәгеләр генә килә торғайнылар. Хәҙер йәштәр ҙә, хатта үҫмер малайҙар ҙа йөрөй башланылар. Өҫтәл тирәһендә Ныязғол, Шиһап мулла һәм ҡунаҡтар ултырғандар. Ә бүтән кешеләр кем ҡайҙа — шунда урынлашҡандар.\nАйбулат менән Зөфәр килеп ингәс, сотник Саттар ҡарт, үҙе ултырған мейес эргәһендәге эскәмйәнән тороп, урын күрһәтте.\n— Әйҙә, ҡунаҡ улым, Зөфәр шәкерт, ултыр! — тине.\nЗөфәр үҙе ултырғас, шыуып, Айбулатҡа, ла урын бирҙе.\nСходты Ныязғол үҙе башланы. Ул Айбулаттың ҡайтҡанын ишетмәгәйне. Әле уның бында килеп инеүенә лә, ҡайтҡас, үҙенә барып күренмәүенә лә бик зәһәрләнеп асыуы ҡабарҙы. Ләкин бында оло, ят ҡунаҡтар алдында ул, һүҙ ҡуҙғатып, сер бирергә теләмәне. Шуға күрә, ул сырайын да һытмай ғына, хатта аҙыраҡ йылмайған төҫ, йомшаҡ тауыш менән сходты асты.\n— Ағай-энеләр, туғандар, беҙ бөгөнгө көндә, бик ҙур үҙгәрештәр яһап ятҡан бөйөк инҡилап заманында, йыйылышып һөйләшеп алыуҙы тейеш таптыҡ. Үҙебеҙҙә, аллаға шөкөр, тыныслыҡ әле. Быныһына ҙур шөкөрана ҡылайыҡ та бының аръяғына иҫән-һау ғына ошо кәсәфәттәрҙән ҡотолоп ҡалыуҙы теләйек.\nБына ошондағы изге мосолмандар уйы менән беҙгә Өфө яғы башҡорттарынан бик мөғтәбәр кеше булған мөфтөй хәҙрәттәре Мөхәммәтьяр әфәнде Солтанов духовный собрание исеменән “Нәсихәт” ебәргән. Бына ошоно уҡып сығыуҙы беҙ алыҫ ерҙәрҙе яҡын итеп килгән хөрмәтле Ғәйнулла муллаға тапшырабыҙ. Ул һөйләп бөткәс, һүҙҙе үҙебеҙҙең Ҡәүи мәхдүмгә бирербеҙ. Ул да бик алыҫ ерҙәрҙә, Ырымбурҙа, Өфөлә булып ҡайтҡан, аҡыллы ғилемдәрен тыңлап, үҙебеҙсә уйыбыҙға алып ҡуйырбыҙ. Ғәйнулла мулла, рәхим итегеҙ, — тине лә, маңлайындағы бөрсөк-бөрсөк сыҡҡан тирҙәрен ҙур һоро ҡулъяулыҡ менән һөртөп алды, ул урынына ултырҙы.\nНыязғолдоң һөйләү һәм ҡыланыуҙарын ҡарап ултыра торғас, Айбулаттың бик ныҡ көлгөһө килде. Ул эсенән: “Ҡара һин уны, “ғалимдар” менән бер кис үткәргәнсе шулай телгә оҫтарып киткән, ахыры”, — тип уйлап ҡуйҙы. Айбулаттың был кәйефен аңлап алған Зөфәр уның ҡолағына:\n— Быларҙың бөтәһен аҙағына саҡлым тыңлайыҡ, шунан үҙебеҙ башларбыҙ, — тип шыбырланы.\nҒәйнулла мулла элекке муллаларға ҡарағанда ла ҡаршыраҡ ғәҙәт менән ҡаласа кейенгәйне. Уның өҫтөндә яҡшы буҫтауҙан тегелгән ҡара йөббә, башында ҡупшы ҡара ҡасим бүрек, аяғында ялтыр ситектәр һәм улар өҫтөнән ҡырлы балаҡтарын һалып ебәргән ҡара буҫтау салбар ине. Ул үҙен дә, элекке муллалар һымаҡ, башын баҫып, күҙен йомоп түгел, ә ҡаланың бер үткер сауҙагәре һымаҡ, еңел һәм көйәҙ тота. Бындай төҫ, кейем, ҡыланыштар Шиһап муллаға бик оҡшап бөтмәй, күңелен ҡытрайтһа ла, Ғәйнулланың мөфтөй янынан килгән булыуы уға бөтөнләй аҡлама бирә. Ә бына ишан хәҙрәт улының шулай артисҡараҡ оҡшатып ҡыланыуын Шиһап мулла бер ҙә яратманы. Әгәр ҙә ул быларҙы бынан бер өс-дүрт йыл элек күргән булһа, “мәлғүндәр”, тип әрләүҙән тартынмаҫ ине. Ә хәҙер... заманаһы шулайға китте шул! Сабыр итергә тура килә. Шиһап мулла үҙенең ошо күңелһеҙ уйҙарын иҙәнгә текләп ослап ҡуйҙы, йә, ярай, ни булһа ла, был йәштәр мосолмандар өсөн изге ниәт менән йөрөйҙәр, тип күңелен тынысландырҙы ла Ғәйнулланың һүҙҙәренә ҡолаҡ һалды.\nҒәйнулла, Ныязғол һымаҡ, төҫөнә йомшаҡ йылмайыу сығарып, нәҙек тауышын ҡөрьән уҡыу көйөнәрәк һалып һөйләй:\n— ...Мосолман ағай-энеләр!\nМин һеҙгә тәү башта батша хәҙрәттәренең манифесы тураһында һөйләп үтәйем. Был манифест беҙгә һәм бөтә халыҡҡа иркенлек бирә, беҙгә бик күп изгелектәр вәғәҙә итә. Был манифестың үҙе тотошлай мосолман телендә, йәғни төрөксәгә күсерелеп баҫтырылған. Ул элек үҙегеҙҙә уҡылған икән. Шуға күрә беҙ бөгөн батша хәҙрәттәренең һаулығына доға ҡылайыҡ, ул оҙаҡ йәшәһен.\nҒәйнулла үҙенең ошо кереш һүҙен байтаҡҡа һуҙып һөйләне лә, ҡулына “Нәсихәтте” алып, уҡый башланы:\n“...ләкин манифестың беренсе матдәһына уҫал ниәт менән башҡа мәғәнә биреп, байҙарҙың малдарына, ер һәм һыу кеүек милектәренә зарар итергә, йәғни шәриғәт һәм закон тыйған эштәрҙе эшләүгә мосолмандарҙы ҡотортоусылар барлығы ишетелде. Үҙебеҙҙең файҙабыҙ өсөн булған манифесты әһле ислам хата аңлап, боҙоҡ эштәргә файҙаланыу мөмкин тип аңламаһындар. Үҙ көрәштәренә, уларҙың йән һәм тәндәренә, ер-урмандарына зарар килтерергә батырсылыҡ итмәһендәр. Был турала ҡотортоусылар булһа, уларҙың һүҙҙәренә ышанмаһындар”.\nАйбулат, Зөфәргә әйләнеп ҡарап:\n— Төшөнәһеңме, ниндәйерәк нәсихәт? — тине. Зөфәр бик етди һәм асыулы төҫ менән Ғәйнуллаға текләгән көйө:\n— Бик төшөнәм, матур һайрай! — тине.\nУларҙың бик аҡрын булмаған был шыбырлауҙарын мейес эргәһендә ултырған йәштәр асыҡ ишеттеләр, күрәһең. Улар араһынан әллә ҡайһыһы, ҡысҡырып тороп, яйлап ҡына:\n— Бына кәрәк булһа һиңә нәсихәт! Шул да булған икән нәсихәт! — тип һуҙып ҡуйҙы.\nУның һүҙенән ул тирәләге йәштәр бер юлы көлөп ебәрҙеләр.\nНыязғол, улар яғына бик асыулы ҡараш ташлап, орошорға тип әйләнгәйне, ләкин ҡалаларҙа һуңғы ваҡыттарҙағы бындай сығыштарҙа халыҡтан әрләнергә өйрәнеп бөткән Ғәйнулла мулла был тауышҡа ғына иғтибар итмәне. Ныязғол, уның тыныслығын күреп, үҙен тыйҙы. Шулай ҙа Ғәйнулла мулла, ҡулындағы биш-алты битлек ҡағыҙҙарҙың яртыһын тигәндәй аша төшөп, һүҙен ҡыҫҡартырға тырышты. Оҙаҡламай ослап та ҡуйҙы:\n— ...Бөтә кешелек донъяһына ислам итәғәте мотлаҡан булыуы менән мәшһүр. Кешенең эске һәм тышҡы хәлдәрен әйләндереп алыусы динебеҙ беҙгә мөһим вазифалар йөкләтә: Әлсолтан салла аллаһо фильарз, йәғни күк батшаһының күләгәһе булған ер батшаһына ла шул уҡ итәғәт итеүҙе йөкләтәлер.\nЛәкин тәәссәфкә ҡаршы, мосолманса яҙылып тороп, мәсет ҡапҡаһына йәбештерелгән прокламациялар беҙҙе бик ҡаты тәшүишкә һала. Сөнки был эштәр беҙ мосолмандарҙың берлеген һәм батшаға итәғәтлелеген боҙалар. Шуға күрә мосолмандар үҙ араһында бер-береһен бындай эштәрҙән тыйырға тейештәр. “Нәсихәт” беҙгә шулай тип өйрәтә. Ә инде “тыйылмаған кешеләр һәм, киреһенсә, ҡотортоусылар була икән, ундайҙарҙы правительство ҡорал көсө менән тыясаҡ”.\nХалыҡ барыһы бер юлы геүләшә башланы. Ҡайһылары Ғәйнулланың һүҙҙәрен йөпләй, күрәһең:\n— Эйе, алла һаҡлаһын, — тиҙәр.\nЛәкин Айбулаттар яғында ултырған йәштәрҙең һүҙе башҡа: — Бик шәп нәсихәт алып килгәнһең икән!\n— Күрҙек нәсихәтеңде. Хөрриәтте ҡорал көсө менән баҫтырыуҙы хуплаған нәсихәт үҙеңә булһын!\nНыязғол, асыуланып, ҡара көйөп, халыҡты тыйырға тырышты:\n— Был ниндәй тәртип боҙоу тағы, тик кенә ултырып булмаймы ни, сит кешеләр барҙа оят кәрәк, — тип ҡысҡырҙы.\nНыязғол Айбулатҡа асыулы күҙҙәрен уйнатып текләй. Ләкин Айбулат менән Зөфәр, үҙҙәре ҡуйышҡан һүҙ буйынса, тыныс ултыралар. Улар Ҡәүиҙең һөйләгәнен дә ишеткеләре килә. Бер аҙҙан сход тынысланды.\nНыязғол да тирен тағы бер ҡат ҡоро ҡулъяулығына һөртөп алды ла, асыуҙан ҡалтыраған тауышын тынысландырырға тырышып:\n— Хәҙер беҙҙең Ҡәүи мәхдүм нотоҡ һөйләйәсәк. Ул да бына әле генә бик ҙур мәҙрәсәне уҡып бөтөп ҡайтҡан уҡымышлы кешебеҙ. Һис бер шауламай, ихлас тыңлайыҡ инде. Ул һөйләгәндә оронсоҡлаусы булһа, сходтан етәкләп сығарып ебәрәм! — тип, баяғы шаулашҡан яҡҡа ҡарап, бармаҡ ҡағып ҡуйҙы.\nҠәүи, урынынан тороп, башындағы йондоҙлап сигелгән ҡара бәрхәт таҡыяһын ҡупшылаңҡырап ҡуҙғатып сикәһенәрәк шыуҙырҙы ла, бөтә кеше өҫтөнән күҙ йөрөтөп алғас, һөйләй башланы.\n— Ағай-эне, мосолмандар! Беҙгә әле генә Ғәйнулла әфәнде батша хәҙрәттәренең манифесы тураһында һөйләп үтте. Мин ул турала күп ҡағылмайым. Ләкин был манифестың бөтә Рәсәй халҡы өсөн һәм беҙҙең мосолман халҡы өсөн дә күп изгелектәр биреүе хәҡиҡәт. Йәғни шуны ғына әйтеп үтергә лазым табамын ки, беҙ быға тиклем ихтилалдың башланған ваҡытынан алып барыбыҙ ҙа дөйөм хәрәкәт менән барған булһаҡ, хәҙер был батша хәҙрәттәренең манифесынан һуң, беҙ үҙебеҙҙе яңы һәм яҡшы донъяға сыҡҡанбыҙ тип фараз итеп, йәғни шулай итеп иҫәпләп, тыныс тормошҡа күсергә тейешбеҙ. Бының өсөн ни кәрәк? Бының өсөн мосолмандарҙың дөйөм берлеге кәрәк. Хәҙерге Өфө ҡалаһында “Мосолмандар иттифағы” тигән бер ойошма төҙөлдө. Был ойошманың теләге мосолмандарҙың үҙ-ара барған талаш-тартыштарын бөтөрөп, татыулыҡ менән, берлек менән йәшәүҙәрен алға һөрөү. Әле бына ишеттегеҙ, манифеста ла иркенлек тураһында яҙылған. Беҙ ошо йылдарҙағы ихтилал арҡаһында өлгәшкән иректе һәм тигеҙлекте үҙебеҙгә ҙур ғәнимәт белеп, талаш-тартыштарҙы бөтөрөп, тыныс торорға тырышайыҡ. Әгәр ҙә беҙ, ошо “Мосолмандар иттифағы” күрһәткәнсә, үҙ-ара аңлашып берләшһәк, бик ҙур реформалар яһап, мәҙәни тормошҡа күсәсәкбеҙ. Шуға күрә бөтә мосолмандар берләшеп эш ҡылырға тейештәр...\nҠәүи мәхдүм, ошо турала бик оҙаҡ һөйләп, Государственный дума тураһында ла бер талай һүҙ бутап, үҙенең телмәре елле сыҡһын — тип, ахыры, ҡулдарын алға һуҙып:\n— “Иттифаҡтыр берләшеү, йыйылып бергә серләшеү!” — тигән лозунг менән һүҙен бөтөрөп, үҙенән бик риза булған төҫ менән, урынына барып ултырҙы.\nБыл юлы уға ҡаршы ла, ыңғай ҙа бер нәмә тип тә өндәшеп шауламанылар. Сөнки тыңлаусыларҙың күбеһе “иттифаҡтың” ни тигән һүҙ булыуын төшөнмәй ине. “Иркенлек, тигеҙлек, берлек” кеүек һүҙҙәрҙең ҡапыл ишеткән саҡта ҡолаҡҡа яғымлы яңғырауы ҡайһы бер кешеләрҙең мейеләрен сыуалтып ташланы. Ә баяғы ҡысҡырыусылар Айбулат менән Зөфәрҙең һүҙен көтөп тындылар.\nНыязғол, сходты ябырға уйлапмы, үҙе һөйләргә уйлапмы, урынынан тороп, ҡулын күтәргәйне, Зөфәрҙең ҡуҙғалғанын күреп:\n— Йә, йә, бына беҙҙең тағы бер уҡымышлы шәкертебеҙ бар әле. Ул да беҙгә үҙ нотоғон әйтһен әле, — тине. Зөфәр һүҙен:\n— Ағай-эне, туғандар, — тип башланы. — Бына күрәһегеҙ, беҙгә, беҙҙең Ырғыҙ буйына, бик күп аҡыл һәм кәңәштәр тейәп, Өфө әфәнделәре килеп төшкәндәр. Беҙ уларҙың һүҙҙәрен иғтибар менән тыңланыҡ һәм бик яҡшы аңланыҡ. Хәҙер улар беҙҙе, беҙҙең яҡ кешеләренең һүҙҙәрен тыңлаһындар. Беҙ, әлбиттә, был әфәнделәрҙе, бик насар кешеләр, тип яманлай алмайбыҙ. Сөнки был кешеләр үҙҙәре ҡалалағы татар буржуйҙары һәм татар-башҡорт байҙары, руханиҙарының заказдарын үтәп йөрөүсе приказчиктар ғына. — Кешеләрҙең ҡайһылары мышылдап көлөп ҡуйҙылар ҙа тағы тыңлай башланылар. — Был приказчик әфәнделәр, бында беҙгә килеп, былай ҙа өсләтә иҙелеп, быуаттар буйына артта ҡалған башҡорт халҡының иң ныҡ иҙелгән ярлыларының әле генә ҡояш яҡтыһына асылырға әҙерләнгән күҙҙәрен тиҙерәк томалап ҡуйырға ашығып килгәндәр!\nНыязғол, бик ҡаты тамаҡ ҡырып, бөтә ултырғысы менән дыңғырлап әйләнеп, Зөфәргә ҡарап ултырҙы.\nЗөфәр һүҙен дауам итте:\n— Манифесты һеҙҙең маҡтамай хәлегеҙ юҡ. Сөнки ул һеҙҙең байҙар, капиталистар синыфына бик йәтеш тура килә. Манифест тураһындағы мәсьәлә беҙгә көн кеүек асыҡ. 17 октябрь манифесы — ҡапҡан ул, тоҙаҡ ул. Манифестың биргән вәғәҙәләре, “граждандар ирке” тигән һүҙҙәре батша хөкүмәтенең үҙен ҡыҫымға алған эшсе-крәҫтиәндәр восстаниеһынан ҡотолоп тороу өсөн төҙөлгән буш вәғәҙәләре ул. Был манифест тураһында хәҙерге ваҡытта, халыҡ араһында, беләһегеҙме, ниндәй йыр ижад итеп, йырлап йөрөйҙәр:\nБатша ҡурҡты ла сығарҙы манифест,\nҮлгәндәргә — ирек, тереләргә — арест.\nБына был йырҙы һеҙ әфәнделәр генә түгел, беҙҙең бөтә йәш егеттәр ҙә аңлайҙар. Ә һеҙ шуны аңлай тороп, хәҙрәттәрҙең сайҡап эсергә биргән бетеүендәй итеп, “нәсихәт” ҡосаҡлап килеп еткәнһегеҙ. Һеҙгә бының өсөн хужаларығыҙ ҙур наградалар бирерҙәр. Ләкин бында иҙелгән крәҫтиәндәр һәм ҡалаларҙағы көн-төн барған ҡанлы восстаниеларҙа ысын ирек өсөн йән асыуы менән көрәшкән пролетариат һеҙҙе мәңге ҡарғар һәм бик ҡаты үс алырҙар.\nНыязгол, ораторҙың күҙгә бәреп әйткән хаҡ һүҙҙәренә сыҙамай, урынынан тороп, ҡапыл ҡул һелтәне лә:\n— Етәр, шәкерт, күп һөйләйһең! — тип ҡысҡырҙы.\nЛәкин үҙен бик мәҙәни һәм аҡыллы күрһәтергә тырышҡан Ҡәүи, асыуҙан күгәргән ирендәрен йылмайтып, Ныязғолға өндәшмәҫкә ишара яһаны.\nЗөфәр былай ҙа һүҙен бөтөрөргә яҡынлағайны.\n— Һеҙ әфәнделәрҙе беҙҙең стеналарҙағы прокламациялар тәшүишкә һалған икән, ғәжәп түгел. Бик яҡшы булған. Һеҙ үҙегеҙҙең ярлы халыҡ теләгән иреккә тәшүишле ҡарашығыҙ менән үҙегеҙҙең йөҙөгөҙҙө генә асаһығыҙ.\nЗөфәр ҡапыл туҡтап урынына ултырҙы ла Айбулатҡа ҡараны. Ҡуйышҡан һүҙ буйынса хәҙер Айбулат һөйләргә тейеш ине.\nАйбулат, урынынан тороп, иҙән уртаһынараҡ сығып баҫты. Ныязғол үҙе, Зөфәргә ҡаршы һөйләргә әҙерләнеп торғанда, Айбулаттың әҙерләнеүенә аптырап:\n— Һиңә ни кәрәк тағы? — тине.\nАйбулат, уның күҙҙәренә туп-тура ҡарап, мыҫҡыллы тауыш менән:\n— Миңәме, миңә бына ситтән килгән ҡунаҡ әфәнделәр менән һөйләшеп ҡалырға кәрәк, — тип яуап бирҙе.\n— Һуң, һүҙҙе һорап ал!\nМейес янындағы йәштәр барыһы бер юлы көлөп ебәрҙеләр. Айбулат уларға шауламаҫҡа ишара итеп ҡул һелтәне лә һөйләй башланы:\n— Ағай-эне, туғандар! Беҙҙең алдыбыҙға килеп, бөгөнгө көндә барған ҡатмарлы сәйәсәт тураһында һөйләп торған оратор әфәнделәрҙең нотоҡтарынан беҙ ниндәй мәғәнә аңлайбыҙ? Беҙ уларҙы үҙебеҙҙең иҙелгән крәҫтиәндәргә файҙалы эштәрҙе аңлатыусылар итеп нисек ҡабул итәйек?\nИң тәүҙә йәш хәҙрәт Ғәйнулла әфәндегә яуап: беҙгә ул бик ҙур “нәсихәт” алып килеп сыҡҡан. Рәхмәт инде онотмағас!\nЙәштәр яғы тағы ла көлөп ебәрҙе.\nАйбулат, уларға иғтибар итмәй, һөйләүендә булды:\n— Был “нәсихәт” беҙҙең кеүек иҙелгән, интеккән ярлы халыҡ өсөн буш та кәрәкмәй. Сөнки ул беҙҙең өсөн бик зыянлы нәмә. Сөнки беҙ, байҙарҙың, баярҙарҙың еренә, һыуына, малына, фабриканттарҙың, заводсыларҙың байлыҡтарына ҡағылмайынса, һәйбәт кенә, тәтәй генә булып йөрөйөк тип, бер-беребеҙҙе димләшеп, әпәүләшеп тора торған кешеләр түгелбеҙ һәм һеҙ әфәнделәрҙең нәсихәтен тыңлап, һеҙ күрһәткән юлға төшөп китәсәгебеҙ юҡ. Быны өмөт тә итмәгеҙ! Беҙ, киреһенсә, үҙебеҙҙең ер-һыуыбыҙҙы тартып алып, эш көсөбөҙҙө урлап байыған байҙар, баярҙар, фабриканттарға ҡаршы ҡаты көрәшкә сыҡҡанбыҙ һәм ошо көрәштә еңмәйенсә туҡтамаҫҡа тип, бил быуып керешкәнбеҙ. Һеҙ, әфәнделәр, быны бик ныҡ хәтерләп ҡалығыҙ.\nИнде килеп, шуны ла әйтәйек. Ғәйнулла мулла мөфтөйҙән, диниә назаратынан килһә, беҙҙең Ҡәүи мәхдүм, Өфөләге байҙар тәрилкәһен ялап, уларҙың мәнфәғәтен алға һөрөүсе, үҙе әйткәнсә, “Мосолмандар иттифағы” ойошмаһынан килеп төшкән бер бәндә.\n— Һин, ҡоҙа, шәхескә ҡағылмай һөйлә, — тип һүҙ ҡыҫтырҙы. Айбулат уға боролмайынса ғына яуап бирҙе:\n— Мин хәҙер ана шул Ҡәүи мәхдүмдең беҙгә һөйләгән “иттифағы” тураһында аңлатып китәйем:\nДонъялағы һәр бер милләттә булған кеүек, беҙҙең татар-башҡорт халҡында ла синфи айырмалыҡтар бар. Бөтә донъя халҡы, динен, милләтен айырмайынса, төрлө синыфтарға бүленгән һымаҡ, Рәсәй мосолмандары ла төрлө синыфтарға бүленәләр. Мәҫәлән, мосолмандарҙа, бер яҡтан, баярҙар һәм капиталистар, икенсе яҡтан, крәҫтиәндәр һәм ялланып эшләй торған эшселәр бар. Хужалыҡ мәнфәғәттәре бер булған кешеләр бер синыфҡа инәләр. Эшсенең теләге хужаның теләгенә ҡапма-ҡаршы була. Бына шуға күрә лә һеҙ тәҡдим иткән “Мосолмандар иттифағы” тигән бер генә фирҡәгә бөтә мосолмандар ҙа инә алмай.\nХәҙер был фирҡәнең ниҙән ғибәрәт икәнен ҡарайыҡ.\nҒәйнулла реплика ташланы:\n— Уның ниҙән ғибәрәт икәнен беҙ аңлаттыҡ. Ә һеҙ урыҫтарға эйәрмәксе булаһығыҙмы? — тине.\n— Был фирҡә шунан ғибәрәт. Ғәйнулла мулла беҙҙе урыҫтарға эйәреүҙә ғәйепләй. Дөрөҫ, бик дөрөҫ. Беҙ урыҫтарға, уларҙың алдынғы кешеләренә эйәрәбеҙ. Ә һеҙҙең “иттифаҡ” тигән фирҡәгеҙ телдә генә мосолмандарҙыҡы, ысынында ул капиталистар яҡлы.\n— Дөрөҫ түгел, юҡты һөйләй, тәрәнгә керә! — тип ҡысҡырҙы.\nАйбулат уға табан боролдо, уң ҡулы менән бер нәмәне ярып айырған кеүек, уға ҡарата һелтәп һөйләне:\n— Бик дөрөҫ, бик аңлайбыҙ, Ҡәүи әфәндекәй! Тәрәнгә керәбеҙ, һеҙҙең кеүек өҫтән шымартмайбыҙ.\nНыязғол бик асыуланып урынынан торҙо һәм, ике ҡулы менән дә Айбулатҡа һелтәп:\n— Туҡта, һөйләмә, ташла, тим! Бына яр аҫтынан яу сыҡҡан! Һиңә ни ҡалмаған? Ни тип оялмай ҙур кешеләргә ҡаршы тел күтәреп тораһың, мәлғүн! — тип ҡыҙып ҡысҡырынды.\nАйбулат һөйләүенән бер аҙға ғына туҡтап, Ныязғолдоң ярһыуы баҫылғанын көттө.\nИсхаҡ, Әхмәҙи, Тимерғәле ҡарт барыһы бер юлы:\n— Һөйләһен Айбулат. Тыйма уны!\n— Староста, оронсоҡлама әле, һөйләһен!\n— Һөйлә, һөйлә, Айбулат! — тип ҡысҡырҙылар. Айбулат дауам итте:\n— Ағай, һинең мине сходта һөйләүҙән тыйырға бер хаҡың да юҡ. Әле генә ишеттең бит, манифеста ла кешегә ирек бирелгән, “иттифаҡығыҙ” ҙа “йыйылышып һөйләшергә” ҡуша. Һин ана шул үҙегеҙҙең дәлилдәрегеҙгә ҡарап ҡына булһа ла, минең һөйләүгә ҡаршы килмә! Мин кәрәгемде әйтеп бөтмәй туҡтамайым! — тине.\nНыязғол ҡунаҡтарға аптырап ҡараны. Улар уға “һөйләһен” тигән ишара менән баш эйҙеләр.\nАйбулат дауам итте:\n— Хәҙер минең һүҙем күп ҡалманы. Мәсьәлә ҡыҫҡа һәм асыҡ. Беҙҙең Ырғыҙ буйына килеп, беҙҙең яңы ғына аңдары уянып килгән ярлы крәҫтиән халҡыбыҙҙың башын ҡаңғыртып йөрөүсе мулла-монтағай, иттифаҡсы кадеттар, реформасы әфәнделәр бөгөндән үк ҡайтып китһендәр. Улар беҙҙең ихтилал менән алға барған тормошобоҙға ҡаршы төшөп маташмаһындар.\nИсхаҡтар тағы ла элеп алып киттеләр. Шау-шыу ҡупты.\nНыязғол, урынынан һикереп тороп, Айбулатҡа ынтылды.\n— Етер, тим, хәҙер ҡыуып сығарам. Мәлғүн икәнһең. Минең өс йөҙ бот игенде ҡайҙа олаҡтырып ҡайттың, шуны һөйлә, оялмаһаң! Өндәшмәгән һайын шашаһың! Айбулат ҡыҙманы:\n— Уны ла һөйләйем. Ул игенде беҙ ирек яулап ятҡан ҡала эшселәренә тапшырҙыҡ. Һин, ағай, ишеткәнһеңдер, Кузьмин утарынан игенде ҡалаға иллешәр йөкләп оҙаталар. Бөгөнгө көндә Кузьмин тирәһендә халыҡтың ниҙәр эшләп ятҡанын ишетмәгән булһаң, барып күр. Ниңә һин Сәйетҡол ағайҙы эт урынына туҡманың? Шул турала һин яуап бир!\nСходтың рәте китте.\nТалаш былай конкрет төҫ алғас, вәкилдәр ҙә урындарынан ҡуҙғалдылар. Бөтәһенә таныш һәм яҡташ булған Ныязғолдоң ҡоҙаһы Ҡәүи бирешмәгән төҫ менән тыныс ултырырға тырышһа ла, был тирәгә тәүләп килгән Ғәйнулла мулланың төҫө ап-аҡ булғайны. Ул эсенән: “Был вәхшигә оҡшаған башҡорттарға ышаныуы ҡыйын, бик ныҡ ҡыҙҙырһаң, үҙеңде ботарлап ташлауҙары бар, улар мәңге суҡмарлы халыҡ”, — тип уйлап ҡурҡа ине. Ул, Ҡәүи янынараҡ шыуып ултырып, уны сығып китергә саҡырҙы.\nМейес янындағыларҙың барыһы бер юлы шаулайҙар, Саттар сотник, улар янына барып:\n— Бар, бар, сығығыҙ инде, сығығыҙ! Сход бөттө, сход ябыҡ, — тип өгөтләй.\nМурзин, урынынан тороп, барыһына күҙ йөрөтөп алғас, бөтәһе лә, ни әйтер икән, тип уға ҡаранылар.\nЗөфәр тыныс һәм бер аҙ тантаналы итеп Ныязғолға ҡарап өндәште:\n— Ныязғол ағай, күрәһең бит, халыҡ нимә таптыра? Һин ошо йыйылышта үҙеңдең ныҡ һүҙеңде биреп, халыҡты тынысландырырға тейешһең.\nНыязғол уға һораулы ҡараш менән ҡараны.\nЗөфәр бармаҡтарын бөгә-бөгә иҫәпләне:\n— Беренсенән, һин Айбулатҡа бойҙай таптырыу түгел, уға ҡырын күҙ менән ҡарарға ла хаҡың юҡ. Хәҙер ул яңғыҙ түгел. Икенсенән, Сәйетҡол һин туҡмағандан һуң ҡуҙғала алмай ята. Һин уны үҙеңә ҡунаҡҡа саҡырып алып ғәфү үтен дә бығаса эшләгән хаҡын да, тик ятҡаны өсөн дә түлә. Сөнки бындай эш ябай эш түгел, суд еҫе сығып тора.\nЙәштәр быға шаулашып ҡушылдылар:\n— Бына, бына шулай кәрәк! Дөрөҫ!\nЗөфәр уларҙы аҙ ғына көттө лә дауам итте:\n— Өсөнсөнән, был ҡунаҡ әфәнделәр бүтәнсә был тирәләге халыҡ араһында томан һибеп, баш ҡаңғыртып йөрөмәһендәр, яҡшы саҡтарында оҙат. Төшөндөңмө?\nНыязғол ишек төбөн ҡаплап алған әзмәүерҙәй мыҡты егеттәргә, мейес янында, иҙәндә тулып торған башҡа кешеләргә ҡарап, уларҙың берәүһенең дә үҙенән бер тамсы ла ҡурҡмаясаҡтарын һәм уны тыңламаясаҡтарын төшөндө. Шунан ул ҡунаҡтарға ҡараны. Ҡунаҡтар иһә, баштарын түбән баҫып, уға ҡарамай торалар ине. Ныязғолдоң, уларҙың был ҡиәфәттәрен күреп, эсенән асыуы ныҡ ҡабарҙы. Уларға, “эй, хәсрәт, күшеккән тауыҡтар”, тип ҡысҡырғыһы килде.\nМөйөшкә үк күсеп, таяғына таянып тик торған Шиһап мулла ла ҡунаҡтарға йәлләү ҡатыш күҙ һалды. Шунда уҡ тағы ла уның асыуы килеп, эсенән: “Дин юлында йөрөгән мосолмандар, имеш, тубыҡтарығыҙ теҙәңләп, ҡошҡа оҡшап тораһығыҙ шунда, ҡурҡаҡтар”, — тип көйөндө. Ә мейес янында ғорур баҫып торған Айбулат менән Зөфәргә ҡарап, Шиһап мулла тешһеҙ урттарын тағы ла нығыраҡ эскә тартып зәһәрләнде. “Был ахыры заман дәжжәлдәренең ҡотҡоһонан Мөхәммәт ғәлейәссәләмдең үҙе лә ҡотола алмаҫ”, — тип уйланы ла үҙ уйынан үҙе ҡурҡып китте.\nНыязғол, был юлы уҫаллыҡ менән бер эш тә барып сыҡмаҫын аңлап, ҡиәфәтен дә, тауышын да үҙгәртте. Ситтән килгән әфәнделәр алдында үҙен кәмһетеү уға еңел түгел ине. Шуға күрә ул сходты башлағандағы һымаҡ, кәүҙәһен турайтып, түшен кәпәйтә биреп, тыныс булырға тырышҡан тауыш менән:\n— Йә, ярар инде, ағай-энеләр, “туй үпкәһеҙ булмаҫ” тигән шикелле, үпкәләштек тә, әйтештек тә инде. Йәштәр генә бына былай ҙа һөйләшеп хәл итергә мөмкин булған мәсьәләләрҙе ғауға ҡуптарып ҙурайтып ташланылар. Хәҙергә таралайыҡ. Ҡунаҡтарҙы оҙатайыҡ. Шунан үҙ-ара һөйләшеп килешербеҙ, — тине.\nЛәкин Айбулат риза булманы:\n— Юҡ, ағай, улай өҫтән генә тотоп шымартмайыҡ, берәмләп һөйләп бир.\n— Ни нәмәһен берәмләйем тағы? — тине Ныязғол. Ул тағы ҡомһарҙы.\nМурзин уға яуап бирҙе:\n— Баяғы беҙ ҡуйған өс мәсьәләне берәмләп асыҡла.\nНыязғол өсөн быныһы сиктән ашҡан нәмә ине. Ҡунаҡ әфәнделәр араһында бала-сағанан әмер һымаҡ талаптар ишетеүе уның ғәрлеген ҡабартты. Ләкин ул үҙенең төплө уйы менән хәҙергә нисек тә ҡотолоу юлын эҙләне. Тағы ла тыныс булыу яғын һайланы:\n— Эй, туғандар, әйтеп торам ғуй. Ҡунаҡтарҙы оҙатайыҡ. Кемдер берәү уның ыңғайына, “ҡыуайыҡ, тиген”, тип ҡушылды.\nНыязғол быға ла иғтибар итмәҫкә тырышты.\n— Эйе, ҡунаҡтар китһен, шунан үҙ-ара һөйләшербеҙ. Әйткәндәй, анау иген мәсьәләһе тураһында мин уны һүҙ ыңғайы килгәнгә күрә генә әйттем. Булмаһа, ул өс йөҙ бот иген, алла рәхмәте менән, мөлкәтемдең хәйере булһын. Сәйетҡолдо ул тиклем ныҡ туҡмағаным юҡ. Әгәр ҙә аҙыраҡ рәнйеткән булһам, уныһын да һөйләшеп килешербеҙ, — тине. Ныязғол ҡара тиргә сумды. Тағы ла һоро ҡулъяулығын сығарып битен, маңлайын, муйынын һөрттө.\nБындай шау-шыулы, ҡурҡыныслы һәм күңелле сход Айҙаҡайҙың ғүмерендә беренсе тапҡыр булғандыр. Сходтың шундай шау-шыулы әңгәмәһендә бөтә кешеләр, әллә ниндәй бер бик көслө ташҡында ҡаҡлығып үргә күтәрелгән һымаҡ, күтәренке рух менән шаулашып, геүләп киттеләр.\nҠарттар телдәрен сыртлатып аптырайҙар.\n— Һай-һай, замана ҡайҙа табан китте! Йәштәрҙе әйтсәле, әйтерһең, көн һайын сходҡа йөрөйҙәр, байын-түрәһен бар тип тә белмәйҙәр ҙә баһа! Һай-һай!..\n— Батшанан ҡурҡмағас, башҡа ниенән ҡурҡһындар? Минең ҡартатайым, бахыр, “батшаға баҡмаған”, тип орошҡан була торғайны мине. Бына быларҙы күрһә, ни тип әйтер ине икән, ә?\n—Шулай кәрәк тә шул. Баҫынҡыны тапалап китергә йөрөүселәр күп була ул. Күрәһең бит, ҡайҙан-ҡайҙа аҡыл өйрәтергә тип килеп етҡәндәр. Анау йәш мулланы әйтәм, үҙе муллаға ла оҡшамаған!\nТимерғәле эсенә һыймаған шатлыҡ менән маҡтана:\n— Бына, исмаһам, үҙебеҙҙең Айбулат, күрһәттеме үҙен егетең! Хатта Ныязғолдо ҡалтыратты.\n— Дөрөҫ, ауыҙына шайтан төкөргәнме ни.\nАйбулаттың ҡайныһы Үмәр, бөгөн үҙе майҙан тотҡан һымаҡ, ғорур:\n— Бәй, дөрөҫ һүҙгә ни еткән! Ул бит, беҙҙең Айбулат кейәү, ярлы халыҡты яҡлап, дөрөҫлөккә бара. Шуға күрә лә ул күҙгә тура бағып әйтә лә шул!\nТимерғәле Зөфәр менән дә ярылып маҡтана:\n— Ә һуң, ҡорҙаш, уның иптәше, иптәше. Мырҙаяндың улын, Зөфәрҙе әйтәм: ҡайһылай ярып һалды. Бер ҙә, Өфөнән дә, мөфтөйҙән дә килгәндәр, тип тайшанып торманы. Ай, үҫәләр беҙҙең балалар, аллаға шөкөр.\nӘхмәҙи, Сафа, Исхаҡтар янына ла бик күп кеше йыйылған. Улар тағы ла ҡыҙыуыраҡ һөйләшәләр:\n— Иң элек ерҙән башларға кәрәк. Ана бит, ана Покровка, Ивановкалар һүҙҙәрен һүҙ иткәндәр. Беҙгә лә Ныязғолға нығыраҡ йәбешергә кәрәк. Расторгуйға ла иртәгәнән дә ҡалмай барып тотонайыҡ. Нимәһен ҡарап торорға.\nМалайҙар бер йыр отҡандар ҙа шуны күмәкләп таҡмаҡлайҙар:\nҮлгәндәргә — ирек, тереләргә —. арест.


Хаҡ динем (дауамы) | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > Дин > Хаҡ динем (дауамы)\n« Хаҡ динем (башы)\nХаҡ динем (аҙағы) »\nХаҡ динем (дауамы)\nБашы ошо биттә: //nazir1965.com/din/xa%D2%A1-dinem-bashy.html#more-5209\nА — Заты Сыфаттары, Б — Субути Сыфаттары\nА — Заты Сыфаттары (тик Уға ғына хас): Улар алты.\n1 — Әл-Вүджүд: Барлығын белдерә. Аллаһ Тәғәлә һәр ваҡытта бар, һәм Уның Ихтыяры бөтә ерҙә лә бар.\n2 — Әл-Ҡыдам: Башланғысһыҙ икәнен белдерә. Аллаһ Тәғәләнең булыуының башы юҡ. Ул һәр ваҡытта ла булған. Ул тыумаған да, тыуҙырылмаған да.\n3 — Әл-Баҡа: Сикһеҙ булыуҙы белдерә. Аллаһ Тәғәләнең булыуының сиге юҡ. Ул үлемһеҙ.\n4 — Әл-Вәхдәниййәт: Берлеген белдерә. Аллаһҡа хас булған атрибуттар бер кемдә лә, бер нимәлә лә юҡ. Аллаһ Тәғәләгә тиңдәш һәм оҡшаш юҡ.\n5 — Мөхәләфәтүл-лил-хаүәдиҫ: Барлыҡҡа килтерелгәндәрҙән айырымлығын белдерә. Аллаһ Тәғәлә Үҙе барлыҡҡа килтергәндәрҙең бер нимәһенә лә оҡшаш түгел.\n6 — Әл-Ҡыяму би Нәфсиһи (Ҡыяму би Затиһи):\nҮҙенән-үҙе булыуҙы белдерә. Аллаһ Тәғәлә Үҙе бар. Ул бер кемдә лә, бер нәмәлә лә мохтаж түгел. Тик бөтә барлыҡҡа килтерелгән нәмәләр Уға мохтаж.\nБ — Субути Сыфаттары: Улар һигеҙ.\n1 — Әл-Хәййәт: Тере булыуҙы аңлата. Аллаһ Тәғәлә тере һәм йәшәй.\n2 — Әл-Ғилем: Белеүсе икәнен аңлата. Аллаһ Тәғәлә бөтәһен дә белә.\n3 — Ас-Самиғ: Ишетеүсе икәнде аңлата. Аллаһ Тәғәлә бөтәһен дә ишетә.\n4 — Әл-Басар: Күреүсе тигәнде аңлата. Аллаһ Тәғәлә бөтәһен дә күрә.\n5 — Әл-Ирада: Нимәлер теләүҙе аңлата. Аллаһ Тәғәлә үҙенең теләктәрендә һәм ынтылыштарында ирекле.\n6 — Әл-Ҡөҙрәт: Ҡөҙрәтте аңлата. Аллаһ Тәғәләнең Көсө һәм Ҡөҙрәте бөтә барлыҡҡа килтерелгәндәргә хакимлек итә.\n7 — Әл-Кәләм: Телмәрҙе аңлата. Аллаһ Тәғәлә кем менән һәм нисек теләй, шулай һөйләшә.\n8 — Ат Такуин: Барлыҡҡа килтереүсе тигәнде аңлата. Ерҙә һәм күктә булған бөтә нәмәләрҙе Аллаһ Тәғәлә барлыҡҡа килтергән.\nБеҙ Аллаһты күрә алабыҙмы?\nИнша Аллаһ, беҙ Аллаһты күрербеҙ. Тик Уны был донъяла күреү мөмкин түгел. Беҙҙең күреү мөмкинселегебеҙ сикле. Беҙҙең күҙҙәребеҙ бөтәһен дә күрергә һәләтле түгел. Миҫал өсөн, ҡайһы бер хайуандарҙың төндә күргән нәмәләрен беҙ күрә алмайбыҙ.\nБеҙ нисек Ҡиәмәт Көнөндә Аллаһты күрәсәкбеҙ?\nМөхәммәд бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) әйткән: «Ысынында һеҙ ай тыуғанда нисек айҙы күрәһегеҙ, шулай итеп үҙегеҙҙең Раббығыҙҙы күрәсәкһегеҙ».\nАллаһ беҙҙе күрә\nСәлих үҙенең олатаһынан һораған:\n- Олатай, нишләп беҙ Аллаһты күрмәйбеҙ?\nОлатаһы уға шулай яуап биргән:\n- Сөнки беҙҙең күҙҙәребеҙ шулайтып барлыҡҡа килтерелгәндәр, улар Аллаһты күрә алмайҙар.\n- Нишләп улай, олатай?\n- Ә һин фотоаппарат менән бөтәһен дә төшөрә алаһыңмы?\n- Эйе, төшөрә алам.\n- Ә үҙеңдең үпкәң менән йөрәгеңде лә төшөрә алаһыңмы?\n- Юҡ, уларҙы тик рентген аппараты менән генә мөмкин.\n- Бына күрәһеңме, ике аппарат та төшөрөү өсөн тәғәйенләнһәләр ҙә, фотоаппарат рентген аппараты төшөргәнде төшөрә алмай. Сөнки уларҙың төҙөлөштәре төрлө. Беҙҙең күҙҙәребеҙ Аллаһ тарафынан барлыҡҡа килтерелһәләр ҙә, улар Уны күрә алмайҙар.\n- Ә Ул беҙҙе күрәме?\n- Әлбиттә, Ул беҙҙе ҡараңғы төндә яҡтыртылмаған бүлмәлә ҡара кейемдә лә күрә.\n(М. Йәшәр Кандәмир)\n«Аллаһ бабай» тип әйтергә яраймы?\nУлай тип әйтергә ярамай. «Әл-Ихлас» сүрәһендә Аллаһ тыуҙырмаған да һәм тыуҙырылмаған да, һәм Уның атаһы ла һәм улы ла юҡ, тип әйтелә.\nАллаһтың Ҡөҙрәте бөтә ергә лә тарала, һәм Уның Ғилеме бөтәһен эсенә ала.\n«Аллаһ ергә нимә ингәнен һәм унан нимә сыҡҡанын, күктән нимә төшкәнен һәм унда нимә күтәрелгәнен белә. Һеҙ ҡайҙа ғына булһағыҙ ҙа ул һеҙҙең менән. Аллаһ һеҙ нимә эшләгәнде күрә». Ҡөрьән «Әл-Хәдид, 4»\n«Беҙ кешегә муйынындағы ҡан тамырынан да яҡыныраҡ». Ҡөрьән «Ҡаф, 16»\n«Мәшриҡ тә, Мәғрип тә Аллаһтыҡы». Ҡөрьән «Әл-Баҡара, 115»\n«Аллаһ күктәрҙә тора» тип әйтеү дөрөҫмө?\nУлай тип әйтергә ярамай. Был үрҙә килтерелгән аяттарҙан аңлашылды.\nИзге Ҡөрьән башынан аҙағына тиклем — ул Аллаһ Тәғәләнең Һүҙҙәре.\nАллаһ Тәғәләнән Ябраил Фәрештә арҡылы беҙҙең яратҡан Бәйғәмбәребеҙгә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) вәхи килгән.\nҠәҙерле балалар! Аллаһ Тәғәләнең һүҙҙәрен һәм әмерҙәрен ишетеү һәм аңлап төшөнөү өсөн Изге Ҡөрьәнде бик күп уҡырға кәрәк.\n«Әгәр ҙә ер йөҙөндәге ағастар ҡауырһындар булып, ә диңгеҙ яҙыу ҡараһы булһа, һәм ул диңгеҙгә йәнә ете диңгеҙ ҡушылһа ла, Аллаһ Тәғәләнең бөтә һүҙҙәрен яҙырға улар етмәҫ ине». Ҡөрьән «Лоҡман, 27»\nАллаһ Тәғәләнең Барлығын беҙ нисек белә алабыҙ?\nҮҙебеҙгә, башҡа мәхлүктәргә һәм Йыһандағы бөтә йән эйәләренә ҡарап, беҙ бөтә камил, матур, төзөк ижат ителеүҙең Бер Аҡыллы Барлыҡҡа килтереүсеһе булыуын аңлай алабыҙ.\nИбраһим бәйғәмбәр (ғәләйһи-ссәләм) бик бәләкәй сағында атаһының нисек итеп боттарҙы яһауын, халыҡтың уларға табыныуҙарын күреп, оҙон-оҙаҡ ҡояшҡа, айға һәм йондоҙҙарға ҡарап торор булған. Һәм уларҙың ҡасан да булһа һүнеүен күреп, әйткән: «Һүнгән нәмә минең Раббым була алмай». Һәм шунан һуң Аллаһты аңлап-төшөнгән: «Минең Раббым — Шул, кем уларҙың барыһын да барлыҡҡа килтергән».\nКем бер ерҙән, бер һауанан һәм бер һыуҙан күп төрлө емештәрҙе булдыра, Уны һәм Уның Көсөн инҡар итеп булмай.\nБыл аяттар Аллаһ Тәғәләнең Барлығын һәм Ҡөҙрәтен иҫбат итә:\n«Һәм уның аяттарынан һин Ерҙе кәмһетелгән, ҡороған итеп күрәһең, һәм, әгәр Беҙ уға һыу төшөрһәк, ул тулҡынлана, бүртенә-ҡабара. Ысынлап та, уны терелткән — үлектәрҙе лә терелтә. Ул, ысынлап та, һәр нәмәгә ҡөҙрәтле! Ҡөрьән „Фуссыләт, 39“\n„Улар үҙҙәре өҫтөндәге Күккә ҡараманылармы ни: нисек Беҙ уны төҙөнөк һәм матурланыҡ, һәм уның бер тишеге лә юҡ?\nҺәм Беҙ Ерҙе йәйҙек һәм уның өҫтөнә тауҙарҙы һалдыҡ һәм уның өҫтөндә һәр төрлө матур ишлеләрҙе үҫтерҙек“. Ҡөрьән „Ҡаф, 6-7“\n„Һәм Ул Ерҙе йәйҙе һәм уның өҫтөндә тауҙар һәм йылғалар яһаны һәм унда һәр төрлө емеште икешәрләп ишле яһаны. Ул көндө төн менән ҡаплай. Ысынлап та, бында — уйлаған кешеләргә аяттар бар.\nЕр йөҙөндә бер-береһенә күрше булған ер бүлемдәре, һәм йөҙөм баҡсалары һәм сәсеүлектәр, һәм бер тамырҙан булған, һәм бер төрлө һыу менән һуғарыла торған хөрмә ағастары бар. Беҙ ашау өсөн уларҙың береһен икенсеһенән артыҡ итәбеҙ. Ысынлап та, бында аҡыллы кешеләр өсөн аяттар бар!“Ҡөрьән „Әр-Рәғд,3-4“\nБыл аяттарҙа бер үк ерҙә, бер үк һыу менән туҡланып, төрлө үҫемлектәрҙең үҫеп сығыуы, уларҙың төрлө емештәр биреүе хаҡында әйтелә. Был аяттар Аллаһтың Барлығын, Уның Ҡөҙрәтен һәм Көсөн асыҡ дәлилләй.\nАллаһ Тәғәлә алдында беҙҙең бурыстарыбыҙ:\n1. Бер Аллаһҡа, уға ҡатнашсылар бирмәйенсә инанырға.\n2. Бөтә күңелең менән һәм бөтәһенән дә нығыраҡ итеп Аллаһты яратырға.\n3. Беҙҙең гонаһтарыбыҙҙан тик унан ғына ярлыҡау һорарға.\n4. Уға ғына ышанып, тик Уның үҙенән генә ярҙам һорарға.\n5. Һәр ваҡыт һәм тик Уның Бер үҙенә генә ғибәҙәт ҡылырға.\n6. Уның бөтә биргәндәренә рәхмәтле булырға.\n7. Уның яратҡандарын яратырға һәм ҡушмағандарынан баш тартырға.\n8. Ул ҡушҡанды үтәргә һәм тыйғандарынан тыйылырға.\nБеҙ көндәлек тормошта ҡасан Аллаһ Тәғәләнең исемен әйтәбеҙ?\nБерәйһе менән айырылышҡанда: „Һине Аллаһҡа тапшырам“, „Аллаһҡа аманат бул“, — тибеҙ.\nКемделер оҙатҡанда: „Аллаһ Тәғәлә һине бәлә- ҡазаларҙан һаҡлаһын“, — тибеҙ.\nҠайғы-хәсрәт, ауырлыҡтар килгәндә: „Аллаһ һаҡлаһын“, „Аллаһ ярҙам итһен“, — тибеҙ.\nБерәр нәмә эшләргә булһаҡ: „Инша Аллаһ, Аллаһ бирһә, Аллаһ насип итһә“, — тибеҙ.\nБерәйһенә асыуланғанда: „Аллаһ хөкөм итһен“, — тип әйтәбеҙ. Әгәр ҙә беҙҙең яҡындарыбыҙға асыуланған кеше ләғнәт яуҙырһа, беҙ: „Аллаһ Тәғәлә үҙе һаҡлап, яҡлап торһон инде“, — тибеҙ.\nХата яһағанда: „Әстәғәфируллаһ: Аллаһтан ғәфү үтенәм“, — тибеҙ.\nАшар алдынан йәки ниндәйҙер эште башлар алдынан „Бисмилләһи: Аллаһ Тәғәләнең исеме менән башлайым“, — тибеҙ.\nАшағандан һуң йәки берәй эште тамамлағандан һуң „Әл-хәмдү-лилләһ“, — тибеҙ.\nБерәй яҡшылыҡ килеп сыҡһа, „Машаллаһ: был Аллаһ Ихтыяры менән килеп сыҡты“, — тибеҙ.\nАллаһ кемде ярата?\n— Аллаһ, кем Уға буйһона һәм ғибәҙәт ҡыла, шуларҙы ярата.\n— Аллаһ, кем Уға Уның ниғмәттәре өсөн рәхмәт әйтә һәм Уны маҡтай, шуны ярата.\n— Аллаһ иманлы һәм тәҡүәле кешеләрҙе ярата.\n— Аллаһ эш һөйөүселәрҙе һәм ғилемлеләрҙе ярата.\n— Аллаһ тыйылғандарҙан тыйылып ҡушҡандарын үтәгән кешеләрҙе ярата.\n— Аллаһ Уның ҡушҡандарын үтәп һәм беҙҙең яратҡан Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) өйрәткәнсә йәшәгәнде ярата.\n— Аллаһ йәмәғәтенә, балаларына һәм ҡул аҫтындағы кешеләргә ғәҙел булғандарҙы ярата.\n— Аллаһ, кем ата-әсәһенә хөрмәт итә, шуларҙы ярата.\n— Аллаһ, кем үҙенең яҡындарына һәм таныштарына ярҙам итә, шуларҙы ярата.\n— Аллаһ шундай мосолманды ярата, кем үҙенең аҡылын хаҡ, ғәҙел эштә файҙалана.\n— Аллаһ теүәл һәм тәрбиәле кешене ярата.\nАллаһ кемде яратмай?\n— Аллаһ, Кем Уға буйһонмай һәм ғибәҙәт ҡылмай, шуларҙы яратмай.\n— Аллаһ уның ниғмәттәренә шөкөр итмәүселәрҙе яратмай.\n— Аллаһ сит кешенең мөлкәтен ашаусыларҙы яратмай.\n— Аллаһ тәрбиәһеҙ һәм тупаҫ кешеләрҙе яратмай.\n— Аллаһ яуызлыҡ эшләүселәрҙе яратмай.\n— Аллаһ алдаҡсыларҙы яратмай.\n— Аллаһ кемдәр уның ҡанундарын үтәмәй һәм беҙҙең яратҡан Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) нимәгә өндәгән шуны үтәмәүселәрҙе яратмай.\n— Аллаһ тәкәбберҙәрҙе яратмай.\n— Аллаһ бәрәшәндәрҙе яратмай.\n— Аллаһ ялҡауҙарҙы һәм һәпрәләрҙе яратмай.\n— Аллаһ золомлоҡ ҡылыусыларҙы һәм ғәҙел булмағанҙарҙы яратмай.\nАллаһ яратҡан балалар\nҒилемле аҡһаҡал, намаҙлыҡ өҫтөндә ултырып, устарын юғары күтәреп Аллаһ Тәғәләгә мөрәжәғәт иткән:\n»Эй, минең Аллаһым! Мин инде ҡарт һәм минең үлем сәғәтем яҡынлаша. Миңә һин биргән ғилемде мин кемгә биреп ҡалдырайым икән? Үҙемдең китапханамды кемгә ҡалдырырға, ул унда йыйылған китаптың ҡәҙерен белерлек кеше булһын ине. Ундағы ғилемде кем һаҡлай алыр икән?"\nШул уҡ төндә аҡһаҡал асыҡ ҡына төш күрә. Уға йәшел ҡанатлы фәрештә килгән һәм һүҙ башлаған:\n"Һин китапханала һаҡланыусы бик һәйбәт китаптарҙы кемгә бирергә мөмкин икәнлеген белергә теләгәйнең. Ҡайғырма. Аллаһ мине һиңә ебәрҙе, ул турала аңғартыу өсөн. Иртәнге намаҙҙан һуң күршеләге өс өйгә барырһың. Был өйҙәрҙәге өс малайҙы китапханаға саҡыр һәм ул китаптарҙы алыуҙарын һора. Был өсәү һинең китаптарыңды алырға лайыҡлылар".\nБыл турала әйткәндән һуң фәрештә елпенгән дә осоп та киткән.\nУянғас, аҡһаҡал үҙенең төшөн иҫенә төшөргән. Ул фәрештә тарафынан әйтелгән һүҙҙәр тураһында уйланған һәм төш шайтан тарафынан бирелмәгәнен уйлап алғас, шулай эшләргә ҡарар иткән.\nИртәнге намаҙҙан һуң аҡһаҡал өс күрше малайын саҡырып алған һәм уларҙы үҙенең китапханаһына алып килгән һәм һораған:\n- Ҡәҙерле балалар, Аллаһ һеҙҙе бик ярата, тик миңә билдәһеҙ: ниндәй сәбәп менән. Һеҙ буш ваҡытта нимә менән шөғөлләнеүегеҙҙе һөйләп бирә алмаҫһығыҙмы?\n- Иртәнсәк уянғас, мин урман, ағастар йәшеллегенә, йөҙөм ағастарына һәм баҡсаларға ҡарайым. Улар бөтәһе лә ҡышҡыһын ҡоройҙар, япраҡтары ҡойолоп бөтә. Ә яҙ көнө улар яңынан йәшәрә, сәскә ата һәм һуңынан емеш бирә. Оҙаҡ уйланам. Был ағастарҙың эсендә быларҙың бөтәһен дә эшләүсе механизм юҡ. Кем уны эшләй икән?\nБылар бөтәһе лә үҙенең ниғмәттәре менән беҙҙе шатландырырға теләүсе Аллаһ ихтыяры менән эшләнә. Быларҙы аңлап, мин Аллаһты тағы нығыраҡ яратам. Ошолар тураһында уйлап, йыш ҡына дини китаптар уҡыйым, һәм минең Аллаһты яратыуым тағы ла арта.\n- Балаҡай, үҙеңдең һүҙҙәрең менән һин мине шатландырҙың. Аллаһ һине ярата. Әйләнә тирә-яҡ донъяны күҙәтеү һәм үҙ күҙәтеүҙәреңдән фәһем өсөн ғилем алыу, көн дә дини китаптар уҡыу — был бик һәйбәт.\nҺуңынан икенсе малай һөйлгән:\n- Мин төндә йондоҙҙар һибелгән күккә һәм тирә- яҡты яҡтыртыусы айға ҡарайым. Һуңынан беҙгә ямғыр килтереүсе болоттар һәм улар туйындырған үҫемлектәр тураһында уйлайым. Һәм быларҙың бөтәһен дә беҙҙең мәнфәғәтебеҙ өсөн барлыҡҡа килтергән Аллаһҡа минең яратыуым тағы ла нығыраҡ арта. Шуға ла мин дини китаптарҙы күп уҡыйым, мин бөтә буш ваҡытымда Ислам буйынса үҙемдең белемемде арттырырға тырышам.\n- Балаҡайым, һин эшләгән нәмәләр Аллаһҡа ныҡ оҡшай. Буш ваҡытта тирә-яҡ донъяны өйрәнеү, унан һығымта яһау, һуңынан дини китаптар уҡыу һәм иманды нығытыу — ул Аллаһҡа оҡшаған эштәрҙең береһе.\n- Бабай, минең дуҫтарымдың береһе күкте, икенсеһе ерҙе өйрәнә. Ә мин бөтәһен дә, күктә һәм ерҙәге нәмәләрҙе, ҡоштар һәм хайуандарҙы күҙәтәм. Бит Аллаһ Тәғәлә күктә йәшәүсе ҡоштарға, ерҙә йәшәүсе һарыҡ һәм һыйырҙарға ашамлыҡ бирә. Ә хайуандар беҙгә аҙыҡ бирә. Улар ашаған үлән һөт һәм иткә әйләнә. Улар бер нәмәне ашай, ә беҙгә бөтөнләй икенсе нәмә бирәләр. Үләндең ит һәм һөткә әйләнеүенә ҡарап, һарыҡ һәм һыйырҙарҙың эсендә эшкәртеү фабрикаһы бар икән тип уйларға ярамай. Мин быны төшөнгәс, минең Аллаһҡа ҡарата һөйөүем арта, һәм бөтә буш ваҡытымда мин дә минең дуҫтарым кеүек үк Ислам буйынса китаптар уҡыйым һәм мосолман булараҡ иманым нығый.\nАҡһаҡал, уның яуабын ишетеп, тағы ла шатланған. Ул үҙенең китаптарын бүлеп балаларға таратҡан һәм әйткән:\n- Балалар, бөгөн төндә миңә йәшел ҡанатлы фәрештә килде. Һәм миңә минең китаптарымды Аллаһ яратҡан балаларға бирергә ҡушты. Мин ни өсөн Аллаһ һеҙҙе яратҡанын белергә теләгәйнем. Һәм хәҙер мин быны аңланым. Ҙур шатлыҡ һәм ҡәнәғәтлек менән үҙемдең китаптарымды һеҙгә бирәм. Уларҙы алығыҙ, уҡығыҙ, һеҙ ҙә шулай уҡ, ваҡыты еткәс, хөрмәтле ғалимдар булырһығыҙ.\nБалалар шатланышып китаптарҙы үҙҙәренең өйөнә, ата-әсәләренә алып ҡайтып киткәндәр. Аллаһҡа һөйөү менән янған балалар, ошо көндән башлап Ислам буйынса күп уҡығандар. Һәм үҙҙәренә фәһем алып, әйләнә тирә- яҡты иғтибарлы өйрәнеүҙе дауам иткәндәр.\nБөтә барлыҡҡа килтерелгән нәмәләрҙе Аллаһ нимә өсөн яратҡан?\nБөтә тереклек нимә өсөн барлыҡҡа килтерелһә, шул функцияны башҡара. Бал ҡорто бал йыя, ебәк ҡорто ебәк үрә, тауыҡ күкәй һала. Ҡояш йылылыҡ һәм яҡтылыҡ сығара. Ер беҙгә ашамлыҡ бирә. Тәбиғәттә барлыҡҡа килтерелгән бөтә нәмәнең үҙенең функцияһы бар.\nБеҙ тауыҡтың ите һәм күкәйе менән туҡланабыҙ. Бал ҡортоноң балын ашайбыҙ. Беҙ һыйырҙың итен, һөтөн, тиреһен файҙаланабыҙ һәм хатта уның тиҙәге менән ерҙе ашлайбыҙ. Ҡайһы саҡта тик кешенең генә билдәле бурыстары юҡ һымаҡ күренергә мөмкин.\nЫсынлап та, кеше донъяла айырым урын биләп тора, сөнки тәбиғәттә булған бөтә нәмә уға хеҙмәт итергә тәғәйенләнгән. Кеше фәндә, сәнғәттә һәм техникала яңылыҡ тыуҙырырға һәләтле. Әммә уларҙың барыһы ла йәнһеҙ. Мәҫәлән, ҙур талантҡа эйә булған рәссам бик матур картина яҙа. Тик был картинаның һәм рәссамдың Барлыҡҡа килтереүсеһе берәү — Аллаһ.\nБөтә булған нәмәләр кеше өсөн барлыҡҡа килтерелгән, кеше үҙе Аллаһ Тәғәләне танып белеү өсөн яратылған.\nҮҙеңдең ҡулдарыңа ҡара\nБәләкәй йомшаҡ ҡулдарыңа\n— Һоҡланғыс һәм матур —\nКем тыуҙырған һинең ҡулдарыңды\nМатур һәм нәфис?\n— Эй, уҡытыу сым минең,\nмин бер тапҡыр ғына ҡараманым,\nӘсәйем уларҙы барлыҡҡа килтермәгән,\nАтайым да уларҙы яһамаған,\nБер кем дә ярата алмай\nМинең ҡулдарымды Аллаһ Тәғәлә яратҡан.\nАллаһ кешене нимә өсөн яратҡан?\nУны белһендәр, Уның биргән ниғмәттәре өсөн уны маҡтаһындар өсөн һәм Уның Йомартлығы өсөн рәхмәт\nәйтеп ғибәҙәт ҡылһындар өсөн.\n«Мин бит ендәрҙе һәм кешеләрҙе Миңә ғибәҙәт ҡылһындар өсөн генә яраттым». Ҡөрьән «Әҙ-Ҙәрийәт, 56»\nМуса бәйғәмбәр ғәләйһи-ссәләмдең һорауы: "Эй, Раббым, кешеләрҙе нимәгә барлыҡҡа килтерәһең, һуңынан уларҙы үлтергәс? «\n„Эй, Раббым! Һин кешеләрҙе үлтерәһең, ул сағында нишләп һин уларҙы барлыҡҡа килтерәһең?“\n- Бына ошо һинең һорауыңа яуап, Муса. Үлем ураҡҡа тиң. Уңышты йыйғанда нисек орлоҡ һаламдан айырылһа, үлем дә яҡшы кешеләрҙе гонаһлыларынан айыра, — Алла Тәғәләнең һүҙҙәре ошо булған.\nАллаһ Тәғәлә „Әл-Мүлк“ сүрәһенең икенсе аятында әйтә:\n„Аллаһ үлем менән тормошто барлыҡҡа килтерҙе, һеҙҙең кемегеҙ үҙенең эштәре менән яҡшыраҡ икәнен һынау өсөн“.\nАллаһ Тәғәлә беренсе кешене, Әҙәм бәйғәмбәрҙе (ғәләйһи-ссәләмде) балсыҡтан яһаған. Һуңынан уға йән кереткән. Уны нәмә бар шуларҙың бөтәһенең дә исемдәренә өйрәткән. Фәрештәләргә Әҙәмгә (ғәләйһи-ссәләмгә) сәждә ҡылырға ҡушҡан. Шайтан үҙенең тәкәбберлеге арҡаһында Аллаһ Тәғәләнең ҡушыуын эшләүҙән баш тартҡан һәм шунлыҡтан Аллаһ Тәғәлә тарафынан Ожмахтан ҡыуылған. Шайтан бәйғәмбәр Әҙәм (ғәләйһи-ссәләм) менән уның изге ҡатыны Һауа (ғәләйһә-ссәләм) араһына тыйылған ағастың емешен ашап ҡарауға үәсүәсә һалған. Улар ҡушҡанды тыңламағандары өсөн Ожмахтан ергә һөрөлгәндәр. Аллаһ Тәғәлә бөтә кешеләрҙе лә бер атай һәм әсәйҙән барлыҡҡа килтергән.\nАллаһтың ниғмәттәре сикһеҙ. Аллаһ Тәғәлә беҙҙең өсөн бөтә был донъяны, күкте, тауҙарҙы, яландарҙы, йылғаларҙы, үҫемлек һәм хайуандарҙы барлыҡҡа килтергән. Беҙгә аҙыҡ һәм һауаны биргән.\n„Һәм Ул (Аллаһ) һеҙгә күктәрҙә һәм Ерҙә булған нәмәләрҙе буйһондорҙо“. Ҡөрьән „Әл-Джәҫиә, 13“\nУл беҙҙе кешеләр итеп яратҡан. Кеше — Аллаһ мәхлүктәренең иң яҡшыһы. Һәм ул кешегә бөтә кәрәкле нәмәләрҙе лә биргән. Фекер йөрөтөү өсөн аҡыл биргән; күреү өсөн күҙ биргән; ишетеү өсөн ишетеү һәләте биргән; аралашыу өсөн телмәр биргән. Кешегә тағы ла бик күп нәмәләр биргән.\n„Кем Аллаһтан ҡурҡа, Ул уға юлын күрһәтә, һәм Ул уйламағанда ерҙән ризыҡ бирә. Кем Аллаһҡа ышана, уның өсөн Ул еткән“. Ҡөрьән „Ат-Талаҡ, 2-3“\nҠайһы бер саҡта кешеләр гонаһ эшләй. Кеше быны аңлап һәм тәүбәгә килеп: „Эй, Раббым! Мин быларҙы эшләмәгән булһам икән!“ — тиһә, Аллаһ Тәғәлә тәүбәһен ҡабул ҡыла һәм уның гонаһын ғәфү итә. Һәм Аллаһ Тәғәләнең Мәрхәмәтенә бөтә йөрәге менән инанған кеше, бер ваҡытта ла өмөтөн өҙмәй. Һәм был ышаныс уға именлек һәм уңыштар яуларға ярҙам итәсәк.\nАллаһҡа уның биргән ниғмәттәре өсөн рәхмәт әйтергә кәрәклеге тураһында хикәйәт:\nШаҙра, пеләш һәм һуҡыр\nМөхәммәд бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) сәхәбәләренең береһе Әбү Һөрайра (радыйаллаһу ғәнһү) Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) хикәйәтен һөйләгән.\nӨс йәһүд йәшәгән: шаҙра, пеләш һәм һуҡыр. Аллаһ уларҙы һынап ҡарарға булған һәм уларға фәрештәне ебәргән. Фәрештә шаҙраға килгән дә унан һораған:\n- Һинең иң ныҡ теләгән нәмәң нимә?\n- Таҙа тире, матур тән. Кешеләр ауырым арҡаһында минән ситләшәләр.\nФәрештә шаҙраның тиреһен һыйпаған, һәм таптар юҡҡа сыҡҡан. Ауырыуҙың тәне матурланып, ә тиреһе таҙарып киткән. Унан һуң фәрештә тағы һораған:\n- Ҡайһы хайуан һиңә бик ныҡ оҡшай?\n- Дөйә, — тип яуап бирә сәләмәтләнгән кеше.\nҺәм уға унынсы айҙағы быуаҙ дөйә бүләк ителгән.\nХушлашҡанда: „Аллаһтың был ниғмәттәре һиңә фатихалы булһын“, — тип фәрештә юҡ булған.\nҺуңынан фәрештә пеләш башлы кеше эргәһенә килгән һәм унан да һораған:\n- Иң кәрәкле нәмәң нимә?\n- Бынау пеләш юҡҡа сыҡһын, һәм кешеләр минән көлмәһендәр ине.\nФәрештә уның башынан һыйпаған һәм унда ҡуйы сәстәр барлыҡҡа килгән. Яңынан фәрештә йәнә һораған:\n- Ҡайһы хайуан һиңә нығыраҡ кәрәк?\n- Һыйыр, — тип яуап биргән пеләш.\nҺәм Аллаһ уға быуаҙ һыйыр биргән. Хушлашҡанда уға: „Был һыйыр һиңә ҡотло булһын“, — тип әйткән дә фәрештә һуҡырға барып, унан да һораған:\n- Һиңә иң ныҡ кәрәк нәмә нимә?\n- Аллаһ миңә күреү һәләтен кире ҡайтарһын ине, мин кешеләрҙе күрә алһам икән.\nФәрештә уның күҙҙәрен һыпырған һәм күреү һәләте кире ҡайтҡан. Һәм унан фәрештә һораған:\n- Бөтәһенән дә нығыраҡ һиңә ниндәй хайуан кәрәк ине?\n- Һарыҡ, — тип яуаплаған һуҡыр.\nБер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң шаҙра менән пеләшкә бүләк ителгән дөйә менән һыйыр быҙаулаған. Һуҡырҙың һарығы бәрәсләгән. Һуңынан шаҙраның бер көтөү дөйәһе, пеләштең бер көтөү һыйыры, һуҡырҙың бер көтөү һарығы булған. Һәм фәрештә уларҙың һәр береһендә лә булып, уларҙы һынарға уйлаған. Башта ул шаҙраға килгән һәм әйткән:\n- Мин фәҡир һәм бәхетһеҙ сит ил кешеһе. Юлда мин бөтә аҡсамды тотоноп бөттөм һәм тыуған илемә ҡайта алмайым. Аллаһтан һорайым, Ул миңә өйгә ҡайтып етергә ярҙам итһен ине. Аллаһ Тәғәлә хаҡы өсөн, ул һине матур төҫ һәм буй-һын менән, шундай байлыҡ менән бүләкләгән, шуның хаҡына һинән бер дөйә һорайым.\nЭлекке шаҙра ҡысҡырып ебәргән:\n- Бында байлыҡ теләүсе фәҡирҙәр күп булыр ул. Һәр бер һораусыға мин берәр дөйә бирә алмайым да инде.\n- Мин һине иҫемә төшөрҙөм шикелле. Кешеләр ҡасҡан һин түгел инеңме? Ярлы булған һин түгел инеңме һәм һиңә Аллаһ байлыҡ бирҙе? — тип фәрештә уның иҫенә төшөргән.\n- Юҡ, был байлыҡтар миңә ата-олатайҙарымдан нәҫелгә ҡалды, — тип алдашҡан шаҙра.\n- Әгәр ҙә һин алдаһаң, Аллаһ Тәғәлә һине элекке хәлеңә ҡайтарһын! — тигән фәрештә.\nОшонан һуң фәрештә элекке пеләш алдына килеп баҫҡан һәм уны ла шаҙра кеүек һынай башлаған. Теге лә фәрештәнең үтенесенән баш тартҡан. Фәрештә хушлашҡанда уға былай тигән:\n- Әгәр ҙә һин алдаһаң, Аллаһ һине элекке хәлеңә кире ҡайтарһын!\nИң һуңынан фәрештә ҡасандыр уның күҙҙәренә ҡағылып күҙле иткән һуҡырға килгән һәм әйткән:\n- Мин фәҡир һәм тыуған иленән алыҫта ил гиҙеп йөрөүсе бер бәхетһеҙ меҫкен кеше. Мин ил гиҙеп йөрөгәнемдә аҡсам бөттө, өйөмә ҡайта алмайым. Мине тик Аллаһ ҡына ҡайтарыр, һәм һин миңә ярҙам итерһең тип ышанам. Һинең күҙеңде ҡайтарған Аллаһ Тәғәлә хаҡына миңә бер һарығыңды бирсе, миңә тыуған илемә ҡайтырға юлға түләү өсөн.\nЭлекке һуҡыр яуап ҡайтарған:\n- Ысынлап та, мин һуҡыр инем. Аллаһ минең күҙҙәремә нур бирҙе. Мин ярлы инем. Аллаһ мине бай яһаны. Һиңә һарыҡ кәрәкме — ал күпме кәрәк, шул тиклем. Аллаһ Тәғәлә риза булһын өсөн мин һиңә бер нәмәлә лә баш тарта алмайым.\n- Һинең байлығың үҙеңә булһын. Аллаһ һеҙҙең өсөгөҙҙө лә һынап ҡарарға иткәйне. Һәм Ул һинең менән риза. Ә теге икәү — шаҙра һәм пеләш үҙҙәренең язаһын үҙҙәре тапты, — тигән дә фәрештә юҡ булған.\nБыл хикәйәттең фәһеме:\n• Аллаһҡа рәхмәтле булыу уның ниғмәттәрен арттыра. Рәхмәтле була белмәү ярлылыҡ сәбәптәренең береһе булып тора. Рәхмәтле булыу — ул Аллаһ Тәғәләнән беҙҙең бөтәһен дә алыуыбыҙҙы аңлау һәм Уға шулар өсөн рәхмәт белдереү.\n• Ике төрлө эш кешене һәләк итергә мөмкин:\nсикһеҙ байлыҡҡа ынтылыу һәм артыҡ һүҙсәнлек.\n• Кешенең яҙмышы уның теле менән туранан- тура бәйле: кеше үҙенең теле арҡаһында Ожмах менән бүләкләнергә һәм Тамуҡ менән дә язаланырға мөмкин.\nҒибәҙәт ҡылыу нимәне аңлата?\nАллаһ Тәғәләнең ҡушҡандарын үтәүҙе һәм Ул тыйғандарҙан тыйылыуҙы.\nҒибәҙәт ҡылыу беҙгә нимә вәғәҙә итә?\nБыл донъяла Аллаһ Тәғәләнең ризалығына лайыҡлы булған тыныс, яҡты, бәхетле һәм сәләмәт тормошто һәм мәңгелек донъяла Ожмахты вәғәҙә итә.\nНимә өсөн беҙ ғибәҙәт ҡылабыҙ?\nБеҙҙе барлыҡҡа килтергән һәм юҡтан бөтә нәмәне бар иткән Аллаһ Тәғәлә бер нәмәгә лә мохтаж түгел. Ул беҙҙең Уға ғибәҙәт ҡылыуыбыҙға ла мохтажлыҡ кисермәй. Беҙ Уға уны яратып һәм хөрмәт итеп ғибәҙәт ҡылабыҙ. Аллаһҡа үҙебеҙҙең инаныуыбыҙҙы ғибәҙәт менән раҫлайбыҙ. Кеше күп нәмәгә мохтаж: яратырға һәм яратылырға, яҡланырға һ.б. Ул Аллаһ Тәғәлә тарафынан яратылырға һәм яҡланырға теләй. Шуның өсөн дә ул Аллаһҡа ғибәҙәт ҡыла.\nШулай уҡ беҙ Аллаһ Тәғәләгә Уның беҙгә биргән сикһеҙ ниғмәттәре һәм Уның беҙҙе барлыҡҡа килтергәне өсөн рәхмәт әйтеп ғибәҙәт ҡылабыҙ.\nБеҙҙең ғибәҙәт ҡылыуыбыҙҙың маҡсаты нимәлә?\nАллаһ Тәғәләнең яратыуына һәм ризалығына өлгәшеү өсөн. Ғибәҙәт ҡылғанда беҙҙең донъяуи тормошобоҙ тулыраҡ була, беҙ үҫешәбеҙ, беҙҙең әхлағыбыҙ камиллаша.\nБашҡа яратылғандар Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылалармы?\nЭйе, һәр бер мәхлүк үҙенең телендә Аллаһҡа ғибәҙәт ҡыла.\nАллаһ Тәғәлә беҙҙән нимә теләй?\nБеҙҙең Уға инаныуыбыҙҙы һәм Уны яратыуыбыҙҙы һәм Уға ғибәҙәт ҡылыуыбыҙҙы һәм Мөхәммәд бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) нимә ҡушһа, шуны үтәргә, йәғни иманлы кешеләр һәм лайыҡлы мосолмандар булыуыбыҙҙы теләй.\nӘгәр ҙә беҙ әҙләп Изге Ҡөрьәнде һәм уның тәфсирен уҡыһаҡ, ул сағында Аллаһтың беҙҙән нимә теләгәнен белә алабыҙ.\nМин әсәйҙәргә мөрәжәғәт итәм\nБалаңа әйткән беренсе һүҙең Булһын „Аллаһ“.\nБеренсе таныштырған кешең Булһын Бәйғәмбәр.\nБалаңа уҡыған иң беренсе Китабың булһын „Ҡөрьән“.\nБалаңа өйрәткән беренсе зекер Булһын „Әл-хәмдү-лилләһ“.\nБалаңа һин биргән\nТәүге йотом һөт булһын „Хәләл“.\nКемдәр улар фәрештәләр?\nФәрештәләр — улар енесһеҙ, ашау һәм эсеүҙә мохтажлыҡ кисермәүсе, Аллаһтың бойороҡтарын һүҙһеҙ үтәүсе һәм гонаһ эшләмәүсе заттар. Улар Раббының нурынан яратылғандар.\nБеҙ фәрештәләрҙе күрә алабыҙмы?\nБеҙ фәрештәләрҙе күрә алмайбыҙ. Аллаһ беҙҙең күҙҙәребеҙҙе шулай итеп яратҡан, фәрештәләр беҙгә күренмәйҙәр.\nБыл донъяла күренмәгән нәмәләр тағы ла бармы?\nӘлбиттә, бар. Беҙ ниндәйҙер күренеш тураһында тоя алабыҙ йәки уның хаҡында ғилемгә эйәбеҙ. Беҙ өйҙәребеҙҙе яҡтыртыусы электрҙы күрмәйбеҙ. Беҙ елде лә күрмәйбеҙ, әммә уның көсөн тоябыҙ, уның нисек ағастарҙы һелкетеүен күрәбеҙ. Шулай уҡ бөтә Йыһанды һәм беҙҙе барлыҡҡа килтергән Аллаһтың барлығын беләбеҙ, ләкин беҙ Уны күрмәйбеҙ. Беҙ шатланабыҙ, бошонабыҙ, ә ысынында шатлыҡ, ҡайғыны күрә алмайбыҙ.\nФәрештәләрҙең ҡиәфәте нисек, уларҙың ҡанаттары бармы?\nФәрештәләр юғары дәрәжәлә көслө һәм матур заттар.\nФәрештәләрҙең ҡанаттары булыуы тураһында беҙ Изге Ҡөрьәндән беләбеҙ. Әммә был ҡанаттар ниндәй беҙ белмәйбеҙ. Раббы Нурынан яһалған һәм яҡтылыҡ кеүек етеҙ, улар ғәҙәттәге ҡош ҡанаттарына мохтаж түгел. Фәрештәләрҙе ғәҙәттәге ҡиәфәттә тик бәйғәмбәрҙәр генә күргән.\nФәрештәләрҙең бурыстары ниндәй?\nФәрештәләр Аллаһтың Ҡөҙрәтен сағылдыралар. Улар Аллаһ Тәғәлә урынлаштырған донъяуи тәртипте башҡарыусылар һәм күҙәтеүселәр. Һәр бер фәрештәнең үҙенең бурысы бар. Уларҙың исемдәре башҡарған вазифаларына ҡарап бирелгән.\n»Фәрештә кеүек матур" тип ҡыҙҙы фәрештә менән сағыштыралар. Фәрештәләр беҙгә оҡшағанмы ни?\nФәрештәләр кешеләргә оҡшамаған. Улар енесһеҙ, улар өйләнмәйҙәр, кейәүгә сыҡмайҙар. Улар ниндәй ҡиәфәткә инергә теләһәләр, шуға күсә алалар. Улар ашамайҙар ҙа, эсмәйҙәр ҙә. Улар Ҡиәмәт көнөнә тиклем йәшәйәсәктәр. Улар Аллаһ Тәғәләнең ҡушҡандарын аныҡ һәм һүҙһеҙ үтәйҙәр. Раббының Нурынан барлыҡҡа килтерелгәнгә улар беҙгә күренмәй.\nАллаһ Ҡиәмәт Көнө башланыу менән фәрештәләрҙең йәнен ала. Һуңынан уларҙы Мәхшәр көнөндә терелтә.\nФәрештәләр киләсәк тураһында беләләрме?\nФәрештәләр Аллаһ Тәғәлә рөхсәт иткән нәмәләрҙе генә беләләр.\nФәрештәләргә нимә оҡшай?\nФәрештәләр гонаһһыҙ заттар. Уларға бөтә матур һәм рөхсәт ителгән нәмәләр, мәҫәлән, хуш еҫтәр, мәрхәмәтлелек, Аллаһты йыш иҫкә алыу, Изге Ҡөрьәнде уҡыу, кешене яратыу, ата-әсәне хөрмәт итеү, сабыйҙар тураһында хәстәрлек күреү, йәштәргә хөрмәт менән ҡарау һ.б. оҡшай.\nӘ нимә быларҙың бөтәһенә лә ҡапма-ҡаршы — уларҙы шатландырмай. Был тик шайтанды ҡыуандыра.\nҠайһылары иң ҙур фәрештәләр?\nБына «Иң ҙур» тип йөрөтөлгән фәрештәләрҙең исемдәре:\n1. Ябраил (ғәләйһи-ссәләм) вәхи һәм Изге Яҙыуҙарҙы бәйғәмбәрҙәргә тапшыра.\n2. Микаил (ғәләйһи-ссәләм) ямғыр, ел һ.б. тәбиғәт күренештәре менән идара итә.\n3. Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) Сурға (борғо кеүек нәмә) өрөп Ахырызаман еткәнен белгертә. Бөтә тереклек был тауышты ишетеп үлә. Һәм Мәхшәр көнө ошо фәрештә ҡысҡыртҡан Сур тауышын ишеткәс башлана.\n4. Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) кешеләрҙең йәндәрен алып, үлем килтерә.\nОшо дүртәү — Аллаһҡа иң яҡын фәрештәләр. Аллаһ Тәғәлә үҙенең бойороҡтарын улар аша башҡа фәрештәләргә еткерә.\n5. Мөнкир һәм Нәкир (ғәләйһүмә-ссәләм) — ҡәберҙә һорау алыусылар.\n6. Кираман — Кәтибин (ғәләйһүмә-ссәләм) һәр кемдең уң яғынан һәм һул яғынан тороусы фәрештәләр.\n7. Һаҡлаусы фәрештәләр — беҙҙе һаҡлаусы фәрештәләр.\nЯбраил фәрештәнең бурыстары ниндәй?\nЯбраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә Аллаһ Тәғәләгә иң яҡын фәрештәләрҙең береһе. Уның бурысы — Аллаһ Тәғәләнең әмерен (һүҙен) бәйғәмбәрҙәргә еткереү. Ҡайһы бер бәйғәмбәрҙәргә ул Изге Яҙыуҙы еткергән, беҙҙең Мөхәммәд Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Изге Ҡөрьәнде тапшырған.\nЯбраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә беҙҙең Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) менән ниндәй ҡиәфәттә осрашҡан?\nАллаһ Тәғәләнең был яратҡан фәрештәһе ҡайһы ваҡытта Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) кеше ҡиәфәтендә лә килгән, уның янына ултырып алған һәм һөйләшкән.\nКешеләр был һөйләшеүҙе күргәндәрме?\nҠайһы саҡта күргәндәр. Әммә улар бының Ябраил фәрештә икәнен белмәгәндәр.\nБеҙҙең Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Ябраилды (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә ҡиәфәтендә күргәне булғанмы?\n- Эйе, ике тапҡыр.\nБер ваҡыт беҙҙең хөрмәтле Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Хира тауындағы мәмерйәлә булған сағында, уйланып ултырған ваҡытта уның алдына Ябраил фәрештә (ғәләйһи-ссәләм) килеп баҫҡан.\nЯбраил фәрештә (ғәләйһи-ссәләм) Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә) яҡынлашҡан һәм әйткән: «Уҡы!»\n- Мин бит уҡый белмәйем, — тип яуап биргән Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм).\nЯбраил фәрештә (ғәләйһи-ссәләм) Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә) төшөрөлгән аяттарҙы өйрәтеү йөҙөнән, уны ныҡ итеп ҡосаҡлаған һәм яңынан әмер биргән:\n- Мин уҡый белмәйем, — тип яуап биргән яңынан Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм). Ябраил фәрештә (ғәләйһи-ссәләм) яңынан Бәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмде) тағы ла нығыраҡ итеп ҡосаҡлаған һәм йәнә ҡабатлаған:\nБәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) саҡ тын алып, уҡый белмәүе тураһында ҡабатларға кәрәкмәгәнен аңлай. Ул:\n- Нимәне уҡырға? — тип һораған.\nҺәм шул саҡта Ябраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә бик матур, ғәжәп, яғымлы тауыш менән Изге Ҡөрьәндең беренсе индерелгән аяттарын әйткән:\n- «Әй, Мөхәммәд!\nУҡы! Кешене ҡан ҡуйырығынан яратҡан Раббың хаҡына.\nУҡы! Һәм һинең Раббың йомарттарҙың йомарты,\nУл ҡаләм менән яҙырға өйрәтте,\nКешене ул белмәгән нәмәгә өйрәтте».\nИшетелгән аяттар, әйтерһең, беҙҙең Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмдең) йөрәгенә яҙылғандар.\nҺуңынан ул өйөнә ҡайтырға булған. Ҡуҙғалып мәмерйәнән сыҡҡан һәм тауҙан төшкән.\nБындай хәл уның менән беренсе тапҡыр булған һәм шуның өсөн дә ул бик тулҡынланған һәм тәьҫирләнгән.\nЯбраил (ғәләйһи-ссәләм) уның хәлен белеп торғанлыҡтан һәм Бәйғәмбәрҙе (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмде) тынысландырырға теләп, уға яңынан үҙенең яғымлы тауышы менән һөйләй башлаған.\nБәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) башын күтәреп ҡараһа, офоҡта Ябраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештәне күрә. Ул кеше ҡиәфәтендә була һәм офоҡто тотош ҡаплаған була.\n- Эй, Мөхәммәд! Һин — Аллаһтың Рәсүле. Ә мин — Ябраил, — тигән фәрештә.\nБәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) уң яҡҡа, һуңынан һул яҡҡа ҡараған. Ҡайҙа ғына ҡараһа ла бөтә ерҙә Ябраилды (ғәләйһи-ссәләмде) күргән. Ә Ябраил (ғәләйһи- ссәләм) яңынан ҡабатлаған:\n- Эй, Мөхәммәд! Һин — Аллаһтың Рәсүле. Ә мин — Ябраил.\nФәрештәнең яғымлы һәм ышаныслы тауышы беҙҙең Бәйғәмбәребеҙҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) йөрәген тынысландырған һәм шатландырған.\nМикаил (ғәләйһи-ссәләмдең) бурыстары ниндәй?\nУл тәбиғәт күренештәре һәм бөтә барлыҡҡа килтерелгәндәрҙең туҡланыуы өсөн яуап бирә. Бөтә күренештәр: ямғыр, ҡар, ел һ.б. бер үк сәбәпкә эйә. Был сәбәпте Аллаһ Тәғәлә барлыҡҡа килтергән. Беҙ тәбиғәт күренештәре тип йөрөткән күренештәрҙе Аллаһ Тәғәлә барлыҡҡа килтергән, ә уларҙы Микаил (ғәләйһи-ссәләм) тормошҡа ашыра.\nҒазраилдың (ғәләйһи-ссәләмдең) бурыстары ниндәй?\nҒазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә бөтә яратылған тере йәндәрҙең йәндәрен ала.\nҒазраилдан (ғәләйһи-ссәләмдән) ҡурҡырға кәрәкме?\nЙәндәрҙе алған өсөн Ғазраилдан (ғәләйһи-ссәләмдән) ҡурҡырға ярамай. Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) үҙенең теләге буйынса йәндәрҙе алмай, ә ул тик Аллаһ Тәғәлә нимә ҡуша, шуны үтәй.\nКүптәр йәндәрҙе алыусы Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештәнән ҡурҡалар. Унан шул тиклем ҡурҡырға кәрәкме икән? Юҡ. Беҙ үҙебеҙҙең иң ҡиммәтле әйберебеҙҙе ышаныслы урында һаҡлайбыҙ. Шулай уҡ Ғазраил (ғәләйһи- ссәләм) да йәндәр һаҡсыһы булараҡ беҙҙең йәндәрҙе юғалыуҙан һаҡлай. Шуның өсөн дә уға асыуланырға ярамай, ә уны яратырға кәрәк.\nБер үк ваҡытта бик күп кешеләр һәм тере йәндәр үлә. Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә бер үҙе уларҙың йәнен алып өлгөрә аламы?\nҺәр бер билдәле фәрештәнең ҡул аҫтында бик күп башҡа фәрештәләр бар. Шулай уҡ йән алыусы Ғазраилға (ғәләйһи-ссәләм) буйһонған йән алыусы бик күп фәрештәләр бар.\nБерәйһе Ғазраилдан (ғәләйһи-ссәләмдән) үҙенең үлемен кисектереп тороуҙы үтенә аламы?\nЮҡ, быға Ғазраилдың (ғәләйһи-ссәләмдең) бер ниндәй ҙә хоҡуғы юҡ. Был ваҡиғаны бер кем дә тиҙләтә лә, йә һуңыраҡ ваҡытҡа күсерә лә алмай. Һәр кемдең үлем ваҡыты Аллаһ Тәғәлә тарафынан билдәләнгән. Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) үҙенең бурысын Аллаһ ҡушҡан теүәллек менән башҡара.\nҒазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә нисек бер юлы меңәрләгән кешенең йәнен ала ала?\nӘйҙәгеҙ, беҙҙең йәндәрҙе янып тороусы электр лампочкалары хәлендә күҙ алдына килтерәйек, ә үлем — уны һүндереү кеүек, ти. Беҙҙең өйҙәрҙәге бөтә сымдар бер электр станцияһында йыйылған. Ә хәҙер күҙ алдына килтерегеҙ, әгәр ҙә унда эшләүсе инженер үҙенең эшсеһенә ҡаланың бер районында электрҙы һүндерергә ҡушһа нимә килеп сығыр ине? Эшсе был команданы үтәгәс, шунда уҡ күҙ асып йомғансы меңәрләгән өйҙәрҙә меңәрләгән лампочкалар һүнәсәк.\nШулай уҡ беҙҙең йәндәребеҙ ҙә күҙгә күренмәгән сымдар менән Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештә ҡарамағындағы төймә менән килеп тоташҡан. Һәм уның бер бармағының хәрәкәте менән генә лә шунда уҡ меңәрләгән йәндәр үҙҙәренең тәндәрен ҡалдырып китә.\nШуға өҫтәп, беҙҙең белеүебеҙсә, Ғазраил (ғәләйһи- ссәләм) ҡарамағында миллионлаған башҡа фәрештәләр бар. Һәм Ғазраил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештәнең әмере буйынса уларға бер үк ваҡытта йөҙәр мең тере заттың йәнен алыу ҡыйын түгел.\nИсрафилдың (ғәләйһи-ссәләмдең) бурыстары ниндәй?\nИсрафилдың (ғәләйһи-ссәләмдең) төп бурысы — бөтәһенә лә Ҡиәмәт көнөнөң башланыуы тураһында хәбәр итеү.\nНимә ул Ҡиәмәт?\nҠиәмәт был донъяның тамамланыуы — Ахырызаманды аңлата.\nАхырызаман нимә була?\nБыл донъяның һуңғы көнө еткәс, Аллаһ Тәғәлә был турала Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) фәрештәгә әйтә. Шул саҡта Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) Сурға өрә.\nНимә ул Сур?\nБәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) аңлатыуынса Сур — мөгөҙгә оҡшаш борғо. Исрафил (ғәләйһи-ссәләм) был борғоға өргәс, бөтә Йыһанды көслө һәм ҡурҡыныс тауыш ҡаплаясаҡ. Бөтә тере заттар был тауышты ишетеп үләсәктәр. Ер һәм күк йөҙө бергә буталасаҡ, ҡояш һәм йондоҙҙар селпәрәмә килеп, осоп йөрөрҙәр.\nАхырызамандың ваҡыты билдәлеме?\nЮҡ, билдәле түгел. Уны хатта Исрафил да (ғәләйһи- ссәләм дә) белмәй. Уны тик Аллаһ Тәғәлә генә белә.\nАхырызаманды ғибәҙәт ҡылыусылар күрерме?\nБәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) һүҙҙәре буйынса Аллаһ Тәғәләгә ғибәҙәт ҡылыусылар Ахырызаманды күрмәйәсәктәр. Аллаһ Тәғәлә уларҙың йәнен был көндән алдараҡ ала. Ахырызаман яҡынлашҡан һайын ер йөҙөндә иманһыҙҙар һәм бик насар кешеләр генә ҡаласаҡ.\nАхырызамандан һуң нимә буласаҡ?\nИсрафил (ғәләйһи-ссәләм) Сурға беренсе тапҡыр өргәс, Аллаһтан башҡа бер ниндәй ҙә тереклек ҡалмаясаҡ. Был хәл Аллаһ Тәғәлә Исрафилға икенсе мәртәбә Сурға өрөргә ҡушҡанға тиклем дауам итәсәк. Борғоноң йомшаҡ тауышын ишетеп, йоҡонан уянған кеүек итеп кешеләр яңынан терелерҙәр. Һәм фани донъяла ҡылған эштәре өсөн яуап бирергә Аллаһ Тәғәлә ҡаршыһына баҫырҙар.\nЯңынан терелгәндән һуң үлем буламы?\nЮҡ, яңынан терелгәндән һуң, кешеләр башҡаса үлмәйҙәр.\nМөнкир һәм Нәкир тигән фәрештәләрҙең бурыстары ниндәй?\nМөнкир һәм Нәкир (ғәләйһүмә-ссәләм) ҡәберҙә һорау алыусы фәрештәләр. Һәр үлгән кешегә һорау бирелә: «Һинең Раббың кем? Һинең Бәйғәмбәрең кем? Китабың ҡайһы? Намаҙға ҡайһы яҡҡа йүнәлдең? һ.б.» Фани донъяла мосолман булып йәшәгәндәрҙең һорауҙары еңел буласаҡ.\nКирамән-Кәтибин (ғәләйһүмә-ссәләм) фәрештәләрҙең бурыстары ниндәй?\nКирамән-Кәтибин «хөрмәтле яҙыусылар» тигәнде аңлата. Кирамән-Кәтибин (ғәләйһүмә-ссәләм)\nфәрештәләрҙең бурыстары булып һәр бер кешенең яҡшы һәм яман ғәмәлдәрен яҙып барыу тора. Фәрештәләр һәр кемдең уң яғынан һәм һул яғынан тора. Уң яҡтан торған фәрештә яҡшы эштәрҙе, ә һулдан торғаны гонаһтарҙы яҙа. Ҡиәмәт көнөндә был яҙыуҙар «ғәмәл дәфтәре» рәүешендә бирелә. Фани донъяла яҡшы ғәмәлдәр башҡарған кешегә уның дәфтәрен уң яҡтан, кемдең гонаһы еңеп тора, уға — һул яҡтан. Аллаһ Тәғәлә был дәфтәргә яҙылған ғәмәлдәргә ҡарап кемделер бүләкләйәсәк, кемделер язалаясаҡ.\nКирамән-Кәтибин (ғәләйһүмә-ссәләм) фәрештәләр кешене ҡалдырып китәләрме?\nБыл фәрештәләр кешене бер ваҡытта ла үҙен генә ҡалдырып китмәйҙәр. Улар һәр ваҡытта ла уның һүҙҙәрен һәм эштәрен яҙып баралар. Яҡшы ғәмәлдәрҙе яҙып барыусы һәйбәт эш эшләнгәс тә шунда уҡ яҙып ҡуя, ә икенсеһе әгәр ҙә беҙ хаталар һәм гонаһтар эшләһәк, беҙҙең тәүбәгә килеү-килмәгәнде бер ни тиклем көтә. Әгәр ҙә тәүбәгә килмәһәк — яҙып ҡуя. Әгәр ҙә беҙ тыйылған нәмәләрҙе эшләргә теләһәк, беҙ үҙебеҙҙең һөйләгән һүҙҙәребеҙ һәм эшләгән эштәребеҙ яҙылып барылғанын иҫтә тоторға тейешбеҙ.\nФәрештәләр кешеләргә ярҙам итәләрме?\nЭйе, фәрештәләр кешегә ярҙам итәләр. Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) түбәндәгеләрҙе һөйләгән: «Кем яҡшы ғәмәлгә саҡырыусы эске тауышты ишетһә, белеп торһон: был — фәрештәнең тауышы. Һәм бының өсөн Аллаһ Тәғәләгә рәхмәт әйтһен. Яуызлыҡҡа саҡырған тауыш ишетһә, белһен, был — шайтан тауышы. Унан һаҡ булығыҙ, унан ҡасып Аллаһ Тәғәләгә һыйынығыҙ».\nФәрештәләр кешеләр өсөн мәрхәмәтлек һәм изгелек һорайҙармы?\nЭйе, һорайҙар. Изге Ҡөрьәндә яҙылғанса, улар Аллаһ Тәғәләгә ышанған кешеләр өсөн:\n«Беҙҙең Раббыбыҙ, Һин Үҙеңдең мәрхәмәтең һәм идара итеүең менән бөтәһен дә белеп тороусы. Кемдәр тәүбәгә килгән һәм Һинең тура юлыңдан киткән, һин уларҙы тамуҡ утынан һаҡла.\nРаббыбыҙ беҙҙең, уларҙы вәғәҙә ителгән ожмах баҡсаларына индер, һәм дә аталары, йәмәғәттәре һәм уларҙың нәҫелдәре тура юлда булғандарҙы һәм уларҙы тамуҡ язаһынан һаҡла. Һин бит Шөһрәтле, Аҡыллы!\nУларҙы яуызлыҡтан һаҡла, Һин кемде ул көндө һаҡлаһаң, шуны Һин ярлыҡаған булаһың. Ә был -бөйөк уңыш!». Ҡөрьән «Әл-Мөьмин, 7-9»\nҺаҡлаусы фәрештәләрҙең бурыстары ниндәй?\nДини кешеләр менән һәр ваҡыт бергә мәрхәмәт фәрештәләре бар. Был фәрештәләр тура юлдағы кешеләргә һәр ваҡыт ярҙам итәләр. Миҫал өсөн, һуғыш ваҡытында мосолмандар Аллаһ Тәғәләнән ярҙам һорағандар, Аллаһ Тәғәлә уларға ярҙамға кеше ҡиәфәтендәге фәрештәләрҙе ебәргән.\nКеше фәрештә кимәленә күтәрелә аламы?\nЭйе, күтәрелә ала.\nИманлы һәм ғибәҙәт ҡылыусы кеше фәрештәләр менән тиңләшергә мөмкин. Иманды инҡар итеүсе гонаһлылар хайуан кимәленән дә түбән төшөргә мөмкин.\nБеҙҙең һөйөклө Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Миғраж кисәһендә ете ҡат күккә күтәрелеп, Аллаһ ҡаршыһында торған. Ә Ябраил фәрештә (ғәләйһи- ссәләм) уны һуңғы ҡатында көткән.\nЙөҙ кешене һәләк иткән кеше үлтереүсенең тәүбәһе:\nБеҙҙең һөйөклө Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) йөҙ кешене һәләк иткән үлтереүсенең тәүбәһе тураһында һөйләгән:\n"Һеҙгә тиклем йәшәгәндәр араһынан туҡһан туғыҙ кешене үлтергән берәү булған. Ваҡыт үтеү менән ул эшләнгән енәйәттәре тураһында тәүбәгә килә, төҙәлергә һәм иманға килергә уйлаған. Ул былай тип уйлаған: «Мине ҡотҡарыу юлы бармы икән?» Һәм уға шуны өйрәтеүсене эҙләй башлаған. Ундай кеше уны аңлаясаҡ һәм был юлды табырға ярҙам итер, тип уйлаған ул. Уға христиандарҙың руханийына мөрәжәғәт итергә кәңәш иткәндәр. Кеше үлтереүсе уға килгән һәм һорау менән мөрәжәғәт иткән: «Изге рухани! Мин туҡһан туғыҙ кешене үлтерҙем. Хәҙер мин ҡылынған эшемә тәүбә итәм, Аллаһ мине ғәфү итерме икән, Ул минең тәүбәмде ҡабул кылырмы?»\n- Һин бик ҙур гонаһ эшләгәнһең. Аллаһ һине ғәфү итмәҫ һәм һинең тәүбәңде ҡабул ҡылмаҫ, — тип яуап биргән уға рухани.\nКеше үлтереүсе ҡотолоуға бөтә өмөтөн өҙөп, ныҡ асыуланған һәм өмөтһөҙлөк менән руханиҙы үлтергән. Һәм уның ҙур гонаһтары йөҙгә тулған.\nБыл кеше донъяла иң аҡыллы кешене эҙләүен дауам иткән. Уға бер ғалимға мөрәжәғәт итергә ҡушҡандар. Һәм ул ғалимды табып, нисек итеп йөҙ кешене үлтергәнен, ҡайһылай тәүбәгә килеүен һәм уның тәүбәһе ҡабул буламы юкмы икәнен белергә теләүен яңынан һөйләп биргән.\nҒалим уны тыңлап бөткәс, былай тигән: «Әлбиттә, Аллаһ Һине ғәфү итер, әгәр ҙә һин үҙ гонаһтарыңа ысын тәүбә итһәң. Һәм Аллаһҡа киләсәктә башҡаса гонаһ эшләмәйәсәгең тураһында һүҙ бир». Шунан дауам иткән: «Иманлы булыуҙың беренсе шарты булып иманлылар араһында йәшәгән тормош тора. Һин йәшәгән урын гонаһлы. Хәҙер үк икенсе илгә кит. Унда Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылыусылар йәшәй, уларҙың эргәһендә йәшә, Аллаһҡа ғибәҙәт ҡыл һәм ваҡыты еткәнгә тиклем Тыуған илеңә кире ҡайтма».\nГонаһлы кеше уның һүҙҙәрен тыңлаған һәм юлға сыҡҡан. Әммә юлда ул үлеп ҡалған.\nҺәр бер үлгән кешенең йәнен фәрештәләр ала. Тура юлдағы иманлы кешеләрҙең йәнен мәрхәмәт фәрештәләре ала, ә донъяла яуызлыҡ эшләгәндәрҙекен яза фәрештәләре ала.\nБыл кеше үлтереүсе үлгәс, уның янына йәнен алыу өсөн мәрхәмәт һәм яза фәрештәләре төшкән.\n- Был кеше бөтә эшләгән гонаһтарынан тәүбәгә килде һәм тәүбә итте. Шуның өсөн дә уның йәнен беҙ алырға тейешбеҙ, — тигән мәрхәмәт фәрештәләре.\n- Был кеше донъяла йәшәгәндә бер генә лә изге эш эшләмәгән. Уның йәнен беҙ алабыҙ, — тип ҡаршы төшкәндәр яза фәрештәләре.\nДөрөҫ ҡарар сығарыу өсөн Аллаһ кеше ҡиәфәтендәге фәрештәне ебәргән. Фәрештә ике яҡты ла тыңлап, шулай ҡарар иткән: «Уның үткән юлын да, ҡалған үтәсәк юлын да үлсәгеҙ. Ҡайһы юл оҙонораҡ, шуның менән ослағыҙ үҙегеҙҙең эшегеҙҙе». Фәрештәләр юлдарҙы үлсәгәндәр. Үтелгән юл бер ҡарышҡа оҙонораҡ булып килеп сыҡҡан. Мәрхәмәт фәрештәләре шатланғандар һәм үлгән кешенең йәнен алғандар".\n• Ислам ғалимдарының һығымтаһы буйынса кеше һәр ваҡыт ҡотолоуға өмөт менән яза алыуҙан ҡурҡыу араһында булырға тейеш. «Нимә генә булмаһын, Аллаһ мине ғәфү итер әле!» йәки «Аллаһ мине һис ғәфү итмәҫ!» — тип фекер йөрөтөү бик Ҙур гонаһ булып тора.\n• Тәүбәләрегеҙҙе һәм изге ғәмәлдәрегеҙҙе һуңға ҡалдырмағыҙ. Беҙ бит үлемебеҙҙең ҡасан килерен белмәйбеҙ. Ә әгәр ҙә тәүбәгә килгән кеше үлтереүсе тәүбә итеү ваҡыты менән һуңлаһа?\nХазин һәм Мәлик (ғәләйһүмә-ссәләм) фәрештәләрҙең бурыстары ниндәй?\nХазин (ғәләйһи-ссәләм) — Ожмах ҡапҡаһын һаҡлаусы. Мәлик (ғәләйһи-ссәләм) — Тамуҡ ҡапҡаһын һаҡлаусы.\nТағы ла башҡа фәрештәләр бармы?\nБик күп фәрештәләр бар, беҙ уларҙың асыҡ ҡына һанын белмәйбеҙ. Һәр бер тере сәскәнең үтенесен Аллаһ Тәғәләгә еткереүсе фәрештәләр, һәр ямғыр тамсыһының, һәр бер ҡар бөртөгөнөң фәрештәһе һәм тағы ла бик күп һанда фәрештәләр бар. Һәр бер йондоҙҙоң да фәрештәләре бар.\nЕн һәм шайтандар фәрештәләр була аламы?\nЮҡ, ен һәм шайтандар уттан барлыҡҡа килгән, ә фәрештәләр Раббының нурынан яратылған. Фәрештәләр, ендәр һәм шайтандар матди түгелдәр һәм беҙгә күренмәйҙәр.\nЕндәр кешеләргә оҡшаған. Ендәр араһында яҡшылары ла, насарҙары ла бар. Улар ҙа беҙҙең кеүек был донъяла һынау үтәләр.\n«Мин ендәрҙе һәм кешеләрҙе Үҙемә ғибәҙәт ҡылһындар өсөн генә барлыҡҡа килтерҙем»\nҠөрьән «Әҙ-ҙәрийәт, 56»\nЕндәр беҙгә зыян килтерә аламы?\nИзге Ҡөрьән аяттарында ендәрҙең уттан әле кеше яратылғанға тиклем үк барлыҡҡа килтерелеүе һәм уларҙың төрлө ҡиәфәткә инә алыуы тураһында әйтелә. Сәбәпһеҙ улар кешеләргә зыян килтерә алмай.\nЕндәр Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) әйтеүен тыңлайҙармы?\nЕндәрҙең бер өлөшө Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Аллаһ Тәғәләнең Рәсүле булыуына ышаналар. Быға ышанмағандары шайтандың ярҙамсылары булып тора.\nШайтан енгә оҡшағанмы?\nШайтан ендәрҙең тәүаталары булып тора тип иҫәпләнә. Ул кеше яратылғанға тиклем барлыҡҡа килтерелгән. Ул ҙур ғилемгә эйә булған, Ожмахта фәрештәләрҙең уҡытыусыһы булған, ә һуңынан Ожмахтан ҡыуылған.\nШайтан башта Ожмахта булған, нишләп ул беҙҙең дошманыбыҙ булып киткән һәм ул ни өсөн Аллаһтың мәрхәмәтенән мәхрүм ителгән?\nАллаһ беренсе кешене балсыҡтан яратҡан. Һуңынан Ул фәрештәләргә һәм шайтанға: «Әҙәмгә сәждә ҡылығыҙ!» — тип ҡушҡан. Бөтә фәрештәләр сәждә ҡылған, тик шайтан ғына үҙенең тәкәбберлеге арҡаһында сәждә ҡылыуҙан баш тартҡан.\n- Нишләп сәждә ҡылманың? — тип һораған унан Аллаһ.\n- Мин бит уттан барлыҡҡа килгәнмен, ә Әҙәм — балсыҡтан. Ут балсыҡтан яҡшыраҡ, — тип яуап биргән шайтан.\nАллаһ Тәғәлә буйһонмаған һәм тәкәббер шайтанға асыуланған һәм уны Ожмахтан ҡыуған. Ошо ваҡыттан алып шайтан Аллаһтың мәрхәмәтенән мәхрүм ҡалған.\nЕргә ҡыуылған шайтан Әҙәм бәйғәмбәрҙең (ғәләйһи- ссәләм) дошманы булып ҡалған.\n- Кеше минең Ожмахтан ҡыуылыуымдың сәбәпсеһе булды. Шуның өсөн мин уны тура юлдан яҙҙырасаҡмын. Мин уға уң яҡтан, һул яҡтан, алдынан һәм артынан бәйләнеп йөҙәтәсәкмен. Мин уны гонаһ эшләргә һәм Аллаһҡа ҡаршылашырға мәжбүр итәсәкмен. Әйҙә Аллаһ уға асыуланһын һәм минең кеүек уны ла Ожмахтан мәхрүм итһен, — тип ҡарар иткән.\nАллаһ уға быны Ҡиәмәт көнөнә тиклем эшләргә рөхсәт иткән.\nШул көндән башлап Әҙәм балаларын яуызлыҡ эшләргә, тура юлдан ситләшергә һәр ваҡыт ҡотортоп тора. Әммә ул аҫтыртын рәүештә ҡоторта ғына ала. Кеше үҙенең эшен үҙе башҡара.\nШайтан беҙҙән нимә теләй?\nШайтан даими рәүештә беҙҙе яуызлыҡ эшләргә этәрә. Беҙ яҡшылыҡ эшләгәндә, дөрөҫтө һөйләгәндә, әсәйебеҙ һәм атайыбыҙҙы хөрмәт иткәндә, ул асыулана.\nУл беҙҙең гонаһ эшләү, ләстит һатыу, бер-беребеҙ менән әрләшеү, хәмер эсеү, ҡомарлы уйындар уйнауҙы һ.б. теләй. Ә инде тәртибебеҙ арҡаһында бәхетһеҙлеккә тарыһаҡ, ул беҙҙән көләсәк. Һәм Ҡиәмәт Көнөндә беҙҙең аҡланып: «Быны беҙ шайтан үәсүәсәһе менән эшләнек», — тиеүебеҙгә ҡарата, шайтан: «Быны улар үҙҙәре эшләне, мин уларҙы ҡоторттом ғына», — тип ҡаршы киләсәк.\nШайтандан нисек һаҡланырға мөмкин?\nҮҙеңде шайтандан һәм аҙашҡан кешеләрҙән һаҡлау өсөн, Аллаһтың беҙгә нимә ҡушыуы тураһында ғилем алырға кәрәк. Һәм бөтә был ҡағиҙәләрҙе үтәп, Аллаһ Тәғәләгә мөрәжәғәт итергә һәм тик унан ғына яҡлау эҙләргә.\nУғрылыҡта тотолған шайтан\nБәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) сәхәбәһе Әбү Һөрәйрә (радыйаллаһу ғәнһү) шулай бер саҡ һөйләгән:\n- Бәйғәмбәр миңә рамаҙан айында йыйылған зәкәтте, ғөшөрҙө һаҡларға ҡушты. Бер ваҡыт мин ҡара тәнле ирҙең шул иғәнәнән услап ашлыҡ алғанын күреп ҡалдым. Мин уны тотоп алдым да, тегегә әйттем:\n- Хәҙер мин һине Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә) алып барам.\n- Мин ярлы һәм бәхетһеҙ кеше. Минең балаларым бар, уларҙы мин ашатырға тейеш, — тип яуап бирҙе.\nМин уны йәлләнем һәм ебәрҙем. Иртәгәһенә Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) минән һорай ҡуйҙы:\n- Эй, Әбү Һөрәйрә! Һин кисә тотҡан уғрыны нимә эшләттең?\n- Эй, Аллаһтың Рәсүле! Мин уны фәҡир булғаны өсөн һәм балалары өсөн йәлләнем. Ә Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) мине иҫкәртте:\n- Ул һиңә төптө ялғанды әйткән. Белеп тор, ул яңынан киләсәк.\nМин уның һүҙҙәренән уғрының ҡабаттан килерен аңлап, көтә башланым. Һәм тиҙҙән уғры яңынан килде һәм бойҙайҙы ала ғына башлағайны, мин уны тотоп алдым да тегеңә былай тинем:\n- Шулай ҙа мин һине Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә) алып барам.\nҺәм ул яңынан ялбара башланы:\n- Ебәр мине, мин иң фәҡире, минең балаларым ас, мин\nМин яңынан йәлләнем һәм уны йәнә ебәрҙем.\nИртәнсәк Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) минән һораны:\n— Йә, Әбү Һөрәйрә, кисә төндә уғры менән нимә\n- Эй, Аллаһтың Рәсүле! Мин уның үтенесен кире ҡаға алманым, балаларын йәлләнем.\nБәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) мине тағы ла иҫкәртте:\n- Ул һине йәнә алдаған һәм бөгөн тағы киләсәк.\nӨсөнсө төн көттөм мин уны. Бына ул килде һәм яңынан бойҙайҙы тултыра башланы. Мин уны тотоп алып:\n- Быныһында инде мин һине Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләмгә) алып барам. Һин инде өсөнсө тапҡыр килдең, үткәнендә башҡаса бында килмәҫкә тәүбә итһәң дә, — тинем. Уғры йәнә ялына башланы:\n- Зинһар мине ебәр. Уның өсөн мин һиңә бер доға өйрәтәм, уны уҡыған өсөн Аллаһ һине бүләкләйәсәк.\n- Әйт, ниндәй доға ул, — тип һораным.\n- Йоҡларға ятҡанда башынан аҙағына тиклем «Аятел Көрси» ҙе уҡы. Һин уны уҡығас, Аллаһ һиңә бер фәрештәне ебәрер, ул һинең йоҡоңдо иртәнгә тиклем һаҡлаясаҡ, һәм шайтан һиңә яҡын килә алмаясаҡ.\nМин тағы йәлләнем һәм уны ебәрҙем.\nИртәгәһенә иртәнсәк Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) миңә:\n- Һин нимә эшләнең теге уғры менән? — ти.\n- Эй, Аллаһтың Рәсүле! Ул миңә бер доға өйрәтте, уның өсөн Аллаһ миңә ярҙам итәсәк, шуға йәлләп, мин уны ебәрҙем.\n- Ниндәй доға ул?\n- Йоҡларға ятҡас башынан аҙағына тиклем «Аятел Көрси»ҙе уҡырға ҡушты. Уҡыған кешегә Аллаһ Тәғәлә уны иртәнгә тиклем һаҡлау өсөн фәрештә ебәрә, һәм уға шайтан яҡын килә алмай икән, — тип яуап бирҙем мин.\nМинең яуабымды ишетеп Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) аптыраны:\n- Ҡара әле һин уны, нисек кенә ул алдаҡсы булмаһын, ул һине тура юлға өйрәткән. Эй, Әбү Һөрәйрә! Һин беләһеңме, һин тоташ өс төн кем менән осраштың?\n- Юҡ, белә алмайым.\n- Был шайтан ине.\n• «Аятел-Көрси» Изге Ҡөрьән аяттарының иң әһәмиәтлеһе булып тора. Шуның өҫтәүенә, кем «Аятел- Көрси»ҙе уҡый, Аллаһ Тәғәлә уға һаҡсы фәрештәне ебәрә. Ул уны бөтә бәлә-ҡазанан һәм бәхетһеҙлектәрҙән һаҡлаясаҡ.\nЕндәр беҙгә ниндәй булһа ла зыян эшләй алалармы?\nАллаһ ихтыярынан тыш бер кемгә лә зыян килтерелә алмаҫ. Күренмәгән заттарҙан үҙеңде «Әғүзү билләһи минә- шшайтани-рраджим, бисмилләһи-ррахмәни-ррахим» тигән доғаны уҡып һаҡларға мөмкин, һәм һаҡлауҙы Аллаһ Тәғәләнән генә һорарға кәрәк. Мосолман һәр изге эште ошо доғанан башларға тейеш.\nИЗГЕ ЯҘЫУҘАРҒА ҺӘМ БӘЙҒӘМБӘРҘӘРГӘ ЫШАНЫУ\nКемдәр ул бәйғәмбәрҙәр?\nБәйғәмбәрҙәр — улар һайланып алынған кешеләр; улар Аллаһ Тәғәләнән килгән ғилемде бөтә кешеләргә таратыусылар.\nТеләк менән бәйғәмбәр булып буламы?\nЮҡ, бәйғәмбәрлеккә баш баҫып эшләү йәки тырышып ғибәҙәт ҡылыу менән ирешеп булмай. Аллаһ Тәғәлә үҙе кешеләр араһынан бәйғәмбәрлектең ауыр миссияһын һәйбәт итеп башҡара алған кешене үҙе һайлай.\nБәйғәмбәрлек атаһынан улына биреләме?\nҠәрҙәшлек бәйғәмбәрлек бирелеүҙе билдәләй алмай. Әммә шундай осраҡтар булған: атаһы ла, улы ла икеһе лә бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһүмә-ссәләм) булғандар.\nБәйғәмбәрҙәрҙең балалары бөтә осраҡта ла аталары кеүек изге булалармы?\nЮҡ, һәр ваҡытта ла түгел. Мәҫәлән, Нух бәйғәмбәрҙең (ғәләйһи-ссәләмдең) улдарының береһе атаһы һүҙен тыңламай һәм туфан һыуы ваҡытында иманһыҙҙар менән бергә һәләк булған.\nБәйғәмбәрҙәр араһында бай һәм билдәле кешеләр булғанмы?\nСөләймән бәйғәмбәр (ғәләйһи-ссәләм) бик бай булған һәм дәүләт менән идара иткән. Беҙҙең һөйөклө Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) данлыҡлы ырыуҙан булған, әммә ул бай булмаған.\nАллаһ Бәйғәмбәрҙәрҙе ниндәй маҡсат менән ебәргән?\nБеҙ үҙебеҙҙең аҡылыбыҙ менән генә Аллаһты аңлап бөтә алмайбыҙ. Шуның өсөн дә беҙ китап һәм уҡытыусы ярҙамына мохтажбыҙ.\nКешеләрҙе хаҡ юлға төшөрөү өсөн Аллаһ бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) ебәргән.\nИзге Ҡөрьән китабы беҙгә был юлды күрһәтә. Бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) кешеләрҙе өйрәткәндәр һәм үҙҙәре тормошта бөтәһе өсөн дә ысын үрнәк булғандар. Изге Ҡөрьән иманлы кешеләргә намаҙ уҡырға ҡуша, ә нисек уҡырға беҙ Бәйғәмбәрҙән (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) өйрәнәбеҙ.\nКем кешеләргә яҡшы үрнәк булып тора?\nКешеләргә яҡшы үрнәк булып бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) тора.\nБәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) ғәҙәттән тыш кешеләрме?\nЮҡ, улар беҙҙең кеүек кешеләр. Ашайҙар, эсәләр, йоҡлайҙар, арыйҙар, өйләнәләр. Әммә уларға бик ҙур бурыстар ҡуйылған.\nИзге Ҡөрьәндә бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) нисек аталған?\nТөрки телле халыҡтар фарсы һүҙе «бәйғәмбәр»ҙе ҡуллана, ул «хәбәр килтергән кеше» тигәнде аңлата. Изге Ҡөрьәндә бәйғәмбәрҙәр «рәсүл», «нәби» һүҙе менән аталған.\nТәүге бәйғәмбәр кем?\nТәүге бәйғәмбәр һәм тәүге кеше Әҙәм (ғәләйһи-ссәләм) булған.\nКем һуңғы бәйғәмбәр?\nҺуңғы бәйғәмбәр — беҙҙең һөйөклө Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәд (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) булған.\nБәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) бөтәһе нисәү булған?\nИзге Ҡөрьәндә һәр бер халыҡҡа бәйғәмбәр ебәрелгән тиелгән. Уларҙың аныҡ ҡына һаны билдәле түгел. Уларҙың һаны 124 меңдән артыҡ булған тигән мәғлүмәт бар.\nҺеҙ Изге Ҡөрьәндә исемдәре иҫкә алынған бәйғәмбәрҙәрҙең (ғәләйһимү-ссәләм) исемдәрен һанай алаһығыҙмы?\nБына Изге Ҡөрьәндә исемдәре телгә алынған 25 бәйғәмбәрҙең (ғәләйһимү-ссәләм) исемдәре:\n1) Әҙәм, 2) Иҙрис, 3) Нух,\n4) Һут, 5) Сәлих, 6) Лут,\n7) Ибраһим, 8) Исмәғил, 9) Исхак,\n10) Якуп, 11) Йософ ,12) Шоғайып,\n13) Муса, 14) Һарун, 15) Дауыт,\n16) Сөләймән, 17) Әйүп, 18) Зөлҡәфил,\n19) Йуныс, 20) Ильяс, 21) Әлйасағ,\n22) Зәкәрийә, 23) Яхья, 24) Ғ айса,\n25) Бәйғәмбәр Мөхәммәд Мостафа (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм)\nИзге Ҡөрьән шулай уҡ Лоҡман, Ғөзәйер һәм Зөлҡәрнәй исемдәрен дә иҫкә ала, әммә улар бәйғәмбәр булғандармы, аныҡ ҡына билдәле түгел.\nБөтә халыҡтарға ла бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү- ссәләм) ебәрелгәнме?\nЭйе, һәр бер халыҡҡа бәйғәмбәрҙәр ебәрелгән.\nБәйғәмбәрҙәрҙең (ғәләйһимү-ссәләм) бурыстары ниндәй?\n1. Бер Аллаһҡа ғибәҙәт ҡылырға саҡырыу.\n2. Кешеләргә Аллаһтың ҡушҡандарын һәм тыйыуҙарын еткереү.\n3. Хаҡ юлды күрһәтеү.\n4. Үҙ тормошо менән үрнәк күрһәтеү.\n5. Киләсәктәге үлем һәм Ҡиәмәт Көнө тураһында иҫкә төшөрөү.\n6. Ерҙәге тормоштоң фанилығын һәм әхирәттең мәңгелек икәнен иҫкә төшөрөү.\n7. Кешеләр Ҡиәмәт Көнөндә уларҙы хаҡ юлға бер кем дә саҡырманы тимәһендәр өсөн.\nБәйғәмбәрҙәрҙең (ғәләйһимү-ссәләм) айырылып торған үҙенсәлектәре ниндәй?\nҺәр бер бәйғәмбәр билдәле бер мөғжизәгә эйә булған. Мөғжизә уларға кешеләр алдында үҙҙәренең бәйғәмбәрлек миссияһын иҫбатлау өсөн кәрәк булған.\nШуның менән бергә бәйғәмбәрҙәргә (ғәләйһимү- ссәләм) мотлаҡ түбәндәге сифаттар хас булған:\n1 — Сыдыҡ: бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) юғары дәрәжәлә ғәҙел һәм намыҫлы кешеләр.\n2 — Аманат: бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) бөтә яҡлап та ышаныслылар.\n3 — Тәблиғ: бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) тулы итеп кешеләргә Аллаһ Тәғәлә тарафынан ебәрелгән ҡушыуҙарҙы һәм ҡанундарҙы еткерәләр.\n4 — Фәтәнәт: бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) юғары аң һәм үҫешкән аҡылға эйәләр.\n5 — Исмәт: бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) гонаһ эшләмәйҙәр.\nНимә ул мөғжизә? Һәр бер кеше лә мөғжизә күрһәтә аламы?\nМөғжизә — ғәҙәттән тыш күренеш. Улар бәйғәмбәрҙәргә Аллаһ Тәғәләнең ихтыяры һәм ярҙамы менән уларҙың бәйғәмбәрлеген иҫбатлау өсөн бирелгәндәр. Ғәҙәттәге кешеләр ундай һәләткә эйә түгелдәр.\nБәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) ниндәй маҡсат менән мөғжизә күрһәтәләр?\n1. Үҙҙәренең миссияһын иҫбатлау өсөн.\n2. Киләһе быуындарға ғилми асыштар булыуын хәбәр итеү өсөн.\nНиндәй осраҡтарҙа мөғжизә эшләнелә? Бәйғәмбәрҙәр (ғәләйһимү-ссәләм) тормошонан бер нисә миҫал килтерегеҙ.\nБәйғәмбәрҙәргә(ғәләйһимү-ссәләм) мөғжизә һәләтлеге һуңғы сиктә кәрәк булған осраҡтарҙа ғына бирелгән. Аллаһ Тәғәлә бәйғәмбәрҙәргә (ғәләйһимү-ссәләм) мөғжизәләрҙе улар дәүеренең белем кимәле һәм йәмғиәт үҫешенә ярашлы рәүештә биргән.\nМуса бәйғәмбәр (ғәләйһи-ссәләм) ваҡытында сихырсылыҡ айырыуса уңыш ҡаҙанған. Һәм Муса бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) шундай мөғжизә (таяҡ йыланға әйләнгән) бирелгән, ул инде теләһә ниндәй сихырсылыҡтан өҫтөн торған.\nҒайса бәйғәмбәр (ғәләйһи-ссәләм) йәшәгән ваҡытта им-том менән дауалау үҫешкән була. Һәм уға шул дәүер өсөн ауырыуҙарҙы шәбәйтеү буйынса сикһеҙ дәрәжәләге һәләтлелек, шул иҫәптән һуҡырҙарға күреү һәләтлеген ҡайтарыу һәм хатта үлектәрҙе терелтеү мөмкинлеге бирелгән.\nБеҙҙең һөйөклө Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ваҡытында айырыуса поэзия һәм әҙәбиәт баһаланған. Һәм уға бирелгән иң ҙур мөғжизә булып Изге Ҡөрьән булған. Кешеләр араһында бер кем дә бындай Китапты яҙа алмаясаҡ.\nБеҙҙең Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) мөғжизәләренән миҫал килтерегеҙ.\nБеҙҙең бәйғәмбәребеҙгә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бик күп мөғжизәләр бирелгән булған. Уларҙың иң бөйөгө булып Изге Ҡөрьән тора. Әммә башҡа төрлөләре лә билдәле.\n• Уның ҡул хәрәкәте менән генә Айҙың уртаға ярылыуы.\n• Миғражға олғашыуы.\n• Бармаҡ остарынан шишмәнән сыҡҡан кеүек һыу ағыуы.\n• Ауырыуҙарҙы сәләмәтләндереүе.\n• Әҙ генә ризыҡ менән әллә күпме кешене туҡландырыуы.\n• Буласаҡ ваҡиғаларҙы һәм уларҙың үтәлешен алдан әйтеүе.\nБеҙҙең Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) башҡа бәйғәмбәрҙәрҙән айырыламы?\n- Эйе. Ул һуңғы һәм иң камил Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм).\n- Ул бер генә ҡәүем һәм халыҡҡа ебәрелмәгән, ә бөтә ваҡыттағы һәммә кешегә ебәрелгән.\n- Ул кешеләрҙең генә Бәйғәмбәре түгел, ә ендәрҙең һәм фәрештәләрҙең дә Бәйғәмбәре.\nБәйғәмбәрҙәрҙең (ғәләйһимү-ссәләм) ҡайһыһына Яҙыуҙар ебәрелгән?\nБер нисә биттән генә торған ҡыҫҡа Изге Рисәләләр (Яҙыуҙар) — сухуфтар тип атала. Улар түбәндәге бәйғәмбәрҙәргә ебәрелгән:\nӘҙәм бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) — 10 сухуф,\nШис бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) — 50 сухуф,\nИҙрис бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) — 30 сухуф, Ибраһим бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) — 10 сухуф.\nБыл Рисәләләрҙең береһе лә һаҡланмаған.\nБөйөк Изге Рисәләләр дүртәү:\n1 — Әт-Тәүрат: Муса бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) ебәрелгән. Һуңынан уның тексы кешеләр тарафынан үҙгәртелгән.\n2 — Әз-Зәбүр: Дауыт бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) ебәрелгән. Уның тексы һуңынан кешеләр тарафынан үҙгәртелгән.\n3 — Әл-Инжил: Ғайса бәйғәмбәргә (ғәләйһи-ссәләм) ебәрелгән. Уның тексы һуңынан кешеләр тарафынан үҙгәртелгән.\n4 — Изге Ҡөрьән: Аллаһ Тәғәлә тарафынан Ябраил фәрештә (ғәләйһи-ссәләм) арҡылы Мөхәммәд Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ебәрелгән. Был Аллаһ Тәғәлә тарафынан ебәрелгән Рисәләләрҙән үҙгәртелмәй һаҡланған берҙән-бер Китап.\nБеҙҙең көндәрҙә наҙанлыҡта торған мосолмандарҙың бер өлөшө Изге Ҡөрьәнде ҡәберлектәргә барғанда һәм мәхрүмдәргә аяттар уҡығанда ғына кәрәкле тип иҫәпләй. Һәм шулай уҡ уның тулы мәғәнәһен аңламаған ауырыуҙар өсөн тип тә аңлайҙар.\nИзге Ҡөрьән Аллаһ Тәғәлә тарафынан мосолмандарға тыуғандан үлгәнгә тиклем кәрәкле булған ҡанун һәм ҡағиҙәләрҙе эсенә ала. Мосолман үҙ ғүмере буйына йәшәү эшмәкәрлегенең һәр өлкәһендә Изге Ҡөрьән талаптарына эйәрергә тейеш.\nИзге Ҡөрьән үҙ эсенә нимәләрҙе ала?\nКеше тормошо ике өлөштән тора. Берәүһе — был донъяла ваҡытлыса булыу, икенсеһе — ҡабат терелгәндән һуң мәңгелек йәшәү.\nАллаһ Тәғәлә кешеләрҙең ике донъяла ла бәхетле йәшәүҙәрен теләй. Улар бәхеткә илткән юлды белһендәр һәм ошо юл менән барһындар өсөн уларға Изге Ҡөрьән ебәрелгән.\nӘгәр ҙә мосолмандар Изге Ҡөрьән буйынса йәшәһәләр һәм уның ҡушҡандарын үтәһәләр, улар еңеүселәр хәлендә булырҙар ине. Үкенескә ҡаршы, улар уның өйрәтеүҙәренән тайпылғандар, үҙҙәренең бурыстарын үтәмәйҙәр. Улай ҙа ҡайһы саҡта улар уны матур көй кеүек тыңлайҙар, доға уҡыйҙар, бәхетһеҙлектән һаҡлауҙы һорайҙар, ә көндәлек тормошта улар йыш ҡына уның әмерҙәрен һәм тыйыуҙарын үтәмәйҙәр.\nИзге Ҡөрьән 23 йыл буйына индерелгән.\nИзге Ҡөрьәндә 114 сүрә, 6666 аят. Сүрә — Ҡөрьәндең «бисмилләһи-ррахмәни-ррахим» тип башланған айырым бүлеге. Аят — сүрәгә ингән айырым һөйләм.\nИзге Ҡөрьән ғәрәп телендә индерелгән. Уның тексын ғәрәп телендә уҡыйҙар һәм яҙалар. Уның мәғәнәһен башҡа телдәрҙә лә уҡырға мөмкин.\nИзге Ҡөрьән дауалай\nБер ваҡыт Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Әбү Зәйд Худри (радыйаллаһу ғәнһү) етәкселеге аҫтында утыҙ кешенән торған һуғышсылар төркөмөн һуғышҡа ебәргән. Шулай төндә был төркөм ғәрәп ауылына барып еткән һәм ҡунып китергә рөхсәт һораған, әммә ауыл халҡы баш тартҡан һәм хатта юлсыларға ашарға ризыҡ та бирмәгән.\nБер ни тиклем ваҡыттан һуң был ауылдың ырыу башлығын йылан саҡҡан. Бөтә ауыл кешеһе зыян күреүсегә ярҙам итергә тырышып ҡараған, әммә бушҡа ғына. Уларға ярҙам һорап, үҙҙәре ҡыуып ебәргән сит ил кешеләренә мөрәжәғәт итеүҙән башҡа нәмә ҡалмаған.\nБәйғәмбәрҙең сәхәбәһе Әбү Зәйд (радыйаллаһу ғәнһү) һуңынан шулай һөйләгән: Беҙ Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ҡушыуы буйынса һуғышҡа барған төркөм менән төнгөлөккә ҡунырға туҡтағайныҡ. Беҙҙең төркөмгә хеҙмәтсе ҡыҙ килде һәм һөйләй башланы:\n- Беҙҙең ырыу башлығы Сәлимде ағыулы йылан саҡты. Беҙҙең ауылда уға ярҙам итерлек кеше юҡ. Һеҙҙең арағыҙҙан йылан саҡҡан кешегә ярҙам итерлек кеше юҡмы? Бәйғәмбәрҙең сәхәбәләре (радыйаллаһу ғәнһүм) уларға ҡунып китергә рөхсәт бирмәгәнгә үпкәләп ауылға бармаҫҡа иткәндәр. Әммә уларға ярҙам иткән өсөн утыҙ һарыҡ түләнеүе хаҡында әйткәс, улар шулай ҙа риза булғандар.\nТөркөмдән берәү ауылға барып, йылан саҡҡан кешегә «Әл-Фәтиха» сүрәһен өс тапҡыр уҡып, уны һауыҡтырған.\n"Әл-Фәтиха" уҡыған кеше әжеренә утыҙ һарыҡ алған. Ул беҙҙең бөтәбеҙҙе лә һарыҡ һөтө менән һыйланы, ә беҙ унан:\n— Һин дауалай беләһеңме ни? — тип һораныҡ.\n- Юҡ, мин тик «Әл-Фәтиха» сүрәһен уҡыным, — тип яуап бирҙе.\n- Бәйғәмбәрҙән (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) һорамайынса тороп, был бүләк менән файҙаланма, — тип кәңәш бирҙек.\nМәҙинәгә ҡайтҡас, был турала беҙ Бәйғәмбәргә һөйләнек. Ул:\n- Был һарыҡтарҙы үҙ-ара бүлешегеҙ, бер өлөшөн миңә лә ҡалдырығыҙ! — тине.\n• Изге Ҡөрьән дауалай. Әммә шәбәйеү уны кем уҡыуҙан тора. Гонаһлы кешенең дауһы килешмәй. Дауалауҙы туғры һәм тәҡүәле кеше үткәрергә тейеш.\n• Бәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) ағыулы хайуан-йәнлектәр тешләгәндән һуң шәбәйеү өсөн Изге Ҡөрьәнде уҡырға кәңәш иткән. Һәм шуның менән бергә ул ауырыуҙарға табипҡа ла күренергә ҡушҡан.\nБәйғәмбәр (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) алдында беҙҙең бурыстарыбыҙ ниндәй?\n1 — Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) Аллаһ Тәғәлә тарафынан ебәрелгән һуңғы бәйғәмбәр икәнлегенә геүаһлыҡ бирергә.\n2 — Уның Аллаһ Тәғәлә тарафынан бөтә кешеләр өсөн үрнәк итеп ебәрелгәненә ышанырға.\n3 — Һәр ваҡыт уны үрнәк итеп алырға һәм үҙеңдең етәксең итеп күрергә.\n4 — Уны Аллаһ Тәғәләнән һуң үҙең, атайың, әсәйеңә ҡарағанда ла нығыраҡ яратырға.\n5 — Уны хөрмәтләргә. Һәр ваҡытта, уның исемен ишетеү менән салауат уҡырға.\n6 -Уның ҡушҡандарын үтәргә, тыйғандарынан тыйылырға.\n7 — Уның ғилемен башҡаларға таратырға.\nБәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) буйһонорға тигән әмер ҡайҙа бар?\nИзге Ҡөрьән түбәндәгеләрҙе һөйләй:\n«Кем Рәсүлгә буйһона, ул Аллаһҡа ла буйһона. Ә кем ситкә боролһа,... ул сағында Беҙ һине уларға һаҡсы итеп ебәрмәнек». Ҡөрьән «Ән-Ниса, 80»\nБәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) салауат уҡыу нимәне аңлата?\nУл Бәйғәмбәргә (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) һәм уның ғаиләһенә доға уҡыуҙы, Аллаһтан улар өсөн яҡшылыҡты һорауҙы аңлата. Бына Бәйғәмбәребеҙ (саллаллаһу ғәләйһи үә ссәлләм) өсөн уҡыла торған салауаттың ҡайһы берҙәре:\n«Саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм — Аллаһ уны фәтиха ҡылһын һәм сәләмләһен»;\n"Аллаһүммә салли ғәлә сәйиҙинә Мөхәммәдин — Эй, Аллаһ, Беҙҙең хужабыҙ Бәйғәмбәребеҙ Мөхәммәдте (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) фәтиха ҡыл";\n"Ғәләйһи ссәләм — уны Аллаһ сәләмләй".\nБыл салауаттарҙы һәр ваҡыт, Бәйғәмбәрҙең (саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм) исемен ишеткәндә уҡыу, — был бик матур эш.\nБәйғәмбәрҙәр үҙҙәренең эштәренән ниндәй ҙә булһа файҙа алалармы?\nБөтә бәйғәмбәрҙәр ҙә кеше араһында динде таратып, уларға шулай тигәндәр: «Бының өсөн беҙ һеҙҙән бер ни ҙә һорамайбыҙ. Беҙгә бүләк тик Аллаһ Тәғәләлә».\nаҙағы ошо биттә: //nazir1965.com/din/xa%D2%A1-dinem-a%D2%99a%D2%93y.html#more-5218\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 19.02.2018 в 23:04, и размещена в категории Дин. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


Башҡортостанда 18 уҡыусы профилле математиканы 100 балға тапшырған // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n13:21, 11 июня 2019 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 18 уҡыусы профилле математиканы 100 балға тапшырған Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2019 йыл, 11 июнь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\nБашҡортостанда 18 уҡыусы профилле математиканы 100 балға яҙған, тип хәбәр иттеләр «Башинформ»ға республика Мәғариф министрлығынан. Былтыр ошо фәндән йөҙ балл алыусылар өсәү ине.\nПрофилле математиканы бөтәһе 11 083 уҡыусы тапшырған.\nӨфөнән — 11, Стәрлетамаҡтан — 2, Октябрьскийҙан — 3, Нефтекаманан 2 ун беренсе класс уҡыусыһы имтиханда юғары балл алған.\nДөйөм алғанда, быйыл Рәсәйҙә профилле математика буйынса уртаса балл уҙған йылға ҡарағанда күпкә юғарыраҡ, тип белдерә Рособрнадзор. Хәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, 2019 йылда математика буйынса имтихан өлөшөндә яңы ҡағиҙәләр ғәмәлдә. Ун беренсе кластар берҙәм дәүләт имтиханының бер генә кимәлен һайлаған — базалы йәки профилле. Уҙған йылдарҙа сығарылыш уҡыусыларының базалы һәм профилле кимәлдәрҙе тапшырыу мөмкинлеге бар ине.\nБынан алда агентлыҡ базалы математика, география һәм әҙәбиәт буйынса берҙәм дәүләт имтиханы һөҙөмтәләрен хәбәр итте. Өс меңдән ашыу кеше базалы математиканы «яҡшы» билдәһенә тапшырған. Әҙәбиәттән һынау тотоусылар араһында — ике, ә географиянан өс уҡыусы йөҙ балл йыйған.\n27 майҙа илдә берҙәм дәүләт имтихандарының төп тулҡыны башланды. Имтихандар 1 июлгә тиклем бара. Башҡортостанда берҙәм дәүләт имтиханының төп осоронда 19 787 сығарылыш уҡыусыһы ҡатнаша.


Башҡортостан аграрийҙары 314900 тонна һөт һатҡан // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан аграрийҙары 314900 тонна һөт һатҡан\n10:09, 6 июля 2011 Иҡтисад\nЙыл башынан алып Башҡортостанда 314900 тонна һөт һатылды, тип хәбәр итә БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте. Ауыл хужалығы предприятиелары өлөшөнә 269760 тонна тура килә. Фермерҙар 30793 тонна һатҡан, ҡалғаны — шәхси ярҙамсы хужалыҡтарҙан.\nАуыл хужалығы предприятиелары араһында ярты йыл эсендә иң күп һөттө Дүртөйлө (13234 тонна), Илеш (12479 тонна), Стәрлетамаҡ (17869 тонна) һәм Саҡмағош (18241 тонна) райондары һатҡан.\nҺөттө иң күп биргән һыйырҙар Баймаҡ (1137 тонна), Дәүләкән (1012 тонна), Ейәнсура (1199 тонна), Иглин (1567 тонна), Ҡалтасы (1083 тонна), Ҡыйғы (1442 тонна), Мәләүез (1619 тонна) һәм Мәсетле (1313 тонн) райондары фермерҙарыныҡы.\nАуыл хужалығы министрлығы мәғлүмәте буйынса, республика аграрийҙары менән көн һайын 2127 тонна һөт һатыла. Дүртөйлөләр, стәрлетамаҡтар һәм саҡмағоштар көн дә 100 тоннанан ашыу һөт һатыусылар иҫәбендә.\nТеги: ауыл хужалығы, һөт, малсылыҡ