Благовещенда иҫке торлаҡтан яңыһыны күсереү федераль прораммаһы әүҙем тормошҡа ашырыла\n2013- 2017 йылдар араһында ғына 550 ғаилә яңы фатирлы буласаҡ. Әлеге ваҡытта 108 ғаилә емерек хәлдәге өс йорттан бөтә уңайлыҡтары булған заманса торлаҡҡа күсергә әҙерләнә.\nЫсынлап та бында барлыҡ яҡты хыялдар ҙа һәр ваҡыт тормошҡа аша. Корниловтар ғаиләһенең шатлығының сиге юҡ. Улар хәҙерҙән үк аш, балалар бүлмәһен залды нисек йыһазландырасаҡтары хаҡында план ҡора.\nЙорт эргәһендә бәләкәстәр өсөн уңайлы балалар майҙансығын да ҡорғандар. Бында хәүефһеҙ тауҙар, карусель, урамда спорт менән шөғөлләнеү йыһаҙдары ҡоролған. Ата-әсәләр балаларҙың уйынын махсус урынлаштырылған видеокамералар аша күҙәтә ала. Ә шулай ҙа яңы йортҡа халыҡты күсерер алдынан һуңғы биҙәкләү һәм ремонт эштәре теүәлләнгәнсе, Эльза Вәлиәхмәтова үткән быуаттың егеменсе йылдарында элекке ҡала дауаханаһы бинаһында йәшәргә мәжбүр.\nБыл йорт октябрь революцияһына тиклем төҙөлә.Йылдар үтеү менән ул шул тиклем иҫкереп, кеше йәшәмәҫлек хәлгә килә. Йорт нигеҙе туҙа, түбәләр емерелә, иҙәндәр ишелә,\nКүптән түгел авария хәлендәге йортта йәшәүсе һигеҙ ғаилә Демьян Бедный урамының 68/5 йортонда өй туйлаған.\nБер-нисә аҙнанан яңы торлаҡ хужалары бөтә уңайлыҡтары һәм ремонт эшләнелгән фатирҙарға күсәсәк. Уларға бында бары тик йорт йыһаздарын күсерергә генә ҡала. Ошо йылда ғына\nБиш йыл эсендә Благвещен ҡалаһында 21 иҫке йорт авария хәлендә тип табылған. Йыл аҙағына 550 бәхетле хужа күптән көтөлгән фатирҙарының асҡысын аласаҡ һәм 2013-2017 йылдарға авариялы торлаҡ фондынан граждандарҙы күсереү программаһы уңышлы тамаланасаҡ.


Уяулыҡ бәләнән ҡотҡарыр\n7 Май 2019, 18:40\nҮткән аҙнала ҡалала ике ғәҙәттән тыш хәл - күп фатирлы йортта янғын сығыу һәм уҡыусыларҙың газ баллонынан ағыуланыу осраҡтары теркәлде.\nҠаланың Октябрҙең 50 йыллығы урамындағы йортта янғын сығыуы тураһында хәбәр алыныу менән шунда уҡ был урынға Федераль янғын хеҙмәтенең 28-се отрядынан 3 берәмек техника һәм 7 кеше ебәрелә. Улар туғыҙ ҡатлы йорттоң янғын сыҡҡан подъезынан 34 кешене, шул иҫәптән 8 баланы алып сыға, 50 квадрат метр майҙандағы янғынды һүндерәләр. Янғында зыян күргән ике ҡатын медиктар ҡулына тапшырыла, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, берәүһе «тиҙ ярҙам» машинаһында йән бирә. Әлеге ваҡытта нимәнән ут сығыуы асыҡлана. Ә икенсе осраҡҡа килгәндә, ғәйеплеләр билдәле. Иҫегеҙгә тѳшѳрәбеҙ: аҙна аҙағында ҡаланың 20-се мәктәбенән Берҙәм дежур-диспетчер хеҙмәтенә боросло баллонды һиптертеү арҡаһында уҡыусы балаларҙың сәләмәтлегенә хәүеф янауы тураһында хәбәр итәләр.\nВаҡиға урынына килеп еткән ашығыс хеҙмәттәрҙең кѳсѳ менән хәлгә асыҡлыҡ индерелә. Мәктәптең беренсе ҡатындағы бәҙрәфендә балалар шаярып боросло баллонды һиптерткән булып сыға. Һѳҙѳмтәлә 589 кеше эвакуациялана, 16 уҡыусы һәм уҡытыусы ағыуланыу билдәләре менән дауаханаға оҙатыла, башҡалар ѳйҙәренә ҡайтарыла.\nБындай осраҡтар ваҡыты-ваҡыты менән илебеҙҙең йә теге, йә был тѳбәгендә булып тора. Ҡорбандар ҙа була. Янғын нимәнән сығыуы асыҡланыр, зыян күргән ике фатир тѳҙѳкләндерелер, ғәйеплеләр язаһын алыр, боросло баллонды мәктәпкә алып килгән баланың ата-әсәһе яуап бирер. Ә икенсе юлы ла шулай булмаҫ, мәктәпкә берәйһе ҡурҡынысыраҡ әйбер тотоп килмәҫ тип кем әйтә ала. Ышаныс юҡ.\nБындай хәл ҡабатланмаһын ѳсѳн уяу булыр кәрәк. Йәмәғәт урындарында, әйтәйек, вокзалда, шик тыуҙырған әйбер - пакет йә ҡумта - күрһәгеҙ, ҡағылмағыҙ, һаҡ хеҙмәткәрҙәренә йәки эске эштәр бүлегенә хәбәр итегеҙ. Ут сығыуын һиҙеү менән 112 йәки 101 телефондарына шылтыратығыҙ. Балаларығыҙға яҡын булығыҙ, нимә менән ҡыҙыҡһыныуын белегеҙ, һѳйләшегеҙ. Шул саҡта ғына уларҙың ҡылығы ѳсѳн яуап тотоуҙар, һуңлап үкенеүҙәр булмаҫ.


Ятып ҡалғансы - сәсеп ҡал!\nРайон хужалыҡтары яҙҙың аяҙ тороуынан файҙаланып ҡалырға тырыша, ҡайһы бер хужалыҡтарҙа эш ике смена ойошторолған. Бөгөнгә орлоҡ сәселгән яландар тулыһынса дымға ҡаплатылған. Ужымды өҫтәмә туҡландырыу ҙа һуңғы гектарҙарҙа алып барыла.Ауыл хужалығы бүлегенән алынған 12 майға алынған мәғлүмәткә ҡарағанда, район буйынса 56260 гектар майҙанда ярауай культураларҙан буласаҡ уңышҡа нигеҙ һалынған. Бойҙай - 15870, арпа - 13040, һоло - 1221, борсаҡ 1904 гектарҙа сәселгән. Мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үлән, кукуруз сәсеү дауам итә. 930 гектарҙа картуф ултыртылған. “Иҫәнов” крәҫтиән фермер хужалығында ла ҡоро көндәрҙе бик оҫта файҙалана.(Аҙағын аҫтағы һылтанмаға инеп уҡығыҙ).\nРайон хужалыҡтары яҙҙың аяҙ тороуынан файҙаланып ҡалырға тырыша, ҡайһы бер хужалыҡтарҙа эш ике смена ойошторолған. Бөгөнгә орлоҡ сәселгән яландар тулыһынса дымға ҡаплатылған. Ужымды өҫтәмә туҡландырыу ҙа һуңғы гектарҙарҙа алып барыла.\nАуыл хужалығы бүлегенән алынған 12 майға алынған мәғлүмәткә ҡарағанда, район буйынса 56260 гектар майҙанда ярауай культураларҙан буласаҡ уңышҡа нигеҙ һалынған. Бойҙай - 15870, арпа - 13040, һоло - 1221, борсаҡ 1904 гектарҙа сәселгән. Мал аҙығы өсөн бер йыллыҡ үлән, кукуруз сәсеү дауам итә. 930 гектарҙа картуф ултыртылған.\n“Иҫәнов” крәҫтиән фермер хужалығында ла ҡоро көндәрҙе бик оҫта файҙалана. Бөгөнгә бойҙай - 160, арпа - 150, һоло - 80, ҡарабойҙай 50 гектарҙа, мал аҙығына күп йыллыҡ үлән, донник, люцерна, ҡуҙаҡлы культуралар сәселгән. Көнбағыш сәсеүгә төшкәндәр.\nСәсеүлектә 16 механизатор эшләй. Йәмил Бикҡузин, Рәил Смаҡов, Илнур Иҫәнов, Илгиз Рыҫҡолов, Рәмзил Иҫәнов, Радик Әхмәтов иртә яҙҙан баҫыуҙа эш башлағандар ота, дымлы ергә эләккән орлоҡтар шытып сығып, май ҡояшы аҫтында нығынып ҡалырға өлгөрә, тип иҫәпләй. Дөрөҫ, һуңғы осор ямғыр ҙа яуып алды, әммә дымдың бер ҡасан да артығы булғаны юҡ, әле йәйҙең ниндәй булыры билгеһеҙ. Үткән йылдарҙағы ҡоро торған йәйҙәрҙе иҫкә алһаҡ, ҡояш ерҙәге дымды киптереп бөтөргәнсе сәсеп ҡалыуың хәйерле. Яҙҙың бер көнө йыл туйҙыра тигән халыҡ мәҡәлен иҫкә төшөрөп, хужалыҡтар эш темпын тағы ла арттыра.


Владимир Санкиндың билдәле адвокаты эште Рәсәйҙең Юғары судына алып барып еткерергә вәғәҙә бирҙе // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\n17:09, 15 января 2021 Хәл-ваҡиғалар\nБилдәле адвокат Шота Горгадзе үҙенең яҡланыусыһы Владимир Санкинға хөкөм ҡарары сығарылғандан һуң, юристар командаһы был эште Рәсәйҙең Юғары судына алып барып еткерергә йыйыныуын раҫланы.\n«Суд бының менән беҙгә нимә әйтергә теләй? «Баланы көсләргә маташыусыны күргәс, ҡыҫылмағыҙ, юлығыҙҙы дауам итегеҙ! Юғиһә 8 йылға төрмәгә ултырыуығыҙ ихтимал! » — тип яҙҙы Горгадзе Телеграмда. — Геройҙың, Владимир Санкиндың яҙмышын белгәс, ошондай хөкөм ҡарарынан һуң нимә эшләр инегеҙ? Янынан үтеп китер инегеҙме?».\nӘйткәндәй, Владимир Санкин суд ҡарары иғлан ителгәс [8 йылға ҡаты режимлы колонияға оҙатылды– ред.], журналистың «Ошо ҡылығығыҙ өсөн үкенмәйһегеҙме?» тигән һорауына «Юҡ!» тип яуапланы.\n«Башинформ» хәбәр иткәнсә, Владимир Санкин 2020 йылдың 30 ғинуарында, үҙенең һүҙҙәренсә, балаларҙы педофилдан яҡлаған. Үҫмерҙәр педофилдан ярҙам һораған. Ул 54 йәшлек ир менән һуғышҡан. Тегеһе алған йәрәхәттәренән вафат булған.\nТеги: енәйәт эше, үлтереү, Владимир Санкин


АстрономияБиологияВоспитательная работаГеографияДиректору, завучуДоп. образованиеДошкольное образованиеДругоеИЗО, МХКИностранные языкиИнформатикаИсторияКазахский язык и лит.Классному руководителюЛогопедияМатематикаМузыкаНачальные классыОБЖОбществознаниеРусский язык и литератураСоциальному педагогуТехнологияУкраинский языкФизикаФизкультураХимияШкольному психологуЯзыки народов РФ Инфоурок / Другое / Другие методич. материалы / Пояснительная записка по башкирской литературе\nӘҙәби уҡыуҙан эш программаһы Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы итеп, төп белем биреү программаһының дөйөм башланғыс белем биреү нигеҙҙәренә таянып, Белорет районы Шығай ауылы муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеһы урта дөйөм белем биреү мәктәбенең директоры тарафынан раҫланған ошо уҡ мәктәптең уҡыу планына һәм 2015/2016 йыл өсөн төҙөлөп раҫланған уҡыу әсбаптары исемлеге нигеҙендә төҙөлдө. Дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса программа дөйөм белем биреү йөкмәткеһенең икенсе быуын Федераль дәүләт стандарттарында ҡуйылған талаптар нигеҙендә төҙөлдө Мәктәптә әҙәбиәт уҡытыуҙың бурыстары, уны уҡытыуға заманса талаптар: Яңы шарттарҙа гармоник үҫешкән яңы шәхесте тәрбиәләү бурыстарын уңышлы хәл итеү өсөн административ - бойороҡ методы етәкселек итеү шарттарындағы ҡатып ҡалған ҡанундарҙан, догматизмдан арындырыу һәм уны юғары кимәлгә ҡуйыу өсөн яңы мөмкинлектәр асылды.Мәктәптә әҙәбиәтте уҡытыуҙың илебеҙ алдында торған мөһим бурыстарҙан һәм әҙәбиәттең донъяны танып белеү, йәш быуынды тәрбиәләүҙәге үҙенсәлекле урынынан сығып билдәләнә. Уҡыусыларҙы нәфис әҙәбиәт гәүһәрҙәре менән таныштырыу нигеҙендә уларҙы замандың рухи тормошона яҡынайтыу, әҙәбиәт, сәнғәткә ылыҡтырыу юлы менән дөйөм мәҙәни кимәлен күтәреү бурысы хәл ителә. Әҙәби әҫәрҙәрҙе уҡып өйрәнеү нигеҙендә уҡыусыларға эмоциональ-эстетик йоғонто яһау, әҙәбиәт тарихы, теорияһынан белем биреү аша эстетик зауыҡ, нәфис әҙәбиәткә мөхәббәт тәрбиәләү, донъяға фәнни ҡараш формалаштырыу, фекерләү һәләтлеген, телмәр үҫтереү бурыстары тормошҡа ашырыла.Программаға индерелгән яңы исемдәр, яңы әҫәрҙәр халыҡ тормошоноң үткәне һәм бөгөнгөһө хаҡында тарихи дөрөҫлөктө аяҡҡа баҫтырыу маҡсатын ҡуя.Һөйләү һәм яҙма телмәр үҫтереү буйынса һорауҙарға ҡыҫҡаса һәм тулы яуап бирә белеү, үҙ фекереңде логик яҡтан эҙмә-эҙлекле, дөрөҫ асыҡ итеп һөйләй һәм яҙа белеү, һүҙлек менән эшләү, әҫәрҙең йөкмәткеһенә һәм яҙма эштәргә план төҙөү, әҙәби изложение, инша яҙыу һәм башҡа төрлө ижади эштәр башҡарыу күҙ уңында тотола. Аңлатма яҙыу Урта мәктәптең 5-се класы өсөн башҡорт әҙәбиәтенән эш программаһы. Эш программаһы 102 сәғәткә бүленгән (аҙнаға 3 сәғәт). Дәреслек: Башкорт әҙәбиәте. Урта мәктәптең 5-се класс уҡыусылары өсөн дәреслек- хрестоматия/ М. Х. Иҙелбаев, Ә.М.Сөләймәнов ,М.Б.Юлмөхәмәтов- Өфө: Китап, 2011. Программа кимәле: базалы Программа үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы түбәндәге документтарҙы иҫәпкә алып төҙөлә: 1. “Мәғариф тураһында” Рәсәй Федерацияһының Законы (“Закон об образовании” Закон Российской Федерации) 2. “Мәғариф тураһында” Башҡортостан Республикаһы Законы. – милли мәктәптәрҙә белем алыу теле (телдәре) – Мәғарифтың дәүләт стандарттары –уҡыу-уҡытыу программалары – Мәғариф учреждениеһының вәкаләттәре һәм яуаплылығы. 3. Төп дөйөм белем эстәлегенең мәжбүри минимумы (БР Мәғариф министрлығы). 4. Башҡортостан Республикаһы Мәғариф Министрлығының «V – XI синыфтар өсөн башҡорт әҙәбиәтенән программаһы». Өфө – 2011 Төп дөйөм белем биреү мәктәбендә уҡыусы башҡорт балаларына башҡорт әҙәбиәтен уҡытыуҙың бурыстары түбәндәгеләрҙән тора: 1. Уҡыусының башҡорт әҙәби телен үҙләштереүенә, тексты аңлап, тасуири итеп, етеҙ уҡыуына, дөрөҫ яҙа белеүенә, әҙәби тел нормаларын һаҡлап, төрлө темаларға иркен һөйләшеүенә ирешеү. 2. Балаларҙы дөйөм башҡорт әҙәбиәте, халыҡ ижады, башҡорт халҡының йыр-музыкаһы, театры, һынлы сәнғәте менән таныштырыу, күренекле яҙыусылар һәм уларҙың әҫәрҙәрен үҙләштереүҙәренә ирешеү. 3. Халыҡ тарихын һәм мираҫын өйрәнеү аша уҡыусыларҙа Ватанға, халыҡҡа, туған телгә мөхәббәт, ололарға, кеселәргә һәм кешегә ихтирам, мәрхәмәтлелек, шәфҡәтлелек тәрбиәләү. Шулай уҡ хеҙмәт тәрбиәһе һәм эстетик тәрбиә биреү. Был бурыстар, айырым-айырым күрһәтелһәләр ҙә, үҙ-ара тығыҙ бәйләнгәндәр. Улар берҙәм уҡыу-уҡытыу процесында ғәмәлгә ашырылалар, сөнки дәрестә белем биреү, шәхес формалаштырыу бергә бәйләп алып барыла. Программаға әҫәрҙәр киләсәк йәш быуынды мәрхәмәтле, шәфҡәтле, тыуған яҡ тәбиғәтен һаҡлаусы һәм яратыусы, кешелектең ыңғай сифаттарына эйә булған, милләт мәнфәғәттәрен яҡларҙай кеше итеп тәрбиәләү бурыстарын күҙ алдында тотоп һайланды. Календарь-тематик пландың эстәлеген мәктәптә үҙләштерелергә, камилләштерелергә тейешле дөйөм күнекмәләр, башҡорт әҙәбиәте курсы буйынса махсус белем һәм күнегеүҙәр тәшкил итә. Башҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Шығай ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль бюджет дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла. Башҡорт әҙәбиәтенән төп дөйөм белем стандарты. Төп дөйөм белем баҫҡысында әҙәбиәтте өйрәнеү түбәндәге маҡсаттарға ирешеүгә йүнәлтелгән: тиҙ үҙгәреүсән заман шарттарында файҙалы етештереүсән хеҙмәткә яраҡлы, үҙ-үҙен танып белергә һәм һәр ваҡыт камиллаштырырға әҙер, рухи донъяһы бай булған шәхес тәрбиәләү; гуманлылык ҡараштары, милли үзаң, гражданлыҡ тойғоһо, патриотизм, әҙәбиәткә һәм халыҡтың мәҙәни ҡиммәттәрен яратыу һәм хөрмәт булдырыу; уҡыусыларҙа әҙәбиәттең үҙенсәлектәре тураһындағы ҡараштарҙы, әҙәби тексты ҡабул итеү, автор позицияһын аңлау, әҙәби процестың тарихи һәм эстетик нигеҙҙәренә төшөнөү, образлы һәм аналитик фекерләү культураһын, эстетик һәм иҗади һәләтте, ҡыҙыҡһыныуҙы, әҙәби зауыҡты; телдән һәм яҙма һөйләмде үҫтереү; матур әҙәбиәт текстарын эстәлек һәм форма берлегендә аңлап ҡабул итеү, төп әҙәби-тарихи мәғлүмәттәрҙе һәм әҙәби-теоретик төшөнсәләрҙе белеү; әҙәби-тарихи процесс тураһында дөйөм ҡараш булдырыу; әҙәби-теоретик белемдәр нигеҙендә әҙәби әҫәрҙең тарихи-әҙәби ерлеген аңлап һәм тасуирылығын бөтөн тулылығында ғына асыҡланыусы булараҡ анализлау; төрлө типтағы инша яҙыу; кәрәкле мәғлүмәттәрҙе (интернет селтәре аша ла) табыу, системалаштырыу һәм файҙаланыу күнекмәләре булдырыу; туған әҙәбиәттә һәм башҡа халыҡтар әҙәбиәттәрендә сағылыш тапҡан әхлаки идеалды үҙ-ара бәйләнештә аңлау һәм фекерләүҙәге уртаҡ һәм милли үҙенсәлектәрҙе асыҡлау. Төп дөйөм белем биреү программалары эстәлегенә ҡуйылған мәжбүри талап. Мәжбүри өйрәнеү өсөн тәҡъдим ителә торған әҙәби әҫәрҙәр. Мәктәптә өйрәнеү өсөн әҙәби әҫәрҙәрҙе һайлап алыуҙа төп талаптар булып уларҙың художестволылығы, гуманистик эстәлеге, уҡыусы шәхесенә уңай йоғонто яһауы, уның үҫеш бурыстарына һәм йәш үҙенсәлектәренә тура килеүе, милли рух менән һуғарылыуы, шулай уҡ мәҙәни-тарихи традицияларға һәм белем биреү тәжрибәһенә нигеҙләнеүе тора. Тәҡдим ителә торған әҙәби әҫәрҙәр хронологик тәртиптә урынлаштырыла. Уҡыусыларҙың белемдәренә нигеҙләнә. Өлкән синыфтарҙағы әҙәбиәт курсы һүҙ сәнғәтенең тарихи үҫешен системалы күҙаллау булдырыуға һәм шуның аша классик һәм бөгөнгө әҙәбиәттең үҙ-ара бәйләнешен тулыраҡ аңлауға йүнәлтелә. Күрһәтелгән яҙыусылар һәм әҫәрҙәр исемлеген программа авторҙары, тәрәндән өйрәнеү маҡсатынан сығып, киңәйтә ала. Әҙәби-теоретик төшөнсәләр. Матур әҙәбиәт һәм сәнғәттең башҡа төрҙәре. Әҙәби образ. Эстәлек һәм форма. Әҫәрҙә тормош материалы һәм әҙәби уйҙырманың үҙ-ара мөнәсәбәте. Әҙәби төрҙәр (эпос, лирика, драма) һәм жанрҙар: роман, повесть, хикәйә, очерк, нәҫер, поэма, баллада, күңел лирикаһы, фәлсәфәүи лирика, гражданлыҡ лирикаһы, комедия, трагедия, драма. Тематика һәм проблематика. Сюжет. Композиция. Конфликт. Автор-хикәйәләүсе. Автор образы. Персонаж. Характер. Тип. Лирик герой. Портрет. Пейзаж. Психологизм. Деталь. Юмор һәм сатира. Әҙәби йүнәлештәр һәм ағымдар: реализм (мәғрифәтселек, тәнҡитселек, социалистик һәм яңыртылған реализм булараҡ билдәләнгән “ауыл реализмы”, “психологик реализм”, “милли реализм” һ.б.), романтизм, модернизм (символизм, импрессионизм һ.б.). Танылған яҙыусыларҙың тормош һәм ижад юлындағы төп факттар. Халыҡсанлыҡ. Тарихилыҡ. Миллилек. Әҫәрҙең теле. Һүрәтләү саралары. Стиль. Шиғыр төҙөлөшө. Әҙәбиәт тарихы. Әҙәби процесс. Әҙәби тәнҡит. Әҙәби әҫәрҙәрҙе танып белеү буйынса төп эш төрҙәре. Төрлө жанрҙағы әҙәби әҫәрҙәрҙе аңлау һәм ижади уҡыу; Тасуири уҡыу; Ҡабатлап һөйләүҙең төрлө төрҙәре; Шиғри текстарҙы йәғни сәсмә әҫәрҙән өҙөктәрҙе яттан өйрәнеү; Уҡыған әҙәби текстың төрөн һәм жанрын билдәләү; Автор позицияһын һәм уны сағылдырыусы төрлө саралар урын алған тексты анализлау; геройҙарҙың теге йәки был эш-шөғөлдәренә нигеҙ булған мотивтарҙы һәм конфликтты асыҡлау; Телдең тасуирлау сараларын һәм әҫәрҙә уларҙың идея-тематик эстәлеген асыу; Бәхәстәрҙә ҡатнашыу, оппоненттарҙың фекерен иҫәпкә алып, үҙ ҡараштарыңды раҫлау һәм дәлилләү; рефераттар, докладтар әҙерләү; әҙәби әҫәрҙәр һәм ирекле темалар буйынса инша яҙыу; Урыҫ һәм башҡорт телендәге әҙәби әҫәрҙәрҙе сағыштырып баһалау, әхлаки идеалдарҙың оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын билдәләү; милли үҙенсәлектәрҙе һәм уларҙың әҙәби-эстетик сағылышын аңлатыу; Урыҫ телендәге әҙәби текстарҙы башҡортсаға һәм киреһенсә тәржемә итеү; Төп дөйөм белем биреүгә талаптар Башҡорт әҙәбиәтен өйрәнеү нәтижәһендә уҡыусыла булырға тейешле белемдәр: һүҙ сәнғәтенең образлылығы; өйрәнгән әҙәби әҫәрҙәрҙең эстәлеге; классик әҙиптәрҙең тормош һәм ижад юлдарының төп факттары; әҙәби-тарихи процестың төп законсалыҡтары һәм әҙәби йүнәлештәрҙең үҙенсәлектәре; төп әҙәби-теоретик төшөнсәләр; күнекмәләр: әҙәби текстың эстәлеген һөйләп аңлатыу; әҙәбиәт тарихы һәм теорияһы буйынса белемдәргә (тема, проблема, идея, пафос, образдар системаһы, сюжет-композиция, телдең һүрәтләү саралары, әҙәби деталь) нигеҙләнеп, әҙәби әҫәрҙе анализлау; өйрәнелә торған әҫәрҙең айырым эпизодын (йәки күренеште)анализлау; әҙәби әҫәрҙе ижтимағи һәм мәҙәни тормош күренештәре менән бәйләнештә аңлау; әҙәби әҫәрҙәрҙең тарихи-конкрет һәм дөйөм кешелек ҡиммәттәрен асыу; әҙәбиәттәге “мәңгелек” проблемаларҙы асыҡлау; әҫәрҙе осорға хас әҙәби йүнәлеш менән бәйлелектә тикшереү, аңлатыу; әҫәрҙең төрөн һәм жанрын билдәләү; әҙәби әҫәрҙәрҙе сағыштырып баһалау; автор позицияһын асыҡлау; әҙәби әйтелеш талаптарын һаҡлаған хәлдә өйрәнелгән әҫәрҙәрҙе (йәки өҙөктәрен) тасуири итеп уҡыу; уҡыған әҫәргә дәлилле рәүештә үҙ мөнәсәббәтеңде белдереү; әҙәби темаларға төрлө жанрҙа иншалар яҙыу; Урыҫ һәм башҡорт телендәге әҫәрҙәрҙең уртаҡ һәм милли үҙенсәлектәрен билдәләү; әҙәби һүрәтләү сараларын тейешенсә ҡулланып, башҡорт әҙәби текстарын урыҫ теленә һәм киреһенсә тәржемә итеү; башҡорт һәм урыҫ телендәге әҫәрҙәр тураһында телдән һәм яҙма фекереңде белдереү, уларға баһа биреү. Алған белем-күнекмәләрҙе көндәлек тормошта ҡулланыу: башҡорт әҙәби теленең нормаларына нигеҙләнеп, кәрәкле темаға телдән һәм яҙма бәйләнешле текст төҙөү; диалогта йә бәхәстә ҡатнашыу; һүҙ сәнғәтенең айырым күренештәре менән танышыу һәм уларҙың эстетик ҡиммәтен баһалау. Әҙәбиәт курсының базис уҡыу (белем биреү) планындағы урыны 5-9-сы кластар өсөн эш программаһы “ Яңы стандарттар буйынса төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт әҙәбиәте буйынса өлгө Программалары”на, (төҙ.: М.Б Юлмөхәмәтов.- Өфө: Китап, 2011) таянып төҙөлдө. Сәғәт һаны: 102 сәғ. Башҡортостан Республикаһының башҡорт телендә уҡытылған дөйөм белем биреүсе мәктәптәр өсөн йыллыҡ уҡыу планы әҙәбиәтте 385 сәғәт күләмендә уҡытыуҙы күҙ уңында тота: 5-се класта105 сәғәт (аҙнаға 3 сәғәт), 6-сы, 7-се, 8-се, 9-сы кластарҙа – 70-шәр сәғәт (аҙнаға 2 сәғәт). “Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеүҙең һөҙөмтәләре Төп урта мәктәпте тамамлап сығыусы уҡыусыларҙың “Әҙәбиәт” фәнен өйрәнеү һөҙөмтәһендә алған шәхси һөҙөмтәләре түбәндәгеләр: * шәхестең рухи-әхлаҡи сифаттарын камиллаштырыу, күпмилләтле Ватанға һөйөү тойғолары, башҡорт һәм башҡа халыҡтарҙың әҙәбиәтенә ихтирам тәрбиәләү; * танып белеү һәм коммуникатив мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн төрлө мәғлүмәт сығанаҡтарын файҙаланыу (һүҙлектәр, энциклопедиялар, Интернет-ресурс һ.б. Төп урта мәктәптә “Әҙәьиәт” фәнен өйрәнеүҙең метапредмет һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора: * проблемаларҙы аңлай белеү, гипотеза ҡуйыу, материалдарҙы структураға һалыу, үҙ позицияһын иҫбатлау өсөнаргументтар һайлау, телдән йәки яҙма текстарҙа сәбәп-эҙемтә бәйләнештәрен билдәләү,һығымталарҙы формалаштырыу; * эшмәкәрлекте үҙ алдына ойоштороу оҫталығы, уны баһалау, ҡыҙыҡһыныу сфераһын билдәләү; * төрлө мәғлүмәт сығанаҡтары менән эшләүкүнекмәһенә эйә булыу, уны табыу, анализлау, үҙ эшмәкәрлегеңдә файҙаланыу. Төп урта мәктәпте тамамлаусы уҡыусыларҙа фән һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора: танып белеү сфераһында: башҡорт халыҡ ижадында башҡа халыҡтар фольклорында, боронғо әҙәбиәт, башҡорт яҙыусылары әҫәрҙәрендә күтәрелгән төп проблемаларҙы аңлау; - әҫәрҙең яҙылыу дәүере менән бәйләнешен аңлау, унда сағылған ваҡыт, әхлаҡ сифаттары һәм уларҙың бөгөнгө көн яңырыуын асыҡлау; - әҫәрҙе анализлай белеү, жанрын билдәләү, тема, идеяһын, әхлаҡ пафосын аңлау, геройҙарға характеристика биреү, бер йәки бер нисә әҫәрҙең геройҙарын сағыштырып ҡарау; - әҫәрҙең сюжетын, композицияһын, тасуири һүрәтләү сараларын билдәләү; әҫәрҙең идея-художество йөкмәткеһен асыуҙа уларҙың ролен аңлау (филологик анализ элементтары); - әҙәби терминдар менән эш итә белеү; 2) ҡиммәт-ориентацияһында сфераһында: - башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәтенең рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре менән таныштырыу, уларҙы башҡа халыҡтарҙың рухи-әхлаҡи ҡиммәттәре менән сағыштырыу; - башҡорт әҙәбиәте әҫәрҙәренә ҡарата уҡыусыларҙың үҙ ҡарашын булдырыу һәм уларҙы баһалау; - өйрәнелгән әҫәрҙәргә үҙ интерпретацияһын булдырыу (айырым осраҡтарҙа); - автор позицияһын аңлау, уға ҡарата үҙ ҡарашын булдырыу; 3) коммуникатив сферала: - әҙәби әҫәрҙәрҙе аңлы итеп уҡыу, йөкмәткеһен адекват ҡабул итеү; - әҫәрҙе, уның өлөштәрен текстағы һүрәтләү сараларын, цитаталар ҡулланып һөйләй белеү; - текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү, телдән төрлө текстағы монолог телмәр төҙөү, диалог алып барыу оҫталығына эйә булыу; - әҫәр тематикаһы, проблематикаһы менән бәйле изложение, инша яҙыу, класта һәм өйҙә ижади эштәр, әҙәби һәм дөйөм мәҙәниәт темаларына рефераттар яҙыу; 4) эстетик сферала: - һүҙ сәнғәте булараҡ әҙәбиәттең образлылыҡ тәбиғәтен аңлау; - әҙәби әҫәрҙәрҙе эстетик ҡабул итеү, эстетик зауыҡ формалаштырыу; - башҡорт һүҙҙәренең эстетик функцияһын, әҙәби әҫәрҙәрҙә художестволы образдар тыуҙырыуҙа тасуири һүрәтләү сараларының ролен аңлау. Уҡыу йылы аҙағына планлаштырылған һөҙөмтәләр: “Башҡорт әҙәбиәте” курсын өйрәнеү һөймтәһендә уҡыусы белергә тейеш: Шәхси сифаттар: Үҙ милләтен, Ватанын, тыуған яғын яратыу; Этник һәм милли сағылышын таныу: Үҙаллылыҡҡа, белем алыуға етди ҡарау; Мәктәп һәм кабинет йыһаздарына, уҡыу әсбаптарына һаҡсыл ҡарау; Һаулыҡты нығытырға һәм һаҡларға; Ата-әсәйгә, тиҫтерҙәренә иғтибарлы һәм ихтирамлы булыу; Ғаилә һәм йәмғиәт ҡиммәттәрен ихтирам итеү, үҙ аллы эшләү һәм үҙ эшеңә яуап бирергә әҙер булыу; Ҡыҙыҡһыныусан, әүҙем булыу һәм донъяны танып белергә ынтылыу; Динамик үҙгәреүсән һәм үҫешле донъяла үҙенең социаль ролен аңлау; Әхлаҡ, социаль ғәҙеллек һәм ирек хаҡындағы ҡараштар нигеҙендә үҙ аллы үҫешкә һәләтле булыу; Һәр саҡ этик тойғолар, ихтирамлылыҡ,эмоциональ-әхлаҡ һәм икенсе кешеләрҙең тойғоларын уртаҡлаша алыу. Өлкәндәр һәм тиңдәштәр менән төрлө социаль хәлдәрҙә аҡыллы хеҙмәтләшлектең кәрәклеген аңлау һәм бәхәсле һәлдәрҙән сыға белеү; Сәләмәт булыу һәм төрлө шарттарҙан хәүефһеҙ сығыу ҡағиҙәләрен үтәү. Метапредмет һәләттәре: Уҡыу эшмәкәрлегенең универсаль алымдарын үҙләштереү (танып белеү, регулятив һәм коммуникатив). Уҡыу күнекмәләре нигеҙҙәрен белеү, үҙенең эшмәкәрлеген ойошторорға һәләтле булыу; Үҙенең уҡыу эшмәкәрлегенең нигеҙҙәрен проектлау, баһаларға һәләтле булыу, уңышҡа өлгәшеүҙең эффектлы юлдарын билдәләй белеү: уҡыу процесына яуаплы ҡарашлы булыу, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра, уҡыу мәсьәләл!рен хәл итә белеү; әҙәбиәт буйынса теге йәки был яҙыусыһәм художестволы әҫәр буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, әҙерләнеү эше алып барырға, уның буйынса презинтация эшләй белеү; билдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик-фразеологик минимумын үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡулланыу. Үҙенең йәш мөмкинлектәренән сығып, компьютер грамоталығына эйә булыу, кәрәкле мәғлүмәт йыйыу,анализлау, эшкәртеү маҡсатында интернет селтәре менән ҡулланыу, тексты баҫыу,уны төҙәтә һәм техник эшкәртә белеү. Аңлы уҡыу күнекмәләрен үҙләштереү, төрлө стиль һәм жанрҙағы текстарҙы үҙ аллы уҡыу, текстың төп фекерен билдәләү, йөкмәткеһен еткерә белеүуның буйынса һорауҙарға яуап биреү. Сағыштырыу, анализ, синтез, дөйөмләштереү кеүек логик эшмәкәрлеккә эйә булыу, оҡшаш сифаттары буйынса классификациялау, сәбәп-эҙемтә бәйләнешен һәм оҡшашлыҡты булдырыу. Әңгәмәсенең фекерен тыңларға һәләтле булыу, тикшерелгән предметҡа ҡарата үҙенеү нигеҙле ҡарашын әйтә һә конфликтлы хәлдәрҙән сыға белеү. Объекттар һәм процестар мөнәсәбәттәрен сағылдырған бәйләнештәрҙең база, предмет, метапредмет төшөнсәләренә эйә булыу. Предмет һәләттәре: Телде милли үҙаң нигеҙе булараҡ аңлау; Башҡорт теле Башҡортостаның рус теле Рәсәй Федерацияһының дәүләт һәм аралашыу теле булараҡ мәғәнәһен аңлау; Дөйөм мәҙәниәт күрһәткесе, кешенең гражданлыҡ позицияһы булараҡ нормотив телмәр һәм яҙма рус телен белеү; Телмәр этикетына, аралашыуҙа төрлө тасуири тел сараларына эйә булыу; Әҙәбиәтте милләт һәм халыҡ-ара мәҙәниәттең күрһәткесе булыуын аңлау; Уҡыуҙың төрлө төрҙәрен файҙаланыу: танышыу, өйрәнеү, аңлы рәүештә ҡабул итеү һм текстарҙың йөкмәткеһен аңлап. Геройҙарҙың эшенә, ҡылығна әхлаҡи баһа биреү; Танып белеү, ғәмәли һәм коммуникатив мәсьәләлрҙе хәл итеү өсөн телмәр берәмектәре менән файҙалана белеү; Уҡыу компонентына, үҫешкән телмәр оҫталығына эйә булыу, йәғни ҡысҡырып уҡыу һәм үҙ аллы уҡыу техникаһына анализдың элементар алымдарын, элементар әҙәбиәт төшөнсәләре менән художестволы һәм фәнни-популяр һәм уҡыу текстарын үҙгәртеп ҡора белеү; Уҡыу өсөн үҙ аллы әҙәбиәт һайлап ала белеү, өҫтәлмә мәғлүмәт алыу өсөн мәғлүмәт сығанаҡтары менән файҙаланыу; Һөйләмгә тулы синтаксик анализ: интонация буйынса һөйләм төрөн билдәләү, баш һәм эйәрсән киҫәктәрен табыу, һөйләмде мәғәнәһе яғынан бәйле һүҙбәйләнештәргә тарҡата белеү; 70-80 һүҙлек текст буйынса изложение яҙыу, инша ижад итеү, тирә-яҡтағы күренештәрҙе һүрәтләп, хәл-ваҡиғаларҙы эҙмә-эҙлекле бәйән итеп, текст төҙөп яҙа белеү; Уҡыусылар белергә тейеш талаптар: Өйрәнелгән әҫәрҙең исемен һәм авторын белеү; Әҫәрҙәге ваҡиғаларҙы(сюжетты, геройҙарҙы, геройҙар менән ваҡиғаларҙың үҙ-ара бәйләнешен) аңлау; Әҫәрҙең композицияһын аңлата белеү; Юмор, сатира, строфа, метафора һәм әҙәби төрҙәрҙең билдәләрен әйтеү; Портрет, пейзаж, аллегория, гипербола, даими эпитет төшөнсәләренең төп билдәләрен белеү; Ятлау өсөн тәҡдим ителгән әҫәрҙәрҙең тексын белеү; Өйрәнелгән әҫәрҙәрҙең эпизодттарын айырып күрһәтә белеү; Әҫәрҙәге ваҡиғалар араһындағы ваҡыт һәм сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен билдәләй белеү; Яҙыусы ижад иткән картиналарҙы күҙ алдына баҫтырыу; Әҫәрҙә ҡатнашыусыларҙы характерлауҙа мөһим урын алып торған эпизодтарҙы күрһәтә белеү; Өйрәнелгән әҫәрҙә сюжет элементтарының(экспозиция,төйөнләнеү, ваҡиғалар үҫеше, кульинация, сиселеү) идея-художество урынын билдәләү; Телдең һүрәтләү сараларының (шул иҫәптән, метафораның) контекстағы идея-художество урынын билдәләү; Уҡытыусы ҡуйған проблемалы һорау ниғеҙендә әҫәрҙең геройын характерлау; Авторҙың мөнәсбәтен асыҡлак маҡсатында, өйрәнелгән әҫәрҙең ике геройын үҙ-ара сағыштырыу; Эпик һәм лирик әҫәрҙе айыра белеү; Телдән йәки яҙма сығыш яһау өсөн план төҙөү; Үҙ аллы уҡыған әҙәби сәнғәт әҫәрҙәренә (әҫәрҙәге герой һәм ваҡиғаларға үҙ мөнәсәбәтен белдереп) яҙма йәки телдән баһа бирә белеү; Һорауҙарға тулы яуап һәм геройҙарға (индивидуаль һәм сағштырма) характеристика биреү; Өйрәнелгән әҫәр буйынса телдән һәм яҙма рәүештәге фекерләү характерындағы инша яҙыу; Художестволы әҫәрҙе тасуири уҡыу; Эпик әҫәрҙе йәки уларҙың өҙөктәрен яҙма рәүештә тулы итеп йәки ҡыҫҡартып һөйләп биреү (изложение төҙөү); Эпик, лирик, лиро-эпик һәм драматик әҫәрҙәрҙе айыра белеү. Универсаль уҡыу төрҙәрен үҙләштереү уҡыу процесына яуаплы ҡарау, маҡсат ҡуя, эште планлаштыра, уҡыу мәсьләләрен сисә белеү; теге йәки был тема буйынса кәрәкле мәғлүмәт туплау, эҙләнеү эше алып барыу, уның буйынса презентацияэшләй белеү; мәҙәни аралашыу оҫталығына, телмәр этикетына эйә булыу, үҙ фекерен яҡлағанда. Уй-тойғоларын еткерә алырлыҡ итеп. Эҙмә-эҙ бәйән итеү, әңгәмәсенең уй-тойғоларын аңларға тырышыу, уның менән иҫәпләшә, уртаҡ фекергә килә белеү; билдәле кимәлдә башҡорт теленең лексик-фразеологик минимумун үҙләштереү һәм телмәрҙә ҡуллана белеү. Автор Сахаутдинова Гульсина Гузаировна\nДБ-040385 Получить свидетельство о публикации\nРазработка занятия по менеджменту\n18.04.2016 Просмотров: 214 Комментариев: 0 Видеоролик на тему "Моя малая родина", форма отчета по краеведческой работе,\n18.04.2016 Просмотров: 64 Комментариев: 0 Доклад председателя ППО на отчётно - выборном собрании\n18.04.2016 Просмотров: 10255 Комментариев: 0 Кроссворд на тему "Дикие и домашние животные" для детей младшего школьного возраста.\n18.04.2016 Просмотров: 180 Комментариев: 0 Презентация опыта преподавателя английского языка\n18.04.2016 Просмотров: 120 Комментариев: 0 Карты самооценок по предметам\n18.04.2016 Просмотров: 503 Комментариев: 0 Дидактический материал по развитию и коррекции устной речи (для учащихся 1-4 классов)\n18.04.2016 Просмотров: 403 Комментариев: 0 1040725104070510407011040666104066410406551040646


Тынғы белмәҫ ветеран - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nТынғы белмәҫ ветеран.\nБөрйән районы Иҫке Собханғол ауылында йәшәүсе Абдулла Ваһапов быйыл 91 йәшен билдәләне. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, ул донъя, ил һәм Башҡортостанда барған ваҡиғалар менән һәр ваҡыт танышып бара, район тормошонда ла әүҙем ҡатнаша. Гәзит-журналдарҙы ла ул күҙлекһеҙ уҡый. Был йортта ике яугирҙың орден-миҙалдары һаҡлана. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, Ноғоман Ваһапов фронтҡа китә. Ә уның улы Абдулла мәктәптә уҡып йөрөгән була. 7-се класты тамамлағас һәм мәктәптә бер аҙ эшләп алғас, йәш егетте лә хәрби хеҙмәткә саҡыралар. Яугирҙар ике фронтта һуғыша. Ноғоман Ваһапов Германия илбаҫарҙары менән алышһа, улы көнсығышта илебеҙҙе һаҡлай. Унда ла Ҡыҙыл армия һалдаттарына еңелдән булмай. Яугир 1943-сө йылдың ноябрендә Приморье крайына килеп эләгә. Бында ул Кореяны япондарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. 18 йәшлек егет 85-се айырым пулемет-артиллерия батальонында алыша. Ҡаһарманлығы өсөн 14 награда, шул иҫәптән “Кореяны азат итеү өсөн” миҙалы менән бүләкләнгән. Абдулла Ваһаповҡа 1950-се йылда ғына тыуған яҡтарына әйләнеп ҡайтырға тура килә. Көнбайыштан уның атаһы ла иҫән ҡайта. Тыныс тормошта ветеран дәүләт органдарында һәм учреждениеларында яуаплы вазифалар биләй. Әле лә яугир Башҡортостан, ил һәм донъя яңылыҡтары менән даими танышып бара. Бөйөк Ватан һуғышы ветеранын тел, илдәге сәйәсәт, йәштәрҙең белемгә, эшкә ынтылмауы борсой. Бигерәк тә Абдулла Ваһаповты донъяла барған ваҡиғалар уйландыра.\n04 мая Башҡортостан Бөйөк Еңеүҙең 72 йыллығын байрам итергә әҙерләнә\n04 мая Хәрби хроника


Бөгөн Башҡортостан Конституцияһы көнө | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n1993 йылдың 24 декабрендә Республиканың төп законы ҡабул ителде. Конституция илдең демокртик ҡоролошон дәлилләп, төбәк иҡтисадын социаль йүнәлешле итеп раҫланы. Төп документ ҡабул ителеү менән демократик институттар – парламент – Дәүләт йыйылышы – Ҡоролтай, президентлыҡ институты барлыҡҡа килде. Шулай уҡ күп фирҡәлек, ирекле һайлауҙар төшөнсәһе нығытылды, Конституция суды, кеше хоҡуҡтары буйынса вәкиллектәр булдырылды. 21 йыл эсендә Башҡортостан Конституцияһына күп үҙгәрештәр индерелеп, ул федератив дәүләт закондарына яраҡлаштырылды. Төп документ халыҡтың тигеҙлеген тәьмин итә ти.


Башҡортостанда егет уҡыусыларға бысаҡ менән ташланған һәм мәктәпкә ут төрткән: зыян күреүселәр бар – ғәҙәттән тыш хәл урынынан беренсе видео // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\n10:43, 18 апреля 2018 Хәл-ваҡиғалар\nБашҡортостанда егет уҡыусыларға бысаҡ менән ташланған һәм мәктәпкә ут төрткән: зыян күреүселәр бар – ғәҙәттән тыш хәл урынынан беренсе видео Фото: Видео скриншоты\nСтәрлетамаҡтағы 1-се мәктәптә ғәҙәттән тыш хәл теркәлгән. Уҡыусы балаларға бысаҡ менән ташланған, һуңынан класҡа ут төрткән.\n«Мәктәптә ниндәйҙер егет бысаҡ тотоп йүгереп йөрөнө. Уҡытыусы ишекте тотоп торҙо, һуңынан кабинетҡа килеп инде. Егет бер ҡыҙға бысаҡ менән сәнсте, ҡыҙ иһә икенсе ҡаттан һикерҙе», — ти ваҡиға шаһиттары.\nБинанан бөтә уҡыусыларҙы ла эвакуациялағандар. Республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығының һуңғы рәсми мәғлүмәттәре буйынса, өс бала һәм бер өлкән кеше зыян күргән. Улар Стәрлетамаҡ дауаханаһына оҙатылған. Табиптар уларҙың хәлен уртаса тип баһалай. Урында оператив хеҙмәттәр эшләй.\nБашҡортостандың Эске эштәр министрлығында мәғариф учреждениеһына һөжүм итеү осрағын раҫланылар. Әле ваҡиға сәбәптәре асыҡлана.\nТеги: мәктәпкә һөжүм итеү, Стәрлетамаҡ


Өфөлә күсемһеҙ милек буйынса участка эксперттары эшләйәсәк // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә күсемһеҙ милек буйынса участка эксперттары эшләйәсәк\n12:23, 7 декабря 2011 Иҡтисад\nӨфөлә күсемһеҙ милек буйынса тәүге участка эксперттарына таныҡлыҡтар тапшырылды, улар яҡын арала үҙҙәренең биҫтәләрендә эш башлаясаҡ. Был белгестәр бөтә йорттарҙың да ниндәй типта булыуын, биҫтә инфраструктураһын һәм уртаса хаҡтарҙы ғына түгел, үҙҙәренең участкаһындағы барлыҡ тәҡдимдәрҙе лә яҡшы беләсәк. Ул һатыуға ҡуйылған фатирҙарҙы өйрәнергә һәм милек хужаларына ярҙам итергә бурыслы. Бындай технологияның иң ҙур өҫтөнлөгө шунда – эксперт бөтә нәмәлә хәбәрҙар булыуынан тыш, фатирҙарға булған һорауҙы ла яҡшы беләсәк, сөнки биҫтәлә йәшәгән кешеләр һәм тап ошо райондан торлаҡ эҙләгән клиенттар менән бәйләнеш тотасаҡ. Был хаҡта «Квадрум.ру» махсуслашҡан порталы хәбәр итә.\nАғымдағы йылдың сентябренән алып күсемһеҙ милеккә хаҡтар ҡаланың 115 биҫтәһе һәм фатир төрҙәре буйынса иҫәпләнә. Хәҙер биҫтә атамаһы эргәһендә күсемһеҙ милек буйынса участка эксперты тураһындағы мәғлүмәт тә биреләсәк.\nҺөҙөмтәлә билдәле округта йәшәүселәр үҙҙәренең участка экспертын яҡындан беләсәк һәм уға мөрәжәғәт итә аласаҡ. Ул иһә граждандарға кәңәштәре менән ярҙам итәсәк, һатыу-һатып алыу үҙенсәлектәрен аңлатасаҡ, үҙенең хеҙмәттәре тураһында һөйләйәсәк, һәм, әлбиттә, торлаҡ хаҡын иҫәпләп сығарасаҡ.\nБындай технология тиҫтә йылдар дауамында АҠШ-тың һәм башҡа сит илдәрҙең күсемһеҙ милек баҙарҙарында уңышлы ҡулланыла.\nТеги: күсемһеҙ милек, торлаҡ


Йылға навигацияһы асылды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nЙылға навигацияһы асылды\n16:23, 21 апреля 2010 Иҡтисад\n«Өфө» йылға портында навигация-2010-ды асыу тантанаһы үтте. Сарала БР төҙөлөш, архитектура һәм транспорт министры Рауил Ибәтуллин, «Башҡортостан йылға пароходсылығы» асыҡ акционерҙар йәмғиәте генераль директоры Рауил Нафиҡов, флот ветерандары, атҡаҙанған йылғасылар, йылға училищеһы кадеттары һәм күп һанлы ҡунаҡтар ҡатнашты.\n2010 йылғы навигация билдәләнгән ваҡытта асыла. Флот һәм ярҙамсы саралар эшкә тулыһынса әҙер. 2009-2010 йылдарға Башҡортостан йылға пароходсылығы буйынса судноларҙы ремонтлауға сығымдар 50 миллион һумдан ашыу тәшкил итте. Был 70 йылға техникаһы берәмеген ремонтларға мөмкинлек бирҙе.\n— 2010 йылғы навигацияла туристик маршруттарҙа һәм ҡала эсендәге бәйләнештә 145 меңдән ашыу пассажир ташырға планлаштырыла. 1 миллион 100 мең тонна төрлө йөктәр ташыу бурысы ҡуйылған. «Өфө» һәм «Бөрө» йылға порттары тарафынан 2 миллион тонна тейәү-бушатыу эштәре башҡарыу планлаштырылған, – тип билдәләне үҙ сығышында «Башҡортостан йылға пароходсылығы» йәмғиәте генераль директоры Рауил Нафиҡов.\nБашҡортостан йылға пароходсылығының төрлө класлы үҙйөрөшлө һәм үҙйөрөшлө булмаған флот суднолары паркы, шул иҫәптән пассажир теплоходтары, «йылға-диңгеҙ» класы теплоходтары, йөк һәм ярҙамсы суднолары бар. Урындағы линиялар буйынса һәм Кама, Волга йылғалары буйлап транзит бәйләнештә, төньяҡ-көнбайыш төбәк бассейнында йөктәр ташыла. Ял итеүселәр өсөн Ағиҙел, Кама, Волга йылғалары буйлап Мәскәү, Астрахань, Пермь, Кострома, Ҡазан һәм Рәсәйҙең башҡа мәҙәни үҙәктәренә тиклем круиздар ҡаралған.\nЙылға флотына тоғролоҡ һәм профессиональ оҫталыҡ өсөн пароходсылыҡтың бер нисә хеҙмәткәре Рәсәй транспорт министлығының «Һыу һәм ҡоро ер юлдары менән идара итеүҙең 200 йыллығы хөрмәтенә» күкрәккә таға торған билдәләре менән наградланған. Бүләкләнеүселәр араһында судно капитандары һәм механиктары, суднолар ремонтлау-төҙөү заводы оҫталары бар.\nТеги: суднолар хәрәкәте, навигация


Дәүләкәндә үҫеш мөмкинлеге ҙур, әммә был потенциал тулыһынса файҙаланылмай\nРайондың социаль-иҡтисади хәле тиҙ арала ыңғай яҡҡа үҙгәрергә тейеш. Дәүләкәндә күптән түгел генә тәғәйенләнгән район башлығына бурыстар билдәләп, Рөстәм Хәмитов уға ҙур ышаныс бағлауын белдерҙе.\nДәүләкән районы тәү сиратта аграр төбәк. Рөстәм Хәмитов эш сәфәрен ҡыҙыу эш мәле барған яландарҙан башланы. Был майҙандар дүрт йыл элек кенә барлыҡҡа килгән , «Премиум групп» хужалығыныҡы. Дәүләкәндең бер нисә ауыл хужалығы предприятиеһы берләшеп ҡеүәтле компания төҙөгән. 150 миллиондан ашыу инвестиция йәлеп ителеп ҡеүәтле комбайндар алынған. Техника паркы, эшсе көстәр етәрлек, тик бына сәсеүлектәр генә етешмәй, тип зарлана эшҡыуарҙар. Рөстәм Хәмитов ҡеүәтен арттырыу мөмкинлеге булған предприятиеларға күберәк иғтибар бүлергә ҡушты. Дәүләт ярҙамына ғына ҡарап торған хужалыҡтарҙан һөҙөмтә юҡ, тине төбәк башлығы.\nБерләшкән хужалыҡтар төркөмө үҙ элеваторын да булдырған. Заманса технология менән ҡоролған тирмәндәрҙә үҫтерелгән ашлыҡтан он тарталар, төрлө ярмаларҙы ҡаптарға тултыралар. Киләсәктә хужалыҡ ҡур етештереү цехтары асырға иҫәп тота. Рөстәм Хәмитов бындай предприятиеларҙың һыу кеүек кәрәклеген һәм проектты тормошҡа ашырыуҙа төрлө яҡлап ярҙам буласағын белдерҙе.\nТөбәктең мәғариф өлкәһе лә иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Был йәһәттән, районда бер аҙ проблемалар ҙа бар. Дәүләкәндә төҙөлә башлаған балалар баҡсаһында эштәр туҡтап ҡалған. Шулай ҙа төҙөлөштө дауам итерлек аҡса табылған һәм киләһе йыл балалар баҡсаһы үҙ ишектәрен асасаҡ, тип ышандыра эшселәр.\nҠаланың 1-се мәктәбендә лә төҙөкләндереү эштәре бара. Мәғариф учреждениеһы тулыһынса яңыртылып өҫтәмә бүлмәләр менән йыһазландырыла. Киләсәктә бында уҡыусылар һанын арттырыу мөмкинлеге барлыҡҡа киләсәк. Рөстәм Хәмитов төҙөүселәргә балалар баҡсаһы кеүек хәлдә ҡалыуға юл ҡуймаясағын белдерҙе.\nОшондай уҡ эштәр райондың үҙәк дауаханаһында ла бара. Рөстәм Хәмитов 2013 йылдың көҙөндә килеп, медицина учреждениеһын төҙөкләндереү бурысы ҡуйғаны. Әле эске эштәр тамамланып дауалау ҡорамалдары урынлаштырылған. Тышҡы биҙәү эштәрен башҡарыуға ғына аҡса талап ителә.\nҮҙәк дауахана тулы ҡеүәтенә эшләй башлау менән кадрҙар мәсьәләһе тағы ла киҫкенләшәсәк. Дәүләкәндә әле үк медицина белгестәре етешмәй.\nӘйткәндәй, торлаҡ төҙөлөшө буйынса дәүләкәндәр һынатмай. Ҡалала иҫке йорттарҙан күсереү программаһы буйынса ике өй төҙөлгән. Былтыр бында егерме дүрт ғаилә фатир алһа, быйыл да ошо сама кеше яңы торлаҡ асҡыстарын аласаҡ. Киләсәктә район үҙәгендә бындай йорттар күпләп ҡалҡып сығасаҡ, сөнки Дәүләкән сәнәғәт үҙәгенә әйләнәсәк, ти урындағы власть. Рөстәм Хәмитовҡа ҡеүәтле инвестиция проектын күрһәттеләр. Йүнселдәр Ҡытай инвесторҙарын йәлеп итеп, автомобилдәр етештереү заводы төҙөргә иҫәп тота. Урын билдәләнгән, проект әҙер. Киләсәктә индустриаль парк меңдәрсә кешене эш урыны менән тәьмин итәсәк. Тулы циклға ҡоролған автомобиль етештереү заводы республиканың башҡа предприятиеларын да берләштереүе ихтимал.\nСәнәғәт, аграр тармаҡ һәм туризм өлкәһе – Дәүләкәндең киләсәге. Был тармаҡтарҙа үҫеш мөмкинлектәре ҙур һәм уны тулыһынса файҙаланыу мөһим, тине Рөстәм Хәмитов район халҡы менән осрашыуҙа. Ултырышта төбәк өсөн хас проблемалар ҙа билдәләнде: юлдар, һыу менән тәьмин итеү, һаулыҡ һаҡлау өлкәһе. Был йәһәттән эшләйһе эштәр байтаҡ. Республика етәксеһе райондың яңы башлығына был мәсьәләләрҙе тиҙ арала хәл итәсәгенә өмөт белдерҙе.


Рөстәм Хәмитов Башҡортостан мәғарифында сығымдарҙы оптималләштереү буйынса кәңәшмә үткәрҙе // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Башҡортостан мәғарифында сығымдарҙы оптималләштереү буйынса кәңәшмә үткәрҙе\n12:11, 10 октября 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Республика йортонда мәғариф системаһын яңыртыу һәм ундағы һөҙөмтәһеҙ сығымдарҙы кәметеү мәсьәләләре буйынса кәңәшмә үткәрҙе. Унда финанслауҙы оптималләштереү юлдары, шулай уҡ уҡытыусыларға эш хаҡын арттырыу мәсьәләһе тикшерелде.\n— Мәғариф өлкәһендәге барлыҡ ваҡиғаларҙы халыҡ күҙәтеп бара. Уҡыу йорттарындағы үҙгәрештәрҙе улар киҫкен ҡабул итә. Бихисап хаттар килә. Әйткәндәй, был хәлде аңлауҙы белдергән хаттар ҙа бар. Шулай уҡ ҡайһы бер ата-әсәләр балаларын әҙ комплектлы мәктәптән етди, яҡшы мәктәпкә күсереүҙәренә ҡәнәғәтлек белдерә. Бала сифатлы белем ала, яҡшы коллективҡа эләгеп, асыла башлай. Беҙҙең алда механик рәүештә мәктәптәрҙе һәм уҡытыусыларҙы ҡыҫҡартыу маҡсаты юҡ. Беҙ мәғариф системаһына сығымдарҙы оптималләштерергә бурыслы, — тип билдәләне республика башлығы.\nКәңәшмәнең тулы стенограммаһы Башҡортостан Республикаһы Президентының рәсми сайтында урынлаштырылған.\nТеги: бр президенты,мәғариф,кәңәшмә


Археологтарҙың Учалы районының Яңы Байрамғол ауыл ы эргәһендәге асыҡ яланда теҙелгән палаткалары алыҫтан күҙгә ташлана. Ҡаҙыу эштәре тамамланыуға күп ҡалмаған инде - 12 август бына ғына тора. Был бик әһәмиәтле көн буласаҡ: экспедицияла ҡатнашыусылар боронғо мөҡәддәс урынды (святилище) бер аҙ ғына тупраҡ менән ҡаплап (урында\nйәшәүселәр теймәһен өсөн) был ҡоролма менән киләһе йылға тиклем хушлашасаҡ, үҙҙәре менән улар керамик һауыт киҫәктәре , хайуан һөйәктәре һәм бында биш мең йыл элек тә тормош ҡайнауының башҡа дәлилдәрен алып ҡайтып китә.\nҠаҙыу эштәрен етәкләүсе Виталий Федоров үҙ табышының йәшенә ҡарата шикләнеүҙәрен йәшермәһә лә, был яңылыҡ тиҙ\nарала таралып өлгөрҙө - баҡһаң, Башҡортостанда инглиз Стоунхенджының "туғаны" табылған икән! Уларҙың айырмаһы һуңғыһының ташта мәңгеләштерелеүе, ә "беҙҙең" объекттың ағастан эшләнеүендә генә. Әммә был Виталий Кимович әйтеүенсә, аптырау тыуҙырмай: донъяла табыштар аҙ түгел, һәм\nулар барыһы ла тупраҡ һәм ағастан эшләнгән. Ҡомартҡыларҙың ҙурлығы төрлө, әммә "архитектура" бер үк - был әйләнә буйынс а урынлаштырылған, тирә - яҡтан траншея менән уратылған бағаналар, уртала - ҡорбан килтереү өсөн михрап (алтарь), ин гән урында - түңәрәк шымартылған таш.\nХатта Англиялағы таш быуат ҡомартҡыһы Стоунхендж да башта\nбары тик Вудхендж ғына булған, йәғни ағастан төҙөлгән. Тик ниңәлер боронғо кешеләр бының менән генә тынысланып ҡалмаған һәм ағас бағаналарҙы ташы менән алмаштырған һәм\nбыл урынды ҙур билдәлелек һәм туҡтауһыҙ туристар ағымы менән тәьмин иткән. Шул уҡ ваҡытта донъяла тағы ла тиҫтә яр ым тирәһе ошондай ҡоролмалар бар, тик улар тураһынла күптәр белмәй. Мәҫәлән, Стритхаус - инглиз аналогтарының иң бәләкәй е, диаметры ни бары туғыҙ метр ғына тәшкил итә. Бынан тыш энеолит дәүере ҡоролмалары Германияла, Австрияла, Чехияла, Словакияла һәм Рәсәйҙә - Ҡурған, Төмән һәм Рязань өлкәләрендә табылған.\n- Был ҡомартҡылар тураһында нимә әйтә алам Һәр береһенең\nүҙенсәлеге бар, әммә идеяһы уртаҡ. Был йәһәттән ике фекер йәшәп килә, - тип һөйләй Виталий Федоров. Тәүге фарыз буйынса төрлө халыҡтарҙың ғөрөф - ғәҙәттәре ниндәйҙер берҙәм\nүҙәктән барлыҡҡа килә һәм донъя буйлап тарала. Ярашлы рәүештә, кешеләр шундай уҡ йәки оҡшаш архитектура ҡомартҡылары һәм беҙҙең барыбыҙға ла таныш булған цивилизация күренештәрен булдыра башлай. Икенсе гипотеза буйынса, цивилизация үҫешенең бер үк кимәлендә мәҙәниәт һәм архитектураның барлыҡ күренештәре лә үҙаллы барлыҡҡа килә, у ларға башҡа бер нимә лә йоғонто яһамай. Интуицияға мөрәжәғәт иткәндә, ул дөрөҫлөктөң ошо ике фарыздың уртаһында булыуын күҙаллай.\nҒалимдың һүҙҙәренә ҡарағанда, беҙҙең эраға тиклем өсөнсө меңйыллыҡ кешеләре - һунарсылар һәм йыйыусылар булған. Бер н исә йөҙ кеше - энеолит дәүеренең иң ҙур коллективы, сөнки демографик шартлау һуңыраҡ булған.\nУл дәүер кешеләре беҙ уйлағандан нығыраҡ үҫешкән генә түг ел, Евразияның иң алыҫ мөйөштәре менән дә бәйләнештә булған тип уйлау күңелде йылыта. Берҙәм мәғлүмәт арауығы тураһында ла фаразларға мөмкин, тик бына донъя буйлап таралған был урындарҙа йәшәүселәрҙең үҙ - ара нисек аралашыуы йомаҡ булып ҡала. "Стоунхенджға оҡшаш" ҡорамалдарға "мода" ҡайһы ү ҙәктән башланыуы ла билдәһеҙ. Әлбиттә, Англиялыр, тип фаразларға мөмкин, әммә ҡомартҡыларҙың йәшен теүәл\nбилдәләүсе мәғлүмәттәр юҡ, һәм беҙ уларҙың ҡайһыһы йәшерәк,\nҡайһыһы олораҡ икәнлеген әйтә алмайбыҙ.\nБашҡорт Стоунхенджы - диаметрында йөҙ метр самаһы һәм ҡаҙыу эштәре барышында бер квадратҡа унлап киҫәк керамика һәм хайуан һөйәктәре килтерә. Былар барыһы ла ентекләп ҡаралғандан һуң алдан әҙерләнгән муҡсаларға һалына.\n- Беҙҙең ҡомартҡы нәҡ энеолит дәүеренә тап килә тип ышаны с менән әйтеүе ҡыйын, - ти ғалим. - Донъяла неолит, энеолит,\nиртә бронза быуаты менән билдәләнгән бындай ҡоролмалар етер лек, шуға күрә хаталаныу мөмкин. Барлыҡ табыштарҙы ентекле тикшергәндән һуң ғына был турала ышаныс менән әйтергә мөмкин буласаҡ. Табыштар араһында был йәһәттән иң мөһиме ҡатын - ҡыҙ биҙәүестәрелер, моғайын, Аллаға шөкөр, мода һәр ваҡытта ла үҙгәреп торған. Ошонан сығып ҡомартҡының йәшен билдәләргә мөмкин, сөнки, мәҫәлән, энеолит дәүерендәге биҙәүес менән бронза быуаты ҡатын - ҡыҙҙары файҙаланмаясаҡ. Бына, мәҫәлән, үткән йылда бында ҡатын - ҡыҙҙар биҙәүесе\n- тамсы формаһында эшләнгән алҡа табылды. Был энеолит, беҙҙең эраға тиклем өсөнсө быуат. Быйыл да ҡаҙыу эштәре һөҙөмтәле булыр тип ышанам.\nАрхеолог боронғо дәүерҙә бер Аллаға табыныу булмаған тип билдәләне.\nКешене ҡорбан итеп килтереүҙәр ниндәйҙер магия\nритуалдарына ҡорлған, күрәһең, - археологтар энеолит дәүеренең ҡоролма уртаһында янған һөйәктәр табыуы ошо турала һөйләй.\n- Әгәр Яңы Байрамғол эргәһендәге боронғо кешеләр йәшәгән урындың уртаһында ошондай уҡ ҡорбан килтереү билдәләрен осратһаҡ, һығымталар түбәндәге буласаҡ: энеолит дәүере кешеләре ниндәйҙер ут тәңреһенә табынған, ә беҙ аҡрынлап\nасҡан ҡоролма боронғо обсерватория булған тип ышаныс менән әйтә аласаҡмын.


Йыл һәләкәте2010 йыл тарихҡа төрлө һәләкәттәргә бай булыуы менән инеп ҡаласаҡ. Ер тетрәү, һыу баҫыу, янартау атылыу, дауыл-бурандар, эҫелек һәм ҡоролоҡ – был йылда барыһы булды. Гаити быйыл ғинуарҙа ҙур ҡаза күрҙе. Ундағы ер тетрәү 222 570 кешенең ғүмерен өҙгән, йәрәхәтләнгәндәр һаны 300 000-дән ашыу, 869-ы хәбәрһеҙ юғалған. Матди юғалтыу күләме 5,6 миллиард евроға етә. Ер тетрәгән көндә илдең баш ҡалаһы Порт-о-Пренста меңәрләгән торлаҡ йорт емерелә, өс миллион самаһы кеше урамда ҡала. Ошо һәләкәт һөҙөмтәһендә илдә йоғошло сирҙәр арта. Бигерәк тә таралып киткән ваба сиренән 2,5 мең кеше донъя менән хушлаша. Дөйөм алғанда, 64 мең кеше дауаханаға һалынған.\n2010 йыл тарихҡа төрлө һәләкәттәргә бай булыуы менән инеп ҡаласаҡ. Ер тетрәү, һыу баҫыу, янартау атылыу, дауыл-бурандар, эҫелек һәм ҡоролоҡ – был йылда барыһы булды.\nГаити быйыл ғинуарҙа ҙур ҡаза күрҙе. Ундағы ер тетрәү 222 570 кешенең ғүмерен өҙгән, йәрәхәтләнгәндәр һаны 300 000-дән ашыу, 869-ы хәбәрһеҙ юғалған. Матди юғалтыу күләме 5,6 миллиард евроға етә. Ер тетрәгән көндә илдең баш ҡалаһы Порт-о-Пренста меңәрләгән торлаҡ йорт емерелә, өс миллион самаһы кеше урамда ҡала. Ошо һәләкәт һөҙөмтәһендә илдә йоғошло сирҙәр арта. Бигерәк тә таралып киткән ваба сиренән 2,5 мең кеше донъя менән хушлаша. Дөйөм алғанда, 64 мең кеше дауаханаға һалынған.\nҡытай апрель – июндә эске тулайым продукт (ВВП) буйынса Японияны уҙып, икенсе урынға сыҡты. Тәүге баҫҡысты АҡШ биләй. 2010 йылдың тәүге кварталында уҡ ҡытайҙа был күрһәткес 11,5 процент тәшкил итә.\nЭксперттар 11 ай йомғаҡтары буйынса иҫәпләүенсә, илдең йыллыҡ финанс килеме 8 триллион юань буласаҡ. ҡытай властары, халыҡтың йәшәү сифатын, дәүләттең ҡеүәтен күтәреүҙә ярайһы ғына стратегик үҫеш күҙаллап, уны әүҙем рәүештә бойомға ашыра. Бында аҙыҡ-түлек етештереү күләме лә ете йыл рәттән арта. Ә автомобиль етештереүселәр фаразлауынса, был тармаҡта ил быйыл донъяла иң алдынғылар рәтенә сығасаҡ: 2010 йылда 18 миллион берәмек автомобиль эшләү күҙалланған һәм уның үтәлеренә тулы ышаныс бар.\nЙылдың техноген һәләкәте\nМексика ҡултығының Луизиана штатындағы (АҡШ) яр буйынан 80 км алыҫлыҡта нефть платформаһында авария була.\nБыл ваҡиға төбәк масштабындағы техноген һәләкәткә әүерелә, ошо биләмәнең экосистемаһына тиҫтә йылдарға етерлек кире йоғонто яһай. Океанға ағып төшкән нефть күләме яғынан хатта АҡШ тарихында иң ҙуры тип билдәләнә.\nБыйыл йәй ҡырғыҙстан гөж килде. Милли революция ялманы республиканы.\nОппозиция яҡлылар Бешкәктә телеүҙәкте баҫып ала, митингылар ойошторола, йөҙәрләгән кеше йәрәхәтләнә, ҡорбандар һаны ике тиҫтә кешегә етә. ҡырғыҙстан хөкүмәте отставкаға китә, яңыһы булдырылып, уны ваҡытлыса элекке сил ил эштәре министры Роза Отунбаева етәкләй, һәм дәүләт власында «түңкәрелеш» булып, хәл-торош ҡырҡыулаша.\nЕтмәһә, Ош ҡалаһында милләт-ара ыҙғыш башлана. Бында ҡырғыҙ һәм үзбәк милләтле егеттәрҙең талашы ваҡиғаларҙы үҙенсә ҡуйырта.\nФранцияла, пенсия йәшен оҙонайтыуға ҡаршы протест белдереп, дөйөм халыҡ забастовкаһы үтте.\nСара бер нисә айға һуҙылды. Хатта нефть эшкәртеү сәнәғәте ошо сара айҡанлы 230 миллион евроға торошло ҡаза күрҙе. Сөнки тармаҡ эшсәндәре октябрҙәге митингыларҙа айырыуса әүҙемлек күрһәткән һәм эште туҡтатҡан.\nДонъяла иң оҙон тимер юлы тоннеле төҙөлөшө тамамланды тиергә лә була. Ул 14 йыл буйы Швейцарияла Альп тауҙары аша һалынған.\n57 саҡрымға һуҙылған Готард тоннелен ике яҡтан соҡоғандар. Әйткәндәй, был эштең һуңғы мәлдәрен хатта Швейцарияның үҙәк телевидениеһынан тура эфирҙа күрһәткәндәр. Поездар тоннель аша 2017 йылда ғына йөрөй башлаясаҡ. Төҙөлөштөң хаҡына килгәндә, 9,8 миллиард швейцар франкыһы, йәғни 10,3 миллиард доллар тотонолған.\nЙонпхендо утрауында КНДР менән Көньяҡ Корея көстәре бәрелеште. Ноябрь аҙағында Һары диңгеҙҙә Төньяҡ Корея (КНДР) Көньяҡ Кореяға ут асты.\nБыл һөжүмдә ике һалдат, тағы ла ике ябай граждан һәләк булған, тиҫтәнән ашыу моряк, ауыл кешеләре яраланған. Яуап артиллерия утынан башлап атыусылар яғы ла ҡаза күргән. Ошо ваҡиғанан һуң Корея ярымутрауында хәл ҡырҡыулаша һәм КНДР донъя берлеге тарафынан дөйөм тәнҡиткә эләгә. Ике Кореяның 1970 йылдан бирле үҙ-ара атышҡаны булмаған.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАШҠОРТТО ЕРҘӘН ҺӘМ АҪАБА ХОҠУҒЫНАН АЙЫРЫП ҠАРАУ МӨМКИН ТҮГЕЛ - 2015 - Мәҡәләләр\nБАШҠОРТТО ЕРҘӘН ҺӘМ АҪАБА ХОҠУҒЫНАН АЙЫРЫП ҠАРАУ МӨМКИН ТҮГЕЛ\n"Башҡорттоң ергә аҫаба хоҡуғы булған", тигәнде беҙ бөгөн үткән заман рәүешендә генә ҡулланабыҙ. Ҡасан барлыҡҡа килгән аҫабалыҡ? Ниңә ул хоҡуғыбыҙ тураһында бөгөнгө йәштәр "Был - минең хоҡуғым!" тип әйтерлек кимәлдә белмәй? Аҫабалығыбыҙҙы яңынан тергеҙеү юлдары бармы? Ошо һәм ошо юҫыҡтағы башҡа һорауҙарға яуап ишетеү маҡсатында редакциябыҙға аҫабалыҡ темаһын үҙ әҫәрҙәрендә, республика мәғлүмәт сараларында әленән-әле күтәргән яҙыусылар - БР-ҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ғәлим Афзал улы ХИСАМОВ һәм оҙаҡ йылдар ауыл хужалығы өлкәһендә эшләгән билдәле яҙыусы, БР Яҙыусылар берлеге рәйесе урынбаҫары Спартак Мөжәүир улы ИЛЬЯСОВты саҡырҙыҡ.\nАҫабалыҡ тураһында һүҙ барған саҡта беҙ, бәлки, ҡайһы бер нәмәләрҙе аңлап та етмәҫбеҙ, шуға әңгәмәне лә ябай ғына "Аҫабалыҡ нимә ул?" тигән һорауҙан башлағы килә...\nҒ. Хисамов: Халҡыбыҙ ерҙә тыуған, ергә ҡайта. Булмышыбыҙ, ҡаныбыҙ аҫабалыҡҡа, ергә бәйле. Башҡорттоң ергә бәйлелеге уның бөтә холҡонда, көнитмешендә, ынтылышында, үткәнендә, бөгөнгөһөндә сағыла. Шул йәһәттән ҡарағанда, Спартак Мөжәүир улы менән беҙ икебеҙ ҙә бер үк фекерҙә, әммә ике тарафта эшләйбеҙ. Мин аҫабаның боронғо, төптә ятҡан мәғәнәһен эҙләргә, тикшерергә тырышһам, ул бөгөнгө ер проблемаларын күтәрә. Бөгөнгө әңгәмәлә ер тураһындағы һүҙ ике юҫыҡта буласаҡ, шуны алдан билдәләп үтәйек, тим.\n"Аҫаба" һүҙен боронғо иран теленән (беҙҙең күп кенә һүҙҙәр, өндәр , телдең бүтән яҡтары боронғо иранға барып тоташа) бөгөнгөгә ауҙарып әйтһәк, "атай ере", атанан-балаға күсә килгән ер, шул ергә бәйле хоҡуҡ, йәшәү рәүеше тип аңларға кәрәк. Башҡорттоң аҫабалығы һымаҡ хоҡуҡ бүтән бер генә халыҡта ла (Рәсәйҙә лә, хатта ер йөҙөнөң ҡалған ҡитғаларында ла) юҡ. Әйтәйек, хәҙерге Америка индеецтарында ла ергә бәйлелек көслө, әммә ул бәйләнеш башҡорттағы аҫабалыҡ кимәлендә түгел. Башҡорттағы аҫабалыҡ килешеү нигеҙендә, йәғни, дәүләт кимәлендә йәмғиәттең бер өлөшө булараҡ барлыҡҡа килгән, халыҡҡа күскән, уның йәшәү рәүеше, институттары булып уҡмашҡан. Шуға күрә, башҡортто ерҙән, аҫаба хоҡуғынан айырып ҡарау, тикшереү, характерын билдәләү мөмкин түгел.\nС. Ильясов: Аҫабалыҡ - дәүләтселек билдәһе. Милләт аҫаба хоҡуғына эйә икән, тимәк, ул үҙ еренә ысын мәғәнәһендә хужа. Аҫабалыҡ - ерҙең хужаһы булыуҙың иң юғары дәрәжәһе, халыҡҡа үҙ ере менән файҙаланыуға иң тулы хоҡуҡ биргән билдә. Башҡорт ғүмер баҡый аҫаба. Ул Урал алдындағы Оло Иҙелдән алып, Байкүлдең аръяғына тиклемге ерҙәрҙә йәшәгән. Атап әйткәндә, ҡара ҡытайҙарҙың, наймандарҙың, ҡараиттарҙың, башҡа төрки ырыуҙарының борон йәшәгән ерҙәренән алып, Урал алдына - Иҙелгә ҡәҙәре - беҙҙең башҡорт халҡының аҫаба ерҙәре. Ул ерҙәрҙе беҙ бер кемдән дә алмағанбыҙ. Ул ерҙәр тарихи, тәбиғи еребеҙ. Юғиһә, тарихыбыҙға ямау өҫтәргә теләүселәр ҙә бар. Шундай яңылыш фекерҙәрҙең береһе - имеш, төрки халыҡтары, шул иҫәптән башҡорттар ҙа, көнсығыштан килгән, тигән фараз. Килмәгән! Беҙҙең төрки халыҡтар Оло Иҙел, Яйыҡ, Урал алдында, аръяғында, Ибер уйһыулыҡтарына ҡәҙәр Байкүл аръяғына таралған булған. Бында тәғлимәттең төбөнә төшөп ҡарарға кәрәк.\nҺәр илдең халҡын солғаған үҙ тәғлимәте була. Оло тәғлимәт - әлбиттә, Тәңрелек дине. Ислам, несториан формаһындағы христианлыҡ, буддизм, башҡа диндәр килгәнгә тиклем беҙҙең төп тәғлимәт Тәңрелек булған. Тәңрене ябайлаштырып әйтһәк, ул - Ҡояш. Халыҡтар Тәңрегә яҡыныраҡ йәшәргә, уға һыйынырға теләгән. Улар үҙҙәренсә: "Ҡояш көнсығыштан сыға, халыҡтарға нурын һибеп, донъя йөҙөн йылытып, үләнен үҫтереп, башҡа бөтөн байлыҡтарын биреп, яйлап аръяҡҡа - тау артына төшөп китә",- тип уйлаған. Тәңрегә табынған халыҡтар Ҡояшты көн дә ерҙе уйып, уның тишегенә төшөп китә, тип күҙ алдына килтергән, күрәһең. Шул халыҡтарҙың ошо хәҡиҡәткә бик ныҡ ышанған бер өлөшө Тәңренең артынан уның сыҡҡан еренә - көнсығышҡа күсенгән. Әммә күп өлөшө төп ерендә - Уралда ҡалған. Күсеп киткән халыҡтар, Тымыҡ океанға етеп, Тәңре ерҙән түгел - һыуҙың аръяғынан сыға икән, тигән һығымтаға килгән. Шунан, тәғлимәттәренән төңөлөп, кире ҡайтҡан. Быға ла бик күп быуат кәрәк булған. Халыҡтарҙың күсенеүенә Тәңрегә яҡын килеү теләге этәргән. Ни өсөн беҙ был тарихты белмәйбеҙ? Сөнки беҙ яҙма динде - мең йыллыҡ тарихты ғына өҙөп-йолҡоп беләбеҙ. Ә кешелек миллион йыл йәшәгән. Аръяғы ҡайҙа? Ниңә ул яғы өйрәнелмәй? Сөнки анализлай, бәйләй белмәйбеҙ. Белгәндәре иһә, үҙ мәнфәғәтенә, сәйәсәтенә бәйләй.\nИнде бирерәк киләйек: Ғәлим Афзал улы дөрөҫ әйтте - мин һуңғы осорҙағы аҫабалыҡты әйтәм -1917 йылға тиклем, ысынлап та, аҫабалыҡ тик башҡортта ғына күҙәтелгән. Урыҫтарҙың аҫабалығы нимәнән ғибәрәт? Синыфтарының бер өлөшө бик байып киткәс, батшаларынан: "Ана бит, башҡорттоң быуындан-быуынға килгән атама ере бар, һин беҙгә лә ер бир", - тип талап иткән. Батшалыҡ уларға дворянлыҡ тигән чин биргән. Уларҙа аҫабалыҡ дворянлыҡ нигеҙендә генә барлыҡҡа килгән. Әммә дворяндарҙа эшләгән ҡолдарҙың береһенең дә фамилияһы-исеме булмаған. Шуның өсөн дә: "Иван, не знающий родства", - тигән әйтем сыҡҡан. Урыҫтарҙа ҡушамат көслө. Дворянлыҡ бөткәс, күптәр ҡушаматтарын фамилия итеп алған. Воронин, Орлов, Лопатин, Собакин, Мышкин һәм башҡа бик күп фамилиялар барлыҡҡа килгән. Ә бына, Петров, Павлов ишеләре, байҙары - дворяндар. Улар - аҫаба, әммә тарихи аҫаба түгел. Уларға аҫабаны батшалары биргән. Башҡорттоң аҫабалығын урыҫ батшалығы бирмәгән. Ул башҡорттоң аҫабалығын таныған. Таныған өсөн беҙҙең менән килешеү төҙөгән.\nАҫаба хоҡуғы башҡортта меңәр йылдар дауамында килә, ә урыҫ дворяндарында бер нисә йөҙ йыл ғына. Башҡорттоң аҫабалығы меңләп йыл әүәл йәшәгән ҡартатаһынан 20-се быуат башында йәшәгән вариҫтарына тиклем күсә килгән. Шулай ҙа Рәсәй ҡулы аҫтында ҡалғас, башҡорт иленең, халҡының социаль, иҡтисади, сәнәғәти үҫеше туҡтай. Башҡорттар аҫабалыҡ хоҡуғын бар тулылығында файҙалана алмай. Сөнки ерҙе ойошоп эшкәртеүҙе империя тыя. Бигерәк тә 1736 йылда башҡортҡа тимерлек тотоу үлем язаһына тарттырыу менән тыйылғас, ер эшкәртеү әҙәйә. Хатта туҡтап ҡала. Тимерселәр үлтерелә. Һөҙөмтәлә, милли сәнәғәт, тимәк, дәүләтселек нигеҙе ҡаҡшай. Башҡорт дәүләтселегенең нигеҙенә балта сабыла. Шуның өсөн бөтөн ер эшкәртелә лә алмаған. Ырыу-ҡәбилә ара ерҙе һатмаҫҡа, тигән оло теләк менән йәшәһә лә, аслыҡтан бөлгөнлөккә төшөрөлгән башҡорт ерен, күлдәрен һатырға мәжбүр була. Килмешәктәр бигерәк тә мәғдән иретә торған мейестәр тирәһендәге биләмәләрҙе алырға ынтыла.\nБөгөн дәүләт беҙгә аҫабалыҡты бирҙе кеүек, тик аҫабалыҡтың төп есеме булған ер ҡайҙа? Һәр кемдең ере бар, әммә уны самалап, бүлдереп алыу өсөн берәүҙең дә билдәһе һәм танытмаһы юҡ. Шуға күрә кешеләр үҙ ерен аныҡ ҡына белмәй ҙә. Межаланған ере булмағас, уны ни эшләтергә лә белмәй аптыраналар. Эшкәртә лә, ҡуртымға бирә лә, һата ла, сәсә лә алмайҙар. Йәғни кеше ергә үҙен хужа итеп тоймай. Мәсьәләнең төбөнә төшөп әйтһәк, дәүләттең үҙ халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итерлек ҡеүәте шулай яйлап юҡҡа сыға бара. Халҡын аҙыҡ-түлек менән тәьмин итәм, тиһә, дәүләт бүленгән ерҙе ерҙең төп хужаһынан ҡуртымға алырға һәм дөйөм хужалыҡтар ойошторорға тейеш. Башҡорт һәм башҡа халыҡ та дәүләткә ер һатырға тейеш түгел. Һатылһа, ул дәүләттеке була. Халыҡ ерен дәүләткә ҡуртымға бирһен, дәүләт уға ҡуртым түләүе түләп торһон. Әгәр ерҙе һата башлаһаҡ, республиканы һатабыҙ, тигән һүҙ. Шуның өсөн, аҫабалыҡ - ул ил, халыҡтың дөйөм ере, республикабыҙ икәнен аңларға ваҡыт. Шуны аңлау киләсәктә Башҡортостан халҡының, Рәсәй халҡының аҙыҡ-түлек проблемаһын тулыһынса хәл итеүҙең бер юлы булыр ине. Сөнки уны хәл итә алмаһаң, дәүләтең булмай.\nҒ.Хисамов: Аҫабалыҡтың ни икәнлеген бер аҙ билдәләнек. Дөрөҫ әйтелде: аҫабалыҡты беҙҙең халыҡҡа берәү ҙә бирмәгән. Башҡорт аҫаба булып тыуған. "Башҡорт" менән "аҫаба" - икеһе бер. Әгәр ҙә инде башҡорттоң ерен тартып алаһың икән, ул яртылаш тора ла ҡала. 1917 йылда башҡорттоң ерен тартып алыу ана шул яртылаш тороп ҡалдырыу булды инде ул. "Декрет о земле" тигән ҡанун -Рәсәй социалистик дәүләт ҡора башлағас барлыҡҡа килгән тәүге декреттарҙың береһе. Ул дворяндарҙың ғына түгел, башҡорттоң да, бүтән халыҡтарҙың помещиктарының да ерен тартып алды.\n1917 йылда ошо декрет барлыҡҡа килгәндән һуң, беҙҙең йәш кенә егеттәр, юғары белемле, бына тигән егеттәр (әйтергә кәрәк, башҡорт хөкүмәтенең 80 проценты юғары белемле кешеләрҙән торған) Башҡортостан дәүләтен ойоштора. Тәүге аҙымы - ерҙе элекке аҫабаларға кире ҡайтарыу була. Шуға күрә, һәр башҡорт өсөн был дәүләт, уның хөкүмәте шул тиклем яҡын, ҡәҙерле була. Үҙенең хөкүмәте өсөн бер генә халыҡ та шул тиклем йәнтәслим һуғышмай. Сөнки ул хөкүмәт халҡының йәшәйеше өсөн тырыша. Ундай хөкүмәт бер ваҡытта ла башҡа бер ерҙә лә булғаны юҡ, булмаясаҡ та. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, үҙен социалистик дәүләт тип атаған Рәсәй хөкүмәте был юлы ла башҡорттарҙы алдай, ерҙе тағы тартып ала. Инде 70 йыл үтте. 1991, 1992 йылдар етте. 1991 йылда ҡабул ителгән Рәсәй Конституцияһында: "СССР ваҡытындағы бөтә ҡанундар, акттар юҡҡа сығарыла. Уға тиклемгеләре аяҡҡа баҫтырыла, үҙ хоҡуҡтарын кире ала", - тип яҙылған. Йәғни, башҡорттоң аҫабалығы, тартып алынған ерҙәре кире ҡайтарыла, тигән һүҙ был. Аҫабалыҡ юридик йәһәттән ошо рәүешле кире ҡайтарылды, хәҙер уны һәр кем үҙенең аҫаба хоҡуғын үҙенә ҡайтарырға тейеш. Уны һәр кеше айырым, йә булмаһа, төркөм-төркөм - ауыл-ауыл, ырыу-ырыу эшләргә мөмкин. Аҫаба хоҡуғы борон-борондан ауылдыҡы, улыстыҡы, ырыуҙыҡы булған. Бына ошо нигеҙлектә хоҡуҡтарыбыҙҙы тулыһынса кире ҡайтарырға беҙҙең юридик хоҡуғыбыҙ бар, шуны эшләргә кәрәк.\nС.Ильясов: Юридик хоҡуғыбыҙ бар, дөрөҫ, әммә ысынбарлыҡта был хоҡуғыбыҙҙы тормошҡа ашырыу юлында кәртәләр ҙә бихисап. Йә миңә тәғәйен ерҙе бүлеп биреүҙе ауыл советы сессияһы, йә район советы ҡарамаған, йә Өфө рөхсәт итмәгән, йә межа һалынмаған, йә был эштәрҙе башҡарыуҙың хаҡы шул тиклем артып киткән... Ер мәсьәләһе шулай һаман да хәл ителмәгән көйө ҡала. Сөнки закон сығарыу органдарында халыҡтың ергә хужа булырға тейешлеген аңлаған әҙәмдәр бик аҙ.\nҒ.Хисамов: Тағы бер мәсьәлә: ерҙе межалап алып, уға юридик йәһәттән хужа булған сүрәттә лә, уны бит эшкәртергә кәрәк. Ер файҙаланылмай ятһа, берәүгә лә файҙа килтермәй. Икенсе яғы ла бар: зыян да килтермәй ул. Әммә файҙа килтермәй икән, зыян килтерһен, тип көҫәгән көстәр ҙә бар йәмғиәтебеҙҙә. Әгәр ҙә һинең ерең бар икән, һиңә аҙым һайын "Һин ер хужаһы!" тип тылҡыясаҡтар һәм һинән ул ерҙе файҙаға эшләттермәҫ өсөн ҡырҡ төрлө ҡаршылыҡ уйлап сығарасаҡтар. Бер миҫал килтерәм. Беҙҙең БР Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай шундай закон сығарҙы: үҫтергән малыңды һатыр өсөн уны бары тик ит комбинатында йә башҡа махсус урынға алып барып һуйҙыртырға тейешһең. Ауыл кешеһе мал тотоп байығып китмәһен өсөн, уға зыян килтерер өсөн махсус эшләнгән аҙым тип аңларға кәрәк быны. Ауыл хужалығын юҡҡа сығарыуҙың бик һәйбәт ысулы. Йәнәһе, ит комбинатында малды дөрөҫ итеп һуялар. Ниңә, меңәр йыл буйына малсылыҡ менән шөғөлләнгән башҡорт малды һуя белмәйме ни? Ҡайһы ит комбинатында, беҙҙекеләр кеүек, малды быуын-быуынына ғына айырып, һөйәген онтамайынса ғына бүлгеләп һуя белеүсе бар икән?\nРәсәй территорияһы Ер шарындағы ҡоро ерҙең алтынан бер өлөшөн алып тора. Шул тиклем ҙур дәүләт. Күпме ер унда, күпме урман-тауҙар, башҡалары... Ләкин ул ерҙәр нисек файҙаланыла? Боронғо башҡорт ере булған Ырымбур далаһына сығып ҡара әле: унда хәҙер күберәк билсән, ваҡ урман үҫә. Республика территорияһында ла бихисап бындай урындар. Йәғни, ер кешене ашатмай. Сөнки ерҙе эшкәртеүсе лә юҡ, ашарға теләүсеһе лә юҡ. Ашарға теләүселәр ҡалаларҙа сүп-сар контейнерҙарында ҡаҙына... Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, һөйләнгәндәрҙең бөтәһе лә ана шул аҫабалыҡҡа бәйле. Аҫабалыҡты юҡҡа сығарыуҙың бер һөҙөмтәһе, эҙемтәһе былар.\nС.Ильясов: Совет осоронда икмәк мәсьәләһе бик һәйбәт хәл ителде. Беҙ, мәҫәлән, ауыл хужалығында эшләп йөрөгәндә йыйылыш, кәңәшмәләргә район үҙәге Учалыға бара торғайныҡ. Йыш ҡына күрелә торғайны: сүп-сар контейнерҙарының эсе тулы ап-аҡ икмәк! Мин: "Аллаһы Тәғәлә ҡала халҡына бер күрһәтһен ине икмәк юҡлыҡты", - тип уйлай торғайным. Ысынлап та, хәҙер шул көнгә ҡалып барабыҙ түгелме? Рәсәйҙең үҙендә бойҙай үҫтергән баҫыуҙар бик аҙ ҡалып бара бит. Гитлер менән һуғыш сығып киткәс, бөтөн аҙыҡ-түлек, еңел сәнәғәт тауарҙары менән Сталин төҙөгән колхоздар тәьмин иткән. Хәҙер ни булыр? Бик ҡурҡыныс, иҫ китмәле ҡурҡыныс хәлдәбеҙ. Әммә аңыбыҙ менән шуны аңларға тырышмайбыҙ.\nХалыҡты ерһеҙ итеүҙең, ерҙә эшләтеүҙән төңөлдөрөүҙең эҙемтәләре ҡот осҡос икәнен күрһәттегеҙ. Ә шулай ҙа ошо аңыбыҙ менән аңлап етмәгән ауыр хәлдән сығыу юлдары бармы һуң?\nҒ.Хисамов: Әле беҙ күбеһенсә ауылда йәшәгән аҫабалар тураһында һүҙ йөрөтәбеҙ. Эйе, уларға ҡағыҙҙа булһа ла пай ерҙәренең ниндәйҙер бер өлөшө бирелде. Ә ауылда йәшәмәгән аҫабаға нимә ҡалды? Уның бер нәмәһе лә юҡ. Бөгөн ҡалаларҙа башҡорттоң яртыһынан күберәге йәшәй. Ә бит улар ҙа аҫаба. Уларҙы аҫабалыҡтан берәү ҙә мәхрүм итмәгән һәм улар үҙҙәре лә был хоҡуҡтан баш тартмаған. Шулай икән, ҡалала көн иткән аҫабаға ла боронғо хоҡуғын ҡайтарып бирергә кәрәк. Рәсәй Федерацияһы Конституцияһында яҙылған хоҡуҡ бит был. Йәғни, ауылдамы, ҡалаламы, бүтән ерҙә йәшәйме аҫаба, уның аҫабалыҡҡа бәйле хоҡуҡтары һәр ваҡыт һаҡланырға тейеш. Был һүҙҙәрҙе мин йә әңгәмәләшем Спартак Ильясов уйлап сығарманыҡ. Был закон дәрәжәһенә күтәрелеп, 19-сы быуат аҙағында батша Рәсәйенең хоҡуҡтар актына яҙылған. Дәүләт бит граждандарҙы буйһондороп тота ғына торған аппарат түгел, ул граждандар шул дәүләттә яҡшы йәшәһен өсөн һәр төрлө шарттар тыуҙырырға тейеш. Дәүләттең беренсе бурысы ошо, тик шунан һуң ғына - әҙәмде ҡурҡытып буйһондороусы.\nС.Ильясов: Көрсөктән сығыуҙың тағы бер еп-еңел юлы бар: Конституцияға ярашлы федераль мөнәсәбәттәр барлыҡҡа килтерергә кәрәк. Республикалар Федераль үҙәккә үҙҙәренең дәүләтселек хоҡуҡтарының ниндәйҙер өлөшөн, әйтәйек, оборона, халыҡ-ара мөнәсәбәттәр, атом, космос, океания кеүек мәсьәләләрҙе тапшырып, ҡалғандарын үҙе хәл итеп йәшәргә тейеш. Ә бөгөн? Бөгөн барыһы ла тик үҙәктә хәл ителә. Үҙәктең рөхсәте булмаһа, хатта сөскөрә лә алмайһың. Әлеге көрсөктән сығыу өсөн ысын федерализм өсөн көрәшергә кәрәк. Дәүләт структураларында ысын федерализм булһын. Йөҙ һум эшләп, уның 85 һумын тартып алһалар, дәүләт үҫешмәй. Емерелә.\nОшо бөтә булған ваҡиғаларҙан беҙҙең халҡыбыҙҙың бөгөнгө быуыны ниндәй һабаҡ алырға тейеш икән?\nҒ.Хисамов: Аҫабалар Рәсәй дәүләте эсендә өсөнсө йәмғиәт ҡоролошон кисерә: феодализм, социализм һәм капитализм. Теләһә ниндәй ҡоролошта ла был дәүләт аҫабаларҙың мәнфәғәттәрен яҡлауҙы үҙенең бурысы итеп һанаманы. Батша заманында аҫаба хоҡуғы, аҫаба ере кеүек үк, ҡыҫырыҡланғандан-ҡыҫырыҡланды. Башҡорт ырыуҙары Рәсәй составына ингәндә һәр аҫаба өлөшөндә кәм тигәндә 50 дисәтинә (дисәтинә - гектарға яҡын) тирәһе ер булһа, 1914 йылда 7,5 гектар самаһы ҡала. Социализм осоронда аҫабалыҡ тулыһынса юҡҡа сығарыла. Капитализм дәүерендә Төп законда аҫабалыҡтың кире ҡайтарылыу ихтималлығы танылды. Ҡабатлап әйтәм, ихтималлыҡ танылды ғына, был аҫабалыҡты кире ҡайтарыуға юл асылды тигәнде аңлатмай әле. Уны ҡайтарыу өсөн күп тырышлыҡ талап ителә. Сөнки бөгөнгө дәүләт, 100-200 йыл элекке һымаҡ уҡ, аҫабаның яҡшы тормошо өсөн ҡыл да ҡыбырҙатасаҡ түгел. Шуға күрә аҫабаларға үҙ хоҡуҡтарын аяҡҡа баҫтырыр өсөн тик үҙҙәренә генә көс түгергә ҡала. Йырҙа йырланғанса, билеңде биштән быуаһың да, тешеңде ҡыҫаһың да, әйҙә, алға. Тик берҙәм булып, юл башлаусыларҙы тыңлап, алға ынтылырға кәрәк.\nС.Ильясов: Был һорауға яуап биреүе бик ауыр. Һабаҡ бер быуын кешеләренә генә бирелә, икенсе быуынға күсмәй ҙә ҡуя. Мәҫәлән, беҙ совет дәүләте биргән һабаҡҡа ышанып йәшәп килдек... Бөгөн иһә дәүләттең маҡсатлы тәғлимәте юҡ. Тәғлимәт булып етешһен өсөн һәр идея бөтөн халыҡты солғарға тейеш. Халыҡты солғамаһа, тәғлимәттең көсө лә, кәрәге лә булмай. Нисек кенә булмаһын, бөгөнгө быуын үҙ башы менән уйлаһын, ата-бабаларға бирелгән һабаҡтарҙан һығымталар яһаһын, тием.\nБөгөнгө һөйләшеүҙә беҙ киләсәккә өмөт уятырлыҡ фекерҙәр ишеттек. Аҡһаҡал ҡунаҡтарыбыҙҙың тос кәңәштәре, бәлки, йыйындарҙа уртаҡ фекерҙәрҙән һөҙөп алынып, уртаға сығарыла торған ҡарарҙарға бәрәбәрҙер. Улар буйынса эш планы, ҙурҙан ҡупҡанда, резолюция ҡабул итергә лә булалыр. Дуға, көйәнтә бөккәндә, һынмаһын өсөн ағасын эҫе һыуға тығып, "бешереп" бөккән һымаҡ, был мәсьәләлә лә ололар аҡылына һәм законға таянып эш итеү кәрәктер.\nЯҙылған: 07.08.15 | Ҡаралған: 1150


Яңы депутаттарға тантаналы рәүештә танытмалар тапшырыласаҡ | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n19 сентября 2018 — 16:09 ГТРК «Башкортостан»\nӘле Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙа ниндәй эштәр атҡарыла, яңы һайланған депутаттар ниндәй маҡсаттар менән йәшәй? Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың элекке вице-спикеры бүлмәһен бушатырға әҙерләнә. Хәҙер бында яңы һайланған депутат эшләйәсәк. Шағирә үҙе менән китаптарын, журналдар, докладтар һәм ҡулъяҙмаларын алып китә. Улар ижад юлында мотлаҡ кәрәк буласаҡ, ти, Йомабикә Ильясова. Депутат һайлаусылар менән осрашырға, уларҙың төрлө проблемаларын хәл итергә ярҙам итергә һәм халыҡ мәнфәғәтендә закондар ҡабул итеүҙә әүҙем ҡатнашырға тейеш. Йомабикә Ильясова вазифаһын тыныс күңел менән ҡалдыра. Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың яңы саҡырылыш депутаттары беренсе ултырышҡа йыйылғас ҡына яңы комитет рәйестәре, урынбаҫарҙары билдәләнәсәк. Башҡортостан парламентында даими рәүештә 22 депутат эшләйәсәк. Ҡалған 88-е депутатлыҡты төп эштәре менән бергә алып барасаҡ. Студент йылдарында уҡ әүҙем эш башлаған Гөлнур Ҡолһаринаны йәштәр ҙә, ололар ҙа яҡшы белә. Әле лә ул республиканың ижтимағи тормошонда ҡайнап йәшәй. Гөлнур Ғәлинур ҡыҙы дәүләт хеҙмәте менән берлектә йәмәғәт эшендә ла әүҙем ҡатнаша. Гөлнур Ҡолһарина Ҡыҙыл һайлау округы буйынса депутат итеп һайланды. Кампания ваҡытында ул урындағы халыҡ менән 260-тан ашыу осрашыу уҙғарған һәм ябай кешеләрҙең проблемаларын теркәп барған. Киләсәктә улар мотлаҡ закондарҙа сығылыш табасаҡ. Әле Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙа алтынсы саҡырылыш депутаттарын ҡаршыларға әҙерләнәләр. Шуныһы билдәле быйыл парламентарийҙарҙың яртыһынан күбеһе яңырҙы. Уларҙың даими рәүештә эшләгәндәре шәхси автомобиль һәм ваҡытлыса торлаҡ менән тәьмин ителә. Парламенттың беренсе ултырышы һайлауҙан һуң 30 көн ҡалмай уҙғарыласаҡ. Уны йола буйынса иң өлкән депутат аса.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ПЕНСИЯҒА ӨҪТӘМӘ КЕМГӘ? - 2021 - Мәҡәләләр\nПЕНСИЯҒА ӨҪТӘМӘ КЕМГӘ?\nРәсәй Пенсия фондынан, Башҡортостанда ауыл хужалығы өлкәһендә эш стажы 30 йылдан ашып киткән 55 мең пенсионерҙың аҡсаһы артасаҡ, тигән хәбәрҙе ишеткәс, бик ҡыуанғайным. Ниһайәт, халыҡты аҙыҡ-түлек һәм ҡайһы бер сәнәғәт тармағын сеймал менән тәьмин иткән, республика иҡтисадында мөһим урын алып торған ауыл хеҙмәтсәндәренә лә йөҙ менән боролдолар, тип шатландым.\nБилдәләнгән 25 процент, иш янына ҡуш булып, бәләкәй генә пенсияма өҫтәмә булыр ине, тип уйланым. Ул ниндәй һөнәр эйәләренә бирелер, эшләгән пенсионерҙарҙыҡы артырмы, ауыл хужалығында эшләп, әлеге ваҡытта ҡалала йәшәгән пенсионерҙарға өҫтәмә булырмы, тигәнерәк һорауҙар тыуҙы башта. Уларға яуапты интернеттан да эҙләнем, бергә эшләгән тиҫтерҙәремдән дә һораштым, идаралыҡҡа ла барҙым. Ошо өлкәлә эшләгән танышымдан үҙемдең пенсиямды яңынан иҫәпләтеп тә ҡараным. Был тәңгәлдә хәҙер үҙем теләһә ниндәй һорауға яуап бирә алырлыҡ кимәлгә еттем, тип уйлайым.\nМин совет заманында тыуып, мәктәп тамамлап, армиянан һуң колхозға эшкә урынлашып, атайым кеүек механизатор булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡтым. Эшләгән осорҙа пенсия тураһында бөтөнләй тиерлек уйланманым. Ундайҙар мин генә түгел, әлбиттә. Элек бит шулай була торғайны: һинең өсөн барыһын да етәкселек хәл итә ине. Үҙебеҙ ҙә уларға ныҡ ышанған булдыҡ, хоҡуҡтарыбыҙҙы ла белмәнек, белергә лә теләмәгәнбеҙҙер инде. Ҡартлығыбыҙ, буласаҡ пенсиябыҙ тураһында уй ике ятып бер төшкә инмәне. Уның өсөн яуаплылыҡ тураһында уйлау башҡа ла инеп сыҡмай торғайны. Хәҙер генә ул пенсия грамоталығын үҫтерәбеҙ тип, колледждарҙа, техникумдарҙа уҡ йәш быуынға аңлатыу эштәре алып баралар. Совет заманының, әлбиттә, ыңғай яҡтары ла күп ине. Совхоз ауылда йәштәр өсөн заманса йорттар төҙөгәс, шуларҙың береһенән фатир бирҙеләр. Атай-әсәйҙән айырым йәшәргә теләк ҙур булғас, уны ҡуш ҡуллап ҡабул иттек. Балалар тыуҙы, уларҙы үҫтерешергә лә, тәрбиәләшергә лә хөкүмәт ярҙам итте. Был йәһәттән ул заманға һүҙ тейҙереп булмай. Балалар баҡсаһы ла булды, мәктәптә лә, һөнәри уҡыу йорттарында ла түләүһеҙ уҡынылар.\nШулай шатланып ҡына йәшәп ятҡанда ҙур ил таралды, колхоз-совхоздар юҡҡа сыҡты, беҙ эшһеҙ ҡалдыҡ. Ауыл ерендә мал аҫрап йәшәргә була, тиҙәр ҙә ул. Бының өсөн малды ла, уға аҙыҡ-түлекте лә һатып алырға аҡса кәрәк бит. Ә совхозыбыҙ таралып, беҙ эшһеҙ ҡалған осорҙа бартер тигән әйбер сәскә атҡайны. Һин - миңә, мин - һиңә, тигән принципҡа ла бөтә ил менән өйрәнергә тура килде. Беҙҙең күршенең атын һыйыры һөҙҙө, саҡ салып өлгөрҙөләр. Икенсе көнөнә баҙарға барып һатҡан аҡсаға шулай уҡ бейә һатып алырға уйлағайны, ҡолонға ла етмәне, сөнки хаҡтар, сүпрәле ҡамыр һымаҡ, айлап, аҙналап түгел, ә көн һайын ҡабарған ваҡыт ине.\nМин пенсияға сыҡҡанда уның күләмен 2000-2001 йылдарҙағы эш хаҡынан сығып иҫәпләнеләр. Үрҙә әйтеп үткәнемсә, ул осорҙа ниндәй эш хаҡы булһын инде? Мәсьәләнең тағы бер яғы бар. Совхоздың кадрҙар бүлеге инспекторы намыҫһыҙ ханым булып сыҡты. Мин башҡарған бар эште лә хеҙмәт кенәгәһенә "сезонный", йәғни миҙгел эше тип яҙған. Һөҙөмтәлә минең кеүек йыл әйләнәһенә төрлө эштә йөрөгән кешеләрҙең стажы бик аҙ булып сыҡты. Беҙ уны һуңынан ғына белдек. Конторала йылыла ғына ултырғандың һыуыҡта туң тимер менән эш иткән кешелә ниндәй ҡайғыһы булһын инде! Шуның арҡаһында бик аҙ пенсия менән сыҡтым хаҡлы ялға. Был ғәҙел түгел ине, әлбиттә. Ниндәй ауыр эш башҡарғанды беҙ үҙебеҙ генә беләбеҙ. Ауылыбыҙҙа техниканы һаҡларға гараж юҡ ине, ҡыш көнө тракторҙы тоҡандырыр өсөн утын яғып һыу йылыта инек. Бының өсөн бер-ике сәғәт үтеп китә. Фермала һауылған һөттө феләктәргә тултырып, ҡалаға заводҡа илтәһең. Илтәһең, тип әйтеүе генә еңел ул, ҡыш көнө юл юҡ, бата-сума барып ҡайтаһың, тулы бер көн китә. Эш хаҡы көнөнә 3 һумдан артмай. Яҙ етһә, сәсеүгә сығаһың. Бында ла ял юҡ. Шунан бесәнгә төшәһең, көндәр ҡоро торғанда кәмендә 16-шар сәғәт тракторҙан төшмәйһең, тиһәң дә хата булмаҫ. Мал аҙығы әҙерләп бөтмәҫтән комбайнға ултырталар. Бына ошо "сезонлы эш" булып сыҡты инде. Кем был терминды уйлап тапҡандыр, белмәйем, ләкин ул совет власының һуңғы йылдарында ауыл хужалығында эшләгәндәрҙең күбеһенең, бик күбеһенең тейешле пенсияһын юҡҡа сығарҙы. Беҙ, халыҡ аслы-туҡлы ултырмаһын, тип, көнө-төнө тырыштыҡ, тик бер ҡасан да ауыл хужалығында эшләп ҡарамаған Дәүләт Думаһы депутаттары пенсия тураһында уйлап еткерелмәгән закон ҡабул итеү арҡаһында минималь пенсия алып ултырам инде бөгөн.\nШуға ла пенсияға ҡағылышлы һәр яңылыҡты ҡолаҡты ныҡ ҡарпайтып ҡаршы алам. Утыҙ йыл эшләгәндәргә өҫтәмә ҡараласағын ишеткәс тә ауылдаштарымдың күбеһе яҡшыға өмөтләнде. Тик тәүҙә беҙҙең күбебеҙ эш стажын иҫәпләү өсөн Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарарында раҫланған эштәр, производстволар, һөнәрҙәр, вазифалар исемлеге ҡулланылыуын белмәй инек әле. Биш йөҙҙән ашыу һөнәр буйынса колхоз-совхоздарҙа һәм башҡа ауыл хужалығы ойошмаларында эшләү иҫәпкә алына икән. Өҫтәмәнең уртаса суммаһы - 1421 һум. Бик күп тә түгел, шулай ҙа барып, яңынан иҫәпләтеп ҡараным. Күптәр 30 йыл өҙлөкһөҙ стаж булырға тейешме, хаҡлы ялға сыҡҡандан һуң эшләгән йылдар стажға инәме, тип ҡыҙыҡһына. Пенсияны иҫәпләгәндә дөйөм стаж иҫәпкә алына. Мәҫәлән, әгәр хаҡлы ялға сыҡҡансы ауыл хужалығында егерме алты йыл эшләгән булһаң, пенсияға сыҡҡас тағы 4 йыл эшләһәң, эш стажы өс тиҫтә йылға тула. Иң мөһиме, был йылдарҙа ла ауыл хужалығы өлкәһендә эшләргә кәрәк.\nТағы шуныһына иғтибар итеү мөһим: был өҫтәмә ауыл хужалығында эшләгән бөтә һөнәр эйәләренә лә тәтемәй. Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте ҡарары менән раҫланған эштәр, производстволар, һөнәрҙәр, вазифалар исемлегенә ингәндәр генә уны алырға хоҡуҡлы. 1992 йылдың 1 ғинуарына тиклем колхоз, совхоз, машина-трактор йыйыу комплексында эшләгәндәрҙең барыһы ла, вазифаһына ҡарамай, ауыл хужалығы тармағында эшләгән булып иҫәпләнә. Колхозға, совхозға ҡараған балалар баҡсаһында эшләгәндәр ҙә ауыл хужалығы өлкәһендә эшләгән иҫәпләнә. 1992 йылдан һуң ғына үҫемлекселек һәм малсылыҡта тир түккәндәрҙе иҫәпкә алғандар. Мәҫәлән, ҡоҙам ғүмер буйы ауылда йәшәп, механизатор булып эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡан. Был өҫтәмәне ул да ала алмай, сөнки ул пенсияға сыҡҡас, ҡалаға күсеп китте. Баҡһаң, теркәлеү урыны буйынса ул ҡала кешеһе булып иҫәпләнә икән. Уға шулайтып аңлатҡандар. Утыҙ йыл буйы ауылда йәшәгәнлеген раҫлаусы документтар килтерергә тейеш булып сыҡты. Ҡатыным әлеге ваҡытта мәктәптә иҙән йыуа. Ауыл хужалығында дөйөм эш стажы утыҙ йыл. Эшләүен дауам иткәс, ул әлегә был өҫтәмәне алмай, эштән киткән осраҡта ғына индексацияланған пенсияны алырға хоҡуҡлы тинеләр.\nШулай итеп, ауыл хужалығында эшләп, хаҡлы ялға сыҡҡандарҙың баяғы өҫтәмәне алырға хоҡуҡлы булғандары ла борсоуға ҡалғайны, сөнки уларҙың күбеһе оло йәштә һәм уларға документ, ҡағыҙ юллау, юл йөрөү анһат эш түгел. Был йәһәттән уларҙы һөйөндөрә алам: бер ниндәй ҙә документ илтеү кәрәкмәй. Әгәр ҙә стаж йәки йәшәгән урын буйынса өҫтәмә документтар килтереү кәрәкһә генә теркәлгән урын буйынса Пенсия фонды идаралығына мөрәжәғәт итеү мөһим.\nЯҙылған: 02.04.21 | Ҡаралған: 979


Ах, был ҡоротҡостар…\n«Йәшлек» гәзите » Махсус биттәр » Ах, был ҡоротҡостар…\n18.07.2019 Ах, был ҡоротҡостар…\nБыйыл яҙ иртә килгәс, ҡайһы бер үҫемлектәр иртә сәскә атты, шуға бөжәктәр ҙә әүҙемләште. Балан, муйыл ағастары бетләп ултыра, япраҡтарын ниндәйҙер ҡорт тишкән. Сәскәләрҙең япраҡтарын ниндәйҙер бөжәк кимереп бөтөп бара. Емеш ағастарын химик препараттар менән эшкәртке килмәй. Нимәләр менән ҡоротҡостарға ҡаршы көрәшеп була?\nБындай осраҡта иң яҡшыһы – һарымһаҡ төнәтмәһе. Ул үҫемлектәрҙә парша, серек бәшмәк ауырыуҙары булғанда ярҙам итә.\n20 – 30 г һарымһаҡты иҙегеҙ ҙә, шул массаны 1 биҙрә һыуға һалығыҙ. Бер тәүлек тотоғоҙ. Төнәтмәне марля аша һөҙөп, үҫемлектәргә һибегеҙ. Һарымһаҡ төнәтмәһе ямғыр менән йыуыла. Һөҙөмтә булһын өсөн уны йышыраҡ һибегеҙ.\nҺарымһаҡтың ҡабығы ла ярҙам итә.\nҺуған ҡабығы ла ҡоротҡостарға ҡаршы яҡшы ярҙамсы. Бер үк ваҡытта ашлама ла булып тора. 2 ус һуған ҡабығын ҡайнатып сығарырға. 1 биҙрә һыуға 2 литр төнәтмә һалырға. Ул ҡыярға ла файҙалы.Тик иртән һибергә кәрәк. Юғиһә япраҡтар көйә.\nАғас-ҡыуаҡтарға һалҡын һыу һиптереү ҙә беттән ҡотолорға ярҙам итә. Был ваҡытта бет туңып күшегә, ҡойолоп төшә, япраҡтарға йәбешеү һәләте кәмей.\nБет үрсегән урындарға тәмәке оно, көл һипһәң дә яҡшы. Ҡоротҡостарҙы төтөн менән дә ҡурҡытырға була.\nБеттәр, бөжәктәр сүп үләне төнәтмәләрен дә яратмай. Ҡанлы үлән, ҡарағай бөрөһө, картуф һабағы төнәтмәләре файҙалы.\nҠыҫҡаһы, сәләмәт булабыҙ тиһәгеҙ, химик препараттар менән аҙыраҡ эш итегеҙ.


Рөстәм Хәмитов муниципаль телерадиокомпаниялар журналистары менән осрашты // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов муниципаль телерадиокомпаниялар журналистары менән осрашты\n15:29, 24 октября 2011 Сәйәсәт\n22 октябрҙә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Республика йортонда төбәктә эшләүсе муниципаль телерадиокомпаниялар журналистары менән осрашты. Республика башлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итеүенсә, муниципаль телерадиокомпаниялар журналистары менән ул тәүгә осраша. Президент һүҙҙәренсә, осрашыу уның башланғысы менән үткәрелгән, муниципаль телерадиокомпаниялар журналистары менән ул үҙе осрашырға теләк белдергән.\nРөстәм Хәмитов республиканың бөгөнгө торошо, Президент булараҡ уға ниндәй мәсьәләләрҙе хәл итергә кәрәклеге хаҡында ентекле һөйләне.\n— Тормош асыҡ булырға тейеш, — тине Президент. – Бер ниндәй ҙә йәшерәһе серҙәр юҡ. Бындай осрашыуҙарҙы өгөт-нәсихәт әйтеүгә әйләндерергә теләмәҫ инем. Был дөрөҫ түгел. Һеҙ миңә хәл ителмәгән мәсьәләләр, проблемалар хаҡында һөйләгеҙ. Минең өсөн был бик мөһим. Миңә кире бәйләнеш кәрәк. Шуға күрә көн һайын ябай кешеләр менән осрашырға тырышам. Кисә күп фатирлы йорт советын һайлауҙа булдым. Бик ҡыҙыҡлы аралашыу булды. Кешеләр ҙә ябай, теремек. Бындай осрашыуҙар төрлө форматтарҙа дауам итеп торасаҡ. Һеҙ күреп тораһығыҙ – мин асыҡ булырға тырышам. Шуны уҡ минең менән осрашыусы кешеләрҙән дә талап итәм.\nВласть халыҡҡа таянмайынса йәшәй алмай, тине Рөстәм Хәмитов.\n— Беҙҙең республика өсөн бөгөн властың яңы сифатҡа күсеүе көнүҙәк мәсьәлә булып тора, уны «халыҡ өсөн эшләү» тип атарға булыр ине, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һуңғы йылдарҙа халыҡ начальниктарға, радио, телевидение, гәзиттәр аша еткерелгән мәғлүмәттәргә ышанмай башланы. Ҡасандыр үҙ көсөн юғалтҡан «сарафан радиоһы» йәнә әүҙемләште. Имеш-мимеш хәбәрҙәр бөтә йәмғиәттә тарала. Был хәл дөрөҫ түгел.\nХалыҡтан алыҫлашҡан власть һөҙөмтәләргә ирешмәй, тип иҫәпләй Рөстәм Хәмитов. Шунлыҡтан иҡтисади үҙгәрештәр ҙә индерә алмай. Йылдамлыҡ юғала. Халыҡҡа кәрәкле нәмәләр – йәшәү сифатын арттырыу, ябай кешенең тормошон яҡшыртыу юғала.\n— Кеше бөгөнгөһө менән һәм киләсәккә өмөт итеп йәшәй. Үҙе өсөн булмаһа ла, балалары, ейәндәре өсөн яҡты киләсәк көтә. Был бик мөһим. Халыҡты борсоған мәсьәләләрҙе мөмкин тиклем кәметеү өсөн власть һөҙөмтәле, системалы, асыҡ булырға тейеш. Был осраҡта барыһы ла килеп сығасаҡ. Әлбиттә, халыҡ власть структураларына ярҙам итергә тейеш, — тине Рөстәм Хәмитов.\nОсрашыу барышында күп төрлө, Президент әйтеүенсә, «бик ауыр» мәсьәләләр ҡуҙғатылды.\n— Был мәсьәләләрҙе берәү ҙә йәшереп ҡалдырырға йыйынмай, — тип белдерҙе осрашыу аҙағында Рөстәм Хәмитов. – Оппозицияның ҡайһы бер өлөшө был проблемаларҙы килтереп сығарыуы менән ғорурланмаһын. Беҙ үҙебеҙ уларҙы ҡуҙғатабыҙ. Беҙ үҙебеҙ улар тураһында асыҡтан-асыҡ һөйләшеү яҡлы. Бындай һөйләшеү мин Президент булған осор дауамында – йылдан ашыу ваҡыт бара инде. Тейешенсә көс һалып, халыҡтың йәшәү сифаты өсөн борсолоп эшләһәң, Башҡортостан Республикаһы Президенты вазифаһы иң ауыры.


Иғтибар үҙәгендә — Һамар өлкәһе » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Иғтибар үҙәгендә — Һамар өлкәһе\nИғтибар үҙәгендә — Һамар өлкәһе 26.05.2012 // Йәмғиәт\nБашҡортомдоң булмыштарын биләп, мәңге аҡсы шулай, Кәрәлек!\nБында дала. Монар офоҡтарға\nЙыһан тура тора терәлеп.\nИке үлсәмдәрҙе бәйләп торған\nТормош шишмәһе һин, Кәрәлек.\nЗыяраттағы сал тарих ташы,\nБашҡортомдоң алыҫ үткәнен\nБирсе асып ҡылған йыры аша —\nМин дә, баҡһаң, бер таш икәнмен.\nЭйе, ерҙә беҙ таш ҡына, буғай,\nКем нигеҙе илдең, кем — йөгө.\nШул турала, ана, фәлсәфәләй\nҠуштауҙағы бер ҡом бөртөгө.\nБыуаттарға быуындарҙы ялғап,\nЙөрәгемә минең ул һуҙа.\nАта-бабам йырҙы бағышлаған\nКәрәлеккәй менән Ырғыҙға.\nУл йыр минең күкрәгемә инер,\nКүп йөрәккә күсер тағы ла.\nЙәшәйешкә илһам һәм кәр биреп,\nКәрәлеккәй әле аға ла.\nЙәшәй дала. Дүрт тарафҡа иҙрәп,\nИлаһи моң ҡоя зәңгәрлек.\nМәңге аҡсы шулай, Кәрәлек!\nТиҫтә йылдан ашыу элек дуҫым Дамир Шәрәфетдинов менән Кәрәлектең ярһыуланып, ажарланып ташҡан тулҡындарына, шарламаларына ҡарап торғайныҡ. Осло, Һәйетвәли, Ҡужаҡ тауҙары яғынан, монарға тоташҡан дала ҡалҡыулыҡтарындағы ҡар һыуынан көс-ғәйрәт алған Кәрәлек аға ла аға... Шул саҡ шағир күңелендә шиғыр урғылды, минеке, киреһенсә, һыҡраны: донъя хасил булғандан бирле Кәрәлектә ниндәй ҡәүемдәр генә атын һуғармаған! Һуңғы нисәмә мең йыллыҡта башҡорт ырыуҙары төйәкләгән йылға үҙәндәре артабан кемдәргә ҡалыр?\nТарихҡа бағам да уфтанып ҡуям...\nУрыны бар. Кем белә, бәлки, киләсәктә Ырғыҙ, Кәрәлек, Кәмәлек исеменең есемен дә башҡа тарафтарҙан эҙләрҙәр. Бынан алыҫ түгел генә ятҡан күлдәрҙеке һымаҡ.\n“...Башлыҡ, Бәләкәй Илмән, Оло Илмән, Илмән күлдәре ята. Күлдәрҙең исеме урыҫ теленән алынған, уларҙың параллелдәре хатта бай сауҙагәр Садко тураһындағы Новгород риүәйәттәрендә лә сағыла. Башлыҡ һүҙе төрөксә “етәксе” тигәнде аңлата. Был осраҡта Башлыҡ — топоним, үҙенә күрә урыҫ балыҡсыларының артелдәренә урта быуаттағы һәйкәл булып тора...” (Е. Гурьяновтың “Древние вехи Самары” китабынан).\nБына шулай, “тарихты һыу кеүек эскән” авторҙар еңел генә боронғо төрки халыҡтары теленән алынған исем-атамаларҙы килеп-киткән балыҡсыларға бәйләп, урта быуатҡа алып барып тоташтыра, үҙенсәлекле “һәйкәл” ҡуя ала. Ундайҙар өсөн 922 йылда уҡ яҙылған Ибн Фаҙлан юлъяҙмалары ла, Зәки Вәлидиҙең был карауан тураһында: “... Илселек Соһ менән Черемшан араһында, йәғни Һамар вилайәтендә йәшәгән башҡорттар янында туҡталған, һәм Ибн Фаҙлан да шунда был ҡәүемдең ғөрөф-ғәҙәттәре хаҡында мәшһүр яҙыуҙарын яҙған”, — тигәндәре лә, боронғо көнбайыш, көнсығыш сәйәхәтселәренең карталары ла мөһим түгел. Башҡортта үҙҙәре тураһында әллә нисәмә риүәйәт йәшәткән, йырҙарҙа йырланған Кәрәлек, Ырғыҙ исемдәре нимә инде бындай тарихсыларға. Иң мөһиме — үҙ тирмәндәренә һыу ҡойолһон, ташы әйләнеп, башҡаларҙыҡын онтаһын.\nЛәкин шуныһын да оноторға ярамай: ысын арҙаҡлы шәхестәр, намыҫты алға ҡуйыусылар һәр халыҡта етерлек. Бигерәк тә урыҫ халҡында. Профессорҙар П. Кабытов һәм Л. Хралков редакцияһында сыҡҡан “Күсмә тормош далаһы хужалары” (“Самарская летопись”, 1993) тип аталған хеҙмәттән дә өҙөк килтереү урынлы булыр ине.\n“... Нуғайҙарҙың йәйләүҙәре Һамар һәм Кинел йылғаларынан ары үтмәгән, ни өсөн тигәндә, төньяҡҡа табан башҡа төрки халҡы — башҡорттарҙың йәйләүҙәре һәм һунар ерҙәре башланған... Хәҙерге Һамар яғын башҡорттар үҙҙәренең көтөүлектәре һәм һунарсылыҡ урыны итеп файҙалана, “ҡондоҙ һуғыу” урыны булған... ХVII быуат аҙағында был яҡтарҙа ир енесенән булған башҡорттар 25 – 30 мең тирәһе кеше иҫәпләнгән. Ҡазанды Рәсәйгә ҡушҡандан һуң башҡорт ауылдарына Иван IV батшаның Грамоталары таратылған... Тәүҙә урыҫ хакимиәте бер аҙ ташлама яһай. Эске үҙидара һаҡлана, ерҙәренә аҫабалыҡ хоҡуғы бирелә, көслөрәк дошмандан һаҡлау вәғәҙә ителә. Үҙ сиратында башҡорттар күсмә тормош менән йәшәгән башҡа халыҡтарға ҡаршы файҙаланыла, уларҙың отрядтары һәр ваҡыт батша хеҙмәтенә ебәрелә...”\n“Минең башҡорттарым” тип, 1862 йылдан башлап тиҫтә йыл һуҙымында ҡымыҙ эсергә, һаулығын нығытырға Лев Толстой Кәрәлек буйына, әлеге Моратша, Ташбулат ауылы башҡорттарының ата-бабаһына килгән. Һөйөклө ҡатынына ул 1871 йылда ошоларҙы яҙа:\n“Һыбай килеш туғаҙаҡтарға һәм бүре ояһына һунарға барҙыҡ. Һәр ваҡыттағыса, беҙ ҡурҡытып ҡына йөрөйбөҙ, ә башҡорт бүре балаһы тотто... Яңыраҡ башҡорт һыбай барғанда өс бүре күреп ҡала. Ул ҡурҡып тормайынса атынан һикереп төшә. Бүреләр уны тешләй башлаған. Башҡорт икеһен үлтергән, ә бере-һен тотоп беҙгә алып килде. Атып алынған йәнлектәр әрәм була инде, ҡайҙа ҡуйырға белмәйбеҙ. Өйрәктәрҙе ашаусы кеше юҡ...\nБеҙҙе һәр ерҙә ҡунаҡсыл ҡаршыланылар, быны яҙып ҡына аңлатып булмай. Ҡайҙа ғына барһаң да, хужа һимеҙ һарығын сала, ҙур көбө менән ҡымыҙ ҡуя; иҙәнгә балаҫ, түшәк һала, ошонда ҡунаҡтарын ултырта һәм һарығын ашап, ҡымыҙын эсеп бөтөрмәйенсә сығармай. Хужа ҡымыҙ бирә, ҡулдары менән тотоп (сәнскеһеҙ) ит һәм май һоғондора, уны асыуландырырға ярамай...”\n“Земля глущицкая” китабында П. Русяев та башҡорттар тураһында бик йылы яҙа, ауылдарҙың тарихына төплө туҡтала, бында үҙҙәренең ерҙәрендә йәшәгән төп халыҡ икәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала.\nБөгөнгөң өмөтлө булһа, киләсәгең дә шулай\nЭлекке “Южный” совхозы үҙәгенән биш саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Моратшаны ҡайтҡан саҡта инеү өсөн ҡалдырып, Ташкүстәнгә (урындағы халыҡ, ике исемде — Ташбулат һәм Күстәнде — ҡыҫҡартып, ауылды шулай атай) боролабыҙ. Юл ыңғайы Сынтимер ағай Ғарифов, элек башҡарған эштәрен иҫкә төшөрөп, берсә ғорурланып ҡуя, берсә, ауыл хужалығының емерелеүенә көйөнөп, уфтана.\n— Моратша ауылында ун өс совхоз өйөн оло юл буйына теҙеп, урам итеп ултырттыҡ. Ә бына Ташбулатта иһә өйҙәрҙе буласаҡ хужаларҙың үтенесен иҫәпкә алып төҙөнөк. Берәүгә атаһының нигеҙе кәрәк, икенсеһе башҡа сәбәп таба. Шуға ла өйҙәр бер урамға йыйналманы, — ти элекке совхоз директоры. — Ил буйынса дөрөҫ аграр сәйәсәт булмағас, айырым хужалыҡ, район ғына ни эшләһен...\nКөрһөнмәҫлек тә түгел шул. Ташбулат ауылына етәрәк емерек мунса, буш ферма биналарын күреп йөрәк әрней. Тәүге килеүемдә — 1995 йылда — “Южный”ҙа һыйыр малы 6 меңдән ашыу булып, һарыҡ һаны 25 меңгә етһә, өс йылдан һуң совхоз, ауыл хужалығы кооперативына әйләндерелеп, элекке Ташбулат бүлексәһендәге 7–8 меңлек һарыҡсылыҡ фермаһы буш ине. Халыҡ эшһеҙ ҡалһа ла, ул саҡта береһе-бер уфтанманы, сөнки нисәмә мең “атом” (халыҡ ферма һарығын шулай атай) бөтә көтөүлекте бөтөргән. Бөгөн иһә хәл башҡа: көтөүлек күп, айырым кешеләрҙә ҡуй ҙа уртаса 20–30 баш, әммә...\nӘммә ауылдың күренеше бик һоҡландырмай. Йәшерен-батырыны юҡ — халыҡ китә Кәрәлек буйынан. Мәҫәлән, 1930 йылда күрше Моратшала 435 башҡорт 105 йортта йәшәһә, бынан 13 йыл элгәре был һандың яртыһында кисен ут алһалар, әле — 40 тирәһендә. Ташбулатта унан саҡ ҡына күберәк.\nБеҙҙе элекке мәктәп бинаһында фермерҙар көтә ине. Әлегә тиклем төшөнкөлөк томанына сума барған күңел күтәрелеп китте. Баҡһаң, һис зарланырлыҡ урын юҡ һымаҡ. Бына бит ул ауылдың киләсәге кемдәр ҡулында! Шулай булмай ни: бынан ике тиҫтә йыл элек үҙ эшен асҡан фермер Йосоп Мусиндың ғына ла 3400 гектар ере бар! Был бит беҙҙең яҡтарҙағы уртаса колхоз майҙаны тигән һүҙ. Игенселек, көнбағыш үҫтереү менән бер рәттән, 60 баш һыйыр малы, 250-гә яҡын һарыҡ тота. Әлбиттә, ерҙә кеше бер үҙе эшләй алмай. Тәүге терәге һөйөклө ҡатыны Тәнзилә булһа, Анжела, Мәрзиә ҡыҙҙары, Динислам улы ла — уң ҡулы. Ағалары, ҡустыһы, ҡайнаға, кейәүенә эш етерлек.\n— Бөтә төр техника бар, — ти фермер. — Малдарға йыл һайын ҡура яһайбыҙ. Арттырырға иҫәп...\nБөгөн Йосоптоң паркында өс яңы “Беларус”е, ике — ЮМЗ, өс — Т-150, өс — Т-4, К-700 тракторҙары, ике КамАЗ машинаһы, бөтә төр тағылма инвентары бар.\nШулай уҡ фермер Харис Ғәлимов мең гектарға тиклем ер, бөтә техника алған. Иң мөһиме — улы Руслан үҙ эшен асып йөрөй. Ҡатыны Зәмзәмиә почта бүлексәһен етәкләй, йорт-ҡураһында ундан ашыу баш һыйыр малын, 30-ҙан ашыу ҡуй-һарығын ҡарарға өлгөрә.\nНәбиулла Кирәев иһә, дөйөм хужалыҡта шофер булып эшләгәндән һуң, ҡатыны Әлфиә менән һатыу эшенә тотонорға ҡарар итә. Улы Рәмил хоҡуҡ һаҡлау органдарында хеҙмәт итә, ҡыҙы Румия үҙҙәренең һуҡмағынан киткән — һатыусы. Бөгөн Кирәевтәр, мәктәптең бер мөйөшөн арендаға алып, ауылдаштарын көндәлек кәрәк-яраҡ менән тәьмин итә.\nҮҙ эшен яңы башлағандар ҙа етерлек ауылда. Иң мөһиме — Ташбулат халҡының ерҙәре ышаныслы ҡулда. Был йәһәттән Моратша ауылы, йомшағыраҡ әйткәндә, аҙыраҡ ҡуҙғалған. Бәлки, сәбәбе “Южный” ҡасабаһына яҡын булыуылыр. Ниндәй генә йомош төшһә лә, биш саҡрым юл үҙен һиҙҙермәйҙер. Ташбулат һымаҡ 12 түгел бит.\nБелем һәм мәҙәниәт усаҡтары\nСәфәр алдынан “Башҡортостан” гәзите китап, гәзит-журналдар йыйыуҙы ойошторғайны. Ләкин күстәнәсте таратыр, ҡалдырыр өсөн тәғәйен урын тапманыҡ. Барып еткәнсе күҙ алдынан балалар тауышына күмелгән Ташбулат мәктәбе, сәхнәһендә сығыш яһаған мәҙәниәт йорто, туған халҡының әҙәбиәтенә, мәҙәниәтенә һыуһаған ҡәрҙәштәребеҙҙең ҡыҙыҡһыныусан йөҙө китмәне. Тик ҡараштар капиталь йүнәтеү талап иткән клуб бинаһына килеп бәрелде лә, эргәһендәге тауыш-тын сыҡмаған мәктәп стеналары буйлап үтеп, күңелде туңдырҙы. Бушлыҡ. Таш стеналар... Баш ҡалала бер ҡаурыйҙан сыҡҡан, арҡыс-торҡос һыҙғыланған ҡултамға барыһын да хәл иткән: ҡасандыр “перспективаһыҙ” тип тотош ауылдарҙы тамырынан ҡоротҡан һымаҡ, балалар мәнфәғәте тигән булып, сабыйҙар үҙ ауылдарында белем алыуҙан мәхрүм ителгән. Финанс яҡтан “выгодно-невыгодно”лар балаларҙың туған телдәрен өйрәнеүгә аяҡ салды.\nМоратша, Ташбулат уҡыусыларын автобуста “Южный”ға йөрөтәләр. Ырғыҙ буйы ауылдарынан да үҙәк усадьбаларға ташыла. Ете башҡорт ауылынан бер мәктәптә генә — Ырғыҙҙа (Диңгеҙбай, Бөрйәндән унда йөрөтәләр) — уҡыусылар үҙ телен дәрес булараҡ ике сәғәтлек программа буйынса уҡый.\n— Балалар, ысынлап та, аҙ, — ти Сынтимер Ғарифов. — Шулай ҙа булғандары үҙ ауылдарында белем алырға тейеш, һәр хәлдә — башланғыс белемде. Юғиһә алдан дәрестәре бөткән бәләкәйҙәр өлкәнерәктәренең бушағанын көтөп тора. Ауыл балаһы бит ул мәктәптән ҡайтҡас та эшкә, мал тирәһенә тартыла. Хеҙмәт — иң яҡшы тәрбиәсе. Ситтә уҡығаны өйөнә һуңлап ҡайта. Тимәк, йорт мәшәҡәттәренән, ғаилә тәрбиәһенән алыҫлаша...\nЭлегерәк Башҡортостан Мәғариф министрлығы, Мәғариф хеҙмәткәрҙәренең белемен камиллаштырыу институты тарафынан ойошторолоп, ғалимдар, тел белгестәре урындарға сыға, башҡорт теле уҡытыусылары менән осрашыуҙар үткәрә торғайны. Бөгөн иһә бер-ике уҡытыусы өсөн быларҙы эшләү кәрәкмәй ҙә һымаҡ. Әммә Ырғыҙ, Кәрәлек буйына һуҡмаҡты “һыуытыуыбыҙ” бер ниндәй финанс ҡытлығы менән дә аҡларлыҡ түгел. Кәмәлек, йәғни Һарытау өлкәһе тураһында әйтеп тә тораһы юҡ — улар бөтөнләй тиерлек ситтә ҡалды. Был йәһәттән артистарға ла әйтер һүҙ бар: эйе, беҙ баҙар шарттарында йәшәйбеҙ, ләкин шау-шыуға ҡоролған шоуҙар ғына халыҡтың күңел тырызын тултырмай. Үҙ баҡсабыҙ — гәзит һәм журнал редакциялары “баҡсаһы”на ла “таш” ырғытҡы килә: сит өлкәләрҙә беҙҙең баҫманы алдырмайҙар, тибеҙ. Ләкин тиҫтә йылдар һуҙымында проблемалары тураһында яҙмағас, үҙҙәре хаҡында йылы һүҙ уҡымағас, ҡыҫҡаһы, беҙ “онотҡас”, ни эшләп улар баҫмаларыбыҙҙы алдырырға тейеш һуң?! Был тәңгәлдән төрлө өлкәлә лә эш бик күп. Шуныһын һыҙыҡ өҫтөнә алырға кәрәк, әле һуң түгел. Сит өлкәләге ҡәрҙәштәребеҙҙе ныҡлы рух йәшәтә. Әлегә...\nРух тураһында яҙғанда, уны бер нисә һүҙ менән генә әйтеп биреү мөмкин түгел. Ер тойғоһомо ул? Эйе, ер тойғоһо! Ҡан тартыумы? Эйе, ҡан тартыуы! Һулаған һауа, даланан иҫкән ҡырыҫ, шул уҡ ваҡытта иркәләгән елме? Эйе... Барыһы, барыһы: бишек йыры, әсә һөтө, атай йорто, тәүге һуҡмаҡ, кескәй табанды йылытҡан тупраҡ, риүәйәт һаҡлаған ер-һыу атамалары, далаға йәшәү һуты биргән йылға тулҡындары...\nРух тигәндән, һәр халыҡтың традицион диндәрен дә күҙаллайбыҙ. Был йәһәттән Кәрәлек буйының ике ауылына аҙан тауышы булып ҡайтҡан ул. Моратшала, мәҫәлән, үткән быуаттың 30-сы йылдарында клуб ителгән мәсет урынында 96-сы йылда кире клубты мәсет итеү буйынса эш башлайҙар. Бик һирәк ерҙә генә була торған хәл — кирбестән һалынған ҙур мәҙәниәт йорто... мәсеткә әйләндерелә! Йәш быуын өсөн танса-манса, башҡа тамаша урынына ҡарағанда, дини тәғлимәттәр файҙалымы-юҡмы икәнен ваҡыт күрһәтер. Әлегә йәштәр фанилыҡтың ниғмәттәрен татыр өсөн биш саҡрымдағы “Южный”ға юллана.\nТашбулат ауылында клуб емерек хәлдә. Бәлки, бинаны башҡаса йүнәтмәҫтәр ҙә. Уның ҡарауы, күңел тыныслығын эҙләр өсөн ололар яңы асылған мәсеткә бара. Клубтарҙың эшләмәүе мәсет асылған өсөн түгел, әлбиттә. Киреһенсә, һәр яҡлап көрсөккә терәтелгән ауыл мәҙәниәтенән аҡса һанауҙы өҫтөн ҡуйыусы түрәләрҙең ҡарашы шул төҫлө.\nШулай булыуына ҡарамаҫтан, Кәрәлек буйында ла, Ырғыҙ үҙәндәрендәге ауылдарҙа ла һабантуйҙар, Ҡарға туйҙары үтеп тора. Өҫтән ҡушыу буйынса түгел, халыҡ теләген урындағы зыялылар, эшҡыуарҙар тормошҡа ашырғанға. Былтыр, мәҫәлән, Ташбулатта йәштәр һабантуйы уҙғарылған. Өс көн буйы барған был байрамда дүрт меңләп кеше йыйылған. Үткән йыл шулай уҡ Ташбулатта шәжәрә байрамы ойошторғандар. Йыл һайын Ырғыҙ йылғаһы башында йыйын уҙғарыу матур йолаға әйләнеп бара. Сынтимер Ғарифов әйтеүенсә, быйыл уның тыуған ауылы Моратшала шәжәрә байрамы үткәрергә ниәтләнәләр.\nБарлыҡ сараларҙың маҡсаты — донъя мәшәҡәттәре арҡаһында төрлө тарафтарға таралған Кәрәлек, Ырғыҙ буйы халҡын бергә йыйыу, йәштәрҙе аралаштырыу, ата-баба рухына аяттар уҡыу. Иң мөһиме — ауылдарҙы нисек тә һаҡлап ҡалыу, халыҡты эш менән тәьмин итеү мәсьәләләрен күтәреү, туған телде һаҡлау, йолаларҙы тергеҙеү. Бының өсөн бөтә мөмкинлектәр бар: Һамар өлкәһе Хөкүмәте яғынан ыңғай ҡараш, үҙәктә көслө башҡорт эшҡыуарҙары, Һамар башҡорттарының тынғы белмәҫ ҡоролтай ағзалары, “халыҡ ансамбле” исемен яулаған Һамар ҡалаһы һәм Ташлы ауылы коллективтары, ерҙәрен үҙ ҡулдарына алған фермерҙар... Көнкүреш шарттарына килгәндә, ауылдарға тәбиғи газ үткән. Фельдшер пункттары, магазиндар эшләй, күтәртелгән юл төҙөлгән. Башҡортостан Хөкүмәте, Мәғариф, Мәҙәниәт министрлыҡтары ла сит өлкәлә йәшәгән ҡәрҙәштәребеҙгә ярҙам ҡулы һуҙырға әҙер...\nШулай ҙа тынысланырға урын юҡ: тормош ысынбарлығына айыҡ ҡарап, ыңғай һәм башланмаған эштәрҙе барлап, эҙмә-эҙлекле алға бараһы ла бараһы әле...\nТашбулат ауылы рәсми рәүештә 1806 йылда ауыл булараҡ теркәлә. Билдәле ғалим Әнүәр Әсфәндиәров яҙыуынса, уға Ташбулат (1784 йылда тыуған) менән Ишмөхәмәт Бикназаров нигеҙ һала. Икеһе лә Бөрйән волосының 6-сы кантоны Ишмөхәмәт ауылында (хәҙерге Баймаҡ районы) тыуған. Архив документтарынан күренеүенсә, ти ғалим, Ырымбур һәм Һарытау өйәҙҙәренә мал аҙығы етмәү, иген уңмау сәбәпле сығып киткәндәр. Яңы ғына нигеҙ һалынған Ҡусаҡбай ауылы эргәһенә килеп ултырғандар. Һуңынан утар менән ауыл бергә ҡушылған.\nТашбулаттың икенсе исеме — Ташкүстән. 1815 йылда, рус казактары ерҙәрен тартып алыу сәбәпле, Сәҙе-Үҙән буйынан күсеп килеүселәр тарафынан нигеҙ ҡорола. Күстәндең улдары, ейәндәре билдәле. 1842 йылда 43 йәшлек Искәндәрҙең 14 йәшлек Дәүләтша исемле улы булған. (Моғайын, хәҙерге Дәүләтшиндар фамилияһы унан киткәндер. — Р.У.) Икеһе 40 йылҡы, 35 һыйыр малы аҫраған. Күстәндең 22 йәшлек улы Амангилденең улы — Солтанәхмәт (дүрт ат, 13 һыйыр, 11 һарыҡ тотҡандар). Айытбай Күстәнов — 1922 йылғы. Ә Күстәндең иң өлкән улы Исмәғил 1791 йылда тыуған, Алтынса, Батырша, Нәҙерша исемле улдары булып, 30 йылҡы, 25 һыйыр малы аҫрағандар.\nКүстән халҡы — үҫәргән. Шулай итеп, тарихи сығанаҡтар буйынса, бөгөн Ташбулат-Ташкүстәндә Бөрйән, Үҫәргән ырыуы вәкилдәре йәшәй. Ә бына телдәре “иҫке”сә. Йәғни “һ” урынына “ҫ” ҡуйып, мең ырыуы башҡорттарының Дим һөйләшендә һөйләшәләр. Шулай уҡ Моратша ауылы халҡының да һөйләше “иҫке”сә, йәғни был яҡтарға иң тәү нигеҙ һалыусыларҙыҡынса. Һуңыраҡ килеп төпләнгәндәрҙе “яңылар” тип йөрөтәләр. Шуға ла бөгөн, һеҙ ҡайһы ырыуҙан, тип һораһаң, беҙ — иҫкеләр, тигән яуап ишетәһең. Ташбулат-Ташкүстән, Моратша халҡының этник сығышы — Бөрйән (монаш), Үҫәргән, Табын (бишул), Ҡыпсаҡ, Түңгәүерҙәр.\nМоратша ауылына Моратша Акиров тарафынан 1797 йылда нигеҙ һалына. 1834 йылғы VIII ревизияға тиклем мәрхүм булып ҡала. Улы зауряд есаул Сәйетбаттал Моратшин 40 йәшлек булып, 38, 29, 20 йәшлек өс ҡатыны, Әхмәтйән, Ғәлиәхмәт исемле улдары теркәлгән. Моратшаның икенсе улы Ғәбделғәфүргә — 25 йәш. Улдары — Фазлыәхмәт, Шаһиәхмәт. Моратшаның тағы ике улы — Ғәбделяппар, Әбделғәзүм.\n1850 йылда ауылдың собор мәсетенә (имам-хатип һәм мөғәллим Әхмәтйән, ярҙамсыһы — Әбделғәзүм Моратшиндар) Кинйәғол, Имеләй дини йорттары ла ҡараған.\n(А. Асфандияров. История башкирских деревень Саратовской и Самарской областей Российской Федерации: “Китап”, 2002 г.).\n“Ырғыҙ” рухты һуғара\nӨлкә башҡорттары өсөн айына бер тапҡыр “Ырғыҙ” гәзите сығып килә. Баҫманың бөгөнгө хәле, уҡыусылар менән бәйләнеше, бер аҙ үҙе тураһында таныштырыр өсөн гәзиттең мөхәррире Сәлимә ИЛЕМБӘТОВА-КРАСНОВАҒА бер нисә һорау менән мөрәжәғәт иттек.\n— Сәлимә Басир ҡыҙы, һүҙҙе башлар алдынан бер аҙ “Ырғыҙ”ҙың инешенә туҡталып үтеү кәрәктер.\n— “Ырғыҙ” гәзите бынан 12 йыл элек донъя күрҙе. Өлкә хакимиәтендә беҙҙе аңлап ҡабул иттеләр. Типография сығымдарына аҡса ҡаралған. Штатта өс урын бар. Дөрөҫөн генә әйткәндә, Алла ризалығына эшләйбеҙ. Нисек тә урындағы халыҡҡа үҙ телендә ошо төбәк тураһында яҙылған материалдар барһын тибеҙ.\n— Баҫманың тиражы, бер уйлаһаң, 300 дана ғына. Ул һигеҙ меңгә яҡын башҡорттоң мәнфәғәтен ҡәнәғәтләндерә аламы?\n— Айына бер тапҡыр ғына 300 дана аҙ. Ләкин ике тапҡырға финанс яғы мөмкинлек бирмәй. Шуға ла мәҡәләләрҙе һайлағанда “иң-иң”дәрен генә файҙаланырға тырышабыҙ. Бынан тыш, беҙ бит тағы шундай уҡ тираж менән төҫлө итеп, ҡалын ғына “Мы — башкиры!” тип аталған журнал да сығарабыҙ. Уныһы инде беҙҙең эшҡыуар егеттәр ярҙамы менән донъя күрә.\nТираждың 300-лөгөнә килгәндә, 7870 башҡортҡа ошо һанды һалып, журналды өҫтәһәк, был бик үк аҙ түгел һымаҡ. Мәҫәлән, сағыштырыу өсөн, өлкәлә йәшәүсе 140 мең татар өсөн сыҡҡан “Бердәмлек” гәзитенең тиражы — 3 мең ярым. Эш тиражда ғына ла түгел, ә кемдәр алдырып уҡыуында. Бер-береһенә һөйләүҙәрендә, материалдарҙы пропагандалауҙа. Әйтәйек, “Мы — башкиры!” журналын күберәк йүнселдәр алдыра, үҙ сиратында йәштәрҙе яңы эштәргә ылыҡтыра. Материалдар иһә бөтә өлкә башҡорттарының көнкүреше, хәле тураһында һөйләй.\n— Һеҙ — өлкә башҡорттары ҡоролтайының әүҙем ағзаһы. Етмәһә, ижад менән дә шөғөлләнәһегеҙ, ғаиләлә яҡшы әсәй, өләсәй ҙә...\n— Эшһеҙ тороуҙы өнәмәйем. Тәбиғәтем шулай. Үҙем тыумышым менән Ырымбур өлкәһе Үрге Яйыҡ ауылынан. Туҡ буйынан төшкәндә иң һуңғы башҡорт ауылы. Иҫке Юлдашта урта мәктәпте тамамланым. Һамар өлкәһе беҙҙең яҡтарға оҡшаш, бында килгәс, еректем дә ҡуйҙым. Бик яҡшы урыҫ егете — Анатолийға кейәүгә сыҡтым. 47 йыл татыу йәшәнек, ҡыҙғаныс, мәрхүм булып ҡалды. Улым Ирек — юридик фәндәр кандидаты, киленем һәйбәт, ейән, ейәнсәрем үҫә.\nКемгәлер ярҙам итһәм, күңелгә еңел. Шуға ла төрлө сараларҙы ойоштороп, ҡатнашып йөрөйөм.\n— Ике китап авторыһығыҙ. Белеүемсә, өсөнсөһөн баҫмаға әҙерләйһегеҙ.\n— Тәүгеһе “Иген” тип аталып, уға шиғырҙар, ҡыҫҡа хикәйәләр тупланғайны. Ирем үлгәс, барлыҡ ғүмерҙе уйлаптыр инде, ҡайғынан да арыныптыр, “Һынған ҡайын” тип аталған китап сығарҙым. Әле “Туҡ — Ырғыҙ буйҙары” тип аталған йыйынтыҡ сығасаҡ, Аллаһы бойорһа.\n— Тынғыһыҙ булыуығыҙ тамырығыҙҙан киләлер?\n— Эйе, атайым уңған комбайнсы, механизатор ине. Ырымбур өлкәһенең почетлы пенсионеры булды. Һуғыштан һуң иң тәүгеләрҙән булып Мәскәүҙә ВДНХ-ла ҡатнашты. Әсәйем менән ете бала тәрбиәләнеләр.\nТамырға килгәндә, атайым яҡлап өләсәйем Ынйыбикә — Байтүрә Ҡалмантаевтың ейәнсәре. Байтүрә Ҡалмантаев — 1812 йылғы Ватан һуғышы ҡаһарманы. Уның ысын фамилияһы Буранғолов була. Ләкин бер үк фамилиялы башҡорттар күп булғас, ҡустыһының исемен фамилия итеп ала. Парижға инә, ябай яугирҙән бригадир чинына күтәрелә. 1814—1816 йылдарҙа Мәскәүҙә, Петербургта хеҙмәт итә.\nҒөмүмән, кешенең бар булмышы нәҫел-нәсәбенән дә киләлер, тим. Ошо нәҫелдең яҡшы яғын балаларыңа өләшеү, сынйырҙы өҙмәү — һәр кемдең бурысы.\nМахсус битте Рәлис Ураҙғолов әҙерләне


“Балалар” проекты республика башлығы грантын аласаҡ | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n22 мая 2020 — 18:49 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡорт телендәге йәнһүрәттәр республика башлығының айырым грантына лайыҡ булды. “Балалар” интернет-проектын бойомға ашырыу менән Өфөлә йәшәүсе ижади ғаилә шөғөлләнә.\n“Һаумыһығыҙ, минең исемем Өммөбикә”-, ти өкө. Геройҙарға исемдәрҙе автор тиҙ уйлап сығара, ә уларҙың тышҡы ҡиәфәте өҫтөндлә ентекле эшләргә тура килә. Сөнки, балаларҙы өйрәтеүсе персонаж кескәйҙәрҙе ҡыҙыҡһындырырға тейеш, бер яҡтан ул талапсан булһа, шул уҡ ваҡытта изге күңелле лә. Башҡорт телендәге мультфильм сериялары өҫтөндә тиҫтәнән ашыу кеше эшләй. Ҡайһы берҙәре башҡа ҡалаларҙа йәшәй, электрон технологиялар быуаты уларға ситтән тороп эшләргә мөмкинлек бирә. Ни тиһәң дә интернет заманы, Рүзиләнең дә йәнһүрәттәре интернет өсөн тәғәйен.\nРүзилә – йәш әсәй, үҙенең күңеленә яҡын шөғөлдө ғәмәлгә ашыра. “Балалар” интернет порталы проекты республика Башлығы грантына лайыҡ булды. Был сайт аша ата-әсәләр үҙҙәренең сабыйҙарын тыуған теленә өйрәтә ала. Ә йәнһүрәттәрҙе сайт аша ҡарарға йәиһә махсус ҡушымтаны телефонға күсерергә мөмкин.\nӘ бына бәләкәй Иҙелханды башҡорт хәрефтәренең әсәһенең тауышы менән һөйләшеүе бер ҙә ғәжәпләндермәй. Ата-әсә үҙенең улын шаяртып ҡына яңы материалға тест үткәреү буйынса баш белгес тип атай. Бөтә йәнһүрәт, үҫтереү өсөн уйындар иң беренсе уның аша үтә. Әммә үҫтереү өсөн уйындарҙы ла Иҙелханға 15 минуттан да артыҡ ҡарарға рөхсәт ителмәй. Ата-әсәнең тәрбиәһен интернет та, гаджеттар ҙа алмаштырырға тейеш түгел — Был ғаиләнең төп ҡағиҙәһе.