Был донъяла ниҙәр бар? » Архив газеты "Йәшлек"\nЙомғаҡлау тиһәң дә була\nКисә РФ Президенты Владимир Путин Дәүләт Советының киңәйтелгән ултырышында ил иҡтисадының 2020 йылға тиклем нисек үҫәсәген билдәләне.\nАныҡ иҡтисади программаны 15 февралдә Дмитрий Медведев иғлан итәсәк.\nСубъекттар етәкселәре, депутаттар, сенаторҙар, партиялар лидерҙары, йәмәғәт эшмәкәрҙәре – йәмғеһе 750 самаһы кеше йыйылған сара йыл һайын үтә һәм Федераль Йыйылыш алдында Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһауҙы хәтерләтә. Майҙағы инаугурациянан һуң Федераль Йыйылышҡа яңы Президент мөрәжәғәт итәсәк.\nПрезидент Рәсәйҙең иҡтисади үҫеше концепцияһын бер аҙ аса бирҙе, шәхесте камил үҫтереү шарттарын булдырыу кәрәклегенә баҫым яһаны. Дөйөмләштереп яһалған сығыштың төп фекере – «кеше капиталы»на өҫтөнлөк биреү кәрәклеге.\nСама белмәҫ илгә ярармы?\n1 июлдән водителдәргә бер аҙ «төшөргән» килеш йөрөргә рөхсәт итмәкселәр.\n«Был норма Европа дәүләттәренең күбеһендә бар, уларҙан ҡалышмаҫҡа тырышабыҙ. Норманы беҙҙә лә индерергә ваҡыттыр», – ти ЮХХДИ етәкселеге вәкилдәре. Ә бына наркотик һәм психотроп матдәләр ниндәй генә миҡдарҙа табылһа ла, шулай уҡ ҡандағы алкоголь норманан артып китһә, водитель «право»һыҙ ҡаласаҡ, суд хөкөмөнә эләгәсәк.\nШулай итеп, водителдәргә ҡанында 0,3 промилле алкоголь менән руль артына ултырырға рөхсәт итәсәктәр. Был миҡдар яҡынса бер бокал һыра, 100 грамм ҡоро шарап йәки 30 грамм араҡыға тиң. Әлбиттә, бында организмдың шәхси үҙенсәлектәре мөһим. Тик һорау тыуа: сама белмәй эсеүсе Рәсәй халҡы 0,3 промилле менән генә сикләнерлекме һуң?!\nӘйткәндәй, Юл хәрәкәте тураһында Европа конвенцияһына ярашлы (Рәсәй уға яңыраҡ ҡул ҡуйған), ҡанда 0,8 промилле алкоголь булыуы мөмкин. Германиялағы сик – 0,5, Төркиә менән Чехияныҡы – 0 промилле.\nУйламай әйткән – ауырымай үлгән\nИлдә тәфтишселәрҙең хоҡуҡтары арттырыла.\nЕнәйәти-процессуаль кодексҡа индерергә тәҡдим ителгән үҙгәрештәр Тәфтиш комитетының вәкәләттәрен киңәйтеүгә йүнәлтелгән.\nМәҫәлән, хәҙер тәфтиш эшен енәйәт эшен асыуға тиклем үк асырға мөмкин буласаҡ. Кисектергеһеҙ осраҡтарҙа тәфтишселәргә һорау алыуҙы йәки мәйеттең эксгумацияһын енәйәт эше тураһындағы ҡарарҙы көтмәйенсә башларға ярай. «Был яңылыҡ тәүге мәлдә биргән аңлатмаларҙың ролен ныҡ арттыра. Ә бит кеше ҡурҡышынан күп нәмәлә яңылыша», – тип хафалана белгестәр.\nШулай уҡ яңы үҙгәрештәр тәфтиш органы етәксеһенә енәйәт эштәре материалдарын ғына түгел, енәйәт тураһындағы мәғлүмәтте асыҡлау материалдарын да тикшереү хоҡуғы бирә. Документ һайлау комиссияһы, референдумдар үткәреү комиссиялары ағзаларына ҡаршы эш асыу хоҡуғы ла буласаҡ.\n«Тәгәрмәсле» енәйәттәргә ҡаршы\nМилиция тимер юлдарын, граждандар авиацияһы һәм һыу транспортын етди контролгә ала.\nЕнәйәтсе халҡының бар төрө – ваҡ ҡараҡтарҙан алып ҙур «ағай»ҙарға тиклем – поезд, самолет һәм теплоход кеүек транспорт сараларын бик «ярата». Бөтөн ил буйынса енәйәтселек йылына 7 процентҡа кәмей барғанда, транспортта ул, киреһенсә, 4 процентҡа артҡан. Һәр алты енәйәттең береһе юлда ҡылына. Ҡорал, наркотик, урман, аҫылташтар, нефть, металл, газ, төҙөлөш материалдары – барыһына ла юлда «айыу майы һөртәләр».\nОшо арала РФ Эске эштәр министрлығы етәкселеге юл енәйәтселәренә ҡаршы яңы саралар әҙерләгән. Транспорт милицияһының барлыҡ бүлексәләре һан, техника яғынан көсәйтелгән, вокзал, аэропорт һәм порттар тәүлек әйләнәһенә күҙәтелә. Электричкалар һәм алыҫ араға йөрөүсе поездар видеокамералар һәм милиция менән тура элемтә, башҡа электрон саралар менән йыһазландырыласаҡ.\nГ. БАЙҒОТЛИНА әҙерләне.\nавторы: админ | 9 февраля 2008 | | Фекерҙәр (0)\nЭскелек һәм СМС хәбәрҙәр\n0,3 ПРОМИЛЛЕ. РӨХСӘТМЕ? ТЫЙЫУМЫ?\nЭсергәме-эсмәҫкәме – үәт мәсь\nИке мөҙәткә йомғаҡ


Чатал-Оба ҡурғандары — Башҡорт Википедияһы\nБейеклеге: 4 метр\nТөҙөлөү датаһы: урта бронза дәүере\nАртефакттар: алтын сармат биҙәүестәре\n[[Файл:|300px|Чатал-Оба ҡурғандары (Земля)]]\nЧатал-Оба ҡурғандары Ростов өлкәһенең Мясниковский районы Чалтырь ауылына ингән ерҙә урынлашҡан археологик объекттар. Тикшеренеүселәр көньяҡ һәм төньяҡ ҡурғандарҙы айыра.\nТикшеренеүселәр уларҙы урта бронза дәүере осоронда нигеҙләнгән, тип фаразлай. Көньяҡ ҡурған территорияһында археологик ҡаҙыныу эштәрен 1996 йылда билдәле археолог Евгений Иванович Беспалов алып бара. Тикшеренеүҙәр ваҡытында өс төп өйөм һәм бик күп ҡәберлектәр булыуы теркәлә. Уларҙың икеһе бронза быуатының — һуң, тағы ла туғыҙы урта бронза дәүеренә ҡарай. Бер ҡәберлек XVII—XVIII быуат осороноҡо тип иҫәпләнә. Ҡурған территорияһында ҡаҙыныу эштәре алып барғанда тегеп ҡуйыла торған сармат биҙәүестәре табыла\n2001 йылда төньяҡ ҡурғанды тикшереү менән РРО ВООПИиК археологик экспедицияһы шөғөлләнә. Һөҙөмтәлә биш төп өйөм, 18 ҡәберлек табыла, уларҙың 16-һын тикшеренеүселәр урта бронза быуаты дәүеренә индерә. Шулай уҡ ҡыпсаҡтарҙың таш ҡоймалы ғибәҙәтханаһы, иртә сармат һәм бәшәнәктәр осороноң ҡәберлектәре табыла.\nЧатал-Оба ҡурғандарының хәҙерге бейеклеге 4 метрға етә, элек уларҙың башҡаса булыуы ла ихтимал. Дон әрмәндәре был ҡәберлектәрҙе бик йыш «курган — вилка» тип атай. Улар Ҡоро Чалтырь йырынының уң ярындағы убала урынлашҡан. Чатал-Оба ҡурғандары ырыу зыяраты булған тигән ҡараш та йәшәй. Катакомбаларҙа табылған ҡәберлектәр урта бронза дәүеренә ҡарай. Иртә катакомбаларҙа табылған ерләү кострукциялары ҡалдыҡтарында ағас ҡаҙыҡтар осрай.. Ҡайһы бер экспонаттар, Танаис археологик музей-ҡурсаулығы коллекцияларында күрһәтелә.\n↑ 2,0 2,1 2,2 П.\n↑ Штрихи к портрету археолога Е. 2017 йылдың 8 март көнөндә архивланған.\n↑ «Донского Шлимана» погубило древнее золото скифов.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Чатал-Оба_ҡурғандары&oldid=1059125 ҡабул ителгән\nГеографик координаталары булмаған тораҡ пункттары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 02:26 12 август 2021 үҙгәртелгән.


Рух – әсә теленән килә\n"Тыуған илем – Башҡортостан!”\n5 Декабрь 2019, 21:50\nӘ башҡорт теле! Яңғырауыҡлы, моңло, быуаттар аша аһ-зарын кешелек донъяһына йырҙар, әйтемдәр, ҡобайырҙар менән еткереп торған тел. Матур ҙа, көслө рухлы ла ул минең телем – башҡорт теле.\nҮҙендә тәбиғәттең иҫ киткес матурлыҡтарын бергә йыйған, ҡуйынында алтын менән көмөштөң, һәр төрлө аҫыл таштың иҫәпһеҙ хазинаһын һаҡлаған илде, күпереп торған ҡара тупраҡлы ерҙәре миллион-милион дисәтинә булып һуҙӘ башҡорт теле! Яңғырауыҡлы, моңло, быуаттар аша аһ-зарын кешелек донъяһына йырҙар, әйтемдәр, ҡобайырҙар менән еткереп торған тел. Матур ҙа, көслө рухлы ла ул минең телем – башҡорт теле. ылған, күҙ яуын алып торған матур һәм хуш еҫле сәскәләргә, ҡыҙарып бешер еләктәргә күмелеп болон һәм туғайҙары әллә ҡайҙа, алыҫҡа йәйрәгән илде беләһегеҙме?\nЯнына барһаң, балыҡтары үҙҙәре килеп ҡабырға торған ҙур һәм ваҡ, әммә һәр береһе үҙенсә йәмле күлдәр һәм йылғалар илен, береһе икенсеһенән мөһабәтерәк булып бейеккә күтәрелгән тауҙар һәм кейектәр донъяһына тулы ирек, хәүефһеҙлек биргән урмандар илен күргәнегеҙ бармы?\nБыл ил – Башҡортостан,\nДонъяның ғәжәйеп бер мөйөшө!..\n(Әхнәф Харисов, Башҡорт халҡының әҙәби мираҫы, 9-сы бит).\nМилли тел. Милли әҙәбиәт - милли спецификаһыҙ булмай. Яҙыусының төп һәм берҙән-бер ҡоралы – тел. Милли телдән башҡа милли әҙәбиәт юҡ. Ниндәй генә әҙәбиәтте алһаҡ та, унда милли халыҡ асылы ята. Хатта ул башҡа телдә ижад итһә лә.\nБашҡорт халҡының әҙәби мираҫы, рухи байлығы әллә нисәмә быуаттар элек үк ғәрәп графикаһы аша төрки ғәрәп, фарсы телдәрендәге әҫәрҙәр китап күсереүсе һәүәҫкәрҙәр хеҙмәте аша халыҡ араһында тарала. Мәғрифәт эшенә оло хеҙмәте менән яуаплы булған күсереүселәр һәм китап төпләүселәр үҙ эштәренең оҫтаһы булып бөгөнгө быуынға беҙҙең ата-бабаларыбыҙ тормошо тураһында киң тарихи, мәҙәни мәғлүмәттәр ҡалдырған. Бөгөн беҙҙең халҡыбыҙ, минең халҡым-милләтем ошо тарихи мәғлүмәтте алыуҙан мәхрүм, сөнки ошо “ғәрәп графикаһы менән яҙылған иҫке төрки теле” (төрөк теле түгел, ә төрки халыҡтар яҙмаһы) уҡытыу программаһында юҡ. Эйе, йәш быуын урыҫ теленән башҡа инглиз, немец, француз телдәрен уҡый. Был яҡшы. Әммә беҙҙең рухи байлығыбыҙ, тарихыбыҙ иҫке төрки телендә ята. Беҙ һаман тырышып-тырышып европалыларға оҡшарға тырышабыҙ: телен, мәҙәниәтен өйрәнәбеҙ, кинофильмдар ҡарайбыҙ. Улар һымаҡ өй йыйыштырыу, ашау, тәртибебеҙ уларға оҡшарға тейеш тип тоябыҙ. Ләкин үҙ асылыбыҙ, башҡортлоғобоҙ тураһында бик-бик бәләкәй мәғлүмәтлебеҙ. Ә башҡорт халҡының милли геройҙары, яҙыусылары, әртистәре, бөтмәҫ аһәңле йырсылары әҙме ни? Ай-һай, улар шул тиклем күп, халҡым шул тиклем үҙенең таланты менән бай, әммә уны ҙурлап һаҡлаусы, үҫтереүсе бик аҙ. Ә ул талант ҡайҙан килә, әгәр башҡорт рухы булмаһа. Рух ҡайҙан килә - тарих төпкөлөнән. Халҡым шулай үҫкән, шулай үҙ тормошон, зарын, еңеүҙәрен ҡобайырҙар, йырҙар, бәйеттәр аша хәҙерге быуынға еткергән. Күпмеһелер ауыҙ-тел ижады булып яңғыраһа, күбеһе иҫке төрки яҙмаһында төрлө илдәрҙә: Төркиәлә, Үзбәкстанда, Иранда, Монголияла, Ҡытайҙа һ.б. илдәрҙең китапханаларында, музейҙарында һаҡлана.\nБашҡорт халҡының бөйөк улы Ғайса ағай Хөсәйенов боронғо фолианттарҙың ҙурлығына, ҡалынлығына, ауырлығына, ғәрәп хәрефтәренең матур каллиграфия менән яҙылыуына иғтибар итеп, унда халыҡтарҙың яҙмышы, шәжәрәһе, сағылышы ятыуын әйтә. Бына барыһы ла ошо байлыҡ башҡорт халҡына барып етергә, үҫәр быуынға үҙ халҡы менән ғорурланырға мөмкинселек бирә.\nОшо тарихи байлыҡты башҡорт ғалимдары ғына түгел, ә башҡа милләт ғалимдары ла өйрәнә. “Башҡорт” тип яҙылған һүҙҙәрҙе икенсе милләт ғалимы үҙ милләте исеме менән алмаштыра. Башҡорт тарихынан төшөп ҡала, юғала, ә уның рухи байлығын икенсе милләт үҙләштерә, тарихта юғары күтәрелә. Тарихты дөрөҫләү өсөн беҙгә элекке фолианттарҙың төп нөсхәһен мәктәптә үк үҙләштереп, үҙ тарихыбыҙ менән ғорурланырға өйрәнергә кәрәк. Шуға күрә мәктәп дәреслектәрендә, программаларҙа, уҡыу пландарында иҫке төрки теле булырға тейештер. Был мөһим мәсьәләне ябай кеше генә хәл итмәй, һайланған депутаттар Ҡоролтайҙа, Дәүләт Думаһында күтәреп сығырға тейеш. Хәҙерге ваҡытта мәктәптәрҙә ике сит тел өйрәнелә. Шуның тәүһеге инглиз теле булһа, икенсеһе иҫке төрки теле булырға тейештер. “Уны уҡытырлыҡ белгестәр юҡ”,-тип әйтерҙәр мәғариф етәкселәре. Бар. Улар күп. Телде лә, тарихты ла яҡшы белеп, рухтары көслө йәш белгестәр – башҡорт егеттәре, ҡыҙҙары бар. Шуға күрә мәктәп программаһына икенсе сит телде индергәндә ныҡлап уйларға кәрәк. Беҙҙең тарихыбыҙҙы сағылдырған иҫке төрки теле мотлаҡ уҡтылырға тейештер ул.\nИҫке Сибай ауылы.


Коллекция плитки FORCE купить в СПб в магазине керамической плитки "Иван Маслов"\nКерамический гранит Вставка Форс Тач 60x60 Лаппато Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Айвори 60 Лаппато Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Айвори 60x60 Рет. 1 790 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Айвори 60х120 Лаппато Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Айвори 60х120 Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Беж 60x60 Лаппато Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Беж 60x60 Рет. 1 790 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Беж 60х120 Лаппато Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Беж 60х120 Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Грей 60x60 Лаппато Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Грей 60x60 Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Грей 60х120 Лаппато Рет. 2 590 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Грей 60х120 Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Фенси 60x60 Лаппато Рет. 1 990 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Фенси 60x60 Рет. 1 790 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Фенси 60х120 Лаппато Рет. 2 290 ₽ М2\nКерамический гранит Форс Фенси 60х120 Рет. 1 990 ₽ М2


Һаулыҡ һаҡлау » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау\nИртәнге ризығыңды үҙең аша...\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // Вчера, 06:00\nХалыҡ араһында бер әйтем таралған: иртәнге ризығыңды үҙең аша, төшкөнөкөн дуҫың менән бүлеш, киске ашты дошманыңа бир. Тимәк, иң мөһиме иртәнге аш булып сыға. Шуның өсөн дә ул мөмкин тиклем файҙалы, туҡлыҡлы булырға тейеш.\nДиетологтар кәңәшенә күҙ һалайыҡ. Улар, иммунитетты һәм кәйефте күтәреү, энергия биреү, аш һеңдереүҙе яҡшыртыу һәм иртәнсәк ашар өсөн иң шәп ете ризыҡ бар, ти. Улар ябай һәм һәр кем алырлыҡ. Шулай итеп, иртәнге ашҡа ете ризыҡ:\nҺөт ризыҡтары һәм сыр\nИғтибар! Шуны белегеҙ: цитрусты ас ҡарынға ашарға ярамай.\nКүҙҙәр өсөн 10 минут\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 14-10-2018, 06:30\nТүбәндәге күнекмәләрҙе көн дә ҡабатлағанда, үҙ күҙегеҙгә үҙегеҙ ышанмай торорһоғоҙ. 10 күнегеүҙең бишәүһен генә һайлап эшләргә лә мөмкин. Ә тотош комплексҡа барлығы 10 минут ваҡыт етә.\n1. Ике минут дауамында күҙҙәрегеҙҙе асып йомоп алығыҙ – күҙ эсендәге ҡан әйләнешен яҡшырта.\n2. Ҡарашығыҙҙы горизонталь һыҙыҡ буйлап уңға күсерегеҙ, һуңынан шуны уҡ икенсе яҡҡа эшләгеҙ.\n3. Бер нисә минутҡа күҙҙәрегеҙҙе йомоп, ҡараңғылыҡ эсендә ҡалығыҙ. Был күнегеү күҙҙәрҙең яҡшы күреүе өсөн кәрәкле матдә – родопсин бүленеп сығыуға булышлыҡ итә тип иҫәпләнә....\nСупертренажер ҙа кәрәкмәй…\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 13-10-2018, 06:00\nБала саҡта кем генә туп артынан йүгермәгән дә, һикереп уйнамаған. Ул саҡта был уйындарҙың сәләмәтлек өсөн файҙаһы хаҡында уйлап та бирмәйһең. Ә бит йүгереү һәм һикереү – һәр йәштә лә организмды сәләмәтләндереүҙең иң яҡшы ысулы. Был аңлашыла: йүгергән һәм һикергән ваҡытта тотош организм әүҙем хәрәкәт процесына йәлеп ителә, мускулдарҙың төрлө төркөмө үҫешә. Һөҙөмтәлә кеше нығына һәм көс ала. Өҫтәүенә, физик күнекмәләрҙән аҡыл һәләте лә яҡшыра. Уҡыусы балалар өсөн был айырыуса мөһим. Даими рәүештә йүгереү менән шөғөлләнгән баланың уҡыуы ла һәйбәтләнә.\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 12-10-2018, 09:00\nҮҫмерҙәр ҙә, өлкәндәр ҙә әҙер һуттарҙы яратып эсә. Әммә еләк-емеш мул саҡта уларҙы үҙең әҙерләп, шунда уҡ ҡулланыу организм өсөн күберәк файҙа килтерә. Йәшелсә һәм емеш һуттарының күбеһе шифалы үҙенсәлектәргә эйә. Дауаланыу өсөн һуттарҙың яңы яһалғаны ғына файҙаланыла. Эсемлекте көнөнә 2 – 3 тапҡыр ашар алдынан эсергә кәрәк. Артыҡ баллы һәм әсе һуттарға һыу ҡушыла....\nСәстәр өсөн бәлзәм\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 10-10-2018, 07:00\nАлма һеркәһе нигеҙендә әҙерләнгән бәлзәм сәсте матурайтып, ҡуйыртып ебәрә. Уның өсөн 4 стакан һыу, 15 мл алма һеркәһе, 30 мл алоэ һуты алына. Бөтә компоненттарын бергә ҡушып бутап, быяла шешәлә һыуытҡыста һаҡларға кәрәк. Сәсте йыуғандан һуң, бәлзәмде бер аҙ йылытып, сәскә һөртәһең. Шуның менән эш тә бөттө, сайып төшөрөргә кәрәкмәй. Бәлзәмгә эфир майҙары ла ҡушырға мөмкин.\n1. Сәс шәберәк үҫһен өсөн – 10 тамсы бөтнөк үләне майы, 5 тамсы лаванда майы, 10 тамсы аҡ шыршы майы.\n2. Майлы сәстәр өсөн – 10 тамсы мелисса майы, 13 тамсы иммортель майы, 2 тамсы лаванда майы.\n3. Ҡауаҡҡа, сәстең ҡойолоуына һәм асаланыуына ҡаршы – 10 тамсы лимон майы, 10 тамсы ваниль майы, 5 тамсы лаванда майы.\nҺөҙөмтә оҙаҡ көттөрмәҫ. Бер нисә тапҡыр ғына ҡулланыуҙан да сәсегеҙ ҡабарып, ялтырап китер....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 9-10-2018, 07:00\nҒәйшә, 60 йәш....\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 8-10-2018, 06:00\nӘрем – сүп үләне, әммә уны халыҡ медицинаһында күп кенә ауырыуҙы дауалау өсөн дә ҡулланалар. Бигерәк тә организмды зарарлы ҡорттарҙан, селәүсендәрҙән (трихомонада, хламидия, герпес, лямблия, эхинококк инфекцияһы һ.б. ) таҙартыу өсөн. Әрем шулай уҡ нервы ауырыуҙарын дауалай, йоҡоһоҙлоҡтан арындыра, матдәләр алмашыныуын көйләй, һөҙөмтәлә артыҡ кәүҙә ауырлығы һәм май кәмей. Гинекологик сирҙәрҙе, простатит, уретрит, ашҡаҙан, эсәк, бауыр, бөйөр, ашҡаҙан аҫты биҙе, тире ауырыуҙарын дауалағанда һөҙөмтәле. Ғөмүмән, әрем менән дауаланыу бөтә ялҡынһыныуҙарҙан, айырыуса аш эшкәртеү һәм енси органдарҙағы, арынырға ярҙам итә....\nМагнийҙың һаулыҡ өсөн зыяны нимәлә?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 7-10-2018, 06:00\nАтеросклерозды нисек дауаларға?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 6-10-2018, 07:00\nҺуңғы йылдарҙа аяҡ-ҡулдарым тынғыһыҙлап, табиптарға күренгәс, “облитерациялаусы атеросклероз” тигән диагноз ҡуйҙылар. Был сирҙе нисек дауалап була, нимәләр килешә? Ошо һорауға яуап бирмәҫһегеҙме икән?\nНовости / Һаулыҡ һаҡлау // 3-10-2018, 06:00\nПрополис менән һөттөң ҡушылмаһы иҫ киткес һөҙөмтә бирә: төрлө ауырыуҙы дауалап ҡына ҡалмай, дөйөм хәлде, йоҡоно яҡшырта, арығанлыҡ, юҡ-барға көйөп барыусанлыҡты бөтөрә....\nАртҡа 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ... 54 Алға


Иртәгә Сибайҙа һәм Әбйәлил районында «Урал аръяғы-2016. Бәләкәй эшҡыуарлыҡ - идеянан алып тормошҡа ашырғанға тиклем» тип аталған форум башлана\nИке көнгә иҫәпләнгән сарала бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү проблемалары һәм уны хәл итеү юлдары, дәүләт ярҙамы, шулай уҡ халыҡтың мәшғүллеген арттырыу өсөн яңы предприятиелар булдырыу кеүек мәсьәләләрҙе тикшереү күҙаллана. Һуңғы ваҡытта Башҡортостанда күп кенә хужалыҡтар ныҡлап аяҡҡа баҫа. Баймаҡ районында мәҫәлән, йылҡысылыҡ тармағына өҫтөнлөк биреүселәр күп.\nБейәләр көнөнә өс тапҡыр, ҡайһы саҡта ике сәғәт һайын һауыла. Ирәндек буйында элекке Мостай ауылы эргәһендә урынлашҡан фермер хужалығында тик башҡорт аттары ғына үрсетелә. Йүнселдәр тоҡомдо һаҡлау эшен алып бара. Килем сығанағы булараҡ ҡымыҙ етештерелеп һатыуға сығарыла. Әлегә 300-гә яҡын йылҡы иҫәпләнә.\nӘ Темәс ауылында йәшәүсе Байрас Ҡотлоғәлләмов йылҡысылыҡҡа ныҡлап 2013 йылда тотона. Фермерлыҡ эшен ойошторғанда йылҡылары 100 баш иҫәпләнһә, хәҙер өйөрө ике тапҡырға артҡан. Төбәктә ҡымыҙ етештереүселәр күп булғанға, йүнсел ит һатыу менән дә шөғөлләнә.\nЙүнсел ат өйөрө алыҫҡа китмәһен, иген баҫыуына төшмәһен өсөн үҙенсәлекле алым ҡуллана. Малдарҙы ул айыу тиреһе ярҙамында ҡурҡыта.\nӘ инде өйөр айғырының айыу тип хужаһына ташланыуынан да бер кем һаҡланмаған, ти Байрас Ҡотлоғәлләмов. Башҡорт тоҡомло аттарҙы һаҡлау, уларҙы үрсетеү мәсьәләһен Урал аръяғында йәшәүселәр яҡшы белә. Конкуренция юғары булыуға ҡарамаҫтан, йылҡысылыҡ барыбер килемле шөғөл булып ҡала. Ҡымыҙ етештереп һатыуҙы миҫалға алғанда ғына ла, берәүҙәр милли эсемлекте күрше район-ҡалаларға оҙатһа, икенселәренең үҙ һатып алыусылары өйҙәренән үк килеп ала.


Өфөнөң 35-се мәктәбе уҡыусылары күрмәгән кешеләрҙе йөрөтөүсе эттең һәләттәре менән танышты - Bash.News\nӨфөнөң 35-се мәктәбе уҡыусылары күрмәгән кешеләрҙе йөрөтөүсе эттең һәләттәре менән танышты\nӨфөнөң 35-се мәктәбе уҡыусылары күрмәгән кешеләрҙе йөрөтөүсе эттең һәләттәре менән танышты https://bash.news/news/98735_fn_35se_mktbe_uyusylary_krmgn_keshelre_jrtse_ette_lttre_menn_tanyshty\nДөйөм Рәсәй халыҡ фронты тарафынан ойошторолған "Изгелек дәресе"ндә балалар алдында "Аҡтырнаҡ" клубы етәксеһе Гүзәл Хәсәнова сығыш яһаны. Ул күреү һәләте сикләнгән кешеләр өсөн ҡала буйлап йөрөгәндә йорт хайуаны төп ярҙамсы булыуы хаҡында һөйләп, эттең командаларҙы үтәүен күрһәтте.\nАндораға дүрт йәш, хужаһы менән өс йыл бергә. Билдәле булыуынса, ул Мәскәү өлкәһендә махсус күнекмәләр үткән. Башҡортостанда һуҡырҙарҙы йөрөтөүсе тағы ла ике тиҫтәнән ашыу эт иҫәпләнә, уларҙың алтауһы Өфөлә.\nГүзәл Хәсәнова, "Аҡтырнаҡ" клубы етәксеһе: “Решила что моя собака должна быть полиглотом, некоторые команды мы выучили на различных языках. Андора, ултыр. Асҡыс бир, маладис”.\n"Изгелек дәресе" сиктәрендә мәктәп уҡыусыларына кәңәштәр ҙә бирелде. Әйтәйек, һуҡыр кешене йөрөткән этте күргәндә, тыныс һәм иғтибарлы булырға кәрәк. Ул ғәҙәттә, морондоҡһоҙ йөрөй, сөнки хужаһы таяғын, йә башҡа әйберен ергә төшөрһә, кире алып бирергә ярҙам итә. Юлдағы ҡаршылыҡтарҙы үтеүҙә лә роле ҙур. Шуға ҡарамаҫтан күреү һәләте сикләнгәндәр халыҡтың иғтибарына мохтаж. Гүзәл Хәсәнова автобус туҡталышына тиклем оҙатыу булһынмы, светофор төҫтәрен әйтеүме - күҙҙәре күрмәгән кешеләргә битараф булмаҫҡа саҡырҙы.\nИскәндәр Сәфиуллин, Өфөнөң 35-се урта мәктәбе уҡыусыһы: “Был дәрес оҡшаны, бик файҙалы. Эт аҡыллы, матур. Бөтә командаларҙы ла үтәне”.\nБСТ Y.Metrika: 1323\nБалтас районы Штәнде ауылында яңы мәктәп төҙөлә\n19:18, 21 авг\n12:14, 20 авг\n11:23, 20 авг\nРеспубликала Донъя кимәлендәге фәнни-мәғариф үҙәге булдырыла\nРеспублика балалар лагерҙарындағы программаларҙың сифаты түбән\n12:04, 16 авг


Баймаҡ районының Түбә ауылы элек-электән оҫта быйма баҫыусылары менән дан тотҡан\nБилдәле, ҡулдан баҫылған быймалар йомшаҡ та, йылыраҡ та була. Шуға күрә улар баҙарҙа һәр саҡ ҙур һорау менән ҡулланыла. Быйма баҫыу серҙәрен быуындан-быуынға күсерә килә түбәләр әле булһа ла был кәсеп менән теләп шөғөлләнә.\nӨлкән улы Урал быйма баҫһа, килене Римма быйма баштары, йөн тапочкалар эшләргә өйрәнгән.\nТүбәнең данлыҡлы быйма баҫыу оҫталары - Иван, Анотолий Марковтар, Сәйтәхмәт Ғилманов һәм башҡаларҙың эшен дауам итеүселәр Түбәлә әле лә булыуы ҡыуандыра.


Барый Ноғоманов (1936), журналист һәм яҙыусы. 1967—1997 йылдарҙа Башҡорт АССР-ының Телевидение һәм радиотапшырыуҙар буйынса дәүләт комитеты, «Ағиҙел» журналы, Башҡортостан китап нәшриәте һәм хәҙерге «Башҡортостан» гәзите хеҙмәткәре. 1979 йылдан СССР Яҙыусылар союзы ағзаһы. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1991), И. Мырҙаҡаев-Балапанов (2004) һәм Фәтих Кәрим (2013) исемендәге премиялар лауреаты.\nДегтярёв Александр Николаевич (1952), ғалим-иҡтисадсы, дәүләт эшмәкәре. Иҡтисад фәндәре докторы (2002), профессор (1997), Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының мөхбир ағзаһы (2012). Башҡортостан Республикаһының III һәм IV саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтай һәм Рәсәй Федерацияһының VI саҡырылыш Дәүләт Думаһы депутаты. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған фән эшмәкәре (2002), Рәсәй Федерацияһының почётлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2002).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=8_апрель&oldid=1060494 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 12 август 2021 в 12:31\nБыл бит һуңғы тапҡыр 12:31 12 август 2021 үҙгәртелгән.


“Барыһы ла һинең ҡулда”\n8 Октябрь 2021, 12:50\nМәҙәниәт инициативаларының Президент фонды мәҙәниәт, сәнғәт һәм креатив индустриялар проекттары гранты конкурсында еңеүселәрҙең исемлеген атаны. Улар араһында Сибай мәҙәниәт идаралығының 4 учреждениеһы булыуы ҡыуаныслы. Был тәңгәлдә Балалар һынлы сәнғәт мәктәбенең “Барыһы ла һинең ҡулда” проекты—500 мең һумдан ашыу аҡса отҡан. Өҫтәмә белем биреү усағында балсыҡтан көршәк аүәләү эше күптән балалар араһында ғына түгел, өлкәндәр араһында ла популярлыҡ яулаған. Ошонан сығып улар грант темаһын һайлағанда инде.\n--Былтыр ҡаланың “Ғаилә” үҙәге хеҙмәткәрҙәре тәрбиәләнеүселәре өсөн балсыҡтан әүәләү буйынса оҫталыҡ кластары уҙғарыуыбыҙҙы үтенде. Бынын тыш үҙебеҙҙең уҡыусыларыбыҙҙың балсыҡ менән эшләргә яратыуҙарын күрҙек, улар көршәк әүәләү әйләнәһен янынан китмәй. Шуға ла ошо юҫыҡта эш башланыҡ һәм күреүегеҙсә, еңеп сыҡтыҡ, -- проект етәксеһе Надежда Малыгина.\nКөршәк әүәләү әйләнәһендә сәй эсеү өсөн сынаяҡ, сәскә ҡуйыу өсөн ваза яһау, башҡа әйберҙәр әүәләү ҙә бер ни тормай. Бынан тыш ҡул эше менән булышыу нервы системаһын да тынысландыра.\n--Бала балсыҡ менән эшләгәндә эмоциональ яҡтан да көсөргәнешен сисә. Балсыҡтан әүәләү барышында уның төрлө мөмкинлектәре, һәләттәре асыла. Йомоҡ балалар асылып китеп, уй-кисерештәре менән уртаҡлаша. Баланың сәләмәтлеге торошона ла ул ыңғай йоғонто яһай,-- ти проектты әҙерләүсе уҡытыусыһы Гөлсинә Ғөбәйҙуллина\nҮрҙә әйтеүебеҙсә, проекттың тамаһы“Барыһы ла һинең ҡулда”тип атала һәм ул балсыҡ менән эшләүҙең төп алымдарын: әүәләү, көршәк әйләнәһендә эшләү, әйберҙе яндырып биҙәү кеүек шөғөлдәрҙе үҙләштереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Проектта күп балалы һәм аҙ тәьмин ителгән ғаиләлә тәрбиәләнеүселәр 10-шарҙан ике төркөмгә бүленеп ҡатнаша ала.


Өфөлә «Ҙур химия» халыҡ-ара форумы сиктәрендә «Мәрхәмәт» хәйриә фонды кескәйҙәр өсөн сағыу тамаша ойошторҙо. Байрамға Өфө ҡалаһы, Баҡалы, Шишмә райондарынан меңгә яҡын бала саҡырылғайны. Бындай акциялар тәүгә ойошторолмай, саранан йыйылған аҡса ауырыу сабыйҙарҙы дауалауға тотонола.\nКлоундар йомаҡтар ҡойоп, һорауҙар биреп, балаларҙың күңелен асһа, әкиәт геройҙары кескәйҙәргә ҡыҙыҡлы флешмоб ойошторҙо. Малай-ҡыҙҙар төрлө хәрәкәттәрҙе, һүҙҙәрҙе ҡабатларға, ҡушылып йырларға, бейергә тейеш ине.\nБаш ҡаланың балалар коллективтары ла тиҫтерҙәренә йыр-моң, сағыу бейеүҙәр бүләк итте. Бигерәк, тә «Ҡырҡаяҡ» тарҙың сығышын тамашасылар көслө алҡыштарға күмде.\nГөлшат Ибраһимова, «Әсә йөрәге» төбәк йәмәғәт ойошмаһы етәксеһе: «Балалар күп кенә район-ҡалаларҙан килгән. Үҙ-ара аралашалар , танышалар һәм улар киләсәктә лә бер береһен социаль селтәрҙә табып, хаттар яҙышалар, шуға күрә был сара бик мөһим».\nБалалар аралашып, күңел асҡан арала «Башҡортостан» дәүләт концерт залы сәхнәһе артында республиканың билдәле артистары, үҙешмәкәр коллективтар репетиция яһай. Байрам сиктәрендә улар малай-ҡыҙҙарға «Айһылыуҙың муйынсағы» әкиәтен күрһәтә. Сәхнәләштерелгән тамаша Шос һәм Брикс самиттарына бағышланған. Сценарий буйынса Айһылыу исемле ҡыҙ төрлө илдәр буйлап сәйәхәт итергә теләй. Һөҙөмтәлә теләген тормошҡа ашыра.\nХөрмәтулла Үтәшев, Рәсәйҙең һәм Башҡортостандың халыҡ артисы: «Яуызлыҡты изгелек һәр ваҡыт еңә. Ә бына минең ҡыҙым шундай игелекле, изгелекле булыуы арҡаһында юлында осраған бар ауырлыҡтарҙы ла еңеп, ят урындарҙа ла үҙенә дуҫ-иштәр табып, иҫән-һау үҙенең тыуған ғы - Башҡортостанға әйләнеп ҡайта. Һәм балаларға был әкиәт шул изгелекте, яҡшылыҡты тәрбиәләү сараһы булараҡ та күренәлер тип уйлайым».\nМауыҡтырғыс һәм мөғжизәле әкиәт донъяһына сәйәхәт кескәйҙәргә генә түгел, уларҙың ата-әсәләренә лә оҡшаны. Сара аҙағында балаларҙы тағы ла бер көтөлмәгән бүләк көттө - һәр кемгә тәмлекәстәр таратылды.


Һынатманы башҡорт һылыуы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » Һынатманы башҡорт һылыуы\nҺынатманы башҡорт һылыуы 24.01.2014 // Белем һәм тәрбиә\nКонкурстың тәүге турында Рәсәйҙең төрлө төбәгенән 57 уҡытыусы жюри ағзаларына дәрес өлгөләре, видеояҙмалар, фәнни-ғәмәли мәҡәләләр, эш алымдары хаҡында мәғлүмәттәрен ебәрҙе. Һөҙөмтәлә икенсе турға 24 уҡытыусы үтте. Улар сәхнәлә педагогик һәләтен күрһәтергә, үҙе менән таныштырырға тейеш ине. Башҡортостан һылыуы Зөлфиә Баяҙғолова бай тәжрибәһе, һәләте, заман талаптарына ярашлы төплө белеме, тәрбиә биреү оҫталығы, методиканы тәрән аңлауы менән жюри ағзаларын әсир итте. Эйе, педагог, ысынлап та, эште яҡшы итеп ойоштора, уҡыусыларын илдең, республиканың лайыҡлы шәхесе итеп формалаштырыу маҡсаты менән янып йәшәй. Йәш быуындың телгә, әҙәбиәткә ҡыҙыҡһыныуын арттырыу маҡсатында төрлө конкурс, конференция, ғилми тикшеренеү эштәре ойоштора. Был сараларҙа уҡыусылар ҙа фекерен ҡыйыу әйтә ала, бәхәстәрҙә ҡатнаша.\nОшолай эше менән халыҡ араһында ҙур ихтирам яулаған Зөлфиә Баяҙғоловаға конкурсҡа әҙерләнгән ваҡытта һәр кем, шул иҫәптән туған коллективы, БДУ-ның Стәрлетамаҡ филиалы, республиканың Мәғарифты үҫтереү институты, Мәғариф министрлығы ҙур ярҙам күрһәтте. Һөҙөмтәлә илебеҙҙең баш ҡалаһында башҡорт телендә дәрес биреп, милли кейемдә халҡыбыҙҙы, мәҙәниәтебеҙҙе данлап, Зөлфиә конкурста икенсе урынды яуланы! Был ҙур еңеү барлыҡ республикабыҙ өсөн ҙур ҡаҙаныш булды.\nЭйе, Мостай Кәрим, Зәйнәб Биишева, Рәми Ғарипов кеүек арҙаҡлы шәхестәребеҙ заманында телебеҙҙе үҫтереүгә, һаҡлауға күп көс һалған. Был юлды лайыҡлы дауам итергә бурыслыбыҙ. Ошо йәһәттән башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының, шул иҫәптән Зөлфиә Баяҙғолованың, хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ. Халҡыбыҙҙың рух байлығын, бөйөклөгөн Мәскәүҙә иҫбат итерлек ошондай педагогтарыбыҙ булғанда, телебеҙҙең яҡты киләсәгенә ышаныс тағы ла арта.\nҺүҙ – бәйгеселәргә:\nШәмсетдин МАГАМДАРОВ, Дағстан Республикаһының Сөләймән-Стальский районындағы Рамзан Османов исемендәге Герейхан урта мәктәбенең лезгин теле уҡытыусыһы, конкурста беренсе урынды яулаған:\n— Конкурста ҡатнашыуыма бик шатмын. Төрлө төбәктәрҙән килгән вәкилдәр менән аралашып, бик күп дуҫ таптым. Һәр ҡатнашыусы үҙенсә көслө, белгестәрҙең әҙерлек кимәле лә юғары.\nЛяна Гагиева, Владикавказ ҡалаһындағы 27-се мәктәптең осетин теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы:\n— Быға тиклем Бөтә Рәсәй кимәлендә үткән конкурстарҙа ҡатнашҡаным юҡ ине, былтыр мәғариф бүлеге вәкиле булып килгәйнем. Үткән йыл менән сағыштырғанда, конкурсанттар күпкә аҙайған, шуға ҡарамаҫтан, жюри ағзаларына иң яҡшы уҡытыусыны һайлап алыуы ҡыйын, сөнки һәр ҡатнашыусы үҙенсәлекле. Уларҙың һәр береһе — талантлы, тәрән фекер йөрөткән шәхестәр. Барыһы ла ҙур баһаға эйә, айырып ҡарау мөмкин дә түгел.\nИгорь Аибычаков, Хаҡас Республикаһы вәкиле, конкурста өсөнсө урын алған:\n— Был байрамға ярышыр өсөн түгел, ә тәжрибә уртаҡлашыу маҡсатында йыйылғанбыҙ, тип уйлайым. Туған телдәрен яратып, уны ҡурсалап, һаҡлап алып ҡалыу кеүек бер үк проблема менән күҙгә-күҙ осрашҡан уҡытыусылар килгән бында. Был өлкәлә ыңғай ҙа, кире лә күренештәр бар, тип әйтергә мөмкин. Мәҫәлән, беҙҙә Хөкүмәт кимәлендә хаҡас телен һаҡлап ҡалыу программаһы теүәл үтәлә һәм ыңғай һөҙөмтә бирә башланы. Хаҡас теле уҡытыусыларына эш хаҡына өҫтәп 15 процент түләү индерелде, шулай уҡ дәрестәр һаны артты, уҡыу бүлмәләрендә заманса, ҡыйбатлы йыһаздар урынлаштырылды.\nЭльдар ФӘТТӘХОВ яҙып алды.


Ололарҙы ололау—изгелектең билдәһе\n7 Июнь 2019, 15:26\n8 июнь—Социаль хәҙмәткәрҙәр көнөБаймаҡ районының Төркмән ауылының оло йәштәге кешеләре социаль хеҙмәткәрҙәре Нурия Нуриәхмәт ҡыҙы Вәлитованан уңыуҙарына ҡыуана. Егәрле, бөтмөр, ҡулында ҡот уйнап торған ҡатынды өлкәндәр был һынап киткән яҡшы сифаттары өсөн генә түгел, уның белеме буйынса шәфҡәт туташы булыуын айырыуса оҡшата. Тағы ла ул үҙ ауылдары ҡыҙы, Төркмәндә тыуып үҫкән, ошо ауылда үҙ бәхетен табып, ире менән 3 балаға ғүмер бүләк итеп, матур итеп донъя көтәләр.\n8 июнь—Социаль хәҙмәткәрҙәр көнө\nБаймаҡ районының Төркмән ауылының оло йәштәге кешеләре социаль хеҙмәткәрҙәре Нурия Нуриәхмәт ҡыҙы Вәлитованан уңыуҙарына ҡыуана. Егәрле, бөтмөр, ҡулында ҡот уйнап торған ҡатынды өлкәндәр был һынап киткән яҡшы сифаттары өсөн генә түгел, уның белеме буйынса шәфҡәт туташы булыуын айырыуса оҡшата. Тағы ла ул үҙ ауылдары ҡыҙы, Төркмәндә тыуып үҫкән, ошо ауылда үҙ бәхетен табып, ире менән 3 балаға ғүмер бүләк итеп, матур итеп донъя көтәләр.\n—Сибай медицина училищеһын тамамлағас, ошо юҫыҡта эш тәҡдим иттеләр. Башта 6 оло кешене баҡһам, хәҙерге көндә уларҙың һаны 15-кә барып етте,—ти 27 йыл ғүмерен социаль хеҙмәткәр һөнәренә бағышлаған ҡатын.—Үҙемдең ҡарамаҡтағы әбей-бабайҙарым—Сәғиҙә Ыласынова, Садиҡа Әхмәрова, ирле-ҡатынлы Ғәйшә Исҡужина һәм Дамир Йәнтурин, Кинйәбикә Тулыбаева, Римма Хөсәйенова, Көнһылыу Ишморатова һәм башҡалар менән ҡуша ҡартайып киләм (көлә). Улар миңә өйрәнгән, мин уларһыҙ тормошомдо күҙ алдына ла килтерә алмайым.\nНурия Вәлитованың эш көнө ололарҙың хәлен белеүҙән, сәләмәтлектәре торошон тикшереүҙән башлана. Кемгә нимә кәрәклеген барлағас, магазиндан аҙыҡ-түлек алып килә, торлаҡтарында тәртип, таҙалыҡ булдыра, һыу ташып бирә. Ҡалаға барһа, уларҙың һәр ҡайһыһына күпләп дарыуҙар алып ҡайта.\nАуылдың үҙәк өлөшөндә йәшәгән Мәрйәм Туҡтамышева Нурия Нуриәхмәт ҡыҙын һәр саҡ көтөп ала. 15 йылдан ашыу хеҙмәттәшлек итеү дәүерендә улар бер-береһенә ныҡлы өйрәнеп тә киткән.\n—Үҙемдең балаларым ҡырҙа йәшәй. Күҙ терәп торғаным Нурия. Ул килһә, ҡан баҫымымды үлсәй, сирләһәм дауалай. Өйөмдө ялтыратып йыуа. Хатта теләһәм мунса ла яғып индерә. Рәхмәт барыһы өсөн дә уға! Шәп ҡатын!—тип маҡтай бағыусыһын Мәрйәм апай.\nШулай ололарҙы ололай белгәнгә, уларҙың ыңғайына тороп, фатихаларын алғанға ла Нурия Нуриәхмәт ҡыҙының эштәре уң, йөҙө яҡты, ҡылған ғәмәлдәре изге.


Балалары менән бәхетле әсәй\n25 Ноябрь 2019, 12:25\nЯҡты, нурлы, ҡот уйнап торған был өйгә беҙҙе Нургизә алып килде. Үҙенә 7 генә йәш булыуына ҡарамаҫтан, шундай әүҙем тормош менән йәшәгән ҡыҙ балаға һоҡланмау мөмкин түгел. 3 йәшенән уҡырға өйрәнгән, матур итеп йырлаған, бейегән, ҡумыҙҙа уйнаған, тик яҡшы билдәләренә генә өлгәшкән, “Юлдаш” радиоһы аша даими хәбәрләшеп торған ҡыҙыҡай менән танышыу теләге көслө ине. Һәм бына беҙ - Ғүмәр ауылының Хәсәновтар ғаиләһендә.\nСәләм ҡабул итегеҙ.\nКүп балалы ғаиләгә\nӘйҙә рәхим итегеҙ,\n- тип улар беҙҙе йырлап, ҡумыҙҙа уйнап ҡаршы алды. Ысынлап та, Хәсәновтар ғаиләһендә 6 бала тәрбиәләнә. Яҙмыштың әсе һынауы арҡаһында яңғыҙ ҡалған Гөлнур ханыма уларҙы тормош юлына баҫтырыу өсөн күп көс һалырға тура килә. Өлкән ҡыҙы Гөлнара тормош иптәше Фәнис менән Баймаҡта донъя көтә, ике бала тәрбиәләйҙәр. Улы Хафиз “Малахит” ЯСЙ-һында эшләй. Алһыу – 9-сы, Шәүрә – 6-сы, Данис – 4-се, Нургизә 1-се класта уҡый. Гөлнур Роберт ҡыҙы балалары менән сикһеҙ ғорурлана. Барыһы ла мәктәптә тик яҡшы билдәләренә генә уҡый. Бөгөндән улар алдарына аныҡ маҡсаттар ҡуйып, шуға өлгәшергә ынтылып йәшәй. Әсәйҙәренең яҡын ярҙамсылары ла, кәңәшселәре лә, серҙәштәре лә – улар. Алһыу үҙен буласаҡ ашнаҡсы итеп күрә. Был тәңгәлдә йәшерен серҙәре лә бар. Тәмле-тәмле аш-һыуҙары менән туғандарын һөйөндөрөп кенә тора. Данис иһә ысын ир-егеттәр һөнәрен һайламаҡсы. Шуҡ малай иретеп йәбештереүсе булып, ошо тәңгәлдә үҙ эшен булдырмаҡсы. “Алтын ҡуллы ул, - ти әсәһе улы менән һоҡланып – нимәгә тотонһа ла атҡарып сыға. Ағаһы Хафиз менән йорт-ҡура, хужалыҡ эштәрен үҙ иңенә алған”. Шәүрә иһә бөтә яҡлап та уңған ҡыҙ булып сыҡты. Ҡул эштәренә оҫта ул. Бәйләү, сигеүҙе бигерәк тә үҙ итә. Үҙ ҡулдары менән эшләгән селтәрҙәрен дә беҙгә күрһәтеп һөйөндө. Спортты яратҡан ҡыҙ, үҙен киләсәктә хоҡуҡ һаҡлау органында хеҙмәт итәсәкмен, тип белдерҙе. “Ғәҙелһеҙлекте, алдашҡанды яратмайым. Яҡлауға мохтаж булғандарҙы ҡурсаларға теләйем”, - тине ул хыялдары менән уртаҡлашып. Ысынлап та, Шәүрә бик уңған ҡыҙ булып сыҡты. Ярҙам һораған ололарға ҙур теләк менән булышлыҡ итә.\nӘ бына Нургизә тураһында иһә оҙон-оҙаҡ һөйләргә мөмкин. Бөгөн ул Ярат мәктәбенең 1-се класында уҡый. 3 кенә йәшендә апай-ағайҙарына эйәреп, үҙенән-үҙе хәрефтәрҙе танып-белергә өйрәнә.\n- Ярат мәктәбе уҡытыусыһы Әлфиә Фәрит ҡыҙы “Оло юлда Юлыҡ” тип аталған китабын танышырға биреп ҡайтарғайны, - тине Гөлнур Хәсәнова. - Бер көн шуны Нургизә ҡулына алып, ҡыҙыҡһынып ултырҙы ла “Агзам Тажетдинов...” тип уҡый башланы. Аптырап киттек. Баҡтиһәң, ул хәрефтәр таный икән. Шунан алып ул бик күп китаптар менән танышты. Уҡырға бигерәк ярата инде.\nНургизә китап ҡына түгел, йырларға, бейергә лә бик маһир булып сыҡты. Бигерәк тә оҙон көйҙәрҙе үҙ итә икән. Бибисара Азаматова, Фирүзә Париж, Флүрә Туйсина, Алһыу Бәхтиеваның күп йырҙарын белә. Нургизә бөгөн үк Сибай сәнғәт мәктәбенә саҡырыу алған. Ғүмәр ауылы балалар баҡсаһы тәрбиәсеһе Миңзәлә Үҙәнбаева уны ҡумыҙҙа уйнарға өйрәтә. Бәләкәй ҡыҙҙың һәләтен күргән тәрбиәсе уны бар яҡлап та үҫтереүгә күп көс һала. Нургизә 4 йәшендә Абдулхаҡ Игебаевтың шиғырҙар конкурсында ҡатнашып, Дипломға лайыҡ була. Былтыр иһә Мостай Кәримдең “Кис ултырып ҡыҙҙар сигеү сигә” шиғыры менән конкурста ҡатнаша. Әсәһе менән бергә “Юлдаш” радиостанцияһының тоғро дуҫтары ла улар. Тапшырыуҙа даими ҡатнашалар, приздар оталар. Бөтә республиканы үҙҙәрендәге яңылыҡтар менән таныштырып баралар. Әйткәндәй, Гөлнур Роберт ҡыҙы үҙе лә, бөтә балалары ла аят-сүрәләрҙе яттан белә.\nЯңғыҙ балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу ауыр түгелме, тип һорамай булдыра алманым хужабикәнән. “Мин яңғыҙ түгел, балаларым бар. Бергә донъя көтәбеҙ, таянысым да, ярҙамсыларым да улар”, - тине Гөлнур Хәсәнова балалары менән ғорурланып. Ысынлап та, Хәсәновтар бергә малын да көтә, баҡсаһын да үҫтерәләр. Тәбиғәттең бар еләк-емештәрен йыйып, эш итәләр. Һатыуға ла сығаралар. Ауылда эш юҡ, тип тормайҙар. Әсә кеше төҙөлөш бригадаһы менән бергә ремонт эштәрендә лә йөрөп ҡайтырға өлгөрә. Гөлнур Хәсәнова былтыр “Ағинәйҙәр” клубы ағзаһы булып киткән. “Ғүмәриә” фольклор-ансамбле менән бергә ауыл, район кимәлендә ойошторолған барлыҡ сараларҙа ла әүҙем ҡатнаша.\nҒүмәр ауылының шундай уңған, тырыш, егәрле әсәһенә һоҡланмау мөмкин түгел. Балаларына ҡояш булып йылмайған, уларға бар йылыһын биргән әсәгә иркәләп-наҙлап үҫтергән сабыйҙарының рәхмәттәре шул уҡ ҡояштың меңләгән нурҙары булып ҡайтасағына иманым камил.


Бөтә Рәсәй олимпиадаһының мәктәп этабы старт ала // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБөтә Рәсәй олимпиадаһының мәктәп этабы старт ала\n16:34, 11 сентября 2009 Йәмғиәт\nЯңы уҡыу йылы башланыу менән дөйөм белем биреү учреждениеларында уҡыусыларҙың йыл һайын үткәрелеп килгән Бөтә Рәсәй олимпиадаһына әҙерлек башлана. Уның маҡсаты — үҫеп килеүсе быуынды интеллектуаль үҫтереү һәм иң мөһиме — һәләтле балаларҙы асыҡлау һәм уларға ярҙам итеү. Дөрөҫ, финалға сығыу өсөн уҡыусыларға башта мәктәп, ә һуңынан муниципаль һәм төбәк этаптарында үҙ белемдәрен иҫбатларға тура киләсәк.\nБыйыл Бөтә Рәсәй олимпиадаһы 21 предмет буйынса — тәбиғи-ғилми һәм гуманитар блоктар — үткәрелә. Интеллектуаль ярыштар серияһы октябрҙә башлана, уны Башҡортостан ҡалалары һәм райондарының бөтә мәктәптәре үткәрә. Беренсе этап һөҙөмтәләре буйынса еңеүселәр муниципаль кимәлдә көрәштәрен дауам итәсәк, ул ноябрь-декабрҙә үткәрелә. Бөтә Рәсәй олимпиадаһының өсөнсө — төбәк этабы ҡышҡы каникул көндәрендә старт ала, йомғаҡлау этабы яҙ үтәсәк.\nБылтыр республика намыҫын төбәк этабында еңеүсе 87 призер яҡланы, уларҙан 28-е призлы урындарға лайыҡ булды.


Республика мәктәптәрендә «Ҡаһарманлыҡ дәрестәре» дауам итә\nБөгөн ул Өфөнөң Максим Горький исемендәге 3-сө гимназияһында ла үтте. Етеп килгән Ватанды һаҡлаусылар көнөнә арналған сарала кадет корпусы тәрбиәләнеүселәре, «Диңгеҙселәр Йыйылышы» ағзалары ҡатнашты. Ҡунаҡтар тәүҙә мәктәп музейын ҡараны. Уларҙы уҡыусылар белем усағының тарихы һәм бөгөнгөһө менән таныштырҙы.\nАртабан осрашыу мәктәптең тамашалар залында дауам итте. Дәүләт гимны яңғыраны, байраҡ сығарылды. Ҡунаҡтар балаларға илһөйәрлек, намыҫ, бурыс кеүек ҡиммәттәрҙең бөйөк көсө хаҡында һөйләне. Уҡыусыларҙы Ватанға тоғро булырға саҡырҙы.


27 Ғинуар 2019, 16:45\n– Һеҙ фатир мәсьәләһе буйынсамы? – тип һораны йәш ҡатын. – Әбей өйҙә ул. Күптән түгел ҡайҙандыр ҡайтты. Ятып торғандыр. Нығыраҡ шаҡып ҡарағыҙ. – Шунан, башын сайҡай биреп: – Ай-һай, егет, был ҡарсыҡта тора алырһығыҙ микән, әллә нисегерәк ул. Үтә сәйер…\nИнститутта студенттарға ятаҡ етешмәй ине. Ғәҙәттә, фатирға индерергә теләүсе ҡарт-ҡоро үҙҙәренең адрестарын вахтерға ҡалдыра. Мин дә үҙебеҙҙең вах тершанан бер нисә адрес алдым. Бер яңғыҙ ҡарсыҡ “буйҙаҡ ир-егетте фатирға индерә» икән, тоттом да шунда киттем. Йортон тиҙ таптым. Ашыҡмай ғына ишегенә туҡылдатам. Туҡ-туҡ, туҡ-туҡ... Әйтерһең, тумыртҡа. Кире боролорға булғайным, һул яҡтағы ишек асылды.\n– Һеҙ фатир мәсьәләһе буйынсамы? – тип һораны йәш ҡатын. – Әбей өйҙә ул. Күптән түгел ҡайҙандыр ҡайтты. Ятып торғандыр. Нығыраҡ шаҡып ҡарағыҙ. – Шунан, башын сайҡай биреп: – Ай-һай, егет, был ҡарсыҡта тора алырһығыҙ микән, әллә нисегерәк ул. Үтә сәйер… Ишектәге йоҙаҡтарға күҙ һал әле!\nМинең кеүек кешегә “күҙле бүкән” тип әйткәндәрҙер инде: ышанмай, тәүҙә күҙемде аса биреп ҡараным, аҙаҡ ҡулым менән дә һәрмәштереп сыҡтым. Бер, ике, өс, дүрт... ете. Ғәжәп! Килгәс-килгәс, әбейҙе күреп, һөйләшеп китергә кәрәк. Нығыраҡ шаҡыным. Әһә! Эстән тауыш килә.\n– Кем бар унда?\n– Мин, әбей, мин.\n– Ишетәм. Һин кем? Ҡайҙан килдең?\n– Студент мин. Фатирға индерәһегеҙ икән.\n– Ҡайһы институттан һуң һин? Кем менән килдең?\n– Сельхоздан мин, сельхоздан.\n– Ярай, төшөндөм. Өйләнмәгәнһеңме?\n– Юҡ, юҡ, – тип ҡысҡырам.\n– Паспортың барҙыр?\nТиҙ генә түш кеҫәмде ҡапшайым – шәхесемде иҫбатлаусы документ үҙем менән.\n– Эйе. Дөйөм ятаҡта пропискаға ингәнмен, – тип тә өҫтәйем.\nҺорау алыу бөттө. Бына әбейем бер-бер артлы йоҙаҡтарын асырға тотондо. Ишек уйымында сал сәсле, шәфҡәтле һәм кешелекле тойолған бәләкәсерәк буйлы теремек әбейҙе күргәс, йәнгә йылы ингәндәй булды. Хужабикә мине эскә саҡырманы, башта өҫ-башыма иғтибар менән, шунан берсә үҙемә, берсә паспортымдағы фотоға ҡараны.\nБелһәгеҙ икән тупһанан аша атлағанда ниндәй хистәр кисергәнде?! Фатиры ике бүлмәле. Ҡапыл да күҙгә ҡиммәтле ҡаралты, затлы әйберҙәр салынманы. Таҙалыҡ, бөхтәлек. Өҫтөмдө һалыу менән әбейем кухняға сыҡты, аҙаҡ, ҡара-ҡаршы ултырып, тәмләп сәй эстек, ә һуңынан оло бүлмәлә оҙаҡ ҡына һөй ләшеп ултырҙыҡ. Иртәгәһенә – тағы.\n...Ул Ленинград ҡалаһында тыуып үҫә, блокада башланғас, әҙәм ышанмаҫлыҡ ҡайғы һәм ҡыйынлыҡтар кисерә.\nБерҙән-бер улы хәрби учи лищеға уҡырға китә, танк ко ман диры була, бер нисә тапҡыр яра лана. Ире, му зей хеҙ мәт кәре, һуғыш тың тәү ге көнөнән үк ополченецтар сафына баҫҡас, ҡатын ҡалала ҡыҙы менән генә тороп ҡала.\n1942 йылдың февраль айында ополченец фронттан бер көнгә ге нә ҡайтып китә. Ғаиләһенә бер нисә шаҡмаҡ шәкәр, биш ҡаҙаҡ май, өс кило самаһы һоло ярмаһы, бер нисә балыҡ консерваһы һәм онталып бөткән ҡара сохариҙар алып ҡайта.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, был аҙыҡты уларға ашарға яҙмай. Иртәгәһенә аҙыҡ-түлектәрен икмәк карточкалары менән бергә йорттарынан урлап сығалар. Был аяныс хәлдән ҡатын хатта иҫтән яҙа. Уны моргҡа алып китәләр, күҙен асҡас, больницаға оҙаталар. Бер аҙ һауығып өйөнә ҡайтһа, ун ике йәшлек ҡыҙы – аслыҡтан вафат.\nАвгуст айында иренә “похоронка” ала. Нервыһы ныҡ ҡаҡшай яңғыҙ ҡатындың. Тиҙҙән Уралға эвакуациялана. Өфөлә эшкә урынлашҡас, ятаҡтан урын бирәләр. Һуғыш бөткәндә генә яңы ҡайғы: ҡырҡ бишенсе йылдың май айында улы Прага ҡалаһы эргәһендә танк эсендә янып һәләк була. Үлгәндән һуң Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән наградлана. Әбекәй уны улының иң ҡәҙерле иҫтәлеге итепһаҡлай.\nӘбейҙең ни өсөн олоғайған көнөндә сит кешеләргә, күршеләренә сәйер булып күренеүе миңә аңлашыла ине инде, шуға, был фартирҙа өйҙәш йәшәргә мөмкин, тигән фекергә килдем.\nШулай, төпкө бүлмәлә ҡуна ҡалам, ваҡ-төйәк әйберҙәремде, китап-маҙарҙы әҙләп ташыйым.\nМөйөштә йәшниктәр өйөлгән. Иң өҫтәгеһенең ҡапҡасын асып ҡараһам... сохари! Тығыҙлап тултырылған. Тимәк, бөтәһендә лә. Ә нимәгә? Аслыҡ заманы түгел бит. Ә-ә, аңлашылды.\nЛенинград... Блокада... Аслыҡ... Запас... Шул уҡ бүлмәлә – өҫтәл. Ҙур быяла аҫтында – ниндәйҙер ҡағыҙ. Ҡалын хәрефле яҙыуҙы уҡыйым. Күҙ алдарым ҡараңғыланып китте, сәстәрем үрә торғандай булды.\nӘгәр ҙә һин минең йортома инә торған булһаң, тәүҙә ошо ҡағыҙҙы уҡы! Аҙ ғына намыҫың бар икән, сығып кит. Минең әйберҙәремә, аҙыҡ-түлегемә ҡағылһаң, блокадала аслыҡтан үлгән ҡыҙымдың, танк эсендә янған улымдың, Ленинград фронтында үлеп ҡалған иремдең изге иҫтәлектәре һиңә иң ҡаты яза булып, уҡ һымаҡ йөрәгеңә ҡаҙалһын.\nЯҡшылыҡ менән әйтәм, аңла етем ҡарсыҡтың нәфрәтен...\nЯҙыуҙың ҡалған өлөшөн уҡый алманым: әбейем килеп инде. Уҡып торғанымды күрҙе, әлбиттә, тик ләм-мим өндәшмәне. Һуң булһа ла, үҙемдең ҙур хата эшләгәнемде төшөндөм. Ниңә һорауһыҙ индем бында? Ни эшләргә инде? Исмаһам, хужабикәм, улым, борсолма, өҫтәлдәге яҙыу былай ғына яҙылған, күңел өсөн генә, ниндәй ҡараҡ инһен, ти, бында минең нимәм бар, тиһәсе. Әммә әбейҙең блокада ваҡытында аҙыҡ-түлеген урлатып, төҙәлмәҫлек күңел яраһы алыуы ғына шикләндермәй ине хәҙер. Быуындарым ҡалтыраны. Бер әбейгә, бер ишеккә ҡарайым.\n– Ғәфү итегеҙ. Ятаҡҡа ҡайтайым әле.\nЕгеттәргә һөйләп биргәс, бер аҙ тынысланғандай булдым, был ваҡиға онотола төштө. Дөрөҫ, күпмелер ваҡыт теге әбей төшөмә инеп яфаланы. «Һин – бур. Һин минең нәмәләремде урларға килгәнһең», – ти ҙә йоҙаҡтарын шылт-шылт килтереп бикләргә тотона йәки теге яҙыуҙы һона. Мә, уҡы, ти, ә мин сәбәләнәм, ҡасырға ынтылам һәм иҙәнгә ауып төшәм.\nИнститутта уҡыған осорҙа сәйер инәйҙе ҡабат барып күргем килһә лә, нисектер, тыйылдым. Хатта ки иҫкә алмаҫҡа, оноторға тырыштым. Районға эшкә киткәс, һирәкләп булһа ла, шул осрашыу күҙ алдыма баҫҡыланы. Берәй юл төшкәндә Ленинград әбейенең хәлен белешке килде, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, донъя мәшәҡәттәре арҡаһында теләгем бойомға ашманы.\nЙылдар үтә торҙо. Инде вуз тамамлауға ун йыл тулды. Ошо тантана айҡанлы элекке группалаштарыбыҙ институтта осрашыу кисәһе ойошторҙо.\n...Икенсе ҡатҡа күтәрелеп, таныш ишек ҡаршыһына баҫтым, йөрәгем дөп-дөп тибә. Йоҙағы берәү генә. Тимәк... Шулай ҙа звонокка баҫтым – элек юҡ ине. Ишекте бер ир асты. Баш ҡағып иҫәнләштем.\n– Бындағы... хозяйка ҡайҙа икән?\n– Юҡ инде ул, гүрҙә... дүрт йыл булыр.\nҺаубуллашып урамға сыҡтым. Баҫҡыстан төшөп барғанда, әлеге ир: “Әбейҙең кеме һеҙ?” – тип ҡысҡырып һораны. Өндәшмәнем. Ленинград... Блокада... Сәйер ҡарсыҡ... Эх һин, һуғыш!


Өфөлә “Башҡортостан батыры” көс экстримы буйынса ярыштар үтте\n2018 йылдың 12 майында Өфөлә Каруанһарай алдындағы майҙанда беренсе тапҡыр “Башҡортостан батыры” тип аталған мәҙәни-спорт байрамы булып үтте. Сарала Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров, Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов, уның урынбаҫары Рөстәм Ғәзизов, башҡа саҡырылған ҡунаҡтар ҡатнашты.\n2018 йылдың 12 майында Өфөлә Каруанһарай алдындағы майҙанда беренсе тапҡыр “Башҡортостан батыры” тип аталған мәҙәни-спорт байрамы булып үтте. Сарала Рәсәй Федерацияһы Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров, Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Ирек Ялалов, уның урынбаҫары Рөстәм Ғәзизов, башҡа саҡырылған ҡунаҡтар ҡатнашты. Ярышты пауэрлифтинг һәм армреслинг буйынса спорт мастеры, 2005 йылғы “Донъяның иң көслө кешеһе” ярышының вице-чемпионы, “Рәсәйҙең иң көслө кешеһе” турнирының дүрт тапҡыр еңеүсеһе Эльбрус Ниғмәтуллин ойошторҙо һәм алып барҙы. Ирек Ялалов билдәләүенсә, ойоштороусылар байрам өсөн бик матур һәм үҙенсәлекле исем уйлап тапҡан, ә иң мөһиме, уның программаһына Башҡортостан халҡына ғына хас булған элементтар индергән.\nЯрышта Рәсәйҙең 13 иң көслө атлеты ҡатнашты.


«Салауат Юлаев» командаһы бөгөн үҙ боҙонда Түбәнге Новгородтың «Торпедо» клубын ҡабул итә\nИл чемпионаты сиктәрендә яҡтар бер-береһе менән әлегә тиклем 28 тапҡыр осрашҡан. Шуларҙың ун етеһендә юлаевсылар өҫтөнөрәк булған, ә ике уйын тигеҙ иҫәпкә тамамланған.\nБынан тыш, дәғүәселәр былтыр плей-оффтың тәүге этабында ла көс һынашты. Ете уйын һөҙөмтәһе буйынса Владимир Юрзинов тәрбиәләнеүселәре 4-3 иҫәбе менән еңеү яуланы. Бөгөнгө осрашыуҙың нисек үтерен Башҡортостан юлдаш телевидениеһында киске cәғәт ете тула 15 минутта башланасаҡ тура трансляциянан ҡарап белергә мөмкин.


Бүре алған Миңленур\n16 Ноябрь 2019, 01:31\nӘсәйем ҡайһы саҡ Әлиә апайымды: – Бигерәк әсе теллеһең. Кендек инәйең күрше уҫал Сәйҙә булғайны, шуға оҡшағанһың, ахыры, - тип шелтәләй. Әсәйемдең һүҙҙәрен элеп алам: – Әсәй, әсәй, ә минең кендек инәйем кем? – Һинең кендегеңде Руша медсестра ҡырҡты, – тип, беҙҙең яҡта ят булған исемде атаны\nӘсәйем ҡайһы саҡ Әлиә апайымды:\n– Бигерәк әсе теллеһең. Кендек инәйең күрше уҫал Сәйҙә булғайны, шуға оҡшағанһың, ахыры, - тип шелтәләй.\nӘсәйемдең һүҙҙәрен элеп алам:\n– Әсәй, әсәй, ә минең кендек инәйем кем?\n– Һинең кендегеңде Руша медсестра ҡырҡты, – тип, беҙҙең яҡта ят булған исемде атаны. – Ул хәҙер ауылда ғына түгел, районда ла юҡтыр инде. Күсеп киттеләр улар.\n– Эй-й... – тим үкенесле итеп. Сөнки минең дә кендек инәмде күргем килә. Әлиә апайым, ана, күргеһе килһә, күршегә генә йүгереп инә ала. Әсәйем, көлөмһөрәп:\n– Кендегеңде Руша апайың ҡырҡһа ла, һине беренсе булып Миңленур инәйең ҡулына алды, йыуындырҙы. Һин уға ла оҡшағанһың. Кеше бит кендек инәһенә оҡшай, тиҙәр.\n– Ҡайһы Миңленур инәй? – тип төпсөшәм, быға тиклем бер Миңленур инәйҙе күрмәһәм дә.\n– Бүре алған Миңленур инәйең!\n– Бүре алған?\n– Эйе, ҡыҙым, бер үҙе ике бүре үлтергән. Шуға ла уны “бүре алған Миңленур” тип йөрөтәләр.\n– Бүрене нимә менән үлтергән?\n– Һәнәк менән сәнсеп алған.\n– Һәнәк менән?\nМинең ул инәй хаҡында күберәк белергә теләүемде белеп тора әсәйем. Шуға:\n– Үҙенән һорашырһың, ҡыҙым. Тиҙҙән инәйеңде аятҡа саҡырып алам. Бер юлы мунса инеп, йоҡлап та ҡайтыр, – тине йомшаҡ ҡына итеп. – Етмеш йәште ҡыуалаһа ла, шәп әле инәйең: һаман бесән саба, һыйыр тота, ирҙәрҙән ҡалышмай, донъя көтә. Уның йәшендәгеләр береһе лә бесән сапмай, һыйыр тотмай. Яңғыҙым тип тормай... – Әсәйемә һөйләргә лә ирек бирмәй, һорауымды яуҙырам:\n– Балалары юҡмы әллә?\n– Булмай ни? Лоҡман ағайың менән Сания апайыңды кем балалары тип уйлайһың? Улар башҡаланды бит. Ғилфан ағайың әле кәләш алмаған, шуға донъяны үҙе көтә инде Миңленур инәйең.\nБеләм, Лоҡман ағайҙы ла, Сания апайҙы ла. Берәй йомоштары төшһә: “Баязит ағайым өйҙәме?” – тип килеп етәләр. Миңә бигерәк тә уларҙың өҙөлөп “ағайым” тип әйтеүе оҡшай. Берәү ҙә атайыма шулай өҙөлөп өндәшмәй, уларҙан башҡа.\nТиҙҙән кендек инәйем менән дә күрешергә насип булды. Миңленур инәй өтә баҫып йөрөй, ҡырҡыу-ҡырҡыу һөйләшә. Мине күреп ҡалғас та, ҡапыл йомшарып, яҙылып китте, арҡамдан тупылдатып һөйөп алды:\n– И-и-и, Әлфирә ҡыҙым, кендегеңде ҡырҡмаһам да, беренсе булып, һине ҡулыма мин алдым, Иҙел һыуы менән йыуындырҙым, –тине.\n– Ниңә Иҙел һыуы менән? – тип аптырап һорайым. Һорауыма инәйем кеткелдәп көлөп ебәрҙе:\n– Һи, элек ҡотоҡтар булманы бит. Нимәгә кәрәк булһа ла, һыуға Иҙелгә йүгерер инек. Шунан башымдан һыйпап:\n– Уҡыуың һәйбәт икән, ҡыҙым. Маладис, уҡытыусылар маҡтап бөтә алмай...\nБыл һүҙҙәргә аптырап ҡалдым. Минең турала һорашып йөрөймө икән? Әллә кендек инәһе булғанға, яуаплы тоямы үҙен? Әсәйем мине ҡарт олатам Һибәтуллаға ныҡ оҡшағанһың, ти. Ул мин тыумаҫ борон – өс йыл элек үлеп ҡалған, туҡһан йәшендә. Ә Миңленур инәйҙең һуғышта үлеп ҡалған ире Шәрәфулланың атаһы – Сибәғәтулла Һибәтулла олатайым менән бер туған булған. Шәрәфулла һуғышта ятып ҡалғас, Һибәтулла олатам Миңленур инәйҙе балалары менән Нөгөш тигән ерҙәге ферманан ауылға күсереп алып ҡайтҡан. Һуғыштан һуң була был. Ҡарт өләсәм Гөлшәрифә Миңленур инәйҙең балаларын ҡараша, олатам үҙенең күршеһендә инәйгә йорт күтәртә. Ошо хаҡта миңә әсәйем һөйләне.\nБыл юлы һораша алманым кендек инәмдән бүре хаҡында. Ныҡлап танышып алғас, уларға барып йөрөй башлағас, бер нисә йыл үткәс кенә, һораным. Был ваҡытта инәй ауыл осонда яңы йорт күтәрткән, Ғилфан ағай ҙа кәләш алған, имсәк балалары бар ине. Ә беҙҙең күршеләге өйөн ул үҙенең һеңлеһе Йәнифәгә ҡалдырып киткәйне.\nИнәйем бер асылып киткәндә, әллә ҡапыл һораным, ул етдиләнеп китте. Йөҙө ҡырыҫланды. Һәм биш-алты һөйләм әйтте. Уның ошо яуабы ла ун ике йәшлек ҡыҙҙың күҙ алдына һуғыш ваҡытындағы хәтәр күренештәрҙе баҫтырырға ярҙам итте.\n...Таңға ҡарай ғына төш күрҙе: уралып-уралып ятҡан йыландар балалары яғына ҡарап ыҫылдай. Эргәләрендә генә бер ни һиҙмәй, Миңленурҙың балалары йөрөй. Ул ҡысҡырып ебәрҙе:\n– Әй әттәгенәһе, был тау битләүенә нисек килеп сыҡҡан был балалар?\nБалаларын ҡурсалап ҡысҡырған үҙ тауышына уянып китте Миңленур. Йөрәкһеп килеп торҙо. Йоҡлап ятҡан һигеҙ йәшлек улын, алты йәшлек ҡыҙының юрғандарын рәтләштерҙе. Сәңгелдәктә тауыш биргән улын алып, имсәк ҡаптырҙы ла хәтирәләр йомғағын тағатырға тотондо.\n... Нөгөш тип аталған был ергә улар Шәрәфуллаһын мал докторы итеп билдәләгәс, күсеп килгәйнеләр. Бында Нөгөш йылғаһы аға, шуға ла уның атамаһы фермаға ла бирелгәндер. Бер йәй ҡыуышта йәшәне йәш ғаилә, көҙгә колхоз өй ҙә өлгөрттө. Бәләкәй булһа ла, үҙ мөйөштәре булды, быға бигерәк тә улы Лоҡман менән ҡыҙы Сания ҡыуанды. “Нөгөш фермаһы” тип аталған был ерҙә “Маяҡ” колхозының һыйырҙары һәм һарыҡтары аҫырала. Ирен ике ферманың да малын бағырға ебәрҙеләр ҙә инде. Миңленур һарыҡ ҡарауға төштө килгән көндө үк. Шулай матур ғына эшләп, йәшәп яталар ине.\nӨсөнсөгә ауырға ҡалғанын һиҙҙе Миңленур. Балаға йән инеп, ҡорһағы ла беленә башланы. Бер көн таң алдынан һыңҡылдап илаған бала тауышына уянып китте ул. Һиҫкәнде. Тирә-яғына күҙ һалды. Балалар, ғәҙәттәгесә, һикеләрендә йоҡлайҙар. Сәйерһенеп, ҡолағын эсенә яҡын килтерҙе. Эйе, ысынлап та... ҡорһағындағы балаһы илай ине... Тетрәнде... Ипләп кенә ҡорһағын яратты. Илау тауышы баҫылды. Ә күңелдәге шом ҡалды. Ләкин иренә был хаҡта ләм-мим өндәшмәне. Ниңәлер, уны ла шомландырғыһы килмәне.\nБер ай үттеме-юҡмы, һуғыш сыҡҡан тигән хәбәр, алыҫ тип тормай, ауылдан утыҙ саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Нөгөш фермаһына ла килеп етте. Типһә тимер өҙөрҙәй, күптән түгел утыҙын тултырған Шәрәфулла беренсе саҡырылыш менән үк һуғышҡа алынды. Һигеҙ айлыҡ ауыры менән Миңленур уны бында ғына оҙатып ҡалды, хатта ауылға тиклем дә бара алманы. Ире һуғышҡа алыныуына теүәл бер ай үткәс, улы тыуҙы. Ул әйтеп киткән исемде ҡушты ҡатын – Ғилфан.\n... Хәтирәләренең ошо мәленә килеп еткәс, улы имсәгенән тартыуға, терт итеп ҡалды. Улына күҙ һалды. Уныһы, һорау алырға теләгән һымаҡ, ҡап-ҡара күҙҙәрен тултырып, әсәһенә текләгән. Тимәк, имеп туйған. Ҡатын, түшен иҙеүенә йәшерә-йәшерә, улы менән һөйләшергә тотондо:\n– Нимә, улым, ҡаты итеп текләйһең? “Атайым ҡайҙа?! – тип һорарға теләйһеңме? Атайыңды күрмәй ҡалдың шул, ул һуғышҡа китте. Ниместәр менән һуғышып йөрөй. Бына атайың уларҙы еңеп ҡайтҡас, күрерһең әле. Атайыңдың да һине бик күргеһе килә лә ул...\nҒилфанына ике йәш тулып уҙһа ла, уны имсәктән айырманы ҡатын. Былай ҙа сибек булып тыуҙы. Ашау етмәгәнлектән, ике йәше тулыуға саҡ тәпәй баҫты. Инде имсәктән дә айырһа, сибек кенә балаһы киңгәр, ҡырау һуҡҡан кеүек булыр, тип ҡурҡты. Өсөнсө йыл һуғыш бара.\nУлына: “Еңеү килер, атайың ҡайтыр”, – тигән һүҙҙәрҙе һөйләһә лә, үҙен быға бер ҙә ышандыра алмай ҡатын. Сөнки ауыл яғынан береһенән-береһе шомлораҡ хәбәрҙәр килә.\nБылтыр – 1942 йылдың йәйендә фронттан яраланып бер-бер артлы ике Фәтхислам ҡайтып төштө. Береһе – уның ҡайнағаһы Фәтхислам. Икенсеһе – оло Фәтхислам. Яралары төҙәлә башлау менән, улар һуғышҡа кире китергә лә әҙерҙәр ине. Ә әлегә ҡайтып төшөү менән, ҡатын-ҡыҙҙар ғына һөйрәгән колхоз эшенә тотондолар: колхоз малдарына бесән сабыуға төштөләр. Ауыл халҡына ла ярҙам иттеләр. Ҡайнағаһы Миңленурға ла килеп, бесән эшләшеп китте. Юҡһа, йәш балаһы менән әллә ни ырата алмаҫ ине. Лоҡманы ҡул араһына инде улай ҙа. Бесәнде тырматыуға эшкә аша. Берәү булһа ла, һыйыры бар. “Аҡтан балаларымды айырыу юҡ!” – тигән уй менән йәшәй ул.\nБына шул ике Фәтхисламды, ҡайтыуҙарына бер йыл үтер-үтмәҫтән, НКВД кешеләре, өйҙәренә тентеү яһап, төрмәгә алып киткән. Йәнәһе, улар фашистарға ярҙам итеп, отряд төҙөп, Совет власына ҡаршы баш күтәрергә йыйына. Иларһың да, көлөрһөң дә... Тағы өс кешене алып киткәндәр, ти. Береһе – Айытҡол бабай. Граждандар һуғышында ҡыҙыл партизан булып танылған, әле колхоз рәйесе фронтҡа киткәс, шул йөктө тартыусы ҡарт коммунист Айытҡол бабай нисек “халыҡ дошманы” булһын, ти? Уның өйөндә улынан ҡалған һунар мылтығы табылған, ти шул. Башҡаларҙа ҡорал-фәлән табылмаған. Алып киткән кешеләренең дүртенсеһе – колхоз тимерлегендә эшләгән 20 йәшлек аяғы зәғиф Әҙеһәм, ти. Ул бахырҙың бер кемгә лә зыяны юҡ ине, тимерсеһеҙ тороп ҡалды инде Тимер ауылы. Бишенсеһе – Фәтхислам ҡайнағаһының атаһы – Хәбибулла ҡайныһы. Ул ҡарт булғанға, хеҙмәт әрмеһенә лә яраҡһыҙ тип, тороп ҡалғайны.\nШыш та быш ҡолаҡтан-ҡолаҡҡа килеп еткән хәбәрҙәр шаҡ ҡатырғыс һәм шаңҡытҡыс ине. Ауылда ирҙәр заты ҡалмаған. Бында ла йөктө тик ҡатындар һөйрәй. Ҡарт булһа ла, ғәрип булһа ла, күҙ терәп торған ирҙәр барҙа, ауырлыҡтар бик ҡурҡытмаған икән. Быйыл йәй малдарға етерлек бесән әҙерләй алманылар. Имен генә ҡышты сыға алырҙармы?\nАуылдағы кешеләр аслыҡтан ҡасып, сит яҡтарға тарала башлаған, имеш. Яңыраҡ Хәбибулла ҡайныһының әбейе Рәбиға инәй ҙә ире лә, улы ла нахаҡтан төрмәгә алынғас, һыйырын һуйып, ике улы менән Әүжән яғына күсеп киткән, ти.\nЯп-ябай ауыл кешеләренән ниңә “дошман” яһарға? Бына ошоларҙы уйлаһа, Миңленурҙың башы тубалдай була. Башҡасаһына зиһене етмәй. Иренән дә ике ай тирәһе хәбәр юҡ. Ярай әле, эше бар. Балаларын ас итмәй, һарыҡтарын имен итеп, ҡыш сығарырға ине. Көҙ етте бит. Ошо осор бүреләр ҡотора башлай. Шуға ҡото осоп тора. Бөгөн төндә һарыҡтарҙы ҡарауыллау – уның сираты. Ике-өс ҡатын шулай төндә сиратлап ҡарауыллап торалар. Бер баш мал юғалһа ла, баштан һыйпамаҫ был НКВД кешеләре. Эт кеүек еҫкәнеп, темеҫкенеп кенә йөрөйҙәр.\n.. Уйҙарына бирелеп, абайламай ҙа ҡалған, таң атҡан. Тороп, мейескә ут яғып ебәрҙе, плитәгә һыу ҡайнатырға ҡуйҙы.Кистән ойоторға ҡуйған ҡатығы ойономо икәнен ҡараны – ойоған. Сеүәтәгә улына, ҡыҙына ҡойоп ултыртҡас, кәстрүлдәге ойотҡанды соланға - һалҡынға сығарып ҡуйҙы. Ойотҡан янына берәр телем икмәк әҙерләп һалды – иртән торғас, ашарҙар балалары. Тиҙ генә кейенеп эшенә йүгерҙе.\nКис һарыҡ фермаһына ҡарауылға ыңғайлағанда таңда күргән төшө ҡапыл иҫенә килеп төштө. Ҡалтыранып ҡуйҙы. Башынан төрлө насар уйҙарҙы ҡыуып, эстән генә белгән доғаларын уҡып, юлын дауам итте.\nБына фермаға етеп, мөйөштә торған урын-һикене рәтләштерҙе.Һыуыҡтар төшкәнсе, әле һарыҡтар кәртәлә. Шуға ла ҡарауылсыға бик тә һаҡ булырға кәрәк. Миңленур шәмдәге кәрәсинде тикшерҙе, бөтөп килә ине, тултыра яҙғансы канистрҙан бензин тултырҙы. Биҙрә төбөндә өйҙән алып килгән ҡуҙҙы өрөп, шәмде ҡабыҙҙы.\nҺикеһенә барып терәлгәйне генә, ойоп киткән. Шул арала ҡолағына һуҙып-һуҙып олоған тауыштар салынды.\n- Ҡороғорҙар – бүреләр! – тигән уй мейеһен ярып үтте. Һикереп торҙо. Тәҙрәгә күҙ һалды. Ҡараңғы әле. Ҡайһы арала йоҡлап киткән? Мөйөштә\nһөйәүле торған һәнәк, ҡыҫтырыулы балта күҙенә салынды. Шәмде ҡулына алды. “Нисәүҙәр икән?” – тигән һорау мейеһен телде. Уң ҡулына һәнәкте эләктереп, һул ҡулына балта менән шәмде тотоп, тышҡа атлыҡты.\nТаң һарыһында ялан кәртә эсенә еңел генә һикереп ингән дүрт бүре һынын абайлап ҡалды. Һарыҡтар уның яғына һөрлөктө. Утты шәйләп ҡалған бүреләр кәртәнең арғы осонда арт аяҡтарына ултырып, олоп ебәрҙе.\n– Ҡороғорҙар! – тине әсенеп, ҡатын. Үҙенең күҙ алдынан бер-бер артлы шундай күренештәр йүгереп үтте: ҡырылып ятҡан һарыҡтар араһында үҙенең дә йәнһеҙ кәүҙәһе ята. Эргәһендә торған өс балаһы уны төрлө яҡлап тартҡылай:\n– Әсәй, тор, асыҡтым! Ашағым килә, әсәй!\nБашын һелкеп алыуға, икенсе күренеш йәшен тиҙлегендә мейеһен телде: ҡырылып ятҡан һарыҡтар. Үҙе, нисектер, тере ҡалған. Ләкин уны, колхоз байлығын һаҡлай алмағаны өсөн НКВД кешеләре ҡулына бығау һалып, алып китергә йыйына. Ә икенсе яҡта балаларын балалар йортона алып китеү өсөн арбаға ултырталар...\nМиңленурҙың йөрәге өҙөлөп төшә яҙҙы. Ҡапыл йәшелле-күкле тауыштар сығарып, ҡысҡырып ебәрҙе:\n– Йә Хоҙай! Йә Аллам! Көс бир миңә балаларым хаҡына!\nОлоп ултырған бүреләр абайламай ҙа ҡалды. Миңленур ҡысҡыра-ҡысҡыра һәнәген яҡында олоп ултырған бүренең ауыҙына йән көсөнә ҡаҙаны. Һул ҡулындағы шәме менән балтаһы ергә төшөп киткәнен дә абайламаған. Ярай, шәме һүнмәне. Эйелеп балтаны һәләт кенә алды ла яҡындағы бүрегә ырғытты. Уныһы ырылдап артҡа сигенде. Күҙе бүрегә ҡаҙаулы һәнәккә төштө. Әһә, йән бирергә самалай, һуҙылып төшкән. Йән асыуынан һәнәкте кире тартып алып, ятҡан бүренең башына бер-икене ҡундырып алды. Унан яман ҡысҡырып, өсөнсө бүрегә ташланды:\nБыл һүҙҙәр башына нисек килгәндер. Ә, эйе, Шәрәфуллаһы һуғыштан яҙғайны, ниместәргә һөжүмгә ташланғанда шулай ҡысҡырабыҙ, тип.\nСиттән ҡарап торған кеше, был бисә тилергәндер, тип уйлар ине. Ул ташланған бүре лә абайламай ҡалды, әллә аслыҡтан ул да хәлһеҙме, ҡасырға уйламаны ла. Бүре ауыҙына инеп киткән һәнәкте кире тартып алып, Миңленур, енле кеше кеүек, бар көсөнә бүренең түшенә ҡаҙаны:\n– Бына һиңә! Бына һиңә!\nШул ыңғайға үҙе ҡысҡырып илап ебәрҙе. Ике бүре ялан кәртәне еңел генә һикереп төшөп, урман яғына инеп юғалдылар. Ялан кәртәлә сеңләп илаған Миңленур менән ике бүренең йәнһеҙ кәүҙәһе генә ятып ҡалды. Ялан кәртәнең ферма яҡ мөйөшөндә һарыҡтар һөрлөгөшөп тора ине.\n... Күпме шулай сеңләп ултырғандыр. Уның илауына йүгерешеп килеп еткән башҡа һарыҡ ҡараусыларҙың тауышына айнып киткәндәй булды.\nУлтырған урынынан яй ғына торҙо. Итәктәрен ҡаҡҡыланы. Башын юғары күтәрҙе. Күккә ҡарап:\n– Рәхмәт, Хоҙайым! Балаларымды етем ҡалдырманың, – тине бышылдап ҡына.


Талпандар — Башҡорт Википедияһы\nЯрым класс: Талпандар\nТалпандар (лат. Acari, Acarina, урыҫ.клещи́) — быуынтыҡ аяҡлылар тибы үрмәксе һымаҡтар класына ҡарайҙар (подкласс Acari).\nБыл кластағы иң күп таралған төркөм. 2011 йылғы мәғлүмәттәр буйынса 54617 төр талпан асыҡланған. Шул иҫәптән 144 төрҙең ҡаҙылма ҡалдыҡтары ғына билдәле.\nШулай күп таралыуҙарына уларҙың бик ваҡ булыуҙары, тупраҡтың серегән үҫемлек ҡалдыҡтары менән байытылған өҫкө ҡатын үҙләштереүҙәре тора.\nЗоологияның талпандарҙы өйрәнеү тармағы акарология тип атала..\n2 Талпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда әһәмиәте\n5 Шулай уҡ ҡарарға була\nТалпандар — бик ваҡ үрмәксе һымаҡ хайуандар. Тәндәре тоташ йәки ике өлөштән тора. Әммә был үрмәкселәрҙең тән бүленешенә тап килмәй (баш-күкрәк һәм ҡорһаҡ).Уларҙың тән бүленеше баш яғына яҡыныраҡ үтә.Тән өслоҡтары 6 пар.\nТәүге пар булып яңаҡтар (хелицерҙар) тора. Ҡайһы бер төрҙәргә тишеүсе- сәнскес яңаҡтар, икенселәренә кимереүсе яңаҡтар хас. Икенсе пары — аяҡ-һәрмәүестәр (педипальпылар). Улар ҙа ауыҙ ағзаларын төҙөүҙә ҡатнашалар. Тән ослоҡтарының 4 пары ҡорһаҡҡа тура килә һәм йөрөү аяҡтары булып тора.\nТалпандар, ғәҙәттә 0,2—0,4 мм, һирәк осраҡта 3 мм-ғаса. Күпселеге ваҡ һәм микроскопик дәүмәлендә 0,08 миллиметрҙан алып (80 мкм) 1 миллиметрға тиклем етә. Ҡайһы бер паразиттарҙың инә заттары ҡан һурғанда кәүҙәһен 10-20 миллиметрға тиклем арттырырға мөмкин.\nМикроскопик бәләкәй ҙурлыҡ алыуҙары, беренсе сиратта, әҙер туҡланыу һәм йәшәү урынында — тупраҡта һәм серей башлаған үҫемлек түшәлмәһендә тереклек итеүҙәре арҡаһында, талпандар киң таралыу алған.\nКүп талпандар сапрофагтар йәки йыртҡыстар. Төрлөһө төрләсә туҡлана, үҫемлек һуттары, мал тиҙәктәре һәм ҡан менән туҡланғандары ла бар.\nТупраҡтағы бер төрлө талпандар бәләкәй үңәҙҙәр, ылымыҡтар һәм үҫемлектәрҙең сереүсе ҡалдыҡтары, ә икенселәре бик ваҡ хайуандар менән туҡланыуға яраҡлашҡан.\nТалпандарҙың ҡаты йәки йомшаҡ аҙыҡ менән туҡлан ыуына бәйләнешле рәүештә, уларҙың ауыҙ ағзалары ла үҙгәрә. Ҡаты аҙыҡты ашар өсөн талпандарҙа кимереү өсөн яраҡлаш ҡан ауыҙ хасил була — яңаҡтарында аҙыҡ өлөшсәләрен иҙеү өсөн тештәр барлыҡҡа килә.\nЙомшаҡ аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙың ауыҙ өлөштәре тешләү-имеүгә яйлаша — яңаҡтары тупраҡ аҫтындағы үҫемлектәрҙең һәм хайуандарҙың япмаһын тишеп, уларҙан туҡлыҡлы һуттарҙы һура торған нескә энә һымаҡ төктәргә әйләнә.\nТалпандарҙың тәбиғәттә һәм кеше тормошонда әһәмиәте[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТалпандар, бигерәк тә тупраҡ талпандары, ҡороған үҫемлек ҡалдыҡтарын тарҡатып, уңдырышлы тупраҡ барлыҡҡа килтереүҙә ҡатнаша. Талпандар араһында йыртҡыстар күп. Улар кеше өсөн зарарлы булған үҫемлек аҙыҡ менән туҡланыусы талпандарҙы юҡ итә.\nРәсәйҙә ауыл хужалығына зарар килтереүсе талпандарҙың 100-ҙән ашыу төрө билдәле.\nУлар араһында бар ерҙә таралған ғәҙәттәге үрмәксе талпан бөтәһенән дә күберәк зарар килтерә. Ул талымһыҙ, күп төрлө аҙыҡ ашай: 200-ҙән ашыу төрҙәге үҫемлектәрҙең һуты менән туҡлана ала. Был —0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы оҙонса түңәрәк кәүҙәле, яҙын йәшкелт һары, көҙөн ҡыҙыл төҫтәге талпан.\nҮрмәксе талпандар япраҡтарҙың аҫҡы яғына тупланып йәшәй. Уларҙы үрмәксе ебе менән сырмап ала. Көньяҡ райондарында улар емеш ағастарына, ҡауын-ҡарбуз культураларына ҙур зыян килтерә. Оранжерея һәм парк үҫемлектәрен зарарлай.\nҮрмәксе талпандарҙы юҡ итер өсөн баҫыуҙарға ағыулы химикаттар һиптерәләр.\nЙорт хайуандарында паразит булып йәшәүсе талпандар ҙа зарарлы. Уларҙың ҡайһы берҙәре кешеләргә лә ҡаҙала. Был бигерәк тә Европала, Ҡырымда һәм Кавказда тереклек итеүсе эт талпаны һәм бөтә Евразия буйынса көньяҡ тайгала осрай торған тайга талпаны була.\nУлар ҡан имер өсөн күп кенә умыртҡалы хайуандарға һәм кешегә һөжүм итә. Талпандар үҙҙәренең ҡорбанын үҫемлектәрҙә лә һағалап тора.\nҠ ан һурғанда эт талпанының кешегә нервылар системаһының ҡаты ауырыуын — энцефалит, талпан тимгелле тифы йәки башҡа йоғошло ауырыуҙар йоҡтороуы ихтимал.\nТайга талпаны талпан энцефалитын тыуҙырыусы бактерияларҙы таратыуҙа төп сығанаҡ булып тора. Тәбиғи шарттарҙа энцефалит ауырыуын тыуҙырыусы бактерия тояҡлы ҡырағай хайуандарҙың тәнендә була. Был хайуандар бактериянан ауырымай. Бактерия бер хайуандан икенсеһенә уларҙың ҡанын имгән талпандар аша күсә.\nБактериялар менән зарарланған талпандар һөжүм итһә, кеше энцефалит менән ауырый башлай. Был ауырыуҙың сәбәбен, ҡырағай хайуандарҙан кешегә йоҡтороуҙа талпандарҙың роле академиктар Евгений Никанорович Павловский һәм Лев Александрович 3 и л ь б е р етәкселегендәге ғалимдар тарафынан асыла һәм өйрәнелә.\nҠорсаңғы талпаны кешелә ҡорсаңғы ауырыуын тыуҙыра. 0,3—0,4 мм оҙонлоҡтағы был талпан тире эсендә 15 мм-ға еткән юлдар тишә. Был саҡта тире бик ныҡ ҡысыта. Сир ҡул биреп иҫәнләшкәндә, кейем йәки таҫтамал аша тарала.\nКешелә һәм йорт хайуандарында талпандар тыуҙырған ауырыуҙарҙы акариаз тип атайҙар.\nКлассификацияларҙың береһе буйынса Acari аҫкласы өс өҫотрядҡа (Opilioacariformes, Parasitiformes, Acariformes), ҡараған 350-ҙән ашыу ғаиләне, 4000 ырыуҙы берләштерә.\nШулай уҡ ҡарарға була[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n↑ Harvey M. S. (2002). The neglected cousins: what do we know about the smaller arachnid orders? Journal of Arachnology, vol. 30, pp. 357—372. pdf (инг.)\nКлещи, отряд паукообразных // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Талпандар&oldid=1048833 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 10:37 27 июль 2021 үҙгәртелгән.


Ҡала ерендә траспорттың артыуы, шунлыҡтан хәрәкәттең ҡатлауланыуы янғын һүндереү частарын күберәк төҙөргә мәжбүр итә\nБашҡортостан хөкүмәте Премьер-министрының беренсе урынбаҫары Рөстәм Мәрҙәнов Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Волга буйы үҙәге етәксеһе Игорь Паньшин менән осрашты.\nҺөйләшеүҙең төп темаһына күсер алдынан Рөстәм Хәбип улы Яңауыл, Краснокама яҡтарындағы дауыл фажиғәһендәге ярҙамдары өсөн Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығына оло рәхмәтен белдерҙе. Артабан һүҙ янғын һүндереүселәрҙең матди базаһы, яңы деполар төҙөү хаҡында барҙы.\nИгорь Паньшин, Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Волга буйы үҙәге етәксеһе: «Волга буйы федераль округы - иң ҡатлаулыларҙан. Ни өсөн тигәндә, Рәсәйҙәге миллион кеше йәшәгән 13 ҡаланың алтыһы беҙҙең округта урынлашҡан. Янғын урынына беҙ ҡала ерендә - 10, ауылда 20 минутта килеп етергә тейешбеҙ Транспорт тығындарын тиҙерәк үтеү өсөн деполарҙы ҡалаларҙың төрлө мөйөшөндә төҙөйбөҙ. Шул уҡ ваҡытта ҡалалағы янғын частары федераль аҡсаға, ауылдағылар муниципаль иҫәпкә төҙөлә».


“Тимер ат”лыларҙы ниндәй үҙгәрештәр көтә? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » “Тимер ат”лыларҙы ниндәй үҙгәрештәр көтә?\n“Тимер ат”лыларҙы ниндәй үҙгәрештәр көтә? 27.12.2017 // Иҡтисад\nЯңы йылға, һәр ваҡыттағыса, үҙгәрештәр, яңы закондар менән аяҡ баҫабыҙ. Улар араһында юл хәрәкәте ҡағиҙәләренә, водителдәргә ҡағылышлылары ла байтаҡ.\nАвтобусҡа ун йыл бирелә\nТранспорт тәғәйенләнеше һәм эшлекле ҡылыҡһырламаһы буйынса пассажир ташыу талаптарына яуап бирергә тейеш. Балаларҙы йөрөткән автобустарҙы ун йылдан артыҡ файҙаланыу тыйыла. Яңы йылдан тахограф һәм ГЛОНАСС йәки ГЛОНАС/GPS навигация системаларының булыуы мотлаҡ. Быға тиклем тыйыуҙарҙы ғәмәлгә индереүҙе бер нисә тапҡыр күсереп килделәр.\nБалалар ғүмерен хәүефкә ҡуймау маҡсатында күрелгән сараны аңларға мөмкин, әммә уны үтәүҙә ауырлыҡтар ҙа булыр, күрәһең. Мәҫәлән, өс йәше тулған балаларҙы экскурсияларға, лагерҙарға йәки башҡа сараларға алып барыр өсөн автобус талап ителәсәк. Ә уларҙың 80 проценты ун йылдан ашыу сафта. Тимәк, ошоға тиклем бындай хеҙмәт күрһәткәндәрҙең эшенә ихтыяж кәмейәсәк. Ә мәктәп автобустарына, киреһенсә, сират барлыҡҡа киләсәк, сараларҙы ла алдан планлаштырып ҡуйыу талап ителә.\nИкенсе яҡтан ҡарағанда, был икенсе проблеманы тыуҙырасаҡ – эшһеҙ ҡалырға теләмәгән йүнсел, законды боҙоп, “күләгәгә китеп”, йәшерен рәүештә хеҙмәт күрһәтә башлауы ла ихтимал. Ҡануниәтте урап үтергә теләгәндәр вазифалы кешеләргә ришүәт тәҡдим итеү юлына ла баҫасаҡ. Иң ҡурҡынысы шул – үрҙә әйтелгән факторҙарға бәйле, балаларҙы ташыу эшенең контролдән сығыуы мөмкин.\nКүңелһеҙ яңылыҡ – Яңы йылдан яғыулыҡҡа акциздың күтәрелеүе көтөлә.\nБер литр өсөн 50 тин өҫтәлә. Был иһә дизель яғыулығына һәм бензинға хаҡтарҙың 60 тингә тиклем ҡиммәтләнеүенә килтерәсәк, тип белдерә эксперттар.\n“Тыныслыҡ хәрәкәте зонаһы”\nКиләһе йыл “тыныслыҡ хәрәкәте зонаһы” тигән билдәләмә һәм яңы юл билдәһе барлыҡҡа килергә тейеш.\nБыл юлдарҙа автомобилдәр сәғәтенә 10 – 20 километр менән барырға тейеш, башҡаларҙы уҙыу тыйыла. Йәйәүлеләр иһә был зонала юлды үҙҙәре теләгән урында аша сығасаҡ, автомобилдәр уларҙы үткәрергә бурыслы. Әлегә бындай юлдарҙы ҡайһы тирәлә булдырырға йыйынғандары аңлашылмай.\nТранспортҡа – электрон паспорт\nЯңы йылда транспорт сараларына электрон формалағы паспорт бирә башлаясаҡтар. Улар тормошобоҙға 1 июлдән килеп инергә тейеш.\nЕвразия иҡтисад комиссияһы коллегияһы ҡарары менән Европа дәүләттәрендә былтырҙан электрон паспорт бирә башлағандар. Электрон техник паспортҡа күскәс, автомобиль хужаһы тураһында бөтә мәғлүмәт һанлы форматта ЮХХДИ-ла һаҡланасаҡ. Был ҡулдан автомобиль һатып алғанда еңеллек килтерәсәк, сөнки транспорт тураһында тулы белешмә алыу мөмкинлеген тыуҙыра. Шулай уҡ ремонт, техник күҙәтеүҙе ҡасан үтеүе хаҡында ла тулы мәғлүмәт индереү күҙаллана.\nҠасып ҡотолам тип уйлама\nРәсәй Хөкүмәте сит кешеләрҙән алынған яҙма буйынса автомобиль хужаларына штраф һалыу тураһындағы закон проектын хупланы. Яҙма булғанда, протокол төҙөү талап ителмәйәсәк.\nБының өсөн “Халыҡ инспекторы” исеме менән мобиль ҡушымта сығарыласаҡ. Ул Мәскәү һәм Татарстанда һыналған, хәҙер иһә илдең башҡа төбәктәрендә лә таратыла башлаясаҡ.\nӨҫтөнлөгө нимәлә? Юл патруле хеҙмәте инспекторҙары протокол төҙөмәйенсә водителдәрҙе административ яуаплылыҡҡа тарттыра аласаҡ. Иң мөһиме – юл хәрәкәте ҡағиҙәһен боҙоу осрағы видеокамераға төшөрөлөп, йөкмәткеһенә тура килергә тейеш. Шулай итеп, икенсе йылдан юл ҡағиҙәләрен боҙорға яратҡандарға көн бөтә.\nСтраховка күпме торор?\nТранспорт сараһын страховкалау буйынса законды камиллаштырыу өҫтөндә эш дауам итә. Шуға ла йыл һайын был өлкәлә үҙгәрештәр индерелеүгә күнегеп бөткәнбеҙ.\nКиләһе йылдан ОСАГО-ның яңы формаһын индерергә йыйыналар. Полистың уң яғынан өҫтә QR-код ҡуйыла. Онлайн тәртибендә Рәсәй Автостраховкалаусылар союзы сайтында кодты файҙаланып, страховка килешеүен төҙөгән компанияның исеме, полистың серияһы һәм һаны, тултырыу ваҡыты һәм ғәмәлдә булыуы, машина хужаһының исем-шәрифе, транспорттың маркаһы, моделе, дәүләт теркәү һаны, ВИН-код, кемдәргә йөрөү рөхсәт ителеүе тураһында тулы мәғлүмәт алырға мөмкин буласаҡ. Был үҙгәреш – ялған полистарға ҡаршы көрәш сараһы.\n“Һыуыныу ваҡыты” оҙайтылды\nБығаса ваҡытынан алда страховканан баш тартҡандарға, әгәр ҙә был килешеүҙә күрһәтелмәһә, страховка премияһы ҡайтарылмай ине.\nКомпанияларҙы үҙ иркенә ҡуйыу сәбәпле, күптәр ошо шарттарҙа эшләүҙе хуп күрҙе. Аҡсаны кире ҡайтарыу шарттары менән хеҙмәтләндергәндәргә клиенттарға аҡсаны ҡайтарыуға биш эш көнө бирелә ине. Хәҙер иһә компаниялар ирекле страховкалауҙың айырым ҡағиҙәләре буйынса “һыуыныу ваҡыты”н индерергә бурыслы – уның ваҡыты биш көндән ун көнгә тиклем оҙайтылды.\nҮҙәк банкка ебәрелгән страховкалаусыларҙы либералләштереү проекты һиҙелерлек үҙгәрештәр алып килмәксе.\nШуларҙың иң мөһиме – 2018 йылдың 1 июленән ойошмалар полис хаҡын билдәләгән биш коэффициентты үҙҙәре асыҡлаясаҡ. Анығыраҡ әйткәндә, документ “ОСАГО буйынса тарифтарҙы ирекле билдәләүгә күсеү тәҡдиме” тип атала. Рәсәй Автостраховкалаусылар союзы уны ҡабул иткән, һуңғы нөктәне Үҙәк банк ҡуйырға тейеш. Автостраховкалаусылар союзы тәҡдиме буйынса, Үҙәк банк шәхси еңел автомобилдәр өсөн тариф базаһының максималь күләмен көйләйәсәк. Полистың аҙаҡҡы хаҡын формалаштырған коэффициенттар дәүмәлен страховкалаусылар үҙҙәре билдәләйәсәк.\nЛибералләштереүҙең ике юлы тәҡдим ителә:\n– страховкалаусы фирмалар үҙҙәре территориаль коэффициентты билдәләй;\n– водителдең йәше, стажы, автомобилдең ҡеүәте, рулгә ултырған кешеләр һанын сикләү дәүмәле, тағылма файҙаланыу иҫәпкә алына.\nИкенсе осраҡ буйынса фирмаларға биш коэффициент урынына дүртәүҙе рөхсәт итергә тәҡдим яһала. Проект буйынса Үҙәк банк ОСАГО полистары хаҡын көйләүҙән баш тартырға тейеш, йәғни страховкалаусылар хаҡтарҙы үҙҙәре контролдә тоторға йыйына.\nГЛОНАСС: кемгәлер яҡшы, кемгәлер – юҡ\nЯңы йылдан “ЭРА-ГЛОНАСС” системаһы юл фажиғәләре тураһындағы мәғлүмәтте автоматлаштырылған ОСАГО системаһына тапшыра башлаясаҡ.\nМәскәү, Санкт-Петербург ҡалалары һәм Мәскәү, Ленинград өлкәһендә юл-транспорт хәл-ваҡиғаһын европротоколда теркәү буйынса тәжрибә үткәреү бара. Уға ярашлы, страховканы 400 мең һумға тиклем ҡайтарыу рөхсәт ителә. Әлегә был система ныҡлап көйләнмәгән, кем эште ойошторасағы ла билдәһеҙ.\nТакси ҙа ситтә ҡалмай\nТакси хеҙмәтендә лә мөһим үҙгәрештәр көтөлә.\nДәүләт Думаһында такси саҡыртыу менән шөғөлләнгән диспетчер хеҙмәттәре, агрегаторҙар һәм онлайн-сервис эшен көйләйәсәк закон проекты тикшерелә.\nШулай уҡ такси водителдәрен мотлаҡ страховкалаған ОСГОП-ҡа хәҙер автобустар ҙа эләгәсәк. ОСГОП буйынса закон 2013 йылда ҡабул ителгәйне. Ундағы ҡағиҙәләргә ярашлы, пассажирҙар ташыу менән шөғөлләнгәндәр клиенттары алдында яуаплылыҡты ла страховкаларға бурыслы. Ундағы шарттар буйынса түләүҙәр лимиты ике миллион һумға тиң, ә ОСАГО-ла 500 мең һум менән сикләнә. Яңы ҡануниәт буйынса ОСГОП пассажирҙар йөгөнә килтерелгән зыянды ҡаплаясаҡ, чек булғанда – 23, чек булмағанда – 11 мең һумға тиклем.\nИнтеграторҙар һәм диспетчерҙар\nЗакон проектында интернетта такси хеҙмәте тураһында мәғлүмәт баҫтырған агрегаторҙар хеҙмәте тураһында ла һүҙ бар.\nӘлеге ваҡытта уларҙың хеҙмәтенән файҙаланып зыян күргән өсөн таксист та, агрегатор ҙа яуаплылыҡ тотмай. Ошо эште хоҡуҡи яҡтан көйләү сараһы булмауы ҙур ҡыйынлыҡтар тыуҙыра. Пассажир, интернет йәки ҡушымта аша автомобилде саҡырғанда, таксист ошо компанияла эшләй тип уйлай. Ә ысынында иһә таксопарк машинаны ҡуртымға ала һәм уны водителгә тапшыра. Рейс алдынан страховкаһы ла, водителдең һаулығы ла тикшерелмәй.\nЯңы законға ярашлы, таксопарк һәм агрегаторҙарҙың эше етди бер тәртиптә ойошторолорға тейеш. Ҡағиҙәне боҙған осраҡта кемдең нимә өсөн яуап бирәсәге асыҡ билдәләнәсәк.\nӘгәр ҙә был закон проекты ҡабул ителһә, ҡағиҙәләр ғинуар аҙағында уҡ ғәмәлгә инәсәк.\nҺығымта электрон форматта биреләсәк\nКиләһе йылдан водителдәр өсөн рейс алдынан медицина күҙәтеүе үткәреү ҡағиҙәләренә лә үҙгәрештәр индермәкселәр.\nЯңы талаптар буйынса водителдәрҙе юлға сығыр алдынан да, рейстан һуң да мотлаҡ тикшерәсәктәр. Шулай уҡ телемедицина технологияларын ҡулланырға йыйыналар, һығымта ла электрон форматта биреләсәк.\nСиттән тороп тикшереүҙе ойоштороу тәртибе камиллаштырылып, Һаулыҡ һаҡлау министрлығына раҫлауға тапшырыласаҡ.\n196-сы Федераль закондың 23-сө статьяһына етенсе һәм һигеҙенсе пункттарҙы өҫтәү күҙаллана. Телемедицинаны файҙаланып, тикшереүҙе ойоштороу водителдәрҙең хәлен тиҙ һәм теүәл билдәләүҙе тәьмин итәсәк. Шулай уҡ мотлаҡ медицина тикшереүе эште тейешле кимәлдә ойоштороуға ҡамасаулаған хәүефле производство факторҙар йоғонтоһон, сирҙәрҙе асыҡлау өсөн талап ителә.\n“Евро-5” заманы килде\nҒинуарҙан ҡеүәтле еңел автомобилдәргә, автобустарға һәм йөк транспортына экологик стандарттар буйынса ҡатыраҡ талаптар ҡуйыласаҡ.\nЭкологик класҡа талаптар Таможня союзының техник регламентында билдәләнгән. Документ буйынса, “Евро-4” талаптары йөк автомобилдәре һәм автобустарға 31декабргә тиклем генә һаҡлана, шуға күрә Яңы йылдан Рәсәйҙә “Евро”-5-тән түбән экологик класлы коммерция техникаһын сығарыу тыйыла.\nХөкүмәт Рәйесе Дмитрий Медведев яҡтыртылмаған юлда машинанан сыҡҡан водителдең яҡтылыҡты сағылдырған элементтары булған бишмәт кейеүен талап иткән указға ҡул ҡуйҙы. Яңы ҡағиҙә марттан ғәмәлгә инә. Был хаҡта гәзиттә хәбәр иткәйнек инде.\nОшоға хас ҡағиҙә 2015 йылда йәйәүлеләр өсөн дә ҡабул ителгәйне. Уға ярашлы, хәҙер йәйәүлеләр ҡараңғы ваҡытта ҡала һәм ауыл ситендәге юлдарҙа яҡтылыҡты сағылдырған кейемдә булырға тейеш.\nЮл ситендәге кешене күрмәү сәбәпле, күңелһеҙ хәлдәргә тарығандар күп. Машина юлдан ситтә торған саҡта бер нәмә лә күренмәй. Был осраҡта сағыу жилет ярҙам итәсәк.\nБыға тиклем автомобиль тәҙрәһен ҡараңғылатҡан өсөн 500 һум штраф һалалар ине, киләһе йыл уны ун тапҡырға арттырырға тигән закон ҡабул итергә йыйыналар.\nҠайһы бер водителдәр 500 һум түләп, ҡара тәҙрәле автомобилдә йөрөүҙе хуп күрә. Шуға ла “Берҙәм Рәсәй” партияһы депутаты Вячеслав Лысаковтың тәҡдиме буйынса, был талаптарҙы яңынан ҡарап, штраф күләмен 5 000 һумға тиклем арттырыуҙары ихтимал.\nТехник күҙәтеү барышы видеоға теркәлә\nАвтомобилдәрҙе техник күҙәтеү үткәреү функцияһын полициянан алып ябай граждандарға тапшырыу файҙаға булманы.\nОператорҙар ойоштороу эшен күпкә ябайлаштырып ебәрҙе, хәҙер хатта автомобилде ҡарамайынса ла техник күҙәтеү үтеүе хаҡында талон бирәләр, тик аҡсаһын ғына түлә. Ошо етешһеҙлекте бөтөрөү маҡсатында техник күҙәтеү алып барған компанияларға ревизия үткәрергә йыйыналар.\nИҡтисад үҫеше министрлығы әҙерләгән план буйынса, хәҙер техник күҙәтеү операторҙары машинаны видеоға теркәмәйенсә диагностика картаһын бирергә тейеш түгел. Автомобиль булмаған осраҡта 800 һум штраф һалынасаҡ. Тик был ҙур булмаған сумма операторҙы аҡылға ултыртмаҫ, тигән уй тыуа, сөнки ул ошо юғалтыуҙы автомобиль хужаһынан түләттерә ала. Әгәр ҙә техник күҙәтеү ҡағиҙәһен боҙған өсөн операторҙың лицензияһын тартып алһалар, ул саҡта, бәлки, уйланырҙар.\nӘлеге ваҡытта ла автомобилдәрҙең хаҡы арзан тип әйтеп булмай. Әммә был йүнәлештә лә хаҡтарҙы “камиллаштырыу” дауам итә. Ә ниндәй транспорт беҙҙең кеҫәгә нығыраҡ һуғасаҡ?\nАкциздар артыуға һәм иҫәп системаһы үҙгәреүгә бәйле, ҡеүәте 200 ат көсөнән күберәк автомобилдәрҙең хаҡы артыуы мөмкин. Әле булған өс категорияға тағы ла 200-300, 400-500 һәм 500-ҙән юғары ат көсө төркөмдәре өҫтәләсәк. Уға ярашлы, иҫәп тә 897, 925, 965 һәм 1084 һумдан сығып ҡарала.\nОшо хаҡ иҫәбенән бюджетты яҡынса 14 миллиард һумға тулыландырырға уйлайҙар. Эксперттар фекеренсә, автомобилдәр хаҡының 10-17 процентҡа артыуы ихтимал.\nБерҙәм транспондер ғәмәлгә инә\nТүләүле юл майҙанына ингәс, аҡсалата иҫәпләшәбеҙ йә системаның контактһыҙ транспондерҙы (алғы тәҙрәләге электрон ҡорамал) уҡып, аҡса күсереүен һәм шлагбаумды асыуын көтөргә мәжбүрбеҙ.\n15 ғинуарҙан берҙәм транспондер ғәмәлгә инә – юл өсөн, уны ниндәй оператор сығарыуына ҡарамаҫтан, төрлө ҡорамал менән иҫәпләшергә мөмкин буласаҡ.


Афғанстандан Совет ғәскәрҙәрен сығарыуға 27 йыл тула\nИҫтәлекле көн алыҫлашҡан һайын хәтер төшөнсәһенең әһәмиәте арта. Йыл һайын февралдә Рәсәй һәм Башҡортостандың төрлө төбәктәрендә интернациональ хәрби бурысын үтәгәндә һәм локаль бәрелештәрҙә ҡатнашҡан замандаштарыбыҙ иҫтәлегенә һәйкәлдәр асыла. Бөгөн уларҙың һаны йәнә берәүгә тулыланды. Булгаков ауылында Афған һуғышы һәм хәрби бәрелештәрҙә башын һалған яҡташтарыбыҙҙың иҫтәлеге мәңгеләштерелде.\nФәрит Сәйетовтың 32 йыл инде күңел яраһы һыҙлай. 19 йәшендә генә Совет армияһына саҡырылған улы Рөстәм интернациональ хәрби бурысын үтәгәндә башын һалған. Төшкә йыш инмәй, әммә ошо һәйкәл асылыр алдынан улымды күрҙем, ти һалдат атаһы.\nҺәйкәлдәр яуҙа башын һалған яҡташтарыбыҙ иҫтәлегенә ҡуйылһа ла, тәү сиратта тереләр, йәш быуын өсөн кәрәк тип билдәләй Дәүләт Думаһы депутаты Иршат Фәхретдинов. Һуңғы осорҙа ғына Башҡортостандың төрлө район-ҡалаларында яугир-интернационалистар иҫәтәлегенә ике тиҫтәгә яҡын мемориал асылған.\n10 йыл эсендә Афғанстан ерендә 15 меңләп Совет һалдаты башын һалды. Күптәр был һуғышты мәғәнәһеҙ ҡан ҡойош тип баһаларға ашыҡһа ла, заман күҙлегенән интернациональ бурысын үтәүсе яугирҙарҙың ҡаһарманлығы тиҫтә йылдарға алға илебеҙ именлеген тәьмин итеү өсөн әһәмиәткә эйә булған сара икәнлеге асыҡлана. Шуға ла йәштәй генә ҡулына ҡорал алып, Ватан һағына баҫҡан егеттәрҙең яҡты иҫтәлеген күңелдәрҙә мәңгеллеккә һаҡларға кәрәк тип билдәләне һәйкәл асыу тантанаһында ҡатнашыусылар.


Башҡортостанда планлаштырылған майҙандарҙың 5 процентында бесән сабылған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда планлаштырылған майҙандарҙың 5 процентында бесән сабылған\n11:26, 14 июня 2012 Иҡтисад\nРеспублика аграрийҙары 52 мең гектарҙа үлән сапты, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәтендә. Был — күп йыллыҡ үлән сәселгән майҙандарҙың 5 проценты. Йәмғеһе 16 мең тонна бесән әҙерләнгән. Иң ҙур күләмдәр Хәйбулла (11 мең тонна) һәм Әлшәй (10 мең тонна) районы хужалыҡтарына тура килә.\nСенаж траншеяларына 47 мең тонна һутлы йәшел масса һалынған. Был эш Стәрлетамаҡ районында әүҙем алып барыла, бында 13 мең тонна сенаж тупланған.\nАграр ведомство мәғлүмәттәренә ярашлы, мал аҙығы әҙерләү кампанияһы республиканың бөтә райондарында ла тиерлек алып барыла. Төньяҡ-көнсығыш райондар ғына был исемлеккә инмәй. Малды ҡышҡылыҡҡа мал аҙығы менән тәьмин итеү өсөн ауыл эшсәндәренә йәмғеһе 750 мең тонна бесән, 2 млн 356 мең тонна сенаж һәм 1 млн 600 мең тонна силос әҙерләргә кәрәк буласаҡ.


Кушнаренко районында «500 ферма» программаһы сиктәрендә беренсе хужалыҡҡа нигеҙ һалынды\nУл элекке һөтсөлөк фермаһы урынында буласаҡ.\nТартыш ауылы эргәһендә барлыҡҡа киләсәк комплекс заман талаптарына ярашлы төҙөлә. Бында уҙған быуаттағы биш бинаға өҫтәп, тағы өс объект төҙөү планлаштырыла. Эшсе төркөм Баймаҡ районынан килгән. Хеҙмәткәрҙәр өсөн ваҡытлыса торлаҡ булдырылған, эш хаҡы ла ҡәнәғәтләнерлек, коллектив та татыу, ти бригадир Ришат Латипов.\nХужалыҡ 2018 йылға тулыһынса сафҡа инергә тейеш. Быйыл сентябрҙә өс бина төҙөкләндереләсәк. Хужалыҡта әле 200 баш һыйыр бар, киләсәктә уларҙы 800-гә еткереү күҙаллана. Төбәктә һөт етештереү тармағын яйға һалыу ниәтендә етәкселек ҡара-ала һыйырҙар һатып алырға уйлай. Һөттө һатыу уңышлы хәл ителә. Ул Кушнаренко районы эргәһендәге заводтарға оҙатыла. Ярым емерек биналарға ҡабаттан йән өрөү урында йәшәүселәрҙе яңы эш урындары менән дә тәьмин итәсәк, ти хужалыҡ етәксеһе. Быға, әлбиттә, ҡабул ителгән санкциялар ҙур этәргес буласаҡ.


Атайыбыҙ – терәгебеҙ\n23 Февраль 2018, 18:55\nҠәҙерлебеҙ Ишкилде Сабир улы 1958 йылдың 23 февралендә Рафиҡ ауылында донъяға килгән. Бала сағы ошонда, Таналыҡ йылғаһы буйында, үткән. Башланғыс мәктәптән һуң уҡыуын Өфө ауылында дауам итә. Хеҙмәт юлын, VIII синыфты тамамлағас, «Һарыкүл» бүлексәһендә башлай. Һуңынан әрме сафына алына. Ҡайтҡас, эшен дауам итә. 1985 йылда әсәйем Сания Әхмәҙулла ҡыҙы менән сәстәрен сәскә бәйләйҙәр. Татыу, тырыш ғаиләлә беҙ, биш бала, матур тәрбиә алып үҫтек.\nИр кеше үҙ ғүмерендә өй төҙөргә, ағас ултыртырға, ир балаға ғүмер бирергә тейеш, тигәнгә тоғро ҡалды атайым. Бына тигән итеп өй һалып сыҡтыҡ. Йәй көнө уның алды аллы-гөллө сәскәләргә күмелеп ултыра. Совхоз тарҡалып, эшһеҙ ҡалғас та атайым ҡул ҡаушырып ултырманы. Ауылдың старостаһы булып йөрөүе, Өфө ауылы советы депутаты итеп һайланыуы ла уның ауылдаштары араһында абруйын күрһәтә.\nБөгөн атайым оло юбилейын, 60 йәшен, билдәләй. Үҙенең байрамында уға һаулыҡ, оҙон ғүмер теләйбеҙ. Һәр ваҡыт шулай беҙгә ышаныслы терәк булып ҡал, ҡәҙерле атайыбыҙ.\nЛуиза МАНИШЕВА, VII синыф уҡыусыһы.


Бәйгеләр | Йәншишмә - Page 2\nВсе записи в категории 'Бәйгеләр'\nКүңелемдә минең ҡәләм тибрәлә\nНаписал в 4 мая 2018, 09:39\nҒафури районында танылған яҙыусы Гөлнур Яҡупова башлап ебәргән «Өмөтлө ҡәләм» ижад бәйгеһенә йомғаҡ яһалды. Быйылғы еңеүселәрҙе тәбрикләү тантанаһы әҙибәнең йәнтөйәге Сәйетбабала үтте. Мәктәптең тамаша залына уҡытыусылар, уҡыусылар, төрлө ауылдарҙан килгән бәйге еңеүселәре, Өфөнән, район үҙәгенән килгән ҡунаҡтар, үҙҙәренең номинацияларын булдырған ойошма вәкилдәре йыйылды.\nЗемфира Байдәүләтова «Рәсәй һылыуҡайы-2018» милли матурлыҡ конкурсында иң яҡшы милли кейем өсөн дипломға лайыҡ булды. Был хаҡта «Һылыуҡай-Bashkirian Beauty» студияһы директоры Линара Таһирова хәбәр итте. 19 йәшлек Земфира Байдәүләтова 70 мең ғаризанан тәүге 20 исемлегенә инде. Интернетта тауыш биреүҙә Земфира етенсе урынға сыҡты. Земфира — ғаиләлә һигеҙенсе бала, уның алты ағаһы һәм бер апаһы бар. …\nContinue reading ‘Башҡорт ҡыҙы «Рәсәй һылыуҡайы-2018» конкурсында иң яҡшы милли кейем өсөн дипломға лайыҡ булды’ »\nӘкиәтем – ары, үҙем – бире\nНаписал в 13 апреля 2018, 10:19\nСовет районының 166-сы башҡорт һәм 205-се балалар баҡсаларында «Һаумы, һаумы, әкиәт!» ҡала конкурсының район кимәлендә һайлап алыу туры үтте.\nБеҙҙең гимназия йондоҙҙары\nНаписал в 12 апреля 2018, 22:33\nҠарҙар иреп, тирә-яҡ тыуған яҡтарын һағынып ҡайтҡан ҡоштар моңона тула башлағас, беҙҙә, һәр йылдағыса, «Гимназия йондоҙҙары» исемле конкурс уҙғарыла. Быйыл ул үҙенең 25 йыллыҡ юбилейын билдәләне.\nБаш ҡалабыҙҙа республика гүзәллек конкурсының финалы үтте. Унда 12 башҡорт сибәркәйе араһынан «Һылыуҡай – 2018» титулын 20 йәшлек Әлшәй ҡыҙы Әлфинә Кашапова яуланы. Өфө дәүләт авиация-техник университетының III курс студенткаһы «Мисс-Матбуғат» номинацияһына ла лайыҡ булды. Уға төп приз – «Лада Гранта» машинаһы тапшырылды. Ә Ейәнсуранан Наҙгөл Әйүпова – беренсе, Балаҡатайҙан Илзирә Әсмәндийәрова – икенсе, Бишбүләктән …\nContinue reading ‘Иң һылыуы – Әлфинә’ »\n– «Һин КВНщикмы? – Юҡ, мин «Шаяниум»щик!» – «Үҫәбеҙ, үҫәбеҙ, хатта RNТ ла татар эстрадаһына ашҡына». – «Ысын мосолман колбасаны ла ҡиблаға ҡарай һалып ҡырҡа». – «Тылсымлы тирмә» бөтә хыялдарҙы тормошҡа ашыра, ти. Мәктәптә тәмле итеп ашата башларҙармы икән әллә?» – «Интерспорт». Беҙ магазин түгел, беҙ – мәктәп»…\nУра, еңеп ҡайттыҡ!\nНаписал в 23 марта 2018, 17:00\nШулай ғәҙәти мәктәп тормошо менән йәшәп ятҡанда бер көндө мәктәп директоры беҙгә: «Әйҙәгеҙ, КВН-да тағы ҡатнашып ҡарайыҡ әле», – тип белдермәһенме! Ә ниңә юҡ? Уҙған йылда үткәрелгән уйында Гран-при яулап, республика кимәлендә икенсе урынға лайыҡ булғайныҡ.\nДүртөйлөнән – матур тәьҫораттар менән!\nНаписал в 23 марта 2018, 16:13\nДүртөйлөләге Назар Нәжми исемендәге башҡорт гимназияһында Башҡортостандың халыҡ шағиры Назар Нәжмигә арнап әҙәби конкурс үткәрелде. Тәүге туры ситтән тороп уҙғарылһа, аҙаҡ инде иң-иңе тип табылған эштәр икенсе турға һайлап алынып, уларҙың авторҙары белем усағына саҡырылды.


Өфө - «Етемдәрһеҙ ҡала» бөтә Рәсәй конкурсы буйынса онлайн-тауыш биреүҙә лидерҙар иҫәбендә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө - «Етемдәрһеҙ ҡала» бөтә Рәсәй конкурсы буйынса онлайн-тауыш биреүҙә лидерҙар иҫәбендә\n12:36, 24 августа 2012 Йәмғиәт\n«Етемдәрһеҙ ҡала» өсөн тауыш биреү дауам итә. 24 авгусҡа ҡарата мәғлүмәттәр буйынса, Өфө был рейтингта икенсе урында килә. Ҡала 1316 тауыш йыйып, Ступиноны ҡыуып етеп килә, ул 1452 тауыш менән беренсе урынды биләй.\n«Етемдәрһеҙ ҡала» бөтә Рәсәй конкурсының девизы — «Һәр балаға – йылы өй». Унда Рәсәй Федерацияһының 57 субъектынан 150 ҡала ҡатнаша. Ойоштороусылар булып Рәсәйҙең бәләкәй һәм урта ҡалалары ассоциацияһы менән берлектә Ауыр тормош шарттарында ҡалған балаларға ярҙам фонды сығыш яһай. Социаль етемлекте иҫкәртеү, ата-әсә ҡарауынан мәхрүм ҡалған һәм етем балаларҙы ғаиләләргә урынлаштырыу, уларҙың йәшәү шарттарын яҡшыртыу бәйгенең төп маҡсаты булып тора.\nТауыш биреү 2012 йылдың 1 ноябренә тиклем дауам итә. Тауыш биреү «Я-родитель» порталында үткәрелә.\nТеги: конкурстар,социаль яҡлау


Өфөлә Нижегородка биҫтәһендә тиҙ ярҙам машинаһы хеҙмәткәренә һөжүм иткәндәр | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n31 января 2017 — 15:41 ГТРК «Башкортостан»\nӨфөлә Нижегородка биҫтәһендә тиҙ ярҙам машинаһы хеҙмәткәренә һөжүм иткәндәр.\nТабиптарҙы талашҡанда башын йәрәхәтләгән 35 йәшлек иргә ярҙам итергә саҡыртҡандар. Фельдшер нимә булғанын асыҡлағансы, пациент бысаҡ тотоп уға ташланған. Медицина хеҙмәткәре ҡасып ҡотола. Был турала шунда уҡ участка полиция хеҙмәткәренә хәбәр ителгән.


— Ватанды һаҡлаусыларыбыҙ үҙҙәренең алдында торған бурыстарҙы үтәй ала, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Башҡарма власть органдары беҙҙең республикала хеҙмәт итеүсе хәрбиҙәргә ярҙам итеү өсөн мөмкин булғандың барыһын да эшләй.\nПрезидент һүҙҙәренә ҡарағанда, хәрбиҙәргә ярҙам күләме артабан арттырыла барасаҡ.\nРеспубликаның хәрби комиссары вазифаһын башҡарыусы Илдар Баһауетдинов Президентҡа хәрби саҡырылыш һәм Башҡортостандағы хәрби хеҙмәткәрҙең тормошо тураһында һөйләне.\n—Хәрби комиссариаттың республика ҡалаларында һәм райондарында урынлашҡан 44 бүлеге, мобилизация әҙерлеге, хәрби хеҙмәткә саҡырыуҙы ойоштороу һәм үткәреү, хәрбиҙәрҙе социаль яҡтан тәьмин итеү бурыстарын ғәмәлгә ашыра, — тине хәрби комиссар вазифаһын башҡарыусы.\nИлдар Баһауетдинов әйтеүенсә, 2010 йылда Башҡортостандан илебеҙҙең Ҡораллы Көстәре сафына 20 меңдән ашыу кеше саҡырылған. Хәрби хеҙмәткә алыныусылар һаны һәм сифаты буйынса республика алдынғы урындарҙың береһен биләй. Республикала урынлашҡан хәрби частарҙы Башҡортостандан саҡырылыусылар менән комплектлау хәрби хеҙмәткәрҙәр араһында социаль көсөргәнешлекте бөтөрөргә ярҙам итте.\nТеги:ҡораллы көстәр һәм йәмғиәтбр президенты


Өфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай ижад кисәһенә саҡыра // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә Башҡортостандың халыҡ шағиры Ҡәҙим Аралбай ижад кисәһенә саҡыра\n10:14, 18 октября 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 18 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nБашҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, билдәле йәмәғәт эшмәкәре Ҡәҙим Аралбай ижад кисәһенә саҡыра. Сара яҙыусының 75 йәшлек юбилейына бағышланған. Әҙәби-музыкаль кисә йома, 21 октябрҙә, Актерҙар йортонда уҙа.\nКисәлә шағир үҙенең яңы лирик-фәлсәфәүи шиғырҙарын һәм робағиҙарын уҡыясаҡ. Сарала Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев, Башҡорт дәүләт университеты профессоры Тимерғәле Килмөхәмәтов, шағирәләр, Ш.Бабич исемендәге йәштәр премияһы лауреаты Фәрзәнә Аҡбулатова, Тәнзилә Дәүләтбирҙина, Зөлфиә Ханнанова, Гөлназ Ҡотоева һәм Лариса Абдуллина, «Китап» нәшриәте директоры Илһам Йәндәүләтов ҡатнаша. Ҡәләмдәш дуҫын ҡотларға Ҡазандан Татарстандың халыҡ шағиры Роберт Миңнуллин килә.\nБашҡортостандың халыҡ артистары Ишморат Илбәков һәм Рәсүл Ҡарабулатов ҡурайҙа башҡорт халыҡ көйҙәрен уйнаясаҡ. Популяр музыкант һәм йырсы Радик Динәхмәтов Ҡәҙим Аралбайҙың ғәрәп теленән тәржемәләгән Һалдат бәйетен башҡарасаҡ.\nКисәне Рәсәйҙең атҡаҙанған, Башҡортостандың халыҡ артисы, шағирҙың яҡташы Хөрмәтулла Үтәшев алып бара. Юбилейға яҙыусының яҡташтары — Хәйбулла районы вәкилдәре, шулай уҡ Һамар өлкәһенең башҡорт диаспораһы вәкилдәре килә. Яҙыусының ғаилә ағзалары һәм туғандары ла сығыш яһай. Кисә киске сәғәт 7-лә башлана, инеү ирекле.\nҠәҙим Аралбайҙың тәүге шиғырҙары 1963 йылда «Ленинсы» гәзитендә донъя күрә. Шул ваҡыттан алып бына 50 йылдан ашыу ул әүҙем яҙышыусы авторҙарҙың береһе — шиғри һүҙ оҫтаһы. Шағирҙың «Утлы кисеүҙәр» исемле беренсе шиғырҙар йыйынтығы 1975 йылда баҫыла. Шунан бирле Ҡәҙим Аралбайҙың ундан ашыу шиғырҙар һәм поэмалар, проза һәм башҡорт фольклоры буйынса тикшеренеүҙәр йыйынтығы, шулай уҡ һайланма әҫәрҙәренең ике томлығы донъя күрҙе. Ҡәҙим Аралбайҙың юбилейына «Китап» нәшриәтендә башҡорт телендә «Йыр йылыһы» исемле китап сыҡты.


Материалы за Июль 2009 года » Страница 7 » Архив газеты "Йәшлек"\nБеҙгә нимә ул БДИ! Әҙәбиәт » Сатира һәм юмор!\nЭй, белһәгеҙ ине нисек арығанымды. Еп өҙөрлөк тә хәлем ҡалманы. Баш-ҡынайым гүпсим эшләмәй. Тотҡан бер нәмәм ҡулдан төшөп китә башланы. Был тиклем бер ҡасан да хәлһеҙләнгәнем юҡ ине әле. 10-ар көн бесән сабып та бындай көнгә ҡалмағайным. Физик эш арытмай, умственныйы кешене юҡҡа сығара, тип белмәй әйтмәгәндәр икән. Йә инде, ошо БДИ (Берҙәм дәүләт имтиханы) ниндәй хәлгә төшөрҙө. Берәү генә булһа – бер эш, бишәү бит! Әйтеүе генә анһат!\n– Миңә 20 йәш булғанда 30 йәшлек ҡатын-ҡыҙ бик матур ғына күренә торғайны. Ә хәҙер миңә 40 hәм 30 йәшлектәр инде ҡарт hымаҡ...\nБоҙоҡлоҡ Әҙәбиәт » Сатира һәм юмор!\nХәмит йоҡонан таң һарыһы менән торҙо ла, йәһәт кенә тамағына ҡапҡылап, фермаға ашыҡты. Райондан комиссия киләсәк, тигәйне кисә кис йыйылышта ферма мөдире. Шуға тиклем, иртәрәк барып, эшен бөтөрөү ине Хәмиттең уйы. Һауын һыйырҙарға ашарға һалыу, йәш быҙауҙарҙы ашатыу-эсереү уның иңендә.\nБылар ҡыҙыҡлы Яңылыҡтар\nТауис ҡошо һәм кенгуру артҡа сигенә белмәй. Шуға күрә уларҙың рәсеме Австралия Ҡораллы көстәре эмблемаһына төшөрөлгән.\nДонъяла иң беренсе штрих-код һуғылған продукт «Риглис» һағыҙы була.\nХалыҡ ысулы менән гаймориттан ҡотол Сәләмәтлек\nҺуған, цикламен тамыры, каланхоэ, алоэ һутынан, балдан һәм Вишневский майынан (һәр компонент берәр балғалаҡ алына) май эшләп, мамыҡ тампондарҙы шуға манып, ике танау тишегенә ярты сәғәткә ҡуйырға. Дауаланыу 20 көн дауам итергә тейеш.


Шаян Ғәбиҙә » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nӘбйәлил районы Йәнгел ҡасабаһына нигеҙ һалыныуы 1929 йылда «Красная Башкирия» совхозы ойошторолоу менән бәйле. Тәүҙә бүлексә булараҡ барлыҡҡа килһә, 1934 йылда «Йәнгел» совхозы булдырыла. Сиҙәм ерҙәрен күтәреү, сал ҡылғанлы даланы туҡ башаҡлы тулҡынлы баҫыуҙар итеп күреү хыялы менән был яҡтарға халыҡ ағыла. Ғәбиҙә Мөҡсим ҡыҙы Ғәлләмованы был төбәккә яҙмыш елдәре алып килә. Бөтә ғүмерен белем биреүгә арнап, ошо ергә ерегеп, хәләле һуңғы төйәк тапҡан Йәнгелен ташлап бер ҡайҙа ла ҡуҙғалмаҫҡа ҡарар иткән ул. Беҙ уның хәлен белергә ингәндә баҡсала сейәләр тамылйый, ҡарағаттар бешә, баландар ҡыҙара ине. Ихатала татыу ем сүпләгән тауыҡтар, ғорур әтәс гөрләп торған ауыл тормошоноң солғанышына алып инде.\nҒәбиҙә – Яңауыл районы Иҫке Ҡоҙаш ауылы ҡыҙы. 7-се кластан, ауыл ҡатындарына эйәреп, Нефтекама, Ижевск, Сарапул яҡтарына йомортҡа һатырға йөрөй. Шәмбе дәрес ҡалдырыуын өнәп етмәгән уҡытыусыһы ҡыҙҙы мәктәптәге сатирик гәзиткә лә кәрзин тоттороп төшөрөп ҡуя. Кәйефе ҡырылһа ла, бирешмәй Ғәбиҙә. Урта мәктәпте тамамлағас, БДУ-ның тарих факультетына имтихан тота. Тарихтан «бишле» алһа ла, рус теленән уңышһыҙ биргәс, ҡайтып китергә мәжбүр була. Әммә уның уҡытыусы булам тигән маҡсатынан кем һүрелдерә алһын? Бер йылды ла әрәм итергә ярамай, тип, көн дә 22 саҡырым алыҫлыҡта ятҡан Яңауылға һөт машинаһына эләгеп елдерә. Ул ваҡытта ҡайҙа ти ул юлдар? Көн дә ишек төбөндә үҙен көтөп ултырған ҡыҙҙы мәғариф бүлеге начальнигы йәлләй ҡуя. «Хәтмуллина, ин әле. Тәрбиәсе булып бараһыңмы?» – тип өндәшә ул Ғәбиҙәгә. Шулай итеп, бер йыл эшләп алғандан һуң, имтихан тапшырырға барам тип, иҫәп-хисапты өҙөп ҡайтып төшә атай йортона. Уның эш хаҡына әсәһе бер йөк ҡайын утын алып килеп ауҙарта. Уҡырға барам тип тотҡан аҡса булыуын әйткәс, әсәһе, утынһыҙ ҙа ҡыш сығып булмай бит, ти аҡланғандай. Шуҡ Ғәбиҙә аптырап ҡалмай, колхоз етәксеһенә юллана. «Уҡырға бара торған аҡсамды әнкәй утынға осорған, миңә эш кәрәк», – тип сатнап торған ҡыҙға быҙау ҡарауҙы йөкмәтәләр. Ғәбиҙә малдарҙы яҡшы көтә. Хайуанҡайҙар көрәйеп китә. Тырыш ҡыҙ хаҡында хәбәр тиҙ тарала. Район хәбәрсеһе килеп, уны бер ҡулында китап, икенсеһендә ҡамсы тотҡан килеш фотоға төшөрөп, гәзиттә баҫтыра. Аҡсаны ла арыу ғына түләйҙәр. Шулай итеп, ул был юлы бәхетен филология факультетына һынап ҡарай. Татар-рус бүлеген һайлай. Беренсе имтиханын «бишле»гә тапшыра. Икенсеһе – тарихтан. Уҡытыусы «дүртле»гә баһаларға теләүен әйткәс, күҙҙәрен шаян көлдөрөп, ағай, һеҙ миңә былтыр тарихтан «бишле» ҡуйғайнығыҙ бит, быйыл былтырғыға ҡарағанда ла ныҡлабыраҡ әҙерләндем, ти. Уҡытыусының өҫтәмә һорауына сатнатып яуап биргәс, «бишле» ҡуйыла. Русса һөйләшеп йөрөмәгәс, иң ҡыйыны рус теленән имтихан булғандыр. Әммә был һынау ҙа уңышлы үтелә. Ғәбиҙә студентка булып китә. Беренсе курста уҡығандарҙы Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылына баҫыу эштәренә ебәрәләр. Шунда танышып китә ул буласаҡ тормош иптәше ветеринар техникумын тамамлаясаҡ Салауат районы егете башҡорт Ғәлимйән Ғәлләмов менән. Уттай янып торған Ғәбиҙә, тәү ҡарашҡа шардауай, шуҡ күренһә лә, ныҡ тәрбиәле. Атаһы һуң: «11-ҙә ҡапҡа төбөнә килмәһәгеҙ, һеҙ минең ҡыҙҙар түгел, кеше ҡатындары!» – тип теҙгенде ҡыҫҡа тота. Ямғыр-ҡар яуып торһон, әйтелгән ваҡытҡа йүгереп ҡайта ҡыҙҙар. Ниңә әҙерәк бейей бирмәйһегеҙ, тип инәлгәндәргә лә бирешеү юҡ. Атаһы Мөҡсим – ауылда абруйлы уҙаман. Япон һуғышы ветераны. Партия йыйылыштарында иң тәүҙә уның офицерҙар кейә торған ялтыр итеге күренә. Райфола финанс инспекторы вазифаһында эшләй, һуңынан ауылға ферма мөдире итеп ҡуйыла. Звено бригадиры була. Умарталыҡ тота. Әсәһе Фазила биш бала баға. Уның яғыныҡылар дингә тартыла. Ире коммунист тип ҡарап тормай, һин бөгөн һуңлабыраҡ ҡайт, ти ҙә, күрше әбейҙәрҙе саҡырып, Ҡөрьән уҡыта. Иманлы тәрбиә биргән Шәмсикамал өләсәһе 104 йәшенә етеп донъя ҡуя.\nДүртенсе кластан сусҡа көтөп, тиҙәк баҫып, эшкә күнегеп үҫкән балалар аслыҡтан миктәмәй. Киреһенсә, ғаилә мохтаждарға ярҙам күрһәтеп йәшәй. «Өйгә ингән кешене буш сығарма, ҡатыҡ булһа ла эсер», ти торған була әсәһе. Ғәлимйән дә иманлы ҡыҙға күҙе төшөүен йөрәге менән тоя. Хеҙмәткә алынғас, Түбәнге Тагилдан хаттары килеп тора. Хәрби бурысын үтәп ҡайтҡан егет Башҡорт дәүләт ауыл хужалығы институтының зоотехнология факультетына ситтән тороп уҡырға инә лә Ғәбиҙәгә тәҡдим яһай. Йәш ғаиләне Белорет районы Сәрмән ауылына эшкә ебәрәләр. Унда дүрт йыл, Буғанаҡта ете йыл эшләгәс, коммунист Ғәлимйәнде техникумда бергә уҡыған Сабит Ғүмәров дуҫы «Йәнгел» совхозына ҡоҙалай.\nБаҫҡан ерендә ут сәсрәткән ире Ғәлимйән һәр ваҡыт ҡыҙ-ҡырҡындың иғтибар үҙәгендә. Бер танышы, иреңдән ҡолаҡ ҡаға күрмә, күрше ауылға йышланы, тигән ишара бирә. Йөрөһөн, ул өйҙә булмағанда иншалар менән булам, ти иҫе китмәгән ҡиәфәттә. Ҡыҙғанып, ире артынан бер ҡасан да эйәреп йөрөмәй ул. Үҙ баһаһын белеү булғанмылыр был, әллә тауыш күтәрмәй, ғаиләһен һаҡларға теләүме?\nДонъя бөтәйтеп, балалар үҫтереп, гөрләтеп йәшәгән татыу ғаиләгә һынау килә: 41 йәшлек кенә Ғәлимйән аяғын ҡырҡтырырға мәжбүр була. Бала саҡта Йүрүҙәндә ялан аяҡ боҙҙан шыуып табандарын туңдырыуы йылдар үткәс үҙен шулай һиҙҙертә. «Артабан нисек йәшәрһегеҙ? Ғаилә карабы тарҡалып ҡуймаҫмы»,– тип борсолған хеҙмәттәштәренә Ғәбиҙә көлөмһөрәп яуап бирә: «Нишләрбеҙ? Нисек йәшәгәнбеҙ, шулай йәшәрбеҙ!» Күңел төшөрөп ултырып булмай, өс баланы уҡытаһы, аяҡҡа баҫтыраһы бар! Ул ваҡытта баш балалары Зөлфиә 11-се класта, Резеда 9-ҙы тамамлаған, Айҙар 6-сыла ғына.\nҒәбиҙә Мөҡсим ҡыҙы Икенсе, Өсөнсө Атауҙы бүлексәләре балаларынан тупланған башҡорт кластарында рус теле уҡыта. Ғәлимйән дә үҙенең аяғы юҡлыҡҡа күнә. Совхоз игенен һаҡларға төнгө ҡарауылсы итеп ҡуйыла. Юҡсыллыҡ заманында ҡала халҡына картуф, ит һатырға йөрөп, өҫтәре бөтөн, тамаҡтары туҡ була. Оло ҡыҙы Зөлфиә Башҡорт дәүләт аграр университетының иҡтисад факультетын тамамлап, Өфө ҡалаһында төпләнә. Зарема исемле ҡыҙ үҫтерә. Резеда медицина училищеһынан һуң, БДМИ-ның стоматология факультетына уҡырға инә. Беренсе курста тормошҡа сыҡҡан ҡыҙҙары Нелли исемле ейәнсәр бүләк итә. Хәҙер шул бала Мәскәүҙә И. М. Губкин исемендәге Рәсәй дәүләт нефть һәм газ милли-тикшеренеү университетында уҡый. Аҙаҡ ейәндәре Рамзан тыуа. Уртансы ҡыҙының ирҙән уңыуына, тормошта үҙ урынын табыуына һөйөнә. Айҙар улдары Өфө нефть институтын тамамлап, Себер тарафтарына юллана. Йәнгелдә лә йорт һала.\nҮткер телле, тура һүҙле шаян Ғәбиҙә дөрөҫлөктө сатнатып әйтә лә бирә. Ундайҙарҙы яратҡаны була, яратмағаны. Хеҙмәт ветераны тигәнде федераль кимәлдә таныған танытма – уның эшләү дәүерендә алған иң юғары бүләге. «Алты директор алмашынды, 58 йәшемә тиклем эшләнем. Мәктәптән китеүе ҡыйын булды. Радио тыңлап күңелде йыуаттым. Уҡыусыларымды һағынғанда «Иләү»ҙе тыңлап илай торғайным. Иң-иң тулҡынландырғыс мәлдәр иҫкә төшә. Интернат балалары итәгемдән тарта: «Апай, һыйырығыҙ быҙауламанымы?» Берәй 15 көндән быҙаулар, тием. Улар белеп тора: аҡ төштөмө, ҡабартмалар бешереп ашатам. Оҙон тәнәфестә йүгереп киләләр. «Ашнаҡсы икмәкте бәләкәй генә итеп телеп бирә», – тип зарланалар. Ашай ғына торған саҡтары шул. Тура һүҙҙе күтәреү ауыр булһа ла: «Эх, ҡайҙа икән беҙҙең Ғәбиҙә Мөҡсимовна, тип үртәләләр, имеш», – тип көлөмһөрәй хаҡлы ялдағы мөғәллимә.\nИре йәшләй генә донъя ҡуя. Һуңғы һулышын һөйөклө ҡатыны ҡулында ала. Шаян Ғәбиҙә тыштан һиҙҙермәһә лә, эсе ут яна. Бөйөк рус шағирәһе Анна Ахматованың «Муж в могиле, сын в тюрьме», – тигән юлдарын уҡыусыларға еткергәндә күҙҙәренән ирекһеҙҙән йәш бәреп сыға. Айҙар улының һаҡһыҙлығы арҡаһында рәшәткә артына эләгеүе лә, ваҡытын тултырып ҡайтҡас, юғары белем алып, өйләнеүе лә әсә йөрәге аша үтә.\nКөтмәгәндә ябырылған һынауҙарҙан һаулығы ҡаҡшай: шәкәр ауырыуына тарый. Әлеге көндә ул инсулин менән йәшәй. Шулай ҙа бирешмәй. Эре малды бөтөргәненә биш йыл. Әммә ҡош-ҡорт, өйрәк-тауыҡ көтөүҙән баш тартмай. Ихата тултырып йүгереүҙәренән йәм таба, уларҙы ҡарауҙы ҙур кинәнескә һанай. Совхоздың да ярҙамы тейә. Пай еренә бирелгән ем ярап ҡала. Үҙ уҡыусыларының ауылда ерегеп, өй һалып йәшәп ятыуына һөйөнә уҡытыусы. Ғәлимйәне ошонда ерләнгәс, уны ташлап, бер ҡайҙа ла киткеһе килмәй. Балаларымдан, күршеләремдән уңдым, ти ул. Ауылдаштары аҡтан өҙмәй. Уларҙың сәмләнеп донъя көтөүе, мал тотоуына ихлас һөйөнә. «Хоҙайҙан ғүмер һорайым. Балаларымды тыуған нигеҙҙәрендә сәй ҡайнатып көтөп ултырыуым улар өсөн дә, үҙем өсөн дә – бәхет. Аяҡ өҫтө йөрөүем – үҙе бәхет. Элекке һымаҡ йыйылыштарҙа, мәҙәниәт йортонда үткән сараларҙа ҡатнаша алмаһам да, радио, телевизор менән йәшәйем. Хәл белешеп торорға ҡул осонда телефон бар.\nҺуңғы сығарылыш уҡыусыларым Илдар Латыпов, Вадим Ҡорманғәлиндарҙың татыу ғаилә ҡороп, өсәр балаға ғүмер биреүҙәренә, сынъяһау йорт һалып сығыуҙарына, тимер атта елдереүҙәренә һөйөнөп бөтә алмайым. Себергә китеп булһа ла аҡса эшләп ҡайтып, тормоштарын яйға һалдылар. Кешелектән сығып йөрөгән балаларым юҡ», – ти ул уй-хистәре менән бүлешеп.\nҠыҙҙары күҙҙән осороп тора, улы ла бик хәстәрлекле. Өс ейән-ейәнсәре үҫеп килеүе күңелен йылыта. Уҡыусылары ла уны онотмай. Юл төшкәндә хәлен белеп сығалар, уҡытыусыбыҙ, тип өҙөлөп торалар. Ғәбиҙә Мөҡсим ҡыҙы үҙен бәхеттең уртаһында тоя. Ә кеше өсөн шул иң мөһиме түгелме ни?