Төбәктә һанлы телеканалдар пакетының эфир тапшырыуы селтәрен төҙөү тамамланды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n17:28, 22 января 2018 Иҡтисад\nӨФӨ, 2018 йыл, 22 ғинуар. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Әлим Фәйезов/.\nБашҡортостанда Рәсәй телевизион радиотапшырыуҙар селтәренең филиалы «Башҡортостан Республикаһының радиотелевизион тапшырыу үҙәге» Рәсәй телевизион радиотапшырыуҙар селтәре һанлы телеканалдар пакетының эфир тапшырыуы селтәре төҙөлөшөн тамамланы (беренсе мультиплекс). Хәҙер республика халҡының 95 проценттан ашыуы беренсе мультиплекс программаларын бушлай ҡарай ала.\nРәсәй телевизион радиотапшырыуҙар селтәренең Башҡортостандағы һанлы телеселтәре — илдең Европа өлөшөндә иң ҙуры. Бында 216 тапшырыу станцияһы иҫәпләнә. Ошо ҙур инновацион проектҡа федераль ҡаҙнанан 2 миллиардтан ашыу аҡса һалынған.\nСелтәр тиҙләтелгән темптар менән төҙөлдө. 2015 йылдың 2 июлендә Белоретта һанлы телеселтәрҙең тәүге объекты асылды, йыл аҙағына ошондай объекттар 22-гә етте, 2016 йылда тағы 46 телебашня һанлы телесигналды тапшыра башланы, 2017 йылда төбәктә һанлы телеселтәр 148 объектҡа киңәйҙе.\nСелтәр «2009-2018 йылдарҙа Рәсәй Федерацияһында телерадиотапшырыуҙарҙы үҫтереү» федераль маҡсатлы программаһына ярашлы төҙөлгән. Һанлы эфир телевидениеһы сифатын яҡшыртты, телеканалдар һанын арттырҙы, республика халҡының йәшәү сифатын үҙгәртте, ҙур ҡалалар һәм бәләкәй тораҡ пункттар араһындағы мәғлүмәт тигеҙһеҙлеген бөтөрҙө.\nҺанлы эфир телевидениеһын ҡабул итеү өсөн DVB-T2 стандартлы заманса телевизорға дециметрлыҡ телевизион антеннаны тоташтырыу ҙа етә. Бынан алдараҡ сығарылған телевизорҙарҙы тоташтырыу өсөн DVB-T2 стандартлы һанлы приставка талап ителә.\nЭш көндәрендә +7 (347) 246-45-78 телефоны буйынса «Башҡортостан Республикаһының радиотелевизион тапшырыу үҙәге»нең консультация ярҙамы үҙәгендә йәки 8-800-220-20-02 федераль «ҡыҙыу элемтә» номеры буйынса (шылтыратыу бушлай) көйләү буйынса кәңәштәр алырға мөмкин.\n«Башҡортостан Республикаһының радиотелевизион тапшырыу үҙәге»нең рәсми сайтында ла йыш яңғыраған һорауҙарға яуаптар һәм һанлы телевидениены ҡабул итеү өсөн ҡорамал һатып алыу, уны тоташтырыу буйынса кәңәштәр бирелгән.\nБеренсе мультиплекс программаһына «Беренсе канал», «Рәсәй-1», «Матч ТВ», «НТВ», «Петербург — 5 канал», «Рәсәй Мәҙәниәт», «Рәсәй-24», «Карусель», «Рәсәйҙең йәмәғәт телевидениеһы», «ТВ Үҙәк — Мәскәү» инә.\nТеги: һанлы телевидение, беренсе мультиплекс


Көҙгө планета (фантастика)\n8 Июнь 2020, 00:00\nБөгөн һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителеүсе әҫәрҙең авторы Лилиә Мирза (Мусина Лилиә Мирза ҡыҙы) ҡыҙы Өфөлә үҫә. Тыуған яғы Ейәнсура районы. Атаһының тыуған ауылы Элмәле, әсәһенең - Ибрай. Беренсе синыфҡа Байыш мәктәбенә бара. Икенсе синыфтан һуң ғаиләһе менән Өфөгә күсеп китәләр. 20-се мәктәптә уҡый, артабан БДУ-ға уҡырға инә. Башҡорт, рус телдәре бүлеген тамамлай. Ғүмер буйы рус мәктәбендә башҡорт теленән уҡыта. Традицион педагогиканың ысулы булған йәнһеҙ күнегеүҙәр менән дәрестәрҙе тултырыу башҡорт теленә һөйөү тәрбиәләмәүен беренсе йылдарҙа уҡ аңлап, коммуникатив методикаға таянып эшләй. Тәжрибәһен туплап, әкиәттәр аша уҡырға өйрәткән әлифба яҙа. Был әсбап "Хәрефтәр донъяһында" исеме аҫтында 2009 йылда баҫылып сыға. Дәрестәрҙә халыҡ легендаларын, әкиәттәрен йыш ҡулланыуы үҙендә лә әкиәт яҙыу һәләтен аса. Уҡытыусылар дәрестә ҡуллана алырлыҡ ҡыҫҡа әкиәттәр 2014 йылда "Кәкүк менән ҡояш", 2017 йылда "Ҡояш ғәскәре" исемле китап булып донъя күрә.\nБөгөн һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителеүсе әҫәрҙең авторы Лилиә Мирза (Мусина Лилиә Мирза ҡыҙы) ҡыҙы Өфөлә үҫә. Тыуған яғы Ейәнсура районы. Атаһының тыуған ауылы Элмәле, әсәһенең - Ибрай. Беренсе синыфҡа Байыш мәктәбенә бара. Икенсе синыфтан һуң ғаиләһе менән Өфөгә күсеп китәләр. 20-се мәктәптә уҡый, артабан БДУ-ға уҡырға инә. Башҡорт, рус телдәре бүлеген тамамлай. Ғүмер буйы рус мәктәбендә башҡорт теленән уҡыта. Традицион педагогиканың ысулы булған йәнһеҙ күнегеүҙәр менән дәрестәрҙе тултырыу башҡорт теленә\nһөйөү тәрбиәләмәүен беренсе йылдарҙа уҡ аңлап, коммуникатив методикаға таянып эшләй. Тәжрибәһен туплап, әкиәттәр аша уҡырға өйрәткән әлифба яҙа. Был әсбап "Хәрефтәр донъяһында" исеме аҫтында 2009 йылда баҫылып сыға. Дәрестәрҙә халыҡ легендаларын, әкиәттәрен йыш ҡулланыуы үҙендә лә әкиәт яҙыу һәләтен аса. Уҡытыусылар дәрестә ҡуллана алырлыҡ ҡыҫҡа әкиәттәр 2014 йылда "Кәкүк менән ҡояш", 2017 йылда "Ҡояш ғәскәре" исемле китап булып донъя күрә.\nПриборҙар йондоҙ карабының планетаға яҡынлашыуын күрһәтте. Сәйер планета ине ул. Тәүлектә нисәлер сәғәткә юҡҡа сығып ала. Урынында бушлыҡ һымаҡ, ә приборҙар унда кешеләргә йәшәү мөмкинлеген күрһәтә. Осор өсөн ракета ла төҙөлдө, ә ғалимдар һаман бәхәсләшә. Был бәхәс тағы нисә йыл барыр ине икән, тик дәүләттәр бит бер-береһенән уҙҙырырға тырыша. Башҡа илдәр карап төҙөй башлауын ишетеү менән, беҙҙең хөкүмәт йондоҙ карабын юлға (йыһанға була инде) сығарырға ҡушты. Йәнәһе, “Впереди планеты всей!”\nҺәм башланды!.. Яңы планетаға осоу өсөн ракета әҙерләнгәне ишетелеү менән проектты һатып алырға теләүселәр табылды. Бындай аҡса, аңлашылып тора, илде Елле етәксе етәкләгән саҡта халыҡ мөлкәтен прихватизировать итеп ҡалған кешеләрҙә генә бар. Гәзиттәргә әмер бирелде, улар инде, нисә йыл үҙ илендә бер ниндәй программаһыҙ идара иткән хөкүмәт сит планетаны үҙләштерә алырмы, тигән бәхәс башлап ебәрҙе. Йәнәһе, үҙҙәрен хужа булып күрһәткән фирмаларға был эште тапшырырға кәрәк. Ә улар халыҡ иҫәбенә төҙөлгән ракетала осоу һәм сит планетаны үҙләштереү яуаплылығын үҙ иңдәренә алырға әҙер. Халыҡҡа ҡайтҡан был аҡса илебеҙҙең берәй тишек-тошоғон ямарға ярар һәм дә хужа булырға өйрәнгән был фирмалар ошо планетала тәүҙән үк тәртип урынлаштырып, кешеләргә көнкүреш шарттары булдырыр.\nҺөҙөмтәлә илебеҙҙә йәшәмәһә лә, беҙҙең илдә эшләп йөрөгән губернаторҙарҙың береһе проектты һатып алды. Һалым түләүселәрҙең аҡсаһына алып барылған тикшеренеүҙәргә, ракета төҙөүгә тотонолған миллиардтар халыҡҡа ҡайтарылды. Вәт!!!\nНисә бөртөк кешенән торғандыр ул халыҡ, ләкин илебеҙҙең мөлкәте сит илдә бер нисә резиденцияға һәм заграничный счеттарға артты. Беҙҙең космонавтарҙы яһаған инструменттарҙың сифатын белдеме икән был әфәнде, ләкин ул космонавтарҙы сит илдән һатып алырға булды тәүҙә. Тик уның компанияһының менеджерҙары был эштән ситтә ҡалырға теләмәне. Бер ерҙән икенсе ергә осоуҙың рәсәйҙәргә бер ҡыйынлығы ла юҡ, ә бына планетаға хужа булыу, унда тәртип урынлаштырыу космонавтар ҡулынан килмәйәсәк, беҙҙе – менеджерҙарҙы – ебәрегеҙ, тип давайлаша башланылар.\nБашҡаларға ҡарағанда күберәк һата белгән хеҙмәткәрҙәр фирма етәкселеген, ғалимдарҙы, чиновниктарҙы түңәрәк өҫтәл янына саҡырҙы. Осоу ауыр булғанда хәлде еңеләйтә торған Рәсәй ысулдары барлығын иҫтәренә төшөрҙөләр. Төшөрөп кенә ҡалманылар, ҡойоп та бирҙеләр. Түңәрәк өҫтәл ни формала барғандыр, әммә унда ҡатнашыусылар кәңәшмәнән ныҡ күтәренке кәйефтә сыҡты. Дөрөҫөрәге, менеджерҙары сыҡты. Үҙ аяҡтары менән. Ә етәкселәрҙе, ғалимдарҙы, чиновниктарҙы секьюритиҙар күтәреп алып сыҡты. Тегеләрҙең түңәрәк өҫтәлдең барышынан, һөҙөмтәләренән ҡәнәғәт булыуҙарын ҡайһы берҙәренең йырлап, ҡайһыларының секьюритиҙар ҡулында һауала аяҡтары менән бейеп барғанынан аңлап була ине.\nСекьюрити – ул ир-секретарь тигән һүҙ. Секретарҙар – ҡатын-ҡыҙ затынан, өҫтәл янында ултырып йә өҫтәл өҫтөнә ятып эшләй. Ә секьюрити ул ир-затынан була, хужаһы эргәһендә йөрөү – уның эше, ул бик ултырмай, ҡурҡыныс килгәндә ергә ята.\nСит планетаға илселәр осороуҙың шау-шыуы ярты йылға етте. Уларҙы ебәргән компания телевидение ярҙамында һәр көн ниндәйҙер шоу ойошторҙо. Осоусылар менән интервьюлар, тормоштарынан төрлө ваҡиғалар һөйләтте, күрһәтте. (Быларҙың алдан төшөрөлөүен, аңлашылып тора, кешелеккә белергә кәрәкмәй ине, сөнки беренсе айҙарҙа осоусылар тик ятыуҙан уҙа алмай ине.) Был саралар реклама менән аралаштырылды. Компанияның рейтингы, абруйы, ә иң мөһиме, байлығы бермә-бер артты. Был сараның күпме килем килтергәнен иҫәпләгәндән һуң, компания етәкселеге бик ҡәнәғәт ҡалды һәм ялға китте. Осоусылар онотолдо.\nИлселәрҙең әхлаҡи йөҙҙәре, ҡыланыштары, тәртиптәре өсөн йөрәктәре әрнегән буш кеҫәле ғалимдарҙың сәғәте һуҡты. Улар ең һыҙғанып эшкә тотондо. Тегеләрҙең тик ятыуынан файҙаланып, тәүҙә уларға тәрбиә дәрестәре ойошторҙолар. Патриотизм дәрестәре физик күнекмәләр менән аралаштырып барылды. Осоусылар физик яҡтан нығынып, эшләрлек хәлгә килде. Һуңыраҡ был дәрестәргә баҡсасылыҡ, ботаника, геология фәне мәғлүмәттәре, дини белем, этика дәрестәре өҫтәлде. Менеджерҙар өсөн ете ятып бер тапҡыр ҙа төштәренә инмәгән яңылыҡ асылды: был планетала магазиндар булмауы мөмкин икән. Ә беренсе булып унда килеүселәргә геолог, ботаник, баҡсасы, төҙөүсе булырға кәрәк. Совет заманынан ҡалған ғалимдарыбыҙға дан: сит ил тауарҙарын маҡтап өйрәнгән менеджерҙарҙы өс-дүрт ай эсендә илебеҙҙең патриоттарына әйләндереп ҡуйҙылар. Хатта һөйләгән һүҙҙәре, башҡарған эштәре өсөн яуаплылыҡ тойғоһо ла тәрбиәләй алдылар. Тест һөҙөмтәләре буйынса ҡарап, командиры итеп Ҡаһарманды билдәләнеләр.\nБөтөн ҡағиҙәләрҙе үҙҙәренсә үҙгәрткән менеджерҙар ни сәбәптәндер ғалимдарҙың бер талаптарын бер һүҙһеҙ үтәгәйне: сәйәхәткә үҙҙәре менән яратып йөрөгән ҡыҙҙарын алғайны. Һәм бына әле ошо дүртәү: Ҡаһарман, Ирек, Күксин, Һандуғас экранға төбәлеп баҫҡан. Улар йүнәлгән планета монарланып зәңгәр төҫкә инә башланы ла яйлап юҡҡа сыҡты. Көтөлмәгән хәл түгел ине ул. Приборҙар уның юҡҡа сығыу сәғәте еткәнен күрһәтә. Тик ни ғиллә? Ҡаршыға шундай уҡ йондоҙ карабы осоп килгәне күренде. Ә приборҙар уны ни өсөндөр күрмәй. Ярай әле “Ер” ракетаһы, юлын үҙгәртеп, планетаны әйләнеп оса башланы. Программа шулай ҡуша: төшөп ултырыр алдынан приборҙар бөтә планетаны ҡапшап сығырға тейеш. Ҡаршыға килгән карап, юлын үҙгәртеп, йәнәш осоп килә башланы. Командаға йоҡларға ҡушылды. Карапты приборҙар ултыртасаҡ.\nУяныуҙарына ракета планета өҫтөндә ултыра ине инде. Бушлыҡ. Бер ни күренмәй, бер нәмә лә үҫмәй. Сит ракета ла юҡҡа сыҡҡан. Приборҙар һауаның ерҙеке менән бер булыуын күрһәтә. Ишектәр асылды. Космонавтар тышҡа сыҡты. Хәүеф булмаһа ла, тышта ике сәғәттән артыҡ ҡалырға ярамай. Йәштәр алыҫ китмәй, ракета тирәләй йөрөп сыҡты.\n– Береһе лә ҡаршы алмай, ҡалай күңелһеҙ, – тине Күксин.\nҺандуғас йүгереп карапҡа инеп китте. Ҡулына батмус тотоп сыҡты. Унда – шампан, дүрт алма, шоколад.\n– Планета беҙҙең йолаларҙы белмәй, күрһәтәйек, иртәгә ул беҙҙе бына ошолай хөрмәтләп ҡаршы аласаҡ, – тине ул һәм батмусты иллюминаторҙан күренеп торорлоҡ итеп ергә ҡуйҙы.\nБыл уй бөтәһенә лә оҡшаны. Егеттәр тиҙ генә карап эсенән үҫеп ултырған гөлдәрҙең береһен – ҡайынды – сығарып батмус эргәһенә ултырттылар. Ерҙә бит ағас аҫтына ултырып, байрам ойошторалар. Ә ниңә бында ла күңел асып алмаҫҡа? Имен-аман килеп еттеләр бит. Байрам приборҙар ҡушыуы буйынса түгел, ҡағиҙә буйынса (йәшәгән ил ҡағиҙәһе, хәҙер инде халыҡ йолаһы буйынса тиһәң дә була) булырға тейеш.\nРакета эсенә ингәс, иллюминаторҙан күҙ һалғайнылар, күңелле булып китте. Әйтерһең, кемдер ағас төбөнә һый ҡуйып, уларҙы көтә.\nИртән торһалар, өс көн тышҡа сығырға рөхсәт юҡ. Приборҙар анализдарын тикшерергә тейеш, бындағы һауаның зыяны юҡмы? Организмдарында берәй үҙгәреш башланмағанмы?\nҠыйын булып китте, байрам көткәйнеләр бит. Ымһынып тышҡа күҙ ташланылар. Ни ғиллә? Тышта бер аҙ алыҫлыҡта икенсе ағас, төбөндә шундай уҡ батмус тора. Тегеләй ҙә ҡаранылар, былай ҙа: яңылыш күренәме әллә, йәнәһе. Береһенең иҫенә төшөп, приборҙарҙан ҡараны. Юҡ, ысынлап та, ике ағас, ике батмус. Етмәһә, ағастар йылдам үҫә башлаған, хатта һауыттары ярылып сыҡҡан. Дәррәү “урра” яңғыраны. Кемдер, ысынлап та, уларҙы көтә. Ергә хәбәр иттеләр, ундағы күҙәтеүселәр бер нимә лә әйтә алманы. Планета юҡҡа сыҡҡан саҡта карап приборҙарының сигналдары килмәгән, ә улар эшләп киткән саҡта күстәнәстәр артып торған. Ер ҡушҡан эштәр бөткәс, үҙҙәре лә видеотаҫмаларын ҡарап сыҡты, кем күстәнәс ҡуйғанын беләһе килә бит. Приборҙар планетаның йылтыр осҡонмо, томанмы менән ҡапланғанын күрһәтте. Йылтыр томан таралғанда күстәнәс тә барлыҡҡа килгән.\nБына тағы йылтыр томан таралып, планетаны ҡапланы. Тулҡынланған йәштәр йоҡлап китте. Уянғас та, тышҡа күҙ һалдылар, ә унда… Дүрт ағас, дүрт батмус! Икенсе көн тышта һигеҙ батмус торғаны күренгәс, Күксин:\n– Көҙгө! Көҙгө!!! Был планета бит көҙгө!!! – тип ҡысҡырып ебәрҙе. – Күрерһегеҙ, иртәгә ун алты поднос буласаҡ.\n– Эйе шул, – тине Ирек, – беҙгә ҡаршы осҡан йондоҙ карабының юҡҡа сығыуын нисек аңлатаһың? Тимәк, ул беҙҙең күләгәбеҙ генә булған.\n– Планетаның ваҡыт-ваҡыт юҡҡа сыҡҡан һымаҡ күренмәүе һуң, – тине уйсан ғына Ҡаһарман. – Көҙгөгә әйләнеп, тирә-яҡты сағылдырған сағында, тимәк, ул бушлыҡ һымаҡ тойола. Тирә-яғында бит буш йыһан. Көҙгөгә уны, тимәк, йылтыр томан әйләндерә.\nТүҙемһеҙлек менән планетаны тағы йылтырауыҡ осҡондар ҡаплауын көттөләр. Томан таралды. Тышта ун алты ағас, ун алты батмус!!! Сығырға рөхсәт булғас та, тышҡа атылдылар. Гөлдәр урынына уларҙы шаулап үҫкән ҡайынлыҡ ҡаршы алды. Был планетаның үҫеү темпы шәберәк икән, ағастар дүрт көн эсендә ярайһы ғына күтәрелгән. Ә, бәлки, үҫкәненә өҫтәп, буйы көҙгө томан аҫтында ҡабатланып та алалыр.\n– Ялға ике сәғәт бирелә. Шунан һуң эшкә тотонабыҙ, – тине Ҡаһарман.\nЙәштәр беренсе ҡайын төбөнә йәтешләп ултырып алдылар ҙа һыйға үрелделәр. Беренсе тостар имен-аман килгән өсөн күтәрелде, икенсеһе планета өсөн, өсөнсөһө үҙҙәре өсөн, ҡыйыулыҡтары, тәүәккәллектәре өсөн... Бер аҙ ҡыҙып алғас, алмаларын кимерә-кимерә, был планетаның йәшәү өсөн ни тиклем уңайлы буласағын күҙалланылар. Йәнең ни теләй, планета шуны ҡабатлап торасаҡ… йылтыр томан аҫтына сығарып ҡына ултыртырға кәрәк. Ниндәй хөрриәт!!! Йәшәү еңел булһа, кешеләр араһында дошманлыҡ түгел, асыуланышыу ҙа, бер-береңә көнләшеү ҙә булмаясаҡ. Ә нимәнән көнләшергә?\nКемгә нимә кәрәк – йылтыр томан бөтәһен ҡабатлаясаҡ. Бер тапҡыр шешлек бешереп ал да, томан аҫтына сығарып ҡуй, бына һиңә көн һайын иртән һый. Тик яртыһын ҡалдырырға онотма. Кемуҙарҙан яратҡан ризыҡтарын иҫтәренә төшөрөп, меню ла һайлай башлағайнылар инде, тик һүҙҙе командирҙары бүлде.\n– Йә, ярай ҡуҙғалдыҡ, – тине Ҡаһарман, ултырған еренән тороп. – Эш башларға ваҡыт.\n– Ә беҙ эшләп ултырмайбыҙмы ни? – тип һораны Ирек. – Әле беҙ ни эшләргә тейешбеҙ?\n– Планетаны өйрәнергә.\n– Бында көҙгө ҡанундары, беҙ уны баш менән өйрәнергә тейеш түгелме ни? – тине Ирек. – Һин хәҙер ҡайҙалыр китеп, нимәлер ҡарап, фотоға төшөрөргә, нимәнеңдер үрнәктәрен алырға уйлайһың, шулай бит? Шуны эш тиһең! Ундай эш ерҙә кәрәк ине. Был планетала икенсе ҡанундар! Ер ҡанундары буйынса беҙ әле эшләмәй, күңел асабыҙ булып сыға. Ә бында бит Ер ҡанундары түгел! Яңылышаһың, брат! Әле беҙ бына именно эшләп ултырабыҙ! Беҙ был планетаны башыбыҙ менән өйрәнәбеҙ! Уны ана шулай өйрәнергә кәрәк! Ултыр! Әңгәмәне дауам итәбеҙ!\nҠаһарман аптырап ҡалды. Башҡаларға ҡараны. Йәштәрҙең бер ҙә ҡуҙғалғыһы килмәгәне күренеп тора.\n– Ирек дөрөҫ әйтәлер ул, – тине Һандуғас. – Беҙ иң тәүҙә планетаны баш менән аңларға тейешбеҙҙер.\n– Ярай, тик башҡа шампан эсмәйбеҙ. Ултырайыҡ, кем нимә уйлай, ҡурҡмайынса әйтһен. Фекер алышайыҡ.\n– Мейе эшләһен өсөн татлы кәрәк. Әйҙә, арыраҡ күсәйек, яҡын-тирәлә алма, шоколад бөттө бит. – Ирек артынан бөтәһе лә йәһәт ҡуҙғалды.\n– Ярай, тик эсмәйбеҙ, – тине Ҡаһарман, ергә аяҡтарын бөкләп ултырып.\n– “Эсмәйбеҙ ҙә, эсмәйбеҙ”, – тип йәне көйөп үсекләне Ирек Ҡаһарманды. – Шампан эске буламы? Ҡыйыулыҡ өсөн кәрәк ул! Бәлки, берәйһе фекерен әйтергә уңайһыҙланып ултыралыр. Был бер. Ә икенсенән, нисә ай остоҡ карап эсендә, бынау иркенлектә бер көн генә ял итһәк, нимә булыр? Бер көн генә, тик бер көн!


Йәштәр мәнфәғәтендә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Яңылыҡтар » Йәштәр мәнфәғәтендә\nЙәштәр мәнфәғәтендә 10.08.2018 // Яңылыҡтар\nБашҡортостанда йәш белгестәргә ярҙам күрһәтеү дауам итә. Урта махсус һәм юғары уҡыу йорттарын тамамлап, ауыл еренә эшкә киткәндәргә аҡса түләнә. Республика Башлығы башланғысына ярашлы быйыл аҡса күләме арттырылды.\nМарсель Талипов атай-олатайҙары кеүек тормошон ауыл хужалығы менән бәйләйәсәген бала саҡтан күҙаллай. Зоотехник һөнәрен алған егет өс йыл инде Күгәрсен районы предприятиеларының береһендә эшләй. Ул мал аҙығын ваҡытында әҙерләү һәм бүлеү өсөн яуап бирә.\nАйҙар Абуллин да предприятиеға Марсель менән бер йылда килгән. Улар бер үк юғары уҡыу йортонда белем алып, Күгәрсен районына эшкә ҡайтҡан һәм 100 мең һум күләмендә аҡса алған.\nӘйткәндәй, 2015 йылдан юғары һәм урта махсус уҡыу йорттарын тамамлап тыуған яҡтарына юлланған йәштәрҙең барыһына ла 100-әр мең һум аҡса түләнгән. Быйылдан иһә төбәк етәксеһе башланғысы менән уның күләме урта махсус белем алғандарға – 300 мең һумға, юғары белемлеләргә 500 мең һумға тиклем арттырылған.\nБыйыл республикала 80 белгес үҙ райондарына ҡайтып, урындағы предприятиеларҙа тырышып эшләп йөрөй. Күгәрсен районында ундайҙар бишәү.


Ҡалып-үлсәмдәргә һыймаған яҙмыштар » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Ҡалып-үлсәмдәргә һыймаған яҙмыштар\n03.02.2019 Ҡалып-үлсәмдәргә һыймаған яҙмыштар\nБеҙ уның менән ял иткәндә таныштыҡ. Холдағы дивандан ҡалҡына алмай аҙапланған оло йәштәге ҡатынға торорға ярҙам иткәс, ул рәхмәтен белдереп, ҡулымды ҡыҫты:\n– Изге кешеләр бар икән.\n– Булмай әллә, донъя тулған, – тип йылмайҙым.\n– Ҡартлыҡ бәлә инде ул, – ҡатын, уфтанып, беләгемә тотондо, сәсен рәтләгәс, таяғын йәтешләп ҡуйҙы. – Әле генә йәп-йәш, һикерәңләп йөрөгән кеүек инем... Ә хәҙер таралып төшөп, кеше көнлө булып барам.\n– Был диван үҙе шулай тәпәш, тәрән, шуға ҡалҡынып тороуы яйһыҙ, ултырғыс күпкә уңайлыраҡ.\n– Тик ҡарт тән йомшаҡты талап итә шул, – Софья Павловна* көрһөндө. – Аяҡтарым һыҙлап йонсота, айырыуса төндәрен үҙәккә үтә, йоҡлай алмайым...\nҺыҙланып, таңға ғына әүен баҙарына киткән ҡатынды иртәнге ашҡа уятып, хәлен белешеп йөрөп, дуҫлаштыҡ. Тол ине ул. Берҙән-бер ҡыҙы ла мәрхүм булып, ейәнсәрҙәре бәхетенә йыуанып йәшәгән Софья Павловнаға көн һайын бер ир кеше шылтыратты. Ул һис тә йәшереп торманы, тәүге көндө үк, телефондан һөйләшеп бөткәс, ғәҙәти генә тауыш менән:\n– Был минең һөйәрем, – тине. – Ҡырҡ йыл һөйгән кешем. Йәл, бергә була алманыҡ. Шуныһы үкенесле.\nУға аптырап ҡарағас, һүҙен дауам итте:\n– Ул ғалим, минән егерме йәшкә кесе. Танышҡанда аспирант ҡына ине. Ә мин ғаиләле кеше, вазифалы эштә эшләнем. Ябай ғына танышлыҡ ҡайнар һөйөүгә әүерелер, ҡырҡ йылдан ашыу дауам итер, тип кем уйлаһын? Етмәһә, асыуланышып танышҡайныҡ... Март айында универмагтан ҡабаланып сығып барғанымда, ҡаршыма ашығып килгән егет мине яңылыш төртөп йыҡты. Аяҡ аҫты боҙ ине, күҙ асып йомған арала икебеҙ ҙә тәгәрәштек. Йәш кеше сос, еңел дә инде, тиҙ генә һикереп тороп: “Бер ерегеҙ ҙә ауыртманымы?” – тип ғәфү үтенеп, торорға ярҙамлашты. Күҙегеҙ тонғанмы әллә, тип көйҙөм дә, өҫтөмдө ҡағырға маташҡан фырт егетте этеп ебәрҙем. Ул тайып, тағы тәкмәсләне. “Һеҙ нимә, ҡоторҙоғоҙмо әллә?” – тигәйне, дорфа ғына яуап бирҙем, ә ул – миңә... Яныбыҙға халыҡ йыйылып китте. Совет осоронда кеше битараф булманы, ярҙамсыл ине, берәй нәмә булһа, шулай йәһәт кенә йыйыла торғайнылар, бер ҙә вайымһыҙ килеш, күрмәмешкә һалышып, үтеп китмәнеләр. Мейегеҙ һелкендеме икән, тип мине йәлләнеләр, егетте оялттылар. Мин, ҡыҙыу ҡатын, йәш кешене әрләп-әрләп, китеп барҙым. Шөкөр, бер ерем дә ауыртмағайны, ҡалын кейемем һаҡланы. Был ваҡиғаны онотҡайным тиерлек, ул егет ҡабаттан осраны. ЗАГС-та. Май айында. Сираттағы өйләнешеүсе парҙы тантана залына теркәлергә саҡырғас, уларҙы ҡотларға тип ауыҙ астым да, ҡатып ҡалдым – ҡаршымда йәш кенә ҡыҙҙы ҡултыҡлап, мине этеп йығылтҡан ҡупшы егет баҫып тора ине. Уны сырамытып аңшайһам, ул да мине танып, элекке яҡшы танышын осратҡандай, киң йылмайҙы. “Һаумыһығыҙ! Хәҙер бер-беребеҙҙе этешеп йығылтмаҫбыҙҙыр ул?” – тип шаяртты. Былайтып уғаса тантана залында бер кемдең дә шаяртып һүҙ ҡушҡаны юҡ ине, артыҡ-бортоҡ һүҙ ҡуйыртыу, ғөмүмән, булманы. Бөтә тантана рәсми тонда, бик юғары пафос менән башҡарылды. Шуға ла егеткә яндырырҙай итеп ҡарап, ҡаушауымды еңеп, ҡотлау телмәрен башланым. Эйе, ҡаушағайным. Ә нилектән – үҙем дә әйтә алманым. Әллә йәш кейәү егетенең күҙемә тултырып тура ҡарауынан, әллә йылмайыуынан... Егеттең миңә үҙ итеп өндәшеүен бер кем дә, әлбиттә, аңламаны. Уның ҡайғыһы ла булманы, сөнки никахлашҡан парҙар күп ине, церемонияға ваҡыт аҙ бүленгәйне. Конвейер ише барҙы тантаналар. Был егет, исеме Александр, сығып барышлай, миңә ҡат-ҡат боролоп ҡараны. Бәхетле йылмайҙы. Һуңынан ул, һине табыуыма ҡыуанып йылмайҙым, тиәсәк. Ә мин, яратҡан ҡыҙына өйләнеүе менән бәхетле, тип уйлағайным. Бына шул нимә була ул? Ниндәй химия, тылсым һөйөүҙе тыуҙыра? Йөрәгемә инеп ояланы ла ҡуйҙы бит шул егет ишараты. Уның тураһында уйламаҫҡа тырышам, әммә уйҙарҙы йүгәнләп булмай. Йөҙө күҙ алдына килә лә баҫа. “Александрға 23 кенә йәш, кәләшенә 20 генә, ә һиңә – 43!” – тип үҙемде тыям. Бәлки, был алйотланыу үтер ҙә китер ине, әгәр ҙә бер көндө эштән сығыуыма Александр мине тышта көтөп тормаһа. Оҙатырға мөмкинме, тип рөхсәт һораны. Был ни тигән һүҙ ул, оятығыҙ ҡайҙа, тип көйөп киттем. “Мин һеҙҙе башымдан сығара алмайым”, – тип тороп ҡалды. Ике-өс көндән Саша яңынан ЗАГС бинаһы янында тора ине. Һөйләшмәй ҙә маташтым, енләнеп тә ҡыландым, тейешле ергә ялыу яҙасаҡмын, тип ҡурҡытып та ҡараным, әммә Саша, әйҙә, һөйләшәйек, тип артымдан йөрөүен дауам итте. Бергә эшләгән хеҙмәттәштәр ҡырын ҡарап, шыш-быш килә башлағас, яҡшылап һөйләшеп ҡарарға булдым. Мин күптән кейәүҙәмен, тим: “Өлкән ҡыҙым бар!” “Булһын. Ирегеҙ, ҡыҙығыҙ булыу менән һеҙҙе яратыуым кәмейме ни?” – ти үҙһүҙлеләнеп. Саша шундай ныҡымыш ул, алдына алғанды һис ҡасан ҡуймай. “Кейәүҙәге өлкән ҡатынды яратам, тип кеше көлдөрмәгеҙ”, – тиһәм, бер ҙә көлкө түгел, тәү күреүҙән ғашиҡ булдым, тисе: “Һеҙҙе алданыраҡ осратҡан булһам, өйләнмәҫ инем”.\nКәләше студентка икән. Алыҫҡа экспедицияға сығып киткән. Аптырағандан, ирем көнсөл, тинем, мине хәүеф аҫтына ҡуймауын, ҡаңғыртмауын үтендем: “Ул хәрби кеше, ҡыҙыу ҡанлы, зинһар, минең хәлемде аңлағыҙ”. Саша, ҡыйынһынып, тешен ҡыҫып, башҡаса мине ҡарауылламаҫҡа ризалашты. Ана шунда уҡ беҙҙең мөнәсәбәттәргә нөктә ҡуйылырға тейеш ине. Тик китә биргәс, Саша кире әйләнеп килде. “Әгәр ҙә кәрәк булһам, мине шунда эҙләп таба алаһығыҙ”, – тип юғары уҡыу йортон, кафедраһын атаны. “Кәрәк булмаясаҡһығыҙ, үҙ тормошоғоҙ менән йәшәгеҙ”, – тинем ышаныслы. “Ә шулай ҙа көтәм”, – тигәндә ҡараштары тулы өмөт ине... Көтөп алды ул мине.\nСәбәптәрен аңлатыр өсөн, Софья Павловна бөтә тормош юлын тәфсирләп иҫләне:\n– Бала сағым һуғыш йылдарына тура килде. Атай менән ике ағайым яуҙа башын һалды, әсәйҙең ҡулында өсәү ҡалдыҡ. Мин кинйә бала, ете йәшкәсә иркә генә үҫкәйнем дә, һуңынан яҙмыш елдәре ҡағып-һуҡты инде беҙҙең быуынды. Ыҙалыҡ менән буй еткерелде. Апайыма эйәреп, диңгеҙ буйындағы ҡаласыҡҡа күсеп килгәндә, миңә ун ете йәш ине. Коммуналкала йәшәнек. Был үҙе бер ыҙа. Сөнки ҡайҙа ла сират, бүлеш, ҡаңғырыҡ... Бер мәл ялға күршеләрҙең Борис исемле курсант улдары ҡайтты. Буйсан, алсаҡ егет. Ул миңә ҡармаҡ һалырға маташып ҡараны, мин дә әүрәргә әҙер инем, иллә-мәгәр минекеләр ныҡ торҙо: “Һин, Сонечка, башлы ҡыҙ, белем алырға тейешһең. Кейәү көтөп торор, бер ҡайҙа ла ҡасмаҫ”. Ысынлап та, миңә тигән йәр бер ҡайҙа ла ҡасманы... Икеһен дә юлыма сығарҙы яҙмыш. Әммә байтаҡ йылдан һуң.\nӘ ул саҡта техникумға уҡырға индем. Уны тамамлағас, йүнәлтмә менән ҡасабаға эшкә ебәрҙеләр. Байтаҡ алыҫ, эш тә күп булғас, әллә ни йыш ҡайтып булманы. Ә бер ҡайтҡанымда курсант күршемдең, инде йәш офицерҙың, кәләш алған мәленә тура килдем. Күп бүлмәле фатирҙа яңы ғаилә ячейкаһы барлыҡҡа килеү уңайынан байрам табыны ойошторғайнылар. Ҡунаҡтар араһында өс йәш хәрби егет, шул иҫәптән ҡараңғы сырайлы Виктор ҙа булды. Ул мине бейергә төшөрҙө. Һөйләшмәнек. Берәйһе шунда, буласаҡ ирең менән бейеп йөрөйһөң, тиһә, ышанмаҫ инем. Виктор миңә бөтөнләй оҡшаманы. Туң, ҡаты күренде. Бер-беребеҙгә ҡарамай, йөҙҙө ситкә бороп, бейеп бөткәс, шым ғына, юлдан арыуыма һылтанып, үҙебеҙҙең бүлмәгә шылдым. Бер нисә йылдан, кире ҡаласыҡҡа ҡайтҡас, уйламағанда урамда Викторҙы тап иттем. Ул бәләкәс кенә ҡыҙсыҡты етәкләп алғайны. Шул бала мине күргәс, усын атаһының усынан бушатты ла, әсәй, тип ҡысҡырып, йүгереп килеп аяғымдан ҡосаҡланы. Виктор тәүҙә мине таныманы, балаһының ҡылығы өсөн ғәфү үтенеп, уны минән айырып алырға эйелде, ләкин балаҡай шул тиклем асырғаланып илап ебәрмәһенме! “Әсәй!” – тип күҙенән йәштәре субырлап аҡҡан сабыйҙы күтәреп, үҙем дә аңғармаҫтан, уны күкрәгемә ҡыҫтым, йыуатырға керештем. Был күренештән юғалып ҡалған Викторға үҙемде танытҡас, йөҙө бер аҙ асылды. Баланы әүрәтеп, тынысландырып, урамда йөрөнөк. Ҡатыны ауырып вафат булған икән. “Ҡыҙым әсәһен йүнләп хәтерләмәй, фото буйынса ғына белә. Ә һеҙ төҫөгөҙ менән ҡатыныма оҡшағанһығыҙ”, – тип көрһөндө хәрби. Муйынымдан ҡосаҡлап йоҡлап киткән ҡыҙсыҡты йәлләүҙән йөрәгем өҙөлөп төштөмө ни... Ә һеҙ миңә өйләнегеҙ, тигәнемде һиҙмәй ҙә ҡалдым. Виктор миңә “йылп” итеп ҡарап, улай шаяртмағыҙ, тине.\nШаяртманым мин. Йөрөгән егетем дә юҡ ине, баланы ла, Катеньканы*, йөрәгемә баҫтым да ҡуйҙым. Бер секундта хәл иттем яҙмышымды. Үкенмәҫһегеҙме, тип кенә һораны ир. Юҡ, тинем. Һәм үкенмәнем дә тиерлек. Сөнки Виктор бик яҡшы ир булды. Ҡаҡманы-һуҡманы, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтте, минең менән иҫәпләште. Яратышыуһыҙ ғына барып яҙылдыҡ та, йәшәп тә киттек. Тик бәхет тулы буламы ни?.. Гарнизондан гарнизонға күсеп йөрөүҙәр, һәр саҡ яңы ерҙә өр-яңынан оя ҡороу ҡатмарлы ул. Хәрбиҙең ҡатыны булыу һәр кемдең дә хәленән килмәй. Айырым холоҡ, ныҡлыҡ талап ителә. Ир хеҙмәттән бушамағас, күпселектә яңғыҙың оя һаҡлайһың. Һиңә гарнизонда эш булһа – була, булмаһа – юҡ. Эс бошоуҙан үҙеңде ҡайҙа тығырға белмәйһең. Бөтә әүрәгәнем – шул Катенька. Ул үҫә бирҙе, һеңле-ҡустылар һораны. Ир менән енси мөнәсәбәттәр бар, ә бала юҡ. Балаға уҙмайым да уҙмайым. Дауаханала ла ятам, ирем санаторийҙарға ла ебәрә, үҙемсә лә дауаланам – фәтүә юҡ. Табиптар ҙа, бер ни ҙә аңлашылмай, тип ҡул йәйә. Иремде лә тикшерергә кәрәклеген әйтәләр ҙә бит, уны, офицерҙы, нисек алып бараһың? Етмәһә, уның ирлек йәһәтенән сәләмәт булыуын раҫлаған Катенька бар. Аҙаҡ, үҙемдең бала табыуға эшкинмәгәнемә күнеп, йөрәгемде тулыһынса ҡыҙыбыҙға бирҙем. Үҙ баламдан былайыраҡ яратып үҫтерҙем Катюшкамды. Ул үҙе лә бигерәк илгәҙәк, алсаҡ булып үҫте, әсәкәйем, тип кенә торҙо. Донъя бер әҙере бөтәйеп, тыныс ҡына йәшәп ятҡанда, Саша осраны... Шунан һуң күп тә үтмәне, беҙгә элекке күршем Борис юл ыңғайы һуғылды. Өҫтәл әҙерләнем. Виктор дуҫы менән ярты төнгәсә һөйләшеп ултырҙы. Мин уларҙы, серләшһендәр, әйҙә, тип үҙҙәрен генә ҡалдырып, иртә йоҡларға яттым. Төн уртаһында уянып киттем. Эсеп иҫерешкән ирҙәр ҡысҡырып һөйләшә ине. Тәки белмәнеме, ти Борис. Минекенең тауышы сыҡмай. Әһә, был башын ғына һелкә, тип уйлайым. Белмәүе хәйерле, тип дауам итә Борис: “Йә Катяны ситкә тибер ине”. “Юҡ, Софьюшка ундай түгел”, – иремдең басы башҡа ваҡыттағыға ҡарағанда тоноғораҡ яңғырай. Ул мине шулай ғүмер буйы “Софьюшка” тип кенә йөрөттө. Иремдең: “Әйтә алманым”, – тигән һүҙҙәренән һуң түҙмәнем, халатты эләктереп эргәләренә сыҡтым. Серванттан рюмка алып, өҫтәл артына барып ултырҙым да, ҡойоғоҙ, тип бойорҙом: “Инде башынан һөйләгеҙ, нимәне әйтә алмай йәшергәнегеҙҙе”. Мине күреп, телдән яҙҙылар. Шунда уҡ яртылаш айнынылар. Борис, ярай, миңә китергә ваҡыт, тип тора башлағайны, кире урынына ултырттым. “Виктор, һин мине беләһең, төбөнә төшмәйенсә туҡтамаясаҡмын. Әйтеп ҡотол”, – тинем уҫал итеп. Борис мине алдап, шаярып, һүҙҙе икенсегә бороп маташты, саҡ ҡына таң ата башлағас, үҙегеҙ аңлашығыҙ инде, тип, ҡыуаҡтар аҫтына боҫҡан ҡуян кеүек, ҡасты. Ә Виктор Катяның атаһы түгеллеген әйтте: “Мин яратып йөрөгән ҡыҙ икенсенән алданып ауырға ҡалғас, йәлләп өйләндем. Бала атайһыҙ үҫмәһен, кешеләрҙән тибелмәһен, йәберләнмәһен, тинем...” Шунда башыма ауыр күҫәк менән тондорҙолармы ни: “Мин түгел, Виктор түлһеҙ! Һәм шуны ул миңә әйтмәгән! Ә мин, эй, дауаланған булдым...” Был асыш минең өсөн әйтеп бөтөргөһөҙ әсе ине, әрнеүҙән, хатта, үҙемдән бер һүҙ һығып сығара алманым. Эсемдән ауҙарылдым. Виктор аңланы, аяғыма йығылды: “Кисерә алһаң – кисер. Катя хаҡына”. Бергә ҡалдым уның менән, әммә кисерә алманым. Дөрөҫөн һөйләмәүҙе алдаҡҡа, иң ҙур хыянатҡа тиңләнем. Ана шул түңкәрелештән һуң Сашаға барҙым да инде. Күңел яраһын уның менән бергә яманым. Саша менән зина ҡыла башлағас та, ауырға ҡалдым. Ул заманда ҡырҡты уҙған ҡатындарҙың йөккә ҡалыуы башҡа һыймаҫлыҡ хәл ине, табиптарға барып күренергә лә ҡурҡтым. Ә үҙем бәхетле-е... Күремем ике айҙан ашыу килмәгәс, Сашаға яңылыҡ тураһында белгерттем. Ул ҡыуанды, үҙебеҙҙекеләр менән айырылышабыҙ ҙа, өйләнешәбеҙ, тине. Был аҙымыбыҙ ысын ғауғаға әйләнер, беҙҙең бәйләнеште аҙғынлыҡ, тип табырҙар ине. Совет осоро бит! Партияның иң көслө сағы, ғаилә ҡиммәттәре – беренсе урында. Ҡурҡһаҡ та, бер нимәгә ҡарамаҫтан бергә булырға һөйләшеп, осрашыуҙан ҡайтып килгәндә, трамвай юлдарын аша сығыуым булды, миңә юғары тиҙлектә машина килеп бәрелде...\nМөғжизә менән тере ҡалдым. Иҫемә килгәндә бер яғымда баш ҡалала уҡып йөрөгән Катенькам күҙ йәшенә батып ултыра ине, икенсе яғымда – Виктор. Мин бер аҙна комала ятҡан арала иремдең сикәләре ап-аҡ булғайны, иңбаштары һәленгәйне. Ирем йәл булып китте... Ауырымды табиптар һаҡлап алып ҡалмағайны. Авария мине әсә булыуҙан бөтөнләй мәхрүм итте. Саша ла ҡурҡыныс яңылыҡты ишетеп, дауаханаға килһә лә, иремдең ҡушыуы буйынса, уны эргәмә индермәнеләр. Бер йыл бөтөнләй осраша алманыҡ, мин уның тураһында хәбәрҙар ҙа булманым. Оҙаҡ дауаланырға тура килде, әммә аяғым барыбер тулыһынса йүнәлмәй, сатан килеш ҡалдым. Ирем мине бала урынына ҡараны, уныһына һүҙем юҡ. Хыянатым тураһында ләм-мим өндәшмәне. Хеҙмәтен уңышлы дауам итте, академия тамамланы, вазифаһы буйынса өҫкә үрләне. Мин дә эшемде яуаплы башҡарҙым. Викторҙың үҙ атаһы түгеллеген белмәгән Катяны кейәүгә бирҙек. Ул бәпәйләне, ике ейәнсәр бүләк итеп, олатай-өләсәй бәхетен татытты. Ә шуларҙың араһында беҙ Саша менән һирәк булһа ла осрашыуҙарҙы дауам иттек. Уның да ҡатыны бер-бер артлы балалар тапты. Саша тәүҙә кандидатлыҡ яҡланы, аҙаҡ докторлыҡ диссертацияһын яҙҙы. Беҙ ике тормош менән йәшәнек. Бергә лә була алманыҡ, тамам айырылышыу ҙа килеп сыҡманы. Әллә күпме тапҡыр башҡа күрешмәҫкә, бер-беребеҙҙе оноторға һүҙ ҡуйыштыҡ. Тик, мин ныҡлыҡ күрһәтһәм дә, Саша түҙмәй, гел дә һөйләшеү, осрашыу форсатын эҙләне. Уның ҡатыны күпме ғауғалашты – иҫәпһеҙ-һанһыҙ... Мине ҡарғап, өҫтөмә ләғнәт яуҙырып бөттө. Уға тамсы ла үпкәм юҡ. Уның урынында, бәлки, мин дә шулай итер инем. Саша айырылышырға иткәндә, ҡатыны, китһәң, балаларҙы үлтерәм, тип ҡурҡытты. Ғүмере ҡыҫҡа булды: 45-е лә тулмай, яман шештән үлде (әсәһе кеүек, тине Саша). Саша шунда миңә инде нисәнсе ҡат ҡауышырға тәҡдим яһаны. Был донъяла бер генә йәшәйбеҙ, тип, Викторҙан китергә ниәтләгәс, иремдең язваһы асылды. Ярҙамға мохтаж кешене нисек ташлайым?! Ниндәй ҙә ҡаты, талапсан ирҙең миңә ҡарата йомшаҡ, ихтирамлы булыуына, “Софьюшка” тип кенә күҙемә мөлдөрәп ҡарап тороуына төкөрә алманым. Ирем, әллә йәшәй торған кеше мин, әллә юҡ, китмәй тор, тигән булды: “Һуңынан минең пенсияны үҙеңә юллап алырһың. Етешлектә йәшәрһең”. Унан алда Катенька китеп барҙы: ире менән дачанан ҡайтып барғанда, машина тәгәрмәсе һытылып, әйләнделәр... Ошо ҡайғы Витяны тамам бөктө. Үҙ ҡаныбыҙ булмаһа ла, Катюша беҙҙең өсөн үҙ балабыҙ булды...\nИрем үлгәс, эш өҫтәле тартмаһында миңә яҙылған хаты табылды. “Софьюшка, һине яратыуым шундай көслө ине, хатта шуның хаҡына ирлек намыҫымды һалып тапаным – хыянатыңа күҙ йомдом. Шуға ла мине ихтирам итмәгәнһеңдер... Һин мине ташлап ҡуймаһын, тип ғүмер буйы ҡалтырап йәшәнем”, – тигән. Етмәһә, минән ғәфү үтенгәйне. Ошо хатын уҡығандан һуң, Саша менән бергә йәшәй алмаҫымды асыҡ аңланым. Ул да яңғыҙ йәшәй, мин дә. Көн дә аралашып торабыҙ. Уның арҡаһында рәхәтләнеп кенә ҡартайып та булмай – үҙемде формала тоторға мәжбүрмен. Ул килгәнгә тиклем “аһ” та “уһ” һыҙланып ятһам да, килеп инеүенә арҡам да турая, ҡан баҫымым да рәтләнә, ҡалдыҡ-боҫтоҡ сәсемде лә бөҙрәләтеп өлгөрәм. Һинең һылыулыҡҡа ай-ҡояш көнләшер, тип миңә сонеттар яҙа бит, шилма.\nУл матурлыҡтың эҙе лә ҡалмаған, тиһә лә, һикһәнде уҙған Софья Павловна арбау көсөн һаман юғалтмаған. Таяҡҡа таянған хәлдә лә танауын текә сөйгән нәзәкәтле ханым үҙен бик ныҡ ҡарай (иренең юғары пенсияһын үҙенә күсереп алған). Александр менән сөкөрләшкән Софья Павловна уның өсөн борсолған ейәнсәрҙәре менән дә телгә килешеп өлгөрә: “Ҡара һин уларҙы, мине ҡарт тип иҫәпләп, үҙҙәренә күсермәкселәр!” Ул асыулы тыҡылдап китеп барғас, иҙән йыуыусы: “Бер ҙә бирешә торғандарҙан түгел был бисә”, – тип ауыҙ йырҙы. Ә мине аңлайышһыҙ үкенестәр солғап алғайны, һис тә йылмайғым килмәне...


Өфөләге күсмә зоопарктарының береһендә юлбарыҫ балалаған | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n14 ноября 2019 — 19:23 ГТРК «Башкортостан»\nУлар бер нисә көн элек кенә күҙҙәрен асҡан. Бәләкәс яныуарҙарҙы беҙҙең ижади төркөмгә күреп ҡайтыу бәхете тейҙе. Хәбәрсебеҙ Гүзәл Ишкинина сюжеты. Юлбарыҫтар бер ай элек кенә тыуған. Хәҙер Симона ҡушаматлы инә юлбарыҫ киң вольерҙа йәшәй. Ғәҙәттә, тәбиғәттә януар ике генә көсөк килтерә, бер ыңғай дүрт сабый тыуҙырыу бик һирәк күренеш, ти зоопарк хеҙмәткәрҙәре.\nЮлбарыҫ балаларына әле исем дә һайлап өлгөрмәгәндәр, күҙҙәрен асыуға ла бер-нисә көн генә үткән. Уларҙы Өфөлә тыуған өсөнсө быуын юлбарыҫтары, тип атарға ла мөмкин. Юлбарыҫтарҙан башҡа вольерҙа арыҫлан, айыу, бүре, ҡаплан да бар. Яңы тыуған януарҙарға килгәндә исемде уларға бер-нисә аҙнанан, енестәре билгеле булғас бирәсәктәр.


Башҡортостан хоккейсылары Ҡытайҙа | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n15 июня 2018 — 17:33 ГТРК «Башкортостан»\nБашҡортостандың йәш хоккейсылары яңы үрҙәр яулай. Туймазы ҡалаһының “Девон” хоккей командаһы Ҡытайҙың Тяньцзинь ҡалаһында был дәүләттең хоккей буйынса балалар йыйылма командаһы менән дуҫтарса уйын үткәрҙе. Осрашыу Рәсәйҙә һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһында хеҙмәттәшлекте һәм балалар хоккейын үҫтереү программаһы сиктәрендә ойошторолдо. Туймазы ҡалаһының 2006-сы йылда тыуғандарҙың «Девон» хоккей командаһы Ҡытайҙан ҡайтыу менән үҙ майҙанында күнекмәләрен дауам итә. 8 июндә Ҡытайҙың Тяньцзинь ҡалаһында Башҡортостандың “Девон” һәм Ҡытайҙың хоккей буйынса балалар йыйылма командалары иптәштәрсә уйын үткәрҙе. Уйындарҙы асыу тантанаһында Рәсәй президенты Владимир Путин һәм Ҡытай башлығы Си Цзиньпин ҡатнашҡайны. Ике бөйөк ил башлыҡтары боҙға сығып, йәш хоккейсылар менән аралашты һәм символик рәүештә шайба ырғытты. Теүәл бер-нисә йыл элек кенә ойошторолған команда бөгөн республика ғына түгел, ә Рәсәй кимәлендә үҫмерҙәр араһында иң яҡшы хоккей командаларының береһе. Туймазыла был клубты үҫтерер өсөн бар шартарҙа булдырылған. Йәш хоккейсылар ошо көндәрҙә боҙҙағы күнекмәләрен тамамлай. Һәм йәй айҙарында махсус спорт лагеренда шөғөлләнәсәктәр. Ә сентябрь айында иһә улар яңы миҙгелгә аяҡ баҫалар.\n“Девон” хоккей командаһы көҙҙән Волга буйы округында тәүге тапҡыр Рәсәй беренселегендә ҡатнашасаҡ. 60 мең кеше йәшәгән ҡаланан ундай һөҙөмтәләргә ирешеү — беҙҙең өсөн оло еңеү, ти “Девон” хоккей клубы директоры. Киләсәктә “Девон” хоккей клубы үҙ майҙанына Ҡытай спортсыларын саҡырырға ниәтләй.


11 апреля 2017 — 15:38 ГТРК «Башкортостан»\nТөркиәнең Европа берлегенә инеү мөмкинлектәре көндән-көн аҙая. Был хаҡта европарламент депутаты Граф Ламбсдорф белдергән. “Беҙ Төркиәнең бик күп журналистарҙы төрмәләргә ултыртыуын яҡшы беләбеҙ. Илдә һүҙ ирке юҡ. Фетнәлә шикләнеп 47 мең кешенең ҡулға алыныу Европа стандарттарына бөтөнләй тап килмәй. Төркиә Европа ҡиммәттәренән һәм сәйәсәтенән ситләште,”-тигән европа парламенты депутаты.\nУкраина радикалдары Харьков уртаһында Рәсәй һаҡлыҡ банкы филиалын төҙөлөш блоктары менән ҡаплап ҡуйған. “Милли корпус” активистары бина янында бер-нисә сәғәт дежурҙа торған. Полиция килгәс кенә төҙөлөш блоктарын алырға мәжбүр булғандар.\nМәскәү өлкәһендәге Алабино полигонында Бөйөк Еңеүгә арналған пардтың сираттағы репетицияһы үтте.


Өфөлә Салауат Юлаев һәйкәлен реконструкциялау эштәре киләһе йылдың йәйендә үк башланыуы ихтимал\n8 Сентябрь 2021, 22:30\nӨфөлә Салауат Юлаев һәйкәлен реконструкциялау эштәре киләһе йәйҙә үк башланыуы ихтимал. Был хаҡта Радий Хәбиров тура бәйләнеш барышында белдерҙе. Һорауҙы Башҡортостандың Кинематографистар союзы рәйесе Зөһрә Бураҡаева бирҙе. Республика етәксеһе һүҙҙәренсә, был тиҙ арала хәл ителергә тейешле бик киҫкен һәм ваҡытлы һорау.\n«Һәйкәл Башҡортостанда йәшәгән һәр кем өсөн ныҡ ҡәҙерле. Ләкин ваҡыт үҙенекен итә. 1967 йылдан бер тапҡыр ҙа ремонт эшләнмәгән. Беҙ һәйкәлде юғалтыуыбыҙ мөмкин. Уны ремонтларға кәрәк, сөнки һәйкәл үҙе генә түгел, постаменты ла таушалып бөткән. Быны мөмкин тиклем тиҙерәк эшләү зарур. Күпмелер ваҡыттан һуң дауыл сығыр, беҙ уны юғалтырбыҙ», — тип аңлатты Радий Хәбиров.\nРадий Хәбиров реконструкция процесын икенсе мөһим мәл тип атаны.\n«Унда нескәлектәр күп. Һәйкәл постаментын реконструкциялауҙың грамоталы проектын эшләргә кәрәк. Был ярайһы уҡ ҙур аҡса. Пландарыбыҙ Наполеондыҡы кеүектер, моғайын, киләһе йылдың йәйендә уны постаменттан алып, төҙөкләндерә башларға ине. Быны һәйкәлде постаменттан алмайынса эшләп булмай. Уның ауырлығы — 40 тонна», — тип билдәләне республика етәксеһе.\nТеги:салауат юлаев һәйкәле


Өфөлә бөгөн Дуҫлыҡ монументы янындағы сауна янды\nУт иртәнге сәғәттәрҙә тоҡана. Янғын һүндереүселәр ғәҙәттән тыш хәл урынына һанаулы ғына ваҡыт эсендә килеп етә, әммә икенсе ҡатты тулыһынса ут ялмап өлгөрә. Бәхеткә күрә, бинала был ваҡытта кешеләр булмай. Әле белгестәр янғын сәбәптәрен асыҡлай. Ҡайһы бер мәғлүмәттәр буйынса, саунаға ут төртөүҙәре ихтимал.\nБөгөн шулай уҡ СССР-ҙың 50 йыллығы урамында урынлашҡан Росреестр офисында ла янғын сыҡҡан. Зыян күреүселәр юҡ. Әммә көслө ялҡын Киров һәм Өфө райондарының күсемһеҙ милеккә ҡараған ҡайһы бер документтарын юҡҡа сығарған.


Әҫәрҙәрен тәржемә итеү хоҡуғын алыуына - Бөтә донъя юристар! Интернет-кафе адвокат менән юридик.\nӘҫәрҙәрен тәржемә итеү хоҡуғын алыуына\nМөхәббәт тураһында яҙыусы һәм тәржемәсе бөтә телдәр тәржемә Сьюзэн блог БродскийБасыгыз бында өсөн, уны табып Twitter. Сөнки яңылыш тағы ла күп булды, һәм уларҙың хоҡуғын һатыу буйынса өлгөнө тәржемәләре, йыйып эскизды миңә мөмкинлек бирә, был нисек эшләй бөтә. Тәржемә итеп тәғәйенләү хоҡуғы ала (бушлай бирергә йәки һата) йәки юридик шәхестең генә шәхес, уларҙы эшкә авторлыҡ хоҡуҡтарына эйә әҫәрҙәр үҙенсәлекле. Күп осраҡта, был эште иң авторы ла.\nМинең китапты ғына мин полк менән выдать: Фалькнер Герхард Бруно, потрясающий тураһындағы новеллалар яҙыусы, айыуҙар ҡырағай яулап була, улар терроризировать мал эргәһендә булған альп тауарына ҡайтып ҡала, ул яҙма паспорт эшләй.\nАвтор ҡараған китаптар бүлеге (түбән), һәм һеҙ күрергә, был эшкә авторлыҡ хоҡуҡтары авторҙың исем түгел, ә нәшриәт. Тимәк, уның тәүге нәшриәте менән килешеү фолкнер, Берлин, нәшриәт, автор үҙ әҫәренә уны һатыу хоҡуғы булған, уларҙың аңлатыуынса, был исем биреү йәки уны һатып алмай. Хәҙер, әгәр һеҙ уның менән дуҫлаша һәм ышандырырлыҡ Фалькнер Герхард тейә, шул кеше, һеҙгә, китабығыҙ өсөн уға тәржемә итә, йәғни ул тәржемәлә һораған саҡта үҙ хоҡуҡтарын тәғәйенләнә һәм нәшриәттең мөрәжәғәт итергә мөмкин (ғәҙәттә өсөн түләүҙә айырым - был мәсьәләне һөйләшеүҙәр алып бара), үҙе нәшриәтендә баҫтырып тип тәржемә ителә. Йәки һеҙ һатып хоҡуғы бирә алмай, сөнки хоҡуғы булған нәшриәтте генә алам тәржемә үткәреп (йәки журнал). Әммә авторҙы ла һәр ваҡыт аңлайһың, тип, уларҙы шулай уҡ үҙебеҙ эшләгән авторлыҡ хоҡуғын һатыу үҙ хоҡуҡтарын тәржемә тапшырыу хоҡуғы бирелә, был ысынлап та шуға булыуы мөмкин, тип һорарһығыҙ һеҙ сит ил телдәре тәржемәләр китабы авторы өсөн үҙе рөхсәт алынған, тейешле документтар бирмәгән һәм улар һеҙҙең бодро. Әгәр ҙә улар үҙ эшен бар, әммә авторлыҡ хоҡуҡтары, юридик документ был мәғәнәһеҙ булманы, һәр хәлдә, әлегә, һеҙ әлегә тәржемә нәшер эйәһе ысынбарлыҡ менән килешеү төҙөлгән. Ҡайһы берҙәре, әлбиттә, авторҙың үҙ эшенә эшкә авторлыҡ хоҡуҡтарын һаҡлау, хоҡуҡ, ысынлап та, уларҙың хәле һәм тәржемә биргән. был осраҡта - теләмәһә лә һәм, хатта, һөйләшә хоҡуҡтарын бюрократияһы, нәшриәт һәм уларҙың агенттары буйынса йыш ҡына түгел, рәсми рәүештә шул хоҡуҡҡа һәм һатып алырға мөмкин булғандың барыһын да, кем үҙ хеҙмәтен баҫтырып сығара. (Иғтибар, был осраҡта нимә теләһә, һеҙҙе үҙе һаҡларға тейеш барыбер эшкә авторлыҡ хоҡуҡтары һәм тәржемә - үҙе юҡ саҡта уны табышырға, һеҙҙең өсөн нәшриәте, нәшриәт барыһы ла һеҙгә тағы күп кенә бирә ала.) Шулай итеп, был һеҙ яһаны, биҙәү йәки һыу биреү һәм һыу ебәреү нәшриәт ярыштың ҡағиҙәләре ҡасан телисез икән өлгөһө һеҙ күрһәткән, тип, һеҙ аласаһы"рөхсәт"тәржемә"эшләргә"? Ярай, эшләргә, һеҙ булырға тейеш - был бер генә аңлатмай шул, кем яҙған был инструкция тәржемә эштәре иң хоҡуҡи статусы хоҡуҡтары аңлай алмай. Был осраҡта, мин тәҡдим иткән, һеҙгә биргән документтар, раҫлай, тип белдерергә хоҡуғы бар, һәм, һеҙ кем ебәрҙе, тип, һиңә ярҙам күрһәтеү хоҡуғына һөйләшеү шатмын. Һатып алыуға документ бирелеп, хоҡуғы облигациялар яҙа. (китабын эсендә авторлыҡ хоҡуғын теркәү өсөн, күреп, был кем булһа) һорай һәм, еңел инглиз теленән тәржемә итеү хоҡуғы юҡ. Сөнки әҫәр һәм эшкә авторлыҡ хоҡуҡтары эйәһе, ҡағиҙә булараҡ, һатып хоҡуҡтарын тәржемә итергә теләйем, һеҙ яуап бирергә тейеш.\nӘгәр был нәшриәте, хоҡуҡтарын белергә, һеҙ контакттан, интернеттан мәғлүмәт таба алмай, һәм автор хоҡуғы булһа әгәр, һеҙгә китергә мөмкин нәшриәте авторҙары яҙған, ә хат йәки электрон почта аша ебәрергә була.\nАртабан ҡайһы берҙә телефонына шылтыратырға кәрәк. Әгәр һеҙ яуап ала алмай һәм бер нисә аҙна дауамында ентекләп тикшереү үткәрелгән конкурстар һ. һәм, ғариза биреү срогы йыйылып, күңел дә был эш алдағы инглиз тәржемәһе нәшер ителмәй, һеҙ гел, киҫкен осраҡта, шул иҫәптән яҙмалар күрһәтелде, авторлыҡ хоҡуҡтары кем ҡулында, әйткәндә, үҙ хоҡуҡтарын белмәйҙер тип тәржемә саралары һәм тикшеренеүҙәр, тип, һеҙ, аласыз алыу өсөн был рәсми раҫлау, һорау, күрһәтеү датаһы ебәрҙе. Идеаль түгел, ләкин яҡшы нәмә, һәм әгәр йылмайһаң, был шаҡтай өсөн һеҙ ҡыуып тота алыу конкурсында булыу-булмауы өсөн документация. Новелла Фолк осраҡта, интернет-эҙләү күрһәтеү, оригиналь нәшриәте, нәшриәт Берлин, хәҙер конгломераттарынан тора пайпер өлөшө нәшриәткә немец, бүлек хеҙмәткәрҙәре үҙ хоҡуҡтарын тәьмин иткән контакт өсөн мәғлүмәт сит сайттан (Инглиз, халыҡ-ара телдәр баҫмаһы), бына һин ҡайҙа инегеҙ һеҙ. Һеҙ яҙа алаһығыҙ йәки инглиз телдәре кеүек үҙ телендә белем һәм әҙәплелек күрһәтә. Был эштәр барыһы ла һеҙ шул тиклем генә получает иң ҡатмарлы түгел, уның аҫып. Һәм бер мәлдә, теге йәки тәржемә әҫәре тәржемәсене сифаты менән ҡыҙыҡһыныу һеҙҙә ҡасан торабыҙ, улар тағы ла инглиз телендә нәшер ителгән һатып, һеҙгә күрергә була, уларҙың күпселеге сит ил теле миссияһын нәшриәт союздаш булараҡ, улар алыу өсөн әҫәрҙәр авторы, бөтә донъя буйлап таралған. Һәм бына һуңғы бер нисә ваҡ деталдәр. Ҡағиҙә булараҡ, инглиз телендә нәшер итеү, тәржемә итеү хоҡуғын һатып алырға иткән, тип кеүек билдәле"мир права", тимәк, был тәржемә баҫтыра һәм тарата нәшриәтендә донъя теләһә ҡайһы нөктәһе эшләй рөхсәтенә эйә була. Ҡайһы берҙәре, әлбиттә, был хатта ил йәки төбәктә хоҡуҡ уйылып, һәм был осраҡта, бәлки, тәржемә эше хоҡуҡ аҡш-та булыр. элекке уңайлы булһа, хатта бөйөк британия әгәр хоҡуғыбыҙ юҡ. Әгәр китап булып баҫылып бөйөк британия, аҡш ла, һеҙгә тәржемә яһарға һәм яңы теләр инек, бының асылып тора. Әгәр теләр инек һәм һеҙгә китап, матбуғат теле сыҡты инде ҡайһы бер ваҡытта инглиз ретранслировать өсөн, мөмкин булһа, тип, хәҙер тағы хоҡуҡтарын арзан, шуға күрә лә бында вопрошать булып тора ала. Иҫке эш етерлек, авторлыҡ хоҡуҡтары өсөн ситтә булып ятты. “йәмәғәт ҡаҙаныштары“) тәржемәлә баҫтырып сығарҙы һәм кем менән булыуы мөмкин - германия илдәрендә булырға ваҡытта бәйле осраҡтарҙа, мәҫәлән, эшен авторы үлгәндән һуң 70 йыл тиклем авторлыҡ хоҡуҡтары өлкәһендәге ҡала.\nНиһайәт, булмаһа, һеҙгә рөхсәт боҙмау кәрәк, бөтәбеҙ өсөн тәржемә, теләһә нимә - тәржемә хоҡуҡтарын мәңге - был тәржемәләремде бары тик һеҙҙең баҫмағыҙҙа, ул хәл итергә кәрәк. Мин ышанам мәжбүр була практика менән хатлашып агенттары һәм ике һәм әҙәби журналдары, башҡа шиғырҙарын тәржемә журналында баҫтырырға рөхсәт ала-тип минең өҫтә.\nӘгәр был ғына теләй улар был үҙенсәлекле баҫма менән бер рәттән баҫыу өсөн рөхсәт алырға кәрәк.\nӘлбиттә, был бер йәки ике осраҡта журналы шиғыр тәржемә сығарып, торорға ынтылды ла йыш ҡына был"һатыу"стишок бер хоҡуҡтары, мин шулай тип уйлайым был тормошта шундай хәлдәр булһа ла авторы. Был тәжрибәһе һеҙҙең менән булып эшләй. Мин беләм ни, әлегә бөтөн эште баҫылған (әгәр был хатта бер генә стишок) тәржемә итеү хоҡуғына эйә булырға тейеш. Хәҙер, йәғни сит ил хоҡуҡтары бар-суд ҡаршы бара ине заморачиваться облигациялар ҡабул иҫәбенә һәм журналдарында, шулай пустяшный финанс һөҙөмтәләре менән авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ-был икенсе мәсьәлә. Минең тәжрибә буйынса, сит ил журналдары нәшер өсөн ҡыҫҡа текстарҙы күсереп хоҡуғын биреү, даими бер тапҡыр, бушлай йәки был булараҡ, ярайһы ғына сумма йә символик баҫалҡылығы өсөн. Ҡыҫҡа: безнаказанно һеҙ закон боҙоу мөмкин, әммә мин техник яҡтан, тип иҫәпләй рөхсәт талап ителә, һәм, ғәҙәттә, ҡиммәтле. Аҡш (алмайым мин башҡа һөйләр өсөн) автор авторы, ғәҙәттә, нәшриәт исеменән эшләй, әммә сит ил авторҙары хоҡуғы нәшриәтен һатып ала. Мин үҙем тәүге романы ҡасан һатыусы, агент конкретно минең, - тинем мин, уны сит ил тип тотоу хоҡуғы, сөнки ул ни, һәйбәт ул. Тимәк, авторлыҡ хоҡуғы, автор исеме була ала, әммә хоҡуғы булыуы нәшриәтен һатып ала. Бындай иҫбатлау, штат һәр хәлдә, ҡала автор.хоҡуғы өсөн килешеү хоҡуғы булғандар исемлегендә.\nКонсультацияһы телефон - интернет юридик консультацияһында адвокат була аламы Янги Майк\nАДРЕСИ НА ЮРИДИЧЕСКИ КОНСУЛТАЦИИ


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - "УРАЛ БАТЫР" ЭПОСЫ ТАЙ ТЕЛЕНДӘ ЛӘ ЯҢҒЫРАНЫ - 2016 - Мәҡәләләр\n"УРАЛ БАТЫР" ЭПОСЫ ТАЙ ТЕЛЕНДӘ ЛӘ ЯҢҒЫРАНЫ\nОшо көндәрҙә Өфөлә "Урал батыр" эпосын Рәсәй халыҡтары телдәрендә һәм сит телдәрҙә яттан һөйләүселәр республика конкурсы үтте. Етенсе тапҡыр уҙғарылған был конкурсты ЮНЕСКО эштәре буйынса Башҡортостан комитеты, БР Мәғариф министрлығы һәм Башҡортостан социаль технологиялар институты (әйткәндәй, конкурс йыл да ошо институтта уҙа) ойошторҙо. Башҡорт халыҡ эпосын республикала, Рәсәйҙә һәм донъяла таратыуҙы, башҡорттоң һәм Рәсәйҙә йәшәүсе башҡа халыҡтарҙың мәҙәниәтенә, тарихына һаҡсыл ҡараш тәрбиәләүҙе маҡсат итеп ҡуйған конкурста бөтәһе 534 бала ҡатнашты. Улар ике тиҫтәнән ашыу телдә эпостан өҙөктәр һамаҡланы һәм ятлап күрһәтте. Конкурс был талаптар менән генә сикләнмәне. Был юлы ла ойоштороусылар өр-яңы ике һынау уйлап сығарған булып сыҡты.\nБашҡортостан Социаль технологиялар институтының гуманитар фәндәр кафедраһы мөдире, конкурстың иң төп ойоштороусыларының, үҫтереүселәренең береһе Рахиль Вельц беҙҙе номинациялар менән таныштырҙы. "Тәүгеһе, йылдағыса, "Урал батыр" эпосын иң оҫта башҡарыусы, тип аталды. Конкурс өсөн яңы номинациялар түбәндәгесә булды: инша-эссе яҙыу һәм ҡобайыр эстәлегенә нигеҙләнеп төҙөлгән өҫтәл һәм компьютер уйындары эшләү. Быйыл тағы бер үҙенсәлекле яңылығыбыҙ бар: беҙҙә сит илдәрҙән килгән кешеләрҙең балаларына Башҡортостан Республикаһы тарихы һәм мәҙәниәте менән таныштырған курс үткәрелде. Беҙ мигранттарға Урал батыр тураһында видео-таҫма күрһәттек. Конкурсанттар эпостан өҙөктәр сәхнәләштерҙе, унан барыһы бергәләп эпос мотивтарына нигеҙләнеп төҙөлгән уйындар уйнаны. Балалар ҙа, беҙ ҙә бик ҡәнәғәт ҡалдыҡ..." - тине педагог.\nКонкурс сиктәрендә баһалама төркөм республиканың төрлө төбәктәренән 200-ҙән ашыу инша һәм 100-ләгән уйын ҡабул иткән. Тимәк, урындар билдәләгән саҡта баһалама комиссиялары ағзаларына арыу ғына баш ватырға тура килгәндер, тип уйларға нигеҙ бар ине. Башҡорт телендә һөйләүселәр генә ике секция булып эшләне. Әйткәндәй, Рахиль Яковлевна менән әңгәмәләшерҙән алдараҡ баһалама комиссияһы ағзаларынан бер хәбәр ишеткәйнек: йәнәһе, икенсе йыл башҡорт телендә һөйләү секцияһы булмаясаҡ. "Урал батыр" эпосын башҡорт телендә яттан һөйләү республика конкурсы йыл һайын июнь айында үткәрелеүенә һылтанып, ойоштороусылар конкурс положениеһына үҙгәреш индереләсәге тураһында әйткән. Был, тәбиғи, күптәрҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙырған. Берҙән, конкурс положениеһында "Урал батыр" эпосы Рәсәй халыҡтары телдәрендә һөйләнә, тип әйтелә, башҡорт теле шул телдәр араһына инмәй буламы ни улайһа? Унан һуң, конкурста ҡатнашыусы ниндәй генә милләт балаһы булмаһын, ул бит эпосты төп нөсхә телендә ишетергә тейеш! Тимәк... Рахиль Яковлевнаға был турала фекеребеҙҙе белдергәс, ул да: "Башҡорт телендә һөйләүселәр икенсе йыл да конкурста ҡатнаштырылыр, тип өмөтләнәм", - тип ҡуйҙы. Йә, ярай, конкурсҡа атлығып килеп еткән уҡыусы дуҫтарыбыҙ менән танышайыҡ. Беҙҙең иғтибарҙы йәлеп иткән тәүге конкурсантыбыҙ - Баймаҡ районы Йәнйегет ауылында тыуып, буй еткергән, әлеге көндә Өфөлә 48-се башҡорт лицейында 6-сы синыфта белем алыусы, "Урал батыр" эпосының 300-ҙән ашыу юлын яттан һөйләүсе Дилүзә Зөфәрова Урал батырҙың ғәҙеллек, изгелек, яҡшылыҡ яғында көрәшеүенә һоҡланыуын белдерҙе. Киләсәктә ул да донъяны "дейеү-пәрейҙәрҙән" азат итәсәк әле. Тәфтишсе булырға йыйына ҡыҙ.\nБеҙҙең икенсе әңгәмәсебеҙ ҙә - Йылайыр ауылынан килеп еткән 9-сы синыф уҡыусыһы Гөлнәзирә Мәхмүтова ла атаһы һымаҡ уҡ хоҡуҡ һаҡсыһы булырға йыйыныуы тураһында әйтте. Ул да ғәҙеллек өсөн көрәшмәксе. Эпосты энәһенән-ебенә тиклем ятлаған. "Эпосты тулыһынса ятлау өсөн күп тапҡырҙар ҡабатлау талап ителә. Сөнки фекерҙәр, уйҙар яңырып тора. Әгәр эпосты ҡабат-ҡабат уҡымаһаң, онотола. "Урал батыр"ҙы ятлаһам ине, тигән теләгемде тормошҡа ашырыуым өсөн ғорурмын, шуға бәхетлемен дә. "Урал батыр" эпосын ятлай-ятлай мин үҙемдең телемә, милләтемә нығыраҡ яҡыная барғанымды тоям. Халҡымдың тарихы, данлы үткәне менән ҡыҙыҡһыныуым артты", - тине Йылайыр ҡыҙы. Уның һүҙҙәрен уҡытыусыһы, Рәсәй Федерацияһының мәғариф алдынғыһы, Йылайыр ауылының Шәйехзада Бабич исемендәге башҡорт гимназияһының башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Әнисә Әкрәм ҡыҙы Таҡаева ла күтәреп алды: "Гөлнәзирә эпосты рус телендә лә, инглиз телендә лә ятлап ишеттерҙе. Ҡумыҙҙа ла, хатта ҡурайҙа ла уйнай", - тине.\nБүләкләү тантанаһы ваҡытында шығырым тулы залға инергә баҙнат итмәй генә торған ике ҡыҙ менән һөйләшеп киттек. Береһе - Туймазы ҡыҙы Эльвина Кәримова, икенсеһе - 16 йәшлек Бангкок ҡыҙы Яниса Тачабуранакрн икән. Таиланд ҡыҙы "Урал батыр" эпосын инглизсәнән тай теленә тәржемә итеүгә өлгәшеп, конкурста уңышлы ғына сығыш яһаған. AFS уҡыусылар алмашыу программаһы сиктәрендә Мәскәүгә килгән ҡыҙҙы Туймазыға йүнәлткәндәр. Уны был конкурсҡа әҙерләп алып килгән башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Эльвира Рифҡәт ҡыҙы Хамматова әйтеүенсә, Яниса менән айырым шөғөлләнәләр. Инглиз телендә иркен аралашҡан Янисаға аралашыуҙа синыфташы Эльвина ярҙам итә. Эльвина ярҙамында беҙ ҙә сит ил ҡыҙы менән әңгәмәләшеп алдыҡ. "Урал батыр" эпосын бик яҡын күреүе, Урал батырҙы үҙҙәренең бер батыр короленә оҡшатыуын әйтте Бангкок ҡыҙы. Тимәк, Көньяҡ-Көнсығыш Азияла башҡорт мәҙәниәте менән күпмелер кимәлдә таныш бер кеше буласаҡ, тигән һүҙ. Таиландта беҙҙең "ат туғарыр" белешебеҙ буласаҡ, тимәк.\n"Урал батыр" эпосы ниндәй генә телдә яңғыраһа ла, беҙ быға ҡуш ҡуллап риза ғына. Ләкин бер-беребеҙҙе хөрмәт итәйек, эпосты хөрмәт итәйек", - тигәйне әңгәмә барышында бер конкурсант бала. Хәйер, зирәклек йәшкә ҡарамай шикелле. Беҙгә, ололарға, ҡайһы берҙә балаларҙан үрнәк алырға ла кәрәк түгелме икән?\nЯҙылған: 05.12.16 | Ҡаралған: 912


Скараманга йорто (Таганрог) — Башҡорт Википедияһы\n47°12′44″ с. ш. 38°56′00″ в. д.HGЯO\nСкараманга йорто (Таганрог)\nҠала Таганрог, Петр урамы, 53\nНигеҙләүсе Лука Петрович Скараманга\nНигеҙләнгән XIX быуаттың беренсе яртыһы\nСкараманга йорто — Ростов өлкәһенең Таганрог ҡалаһы Петр урамындағы 53-сө йорт.\n1820-се йылдар менән күрһәтелгән ҡала документтарында, Лука Петрович Скараманга тураһында, уның 8 мең һум тәшкил иткән капиталы менән сауҙагәр дәрәжәһенә иҫәпкә керетелеүе тураһында яҙыуҙар бар. XIX быуаттың беренсе яртыһында был сауҙагәр Таганрогта Петр урамы, 53 адресы буйынса бейек цоколдә бер ҡатлы йорт төҙөй. Уның милегендә, күсемһеҙ милектән тыш, Бахмутта тоҙ сығарыу урындары була. Шулай уҡ уның 1893 йылда ябылған «Скараманга, Мануси и К» грек контораһы менән дә бәйләнеше булырға мөмкин. Контора сит илгә тауар сығарыу һәм ситтән тауар индереү эштәре менән шөғөлләнә. Ул йөҙ йыл дауамында Таганрогты сәй, кофе, цитрус емештәре һәм башҡа тауарҙар менән тәьмин итә. Таганрог портынан сит илгә бойҙай, төпрә һәм майҙар сығарыла. 1834 йылда Лука Петрович, гавандың торошон яҡшыртыу һәм яр буйын төҙөкләндереү эше менән шөғөлләнгән комиссия ағзалары исемлегендә телгә алына. Комиссияға унан тыш тағы ла И. Борисов, И. Коротилин, П. Травло инә.\n1873—1880 йылдарҙа йорт, участкаһы менән, сауҙагәр Иван Амвросиевич Скараманга милегендә була, 1890 йылда йорт Греция кешеһе Иван Скараманга милегендә була. Бер үк кеше тураһында һүҙ барамы икәнлеге билдәһеҙ. Шулай уҡ И. А. Скараманганың кирбес заводы булыуы һәм уның юғары сортлы кирбес етештереүе тураһында яҙыуҙар һаҡланған. Ул шулай уҡ клуб ағзаһы була һәм көн һайын 20:00 сәғәттән 02:00 сәғәткә тиклем клубта була.\n1898 йылда йорттоң яңы хужаһы пәйҙа була — сығышы менән почетлы гражданин Иван Амвросиевичтың тол ҡатыны — Виргиния Михайловна Скараманга. Виргиния һәм Иван Скарамангаларҙың бер нисә балаһы була: ҡыҙҙары Елизавета, Мария, Виргиния, һәм улдары — Амвросий, Михаил, Пантелеймон. Таганрогта йәшәгән Скараманга ғаиләһенең, Петр урамы, 53 адресы буйынса урынлашҡан йорттан тыш, милегендә тағы ла бер нисә йорт була, Уларҙың хәҙерге адрестары: Греческая урамы 95 һәм 97, Петр урамында һәм Сауҙа биржаһында төҙөлөш ҡаралтылары.\n1923 йылда был йортта 11-се балалар йорто асыла.\nЙорт XXI быуатҡа тиклем һаҡланып ҡалған. Бейек цоколдә төҙөлгән булған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Скараманга_йорто_(Таганрог)&oldid=684048 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 19:40 30 апрель 2017 үҙгәртелгән.


26 Октябрь 2020, 12:14\n«Бөтә Рәсәй-2020» XXIV заманса журналистика форумында ҡатнашыусы баш мөхәррирҙәрҙе Сочи башҡорттары ҡунаҡҡа саҡырҙы. Артур Дәүләтбәков, Рәшиҙә Мәһәҙиева менән беҙ бауырҙаштарға күрешергә ашҡынып килдек. Уға хәтлем яңы барлыҡҡа килгән был ойошма һәм уның әүҙем йәштәре хаҡында «Йәшлек» гәзитенең быйылғы 7 август һанында журналист Лилиә Хәлитова «Ҡара диңгеҙ буйындағы ҡот утрауы» мәҡәләһендә яҙып сыҡҡайны. Кемдәр һуң улар, Сочи башҡорттары? Ҡала ҙур, бында һыйышып төрлө милләт вәкилдәре дуҫ йәшәй. Ҡара диңгеҙ буйындағы йылы ҡыш, йәшәүгә уңайлы тәбиғәт шарттарына, һаулыҡтары ҡаҡшап, дауа алырға килгәндәр ҙә, эш арҡаһында төпләнеп ҡалғандар ҙа бар. Әммә сит мөхиттә үҙ рухташтарың, ҡәрҙәштәрең, туған телең, моңоң һағындыра. Милләттәштәребеҙ өсөн ғүмер байрамдарын билдәләү, йола үтәү ихтыяжы килеп тыуа. Башҡорттар шуға дин ҡәрҙәштәребеҙ – татарҙар менән берләшкән. Әлегә «Сочи башҡорттары» тигән рәсми ойошма юҡ. Яҡташтарҙы үҙ тирәһенә туплаусы 23 йәшлек Айсилә Ҡарасурина бергә-бергә дуҫ йәшәү өсөн ҡаршылыҡтар күрмәй. Иң мөһиме – күңел тартыуы, ихласлыҡ, беҙҙе берләштергән туған моңдар, ти ул. Әммә хәл итәһе мәсьәләләр ҙә бар әле.\nБеҙҙе Татар ойошмаһының әүҙем ҡатнашыусыһы Раушания Беляева өйөнә йыйҙы. Олимпия паркы, «Формула» уйындары ус төбөндә кеүек күренеп ятҡан ерҙән Ҡояш байышын күҙәтеү үҙе үк илаһи хистәр уятты. «Ошонда ятҡан гектар самаһы ерҙе биләп ҡалдыҡ. Хыялым – Сочиҙа татар-башҡорт ауылы төҙөү», – ти Раушания ханым. Әле морон төртөр ерҙәре булмаған йәштәр уларға килеп һыйынған. «Тажлы вирус арҡаһында аҡсаһыҙ ҡалғандарҙы хатта хаҡ алмай йәшәттек. Әле лә шартлы ғына түләйҙәр. Барыһына ла торлаҡ биреп, хәлдәренә инергә, ярҙам итергә тырышабыҙ», – ти ул. Баҡсала борҡорап самауыр ҡайнай, шешлектә ит бешә, ағастарҙа татлы хөрмә емештәре өлгөрә. Диңгеҙ ҙә бында, йәйәү төшһәң, 20-30 минутлыҡ алыҫлыҡта ята икән.\nБеҙҙе саҡырып бәйләнешкә сыҡҡан Сочи башҡорттарының рәсми булмаған лидеры, ҡара һылыу Айсиләне дуҫтары бәләкәй генә колибри ҡошо менән сағыштыра. Ундағы йылылыҡ, мөләйемлек, изгелектән күңел рәхәтләнә! Эште һә тигәнсе башҡарып ҡуйырға, барыһын да аяҡҡа баҫтырырға һәләтле Әбйәлил районы Гусевка ауылы ҡыҙы. Олимпия паркында эшләй. Саралар әҙерләү төркөмөндә төҙөлөш буйынса яуаплы. Магнитогорск технология колледжын тамамлаған ҡыҙға үҙ һөнәре буйынса эш табылыуы – үҙе бер бәхет.\nБылтыр ноябрь айында Гөлфиә менән Айсилә инстаграм аша Сочи башҡорттарын йыйырға һөйләшә. Шунда уларға Белорет ҡыҙы Рәхилә Тайыпова килеп ҡушыла. Ул магазиндарҙың мерчендайзеры, йәғни сауҙа вәкиле булып эшләй. Матур йырлай. Автомобиленә «Сочи башҡорто» тип яҙып алған һылыуға ял итеүселәр ҡыҙыҡһынып ҡарай, һөйләшергә тура килһә, һорауҙар яуҙыра.\nОсрашыуға ҡаланың икенсе башынан Фәниә апай Әхмәтова, оло йәштә булыуына ҡарамаҫтан, йүгереп килеп етте. Тәмле итеп ҡоймаҡтар ҡойоп алған. Баймаҡ районы Сыңғыҙ ауылында тыуып үҫкән Фәниә апай ғүмере буйы Сибай ҡалаһында йәшәгәндән һуң, һаулығы буйынса, табип кәңәшен тотоп, ҡыҙы Дарья Волкованың ғаиләһе менән Сочиға күсенә. Дарья – «Ҡосаҡлашыуҙар» волонтерлыҡ хәрәкәте етәксеһе. Уның эшмәкәрлегендә Сочи башҡорттары әүҙем ҡатнаша. Ҡарттар йортондағы әбей-бабайҙарға, туберкулез менән сирләгән балалар шифаханаһына бүләктәр алып барып һөйөндөрәләр.\nГөлфиә һәм Дамир Салиҡбаевтар менән Мәскәүҙә йәшәгән ваҡыттарынан таныш инем. Сочиҙа уларҙың улдары Арыҫлан тыуған. Бәләкәсте бала табыу йортонан Сочи башҡорттары бергәләшеп барып ҡаршы алған. «Милли кейемдәрҙә, Башҡортостан байрағын тотоп килгән дуҫтарҙы күреп, аптырап ҡалдым, күҙемдән йәштәр атылды», – тип тәьҫораттары менән уртаҡлаша Гөлфиә. Аҙаҡ бәләкәскә, хәҙрәт саҡырып, исем ҡысҡырталар. Улына Өфөнән милли биҙәктәр менән кейемдәр һатып алдыра әсәһе. Гөлфиә үҙе Федоровка районының Батыр ауылынан. Әсәһе Роза Сәлимйән ҡыҙы Ғәбдрәхимова – Ейәнсура районы Абзан ауылы ҡыҙы. Арыҫлан тыуғас, ул да балалары янына килеп йәшәй башлай. Мәскәүҙә «Илһам», «Шаршау» башҡорт театр студиялары актрисаһы булып танылған Гөлфиә, йөклө булыуына ҡарамаҫтан, Сочиҙағы мәҙәни тормошто дөрләтеп ебәрә. Туристар ҙур һорау менән файҙаланған гидтар булып китә Салиҡбаевтар. Һигеҙ айлыҡ Арыҫлан һәр ҡайҙа ла улар менән.\nБерәй билдәле йырсы килһә, Сочи башҡорттары тиҙ генә концертын ойоштороу сараһын күрәләр. Аликтың ресторанында Таһир Әсәҙуллин менән осрашыу онотолмаҫлыҡ булып хәтерҙәренә уйылған. Әҙәби-музыкаль кисәләр ҙә беҙгә бик кәрәк, тиҙәр улар.\nСочиҙа урынлашҡан хәрби часта Башҡортостан һәм Татарстандан хеҙмәт итеүсе егеттәр янына концерт, өй аштары, ҡайнатмалар кеүек күстәнәстәр менән барып, хәлдәрен белеп ҡайталар. Улар диңгеҙ буйына эшкә килгән милләттәштәргә эш һәм йәшәү урыны табырға ярҙамлашыуҙы үҙҙәренең мөһим бурыстарының береһе тип һанай.\nҠаланың милли командалары араһында спорт буйынса башҡорттар иң таһыллы, көслө һәм етеҙ булараҡ танылған. Ойошма ағзалары шахмат, волейбол, футбол һәм арҡан тартыу буйынса призлы урындарҙы яулай. Көйәрмәндәр һаны буйынса ла улар иң күбе булып сыға.\nЕңеү байрамында автопарад ойошторғандар. Ҡыҙҙар-егеттәр ҡала буйлап машиналарҙа, ветеран олатайҙарының фотоһын күтәреп, республика әләмен елберләтеп йөрөгән. Милләт, республика өсөн ғорурлыҡ уларҙы һәр ваҡыт алға әйҙәй. Шуға ла Башҡортостан флагы менән айырылмайҙар.


ӘХИРӘТ ВАСЫЯТЫ (хикәйә)\n13 Март 2020, 00:00\n– Әсә-ә-й, ҡыҙҙар бер үк кешегә кейәүгә сыҡһа буламы?– Атаҡ-атаҡ, нишләп улай тиһең ул?! – Айзилә ҡыҙының был һорауынан ултыра төшә яҙҙы.– Беҙ Наҙгөл менән бер кешегә кейәүгә барырға булдыҡ. Әтеү беҙгә айырылышырға тура килә бит. Ана, Зилә апайым кейәүгә сыҡҡайны, еҙнәй уны Стәрлеһенә апҡайтты ла китте бит. Ә уның әхирәте Гөлдәр апай бында тороп ҡалды.\n– Әсәй, беҙ Наҙгөл менән яраштыҡ! Рәсилә генә болғап йөрөгән икән арабыҙҙы. Уның бер дуҫы ла юҡ бит, шуға ла эсе көтөрләй ул. Бүтән уның менән уйнамайбыҙ!\nМәктәптән ҡайтып ингән Әнисә ишек төбөнән үк ашыға-ашыға хәбәрен теҙҙе. Ҡыуанысы йөҙөнә сыҡҡан. Ҡыҙын шат ҡиәфәттә күргәс, Айзиләнең дә күңеле булды. Юғиһә әхирәте Наҙгөл менән һүҙгә килешкәндән бирле ҡыҙғынаһы гел бойоҡ йөрөй ине. Хатта тамағына ла йүнләп ашамай башлағайны. Күңеле бигерәк нескә шул Әнисәһенең, бөтә нәмәне лә йөрәгенә яҡын ала.\n– Әсә-ә-й, ҡыҙҙар бер үк кешегә кейәүгә сыҡһа буламы?\n– Атаҡ-атаҡ, нишләп улай тиһең ул?! – Айзилә ҡыҙының был һорауынан ултыра төшә яҙҙы.\n– Беҙ Наҙгөл менән бер кешегә кейәүгә барырға булдыҡ. Әтеү беҙгә айырылышырға тура килә бит. Ана, Зилә апайым кейәүгә сыҡҡайны, еҙнәй уны Стәрлеһенә апҡайтты ла китте бит. Ә уның әхирәте Гөлдәр апай бында тороп ҡалды.\n– Эй, иҫәркәйем минең! Юҡ, әлбиттә. – Айзилә ҡыҙын ҡосаҡлап, арҡаһынан тупылдатып яратып алды. – Ә Зилә менән Гөлдәр апайҙарың барыбер әхирәттәр булып ҡалды бит. Гөлдәр ошо арала Стәрлегә апайыңдарға ҡунаҡҡа барам, ти әле. Күстәнәс ебәрермен тип торам.\nӘнисә уйға ҡалды. Бер аҙҙан уның шат, шул уҡ ваҡытта ҡәтғи тауышы яңғыраны:\n– Белдем! Улай булғас, беҙ икебеҙ ҙә бер ҡалаға кейәүгә сығабыҙ! Көн һайын күрешербеҙ, исмаһам... Үҙ һүҙле Әнисәне барыбер еңеп булмаҫын белгәнгә күрә, Айзилә, йылмайып, “ярай” тип ҡуйҙы. “Кит инде, был хәтлем дә Гөлисәгә оҡшамаһа... Төҫө менән генә түгел, хатта фекерләүе лә уныҡы бит әле...” тигән уйҙар йүгерҙе үҙенең башынан.\nУлар бер урамда йәшәне. Бергә балалар баҡсаһына йөрөнөләр, бергә мәктәпкә барҙылар. Дуҫлыҡтары ла шул мәлдәрҙән башланды – бер-береһенә Гөлис һәм Айзүк булып, айырылмаҫ әхирәттәргә әйләнделәр. Тәүҙәрәк донъяларын онотоп ҡурсаҡ уйнатһалар, үҫә килә, серҙәре лә беректе. Унынсыла уҡығанда икеһе лә күрше ауыл егеттәре Ришат менән Илфатҡа ғашиҡ булып, хыялыйҙар булып йөрөгәйнеләр. Гөлисә төҫкә лә сибәр, өҫтәүенә илгәҙәк тә булғас, Ришатты йәһәт кенә үҙенә ҡаратып алды. Ә Илфат Айзиләне бар тип тә белмәне. Әллә уның ҡырыҫлығынан өрктө, әллә үҙенең күҙе төшөп йөрөгән ҡыҙы булды. “Илфат мине яратмай” тип ер-һыу илап, Гөлисәнең яурынын аҙ сылатманы ул шул саҡта. Уныһы әхирәте өсөн, эй, өҙгөләнә, Илфатты уға үҙе етәкләп килтереп тотторорҙай хәлгә етә. Тик был – ҡыҙҙарҙың йәшлек мауығыуы ғына булғандыр, күрәһең. Айзиләнең яуапһыҙ мөхәббәт яралары уңалыуға, Гөлисә лә Ришаты менән ташлашып ҡуйҙы. Ә ысын мөхәббәттәрен Өфөлә педагогия институтында уҡып йөрөгәндә осратты әхирәттәр.\nГөлисә Азаты менән тәүге курста уҡығанда уҡ йөрөй башлағайны, йыл үтеүгә өйләнешеп тә ҡуйҙылар. Бер-береһе өсөн генә яратылған йәндәр ине улар. Икеһе лә уңған, дәртле, төҫкә-башҡа ла бына тигән, өҫтәүенә – йыр-моңға һәләтлеләр. Береһе баянына ҡушылып йырлап, икенсеһе өҙҙөрөп бейеп китһә, был бәхетле парға ҡарап һоҡланып туя алмайһың. Ә Айзиләгә яҙғаны тиҙ генә осраманы. Артынан егеттәр йөрөмәне түгел, йөрөнө, тик ул үҙе оҡшатманы уларҙы. Урамда йөрөп килергә, йә дискотекаға саҡырһалар ҙа, уҡыуын һылтау итеп, китабын ҡосаҡлап бүлмәлә ятып ҡалыр ине. Гөлисәнән әрләнеп бөтә торғайны шуның өсөн: “Илдарҙың ни ере оҡшамай һиңә? Группалағы бөтә ҡыҙҙар уның өсөн үлергә әҙер, ә һин?! Анауы Шамил да ураған һайын һине һораша. Яҡшы уҡый, тиҙәр, килеп тороп аҡыллы, алсаҡ... Һайланып йөрөй бирһәң, һаҙға батырһың әле!” Үҙе ишен тапҡас, Айзиләне лә яңғыҙ йөрөткөһө килмәй ине уның. Ә Айзилә өтөк әхирәтен “Эйе, анһат һиңә! Үҙе шәп егет эләктерҙе лә, миңә ниндәй булһа ла бара инде! Ҡасан һинең Азатың кеүекте осратам, шунда ғына кейәүгә сығам!” – тиеп мәрәкәләр ҙә ҡуйыр ине.\nӨсөнсө курста уҡығанында, бер-бер артлы вафат булған атаһы менән әсәһен ерләп, ҡайғыһынан донъянан ваз кисеп йөрөгәнендә, үҙенән күпкә өлкән Әлфир менән танышты Айзилә. Заводта эшләгән шаян, үткер холоҡло был егет ҡыҙға баштан уҡ оҡшаны. Уның ихлас көлөүе, күңелле хәбәрҙәре йөрәгендәге юҡһыныу, һағыш тойғоларын ваҡытлыса булһа ла баҫа ине. Шуға ла ул егет менән осрашыуҙы үҙе үк көтөп ала башланы. Шулай ҡапыл ғына ҡабынды уларҙың мөхәббәте. Дүрт айҙан, мәсеткә барып никахлашып ҡайтҡас, ир менән ҡатын булып йәшәп алды ла киттеләр. Әлфире эшләп йөрөгәс, Айзиләнең артабан көндөҙгө бүлектә уҡығыһы килмәне. Мәктәпкә эшкә инеп, уҡыуын ситтән тороп дауам итте. Унан да бәхетле кеше юҡ ине һымаҡ шул саҡта. Эйе, янында өҙөлөп торған ире, ҡайтып ятыр өсөн үҙ ҡыйығы, шатлығын да, ҡайғыһын да бергә уртаҡлашҡан яҡын дуҫтары Азат менән Гөлисә, яратҡан эше бар. Әммә тулы бәхет өсөн был ғына етмәй икән шул... Бала кәрәк! Йыл артынан йыл үтте, тик, ниңәлер, ул һаман ауырға ҡала алманы. Тәүҙәрәк, бер булмаһа бер булыр тип, сабыр ғына көттөләр ҙә, өмөттәре өҙөлгәс, дауахана юлын тапай башланылар. Тиҙҙән Айзиләгә табиптар ҡот осҡос дөрөҫлөктө еткерҙе – ул бер ҡасан да бәпәй таба алмаясаҡ! Бала сағында, эсенә ат тибеп, саҡ үлмәй ҡалғайны, шуның касафатылыр, тинеләр. Әсә булыр өсөн донъяға яралтылған ҡатын-ҡыҙ затына ошонан да ҙур бәхетһеҙлек бармы икән?! Йәнең-тәнең менән бала көҫәү, кеше сабыйҙарына ымһыныу, ата-әсәй булғандарҙан көнләшеү, ир алдында үҙеңде ғәйепле тойоу... Айзилә күңел тыныслығын юғалтты. Тиҙҙән был ғазаптарға яңыһы ҡушылды: Әлфиренең үҙенән һыуына башлауын аңлап ҡалды ул. Иренең хыянаты тураһында ишеткәс, аҡылдан яҙыр сиккә етте. Тик уға булған рәнйеүҙәрен ут йотоп йөрөһә лә һиҙҙермәҫкә тырышты. Барыһына ла үҙен ғәйепләне... Ярай әле, янында берҙән-бер терәге – әхирәте бар ине. Ярҙам-кәңәштәренән айырманы. Берәй етемде ҡыҙлыҡҡа, йә уллыҡҡа алырһығыҙ тип, йөрәгенә өмөт осҡоно һалыусы ла ул булды. Әммә Әлфирен барыбер янында ҡалдыра алманы Айзилә. Ире икенсе ҡатынға сығып киткәс, бала алып көтөү тураһындағы хыялы ла селпәрәмә килде. Үлеп терелде ул шул саҡта. Әлдә яратҡан эше булды, шуның менән күңелен баҫты, көн оҙоно мәктәптән ҡайтышманы. Ә кистәрен Гөлисәләргә барып ултырыуҙы ғәҙәт итеп алды. Бәләкәй сағынан үҙе ҡарашҡанғамы, әхирәтенең ҡыҙы Зилә (хатта исемде лә әхирәте уныҡына оҡшатып ҡушҡайны!) уны үҙ итте, килгәнен көтөп кенә тора. Ишектән күренеү менән, уның ҡосағына атылыр ине. Айзиләгә шул телдәр баланы күреү танһыҡ булһа, Гөлисә һаман әхирәте өсөн янып-көйҙө. Уны бәхетле итергә бик-бик теләй ине ул. Азатының өйләнмәгән дуҫтары менән таныштырырға маташып ҡараны, хатта буйҙаҡтар клубына ла мөрәжәғәт итеп бөттө. Тик “Үҙем бәхетһеҙ булған да еткән, күрәләтә тағын берәүҙе бәхетһеҙ иткем килмәй!” тигәнде алдына ҡуйған Айзиләне тыңлата алманы. Ахырҙа, әхирәтенең ҡарары менән үҙе лә килеште, шикелле. Һәр хәлдә, башҡаса, кейәүгә сыҡ, тип өгөтләмәне.\nДонъя шулай һәүетемсә генә тәгәрәп китеп бара ине... Берҙән-бер көндө Айзиләнең һил тормошо пыран-зыран килде. Гөлисә әхирәте ҡапыл ғына был донъяларҙан китеп барҙы. Ҡыҙҙарын ире менән ҡалдырып, үҙе магазинға тип кенә сыҡҡан еренән тере килеш әйләнеп ҡайта алманы ул өйөнә. Тайып йығылғанда, башы менән асфальтҡа бәрелеп, мейеһенә ҡан һауған, тине табиптар. Дауаханаға беренсе булып килеп еткән Айзиләнең ҡулында үтте әхирәте. “Азатҡа кейәүгә сыҡ! Балаларымды һинән башҡа берәүгә лә ышанып ҡалдыра алмайым...” тигән һуңғы һүҙҙәрен әхирәтенең ирендәре ҡыбырлауынан ғына аңлай алды Айзилә. Гөлисәнең йәнһеҙ кәүҙәһен ҡосаҡлаған килеш, үҙе лә иҫтән яҙған.\nИң яҡын әхирәтен ер ҡуйынына һалғас, гүйә уның һуңғы ҡояшы һүнде. Таянырлыҡ яҡын туғандары булмаған байы, ошоғаса Гөлисәһе бар ине янында. Ә хәҙер япа-яңғыҙ. Эшендә ҡайғыһы нисектер онотолдо, ә өйөнә ҡайтып инһә, күңеленә урын тапмай, ситлеккә ябылған бүре шикелле олой-олой, ары һуғылды, бире һуғылды... Үҙен белә-белгәне бирле эргәһендә тик уны ғына күреп, уның менән генә кәңәш-төңәш итеп йәшәгәс, әхирәтен шул тиклем юҡһынды, үҙәгенә үтеп һағынды. Ишек артында аяҡ тауыштары ишетһә лә, “терт” итеп ҡалды – хәбәрен һөйләй-һөйләй шат йылмайған Гөлисәһе килеп инер кеүек тойолдо. Телефоны йырлап ебәрһә лә, ҡабалана-ҡабалана алырға ашыҡты – ул шылтыраталыр кеүек ине. Ҡайғыһынан алйып, етем ҡалған ҡыҙсыҡтарҙы ла онотоп китә яҙған хатта.\nУл барғанда, Азат ашарға яраштырып маташһа, Зилә төпкө бүлмәлә кескәй Әнисә менән мәж килә ине. Тол ҡалған ирҙе танырлыҡ та түгел: күҙгә күренеп ябыҡҡан, ҡап-ҡара сәстәренә юлаҡ-юлаҡ булып сал төшкән, йөҙөн һаҡал-мыйыҡ баҫҡан. Айзилә аш-һыу бүлмәһенә үтте, үҙе нимә тип һүҙ башларға ла белмәне. Ахырҙа, тегендә-бында теҙелешеп ултырған бысраҡ һауыт-һабаны йыйып алды ла йыуырға кереште. Уныһын бөтөргәс, Азаттың бешерә башлаған ашына картуф турай һалып төшөрөп ебәрҙе. Ир үҙенең был бүлмәлә артыҡ икәнен тойҙо, шикелле:\n– Айзилә, мин ҡыҙҙар янына сығайым. Нимәлер кәрәкһә, әйтерһең, тип залға йүнәлде.\nАйзилә еңел тын алды. Эш менән булышҡанында ҡарап торғандарын ене һөймәй уның. Гөлисә иҫән саҡта әллә ни иҫе китеп бармай торғайны. Азат эргәһендә уңлы-һуллы хәбәрҙәрен дә һала, шаярышып-мәрәкәләшеп тә китерҙәр ине. Бөгөн ул ете-ят кеше кеүек...\nАш бешеп сыҡҡас, күмәкләп ултырып, ашап алдылар. Элекке шаян, телдәр Зилә үҙ-үҙенә йомолған, ауыҙынан берәй һүҙ тартып алырмын, тимә. Ә яңы теле асыла башлаған кескәй Әнисә, киреһенсә, бер туҡтауһыҙ “әсәй” тип тәтелдәп әсәһен таптырҙы. Ҡыҙҙарҙы йәлләүҙән йөрәккенәһе өҙөлөп төшә яҙҙы Айзиләнең. Азатҡа уғата ҡыйын икәнен дә күңеле менән тойҙо ул. Тауышы ҡалтыранып, күҙҙәре йәшкәҙәп-йәшкәҙәп китә ине ирҙең.\nИртәгеһенә лә килде ул, унан һуң да... Ҡыҙҙар ҙа уға өйрәнеп китте. Тиҙҙән Азатҡа эшкә сығыр ваҡыт етте. Ҡатынының вафатынан һуң ул отпуск алғайны. Аптырауға ҡалдылар. Ярай, Зилә хәҙер ҙур – мәктәпкә үҙе барып ҡайта белә, ә йәше саҡ тулған Әнисәне кем ҡарар һуң? Айзиләгә әхирәтенең васыят һымаҡ әйтелгән һуңғы һүҙҙәре тыңғылыҡ бирмәне. Оҙаҡ уйлағандан һуң, мәктәп директоры менән килешеп, академик ял алды. Тәүҙәрәк балаларҙы үҙенә алып ҡайтып ҡарап маташты. Сегән кеүек бер бында, бер тегендә тейәнеп йөрөү ҡыйын булғас, тора-бара уларҙың өйөндә ҡунып ҡала башланы. Азат та ҡуй тимәне. Иртүк тороп, эшкә китмәҫ борон ҡыҙҙарын ашатып, кейендереп, Айзиләгә илтеү үҙенә лә оло мәшәҡәт ине. Етмәһә, Әнисәне иртәнсәк уятыуы бәлә. Йоҡоһо туймаһа, көнө буйы мыжып тик йөрөрөн көт тә тор.\nВаҡыт үтеү менән, ҡыҙҙар әсәйһеҙ тормоштарына күнде, шикелле. Зиләнең моңһоу йөҙө асыла төштө, ә кескәй Әнисә, барыһын да аптыратып, Айзиләгә “әсәй” тип өндәшә башланы. Айзилә лә, ҡыҙсыҡтар үҙҙәрен етем итеп тоймаһын өсөн, бар тырышлығын һалды. Улар менән бергә уйнаны, әкиәттәр уҡыны, Зиләнең дәрестәрен әҙерләште... Төрлөләндереп аш-һыуын да яраштырҙы, матур-матур кейемдәр ҙә бәйләп кейҙерҙе ҡыҙҙарға. Тик Азаттың ғына йөҙөнә элекке нур кире ҡайтманы. Яйлап ҡына һүнде ул... Ябыҡҡандан ябыҡты – үҙенә бикләнде...\nӘхирәтенең балаларын ҡарашам тип, ғәйбәтселәргә ем булғанын да яҡшы аңлай ине Айзилә. Сөнки кемдәрҙер уның был аҙымын хуплаһа, ҡайһылары юҡ-бар ғәйбәт таратты. Йәнәһе, Айзилә электән үк Азатты оҡшатып йөрөгән дә, уңайлы мәлдән файҙаланып, балалар көтөшәм тигән һылтау менән, уның өйөнә күсә һалған. Әлбиттә, эстән генә үртәлде ул, тик етем ҡыҙҙар хаҡына түҙергә тырышты. Азаттың Гөлисәһен нисек яратыуын, уны мәңге онота алмаҫын да яҡшы аңлай ине ул. Әхирәте уға: “Азатҡа кейәүгә сыҡ”, тип васыят әйтһә лә, бындай уй уның башына хатта яңылыштан ғына ла инеп сыҡманы. “Әнисәгә балалар баҡсаһына сират етеү менән үҙ өйөмә ҡайтам. Килеп-китеп йөрөп тә ярҙамлашып була бит”, тип тынысландырҙы ул үҙен. Тик бер ваҡыт түҙемлеге шартлап һынды. Гөлисәнең үлеменә йыл тулып килгәндер. Ҡыҙҙар менән саф һауа һуларға тышҡа сығып бара инеләр. Подъезд алдындағы эскәмйәлә ултырған әбейҙәрҙең һөйләшкәне ҡолағына салынды:\n– Бала көтөшөргә килгән тиһеңме уны, ир кәрәк булғас! Гөлисә үлмәһә, һаман яңғыҙ ултырыр ине әле.\n– Эйе, эйе! Йәнәһе лә, берәү етемдәрҙе йәлләй...\nЯҡшылыҡ эшләйем тип, яманатлы булып йөрөүенә йәне әрнеүе шул тиклем ине уның. Зилә менән Әнисәне аптыратып, буҫлыҡҡансы илап бөттө. Ә кис Азат ҡайтҡас, эшкә сығырға ла ваҡыты етеп килеүен һылтау итеп, башҡаса бында ҡала алмаясағын аңғартты ла, әйберҙәрен йыйып, ҡайтты ла китте.\nИртәгәһенә Азат килде. Һүҙен башлай алмай ҡаңғырҙы бер гилке. Уфтанды, борғоланды, ахырҙа:\n– Һин сығып киткәс, Зилә ҡыҙым миңә дөрөҫөн һөйләне. Кеше һүҙе кеше үлтерә. Аңлайым хәлеңде, Айзилә. Миңә лә килеп ишетелеп тора ул хәбәрҙәр. Тик ҡыҙҙарым һиңә ныҡ өйрәнделәр бит. Зинһар өсөн, ташлама уларҙы... – һуңғы һүҙҙәрен әйткәндә уның тауышы ҡалтыранды.\nӨйҙә ауыр тынлыҡ урынлашты.\nБайтаҡ өнһөҙ ултырғас, ир тағы телгә килде:\n– Күптән һиңә әйтергә тигән һүҙем бар, Айзилә. Тик һин ҡурҡма, йәме? Аңларға тырыш... Гөлисәмдең артынан китергә күп ҡалманы миңә...\nИшеткәндәренән Айзилә “терт” итеп ҡалды. Үҙе лә һиҙмәҫтән:\n– Оятһыҙ һин, Азат! Балаларыңды уйлайһы урынға, үлергә йыйынғанһың! – тип ҡысҡырып ебәрҙе, шул ыңғайы күҙенән йәштәре атылып килеп сыҡты.\n– Гөл кеүек ике ҡыҙымды ташлап, үҙемә ҡул һалырға башым ике түгел, Айзилә. Ауырыйым мин... Медосмотр үткән саҡта беленде. Рак... тинеләр.\nАзат Айзилгә, өмөт тулы йәшле күҙҙәрен төбәп, тағы нимәләрҙер һөйләне лә һөйләне. “Загс”, “фатир” тигән һүҙҙәре ҡолағына яҙа-йоҙа ишетелеп ҡалды, ураған һайын ҡыҙҙарҙың исемен телгә алыуын аңғарҙы. Ул ирҙең хәбәренән шаңҡығайны...\n– Айзү-ү-үк, беҙ, ҙурайһаҡ та, дуҫтар булып ҡалайыҡ, йәме? Бер ҡасан да айырылмайыҡ!\n– Ярай һуң, Гөлис. Тик мин кейәүгә сығып алыҫҡа китһәм, нишләрмен икән? Өләсәм мине йоҡлатҡанда: “Әлли-бәлли итәр ул, үҫеп буйға етәр ул, үҫеп буйға еткәс тә, кейәү алып китәр ул”, тип йырлайсы?\n– Икебеҙ бер кейәүгә сығырбыҙ, бәй! Эштәрҙе тиҙ генә эшләп бөтөрбөҙ ҙә, туйғансы уйнарбыҙ ивет, Айзүк?\n– Кеше, кейәүгә барғас, уйнамай, белдеш! Бәпәй ала. Ана, Алһыу еңгәй күрше Заһит ағайға кейәүгә сыҡты ла бәпәй алды бит?\n– Ярай, бер-беребеҙгә бәпәй көтөшөрбөҙ, әтеү. Күндәм әхирәте Айзиләнең хәбәрен шулай тип йөпләп ҡуя һала...\nИрендәре күгәргәнсе һыу ингәндән һуң, ярҙағы йылы ҡомда тештәре тешкә теймәй дер-дер ҡалтыранып, кибенешеп ятҡан етешәр йәшлек ике ялбырбаштың шул һөйләшеүен Хоҙай бабай әллә ишеттеме икән, әллә яҙмыш ҡушыуымы был?.. Аңламаҫһың. Хәтеренә һеңеп ҡалған ошо баласаҡ әңгәмәһе тураһында йыш уйлана хәҙер Айзилә. Бөгөн, ана, Әнисә лә әсәһе Гөлисә кеүек хәбәр һалғас, шул һөйләшеү тағы “келт” итеп иҫенә төштө. “Тәүбә, тәүбә, ауыҙыңдан ел алһын, балаҡайым. Оҙон ғүмерле, һау-сәләмәт булығыҙ! Хоҙай һеҙгә ир бәхете, әсә бәхете насип итһен, күҙ нурҙарым!” Әхирәтенең ҡыҙҙарына инде нисәнсе йылдар әсәйҙе лә, атайҙы ла алыштырған Айзиләнең ирендәре шулай тип шыбырланы.


Ҡаты ҡортҡа ҡаршы көрәш » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Ҡаты ҡортҡа ҡаршы көрәш\n22.05.2019 Ҡаты ҡортҡа ҡаршы көрәш\nТупраҡҡа горчица һибеү халыҡта иң таралған ысул. Ғәҙәттә уны сидерат булараҡ ҡулланалар. Картуф өсөн ҡаҙған соҡорға горчица порошогын һибергә мөмкин. Әммә уны һаҡ ҡулланырға кәрәк, юғары концентрациялы булып, тамыр таралыуға кәртә булмаһын.\nХимик препараттарҙан Метаризин, Землин, Провотокс яҡшы. Уларҙан да көслөләре була, тик картуфты ағыулауҙары мөмкин.\nСәскән ваҡытта, картуф, сөгөлдөр, кишер киҫәктәрен тимер сымға теҙеп, был “шешлек”те рәт араһына 10 сантиметр тәрәнлектә күмеп ҡалдырығыҙ. 2-3 көндән тауыҡтарға йәшелсәле-ҡортло бына тигән тәмлекәс әҙер буласаҡ.\nКартуф сәскә атҡанда ҡорт әүҙемләшә, шуға күрә ошо осорҙа иҫке картуф киҫәктәрен ниндәй булһа ла инсектицид менән ағыулап, ара-тирә күмеп ҡуйырға мөмкин. Уларҙы һуңынан ҡаҙып алып, ҡорттоң йомортҡаларын юҡҡа сығарырға кәрәк. "Ҡапҡан"ды тиҙ табыу өсөн, картуф киҫәгенә тимерсыбыҡ бәйләп йәки башҡаса билдәләп күмегеҙ.\nУҡыусылар араһында, бәлки, һыналған ысул менән эш итеүселәр ҙә барҙыр?


Белем көнөнә йәш өфөлөләргә бүләк - «Өфө әлифбаһы» әҙерләнгән // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБелем көнөнә йәш өфөлөләргә бүләк - «Өфө әлифбаһы» әҙерләнгән\n10:15, 30 августа 2013 Йәмғиәт\nӨфөлә рус телендә «Өфө әлифбаһы» («Азбука Уфы») донъя күрҙе. Был Башҡортостанда тәүге бындай проект.\n— «Өфө әлифбаһы» өҫтөндә бер йылдан ашыу эшләнек, — тине редактор Ольга Сошникова. – Беҙҙең алда балалар һәм уларҙың ата-әсәләре өсөн ҡыҙыҡлы һәм файҙалы китап сығарыу бурысы торҙо. Был баҫма балалар баҡсаһын тамамлаусыларға һәм беренсе класс уҡыусыларына әлифбаны үҙләштерергә, белем даирәһен киңәйтергә, тыуған яҡтың тарихын һәм мәҙәниәтен өйрәнергә ярҙам итер, тип ышанабыҙ.\nБаҫмала һәр хәрефкә ҡала урамдарының, уның иҫтәлекле урындары һәм ҡомартҡыларының исемдәре бирелгән. Китапта шулай уҡ крайҙы өйрәнеү нигеҙҙәре, башҡорт шағирҙарының әҫәрҙәре урын алған.\n— Был уникаль китап. Уға мөмкин тиклем түбәнерәк хаҡ ҡуйырға тырыштыҡ. Өфөләге һәр уҡыусы тәүге «Өфө әлифбаһы»на эйә булыр, тип ышанабыҙ, — тине Ольга Сошникова.\nӘлеге ваҡытта авторҙар китапты башҡорт телендә дауам итеү өҫтөндә эшләй.


Материалы за Ноябрь 2012 года » Страница 3 » "Урал" гәзите\n26-11-2012, 14:25 / Мәҙәниәт\n90 йәшлек “Урал” осрашыуҙар үткәрә\nӘхмәр ауылының активистары, “Урал”дың иң ышаныслы дуҫтары гәзиттең юбилейына арналған кисәгә теләп килде. Гәзиттең баш мѳхәррире Сатура Минһажитдинова баҫманың 90 йыллыҡ тарихына байҡау яһап, элекке мѳхәррирҙәрҙең, хеҙмәткәрҙәрҙең кѳсѳ, дәрте, аҡылы менән булдырылған матур традицияларҙың юғалмауы, заманға ярашлы гәзиттең эш алымдарының үҙгәреше, Әхмәрҙең арҙаҡлы кешеләре тураһында һѳйләне....\n26-11-2012, 14:23 / Яңылыҡтар\nӘсәләргә дан йырлап\nТимер юл ауылы китапханаһында Әсә кѳнѳнә арналған сара үтте. Унда әсәйҙәре менән II б класы уҡыусылары ҡатнашты. Китапханасы Лүзә Шәрифулла ҡыҙы Азаматова әсәйҙәрҙе байрам менән ҡотлағандан һуң китаптар һәм күргәҙмә менән таныштырҙы. Тѳрлѳ конкурстар, викториналар һәм уйындар әсәйҙәргә лә, балаларға ла оҡшаны. Бигерәк тә «Әгәр мин тылсым эйәһе булһам…», «Ни ѳсѳн әсәйемде яратам?», «Әсәйемдең ҡулдары…» кеүек һорауҙарға балалар ихлас, матур яуап бирҙе. Һуңынан әсәйҙәргә арналған шиғырҙар, йырҙар һәм таҡмаҡтар менән үҙҙәре эшләгән бүләктәрҙе тапшырҙылар....\n26-11-2012, 14:20 / Сәйәсәт\nСтатистика отчетын - Интернет аша\nСтатистика мәғлүмәттәрен һѳҙѳмтәле йыйыу, эшкәртеү сиктәрендә Башҡортостанстат республика территорияһында предприятие, ойошма һәм айырым бүлексәләрҙән беренсел статистик отчеттарҙы электрон цифрлы ҡултамға (ЭЦП) менән йыйыуҙы индерҙе....\n23-11-2012, 14:14 / Мәҙәниәт\nҺәр кемгә әсә яҡын. Балалар араһында әсә абруйын арттырыу маҡсатында мәктәптәрҙә балалар инша, шиғырҙар яҙған. Мѳхәрририәткә Йѳйәк мәктәбенән бер ҡосаҡ ижиди эштәр килде....\n23-11-2012, 14:12 / Сәйәсәт\nШвеция - Белорет дуҫлығы нығый\nШвецияның Дегерфорс ҡалаһы делегацияһы Белоретҡа рәсми визит яһаны. Был шведтарҙың Белорет районына тәүге сәфәре түгел. Райондың Тирлән ауылында башланып киткән дуҫлыҡ тамырҙарын тикшереп ҡараһаң, ул XIX быуат дәүеренә үк барып тоташа, сөнки нәҡ шул ваҡыттарҙа, Пашковтарҙың металлургия заводын үҫтереү өсөн Швециянан Тирлән ауылына оҫталар килә....\n23-11-2012, 14:10 / Яңылыҡтар\nИртәгә - Әсә кѳнѳ\nҠаланың “Тирмәкәй” балалар баҡсаһының “Бал ҡорто” тѳркѳмѳндә Әсә кѳнѳнә арналған сара үтте. Унда балалар әсәләрен ҡотлап, концерт күрһәтте, үҙҙәренең балалар баҡсаһындағы кескәй генә донъялары менән таныштырҙы. Байрам бергәләшеп күңелле сәй эсеү менән тамамланды....\n21-11-2012, 16:38 / Экология\nУрманда хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен онотма\nУрмандың яҡшы торошо күп осраҡта беҙҙең уға мѳнәсәбәтебеҙгә бәйле. Урман янғындары, сүп-сар ташлау, законһыҙ рәүештә ағас ҡырҡыу һәм тѳҙѳлѳштәр - былар кешенең вайымһыҙлығы һѳҙѳмтәһе. Йәшел байлығыбыҙҙы киләсәк быуынға һаҡлап ҡалыу ѳсѳн бер нисә ябай ҡағиҙәне үтәү мотлаҡ....\n21-11-2012, 16:36 / Мәҙәниәт\nСѳмбѳлә, Сѳмбѳлә тип дүрт йәшлек улым күптән йырлап йѳрѳй. Ҡалай ят йыр, тип уйлап ҡуя инек. Ноябрь башында балалар баҡсаһында үткән сарала «Сѳмбѳлә»нең йыр ғына түгел, ә ҙур байрам булыуына шаһит булдыҡ....


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ДАУАХАНАҒА ЙӨРӨРГӘ ЯРАТМАҺАҢ ДАУАХАНА ҺИҢӘ ҮҘЕ КИЛӘ - 2020 - Мәҡәләләр\nДАУАХАНАҒА ЙӨРӨРГӘ ЯРАТМАҺАҢ ДАУАХАНА ҺИҢӘ ҮҘЕ КИЛӘ\nБылтыр Башҡортостан Республикаһының Һаулыҡ һаҡлау министрлығы "Сәләмәт республика - сәләмәт төбәк" акцияһы уҙғарҙы. Уның барышында 105 меңдән ашыу кеше беренсел медицина ярҙамы алды, 10 мең социаль сир: шәкәр сире (868 осраҡ), туберкулез (101), яман шеш ихтималлығы (606) һәм уның 51 раҫланған осрағы, 8 меңдән күберәк кешенең ҡан баҫымы юғары булыуы теркәлә. Шулай уҡ республика райондары һәм ҡалаларына тар медицина белгестәренән тупланған күсмә бригадалар ҙа сыҡты. Улар ихтыяж булған барлыҡ категория граждандарҙы ла ҡабул итте. Бөгөнгө әңгәмәсебеҙ Республика клиник балалар дауаханаһының баш табип урынбаҫары, медицина фәндәре кандидаты, БР Һаулыҡ һаҡлау министрлығының балаларға амбулатор-поликлиника ярҙамы күрһәтеү буйынса штаттан тыш баш белгесе Артур МОСТАФИН менән ошо хаҡта һөйләшәбеҙ.\nҺаулыҡ һаҡлау министры Максим Забелин белдереүенсә, күсмә бригадалар урындарҙа халыҡҡа сифатлы медицина ярҙамы күрһәтеү маҡсатынан булдырыла. Үҙегеҙ ошо бригада ағзаһы булараҡ, эштең нисек ойошторолоуы тураһында ентекләберәк аңлатып китмәҫһегеҙме?\n- Бер йүнәлеш буйынса беҙ район дауаханаларына методик-ойоштороу эштәре буйынса ярҙам күрһәтәбеҙ. Икенсе йүнәлеш буйынса төп табиплыҡ эшен атҡарабыҙ, йәғни халыҡтың сәләмәтлеген тикшерәбеҙ. Был бригадалар райондарҙың ихтыяжынан сығып булдырыла. Йәғни, республика Һаулыҡ һаҡлау министрлығы һәр райондың ихтыяжын белә, махсуслашҡан ниндәй табиптарға ҡытлыҡ булыуын тикшерә, анализлай һәм белгестәр командаһын туплап, шул урынға ебәрә. Был күсмә бригадаға бер генә түгел, төрлө дауахана табиптары инергә мөмкин. Ололарҙы - башҡа бригадалар тикшерһә, беҙҙең өлкәгә 18 йәшкә тиклемге балалар инә.\nБында шуныһы ла мөһим: барасаҡ райондың медицина учреждениеһы табиптарҙы ҡабул итергә әҙер булырға тейеш, йәғни табиптарҙы үҙҙәренең эш урынындағы ҡабул итеүҙәрҙән, дауалау процесынан айырып алып барабыҙ һәм улар командировкаларҙа ваҡыттарын бушҡа үткәрмәҫкә, ә һөҙөмтәле эшләргә һәм барған районға файҙа килтерергә тейеш. Бының өсөн пациенттарҙың хәбәрҙар булыуы ла мөһим, сөнки район - ул үҙәк биләмә генә түгел, ә яҡын-тирәләге, хатта төпкөлдәге ауылдар. Халыҡты райондың медучреждениеһы алдан хәбәр итеп, үҙе йыя. Эшебеҙҙе шундай итеп ойошторабыҙ, бер табип көн дауамында 50 кешегә тиклем ҡабул итергә тейеш.\nБригада килеүгә райондарҙың медучреждениеларына диагностика үткәреү өсөн база әҙерләргә лә ҡушабыҙ. Әгәр, мәҫәлән, гастроэнтеролог пациентҡа ультратауышлы тикшереү үткәрергә тейеш икән, ул эргәлә булырға һәм шунда уҡ УЗИ үткәрелергә тейеш. Һөҙөмтәлә пациенттар тулыһынса тикшерелгәндән һуң диагноз һығымтаһы һәм артабан дауаланыу, күпме ваҡыттан һуң ҡабат тикшереү үтеү өсөн күрһәтмәләр ала. Уларҙың бер өлөшөн, әгәр сирҙәре амбулатор дауаланыу сиктәренән сыҡһа, Өфөгә, планлы госпитализацияға саҡырабыҙ. Дөйөм алгоритм шундай, ә беҙҙең табиптар, әлбиттә, балалар менән эшләй.\nБыл эшмәкәрлек бик ҡыҙыҡлы ла, кәрәкле лә, сөнки райондарҙы махсус белгестәр менән тәьмин итеп бөтөү әлегә мөмкин түгел. Был иҡтисади йәһәттән дөрөҫ тә түгел, ни тиһәң дә, бындай белгестәрҙең пациенттары бик аҙ булыуы ихтимал. Пациенттар шартлы рәүештә планға ингән һәм инмәгәндәргә бүленә, йәғни улар даими иҫәптә тора һәм даими консультация, дауаланыу алып тора. Шуға, күсмә тикшереү барышында планға инмәгән пациенттарҙы тикшерергә тырышабыҙ.\nРайон һәм ҡалалар медучреждениелары ниндәй белгестәргә ҡытлыҡ кисерә?\n- Һәр районды айырым ҡарамайынса дөйөмләштереп әйткәндә, нейрохирург, акушер-гинеколог, уролог, колопроктолог, гинеколог-репродуктолог, гастроэнтеролог, пульмонолог, оториноларинголог, шулай уҡ ололар һәм балалар кардиологтарына, неврологтарға, эндокринологтарға һәм офтальмологтарға, кардиоревматологҡа ихтыяж бар. Әммә йыл дауамында үткәрелгән 20-30 күсмә тикшереү был ихтыяжды тулыһынса ҡәнәғәтләндерә, тип әйтә алам. Бәлки, бер йылда ниндәйҙер районға бармай ҡалабыҙ икән, тимәк, унда ихтыяж ул тиклем ҙур түгел.\nБөгөн кадрҙар менән эш әүҙем алып барыла һәм былтыр күҙәтелгән хәл-торош быйыл күп райондарҙа яҡшы яҡҡа үҙгәреүе һиҙелә. Республика Башлығы ла, республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы ла кадрҙар менән системалы эшләүҙе өҫтөнлөклө итеп ҡуйҙы һәм хатта тармаҡтан китергә уйлап йөрөгән табиптар эшендә ҡалды, табип булып эшләргә планлаштырмаған талиптар кире уйлай башланы, сөнки урында властар йәш ғаилә өсөн мөһим булған торлаҡ менән дә, башҡа өҫтөнлөктәр менән дә тәьмин итә. Бөгөн инде, кадрҙар менән эш - ваҡытлыса проблема, тип әйтергә була.\nРФ Федераль Йыйылышына Мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһағанда РФ Президенты Владимир Путин төбәк вуздарында бюджет урындарын 70, хатта 75 процентҡа еткереү тураһында белдерҙе. Шул уҡ ваҡытта, республика мәктәптәренең сығарылыш уҡыусылары төбәк медицина вузына инеү балдарының башҡа төбәктәрҙәге медицина университеттары менән сағыштырғанда күпкә юғары булыуын билдәләй. Был осраҡта Башҡортостанға юғары баллы сит өлкә абитуриенттары килеп, үҙебеҙҙекеләр ситкә китеп, шунда тороп ҡалыу, ә беҙҙә уҡып сыҡҡандар үҙҙәренә ҡайтып китеү ихтималлығын нисек хәл итергә?\n- Юғары уҡыу йортона инеү балдары һәр вуздың үҙенең компетенцияһында. Ул белем алырға теләүселәрҙең һанына ҡарап, үҙгәреп тә тороуы мөмкин. Әгәр абитуриенттар 10 мең икән, талап күтәрелә, әгәр 500 кеше йәки унан да кәмерәк икән - планка төшә. Бында, билдәле, белем кимәле беренсе урында торорға тейеш, ә медицина университетында уҡырға инеү теләге генә түгел. Сөнки барыбыҙ ҙа табиптарҙың юғары квалификациялы булыуын теләйбеҙ, ә балаларҙы уҡытырға теләгәндә талаптарҙың юғары булыуынан ҡәнәғәт түгелбеҙ. Шуға Берҙәм дәүләт имтиханы буйынса ҡабул итеү балдары кимәлен уҡыу йорто етәкселеге ата-әсәләрҙән, ситтән күҙәтеүселәрҙән яҡшыраҡ белә һәм дөрөҫ билдәләй, тиер инем. Ә инде табиптар эшкә ситкә китмәһен, медицина университетын тамамлаған башҡа төбәктәрҙән килгән студенттар Башҡортостанда эшкә ҡалһын тиһәк, әле алып барылған социаль сәйәсәт ныҡ ярҙам итәсәк. Һәр баш табиптың социаль селтәрҙәрҙә үҙенең сәхифәһе бар һәм уларҙа халыҡҡа белдереүҙәр яһала, шул иҫәптән буласаҡ белгестәргә лә төрлө саралар тураһында мәғлүмәт бирелә. Элек күптәр ыңғай мәғлүмәтте ишетмәй ҡалһа, хәҙер барыһы ла белеп, күреп, уҡып тора. Баш табиптар медицина йүнәлешендә белем биреү учреждениеларына килеп, үҙҙәренең буласаҡ хеҙмәткәрҙәренә күрһәтеләсәк социаль ярҙам тураһында һөйләй. Хәҙер инде медицина хеҙмәткәрҙәре араһында сәләмәт дәғүәселек һәм һайлау мөмкинлеге барлыҡҡа килде.\nМәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, Башҡортостанда 17 йәшкә тиклемге балаларҙы беренсе профилактик тикшереүҙән һуң (яҡынса 626 мең кеше) уларҙың ни бары 24,4 процентының ғына тулыһынса сәләмәт булыуы, башҡаларында төрлө тайпылыштар, шул иҫәптән бик йыш нервылар системаһы, ашҡаҙан сирҙәре, һөйәк-мускулдар, күҙҙәр, эндокрин системаһы буйынса проблемалар булыуы асыҡланған... Был хаҡта ни тиерһегеҙ?\n- Был һорауға, моғайын, афоризм менән яуап бирергә мөмкиндер: сәләмәт кешеләр юҡ, тейешенсә тикшереү үтмәгәндәр бар. Ни тиклем күберәк кешене һәм ни тиклем ентеклерәк тикшерәбеҙ, шул тиклем теге йәки был ауырыуҙың киҫкенләшеүен профилактикалау өсөн ҙурыраҡ мөмкинлеккә эйә булабыҙ. Тикшерелгәндәрҙең 24,4 проценты ғына сәләмәт булыуын яҡшы йәки насар тип әйтеүе ҡыйын. Ниндәйҙер глобаль планда был насар, сөнки тотош халыҡтың һау-сәләмәт булыуын күрге килә. Икенсе яҡтан, был ҡалғандарҙың сәләмәтлеге үтә насар һәм бер нәмәне лә төҙәтеп булмай, тигәнде аңлатмай. Бында бик ныҡ эшләргә кәрәк. Хәҙер беҙ был пациенттар тураһында беләбеҙ, уларҙың үҫеш осоронда булған проблемаларын бөтөрөү өсөн тырышабыҙ. Асыҡланған сирҙәрҙең күбеһе башланғыс стадияла, һәм дауалау өсөн, ғәҙәттә, артыҡ проблема юҡ. Икенсенән, әгәр ниндәйҙер етди сирҙе асыҡлайбыҙ икән, ундай пациенттарҙы үҙебеҙҙә, республика учреждениеларында ҡабул итәбеҙ, ярҙам күрһәтәбеҙ.\nЕтди сирҙәр тиеү, моғайын, дөрөҫ тә түгелдер, уны ниндәйҙер терминға йәки сиргә бәйләп тә булмай. Мин был осраҡта сирҙе күҙ уңында тотмайым, ә пациентҡа ниндәйҙер оператив ярҙам кәрәклеген күҙҙә тотам. Мәҫәлән, дауахана шарттарында дауалау талап ителгән сир. Режимды үҙгәртеү, күҙәтеү аҫтында булыу, ярты йыл һайын тикшерелеп тороу түгел, ә тикшереү ваҡытында, әйтәйек, йөрәктә асыҡланған һәм операция талап ителгән аномалия. Ҡайһы берҙә баланың үҫешенә йоғонто яһаған аномалиялар була. Йәғни операция яһамаһаң, уның үҫеше тотҡарланасаҡ. Оператив медицина ярҙамы күрһәтелһә, барыһы ла яҡшы була. Бындай сирҙәр етәрлек.\nБалаларҙың нервы ауырыуҙарына килгәндә, был бик бәхәсле мәсьәлә, быға төрлөсә ҡарарға була. Әммә балаларҙың психикаһы ныҡлы, тотороҡло булырға тейеш түгел. Улар әлегә хисле, һәр ҡайһыһының үҙ үҫеш кимәле, үҙ белем багажы. Ә тормошта барлыҡ ҡарарҙар тормошта тупланған тәжрибә һөҙөмтәһендә ҡабул ителә. Ололар үҙҙәренең хис-тойғоһо менән идара итә белһә, балаларҙа был сифат тулыһынса формалашып бөтмәгән. Шуға уларҙың илауы, ҡысҡырыуы, көйһөҙләнеүе шулай булырға тейеш кеүек ҡабул ителә. Уны ниндәйҙер сиргә бәйләп ҡарарға ярамай. Өс бала атаһы һәм балалар менән эшләүсе кеше булараҡ, быға еңел ҡарайым, проблема тип ҡабул итмәйем.\nДиспансерлаштырыу, профилактик тикшереүҙәргә килгәндә, улар һәр береһенең үҙ нормативы булған айырым төркөмдәр. Бер өлөш сәләмәт тип табыла, бер өлөш күҙәтеү талап ителгән категория тип һанала, ҡалғандары инде дауалау талап ителеүселәр. Ошо нормативтар буйынса сәләмәттәр 24,4 процент, ә ҡалғандар - шартлы рәүештә сирле. Йәғни улар үҙҙәрен һау-сәләмәт тоя, медицина күҙлегенән ҡарағанда "төҙәтәһе" урындар бар.\nШулай ҙа, ни өсөн балаларҙа ололар сирҙәре күҙәтелә: сирҙәр йәшәрә тиеүҙәре дөрөҫмө?\n- Быға юридик яҡтан ҡарап яуап бирергә лә була, тормоштан сығып та әйтергә мөмкин. Балаларҙа ололарға хас ауырыуҙар табыла, сөнки берҙәм диагноз ҡуйыу системаһы буйынса эшләйбеҙ. Сирҙәрҙең халыҡ-ара квалификацияһы бар, хәҙер уны 11-се тапҡыр ҡабаттан ҡарауҙы көтәбеҙ. Ошо квалификация буйынса барлыҡ диагноздар ҙа бер төрлө, йәғни уларҙың бер өлөшөн балаларға, бер өлөшөн ололарға ҡуйырға ла була, әммә факт һәм формулировка буйынса улар бер үк. Ябай итеп, тормошсан итеп әйткәндә, хәҙер бит медицина тикшереүҙәре даими үтеп тора, медицинала билдәлелек, асыҡлыҡ барлыҡҡа килә. Бары тик элегерәк халыҡ үҙенең сәләмәтлегенә артыҡ иғтибар биреп бармай ине, хәҙер иһә ата-әсәләр балаларын ниндәйҙер сиргә бәйле түгел, ә былай тикшерергә килтерә. Элегерәк ниндәйҙер зарланыу булһа, педиатр үҙе ҡарап, үҙе дауалаһа, ниндәйҙер һығымта яһаһа, хәҙер диагнозды махсус профилле белгестәр ҡуя. Талаптар ҙа шундай - шикле диагноз күрһәң, шунда уҡ башҡа белгестәргә ебәрәһең.\nРеспубликала былтыр 2018 йыл менән сағыштырғанда инвалид балаларҙың һаны 4,3 процентҡа артыуы, йәғни 687 кешегә күбәйеүе уйландыра. Әйтеүҙәренсә, етлекмәй, бәләкәй ауырлыҡ менән тыуған балаларға өс йәшкә тиклем инвалидлыҡ бирелә. Был һандар шуның һөҙөмтәһеме, әллә икенсе сәбәптәре лә бармы?\n- Инвалид балаларҙың һаны артҡандыр тип уйламайым. Был, моғайын да, ҡануниәттәге үҙгәрештәргә, инвалидлыҡ критерийының үҙгәреүенә бәйлелер. Ҡануниәт нигеҙендә йүнәлтмәләр биреү тәртибе лә үҙгәрҙе. Элек инвалидлыҡ диагнозға ҡарап билдәләнһә, хәҙер иһә үҙен-үҙе ҡарай алыу-алмау мөмкинлегенән сығып бирелә.\nВаҡытынан алда йәки етлекмәй тыуған балалар буйынса... Был күренеш бит ғүмерлек түгел, барыһы ла тыуған ваҡытҡа үҫеш кимәленең ниндәй булыуына бәйле. Бәлки, уларҙың күреү һәм башҡа ағзалары тейешенсә үҫешеп етмәгәндер. Улар барыһы ла табиптарҙың күҙәтеүе аҫтында була - һәр пациент иҫәптә, улар график буйынса ҡарала, бынан тыш катамнез кабинеты бар һәм һәр район буйынса шундай кабинеттар ойошторабыҙ. Уларҙы офтальмолог, неонатолог, педиатр, невролог тикшереп тора, бынан тыш, кәрәкле белгестәр саҡырыла. Бала етлекмәй тыуһа ла, ул башҡаларҙан айырылмаған кеше булып үҫеп етә. Медицина яғынан беҙ уға үҫешергә ярҙам итәбеҙ һәм өс йәштәр тирәһендә улар тиҫтерҙәрен тулыһынса ҡыуып етмәһә лә, шул кимәлгә яҡынлаша, быға тиклем даими тикшереү аҫтында тотолған ҡайһы бер мәсьәләләр алына.\nҺуңғы ваҡытта йәмғиәттә балаларға прививка эшләтеү кәрәкме, кәрәкмәйме тигән бәхәстәр бара. Әлбиттә, медик булараҡ, һеҙ прививка эшләтеү яҡлы, әммә бының етди һәм ныҡлы нигеҙҙәре, дәлиле булырға тейештер бит?\n- Вакцинацияны мотлаҡ тип һанайым, сөнки беҙ ауырыу тураһында һүҙ алып барабыҙ, йәғни ул ниндәйҙер күләм менән бәйле. Әгәр вакцинация тотош популяцияға һауығыу, йәғни эпидемияға юл ҡуймау мөмкинлеген бирһә, прививканан һуң өҙлөккәндәр бармаҡ менән генә һанарлыҡ. Шуға күрә меңдәрсә кешеләрҙең һаулығы менән бер-ике кешенең өҙлөгөүен сағыштырыу урынлы түгел. Эпидемия булмаҫы - факт, ә киҫкенләшеү ихтмаллығы - факт түгел. Минең, мәҫәлән, өс балама ла прививкалар эшләнгән. Бер ваҡытта ла эшләтергәме, юҡмы, тигән һайлау тыуманы, бары тик сирҙән алда эшләтергәме, әллә сирләгәндән һуңмы, тигән һорау ғына булды. Вакцинация менән бик күп проблемалар хәл ителә. Кәрәкмәгән кеүек булһа ла, мәҫәлән, малайҙар эпидемик паротит (свинка) менән сирләне икән, был инде уға ғүмерлеккә түлһеҙлек менән янай. Әгәр прививкаһы булһа, сирләмәҫ тә, түлһеҙ ҙә ҡалмаҫ ине. Бындай миҫалдар меңдәрсә.\nХәҙер йәштәр генә түгел, ололар ҙа сәләмәт тормош рәүешенә өҫтөнлөк бирә, һәр кем үҙенә тап килгән спорт менән шөғөлләнергә, саф һауала йөрөргә тырыша, республикала спортты үҫтереүгә ҙур иғтибар бүленә. Ниндәй сирҙәр балаларҙы физкультура дәресенән, спорт менән шөғөлләнеүҙән азат итә?\n- Бында бер нисә мәлде ҡарарға кәрәк: беренсенән, сир киҫкенләшкән мәлдә дәрестән азат итеү. Был ваҡытлыса - бер аҙнанан бер айға тиклем һуҙылған күренеш. Икенсенән, әгәр сир хроник, шулай уҡ ортопедия, травматология менән бәйле булғанда. Әлбиттә, баланы тулыһынса азат итеү күҙҙә тотолмай, ә һүҙ ниндәйҙер аныҡ көсөргәнештән азат итеү тураһында бара. Сөнки ҡайһы бер патология ваҡытында һикереү, киҫкен хәрәкәттәр эшләү ярамай, шул уҡ ваҡытта үҙебеҙ үк йөҙөргә тәҡдим итәбеҙ. Сәләмәт тормош алып барыуҙы бер кем дә тыймай, унан бары тик үҙеңә файҙа ғына алаһың, шуға спорттан бөтөнләй баш тартырға тырышырға ярамай.\nМөхәммәт тауға килмәһә, тау Мөхәммәткә килә, тигәндәй, халыҡ медицина учреждениеларына йөрөргә яратмаһа, медицина учреждениелары халыҡҡа үҙе бара. Был күсмә бригадалар былтыр иғлан ителгән акция сиктәрендә генә эшләнеме, әллә ошо тәжрибәне артабан да дауам итеү күҙалланамы?\n- Табиптарҙың күсмә бригадалары быға тиклем дә эшләне, хәҙер ҙә эшләй һәм киләсәктә лә эшләйәсәк. Әммә уның формаһы үҙгәреүе мөмкин. Мәҫәлән, Сибайҙа проблема килеп тыуғайны, беҙ тупландыҡ та киттек. Шундай проблемалар башҡаса килеп тыумаҫ тип әйтеп булмай. Былтыр, мәҫәлән, Сәләмәтлек поезы формаһында күсмә тикшереүҙәр ойошторолдо. Маршруттар билдәләнде һәм күсмә лабораториялар, диагностика системалары менән йыһазландырылған махсус машиналарҙа бригадалар алдан билдәләнгән биләмәләргә барып, халыҡты тикшерҙе. Сәләмәтлек поездары былтыр ярты йылда тотош Башҡортостанды йөрөп сыҡты. Моғайын, быйыл да шундай уҡ план булыр. Һауа торошо мөмкинлек биреү менән ул тағы ла маршрутҡа сығыр, тип көтәбеҙ. Район үҙәк дауаханалары күсмә ФАП-тар менән тәьмин ителеүгә һәм улар бер-ике көнгә ауылдарға барып, халыҡҡа медицина ярҙамы күрһәтеү мөмкинлегенә эйә булыуға ҡарамаҫтан, был эш формаһы ла дауам итәсәк. Шулай уҡ күсмә тикшереүҙәрҙе төрлө варианттарҙа һәм системалыраҡ итеү ниәте лә бар. Әлеге мәлдә Республика клиник балалар дауаханаһы өсөн диагностика ҡорамалдары булған автобус һатып алына. Йәғни күсмә медицина ярҙамы күрһәтеү - ул ҡатып ҡалған система түгел, ә даими камиллаштырылып торған ысул.\nҒалимдар билдәләүенсә, илдең иҡтисады туранан-тура халыҡтың сәләмәтлегенә бәйле. Иҡтисади үҫештең донъя тәжрибәһе лә быны раҫлай. Сәләмәт граждандар - теләһә ҡайһы илдең йәки дәүләттең төп байлығы, етештереү ресурсы булып ҡына тормай, ә уның социаль-иҡтисади хәл-торошоноң индикаторы, лакмус ҡағыҙы ла ул. Бөгөн республика ғына түгел, ил етәкселегенең һаулыҡ һаҡлауҙы өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе итеп билдәләүе лә юҡҡа түгел. Бер килеп иҡтисад та тотороҡланыр, халыҡтың сәләмәтлеге лә яҡшыраҡ булыр, тип өмөтләнәйек.\nЯҙылған: 11.02.20 | Ҡаралған: 407


17 Июль 2018, 12:25\n(Уҡытыусым Ғәйникамал Мирхәеваның яҡты иҫтәлегенә) Мин бишенсе класты тамамлар алдынан таҡталағы иғланға иғтибар иттем. Унда Өфөгә экскурсияға барыр өсөн төркөм йыйыу-ҙары, теләгәндәргә уҡытыусы Ғәйникамал Мирхәеваға мөрәжәғәт итергә кәрәклеге тураһында яҙыл-ғайны. Ә минең баш ҡаланы бик тә барып күргем килде.\nУл ваҡытта аҡса табыуы бик ҡыйын мәсьәлә ине, сөнки ата-әсәйҙәр колхозда көндәр буйы трудоденгә эшләне, ә ит, һөт, йомортҡа дәүләткә бушлай тапшырылды. Әсәйемә теләгемде әйткәс, ул шунда уҡ ризалығын бирҙе һәм юлыма, ашарыма аҡса тапты.\nИюнь айының матур бер көнөндә беҙ, ҡыҙҙар һәм малайҙар, мәктәп алдына йыйылдыҡ. Вәрис ағай Хужин йөк машинаһы менән килеп етте. Уның кузовына эскәмйәләр ҡуйылған, өҫтө ел-ямғырҙан брезент менән ышыҡланғайны. Беҙ Ғәйникамал апа һәм уның ярҙамсыһы Нәфисә апа етәкселегендә оҙон юлға сыҡтыҡ.\nВәрис ағай беҙҙе Бөрө ҡалаһына алып барып ҡуйҙы ла, үҙе кире ҡайтып китте. Беҙ бында Һәҙиә Дәүләтшинаның бер туған ағаһын эҙләп таптыҡ. Ғәйникамал апа унан Һәҙиә тураһындағы иҫтәлектәрен һорашып яҙып алды.\nИкенсе көндө таң менән пароходҡа ултырып Өфөгә юлландыҡ. Беҙ, ауылдан сығып йөрөмәгән, бер нәмә күрмәгән малайҙарға пароходҡа ултырып барыу күккә менеп төшөү менән бер булды. Иртән һалҡынса булһа ла, беҙ палубанан төшмәйенсә, тирә-яҡты күҙәтеп, тәбиғәткә һоҡланып, пароходтар-ҙың осрашҡанда, Ағиҙел буйҙарын яңғыратып, бер-береһен сәләмләүенә хайран ҡалып тамаша ҡылып барҙыҡ.\nТөш етеүгә Өфөлә инек инде. Карл Маркс урамындағы турбазаға урынлашып, төрлө тарафтарға йөрөй башланыҡ. Иң беренсе совет пролетариаты юлбашсыһы Владимир Лениндың йорт-музейында булдыҡ. Шунан тыуған яҡты өйрәнеү музейына барҙыҡ. Унда ингән ерҙә беҙҙе айыу ҡаршы алды. Ул бына-бына үкереп беҙгә ташланыр төҫлө тойолдо. Шулай уҡ ҡыр кәзәһен, һандуғас-ҡарлуғастарҙы иғтибар менән ҡарап сыҡтыҡ. Улар барыһы ла тере кеүек ине.\nАртабанғы бүлмәлә күҙҙең яуын алып торған аҫыл таштар – республика ер аҫты ҡаҙылма байлыҡтары, арғыһында башҡорт халҡының милли кейемдәре, эш һәм һуғыш ҡоралдары: уҡ-һаҙаҡтар, суҡмарҙар, һөңгөләр, ҡылыстар, хатта Салауат Юлаев кейгән кольчуга һәм уның ҡылысы урынлаш-ҡайны.\nИкенсе көндө беҙ фанера комбинатына, шунан шырпы фабрикаһына барҙыҡ. Унда эшләгән апай-ҙар беҙгә иҫтәлеккә шырпы ҡабына йәбештерелә торған наклейкалар бүләк итте.\nӨсөнсө көндө Башҡортостан гәзит-журналдары сыҡҡан ерҙә булдыҡ. Шунан Яҡутов паркына барып уның күлендә рәхәтләнеп кәмә- ләрҙә йөрөнөк, планетарийҙа булып, бөтмәҫ-төкәнмәҫ тәьҫораттар алып ҡайттыҡ.\nӨфөгә тәүге сәфәребеҙҙә шулай уҡ паровоздар ремонтлай торған депоға барып беренсе тапҡыр паровоз күрҙек.\nТамаҡ туйҙырырға көнөнә ике тапҡыр эшселәр ашханаһына йөрөнөк, унда эләгеү өсөн 120 баҫҡыс төшөргә тура килә ине.\nҠайтырҙан алда йәмле Дим буйында урынлашҡан Шишмә районында топографик ярыштарҙа ҡатнаштыҡ. Унан инде бер төркөмөбөҙ Ғәйникамал апа етәкселегендә поезға ултырып ҡайтып китте, ә беҙ, бер нисә кеше, Нәфисә апа менән уның Благовар районында йәшәгән ата-әсәһенә барып картуф утарға, күмергә һәм башҡа ваҡ-төйәк хужалыҡ эштәрендә ярҙамлашып,тағы ла бер-ике көн башҡа яҡтарҙа нисек йәшәгәндәрен күреп ҡайттыҡ. Ул саҡта унда өйҙәр һалам башлы, ә өйҙәр үҙҙәре самандан ине…\nОшо сәфәрҙән һуң Ғәйникамал апа ең һыҙғанып мәктәп музейын ойоштороу эшенә тотондо, һәм ул асылды. Бында уның хеҙмәте баһалап бөткөһөҙ ҙур.


Шишмә май экстракцияһы заводында тулы цикллы етештереү булдырыласаҡ // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nШишмә май экстракцияһы заводында тулы цикллы етештереү булдырыласаҡ\n11:41, 8 сентября 2017 Иҡтисад\nШишмә районына эш сәфәре барышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Шөңгәккүл ауылында Шишмә май экстракцияһы заводының («Сигма» холдингына инә) сеймал базаһында булды. Бында предприятие көнбағышты ҡабул итә һәм һаҡлай, һуңынан уны эшкәртеүгә оҙата.\nЗавод директоры Айҙар Яҡуповтың һүҙҙәренсә, йыл дауамында Шөңгәккүл базаһы аша 120-150 мең тонна көнбағыш үтә, өҫтәүенә сеймал Башҡортостан хужалыҡтарынан ғына түгел, Ырымбур, Һамар, Ульяновск, Силәбе өлкәләренән дә килтерелә. Көн һайын завод 1000 тонна орлоҡ эшкәртеп, көнбағыш майы һәм башҡа продукттар сығара.\nБаза биләмәһендә заманса элеватор төҙөлгән. Уға инвестициялар 800 миллион һум тиерлек тәшкил иткән. Элеватор комплексында өс ашлыҡ киптергес һәм ун силос соҡоро бар. Етештереүҙе автоматлаштырыу арҡаһында элеваторҙы сменаһына бөтәһе өс кеше хеҙмәтләндерә.\nӘлеге ваҡытта былтырғы уңышты эшкәртеү тамамлана, элеваторҙарҙы һәм ашлыҡ киптергестәрҙе яңы уңышты ҡабул итергә әҙерләйҙәр. Быйыл һауа шарттарына бәйле көнбағыштың һуңғараҡ өлгөрөүе көтөлә, шуға күрә ҡабул итеүҙе сентябрҙең өсөнсө декадаһынан да алдараҡ башламау күҙаллана. Май орлоҡтарын эшкәртеү улар етерлек күләмдә тупланғас ҡына башлана.\nРеспублика башлығы завод етәкселеге менән предприятиены артабан үҫтереү мөмкинлектәрен тикшерҙе. Айҙар Яҡупов Шишмә май экстракцияһы заводын комплекслы төҙөкләндереү тамамланыуын хәбәр итте. Уға һалынған инвестициялар яҡынса 4 миллиард һум булған. Әле үҫемлек майҙарын үлсәп төрөү цехын төҙөүгә әҙерлек бара. Был заводта туллы цикллы етештереү булдырырға мөмкинлек бирәсәк. Шулай итеп, тиҙҙән республикала тәүлегенә 400 мең литр шешәгә тиклем етештереүсәнлек менән үҫемлек майҙарын үлсәп төрөү буйынса шәхси ҡеүәттәр барлыҡҡа киләсәк. Бынан тыш, ошо объектты файҙаланыуға тапшырыу өҫтәмә рәүештә 60 эш урыны булдырасаҡ.\n– Завод эргәһенән йыш үтеп йөрөйөм, хәҙер барыһының яңыса, заманса, ҡыҙыҡлы булыуын күрәм, – тип билдәләне Рөстәм Хәмитов. – Һеҙгә уңыштар, һәм, әлбиттә, яңы уңышты йыйып алыуығыҙҙы теләйем.\nТеги: ауыл хужалығы,Башҡортостан Башлығы