“Йырҙарымды илап яҙам” » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » “Йырҙарымды илап яҙам”\n“Йырҙарымды илап яҙам”\nКомпозитор Юлай Үҙәнбаевтың һәр көйө йөрәк түренән сыға\nБөгөн беҙҙә ҡунаҡта – “Йылғалар төнөн һөйләшә”, ”Кис ултырып ҡыҙҙар сигеү сигә”, “Аҡсарлаҡ”, “Үкенес”, “Һин минең киләсәгем”, “Аҡ болоттар”, “Ташлама”, “Йәшлегемдең йәшел яҙҙары”,“Эй хыялый ҡыҙ бала” һәм халыҡ араһында оло популярлыҡ яулаған башҡа йырҙарҙың авторы, композитор, Ш.Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Юлай Үҙәнбаев. Йән дуҫы – гармуны ярҙамында моңло, күңелгә ятышлы йырҙар ижад иткән композитор, тәү сиратта, үҙенең баҫалҡылығы, сәнғәт кешеләренә бигүк хас булмаған тыйнаҡлығы менән арбай. «Ғаиләлә алты бала – алтыбыҙ ҙа гармунда уйнайбыҙ. Апайҙар таңға тиклем йөрөп ҡайта – иртәнсәк тороп гармунды тотоп ҡараһаң, ул күп уйнатылыуҙан йып-йылы була. Тора-бара мин дә уларға ҡарап өйрәндем, тиҙҙән барыһын да уҙҙырып ебәрҙем. Һәр мәжлескә, сараға мине йөрөтә башланылар. Туғаным, әйҙә уйнап ебәр, тиһәләр, эй, һыҙҙырам, ә үҙемә ни бары биш йәш. Атайым өҙҙөрөп гармунда уйнаны, ә әсәйем йыр оҫтаһы булды, уларҙың моңо миңә күскәндер, атай-әсәйемә рәхмәт уҡыйым», – ти музыкант.\n– Юлай ағай, һеҙҙең йыр-моңға бай нәҫелдән булыуығыҙҙы беләбеҙ. Бер туған апайҙарығыҙ Тәнзилә һәм Флүрә Үҙәнбаевалар тамашасыларҙы матур тауыштары менән таң ҡалдыра. Үҙ ғаиләгеҙ хаҡында ла һөйләп үтһәгеҙ ине.\n– Минең ғаиләм ҙур түгел – Рәмилә менән ике бала тәрбиәләп үҫтерҙек. Хәләл ефетем һөнәре буйынса медик. Улыбыҙ Салауат авиация университетының 4-се, Ләйсәнебеҙ иһә Санкт-Петербург медицина университетының 3-сө курсын тамамланы. Бала саҡтарында йыр-бейеүгә йөрөһәләр ҙә, үҫкәс сәнғәт юлын һайламанылар – барыһына ла артист булырға тимәгән бит. Сәнғәт еңел бирелмәй бит ул, бигүк килем дә килтермәй. Ҡатыным да, мин дә күп балалы ғаиләләрҙән, шуға күрә кеше яратабыҙ. Туғандарыбыҙ, дуҫтарыбыҙ килеп-китеп тора, үҙебеҙ ҙә ҡунаҡҡа йыш йөрөйбөҙ. Хеҙмәт ялының бер өлөшөн тик туғандар өсөн бүләбеҙ.\n– Cәнғәт әллә ни килемле түгел тиһегеҙ. Хәҙерге һәр кем сәхнәгә ынтылған заманда композиторлыҡ итеү файҙалы түгелме ни?\n– Бөгөн композиторҙарҙың бәҫе ныҡ төштө, йырларға теләгән һәр кем үҙенә шағир ҙа, көйҙәр сығарыусы ла була ала. Үҙенекен булдыра алмаһа, плагиатлыҡ менән иркен шөғөлләнә. Бәлки был бер яҡтан яҡшы күренештер – һәр кемдең эсендә үҙ моңо була, быны кеше төрлө юл менән сығарырға тейеш. Икенсе яҡтан тәмле әйберҙе күп ашаһаң, ул бүктерә – элекке йырҙар оҙаҡ йылдар буйына йырлана һәм тыңлана. Шуға күрә йәштәр бер көнлөк йырҙар менән мауығалыр, бәлки. Әммә мин ҡысҡырып йырлаған моңһоҙҙар менән хеҙмәттәшлек итмәйем. Йырсының барлыҡ мөмкинлектәрен һынап ҡарағандан һуң ғына уға йырҙар яҙа алам.\n– Иң беренсе йырығыҙҙы хәтерләйһегеҙме?\n– Әлбиттә, ул Афған Ғиззәтовтың “Күл буйында” тигән шиғырына яҙылды. Студент саҡта шаяртып ҡына яҙа башланым, сөнки үҙемде киләсәктә музыкант итеп күҙ алдына килтерҙем. Был 80-се йылдарҙың башы ине. Бер тирәлә белем алыусы – Резеда Әминева, Рәсүл Ҡарабулатов, Хима Йәнбирҙина һәм башҡалар йыйылышып гастролдәргә сығып китәбеҙ. Йә Бөрйән, йә Ейәнсура, йә Мәләүез – был хаҡта хәҙер әйтергә мөмкиндер, афишаларҙы, китапхана мисәте менән концертҡа билеттарҙы үҙебеҙ яһайбыҙ (көлә). Ат, трактор арбаһы, йөк машинаһы, кәмә – барлыҡ транспорт төрҙәрендә тамашасыға барып етәбеҙ, микрофонһыҙ, тере тауышҡа йырлап, тамаша ҡуябыҙ. Уҡып бөтөүгә, күп райондарҙа халыҡ беҙҙе таный, исемдәрҙе белә ине.\nШундай гастролдәрҙең береһендә, Юлай, көй ижад итеп ҡара, тигән тәҡдим яңғыраны. Мәйтәм, әйҙә. Мин яҙа башланым, тегеһе килә йыр һорап, быныһы. Тиҙҙән Зөһрә Ҡотлогилдинаның “Гармун” тигән шиғырына көй яҙҙым һәм уны Венер Абдуллин оҡшатты, үҙенең репертуарына алды.\n– Ә үҙегеҙ ҡасан йырлай башлаясаҡһығыҙ?\n– Минең йырларға теләк бөтөнләй юҡ. Ҡасандыр йырлап ҡарағайным, Феликс ағай Әбдрәшитов, ҡустым, һин лутсы йырлама, тине. Был һүҙҙәрҙе ғүмерем буйына иҫемдән сығармайым, сөнки йыр һәр кемгә бирелмәй, минең эш – көй яҙыу ғына. Ғөмүмән, һәр кем тик үҙенең эше менән шөғөлләнһә, беҙҙең ил күпкә алға киткән булыр ине. Күптәр үҙҙәренең урынын биләмәй, һәр өлкәлә үҙ эшенең оҫтаһы, профессионал ултырырға тейеш. Мәҫәлән, ауыл хужалығы белгесенең сәнғәтте етәкләүе дөрөҫ түгел.\n– Иң яратҡан йырығыҙ ниндәй?\n– Бөтәһен дә яратам. Бала кеүек улар миңә. Уларҙы күңелем аша бөтә кисерештәрҙе үткәреп, хатта илап яҙам. Фәлән композиторҙың, йөҙәрләп йыр яҙҙым, тиеүе менән килешмәйем, йыр ул берәү һәм берәгәй булһын. Ижад принцибым – йырҙарымды һанамаҫҡа. Һуңынан, мин инде булмағанда, хәтерендә ҡалғандарын кешеләр үҙҙәре иҫәпләр. Дежур йырҙар ҙа бар, тик аҡса менән яҙҙыртылған йырҙар матур килеп сыҡмай. Заказ буйынса эшләү иң яратмағаным, аҡса тиһәләр, мин ҡолас ташлап ижад итә алмайым.\n– Илһам ҡайҙан килә?\n– Мин яҡшы кешеләр менән аралашыуҙан, тәбиғәт ҡосағында ял итеүҙән, йылға буйлап ағып төшөүҙән, йәнлектәрҙән – ат, эт, бесәй яратам. Шуға күрә, ғаилә менән, сит илгә ҡарағанда, тыуған Башҡортостанда ял итеүҙе хуп күрәбеҙ. Организм бындай ялдарҙан шул тиклем тыныслана, хатта машина тауышын ишетке лә килмәй.\n– Спектаклдәргә лә йырҙарҙы күп ижад итәһегеҙ, быға күп ваҡыт талап ителәме?\n– Спектакль – ул айырым иғтибар талап иткән ижади процесс. Уны хатта операның бәләкәй өлөшө тип атарға ла була. Шул уҡ системаға ҡоролған – режиссер менән һөйләшкәндән алып, уның талаптарын иҫтә тотоп, фантазияңды егеп, һәр образға көй һалырға кәрәк. Әҫәрҙе китаптан уҡып сығыу етмәй, репетицияларҙа ҡатнашырға, артистың үҙен күрергә, күҙәтергә кәрәк. Режиссерҙы, уның нисек фекер йөрөтөүен белеү эште еңелләштерә. Таныш булмаған режиссерҙар менән күп эҙләнергә тура килә, ә был инде тәжрибәне арттырырға, үҫергә ярҙам итә. Күренеш бара, тамашасы, тын да алмайынса, әҫәрҙең нисек тамамланырын көтә, ә һәр әҫәрҙең кульминацион бейеклеге булырға тейеш. Хәл-ваҡиғаның киҫкен, иң көсөргәнешле мәлендә йыр пуля шикелле атыла. Спектаклдәрҙәге йырҙарымдың күбеһе популяр булып китте, улар образда, кисерештәр аша тыуҙы.\n– Һеҙҙең йырҙар һәр саҡ халыҡ телендә. Ә беҙҙең халыҡ күберәк мәжлестәрҙә йырларға ярата. Берәй ваҡыт йырығыҙ өсөн оялырға тура килдеме?\n– Бер ваҡыт Сибайҙа автобусҡа инһәм, ике иҫерек ир, ҡосаҡлашып, “Аҡ болоттар”ҙы салон тултырып йырлай. Мин өндәшмәй генә артҡа барып ултырҙым. Ә халыҡ мине ҡыҙыҡһынып күҙәтә, ул йырҙың иң таралған мәле, күптәр мине белә. Әгәр ҙә минең йырҙы башҡаралар икән, тимәк, ул кешенең күңеленә барып ингән, йөрәгенә үткән. Айыҡтың – уйында, иҫеректең – телендә, тип уйлайым. Шулай тип тынысландырҙым үҙемде. Халыҡ йырлай икән – был бәхет. Ҡайһы берәүҙәр, гел халыҡ артынан ғына эйәреп ижад итергә ярамай, ти. Мин иһә йырсының барлыҡ мөмкинлектәрен тикшерәм. Тауыш бөгөлмәләре, диапазон менән эшләргә яратам. Ҡай саҡ башҡа жанрҙа ижад итеп ҡарау теләге лә уяна. Мәҫәлән, “Төштәге йыр”ҙы симфоник оркестр менән Флүрә апай Килдейәрова бына тигән итеп башҡарҙы. Тәнзилә апайыма, миңә әсәй урынына ҡалған, сәнғәт юлына баҫтырған ҡәҙерле кешемә, күп йыр яҙҙым.\n– Шулай ҙа Фәрүәз Урманшин, Алһыу Бәхтиева өсөн ижад иткән йырҙарығыҙ халыҡ тарафынан айырым йылылыҡ менән ҡабул ителә. Бының сере ниҙә?\n– Беҙҙе Сибай ерлеге йыйҙы, бик күп талант филармония асылыу менән бер ергә йыйылды. Сибай театрының да яңы һулыш алған мәле ине, актерҙар йәштәр күп, бергәләшеп гөрләп эшләйбеҙ. Тора-бара өйләнешә, кейәүгә сыға башланылар, мин дә Йылайыр һылыуы Рәмиләне тап ошонда осраттым. Алһыу, Фәрүәз һәм мин гел бергә йөрөй торғайныҡ, беҙҙе шаяртып “Троица” тип йөрөттөләр. Һәр йырсының тормошонда ниндәйҙер композитор эҙ ҡалдырған кеүек, дуҫтарымдың күңелдәре моңһоҙ булһа, бер ниндәй ҙә хит килеп сыҡмаҫ ине. Тағы тәжрибә менән һиҙемләү тойғоһо ла барлыҡҡа килә. Халыҡҡа нимә оҡшаясаҡ, быны алдан беләм. Моңло халҡы, бәрәкәтле ере менән бик күптәрҙең яҙмышында онотолмаҫлыҡ хәтирәләр ҡалдырҙы Сибай. Үҙем сыуаш, урыҫтар араһында үҫкәс, башҡорт йыр сәнғәтендә ныҡ артта ҡалған, халыҡ йырҙарын йүнләп белмәй инем. Башҡорттарҙың саф ынйылары һаҡланған төбәккә эләккәс, йырҙарымда был аныҡ сағылды, көйҙәремдә халыҡ музыка ҡоралдарын күберәк файҙаланырға тырыштым.\n– Ниндәй ҡылыҡты иң ҙур батырлығығыҙ тип һанайһығыҙ?\n– Үҙ-үҙемде маҡтай алмайым шул. Саҙаҡа бирһәң, бының өсөн кемдәндер маҡтау һүҙҙәре көтөргә кәрәкмәй. Һөнәр өлкәһендә иң ҙур уңышымды атай алам – ул быйыл “Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре” исемен алыуым. Беҙ – икенсе план артистары, ҡайһы ваҡытта исемебеҙҙе телгә алырға ла оноталар. Был иҫтәлекле ваҡиғаға оло ҡыуаныс кисерҙем, йәшермәйем, уны оҙаҡ көттөм.\n– Тағы ла ниндәй һөнәргә өйрәнергә теләр инегеҙ?\n– Һыу аҫтында йөҙөргә, парашюттан һикерергә, семәрләп ағас әйберҙәр яһарға һәм тағы бик күп.\n– Холҡоғоҙҙағы етешһеҙлек?\n– Артыҡ ныҡ йомшаҡлыҡ.\n– Яратмаған шөғөлөгөҙ?\n– Һауыт-һаба һәм иҙән йыуыу.\n– Гәзит уҡыусыларға теләктәрегеҙ?\n– Донъя именлеге, тыныслыҡ, һаулыҡ һәм бәхет.\nСығыу ваҡыты 23-08-2013, 12:33 | Ҡаранылар: 1007


Республикала 900-ҙән ашыу күп фатирлы йорт ремонтланған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала 900-ҙән ашыу күп фатирлы йорт ремонтланған\n9:40, 21 ноября 2017 Иҡтисад\nРеспубликала 900-ҙән ашыу күп фатирлы йорт ремонтланған Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2017 йыл, 21 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Галина Бахшиева/.\nБашҡортостанда капиталь йүнәтелгән күп фатирлы йорттарҙың һаны 900-ҙән ашты.\n«Башҡортостан төбәк операторы» фондының матбуғат хеҙмәтендә хәбәр итеүҙәренсә, ҡышҡы осорға әҙерлек сиктәрендә республикала 577 йорт ремонтланған. 491 күп фатирлы йортта ҡыйыҡ һипләнгән. 60 йортта йорттарҙың тышҡы яғын ремонтлау буйынса эштәр тамамланған, 26-нда йылылыҡ тәьминәте системалары йүнәтелгән.\nРеспубликала күп фатирлы йорттарҙа дөйөм милекте капиталь ремонтлау программаһы 2014 йылдан эшләй.\n«Башинформ» агентлығы хәбәр иткәнсә, һуңғы актуалләштереү мәғлүмәттәре буйынса, программаға дөйөм майҙаны 57 812,96 мең квадрат метр тәшкил иткән 16 874 күп фатирлы йорт ингән.\n2014-2016 йылдарҙа 2760-тан ашыу йорт ремонтланған. Уларҙа республика халҡының яҡынса өстән бер өлөшө йәшәй.\nТеги: капиталь ремонт, күп фатирлы йорттар


Атайҙар шундай булһын ул!\n14 Ғинуар 2019, 18:41\nБынаөсөнсө йыл рәттән Туҡбирҙе ауылынан Валерий Мәүлиев үҙенең бәрәңге баҡсаһымайҙанында боҙ аренаһы яһап, ауыл балаларын һәм үҫмерҙәрен һөйөндөрә.\nБына өсөнсө йыл рәттән Туҡбирҙе ауылынан Валерий Мәүлиев үҙенең бәрәңге баҡсаһы майҙанында боҙ аренаһы яһап, ауыл балаларын һәм үҫмерҙәрен һөйөндөрә. Тиҙ арала боҙ майҙаны баҡалылар телендә “Туҡбирҙе-арена” тип исемләп тә ҡуйылды. Хатта яҡын-тирәләге йәштәрҙә лә был майҙансыҡ бик популяр.\nШәхси арена барлыҡҡа килгәнсе, Валерий Миңлеғәле улы балалары менән бергәләп йылғала тимераяҡта шыуа, хоккей уйнарға ярата. Ундағы ҡарҙы көрәк, һеперткеләр менән һәр ваҡыт таҙартып торорға тура килә. Вахта алымы менән Сорғот ҡалаһында эшләгәс, ауылдан айырылып торған арала, йылға боҙон ҡалын ҡар ҡатламы ҡаплап китә, ҡайтҡас тағы уны балалар менән таҙартыу эшенә тотоналар. Бер нисә йыл шулай эшләгәндән һуң, ғаилә башлығы үҙ өйөнә яҡын ерҙә боҙ майҙансығы яһарға була. Ишек алдындағы ҡойо һыуы ғына етмәгәс, өйҙән 30 метр алыҫлыҡтағы йылға һыуын ҡулланыу маҡсатында оҙон шланг, насос һатып ала һәм 10х20 размерындағы боҙ аренаһын төҙөп тә ҡуя Валерий Миңлеғәле улы. Балалары өсөн ваҡытын да, аҡсаһын да, көсөн дә ҡыҙғанмай.Шулай итеп, дүрт көн эсендә бортлы, “Салауат Юлаев, командаға ышанабыҙ!”, “Башҡортостан” кеүек сағыу яҙыуҙар менән биҙәлгән шыуыу һәм хоккей уйнау урыны барлыҡҡа килә.\nБөгөн боҙ майҙансығы Мәүлиевтарҙың балалары Василий, Анна һәм Семен өсөн генә түгел, ә ауылдағы барлыҡ малайҙар һәм ҡыҙҙарҙың иң яратҡан урынына әүерелгән.Хатта унда башҡа ауылдарҙан да хоккей яратыусылар араһында иптәштәрсә осрашыуҙар үтә.Ғөмүмән, бында теләге булған һәр кем шыуырға килә ала, Мәүлиевтарҙың ишеге һәр кемгә асыҡ. Майҙансыҡ эргәһендә хатта сисенеү һәм кейенеү өсөн махсус будка,ә тимераяҡтарҙы һаҡлау һәм киптереү өсөн йылытылған мунса алды бар. Валерий Миңлеғәле улы махсус һатып алған 20 парҙан артығыраҡ төрлө үлсәмдәге тимераяҡ һәм хоккей таяҡтарын мохтаждарҙың һәр ҡайһыһына бушлай биреп тора. Боҙ майҙансығының тирә-яғы яҡты булһын, һәм балалар ҡараңғыға тиклем уйнай алһын өсөн, был көндәрҙә ғаилә башлығы прожекторҙар урынлаштырыу менән мәшғүл.\nМәүлиевтар, тормош иптәше Юлия Анатольевнаны ла индереп, “Салауат Юлаев” хоккей командаһы фанаттары.Телевизорҙан бер генә матчты ла ҡалдырмаҫҡа тырышалар, Өфөгә уйын ҡарарға ла йыш баралар. Ысын хоккейсыларға хас булғанса, улдары Василий менән Семендың үҙ формалары бар, ә дүрт йәшлек Семаның шыуыуына һәр малай көнләшерлек!\nВ.Мәүлиевтың булдыҡлылығы хужалығынан да күренеп тора.Уның үҙ ҡулдары менән төҙөгән йорт ҡаралтылары шул тураһында һөйләй.\nВалерий Миңлеғәле улы кеүек оҫта ҡуллы, изге күңелле, бала йәнле кешеләр күберәк булһа,өйҙә телефонға йә компьютерға текәлеп ултырып ҡына буш ваҡытын үткәргән балалар һәм үҫмерҙәр һаны кәмеп, ауыл урамдары элеккесә уларҙың саф һауала шау-гөр килеп уйнаған күңелле тауышына күмелмәҫ инеме икән?!.


(Ырымбур виләйәте битенән йүнәлтелде)\nШул уҡ ваҡытта Гурьев менән Уральск ҡалалары Әстерхан губернаһына күсерелә; Ырымбур баш ҡала тип билдәләнә. 1796 йылда Өфө наместниклығының атамаһы "Ырымбур губернаһы"на үҙгәртелә, Ырымбур баш ҡалаһы булып ҡала. 1802 йылы баш ҡала Өфөгә күсә. 1850 йылда Бөгөлмә, Боғорослан һәм Быҙаулыҡ өйәҙҙәре яңы ойошторолған Һамар губернаһына бирелә. 1865 йылы губерна икегә — Өфө һәм Ырымбур губернаһына — бүленә. Шул уҡ йылда бығаса үҙ махсус (кантон һәм йорт) идаралығы аҫтында булған башҡорттар дөйөм губерна идаралығына күсә.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ырымбур_губернаһы&oldid=1004764 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:57 30 ғинуар 2021 үҙгәртелгән.


Тундарын алыштырған ҡуяндар ни өсөн һуғыша? | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n01 ноября 2016 — 15:59 ГТРК «Башкортостан»\nБыл видео интернет селтәрендә яңы ғына барлыҡҡа килеүгә ҡарамаҫтан, киң билдәлелек алды. Төнөн юл ситендә туҡтаған водитель ғәжәйеп күренешкә шаһит була. Фар яҡтыһына сығып ике ҡуян һуғыша башлай. Бер — ни тиклем алышҡандан һуң улар эштең ниҙә икәнен аңлап ҡала, ахыры-тиҙ генә ҡасыу яғын ҡарай.


Ғәли Ибраһимов ижадында ер-һыу атамалары\n22 Июль 2020, 12:43\nБашҡорт яҙыусыларының, шағирҙарының ижадын өйрәнеү аша әҙәби тел нормалары нығына, ҡулланылыуҙа һирәк осраған һүҙҙәрҙең мәғәнәләре асыла.\nБашҡорт яҙыусыларының, шағирҙарының ижадын өйрәнеү аша әҙәби тел нормалары нығына, ҡулланылыуҙа һирәк осраған һүҙҙәрҙең мәғәнәләре асыла. Әгәр ҙә әҙиптәр маҡсатлы рәүештә телебеҙҙе байыҡтырыу өҫтөндә эшләһә, яңы атамалар, диалект һүҙҙәре ҡулланылышҡа индерелә, һирәк осраған һүҙҙәр яңыртыла һәм әҫәр ҡабатланмаҫ балҡышында күҙ алдына баҫтырыла.\nТап ошондай ижад тыуҙырыусы һүҙ оҫтаһы, егәрле прозаиктарҙың береһе республикабыҙҙың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ғәли Ибраһимов ине. Ғүмерен журналистика менән бәйләгән кеше булараҡ, ул башҡорт ерен арҡырыһы-буйына кисеп үткән, төрлө урындарҙағы һөйләш-ара һәм диалекттар үҙенсәлеген аңлаған, ер-һыу атамаларының легендаларын яҡшы белгән. Шуға хәҙерге Көйөргәҙе, Федоровка, Мәләүез райондары биләмәләре араһында йәшәгән башҡорт халҡының батыр улы Кинйә Арыҫланов тураһында тарихи роман-дилогия яҙырға булғас, яҙыусы шул тирәләге топонимиканы киң ҡуллана һәм уны төп геройҙың холоҡ-фиғелен, эшмәкәрлеген сағылдырыуҙа файҙалана.\nРомандың геройҙары, халыҡсан һүҙҙәр ҡулланып, диалектҡа хас һөйләшә, әҫәргә телебеҙҙең аҫыл мәҡәл-әйтемдәре индерелә, фразеологизмдарҙың киң ҡулланылышы күҙәтелә. Ғөмүмән, романдың теле халыҡсан алымдарға, тапҡыр һүҙгә, һүрәтләү сараларына ла бай. Шуға әҫәрҙең һәр геройы иҫтә ҡала, үҙенә генә хас интонация, телмәр мелодикаһы ла авторҙың халыҡ телен тәрән ихтирам итеүе, уны ҡәҙерләүе тураһында һөйләй.\nМиҫалдар: саруа – халыҡ массаһы, наибы – ярҙамсыһы, ябауыл – һөжүм итеүсе төркөм, улъя – трофей, ибтидаи – башланғыс, галаунай – башлап йөрөүсе, алғасҡы тап – алдан килеүсе төркөм, һайғаҙаҡ – тоҡом йылҡылары өйөрө, саңдау (саңлау) – малдарҙың йәйге торлағы; бата алыу – фатиха, ризалыҡ доғаһы алыу; көрсөк – эш аҙағы, сиреү – армия, оҙон кикел – аттың маңлай сәсе, тарлан буҙ – тимер күк, аламансы – кеше талаусы.\nОшондай һирәк осрай торған һүҙҙәр менән эш итеү авторҙың маҡсатына яуап бирә, һәм роман ысын мәғәнәһендә халыҡ тарихын яҡтыртыусы киң планлы эпохаль әҫәргә әйләнә.\nИке китаптан торған “Кинйә” романы топонимик атамаларға бик бай. Тәүге китабында ҡулланылған топонимик байлыҡ менән генә осрашыу ҙа Ғәли Ибраһимовтың ни тиклем киң ҡоласлы яҙыусы булыуын күрһәтә:\nҠаран буйы – хәҙерге Федоровка – Көйөргәҙе райондары аша ағыусы йылға, Ағиҙел – башҡорт ере аша аҡҡан иң ҙур йылға, Ҡуғанаҡ – Стәрле йылғаһының ҡушылдығы, Ашҡаҙар – Ағиҙелдең ҡушылдығы, Ҡашҡар – Стәрле – Мәләүез араһындағы ауыл, Мәкәтаулы һыуы – Нөгөштөң ҡушылдығы, Килмәк ауылы – хәҙерге Мәләүез ҡалаһы янындағы ваҡ ауылдарҙың береһе, Мәләүез йылғаһы – хәҙерге Мәләүез ҡалаһы аша ағыусы йылға, Нөгөш – Ағиҙелгә килеп ҡушылған йылға, Аҡһыу аръяғы – Ағиҙел йылғаһының халыҡ араһындағы исеме, Тора буйы – Мәләүез районы аша аҡҡан йылға, Нәтәҙе тауы – Нөгөш буйындағы тауҙар теҙмәһе, Көнгәк тауы – Мәләүез ҡалаһы буйындағы тауҙар теҙмәһе, Өстамаҡ – Ағиҙелдең өс айырсаға айырылып аҡҡан ере, Юралы өйө – Стәрлегә етәрәк йәйләү урыны, Торатау итәге – шихан тау итәге, Ҡуңыр буға юлы – Урал тауҙары һыртындағы легендар юл; Ҡара кеше тауы – хәҙерге Пугачев ауылы янында, Иҙелбаш, Әүжән, Ҡағы, Үҙән буйҙары – Белорет – Бөрйән араларындағы урындар; Ишмөхәмәт ауылы – Мәләүез районына ҡараған ауыл (Иштуған), Су-Ҡаялы йылғаһы – Һуҡайлы йылғаһының тәүге исеме, Яман ҡала – Ырымбурға ҡаҙаҡтар биргән исем.\nРомандың беренсе китабына ингән был топонимик атамалар автор тарафынан ерле халыҡ теленән яҙып алынған, тарихи документтар менән нығытылған. Был атамаларҙың башҡорттар тарихында тотҡан урыны күҙ уңында тотолоп, халыҡ хәтеренә индерелә бара. Улар араһында ҡайһы бер атамаларҙың аңлатмалары юҡ: күренеүенсә, автор бында ҡайһы бер ауыл исемдәрен үҙгәртеп, ер-һыу атамаларын да дөйөмләштереп алған булырға тейеш. Билдәле булыуынса, был ерҙәрҙән генерал Кириллов экспедицияһы үтә. Уның янында Ҡотломөхәмәт Тәвкилев исемле ҡанескес кеше була һәм шул тирәләге ауылдарҙы яндырып, халҡын ҡырып бөтөрөп килә. Шуға был тирәләге ауылдар исеме лә бер аҙ үҙгәртелеп алыналыр, сөнки халыҡ ҡурҡытыла: уларға ла Салауаттың ауылы яҙмышы янай. Күп халыҡтар, ауыл исемдәрен үҙгәртеп, икенсе ергә күсеп, нигеҙләнеп китә. Романдағы топонимик атамаларҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәре ошо ваҡиғалар менән бәйле булырға тейеш.\nӘҫәрҙә телгә алынған ер-һыу атамалары буйынса карта төҙөгәндә, унда Кинйә Арыҫлановтың башҡорт ерҙәре, уның байлығын халыҡҡа ҡалдырыу өсөн һалған тырышлығын асыҡтан-асыҡ күрергә булыр ине. Тарихи урындарҙың һәр береһе шәхестең ул осорҙағы сәйәси, милли мәсьәләләрҙең уртаһында ҡайнауын күрһәтә. Мәҫәлән:\nНуғай даруғаһы – Алтын Урҙа дәүерендә һәм Ырымбур экспедицияһынан һуң Башҡортостанда административ-территориаль берәмек, Аюҡа яғы – көньяҡта башҡорттарға ҡушылған ҡалмыҡтар йәшәгән ерҙәр, Зөйә тамағы – Силәбе ҡалаһы янындағы крепостар төҙөлгән урын, Ҡарауыл тауы – хәҙерге Чесноковка ауылы янындағы тау, Яйыҡ – Урал йылғаһы, Ыртыш – Иртыш йылғаһы, Тубыл – Тобол йылғаһы, Сулман – Кама йылғаһы, Яйыҡбаш крепосы – Уральск ҡалаһын нигеҙләүсе ҡала, Ур тамағы – Ырымбур янындағы йылға, Минзәлә яҡтары – элекке башҡорт ерҙәре сиге, Һарытау юлы – Саратов юлы, Тоҙтүбә – Соль-Илецк юлындағы түбә, Иләк – Илецк ҡәлғәһе.\nКинйә абыҙҙың Себер, Нуғай, Ҡазан даруғаһы старшиналары менән осрашыуы, башҡорт ерҙәрен сикләгән Минзәлә, Яйыҡ, Иләк, Һарытау яҡтарында һөйләшеүҙәр алып барыуы, әҫәрҙә Сулман, Тубыл, Ур тамағы, Аюҡа яғы кеүек ер-һыу атамаларының ҡулланылыуы Кинйә Арыҫлановтың үҙ еренең ысын патриоты, юғары кимәлдәге етәксе булыуы тураһында һөйләй, уның илселек сифаттарын аса.\nБашҡорт халҡы тарихында бик күп яҡты исемдәр бар. Улар араһында Кинйә абыҙ Арыҫланов – айырым бер эпоханы тултырып, үҙенә һәр саҡ тартып торған шәхес. Ғәли Ибраһимовтың уға арналған “Кинйә” романы шәхестең тарихи ролен бөтә яҡтан аса алған. Бының өсөн автор башҡорт халҡының азатлыҡ көрәшен ойоштороусылар тураһындағы тарихи материалдар менән эшләй, арҙаҡлы шәхестәр яҙмышын асыҡлай.\nЭшебеҙ ошо образды асыу өсөн романда ҡулланылған топонимик материалдарҙы өйрәнеүгә ҡоролдо. Һәр атаманың мәғәнәһе, уларҙың бөгөнгө географик урыны, батыр тормошондағы әһәмиәте билдәләнде. Ер-һыу атамалары аша автор Кинйәнең күңел байлығын да, тыуған ерен яратыуын да аса алған. Был атамалар араһынан беҙ тарихи ерлекле атамаларҙы һайлап алдыҡ һәм уларҙы шәхес яҙмышы менән бәйләнек. Һөҙөмтәлә, топонимика аша бөйөк шәхестең башҡорт халҡына арнап башҡарған эштәре, халҡы тураһындағы хыялдары сағылыш тапты.\nЛ.Ә. ҠУЖИНА, Л.Ғ. ВӘЛИШИНА,\nИшембай нефть колледжы уҡытыусылары


70 йыл бергә!\nӨфөлә Бөйөк Еңеүҙән һуң ҡауышҡан бәхетле пар йәшәй. Аза менән Александр Макаровтар аслыҡ-яланғыслыҡ йылдарын бергә үтә, баш ҡала мәғарифын, сәнәғәтен үҫтереүгә бар көсөн һала.\n1946 йылда Риганан Өфөгә күсенгән украин ҡыҙы «Дим» локоматив депоһына эшкә төшә. Аза Владимировна ул ваҡытта Башҡортостанда ғүмерлеккә ҡалырмын тип һис тә уйламай, әммә мөхәббәт үҙенекен итә. Хеҙмәт урынында ул Александр исемле егеткә ғашиҡ була.\nАза Макарова, хеҙмәт ветераны: «Ҡарағыҙ, ҡалай ул йәш сағында матур ине, физик яҡтан көслө, сәләмәт булды. Иң мөһиме - бынамын тигән юмор оҫтаһы! Төрлө ҡыҙыҡлы хәлдәр уйлап сығарып, көлдөрөп үҙенә ҡаратты. Хатта, гитарала ла уйнай белә ине».\nАза Владимировна баштан уҡ һиҙә - Александр менән бергә бәхетле тормош үтәсәген. Кейәүгә сыҡҡас, ул Өфөлә педагог һөнәрен үҙләштерә һәм ҡырҡ йылдан ашыу ғүмерен балаларға башланғыс белем биреүгә бағышлай. Уҡыусыларына ҡарата ул һәр ваҡыт иғтибарлы, шул уҡ ваҡытта талапсан да була. Әммә биштәрҙе йәлләмәй. Тәжрибәле белгес малай-ҡыҙҙарҙы беренсе синыфтан уҡ хәреф-һандарға ғына түгел, кешелекле булырға, ололарҙы хөрмәт итергә лә өйрәтә.\nАза Макарова сығарылыш синыфтарының фотоһүрәттәрен генә түгел, дәфтәр биттәрендәге яҙыуҙарын да һаҡлай. Бигерәк тә, тыңлауһыҙ, шул уҡ ваҡытта, шаян уҡыусыларын йылмайып иҫкә ала. Уларҙың аңлатмалары ла бер альбомда йәбештерелгән. Иң мөһиме - яратҡан балалары ла остаздарын онотмай, ҡунаҡҡа килеп, мәктәп йылдарын иҫкә алалар. Ә тормош иптәше иһә хаҡлы ялғаса тимер юл станцияһында эшләй. 50 йыл эсендә фрезерсы, бригадир, мастер, диспетчер һөнәрҙәрен алмаштыра. «Бигерәк тә, яңы ғына эшкә төшкән ваҡытта ауырға төштө»,-ти ул.\nАлександр Макаров, хеҙмәт ветераны: «Һуғыш йылдарында ауыр булғайны, әммә 46-сы йылды үткәреү тағы ла ҡыйыныраҡҡа төштө. Аслыҡ-яланғаслыҡ ваҡытын иҫкә лә төшөрәһе килмәй. Беҙҙе мөхәббәт ҡотҡарғандыр тип уйлайым. Оҙаҡ татыу ғүмер үтеү сере лә ябай - һәр ваҡыт бер беребеҙҙе хөрмәт иттек».\nАза һәм Александр Макаровтар хәҙер бәхетле өләсәй һәм олатай. Ейән-ейәнсәрҙәре, бүлә-бүләсәләре көн дә тиерлек ҡунаҡҡа килеп йөрөй. «Таж туйын ҡаршыларға ла оҙаҡ ҡалманы»,-тип көлә бәхетле пар. Ысынлап та, бер-береңә терәк булғанда - киләсәккә лә ышаныс менән ҡарайһың.


Башҡорт лицейы уҡыусылары Башҡорт Юниор КВН лигаһы III миҙгеленең зона фестивалендә еңеү яуланы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡорт лицейы уҡыусылары Башҡорт Юниор КВН лигаһы III миҙгеленең зона фестивалендә еңеү яуланы\n16:44, 30 октября 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 30 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Гөлфиә Акулова/.\n28 октябрҙә Өфө ҡалаһының мәҙәни-ял итеү үҙәгендә башланған Башҡорт Юниор КВН лигаһы III миҙгеленең зона фестивале лидерҙары билдәләнде. Бына улар: Республика башҡорт лицей-интернаты («Башҡорттар.ру» командаһы), Әбйәлил районы Хәмит ауылының урта дөйөм белем биреү мәктәбе («Хәмит» командаһы), Өфөнөң 159-сы мәктәбе («Хыялый зыялыйҙар» командаһы).\nЗона фестивалендә командалар «Азия һәм Европа» темаһы буйынса КВН стилендә үҙенсәлекле сығыштар (сәләмләү) тәҡдим итте. Ошо этап еңеүселәре ярымфинал уйындарында ҡатнаша, һуңынан финалсылар билдәләнә. Уйын миҙгеле «Аяҡ аҫтында әйләнә бөтә донъя» темаһы аҫтында уҡыу йылы буйына дауам итәсәк.\n«Тик ҡыҙҙар» (Учалы районы), «Беренсе формат» (Р.Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернаты), «Илишыстайл» (Илеш районы) командалары ла фестивалдең номинацияларында билдәләнде.\nШаяндар һәм отҡорҙар уйыны башҡорт телендә КВН уйнаған йәштәр һәм уҡыусылар командаларының ижади ҡеүәтен тормошҡа ашырыуға ярҙамлашыу, уҡыусыларҙы милли мәҙәниәткә йәлеп итеү маҡсатында уҙғарыла. Фестивалде ойоштороусылар — Башҡорт асыҡ Шаяндар һәм отҡорҙар клубы лигаһы, Башҡортостандың Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы, Мәғариф министрлығы, Өфө хакимиәте.\nТеги: квн,башҡорт юниор-лигаһы


7 Декабрь 2010, 16:07\n9 декабрҙә Нефтселәр мәҙәниәт һарайында ғәжәйеп тамаша – билдәле йырсы Гөлдәр Ишҡыуатованың ҙур концерты. «Моңом булып кил» тип исемләнгән программаны йырсы үҙенең матур юбилейына һәм сәхнәләге ижадына 15 йыл тулыуға арнай. Ысынлап та, Гөлдәрҙең яратҡан тамашасыһы менән уртаҡлашыр шатлыҡтары, яңы йырҙары етерлек. Ошо көндәрҙә генә ул йөҙ йырҙан торған өр-яңы диск сығарһа, әле «ҡурай» каналында илһамланып ижад итеүе.\n9 декабрҙә Нефтселәр мәҙәниәт һарайында ғәжәйеп тамаша – билдәле йырсы Гөлдәр Ишҡыуатованың ҙур концерты. «Моңом булып кил» тип исемләнгән программаны йырсы үҙенең матур юбилейына һәм сәхнәләге ижадына 15 йыл тулыуға арнай. Ысынлап та, Гөлдәрҙең яратҡан тамашасыһы менән уртаҡлашыр шатлыҡтары, яңы йырҙары етерлек. Ошо көндәрҙә генә ул йөҙ йырҙан торған өр-яңы диск сығарһа, әле «ҡурай» каналында илһамланып ижад итеүе. Каналда «Туған моңдар» тапшырыуын алып бара ул.\nКонцерты һәм юбилейы алдынан Шәйехзада Бабич исемендәге республика дәүләт йәштәр премияһы лауреаты, йырсы, композитор менән осрашып, тамашала кемдәр сығыш яһаясағын белештек. Күренекле режиссер Әлмира ҡыуатова сәхнәләштергән бай тамашаға йырсының ижадташ дуҫтары Гөлсөм Бикбулатова, Ғәлинур Юламанов, Марсель ҡотоев, Фирүзә Париж, Венер Камалов, Лилиә Ишемйәрова, Баязит Байназаров, Альберт Салауатов, бейеү коллективтары, тағы ла әллә күпме сағыу сәхнә «йондоҙо» саҡырылған. Хатта барыһын да һанап бөтөрөү мөмкин дә түгел.\nТалантлы йырсы Яңы йылға бына ошондай яҡты уй-теләктәр, яҡшы кәйеф менән аяҡ баҫа. Иҫ киткес шәп тамашаға шаһит булып, күңелдәрегеҙҙе йыр-моңға сорнағығыҙ килһә, 9 декабрҙә киске сәғәт 7-лә Нефтселәр мәҙәниәт һарайына рәхим итегеҙ.


Баш ҡалала «Һылыуҡай» бәйгеһенең финалын ысын шоуға әйләндерергә вәғәҙәләйҙәр // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала «Һылыуҡай» бәйгеһенең финалын ысын шоуға әйләндерергә вәғәҙәләйҙәр\n11:29, 10 марта 2016 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2016 йыл, 10 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nБашҡортостанда 24-се тапҡыр «Һылыуҡай» гүзәллек конкурсы ойошторола. Бәйгенең финалы иһә 19 апрелдә «Башҡортостан» дәүләт концерт залында уҙа.\nОйоштороусылар хәбәр итеүенсә, конкурста сағыу декорациялар, костюмдар буласаҡ һәм яңы музыкаль композициялар яңғыраясаҡ. Ҡыҙҙар йыр-бейеүгә маһирлығын күрһәтәсәк, уй-хыялдары менән бүлешәсәк һәм башҡорт дизайнерҙарының яңы коллекцияһын тәҡдим итәсәк.\nҒәҙәттәгесә, финалға бер аҙна ҡалғас, «Туған тел» каналында «Һылыуҡай» көндәлеге» эфирға сыға. Бәйгесе һәр серияла оратор һәм актриса булараҡ асыла ала. Тапшырыу Өфө урамдарында һәм йәштәр ял итергә яратҡан урындарҙа төшөрөлә.\n«Был конкурс — гүзәллек һәм ижад байрамы. Һис шикһеҙ, ул мөһим социаль әһәмиәткә эйә, сәләмәт йәшәү рәүешен, ғаилә ҡиммәттәрен һәм әсәлекте пропагандалай», — тине сараны ойоштороусыларҙың береһе Айгөл Үтәгәнова.\nҺайлап алыу туры 2 апрелдә көндөҙгө сәғәт 11-ҙә «Театро» клубында уҙа. Финалға 12-15 сибәркәй сығасаҡ. Ентеклерәк мәғлүмәтте «Бәйләнештә» сайтындағы рәсми төркөмдә табырға була.\nКүптән түгел Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларында ла ошондай уҡ бәйге ойошторола башланы. 6 мартта Мәскәүҙә Илнара Ниязғолова башҡорт һылыуҡайы исемен яуланы. Ул ҡиммәтле бүләктәр һәм республика конкурсының финалына юллама алды. Санкт-Петербургта был конкурс 12 мартта үткәрелә.


Инфоурок › Другое › Другие методич. материалы › Исследовательская работа «Сказочный медведь»\n2.41 МБ презентация садиуллин .pptx\n219.62 КБ ╙╨▌╨╕╙Щ╤В ╨▌╨▌╤Л╤Г╤Л docx.docx\nВыбранный для просмотра документ презентация садиуллин .pptx\nӘкиәт айыуы Башҡарҙы: Яңауыл ҡалаһы МБДББУ И.Ш.Мөҡсинов исемендәге гимназияның 4-се а класы уҡыусыһы Садиуллин Фидан Етәксеһе: Фаршатова Әлфиә Әнүәр ҡыҙы\nЭшебеҙҙең маҡсаты -Жәлил Кейебаевтың айыу тураһындағы әкиәттәре менән танышыу; -айыу тураһында мөмкин тиклем күберәк материал туплау; - айыуҙың тәбиғәттәге ролен асыҡлау.\nАйыу образы хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген юғалтмай. Эҙләнеү эшебеҙҙең гипотезаһы\nЖәлил Кейекбаев «Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ ҡалған?»\nАйыуҙарҙың төрҙәре Ҙур панда Күҙлекле айыу Гризли Кадьяк Гималай айыуы Барибал Аҡ айыу Губач Малайский\nӘкиәт айыуы-һоро айыу Улар хайуандарҙың итенән тыш, көртмәле, ҡурай еләге, миләш, балан һәм башҡа емеш-еләк менән дә туҡлана, бигерәк тә бал ярата. Ж.Кейекбаев та уның тәмле бал яратыуы арҡаһында ҡойроҡһоҙ ҙа ҡалыуын бәйән итә.\nАйыу символы гербтарҙа Новгород Норильск Екатеринбург Республика Карелия Республика Марий Эл Пермский край\nАйыу символы гербтарҙа Пермь ҡалаһының гербында көмөш айыу төшөрөлгән. Ул был яҡтарҙың тәбиғәт байлығы булған тоҙҙарҙы,төрлө металдарҙы һәм урман байлыҡтарын һәм шул иҫәптә ундағы һанһыҙ йәнлектәрҙе күрһәтә.\nАйыу символы гербтарҙа Ярославль ҡалаһы гербында ул- һаҡсыллыҡты һәм көстө аңлата.\nАйыу символы гербтарҙа Бөрйән районы гербында ул халыҡтың батырлығын, рухи байлыҡты, ирек яратыуҙы, яғымлылыҡты аңлата\nАйыу символы гербтарҙа Мишкә районы гербында ул ерҙең хужаһы тигәнде аңлата.\nСоциологик тикшереү 40%- 12 уҡыусы 50%-15уҡыусы 10%- 3 уҡыусы Айыу һәм бал ҡорттары Айыу менән бабай Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ? Айыу менән бабай Айыу менән Маша Айыу менән ҡатын Балыҡсы айыу Айыу ниңә табанын имә? Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ? Айыу менән бабай Айыу менән Маша Айыу менән ҡатын Балыҡсы айыу Айыу һәм бал ҡорттары Айыу менән төлкө\n№ Һорау Һөҙөмтә 1 Һеҙ айыу исеме ингән ниндәй кәнфиттәр беләһегеҙ? “Мишутка” 12уҡыусы “Мишка косолапый” 6 уҡыусы “Мишки в лесу” 2 уҡыусы “Озорной мишка” 17 уҡыусы 2 Һеҙ айыу символы төшөрөлгән ниндәй олимпиада беләһегеҙ? Олимпиада айыуы«Олимпиада – 1980»Мәскәү ҡалаһы 13уҡыусы Олимпиада поляр айыуы«Олимпиада – 2014»Сочи ҡалаһы 30 уҡыусы\nҠулланылған әҙәбиәт 1. Толомбаев Х. А. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 3-сө класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек.Өфө: Китап, 2009. 2. Интернет ресурстар: http://ba.wikipedia.org http://info-bear-world.narod.ru/ http://yanshishma.ru/ http://yeshlek-gazeta.ru\nВыбранный для просмотра документ ╙╨▌╨╕╙Щ╤В ╨▌╨▌╤Л╤Г╤Л docx.docx\nИ.Ш.Мөҡсинов исемендәге гимназия\n« Әкиәт айыуы»\n(Жәлил Кейекбаевтың әкиәте буйынса)\nМБДББУ И.Ш.Мөҡсинов исемендәге\nгимназияның 4-се а класы уҡыусыһы\nЕтәксеһе: Яңауыл ҡалаһы\nгимназияның башҡорт теле һәм әҙәбиәте\nуҡытыусыһы Фаршатова Әлфиә Әнүәр ҡыҙы\nI Айыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше 4- 5\n1.1.Айыуҙың төрҙәре 5-6\n1.2 Һоро айыу- Башҡортостандың иң көслө хайуаны 7-8\n1.3. Айыу символы-гербтарҙа 8-9\nТикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре 11\nҠулланылған әҙәбиәт 12\nАҫрамай ҙа умарта,\nБалды бик-бик ярата.\nҠышын ярата йоҡоно,\nЯҙғаса тормай ята.\nБыл нимә? Әлбиттә –айыу. Башҡорт теле дәресендә Жәлил Кейекбаевтың “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ ҡалған?” әкиәтен уҡығас,беҙҙең был ҡырағай хайуан тураһында ҡыҙыҡһыныуыбыҙ артты һәм эҙләнеү эшенә тотондоҡ.\nЭшебеҙҙең актуаллеге. Беҙҙең көндәлек тормошобоҙға көндән-көн яңы информацион технологиялар инә бара. Хәҙер күп уҡыусылар әкиәттәрҙе электрон вариантта ғына уҡый.Был,беҙҙең уйлауыбыҙса , һүҙлек запасын һайығайта ,шуға күрә тиҫтерҙәребеҙҙә әкиәт менән ҡыҙыҡһыныу уятыу иң актуаль мәсьәләләрҙең береһе булып тора.\nЭшебеҙҙең маҡсаты итеп ошолар тора:\n-Жәлил Кейебаевтың айыу тураһындағы әкиәттәре менән танышыу;\n-айыу тураһында мөмкин тиклем күберәк материал туплау;\n- айыуҙың тәбиғәттәге ролен асыҡлау.\nЭҙләнеү эшемдең объекты булып ҡырағай хайуан-айыу тора.\nЭҙләнеү предметы: айыуҙың йәшәү рәүеше,уның ҡылыҡтары,көндәлек тормошта айыу образының ҡулланышы.\n-айыу һүҙенең килеп сығышы;\n-уның төрҙәрен асыҡлау;\n-айыу образының тағы ҡайҙа ҡулланыуын асыҡлау.\nЭҙләнеү эшебеҙҙең гипотезаһы : айыу образы хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген юғалтмай.\nАйыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше\nАйыу (лат. Ursus) — Ауыр кәүҙәле, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы имеҙеүсе йыртҡыс йәнлек. Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла. Айыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хайуан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һунарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин. Ҡорт сығыуына иғтибар итмәй. \nӘгәр Сергей Иванович Ожеговтың һүҙлегенә күҙ һалһаҡ, “ Медведь - Крупное хищное млекопитающее с длинной шерстью и толстыми ногами”,- тиелә.  Ә инде Владимир Иванович Даль һүҙлегендә айыу һүҙенең мәғәнәһе ошолай асыҡлана: “Медведь - на юге ведмедь (т. е. медолюб). На Руси их два вида: белый, ледовитый, и бурый, этому дано много бранных и почетных кличек : бирюк (чаще зовут так волка) симб. аю, аев (татарск.), зверь,черный”.  “Айыу” һүҙе Зиннур Ғәзиз улы Ураҡсиндың “Синонимдар һүҙлегендә” ошолай яҙылған: хужа, салыш аяҡ, тайыш табан, тайыш.  Русса “Синонимдар һүҙлегендә” тағы ошолар өҫтәлгән:Топтыгин,Михайло Иванович. Ф.Ғ.Хисаметдинованың «Мифологический словарь башкирского языка” йыйынтығында былай тиелгән:“ Айыу. Медведь; мифологизированное животное, имеет человеческое происхождение, сожительствует с человеком; первопредок, прародитель, покровитель человека и домашних животных, дух леса, хтоническое существо; имеет мужское начало, символизирует силу, здоровье, доброту; почитаемое животное у горных башкир, особенно охотников; табуируется название медведя, мифологизировано все, что с ним связано. Айыу кеше затынан, шуға уның итен ашарға ярамай (З. Мостафин). – Медведь из человеческой породы, поэтому нельзя есть его мясо. Мифологические представления, связанные с культом медведя, встречаются у многих тюркских, финно-угорских и славянских народов. Словоайыу восходит к общетюркскому аdϊγ~aduγ~ajϊγ ‘медведь’”.\n“Символдар һүҙлегендә” айыу һүҙенең мәғәнәһе : “Рус халҡында айыу –яңынан тыуыуҙы,яҙ көнө балаһын эйәртеп өңөнән сығыуҙы,яңы тормош башлауҙы аңлата”- тиелә. Америка индеецтарында ул сихри көстө,сыҙамлыҡты,өйөрмәне аңлатһа, ҡытай халҡында- көстө,ҡыйыулыҡты,япон халҡында- яҡшылыҡ теләүҙе, батырлыҡты аңлата.Айны халҡында айыу-мәҙәниәтле герой һәм алла илсеһе булһа,ә инде шамандарҙа ул – урман сихырсыларының илсеһе тип ҡабул ителә.\nШулай итеп , айыу – иң көслө хайуан.\nАйыуҙарҙың төрҙәре:һоро айыу,аҡ айыу,панда,Гризли айыуы һәм юғала барған йәки бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан айыуҙың төрҙәре: Күҙлекле айыу,Гималай айыуы,Кадьяк,Барибал,Аҡтүш,Берибач,Флориданың мәмерйә айыуы,Атлас,Мексика,Колифорния,Ҙур мәмерйә айыуы.\nҺоро айыуҙар заманында тотош Европала, Англияла һәм Ирландияла йәшәгән. Көньяҡтан Африканың төньяҡ-көнбайыш (Атлас тауҙары) өлөшөндә лә булған. Көнсығышҡа табан Себер һәм Ҡытайға, хатта Японияға барып еткән. Белгестәрҙең иҫәпләүенсә, бынан 40 мең йыл элек был төр айыу Азиянан Берингов ҡултығы аша Төньяҡ Америкаға барып сыҡҡан һәм Алясканан алып Төньяҡ Мексикаға тиклем еткән.\nХәҙер иһә күп ерҙә ул юғалған йәки юғалыу алдында тора. Был, әлбиттә, кешенең «тырышлығы»на бәйле. Көнбайыш Европала Альп, Апеннин, Пиренея, Кантабри утрауҙарында ғына һаҡланған. Скандинавия, Финляндияла осрай. Азияла Фәләстанда, төньяҡ Ираҡ менән Иранда, төньяҡ Ҡытай һәм Корея ярым-утрауҙарында бер аҙ йәшәй. Японияның Хоккайдо утрауында бар. Төньяҡ Америкала һоро айыу «гризли» исеме менән билдәле. Рәсәйҙең көньяҡ өлөшөнән тыш, бөтә урманлы зонала ла бар.\nҺоро айыуҙың төрҙәре бик күп – ҡасандыр хатта 80-гә еткән. Хәҙер иһә бөтәһен бер төргә ҡаратып, тик географик һәм башҡа шундай атамалар менән генә йөрөтәләр. Мәҫәлән, ябай Европа айыуы, Калифорния гризлийы (Калифорния флагында һынландырылған, был төр айыу 1922 йылда үлеп бөткән), Гималай төрө, Тибет һоро айыуы (бик ҙурҙар, уны ғалимдар «ҡар кешеһе» – йетиҙың прототибы тип иҫәпләй) һәм башҡалар.\nИң ҙур һоро айыу Аляска менән Камчаткала йәшәй. Уның ауырлығы 300 килограмға етә, хатта 600 – 800 килограмға тиклем тартҡандары билдәле. Ә Кодьяк утрауында Берлин зоопаркы өсөн махсус тотолған айыу 1134 кг ауырлығында булған. Ябай Европа айыуының оҙонлоғо – 1,2 – 2 м, бейеклеге 1 метрға етә. Гризли иһә ҙурыраҡ – артҡы аяҡтарына баҫһа, 2,8 – 3 м була. Рәсәйҙә йәшәгән һоро айыуҙың уртаса ауырлығы 300 – 400 кг.«Животный мир Башкирии» (1977) тип аталған китапта яҡынса һанына ҡарап, айыуҙарҙы бөтөп барыусы йәнлеккә тиңләгәндәр.\nАҡ айыу, йәки төньяҡ айыуы, йәки поляр айыу, йәки диңгеҙ айыуы – иң ҙур йыртҡыс хайуандарҙың береһе.Уның кәүҙә оҙонлоғо 3 метрға тиклем етә. Ауырлығы 800 килограмға етә.Ул һоро туғанынан аҡ туны менән айырыла. Тиреһе аҫтындағы ҡалын май ҡатламы уны һыуыҡтарҙан һаҡлай.Ҙур булыуға ҡарамаҫтан ул шәп йөҙә, сума ала. Һыуҙа тиҙлеге 5,4 км/сәғ. етә ала.Аҡ айы ау менән туйына: нерпа, диңгез ҡуяны, морж һәм башҡа диңгеҙ хайуандарын аулай. Ау ваҡытында уға еҫ тойоу, күреү һәләте, аҡ туны ярҙам итә.Һоро айыуҙан айырма булараҡ, ҡышын 50-80 көнгә инә айыуҙар ғына йоҡоға ята.Декабрь-ғинуарҙа улар 1-2, һирәгерәк 3 бала туҙыралар һәм яҙға бергә өңдән сығалар. Балаларын инә айыуҙар 2 йәшкә тиклем тәрбиәләй.\n1.2 .Һоро айыу- Башҡортостандың иң көслө хайуаны\nБашҡортостанда айыуҙар республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Урал тауҙарының көньяҡ сиктәренә тиклем йәшәй. Улар ашауға талымһыҙ йыртҡыстар рәтенә инә: еләк, сәтләүек, һутлы йәшел үләндәрҙе лә үҙ итә, балыҡ ярата, ваҡ йәнлектәрҙе (сысҡан, йомран һ. б ) үләкһәләрҙе лә ситкә ҡуймай. Улар хайуандарҙың итенән тыш, көртмәле, ҡурай еләге, миләш, балан һәм башҡа емеш-еләк менән дә туҡлана, бигерәк тә бал ярата. Ж.Кейекбаев та уның тәмле бал яратыуы арҡаһында ҡойроҡһоҙ ҙа ҡалыуын бәйән итә .Урмандарҙа эре тояҡлы хайуандарға, ауылдарға яҡын урындарҙа йорт хайуандарына һөжүм итә. Йәйен бөжәктәр, һөйрәлеүселәр, ҡырмыҫҡалар менән дә туҡлана. Шуныһы билдәле, Алыҫ Көнсығышта һоро айыуҙар Гималай айыуҙарына һәм юлбарыҫтарға ла һөжүм итә икән. Ғәҙәттә, ҡар яуыу менән өңдәренә инеп яталар һәм апрель урталарына тиклем йоҡлайҙар.Йоҡолары ноябрь – апрель айҙарына тура килә. Өндәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡоралар. Аҫтарына нәҙегерәк ҡоро-һары ботаҡтар, япраҡтар түшәйҙәр. Уларҙың 1 – 4 балаһы тыуа. Улар һуҡыр, тешһеҙ, «бейәләй» ҙурлығында ғына була. Ә өндәренән сығыуға 5 – 6 килограмға етәләр. Инә айыуҙар йыл һайын балаламай. Етлегеү осорҙары – 3 – 4 йәш. Шулай ҙа улар 10 йәшкәсә үҫергә мөмкин. Тәбиғи шарттарҙа 20 – 30 йыл йәшәүҙәре билдәле. Ғалимдар, ҡулға эйәләштерелгән, зоопарктарҙағы айыуҙарҙың 47 – 50 йәшкә етеүе мөмкин, тип иҫәпләй.\nӘле айыуҙарҙың ас һәм ҡышҡылыҡҡа май туплай торған мәле. Һирәкләп кеше ашаусылары ла килеп сыға. Бынан бер нисә йыл элек районда бер айҙа дүрт кешене юҡ иткән йыртҡыс тураһында әле лә онотмайҙар. Урал айыуҙарының ауырлығы ярты тоннаға етә. Балалары ҡышҡыһын тыуа. Әйткәндәй, был хайуандар өңдәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡора. Аҫтарына ҡоро япраҡ, ваҡ ботаҡтар йәйәләр. Һунарсылар әйтеүенсә, айыу балалары тыуғанда бейәләй ҙурлыҡ ҡына, күҙҙәре йомоҡ, ҡолаҡтары ишетмәй, тешһеҙ була икән. Ә яҙын уяныуға 5 –6 килограмға етәләр. \nЙыртҡыстарҙың ҡурҡыныс ваҡыты – табышы эргәһендә булған һәм балаларын эйәртеп йөрөгән саҡтары. Урман хужаһын атыу башҡортта борондан тиерлек билдәле булған. Һәм был һунарсы хөрмәтле кеше һаналған. Элек тә, хәҙер ҙә айыуҙы тиреһе, ите, бигерәк тә дауаланыуға майы, үте өсөн ҡыралар. Йәйен уны тәбиғәттә атһалар, ҡышын өңдәренә һунар итәләр.Ғөрөф-ғәҙәткә килгәндә, төрлө халыҡ уны төрлөсә ҡабул иткән һәм был мифологияһында ла асыҡ сағыла. Берәүҙәр яуыз кешенең албаҫтыға – айыуға әйләнеүен һүрәтләһә, икенселәр иһә тайыш табандың аҡылына, көслө булыуына һоҡланып, балаларына айыуға бәйле исем ҡушҡан. Мәҫәлән, рустарҙың Медведевтары, башҡорттарҙың Айыухановтары быны иҫбатлап тора. Әйткәндәй, күп ваҡыт был һәм «айыу»ҙан сыҡҡан исемдәр, фамилиялар тәүҙә ҡушамат булған. \nАйыу символы гербтарҙа\nАйыу бик күп ҡалаларҙың гербында ла урын алған.\nРәсәйҙең 18 ҡалаһынының, сит илдәрҙең 8 ҡалаһында, Рәсәйҙең 15 регионы гербында (шул иҫәптән Башҡортостандың 2 районында) айыу символы төшөрөлгәнлеген асыҡланыҡ.\nМәҫәлән,Берлин, Берн, Брюгге, Екатеринбург, Новгород, Норильск, Пермь, Сыктывкар,Хабаровск, Южно-Сахалинск, Ярославль һ.б. ҡалаларҙың гербында айыу төрлөсә һүрәтләнгән.Бер нисәһенә аңлатма биреп китәйек.\nПермь ҡалаһының гербында көмөш айыу төшөрөлгән.\nУл был яҡтарҙың тәбиғәт байлығы булған тоҙҙарҙы,төрлө металдарҙы һәм урман байлыҡтарын һәм шул иҫәптә ундағы һанһыҙ йәнлектәрҙе күрһәтә.\nЯрославль ҡалаһы гербында ул- һаҡсыллыҡты һәм көстө аңлата.\nӘ инде Республикабыҙҙың Бөрйән районы гербында (1-се һүрәт) ул халыҡтың батырлығын, рухи байлыҡты, ирек яратыуҙы, яғымлылыҡты аңлатһа, Мишкә районы гербында (2-се һүрәт) ул ерҙең хужаһы тигәнде аңлата.\n1-се һүрәт 2-се һүрәт\nЙыртҡыс хайуан булһалар ҙа, айыуҙар дәүләт тарафынан һаҡлана. Рөхсәтһеҙ һунар иткән, атҡан өсөн ҙур күләмдә штраф һалына. Ситтән ҡарағанда аҡрын, яй күренгән айыу ысынында бик етеҙ, һығылмалы. Ул ат кеүек шәп йүгерә, оҙаҡ итеп һыуҙа йөҙә ала. Ә тырнаҡтары шундай осло. Алғы аяҡтары ныҡ үҫешкән. Бер һуғыуҙа оло кешенең умыртҡа һөйәген һындыра ала. Ҙур хайуандың ҡабырғаһын аҡтарып килтереп сығарыу йәки баш һөйәген онтау уға бер ни тормай, тиҙәр. Бына ниндәй көслө, ҡурҡыныс йыртҡыс ул. Юҡҡа ғына ла Жәлил Кейекбаевтың әкиәттәрендә ул ҙур урын биләмәй икән.Эҙләнеү эшебеҙҙә үҙебеҙҙе борсоған һорауҙарға яуап таптыҡ,ҡуйған маҡсаттарға ирештек.\nТикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре\nКласташтарымдың айыу тураһында нимәләр беләләр икәнлеген белгебеҙ килде һәм социологик тикшереү үткәрҙек һәм ошондай һорауҙар бирҙек.\n-Нимә ул айыу?\n-Һеҙ уларҙың ниндәй төрҙәрен беләһегеҙ?\n-Улар нимә менән туҡлана?\n-Айыу образы булған ниндәй әкиәттәр беләһегеҙ?\nЯуаптарға анализ яһап класташтарымдың 89% айыуҙар тураһында күп белә.Ә инде айыу образы ингән әкиәттәрҙе һанағыҙ тигән һорауға\n40%- икенән күберәк , 50% -биштән күберәк ,10%-етенән күберәк әкиәт һананы.\nСоциологик тикшереүҙә 30 уҡыусы ҡатнашты.\n40%- 12 уҡыусы\n10%- 3 уҡыусы\nАйыу һәм бал ҡорттары\nАйыу ниңә ҡойроҡһоҙ?\nАйыу менән Маша\nАйыу менән ҡатын\nАйыу ниңә табанын имә?\nҺеҙ айыу исеме ингән ниндәй кәнфиттәр беләһегеҙ?\n“Мишки в лесу”\nҺеҙ айыу символы төшөрөлгән ниндәй олимпиада беләһегеҙ?\nОлимпиада айыуы «Олимпиада – 1980» Мәскәү ҡалаһы\nОлимпиада поляр айыуы «Олимпиада – 2014» Сочи ҡалаһы\nАйыу образы бөгөнгө көндә лә актуаллеген юғалтмауын белдек. Эшебеҙҙе киләсәктә лә дауам итергә уйлайбыҙ.\nТоломбаев Х. А. Башҡорт теле: Рус мәктәптәренең 3-сө класында уҡыусы башҡорт балалары өсөн дәреслек.Өфө: Китап, 2009.\nХисамитдинова Ф.Ғ. Мифологический словарь башкирского языка -М.: Наука,2010,11-се бит\n3. Интернет ресурстар:\n4. Интернет һүҙлектәр:\nВ.И.Далдең аңлатмалы һүҙлеге - http://slovardalja.net/\nС.И.Ожеговтың аңлатмалы һүҙлеге - http://slovarozhegova.ru/\nРусса синонимдар һүҙлеге - http://slova.zkir.ru/\nЗ.Ғ. Ураҡсиндың аңлатмалы һүҙлеге- http://mfbl.ru/mfbl/rusbash\nХисамитдинова Ф.Г. Мифологический словарь башкирского языка-\nЙөкмәткеһе Инеш өлөш 3 I Айыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше\nАйыуҙың төрҙәре 5-6 1. 2 Һоро айыу- Башҡортостандың иң көслө хайуаны\nАйыу символы-гербтарҙа 8-9 Йомғаҡлау 9-10 Тикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре 11\nҠулланылған әҙәбиәт 12 Ҡушымта Инеш Аҫрамай ҙа умарта, Балды бик-бик ярата. Ҡышын ярата йоҡоно, Яҙғаса тормай ята. Был нимә? Әлбиттә –айыу. Башҡорт теле дәресендә Жәлил Кейекбаевтың “Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ ҡалған?” әкиәтен уҡығас,беҙҙең был ҡырағай хайуан тураһында ҡыҙыҡһыныуыбыҙ артты һәм эҙләнеү эшенә тотондоҡ. Эшебеҙҙең актуаллеге.\nБеҙҙең көндәлек тормошобоҙға көндән-көн яңы информацион технологиялар инә бара. Хәҙер күп уҡыусылар әкиәттәрҙе электрон вариантта ғына уҡый.\nБыл,беҙҙең уйлауыбыҙса һүҙлек запасын һайығайта ,шуға күрә тиҫтерҙәребеҙҙә әкиәт менән ҡыҙыҡһыныу уятыу иң актуаль мәсьәләләрҙең береһе булып тора. Эшебеҙҙең маҡсаты итеп ошолар тора: -Жәлил Кейебаевтың айыу тураһындағы әкиәттәре менән танышыу; -айыу тураһында мөмкин тиклем күберәк материал туплау; айыуҙың тәбиғәттәге ролен асыҡлау. Эҙләнеү эшемдең объекты булып ҡырағай хайуан-айыу тора.\nМаҡсатыбыҙға ирешеү өсөн ошондай бурыстар алдыҡ: -айыу һүҙенең килеп сығышы; -уның төрҙәрен асыҡлау; -айыу образының тағы ҡайҙа ҡулланыуын асыҡлау. Эҙләнеү эшебеҙҙең гипотезаһы айыу образы хәҙерге ваҡытта ла актуаллеген юғалтмай. Практик әһәмиәте.\nБыл эҙләнеү эшен башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә, кисәләрҙә ҡулланырға була. Айыуҙың көндәлек тормошта кәүҙәләнеше Айыу (лат. Ursus) Ауыр кәүҙәле, йыуан ҡыҫҡа аяҡлы имеҙеүсе йыртҡыс йәнлек. Башҡа хайуандарҙан мыҡты кәүҙәһе менән айырыла.\nАйыуҙар бөтә нәмәне ашаусы йәнлек. Ағасҡа яҡшы үрмәләүсе, йөҙөүсе, йүгереүсе, артҡы аяғында баҫып бер аҙ атлай белеүсе хайуан. Ҡойроғо ҡыҫҡа, тәне ҡуйы оҙон йөн менән ҡапланған, ишетеү һәм еҫ һиҙеү һәләте ныҡ үҫешкән. Һунарға кистән, йә иһә таң алдынан сыға. Ғәҙәттә кешенән ҡурҡа, шулай ҙа кеше өсөн хәүефле булыуы мөмкин.\nҠорт сығыуына иғтибар итмәй.  Әгәр Сергей Иванович Ожеговтың һүҙлегенә күҙ һалһаҡ, Медведь Крупное хищное млекопитающее с длинной шерстью и толстыми ногами”,- тиелә.  инде Владимир Иванович Даль һүҙлегендә айыу һүҙенең мәғәнәһе ошолай асыҡлана: “Медведь на юге ведмедь (т. е. медолюб).\nНа Руси их два вида: белый, ледовитый, и бурый, этому дано много бранных и почетных кличек бирюк (чаще зовут так волка) симб. аю, аев (татарск. ), зверь,черный”.  “Айыу” һүҙе Зиннур Ғәзиз улы Ураҡсиндың “Синонимдар һүҙлегендә” ошолай яҙылған: хужа, салыш аяҡ, тайыш табан, тайыш.  Русса “Синонимдар һүҙлегендә” тағы ошолар өҫтәлгән:Топтыгин,Михайло Иванович.  Ф. Ғ.\nХисаметдинованың «Мифологическийкультом медведя, встречаются у многих тюркских, финно-угорских и славянских народов.\nСловоайыу восходит к общетюркскому аdϊγ~aduγ~ajϊγ ‘медведь’”.  “Символдар һүҙлегендә” айыу һүҙенең мәғәнәһе “Рус халҡында айыу –яңынан тыуыуҙы,яҙ көнө балаһын эйәртеп өңөнән сығыуҙы,яңы тормош башлауҙы аңлата”- тиелә. Америка индеецтарында ул сихри көстө,сыҙамлыҡты,өйөрмәне аңлатһа, ҡытай халҡында- көстө,ҡыйыулыҡты,япон халҡында- яҡшылыҡ теләүҙе, батырлыҡты аңлата.\nАйны халҡында айыу-мәҙәниәтле герой һәм алла илсеһе булһа,ә инде шамандарҙа ул урман сихырсыларының илсеһе тип ҡабул ителә. Шулай итеп айыу иң көслө хайуан.\nАйыуҙың төрҙәре Айыуҙарҙың төрҙәре:һоро айыу,аҡ айыу,панда,Гризли айыуы һәм юғала барған йәки бөтөнләй юҡҡа сыҡҡан айыуҙың төрҙәре: Күҙлекле айыу,Гималай айыуы,Кадьяк,Барибал,Аҡтүш,Берибач,Флориданың мәмерйә айыуы,Атлас,Мексика,Колифорния,Ҙур мәмерйә айыуы. \nҺоро айыуҙар заманында тотош Европала, Англияла һәм Ирландияла йәшәгән. Көньяҡтан Африканың төньяҡ-көнбайыш (Атлас тауҙары) өлөшөндә лә булған.\nКөнсығышҡа табан Себер һәм Ҡытайға, хатта Японияға барып еткән. Белгестәрҙең иҫәпләүенсә, бынан 40 мең йыл элек был төр айыу Азиянан Берингов ҡултығы аша Төньяҡ Америкаға барып сыҡҡан һәм Алясканан алып Төньяҡ Мексикаға тиклем еткән.\nХәҙер иһә күп ерҙә ул юғалған йәки юғалыу алдында тора. Был, әлбиттә, кешенең «тырышлығы»на бәйле. Көнбайыш Европала Альп, Апеннин, Пиренея, Кантабри утрауҙарында ғына һаҡланған. Скандинавия, Финляндияла осрай. Азияла Фәләстанда, төньяҡ Ираҡ менән Иранда, төньяҡ Ҡытай һәм Корея ярым-утрауҙарында бер аҙ йәшәй.\nЯпонияның Хоккайдо утрауында бар. Төньяҡ Америкала һоро айыу «гризли» исеме менән билдәле. Рәсәйҙең көньяҡ өлөшөнән тыш, бөтә урманлы зонала ла бар. Һоро айыуҙың төрҙәре бик күп ҡасандыр хатта 80-гә еткән.\nХәҙер иһә бөтәһен бер төргә ҡаратып, тик географик һәм башҡа шундай атамалар менән генә йөрөтәләр. Мәҫәлән, ябай Европа айыуы, Калифорния гризлийы (Калифорния флагында һынландырылған, был төр айыу 1922 йылда үлеп бөткән), Гималай төрө, Тибет һоро айыуы (бик ҙурҙар, уны ғалимдар «ҡар кешеһе» йетиҙың прототибы тип иҫәпләй) һәм башҡалар. Иң ҙур һоро айыу Аляска менән Камчаткала йәшәй.\nУның ауырлығы 300 килограмға етә, хатта 600 800 килограмға тиклем тартҡандары билдәле. Кодьяк утрауында Берлин зоопаркы өсөн махсус тотолған айыу 1134 кг ауырлығында булған. Ябай Европа айыуының оҙонлоғо 1,2 2 м, бейеклеге 1 метрға етә.\nГризли иһә ҙурыраҡ артҡы аяҡтарына баҫһа, 2,8 3 м була. Рәсәйҙә йәшәгән һоро айыуҙың уртаса ауырлығы 300 400 кг. «Животный мир Башкирии» (1977) тип аталған китапта яҡынса һанына ҡарап, айыуҙарҙы бөтөп барыусы йәнлеккә тиңләгәндәр.\nАҡ айыу, йәки төньяҡ айыуы, йәки поляр айыу, йәки диңгеҙ айыуы иң ҙур йыртҡыс хайуандарҙың береһе. Уның кәүҙә оҙонлоғо 3 метрға тиклем етә. Ауырлығы 800 килограмға етә. Ул һоро туғанынан аҡ туны менән айырыла.\nТиреһе аҫтындағы ҡалын май ҡатламы уны һыуыҡтарҙан һаҡлай. Ҙур булыуға ҡарамаҫтан ул шәп йөҙә, сума ала. Һыуҙа тиҙлеге 5,4 км/сәғ. етә ала. Аҡ айы ау менән туйына: нерпа, диңгез ҡуяны, морж һәм башҡа диңгеҙ хайуандарын аулай.\nАу ваҡытында уға еҫ тойоу, күреү һәләте, аҡ туны ярҙам итә. Һоро айыуҙан айырма булараҡ, ҡышын 50-80 көнгә инә айыуҙар ғына йоҡоға ята. Декабрь-ғинуарҙа улар 1-2, һирәгерәк 3 бала туҙыралар һәм яҙға бергә өңдән сығалар.\nБалаларын инә айыуҙар 2 йәшкә тиклем тәрбиәләй. 1. 2. Һоро айыу- Башҡортостандың иң көслө хайуаны Башҡортостанда айыуҙар республиканың төньяҡ-көнсығышында һәм Урал тауҙарының көньяҡ сиктәренә тиклем йәшәй.\nУлар ашауға талымһыҙ йыртҡыстар рәтенә инә: еләк, сәтләүек, һутлы йәшел үләндәрҙе лә итә, балыҡ ярата, ваҡ йәнлектәрҙе (сысҡан, йомран б үләкһәләрҙе лә ситкә ҡуймай.\nУлар хайуандарҙың итенән тыш, көртмәле, ҡурай еләге, миләш, балан һәм башҡа емеш-еләк менән дә туҡлана, бигерәк тә бал ярата. Ж. Кейекбаев та уның тәмле бал яратыуы арҡаһында ҡойроҡһоҙ ҙа ҡалыуын бәйән итә. Урмандарҙа эре тояҡлы хайуандарға, ауылдарға яҡын урындарҙа йорт хайуандарына һөжүм итә. Йәйен бөжәктәр, һөйрәлеүселәр, ҡырмыҫҡалар менән дә туҡлана.\nШуныһы билдәле, Алыҫ Көнсығышта һоро айыуҙар Гималай айыуҙарына һәм юлбарыҫтарға ла һөжүм итә икән. Ғәҙәттә, ҡар яуыу менән өңдәренә инеп яталар һәм апрель урталарына тиклем йоҡлайҙар. Йоҡолары ноябрь апрель айҙарына тура килә. Өндәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡоралар.\nАҫтарына нәҙегерәк ҡоро-һары ботаҡтар, япраҡтар түшәйҙәр. Уларҙың 1 4 балаһы тыуа. Улар һуҡыр, тешһеҙ, «бейәләй» ҙурлығында ғына була. өндәренән сығыуға 5 6 килограмға етәләр. Инә айыуҙар йыл һайын балаламай.\nЕтлегеү осорҙары 3 4 йәш. Шулай ҙа улар 10 йәшкәсә үҫергә мөмкин. Тәбиғи шарттарҙа 20 30 йыл йәшәүҙәре билдәле. Ғалимдар, ҡулға эйәләштерелгән, зоопарктарҙағы айыуҙарҙың 47 50 йәшкә етеүе мөмкин, тип иҫәпләй.\nӘле айыу¬ҙарҙың ас һәм ҡышҡылыҡҡа май туплай торған мәле. Һирәкләп кеше ашаусылары ла килеп сыға.\nБынан бер нисә йыл элек районда бер айҙа дүрт кешене юҡ иткән йыртҡыс тураһында әле лә онотмайҙар. Урал айыуҙарының ауырлығы ярты тоннаға етә. Балалары ҡышҡыһын тыуа. Әйткәндәй, был хай¬уандар өңдәрен ҡоро, ҡалҡыу урындарҙа ҡора.\nАҫтарына ҡоро япраҡ, ваҡ ботаҡтар йәйәләр. Һунарсылар әйтеүенсә, айыу балалары тыуғанда бейәләй ҙурлыҡ ҡына, күҙҙәре йомоҡ, ҡолаҡтары ишетмәй, тешһеҙ була икән. яҙын уяныуға 5 –6 килограмға етәләр. \nЙыртҡыстарҙың ҡурҡыныс ваҡыты табышы эргәһендә булған һәм балаларын эйәртеп йөрөгән саҡтары. Урман хужаһын атыу башҡортта борондан тиерлек билдәле булған. Һәм был һунарсы хөрмәтле кеше һаналған. Элек тә, хәҙер айыуҙы тиреһе, ите, бигерәк тә дауаланыуға майы, үте өсөн ҡыралар.\nЙәйен уны тәбиғәттә атһалар, ҡышын өңдәренә һунар итәләр. Ғөрөф-ғәҙәткә килгәндә, төрлө халыҡ уны төрлөсә ҡабул иткән һәм был мифологияһында ла асыҡ сағыла.\nБерәүҙәр яуыз кешенең албаҫтыға айыуға әйләнеүен һүрәтләһә, икенселәр иһә тайыш табандың аҡылына, көслө булыуына һоҡланып, балаларына айыуға бәйле исем ҡушҡан. Мәҫәлән, рустарҙың Медведевтары, башҡорттарҙың Айыухановтары быны иҫбатлап тора. Әйткәндәй, күп ваҡыт был һәм «айыу»ҙан сыҡҡан исемдәр, фамилиялар тәүҙә ҡушамат булған.  Айыу символы гербтарҙа Айыу бик күп ҡалаларҙың гербында ла урын алған.\nРәсәйҙең 18 ҡалаһынының, сит илдәрҙең 8 ҡалаһында, Рәсәйҙең 15 регионы гербында (шул иҫәптән Башҡортостандың 2 районында) айыу символы төшөрөлгәнлеген асыҡланыҡ. Мәҫәлән,Берлин, Берн, Брюгге, Екатеринбург, Новгород, Норильск, Пермь, Сыктывкар,Хабаровск, Южно-Сахалинск, Ярославль һ. б. ҡалаларҙың гербында айыу төрлөсә һүрәтләнгән.\nБер нисәһенә аңлатма биреп китәйек. Пермь ҡалаһының гербында көмөш айыу төшөрөлгән. Ул был яҡтарҙың тәбиғәт байлығы булған тоҙҙарҙы,төрлө металдарҙы һәм урман байлыҡтарын һәм шул иҫәптә ундағы һанһыҙ йәнлектәрҙе күрһәтә.\nЯрославль ҡалаһы гербында ул- һаҡсыллыҡты һәм көстө аңлата. инде Республикабыҙҙың Бөрйән районы гербында (1-се һүрәт) ул халыҡтың батырлығын, рухи байлыҡты, ирек яратыуҙы, яғымлылыҡты аңлатһа, Мишкә районы гербында (2-се һүрәт) ул ерҙең хужаһы тигәнде аңлата. 1-се һүрәт 2-се һүрәт Йомғаҡлау Йыртҡыс хайуан булһалар ҙа, айыуҙар дәүләт тарафынан һаҡлана. Рөхсәтһеҙ һунар иткән, атҡан өсөн ҙур күләмдә штраф һалына.\nСиттән ҡарағанда аҡрын, яй күренгән айыу ысынында бик етеҙ, һығылмалы. Ул ат кеүек шәп йүгерә, оҙаҡ итеп һыуҙа йөҙә ала. тырнаҡтары шундай осло. Алғы аяҡтары ныҡ үҫешкән. Бер һуғыуҙа оло кешенең умыртҡа һөйәген һындыра ала.\nҘур хайуандың ҡабырғаһын аҡтарып килтереп сығарыу йәки баш һөйәген онтау уға бер ни тормай, тиҙәр. Бына ниндәй көслө, ҡурҡыныс йыртҡыс ул. Юҡҡа ғына ла Жәлил Кейекбаевтың әкиәттәрендә ул ҙур урын биләмәй икән.\nЭҙләнеү эшебеҙҙә үҙебеҙҙе борсоған һорауҙарға яуап таптыҡ,ҡуйған маҡсаттарға ирештек. Тикшеренеү эшенең һөҙөмтәләре Класташтарымдың айыу тураһында нимәләр беләләр икәнлеген белгебеҙ килде һәм социологик тикшереү үткәрҙек һәм ошондай һорауҙар бирҙек. -Нимә ул айыу? -Һеҙ уларҙың ниндәй төрҙәрен беләһегеҙ? -Улар нимә менән туҡлана? -Айыу образы булған ниндәй әкиәттәр беләһегеҙ?\nЯуаптарға анализ яһап класташтарымдың 89% айыуҙар тураһында күп белә. Ә инде айыу образы ингән әкиәттәрҙе һанағыҙ тигән һорауға 40%- икенән күберәк 50% -биштән күберәк ,10%-етенән күберәк әкиәт һананы.\nСоциологик тикшереүҙә 30 уҡыусы ҡатнашты. 40%- 12 уҡыусы\t50%-15 уҡыусы\t10%- 3 уҡыусы Айыу һәм бал ҡорттары Айыу менән бабай Айыу ниңә ҡойроҡһоҙ? Айыу менән бабай Айыу менән Маша Айыу менән ҡатын Балыҡсы айыу Айыу ниңә табанын имә?\nАйыу ниңә ҡойроҡһоҙ? Айыу менән бабай Айыу менән Маша Айыу менән ҡатын Балыҡсы айыу Айыу һәм бал ҡорттары Айыу менән төлкө Һорау Һөҙөмтә 1\tҺеҙ айыу исеме ингән ниндәй кәнфиттәр беләһегеҙ?\n“Мишутка” 12 уҡыусы “Мишка косолапый”\t6 уҡыусы “Мишки в лесу”\t2 уҡыусы “Озорной мишка” 17 уҡыусы 2\tҺеҙ айыу символы төшөрөлгән ниндәй олимпиада беләһегеҙ?\nОлимпиада айыуы «Олимпиада 1980» Мәскәү ҡалаһы 13 уҡыусы Олимпиада поляр айыуы «Олимпиада 2014» Сочи ҡалаһы 30 уҡыусы Айыу образы бөгөнгө көндә лә актуаллеген юғалтмауын белдек. Эшебеҙҙе киләсәктә лә дауам итергә уйлайбыҙ.\nНомер материала: 23552122505


“Ларгустар”ҙы тикшереү башлана | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n03 декабря 2019 — 18:29 ГТРК «Башкортостан»\nЙәмәғәт транспортында юл хаҡын банк йә транспорт картаһы аша ҡабул итмәгән өсөн маршрутка хужаларына штраф һала башлаясаҡтар. Был турала хөкүмәттәге оператив кәңәшмәлә әйтелде. Радий Хәбиров ҡала, район-ара маршруттарҙа аҡса эшләүсе “Ларгус”тарҙы ла тикшереү кәрәклеге менән ризалашты.\nБашҡортстанда йәмәғәт транспортында ҡулаҡсаһыҙ иҫәпләшеү өсөн контроль-касса аппараттары урынлаштырылды. Әммә шәхси компанияларҙың 99 проценты уны теге йә был сәбәп менән ҡулланмай, яртыһында ул бөтөнләй файҙаланылмай тиелде хөкүмәттәге кәңәшмәлә. Сәбәптәре билдәле: килемде йәшереү, һалымдан ҡасыу. 2020 йылдың 1 июленән Федераль закон ғәмәлгә инә. Уға ярашлы, банк йә транспорт картаһы менән иҫәпләшеүҙе инҡар итеүселәргә ҡарата санкциялар буласаҡ.\nБашҡортостан үҙ сиратында контроль-касса аппараттарын ҡулланмаған маршрут хужаларын лицензияһыҙ ҡалдырырға тәҡдим итә. Әле был туралағы закон проекты өйрәнелә. Юл һәм транспорт хужалығы буйынса дәүләт комитеты билет һатып алмаған пассажирҙарға ҡарата ла яза сараларын законда нығытырға тәҡдим итте. Радий Хәбиров был башланғысты кире ҡаҡты.\nСифат, әйткәндәй транспорттың техник торошона ғына түгел, уның эстетикаһына ла ҡағыла. Радий Хәбиров “Өфө урамдарында бысраҡ, серегән, емерек автобустарға урын юҡ” тине. Әгәр әле эшләгән шәхси компаниялар быны аңларға теләмәй икән, урынына икенселәр киләсәк. Йәмәғәт транспорты темаһын дауам итеп, был көндәрҙә Силәбе өлкәһендә теркәлгән аварияға туҡталып үтте Республика Башлығы. Сибай ҡалаһында йәшәүсе интернет аша пассажирҙар йыйып алып “Ларгус” автомобилендә ҡайтып килгән. Аварияла 4 кеше һәләк була. Ҡала һәм район-ара маршруттарҙа законһыҙ эшләгән шәхси водителдәр менән эште шулай уҡ көсәйтеү кәрәклеген белдерҙе Радий Хәбиров.\nОператив кәңәшмәнең көн тәртибенә сығарылған мәсьәләләр араһында яман шеш һәм ҡан тамырҙары ауырыуҙарына бәйле үлем осраҡтарын кәметеү. Шулай итеп быйыл онкологияға бәйле статистика 6.2 процентҡа кәмегән. Шулай ҙа яман шеште тәүге стадияла асыҡлау өсөн белгестәр һәм заманса ҡоролмалар етешмәй тиелде. Инфаркт осраҡтары ла былтырғынан 15 проценҡа түбән, әммә билдәләнгән маҡсаттар әлегә ирешелмәгән. Ирешер маҡсаттар медицина өлкәһендә генә түгел, бар йүнәлештәрҙә лә 10 декабрҙә аныҡланасаҡ. Был көндә Радий Хәбиров Дәүләт йыйылышы Ҡоролтайға йыллыҡ мөрәжәғәтнамә менән сығыш яһай. Ошо уҡ көнгә республика яңы йыл төҫө алырға тейеш.


Туймазы ҡалаһында билдәһеҙ кешеләр ҡәберлектәрҙе емергән | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nТуймазы ҡалаһында билдәһеҙ кешеләр ҡәберлектәрҙе емергән\n20 октября 2015 — 15:37\nУлар мәрхүмдәр иҫтәлегенә ҡуйылған һәйкәлдәрҙе ауҙарған, портреттарҙы йыртҡыслаған. Ҡәбәхәттәр Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, афған һуғышында ҡатнашыусылар, балаларҙың ҡәберҙәрен дә йәлләп тормаған. Ғәҙәттән тыш хәл урынында полиция хеҙмәткәрҙәре эшләй. Вандалдарҙы һәм ошондай тәртипһеҙлек шаһиттарын эҙләү башланды. Зыяратта ҡараусы булмаған.


Пномпень — Башҡорт Википедияһы\nПномпе́нь (кхмер ភ្នំពេញ) — Камбоджаның баш ҡалаһы. Тонлесап йылғаһы буйында (Меконг йылғаһына ҡойған урында) урынлашҡан.\n1 325 681 кеше (2008)\nҠалаға самолёттан күренеш\nПномпендә Ват Пном пагодаһы алдындағы чеди\nХалыҡ һаны — 1 501 725 кеше (2012 йыл).\n1372 йылда барлыҡҡа килгән. Риүәйәт буйынса Пень исемле монахиня тарафынан нигеҙләнгән, ул Меконг йылғаһы буйлап йөҙгән лумбанг ағасының олонон күрә, уның ботаҡтарында бер нимә ялтыраған була. Был Будданың дүрт ҡула һәм бер таш һәйкәле булып сыға. Бәлки һәйкәлдәр Лаос ғиәҙәтханаларының береһенән йыуылып төшкәндер.\nПри содействии Пень булышлығы менән уның йорто янында ҙур уба (пном) өйөлә һәм һәйкәлдәр менән алтарь ҡуйыла. Аҙаҡ был урында Ват Пном ғибәҙәтханаһы барлыҡҡа килә. Пном (Дон) Пень кхмерса Пень убаһы тип аңлатыла.\nПномпень элек Кронг Тьактомук (кхмер ក្រុងចតុម្មុខ) — «Дүрт йылға ҡушылған урындағы ҡала» атмаһы менән билдәле булған. Эш шунда, ҡала Меконг, Бассак һәм Тонлесап йылғалары ҡушылған урында урынлашҡан, улар «X» хәрефен барлыҡҡа килтерәләр.\nТәүге тапҡыр 1431 йылда баш ҡала статусын ала, был ваҡытта король Понъя Ят тайҙар тарафынан тар-мар ителеүҙән ҡасып, баш ҡаланы Ангкор-Тхомдан күсерә. Ват Пном пагодаһында Понъя Яттың һәм король ғаиләһенең ҡалдыҡтары һаҡлана.\nПномпень 73 йыл дауамында (1432 йылдан 1505 йылға ҡәҙәр) короллектең баш ҡалаһы була. Һуңынан тәхет өсөн барған көрәш арҡаһында артабанғы королдәр тарафынан 360 йылға ташлап кителә. Баш ҡала бер нисә тапҡыр күсерелә һәм йә Срей Сантхорҙа, йә Поусатта, йә Ловектә, йә Удонгта урынлаша.\nТик 1866 йылда, король Нородом I хакимлыҡ итеү осоронда Пномпень хөкүмәттең даими урынлашыу урыны һәм Камбоджаның баш ҡалаһы була. Пномпендә король һарайы төҙөлә. 1870-се йылдарҙан Франция колониаль властары был йылға буйындағы тораманы ҡалаға әйләндерә, улар бында ҡунаҡханалар, мәктәптәр, төрмәләр, барактар, банктар, конторалар, телеграф, судтар һәм хәстаханадар төҙөй. 1872 йылда тәүге тапҡыр формаға эйә була, был ваҡытта француздар подрядсы Le Faucheur менән Ҡытай сауҙагәрҙәренә һатыу йәки ҡуртымға бире өсөн 300 таш йортто төҙөү контрактына ҡул ҡуя. Француздар шулай уҡ Пса Тхмей (Яңы баҙарҙы) төҙөй.\n1920-се йылдарға ҡарай Пномпень «Азия ынйыһы» булараҡ билдәле була һәм артабанғы ҡырҡ йыл эсендә, бигерәктә Сиануквиль портына тимер юл һәм Почентонг халыҡ-ара аэропорты төҙөлгәс, тиҙ үҫешен дауам итә. Нородом Сианук хакимлыҡ итеү осоронда Пномпендең инфраструктураһы төптән модернизациялана.\nВьетнам һуғышы осоронда Камбоджаның территорияһы Төньяҡ Вьетнам армияһы һәм Вьетконг базалары өсөн файҙаланыла, һәм хөкүмәт ғәскәрҙәре, Төньяҡ Вьетнам армияһы, Көньяҡ Вьетнам ҙәм уның союздаштарының ғәскәрҙәре һәм ҡыҙыл кхмерҙар араһында барған хәрби бәрелештәрҙән ҡотҡарыу юлын эҙләп Пномпенгә меңләгән ҡасаҡтар килә. 1975 йылға ҡарай ҡала халҡының һаны яҡынса 3 миллионға барып етә, уларҙың күбеһе ҡасаҡтар була. 1975 йылдың 17 апрелендә ҡыҙыл кхмерҙар ҡаланы баҫып ала. Ҡала халҡының күбеһе ауылдар тирәһендәге хеҙмәт лагерҙарына эвакуациялана. Туол Сленг юғары мәктәбе ҡыҙыл кхмерҙар тарафынан S-21 төрмәһенә әйләндерелә. Ҡыҙыл кхмерҙарҙың лидеры Пол Пот илде аграр иҡтисадҡа ҡайтарға теләй һәм «артыҡ» кешеләрҙе — сәйәси оппоненттарҙы, аҙ һанлы милләт вәкилдәрен, буддист монахтарын һәм ябай белемле кешеләрҙе юҡ иткән. Аграр йәмғиәте иҡтисади моделенең тормошҡа ашыра алынмауы — Камбоджаның Ҡытайға дөгөнө ҡоралға алышыуы һөҙөмтәһендә аслыҡтан күп кешеләр һәләк була. S-21 төрмәһендә (хәҙер Туол Сленг геноцид музейы) ҡорбандарҙы төрлө ысулдар менән ҡаты язалағандар. Кешеләрҙе Пномпендән 15 километр алыҫлыҡтағы Ченгъекта үлем баҫыуҙарында үлтергәндәр һәм соҡорҙарҙа күмгәндәр. Хәҙерге ваҡытта был урын режим ҡорбандары мемориалы булып тора.\n1979 йылдың 7 ғинуарында Вьетнам армияһы ҡыҙы кхмерҙарҙы Пномпендән ҡыуып сығара, һәм кешеләр ҡалға ҡайта башлай. Тарихта Камбоджаның Вьетнам менән күп низағтар була, шунлыҡтан вьетнамлылар тарафынан азат ителеү факты камбоджалылар араһында ҡатнаш тойғолар уята.\nТергеҙеү дәүере башлана, хөкүмәт сит ил инвестицияларын һәм ярҙамын (тәү сиратта Франция, Австралия һәм Япония һымаҡ илдәрҙең) йәлеп итә. Азия үҫеш банкы һәм Донъя банкы займдарына һыу менән тәьминәт, юлдар һәм башҡа инфраструктура тергеҙелә. 1998 йылғы йән иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Пномпендә 862 000 кеше йәшәгән, ә 2008 йылда — 1,3 миллион кеше иҫәпләнгән.\nПномпень ҡалаһы Камбоджаның үҙәк регионының көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан һәм тулыһынса Кандаль провинцияһы биләмәләре менән уратып алынған. Баш ҡала округы Тонлесап, Меконг һәм Бассак йылғаларының ярҙарында урынлашҡан. Был йылғалар сөсө һыу һәм ҡала өсөн башҡа тәбиғи ресурстар сығанағы булып тора. Пномпень диңгеҙ кимәленән 11.89 метр бейеклектә урынлашҡан, ямғырлы миҙгелдә ҡайһы бер райондарҙа һыу баҫыу ҡурҡынысы юғары, йылғалар ярҙарынан сыға башлай.\nҠала 290 км² майҙанды биләй, ауыл хужалығы биләмәләре округта 33,67 км² (13 миль²) майҙанды биләй.\nПномпендә аныҡ билдәләнгән ҡоро миҙгел һәм ямғырлы миҙгел менән тропик муссон климат. Климат йыл әйләнәһенә эҫе, температураның тирбәлеүе түбән. Ҡалала температура 18°-ҙән 38 °C-ҡа тиклем үҙгәрә. Майҙан октябргә саҡлы Сиам ҡултығынан дымлы муссондар өрә. Төньяҡ-көнсығыш муссондары ноябрҙән мартҡа ҡәҙәр ҡоро миҙгелде алып килә. Ҡалала иң күп яуым-төшөм миҡдары сентябрҙән октябргә тиклем яуа, иң ҡоро айҙар — ғинуар һәм февраль.\nВат Пном ғибәҙәтханаһы;\nПса Тмей (Psar Thmei) һары баҙары;\nКороль һарайы комплексы. Король һарайы ике тапҡыр төҙөлә: 1434 йылда, артабан король ғаиләһе Пномпендән төньяҡҡа табан урынлашҡан Удонгҡа күсә. Хәҙерге һарай 1866 йылда төҙөлә. Һарай комплексы 425 метр оҙонлоҡтағы яғы менән квадратты хәтерләтә, бейек стеналар менән уратып алынған;\nКамбоджаның милли музейы;\nКороль һарайының тәхет залы\nКороль һарай комплексының «Ай яҡтыһы» павильоны\nТарихи үҙәк (һәм артҡы планда эш кварталы)\nСаваннакхет провинцияһы, Лаос\nПусан, Корея Респбликаһы\n↑ Facts (инг.). Phnom Penh City. Тәүге сығанаҡтан архивланған 17 октябрь 2012. 24 сентябрь 2012 тикшерелгән. 2012 йылдың 27 октябрь көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Пномпень&oldid=1056351 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 11 август 2021 в 03:29


Өфөләге Паралимпия үҙәге мәсьәләләрен хәл итергә әле лә һуң түгел // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n10:02, 20 апреля 2011 Йәмғиәт\n19 апрелдә Хөкүмәт Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Өфөлә Паралимпиясыларҙың спорт әҙерлеге үҙәген төҙөү мәсьәләһе буйынса эш кәңәшмәһе үткәрҙе.\nКәңәшмәлә Рәсәйҙең атҡаҙанған спорт мастеры, күреү һәләте буйынса инвалид спортсы Рима Баталова, «Луч» күреү һәләте буйынса инвалидтар үҙәге директоры Геннадий Дементьев, терәк-хәрәкәт аппараты зыян күргән инвалид спортсы, «Факел» дөйөм Рәсәй инвалидтар йәмәғәт ойошмаһының республика бүлексәһе етәксеһе Марат Йосопов, шулай уҡ БР Президенты Хәкимиәте Етәксеһе урынбаҫары Марат Мәрҙәнов, Хәкүмәттең вице-премьерҙары Сергей Афонин һәм Зөһрә Рәхмәтуллина, йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никерин, Өфө ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Павел Качкаев ҡатнашты.\nХәтерегеҙгә төшөрәйек, Башҡортостандың баш ҡалаһы Паралимпия үҙәген төҙөү урыны итеп һайланды. Республикаға бындай хоҡуҡ иң элек уның паралимпиясыларының ҡаҙаныштары һәм хеҙмәттәре арҡаһында бирелде, улар араһында юғары титулдарға эйә спортсылар ҙа аҙ түгел.\nБР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министры Александр Никериндың билдәләүенсә, Рәсәйҙең Спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министрлығына тәҡдим ителгән Үҙәк проекты илдә аналогы булмаған эш тип табылған. Әммә икенсе төрлө фекерҙәр ҙә бар.\n— Беҙ проектты тикшерҙек һәм, бында спортсыларға етерлек кимәлдә иғтибар бирелмәйәсәк, тигән һығымтаға килдек. Әгәр Үҙәк ярыштар үткәреүгә тәғәйенләнгән икән, ул саҡта беҙгә күнекмәләрҙе ҡайҙа үткәрергә? — тип һорау бирҙе Рима Баталова.\nКәңәшмәлә ҡатнашыусылар Үҙәктең конструкцияһы бихисап һорауҙар тыуҙырыуын билдәләне. Атап әйткәндә, инвалид спортсыларҙың хәүефһеҙлеге: ғәҙәттән тыш хәлдәрҙә (янғында, мәҫәлән) биналағы лифттар бикләнә, ә кешеләр был осраҡта тотҡон хәлендә ҡала.\nИкенсе һорау. Үҙәк кем өсөн һәм нимә өсөн төҙөлә? Мөмкинлектәре сикләнгән спортсылар, Рәсәй йыйылма командалары өсөн юғары квалификациялы спортсылар әҙерләүгә баҫым яһалырға тейеш, ә ярыштар үткәреүгә түгел, тип иҫәпләй.\nНикериндың әйтеүенсә, атап әйткәндә, Рәсәй спорт, туризм һәм йәштәр сәйәсәте министры Виталий Мутконың позицияһы шундай — тәү сиратта был ҡоролма паралимпиясылар өсөн, ләкин теләге булғандар ҙа унда спорт менән шөғөлләнә алырға тейеш. Киләһе мәсьәлә – Паралимпия үҙәге урынлашасаҡ урын.\nПроектта ул «Ҡамышлы» паралимпия үҙәге тип билдәләнгән һәм уның баштан уҡ Затонда төҙөләсәге күҙ уңында тотолдо. Ләкин Рөстәм Хәмитовтың билдәләүенсә, был ҡарар уңышлы түгел – күренекһеҙ урын, ҡала үҙәгенән алыҫ, транспорт менән проблемалар бар.\n— Уның исемен алмаштырыу Үҙәк төҙөлөшө мәсьәләһен хәл итеүҙе йәнә 12 айға тотҡарлаясаҡ, — тип иҫәпләй Өфө мэры Павел Качкаев. — Ә хәҙерге ваҡытта тәү сираттағы бурыс – объект төҙөлөшөн мөмкин тиклем йәһәтерәк башлау һәм уны иң ҡыҫҡа ваҡытта тамамлау.\nПроект раҫланған. Уның хаҡы 2 млрд 227 млн һум. Ҡоролманың майҙаны 36 мең квадрат метр тәшкил итә. Был бигерәк «ҡыйбат уйынсыҡ», шуға ла аҡсаны уйламайынса тотоноп булмаясаҡ.\n— Баштан уҡ ебәрелгән хата — Үҙәк проекты спортсы-инвалидтарҙың фекерен иҫәпкә алмай әҙерләнгән, — тип һығымта яһаны Президент. — Был, һәр хәлдә, әхләҡи яҡтан дөрөҫ түгел. Айырыуса республикала танылған һәм дәрәжәле паралимпиясылар күп булғанда. Шулай ҙа барыһын да үҙгәртергә әле лә һуң түгел.\nҺөҙөмтәлә Рөстәм Хәмитов 30 апрелгә ҡәҙәр ике төп мәсьәләне хәл итергә ҡушты:\nберенсеһе — 5-6 спортсы-паралимпиясынан торған төркөмдө йәлеп итеп, проектты – бөтөн биналар эсен һәм уларҙың күнекмәләр үткәреү өсөн уңайлылығын тикшерергә, һәм икенсеһе — Үҙәктең иң элек Паралимпия спорты өсөн тәғәйенләнеүен иҫәпкә алып, уның төҙөлөш урынын ҡайтанан ҡарарға.\nТеги: Паралимпия спорты, Паралимпия Үҙәге


УҠЫТЫУСЫЛАР ҘА УҠЫЙ\nӘбделмәмбәт мәктәбе базаһында райондың информатика уҡытыусылары өсөн өйрәтеүсе семинар үтеп, унда ошо мәктәптең информатика уҡытыусылары И. Үтәбаев менән А. Сәйфетдиновтар лазер менән гравировкалау һәм районда үтәсәк беренсе робофестивалгә (“СУМО” роботтар ярышы) әҙерлек буйынса оҫталыҡ дәрестәре күрһәтте.\nАҙаҡ мәктәп директоры И. Үтәбаев информатика кабинеттары, робототехника, лазер менән гравировкалау лабораторияһына экскурсия үткәреп, эште нимәнән башлауҙары, ярыштарға нисек әҙерләнеүҙәре һәм “Тимербатыр” лагеры, был лагерҙың балаларға һәм уҡытыусыларға нимә биреүе тураһында һөйләне.\nИнформатика уҡытыусыларының район методик ойошмаһы етәксеһе Р. Вәлиуллин informatics. mccme ru. сайты менән таныштырҙы – унда видеодәрестәр ҡарарға һәм тәҡдим ителгән мәсьәләләрҙе сисергә (яуаптар автоматик рәүештә тикшерелә) мөмкин. Ул шулай уҡ алда күҙалланған уҡыусыларҙы дистанциялы уҡытыу, уҡыусыларҙы робот техникаһы ярыштарына ныҡлы әҙерләү кәрәклеге хаҡында бәйән итте.\nМЦЦО (мәғарифты цифрлаштырыуҙың муниципаль үҙәге) директоры З. Туленкова тиҙ арала уҡыусы һәм уҡытыусыларҙың компьютерҙарына мониторинг үткәреү, “АИС МӘҒАРИФ”ҡа теркәлеү, “КРИТ- 2020” конкурсы, 2020 йылдың 6 апреленән уҡыусыларҙы дистанциялы уҡытыуға күсереү тураһында һөйләне.\nШулай уҡ БДИ-2020-гә әҙерлек һәм уны үткәреү мәсьәләләре лә тикшерелде.\nСеминарҙа робот техникаһы буйынса район фестивален йылына ике тапҡыр үткәрергә һәм робот техникаһы буйынса түңәрәк етәкселәренең ойошмаһын төҙөү тураһында ҡарар ҡабул ителде.


Әсә Ул. Секс Уйыны: Уйын Бушлай Инцест Порно\nТикшереү Секс-һәм уйындар бөгөн ул әсә!\nҺәм беҙҙең бәләкәй дуҫтарға сәләм махсус сайтына рәхим итегеҙ "тип аталған Секс-әсә һәм ул уйын". Мин ышанам ни, һеҙҙең алырға тырыштым ниндәйҙер инцест-хәрәкәт, һәр хәлдә, үҙгәртергә булһа, ни хәҙер һеҙҙе ҡыҙыҡһындырыр өсөн, беҙ ни эшләй алабыз был контент бик оҡшаған нәмәкәй килтереп һәм мөхәббәт һеҙҙең страсть. Һеҙ, моғайын, бер береһен аңларға мөмкин исеме, йәғни, беҙ бында өҫтөндә эшләү оҡшай, һыу инеү иң яҡшыраҡты һеҙгә бирер, һәм ул ҡасан етә эш араһында секс әсә., Был йүнәлештә сағыштырмаса популяр, физик тураһында һүҙ йөрөтөп ҡасан инеп, беҙ асыҡтан-асыҡ әйтер өсөн кеше тик варианттың булмауы, тел наслаждаться уйындар ул, был тибы әйберләр өсөн тәғәйенләнгән. Йәғни урынына, д насиловать өсөн һеҙгә тырышып-йыш ҡулға алып ҡарата һәм рәхәт булһа, беҙ приедет кеше, ул да тели наслаждаться-каприз һәм йәғни артыҡ тупаҫ., Бына ни бар секс-уйын "Әсә һәм ул", һәм мин ышанам, тип, ҡайһы бер ваҡыттарын ошонда уҙғарып, күңелдәренә һеҙҙең үҙегеҙгә, беҙ кешене иң яҡшы бизнес, производство линияһын контент был эш ҡасан етә. Етерлек әйткәндә, беҙ абсолют инцест ярата, һеҙ уны эшләргә мөмкинлек бирә һәм беҙҙең мәғлүмәт базаһы булып беҙ бәхетле невероятно. Башҡа урындарҙа эшләүселәр бик ҡатмарлы бөтә был – беҙ уйлауынса, был бигүк еңел беҙ бөтәбеҙ! Түбәндә уҡытыу тураһында өҫтәмә мәғлүмәт алыр өсөн, беҙгә нимә эшләргә командаһы, беҙҙең эшләү мөмкинлегенә инеү өсөн һеҙгә инцест-видеоуйындары максималь уңайлы һәм ябай!\nКамиллыҡта ынтылыш инцест\nРазуметься үҙе, нимә генә биргән, беҙ бында һеҙҙең, - гребаный камиллығы был мажаралар ғаилә таҙа. Әгәр һеҙ уйындар өйрәнеү беҙҙең мәғлүмәт базаһы булып, тиҙерәк аңлай, тип берҙән-бер иш, беҙҙә бар улар, - был, шул, ул унда әсәләргә бурыстарын һәм уларҙы үтәй башлау кәрәк, шуның өсөн, уларҙың икеһен дә бәхетле итә. Беҙ уйлағанса, был кеше ниндәйҙер үҙенсәлекле мең кеше булыуы тураһында ишетеп бик ныҡ шатлана ине, уның әсәһен һәм ул даими енси уйын уйнаны! Беҙ туранан-тура хәҙер, тип уйланы ул, моғайын, яҡшы инцест өсөн туҡталыш урыны тулыһынса – ғы арауыҡ түгел шул, әсәй һәм уларға ҡарап торған ул., Тәрән йөрәк эсендә һеҙҙең теләк бар, һеҙ өсөн бөтә мөмкинлектәр бар, олоно оло кончать әсәй мәжбүр итә һеҙ? Йәғни күберәк һүрәт йәки һеҙ генә түгел, әллә юҡ, уның атаһы был хәлгә милф рәхәт булһа, ул теләгән һәм, бынан тыш, атҡаҙанған? Ярай, уйын иҫ киткес Әсә булып һәм ул шунда: иң Сексуаль, беҙ һеҙҙең күрһәтеүселәр йыйыласаҡ, - тип сығышын башланы, оло йәштәге ҡатын-ҡыҙ иң расцвет үҙенең тормош сексуаль инә башлаған, ә йәш, электон ир-егеттәр, улар менән бәйле, уның биргән ләззәтен ала, улар теләгән. Был үҙе тирәләй яңы кимәлгә күтәреү порноигра концепцияһы әҙер һеҙ? Хәҙер шул саҡта ғына яҙылған!\nБеҙ ысын күңелдән ышанып, иң яҡшы ысулдарҙың береһе тип күрһәтһә, беҙ нимә эшләргә ярата порноигра, - шул индустрияһы был өлкәгә иғтибарҙы йүнәлтергә, уларҙы, бәлки, тағы ла күрергә була. Хәҙер баҙарҙа яҡшы сифатлы ла булырға мөмкин инцест ике йәки бер-уйын, беҙ ышанмаһа ла, уларҙың береһе лә тигеҙ була алмауы менән беҙҙең нимә тәҡдим итә ала. Ҡандырып булмай был донъяла. платформа нигеҙе сығып, беҙгә күрһәт, тип, беҙ, ысынлап та барлыҡ күнекмәләрҙә булып, киләһе быуын өсөн уйын ойошторорға кәрәк, һәм ул уға бағышлап әсәһенә, бер-береһе трахать., Эҫе булыуы мөмкин тип, был уйымдан уйын, уйын индереү һәм эпик тапҡырға арта ғына ҡулланһа, беҙҙең көс йәлеп визуаль ҡасан ҡараның? Бөгөн мин телем һеҙ күрһәткән, тип, беҙ, ысынлап үҙәге менән иң яҡшы ҡайнар порноигры – сложа руки ултырған да, туранан-тура ҡушылдығы материалдар унда ҡасан, ҡайҙа һеҙ үҙегеҙ подрачивать!\nХәҙер Ул Әсәһе секс уйындар ғына яҙылған\nМин ышанам, һеҙ был бәләкәй тизер ирешелде тигән уйын тәҡдим итә һәм ул әсәһенән ала сексуаль, һәм улай ғына ла түгел, мин ышанам ни, һеҙҙең оҡшаған, тип эсендә урынлашҡан ысынында иһә, күберәк, тип, һеҙ, тип уйлайым. Мин уйлайым, бөтә команданың исеме тип әйтелә, ҡасан, тип әйтәм, сөнки беҙ бер нисә йыл эшләү өсөн бик ҡыҫҡа, башҡа нәмә түгел, эпопея тип, һәм беҙ ышанабыз, киләсәктә йәнә һәм йәнә иҫбатлай ала, тип, әсә менән ул өсөн иң яҡшы урын өсөн уйын һәм инцест-ул тап бында! Сумасшедший һәм ҡараңғы яҡтарын әҙер икәнен һеҙ үҙен ҡуллана, ошо йүнәлештә үҙ теләге н рискнуть?, Ярай, ҡарай һәм бөгөн яҙылған, ысынлап та бармы Секс-һәм уйындар кәрәк булған бөтә әсәләрҙе ул, ҡуҙғатыр өсөн бер клиент һеҙгә эшләргә!\nОнота алмай йөрөй секс-һәм уйындар, ниндәй әсә ул ваҡытта, ҡасан, һеҙҙең кәрәк секс-һәм уйындар кластар араһында донъя ул әсәй!


... Арбаңды ҡыш әҙерлә » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Иҡтисад » ... Арбаңды ҡыш әҙерлә\n... Арбаңды ҡыш әҙерлә 30.11.2012 // Иҡтисад\nАуыл эшсәндәре тынғы белмәй, республикала ауыл хужалығы техникаһын киләһе сәсеүгә әҙерләү осоро башланды.\nҺәлкәүләнергә ярамай. Буласаҡ уңышҡа нигеҙҙе бөгөн үк һалырға кәрәк. Дүртөйлө районында ауыл хужалығы техникаһын һаҡлау һәм йүнәтеү мәсьәләләре буйынса республика семинар-кәңәшмәһендә Башҡортостандың ауыл хужалығы министры Николай Коваленко ошо турала һөйләне.\n— Республика Хөкүмәте техниканың төп төрҙәрен йүнәтеү буйынса ҡәтғи график билдәләне. Барлыҡ сәскестәр һәм сәсеү комплекстары 1 апрелгә әҙер булырға тейеш. Ошо талаптың үтәлешен ныҡлы тикшерәсәкбеҙ, — тине ул. — Юғиһә беҙ бөгөн эшләй торғанды иртәгәгә ҡалдырырға күнеккәнбеҙ. Райондарҙағы ауыл хужалығы идаралыҡтары министрлыҡҡа яҡшы күрһәткестәр тураһында отчет бирә, асылда иһә, техниканы йүнәтеү буйынса республика Хөкүмәтенең бойороҡтары йылдан-йыл үтәлмәй ҡала. Ҡайһы бер предприятиелар ҡар ирей башлағас ҡына сәсеүгә әҙерләнә башлай ине. Артабан бындай хәлгә юл ҡуйылмаясаҡ…\nМинистр эште оҙаҡҡа һуҙмайынса, ауыл хужалығы машиналарын баҫыу эштәренә әүҙем әҙерләү талабын ҡуйҙы. Республикала 8 200 тракторҙы, 1 780 иген, 560 мал аҙығы, 130 сөгөлдөр йыйыу комбайнын, 3 500 йөк машинаһын йүнәтергә кәрәк.\n— Эш, ысынлап та, бик күп, — тине Николай Коваленко. — Әлеге семинарҙы сәсеүгә әҙерлектең башланғысы тип иҫәпләйек.\nАуыл хужалығы техникаһын сафҡа индереү өсөн етештереү ҡеүәте һәм белгестәр етерме һуң? Башҡортостандағы 54 райондың 18-ендә генә ремонт предприятиелары һаҡланып ҡалған бит. “Башсельхозтехника”ның Шишмә филиалы, Стәрлетамаҡтың “Агротехсерсис”ы кеүек ҡеүәтле һәм яҡшы йыһазландырылған предприятиеларҙы бармаҡ менән генә һанарлыҡ хәҙер. Әммә ремонт базаларына бәйле хәлде насар тип әйтеп булмай. Миҫалға Дүртөйлө районын килтерергә мөмкин. Сәсеү агрегаттарын яңы йылға тиклем йүнәтеп ҡуйыу игенселәр өсөн күптән инде ҡағиҙәгә әүерелгән. Барлыҡ хужалыҡтар ҙа ошоно теүәл үтәй.\nӘйткәндәй, районда ярайһы уҡ ҡеүәтле ремонт базаһын һаҡлап ҡалғандар. Элекке район РТП-һы, мәҫәлән, “Үҙәк” МТС-ының заманса ремонт-техник оҫтаханаһына әүерелгән. “Уңыш” тоҡомсолоҡ заводы оҫтаханаларында ла ауыл хужалығы техникаһын ҡыш һаҡларға өйрәнергә мөмкин. Машина һәм агрегаттарҙы ремонтлау ҙа әүҙем бара.\nҺыуыҡҡул ауылында урынлашҡан Өфөнөң “ПодшипникМаш” предприятиеһы халыҡта ҙур ҡыҙыҡһыныу тыуҙыра. Ул “Добрыня-1500” комбайндарын етештерә, ғәмәлдән сыҡҡан иҫкеләрен төҙәтә. Ҡыҫҡаһы, “ПодшипникМаш”-ҡа металлолом тапшыраһың да буяуы ла кибеп бөтмәгән өр-яңы техника алаһың. Ремонт эштәре бында етештереүсе заводтарҙың технологик карталарына ярашлы тормошҡа ашырыла. Тимәк, комбайн тағы ла кәмендә биш йыл хеҙмәт итәсәк.\n“Иҫке-моҫҡоно йыйғансы яңы комбайн йәки трактор һатып алыу ҡулайыраҡ түгелме?” — тип әйтер ҡайһы берәүҙәр.\nБилдәле булыуынса, Европала, Америкала бындай хеҙмәт күптән күрһәтелә, сөнки ул отошло. Мәҫәлән, өр-яңы “Добрыня-1500” комбайнының хаҡы — 3,4 миллион һум. “ПодшипникМаш”-та ул 1,8 — 2 миллион һумға төшә. Айырма бармы?\nӘле Башҡортостанда дүрт йөҙгә яҡын комбайнды йүнәтеү бурысы тора. Тимәк, предприятиеға эш етерлек.\nВаҡыт бик тиҙ үтә… Яҙ ҙа етер. “Санаңды — йәй, арбаңды ҡыш әҙерлә” тип юҡҡа ғына әйтмәгән боронғолар. Шуға күрә һуңлап ҡалмаҫ өсөн ашығырға кәрәк. Сөнки буласаҡ уңыштың яҙмышы әле хәл ителә.


Дин мәсьәләһендә һуңларға ярамай | Всемирный курултай башкир\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитетында Дин ойошмалары комиссияһы төҙөлгәйне. Уның рәйесе итеп Башҡортостан мосолмандары диниә назараты рәйесе урынбаҫары, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзаһы Айнур Арсланов һайлап ҡуйылды.\nБыл комиссияның тәүге ултырышы “Башҡортостанда татыулыҡ һәм толерантлыҡты һаҡлау” темаһына арналды. Унда йәштәр ойошмалары вәкилдәре, дин әһелдәре, билдәле йәмәғәт эшмәкәрҙәре республикала дини экстремизмды иҫкәртеү, был ағыуҙың таралыуына юл ҡуймау, йәштәрҙе традицион дин нигеҙендә тәрбиәләү, улар араһында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалау тураһында һөйләште.\nБашҡортостан мөфтөйө урынбаҫары әйтеүенсә, республикала ваһһабизм, Хизб ут-Таһрир әл-Ислами, урҙа кеүек ҡурҡыныс ағымдар һәм секталар үҙ эшен йәйелдереп маташа, уларҙың эшмәкәрлегенә кәртә ҡуйырға, йәштәребеҙҙе аралап алып ҡалырға кәрәк.\n– Бындай кире күренештәргә юл ҡуймаҫ өсөн үҙ-ара килешеп, бер төптән эш итергә тейешбеҙ. Беҙҙең эшмәкәрлек халыҡҡа үҙенә күрә вакцина кеүек булырға тейеш, – тип мөрәжәғәт итте ултырышта ҡатнашыусыларға Айнур Нурғәли улы.\nБилдәле йәмәғәт эшмәкәре, “Бәйләнештә” социаль селтәрендә “Башҡорт ҡатын-ҡыҙы” сәхифәһен алып барған Гүзәл Ситдиҡова әйтеүенсә, 2000 йылдар башында океан аръяғынан ябырылған был бәләгә ҡаршы тороу өсөн юғары әҙерлекле белгестәребеҙ булыуы шарт.\n– Мәсьәлә үтә етди. Уны республика етәкселеге ҡатнашлығынан тыш хәл итеп булмай, – тигән фекерҙә Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы. – Диндең милләткә лә, телде һаҡлауға ла йоғонтоһо ҙур. Тыуған иле, теле өсөн янған егеттәр имам булып китергә тейеш.\nГүзәл Ситдиҡованың һүҙҙәрен ҡеүәтләп, Айнур Арсланов та дини белем биреүҙе тиҙ арала хәл итеүҙе талап иткән мәсьәләләрҙең береһе тип атаны.\n– Тәү сиратта Урал аръяғы райондары йәштәрен бер урында туплаясаҡ белем йорто кәрәк. Сибайҙа бындай мөмкинлек бар. Күркәм мәҙрәсә төҙөлә башлағайны, әммә тамамланмай тороп ҡалды. Эске биҙәлеш эштәренә миллион һумдан ашыу аҡса талап ителә. Әгәр был изге эште ослап ҡуйһаҡ, бихисап мәсьәләне хәл итә аласаҡбыҙ, – тине Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты рәйесе урынбаҫары.\nУлтырышта ҡатнашҡан психолог Зәкинә Муллабаева йәштәрҙе тыйыуҙан файҙа булмауы, уларҙы үҙ өлгөңдә тәрбиәләү кәрәклеге тураһында һөйләне.\n“Тархан” яугирҙар клубы етәксеһе, Грепплинг федерацияһы президенты Динар Аҡмырҙин да шундай уҡ фекерҙә:\n– Йәштәргә дәрес уҡытып, дингә ылыҡтырыуы еңел түгел. Шуға ла беҙ сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалаған спорт ярыштары ойоштороуҙы, концерттар үткәреүҙе ҡулай тип таптыҡ. Спортсыларыбыҙ, сәхнәнән сығыш яһаған мосолман егеттәребеҙ – йәштәргә өлгө. Миҫал өсөн, беҙҙең сафта булған йәш йырсы Илгиз Абдрахмановтың Әбйәлилдәге концертынан һуң (агитация алып барылмаһа ла!) өс егеттең дингә килеүен ишеттек. Әйтергә кәрәк, грепплинг, көрәш кеүек спорт тренировкаларында ла агитация алып барылмай. Беҙ бары эшебеҙ, үҙ-үҙебеҙҙе тотошобоҙ менән үрнәк күрһәтәбеҙ, – тине Динар Аҡмырҙин.\nРеспублика именлегенә хәүеф менән янаған экстремистик ойошмаларҙың үрсеүен туҡтатыу, йәштәрҙе Башҡортостан мосолмандары Диниә назараты ҡанаты аҫтында туплау зарурлығын ултырышта ҡатнашҡан Ишембай районы имам-мөхтәсибе, “Дәғүәт” нәшриәте етәксеһе Илшат хәҙрәт Хафизов та билдәләй.\n– Ваһһабиттар, урҙа сектаһы һәм башҡа экстремистик ойошмалар йылдам эшләй. Финанс мөмкинлектәре лә ҙур. Беҙ бер китап сығарғансы, улар йөҙ баҫмаһын сығарып, таратып та өлгөрә, – ти Илшат хәҙрәт.\nБашҡортостан мосолмандары Диниә назаратының йәштәр бүлеген етәкләгән Тимур Вәлитов әйтеүенсә, бөгөн Өфөлә ошондай ойошмаларға эйәргән мең ярым самаһы егет бар.\n– Йәштәрҙе һәләкәткә илткән ағымға ҡаршы тороу өсөн дөрөҫ сәйәсәт алып барырға, иҫкәртеү сараһын күрергә кәрәк. Йыназа, мәжлестәрҙә доға уҡыу менән генә кешеләрҙе иманға килтереп булмай. Мәсеттәрҙә уҡытыуҙар башлау мөһим. Иман йорттарында үҙебеҙҙең һәр яҡтан үрнәк булырлыҡ йәштәребеҙ имам булып торһон. Сөнки мәсеткә салафит та, ваһһабит та килә, имам һәр кемгә үрнәк, абруйлы кеше булырға тейеш. Традицион Исламдың дәлилдәре – аят-хәҙистәрҙә. Шуға ла беҙҙең осраҡта белемле булыу – төп шарт.\nУлтырышта әйтелеүенсә, бөгөн дин мәсьәләһенә иғтибар етмәй. Тыныс тормошобоҙға ниндәй хәүеф янауы тураһында саң ҡағырға, киң мәғлүмәт сараларын дә йәлеп итеп, халыҡҡа дин әһелдәренең фекерен еткерергә кәрәк.\n“Киске Өфө” гәзите мөхәррире Гөлфиә Янбаева дингә килгән ағай-апайҙарҙың ҡайһы бер мәсьәләләрҙе дөрөҫ аңламауын да билдәләп китте.\n– Дини кеше тип, балаларын икенсе милләт вәкилдәре менән өйләндереү осраҡтары йышайҙы. Аллаһы Тәғәлә беҙҙе башҡорт итеп яратҡан икән, нәҫелебеҙҙе дауам итергә, ҡыҙҙарыбыҙҙы башҡорт егеттәренә кейәүгә бирергә, башҡорт балаларын үҫтерергә тейешбеҙ.\nЙәнә, Гөлфиә Гәрәй ҡыҙы әйтеүенсә, Башҡортостанда аҫтыртын эш алып барған секталарҙы, экстремистик ойошмаларҙы закон нигеҙендә республиканан ҡыуып сығарыу юлын табырға, агитацияны, ойошмалар эшмәкәрлеген туҡтатыу өсөн Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитовҡа, власть һәм хоҡуҡ һаҡлау органдарына мөрәжәғәт итергә кәрәк.\nУлтырышты йомғаҡлап, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе урынбаҫары Вельмир Аҙнаев бөгөн күтәрелгән һорауҙарҙың урынлы һәм ваҡытлы булыуын, уларҙы хәл итеү юлын табырға кәрәклеген билдәләне.\nКомиссия ағзаларының фекере бер – республикала татыулыҡ һәм толерантлыҡты һаҡлап ҡалыу юлы дини юҫыҡтағы эштәрҙе яйға һалыуҙан башлана. Шуға ла дин мәсьәләһенә еңел ҡарарға ярамай. Һуңлауыбыҙ ҙа бар.\nӘ Сибайҙағы мәҙрәсәгә килгәндә, уны төҙөп бөтөүҙә ярҙам итеүҙәрен һорап Сибай ҡалаһы һәм Баймаҡ районы хакимиәте етәкселәренә, Урал аръяғы төбәгендә йәшәгән милләттәштәргә мөрәжәғәт итергә ҡарар ителде. Ил төкөрһә, күл була, тигән әйтем бар. Күмәкләһәк, тиҙ арала был изге эште лә атҡарып сығырбыҙ, тигән өмөттәрен белдерҙе ултырышта ҡатнашыусылар.\n« «Туған телебеҙ баҡсаһын ҡыйҙан таҙартырға ваҡыт»\nБейеүҙәрем менән халҡымдың рухын күтәрәйем, тим »


Ҡабаҡты сүлмәктә томалап бешерәйек » Башҡортостан гәзите\nҠабаҡты сүлмәктә томалап бешерәйек\n23-08-2013, 10:38 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nБыл йәшелсә төбәгебеҙҙә ишелеп уңа. Йыш ҡына ҙурлығы менән хайран да итә. Унан әллә күпме төр ризыҡ әҙерләргә мөмкин, элегерәк хужабикәләр тап ҡабаҡҡа күберәк иғтибар бүлгән. Уларҙың бер нисәһе менән һеҙҙе лә таныштырмаҡсыбыҙ.\nҠабаҡты әрсейҙәр ҙә ваҡ ҡына итеп шаҡмаҡлап турайҙар, ҡайнар һыу ҡойоп һарҡытҡас, сүлмәккә һалалар, тоҙ, борос, шәкәр ҡомо һибәләр, тотош күмелгәнсе ҡаймаҡ, һөт өҫтө йә иһә бер аҙ һыу өҫтәйҙәр. Барыһын бергә яҡшылап болғаталар ҙа, һауытты ҡаплап, ҡыҙыу мейескә төнгә ҡуйып ҡалдыралар. Иртәнгә ҡабаҡ әҙер була. Ғәҙәттә уны иртәнге ашҡа бирәләр. Яңы һауған һөт йә иһә ҡатыҡ менән ашарға кәңәш итәбеҙ.\n150 — 200 грамм ҡабаҡ, 100 — 130 грамм ҡаймаҡ, 50 грамм һыу йә иһә 130 — 150 грамм һөт өҫтө алына.


Кескәйҙәрҙе белем иленә оҙаттылар\nБөгөн Сибай үҙәк ҡала дауаханаһының телемедицина залында “Һаумы, мәктәп!” тип аталған балалар өсөн байрам сараһы булып үтте. Уның төп ҡунаҡтары булып ҡалабыҙҙың һаулыҡ һаҡлау өлкәһендә эшләүсе хеҙмәткәрҙәрҙең быйыл 1-се класҡа барасаҡ балалары торҙо.\nСараны сағыу кейемле, алсаҡ һәм шат күңелле аниматорҙар алып барҙы. Балалар унға тиклем һанап та күрһәтте, дәртле уйындарҙа ла ҡатнашты һәм музыка аҫтында рәхәтләнеп бейене лә.\nУрындағы дауахананың профком рәйесе Басир Марат улы Шәриповтың йылы ҡотлау һүҙҙәре бейек белем тауына үрләргә торған кескәйҙәрҙе һәм уларҙың ата-әсәләрен тағы ла нығыраҡ дәртләндереп ебәргәндер. Сараның һуңында быйыл мәктәпкә беренсе тапҡыр барасаҡ кескәйҙәрҙең һәр береһе матур-матур бүләктәр алып ҡыуанды.\nБындай күркәм сара Сибай үҙәк дауаханаһында 2000 йылдан алып үткәрелеп килә. Хәҙер инде ул матур бер йолаға әйләнгән тип әйткәндә лә була. Быйылғы йылда профсоюз ойошмаһы 32 ҡыҙ һәм 28 ир балаға бүләктәр тапшырҙы.


Жуков менән дә осрашҡан » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Мәғариф, мәҙәниәт » Жуков менән дә осрашҡан\nЖуков менән дә осрашҡан14.05.2015\nБөйөк Еңеү көнөн билдәләгән мәлдә атайым йыш иҫкә төшә. Йәнә күкрәк тулы орден-миҙалдарын сыңлатып, яғымлы ҡарашын беҙгә төбәп, һуғыш хәтирәләрен һөйләй кеүек…\nШәмсетдин Хөснөтдин улы Ханнанов 1926 йыл Илсе ауылында тыуа.Олатайымды 1941 йылда уҡ фронтҡа оҙаталар. Ир-егеттәр яу ҡырына киткәс, колхоз эшендә күберәге үҫмерҙәр һәм ҡарт-ҡоро ҡала. Атайыма ла иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем баҫыу эштәрендә йөрөргә тура килә. Ҡайһы баҫыуҙар ауылдан 8-9 саҡрымда булғас, ҡырҙа ҡунып эшләйҙәр. 1943 йылдың көҙөндә урып-йыйыу эштәрен тамамлап ауылға ҡайтһалар, 1926 йыл тыуған егеттәргә хәрби комиссариаттан саҡырыу ҡағыҙҙары килгән була. Бергә уйнап үҫкән, бер класта уҡыған тиҫтерҙәр һуғышҡа китә. Атайым Украина, Белоруссия, Польша, Латвия, Румыния, Венгрияны фашистарҙан азат итеүҙә ҡатнаша. Ул - «Дан» ордены кавалеры, бер түгел, ике «Батырлыҡ өсөн» һәм башҡа миҙалдар менән наградлана, «Сигенеү белмәгән өсөн» тағылған гвардия знагын да ғорурлыҡ менән йөрөттө. Ике тапҡыр яралана, контузия ала. Яраланып йығылғас, уны яу яланынан санитар эттәр егелгән тәпәш кенә арбаға һалып алып сыҡҡан булалар. Егеүле эттәр алдынан миналарҙы урап үтергә өйрәтелгән Вожак ҡушаматлы арлан барған була. Бер-нисә тапҡыр яралыларҙы алып сыҡҡас, Вожак яңғыҙы ғына ҡайта. Ҡалған эттәр һәләк булалар.\nКенигсберг ҡалаһы өсөн барған ҡаты алышта атайым дошмандың ут нөктәһен юҡ итә. Командиры приказ биргәс, уң яҡтан һиҙҙермәй генә яҡынлашып, аҙағынан шыуышып бара - бер снаряд соҡоронан икенсеһенә күсә, ватылған орудиелар артына ышыҡлана. Граната ырғытырлыҡ араға еткәс, дошмандың өнөн тыға.\nКенигсбергтан фашистарҙы бәреп сығарып, батарея эргәһендә ял иткәндә яндарына генерал Андрей Еременко килә. «Ут нөктәһен шартлатыусы һалдат иҫәнме?» - тип һорай. Атайым алға сығып баҫа. Генерал уға рәхмәт әйтеп ҡулын ҡыҫа. Ҡуйы ҡара ҡаштарына, сәсенә, ҡуңырыраҡ йөҙөнә иғтибар итептер инде, һорай ҡуя:\n-Милләтең кем, грузинмы әллә?\n- Мин - башҡорт.\n-Башҡорттар һуғышсан, мәргән халыҡ тип ишеткән бар. Ана арыла торған ағастағы ҡош ояһына атып тейҙерә алырһыңмы?\nАтайым автоматтан ҡыҫҡа ғына сират биреп, ояны селпәрәмә килтерә. Генерал бик тә ҡәнәғәт ҡала: «Һиңә бер аҙна ял бирәм. Берәй һорау-үтенесең юҡмы?» - тип тә ҡыҙыҡһына. Йәш һалдат шундуҡ теләген белдерә: «Атайым да ошо яҡтарҙа алыша, барып күрергә ине…» Андрей Еременко шундуҡ телефондан белешергә ҡуша һәм күпмелер ваҡыттан хәбәр итә:\n-Йәл, атайыңдың подразделениеһы 2 көн элек икенсе урынға күскән, алыҫлашҡандар инде. Юғиһә, машина менән генә алып барып, ошондай батыр ул үҫтергән кешене үҙем дә күрер инем. Шуныһына шатлан - ул иҫән.\nª 1944 йылдың көҙөндә булған хәлде атайым тетрәнеп хәтеренә ала ине. Бер ваҡыт, трибунал була, тип һалдаттарҙы сафҡа теҙәләр. Баҡһаң, бер бәндә, һуғыштан ҡасыуы ғына етмәгән, былай ҙа ас-яланғас урындағы ҡарт-ҡороноң аҙығын талап йөрөүе асыҡлана. ¤ҫ-башы ҡарарлыҡ та түгел, әҙәм фиғелен юйған була. Һуғыш шарттары бит, трибунал уны шундуҡ атырға тип хөкөм сығара. Һуңғы теләген һорайҙар. Теге бисара: «Шәкәр менән икмәгемде ашайһы килә», - тип яуаплай. Рөхсәт ителгәс, тоҡсайынан ризыҡты сығарып, яйлап ашарға ултыра. Теҙелеп баҫҡан һалдаттар араһында шылт иткән тауыш та сыҡмай, теге дезертирҙың шәкәр ҡытырлатҡаны ғына ишетелә. Һуңғы теләген үтәгәс уны аталар, соҡорға күмәләр һәм ерҙе танк менән тигеҙләйҙәр - өҫтә, хатта, өйөм дә ҡалмай...\n-Кем нисек кисер-гәндер, минең иһә сикә тамырҙарым тартышып ҡуйҙы. Ләкин беребеҙ ҙә йәлләмәнек, һабаҡ ҡына алдыҡ. Үлһәң дә, исемең яҙылған ҡәберең ҡалһын, - тип һөйләр ине атайым беҙгә.\n1944 йылдың 30 декабрендә бик ҡаты алыштарға инәләр. 3 тәүлек рәттән, төнгә лә туҡтамай туптар аталар. Һәләк булыусылар, яраланыусылар ныҡ күбәйә. Фашистар ҙа теш-тырнаҡ менән йәбешеп, сигенергә теләмәй, беҙҙекеләр ҙә позицияларын ҡалдырмай. Алғы сафта полк командиры ҡаты яралана. Быны күргән атайым уны хәүефһеҙерәк урынға күсерә. ª командир атайыма үҙенең ялан сумкаһындағы бик мөһим документ-мәғлүмәттәрҙе штабҡа еткерергә бойора. Патрондары ла, гранаталары ла бөткән, өс көн ризыҡ күрмәгән атайым штабҡа барып етә, документтарҙы тапшыра һәм ундағы офицерҙарҙан рөхсәт һорай:\n- Кухняға барырға рөхсәт итегеҙ, былтырҙан алып ашағаным юҡ!\nШтабтағы бар командирҙар ирекһеҙҙән көлөшә башлай - ҡаты алыштар арҡаһында Яңы йыл ҡайғыһы ла ҡалмаған була бит. Ә документтар бик кәрәкле булып сыға, атайыма II дәрәжә «Батырлыҡ өсөн» миҙалы тап шуның өсөн бирелә лә инде.\nЕңеү яҙын уларҙың подразделениеһы Румыния ерендә ҡаршылай. Һуғыш тамамланғас, Европа аша үткән армия тыуған илгә кире ҡайта. Атайымдар 1945 йылдың йәйендә Одессаға тиклем йәйәү атлайҙар. Бик эҫе була, шуға ла төндәрен баралар, көндәрен ышыҡ урын табып йоҡлайҙар. Одессаға килеп урынлашҡас, атайым маршал Жуков менән осраша. Аптыраусылар ҙа булыр - нисек инде рядовой һалдат менән легендар полководец осрашһын, ти? ª бит осрашыу ғына түгел, иркенләп һөйләшеп тә ултыралар! Эш былай була. Г.К.Жуковтың Одессаға күсерелеүенә күп ваҡыт та үтмәгән мәл. Атайым казармала дежурҙа торғанда погондары күренмәгән олпат кеше килеп инә. Ҡарап сыға, һорауҙар бирә, әңгәмәселәрен тәмәке менән һыйлай. Атайымдар уны хужалыҡ эштәрен алып барған старшиналыр тип уйлайҙар. Ә ул: « Һеҙгә нимә кәрәк?» - тип һорай ҡуя. Атайым: «Ашхана бик бәләкәй, сиратлап ашайбыҙ. Иртәнге аш - 11-гә, төшкө аш - 4-кә, ә киске аш - сәғәт 11-гә тиклем һуҙыла. Йоҡларға ваҡыт аҙ ҡала. Шуны юғары командирҙарға еткерһәгеҙ ине», - ти. «Старшина» һынаулы ҡараш ташлай ҙа, йәнә ҡыҙыҡһына:\n- Ашхананы таштан да һалырға була, башҡа материалдарҙы ла табырға мөмкин. Тик кем төҙөр икән ?\n- Беҙ үҙебеҙ ҙә булдырыр инек !\nЯуапты оҡшата, атайымдан орден-миҙалдарҙы ни өсөн алғанын ентекләп һораша башлай. Шулай иркенләп һөйләшеп ултырғанда ишек асылып китә лә, атайымдарҙың командиры килеп инә. «Смирно!» командаһы биреп, «старшинаға» рапорт яһай башлай. Үрә һикереп торған һалдаттар шаҡ ҡаталар. Жуков тураһында күп ишеткәндәре була бит инде. ª ул «Отставить!» командаһы бирә лә: «Ашхана ғына түгел, беҙ һеҙҙең менән бына тигән тормош төҙөйәсәкбеҙ әле!» - тип һәр бер һалдаттың ҡулын ҡыҫып, бик йылы хушлашып сығып китә. Күпмелер ваҡыттан ашхана төҙөп ҡуялар. Атайымдың хәтерендә Г.К. Жуков иң оҫта полководец, аҡыллы етәксе, һалдаттар өсөн ябай, иғтибарлы, кеселекле һәм ғәҙел кеше булып һаҡланды.\nОдессанан һуң атайым Германияның Эберсвальде ҡалаһына ебәрелә. Бында ла һынатмай, өлгөлө хеҙмәт итә. Был хаҡта байраҡ янында төшкән фотоһы һөйләй. Тап уның бындай хөрмәткә лайыҡ булыуын раҫлап, карточканың артына командирҙың ҡултамғаһы һәм мисәт тә ҡуйылған.\n16 йәшенән һуғышҡа киткән атайым һуғыш һәм хәрби хеҙмәттә 8 йыл йөрөп, 24 йәшендә тыуған ауылына ҡайтып төшә. Колхозда ниндәй генә эштә эшләмәһен, һынатмай хеҙмәт наградалары ла етерлек уның. Механизаторҙар курсын тамамлай, комбайнда, тракторҙа эшләй, йылҡы һәм сусҡа фермалары мөдире, балта оҫтаһы ла булды. Бер нисә саҡырылыш рәттән депутат итеп һайлана.\nАтайым тормоштоң ҡәҙерен белде, араҡы эсмәне, тәмәке тартманы. ¤йөбөҙгә урыҫ һәм башҡорт телендә ололар һәм балалар өсөн гәзит-журналдар күп килде. китапханала ул уҡымаған китап та ҡалмағандыр. Беҙҙе шахмат, шашка уйнарға өйрәтте, ә бына ҡомар уйындарын тыйыр ине. Немец телендә иркен һөйләште. Әсәйем менән 4 бала тәрбиәләп үҫтерҙеләр, өсәүебеҙ уҡытыусы һөнәрен һайланыҡ. Һәр беребеҙгә өй һалып сығырға ярҙамлашты. 10 ейән-ейәнсәрен, 1 бүләһен, 3 бүләсәрен күреп өлгөрҙө, уларҙың уңыштарына ҡыуанып бөтә алманы. Беҙҙе ғәҙел булырға, һәр эште еренә еткереп башҡарырға өйрәтте. Бөтә яҡшы нәмәгә атайыбыҙҙан өйрәндек, ул беҙгә йәшәү өлгөһө булды һәм артабан да шулай булып ҡаласаҡ!\nИлүзә МӨЛӨКОВА. Илсе ауылы.\nТормош дауам итә…\nАтайым, Аллаяров Заһиҙулла Хәбибулла улы 1923 йылдың июль айында Учалы районының Әбделҡасим ауылында урта хәлле ғаиләлә, Зөһрә менән Хәбибулланың... Тотош уҡырға\nАтайым – минең ғорурлығым!\nВатанды һаҡлаусылар көнө айҡанлы «Атайым - минең ғорурлығым» тип аталған конкурс иғлан иткәйнек. Редакциябыҙға бик күп хаттар килде. Иң-иңдәрен... Тотош уҡырға\nТупрағы баҫылып өлгөрмәгән, кәҫләнеп ярмаланып ятҡан ҡәбер эргәһендә торам. Был минең улымдың ҡәбере. Йәшләй генә гүр эйәһе булды, йәне ожмахта... Тотош уҡырға\nБөйөк Еңеүгә 69 йыл тула. Ошо уңайҙан мин үҙемдең атайым тураһында яҙып үткем килә. Һуғыш башланыу менән Мулдаҡай ауылы мәзине, олатайым... Тотош уҡырға\nҠарағужа ауылы уҙаманы атайым Минһажетдин Юлдыбаев, ҡатыны вафат булғас, биш бала менән тороп ҡала. Шунан ул Сораман ауылы ҡыҙын - әсәйемде икенсе... Тотош уҡырға


Сирләгән медицинаны дауалауға тағы ниндәй белгестәр етмәй - Bash.News\nСирләгән медицинаны дауалауға тағы ниндәй белгестәр етмәй\nСирләгән медицинаны дауалауға тағы ниндәй белгестәр етмәй https://bash.news/news/88225_sirlgn_medicinany_daualaua_tay_nindj_belgestr_etmj\n17 ғин 2019, 21:35\nТөбәк башлығы үҙенең тәүге эш көндәрендә медицинала тәртип урынлаштырырға ҡушты. Республика район-ҡалаларын төрлө йүнәлештәге белгестәр менән тәьмин итеү киҫкен мәсьәләләрҙең береһе. Ҡырмыҫҡалы районы Ҡабаҡ амбулаторияһы ошо көндәрҙә педиатрҙар менән тулыланды. Хәбәрсебеҙ Рәмилә Исмәғилева яҙмаһы.\nБалалар табибы кабинеты эргәһендә сират юҡ тиерлек. Ҡабаҡ амбулаторияһында сабыйҙарҙы ике педиатр ҡабул итә башлаған. Фәйрүзә Саяпованы ла бында яҙмыш елдәре түгел, бер миллион һум аҡса алып килгән. Педиатр "Ауыл табибы" программаһында ҡатнашып Өфөгә яҡын Зубов ауылында фатир һатып алыуға ирешкән.\nФәйрүзә Саяпова, балалар табибы: “Үҙем Стәрлебаштан. Ике йыл эсендә Ҡырмыҫҡалылағы коллективҡа өйрәндем. Ҡабаҡ амбулаторияһында педиатр кәрәккәс, ике уйлап торманым. Зубовтан көн һайын йөрөп эшләү ҙә ялҡытмай”.\nУҙған йыл аҙағында ғына Ҡырмыҫҡалы районында алты педиатр етмәгән. Дефицит әлегә икәүгә ҡалған. Үҙәк район дауаханаһына балалар консультацияһында ике вакансия буш. Тәжрибәле балалар табибы Гүзәл Вафина Ҡабаҡҡа Өфөнән килеп эш башлаған. Ул да "Ауыл табибы" программаһында ҡатнашмаҡсы. Ҡабаҡ зонаһында 1300 сабый иҫәпләнә. Быға тиклем белгестәр уларҙы айырым көндәрҙә график буйынса ғына ҡабул иткән.\nМедицина учреждениеһында бер нисә йыл элек ремонт үткән. Бында 5 табип туғыҙ ауыл халҡын - алты мең тирәһе халыҡты хеҙмәтләндерә. Көндөҙгө стационар бар.\nТейешле кимәлдә йыһазландырыу, табиптар менән тулыландырыу маҡсатын тормошҡа ашыраһы бар. Районға әле реаниматолог, анестезиолог, уролог, невролог талап ителә.\nАрсен Камалов, Ҡырмыҫҡалы үҙәк район дауаханаһы баш табибы: “Беҙгә эшкә килеүселәргә район хакимиәте ярҙам итергә тырыша. Киләсәктә эш урынынан 10 кешене торлаҡ менән тәьмин итеү мөмкинлеген эҙләйбеҙ, шулай уҡ ер участкалары бүлеү варианты ла бар”.\n"Ауыл табибы" программаһы байтаҡ белгестәрҙе бер урындан икенсе ергә күсерҙе. Проект ниндәйҙер кимәлдә медицина хеҙмәткәрҙәренә ҡытлыҡ мәсьәләһен хәл итә. Әммә күптәр программала килешелгән биш йыллыҡ планды тултырыу менән ҡайтып китә. Тап шуға ла урындарҙа белгестәрҙе кире ебәрмәү өсөн шартар тыуҙырыу юлдары ҡарала.\n16:09, 03 окт\n15:06, 03 окт\n15:16, 02 окт


Осрашайыҡ, туғандар, форсат табып ауыл көнөндә! - Праздник села, улицы - Родной наш край - Каталог файлов - Кугарчинская ЦРБ\nИртүк Юлдыбай ауыл биләмәһе вәкилдәре һәм ауыл әүҙемдәре милли кейемдәрҙә, йыр-моң менән байрамды уртаҡлашырға килгән ҡунаҡтарҙы – район хакимиәте башлығы Ғайса Янбаевты, район Советы рәйесе Айрат Болғаировты ингән ерҙә ҡаршы алды.\nРайон вәкилдәре, форсат менән файҙаланып, урамдар буйлап үтеп, бында йәшәгән ғаиләләр менән яҡындан танышты. Барыһы ла етди әҙерләнгән: хужалар йорт ҡаралтыларын тәртипкә килтергән, буяған, яңыртҡан, ҡунаҡтар саҡырған, байрам табындарын, ҡул эштәренән күргәҙмәләр әҙерләгән.\nБайрам барышында үҙҙәре менән Йәғәфәровтар, Таһировтар, Ишмәтовтар, Рафиҡовтар, Әбүбәкировтар, Исмәғилевтар, Кузьмичевтар, Мәүлетовтар, Казбаковтар, Айытҡоловтар, Вәхитовтар, Ҡунысбаевтар, Кәримовтар, Аралбаевтар һәм Әлимғужиндар таныштырҙы.\nОҙаҡ йылдар буйы һауынсы булып эшләп, яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеп, Почет билдәһе ордены менән бүләкләнгән Екатерина Кокурина менән хеҙмәт ветераны, өсөнсө дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены менән бүләкләнеүсе Ирек Аралбаев (һүрәттә) совхоз данын арттырыуға үҙ өлөшөн индерә.\nИрек Рәсүл улы тракторсы-машинист һөнәрен Мораҡта үҙләштергәс, тәүҙә Күгәрсен совхозында, ул реорганизацияланғас, “Искра” совхозында ең һыҙғанып эшләй. Бөгөн хаҡлы ялда булһа ла, ҡул ҡаушырып ултырмай, тормошон еңеләйтер өсөн яңы әйберҙәр уйлап сығара, өй мәшәҡәттәре менән мәшғүл.\n- Утарға эшкә килгәндә бында урыҫтарҙың бер нисә һалам башлы өйҙәре генә тора ине. Яңы фатирҙар, совхоз биналары өсөн нигеҙҙе ҡасандыр үҙем экскаваторҙа ҡаҙҙым, утарҙы үҫтереүҙә минең дә өлөшөм бар, тип ғорурланам. Хөкүмәт ул ваҡытта йәштәр өсөн ҡайҙан аҡса тапҡан, нисек торлаҡ һәм эш менән тәьмин иткән, шуға аптырайым. Бөгөн дә шундай ярҙам булһын ине, йәштәргә аяҡҡа баҫыуы ҡыйын. Матур эшләп, матур йәшәнек, бөгөн дә татыубыҙ, киләсәктә лә шулай булһын,- тип хәтирәләре менән бүлеште Ирек Рәсүл улы.\nҠунаҡтар ауыл халҡы йәшәйеше, хужалар менән яҡындан танышып, үҙ баһаһын биреп, урам осона, йәмле аҡланға йыйылды. Бында балалар һәм йәштәр өсөн спорт саралары (гер күтәреү, ҡул көрәше, арҡан тартышыу, тоҡ менән һуғышыу) ойошторолдо, шунда уҡ эшҡыуарҙар үҙ тауарҙарын тәҡдим итте, бәләкәстәр өсөн аттракциондар эшләне.\nБайрам менән барыһын да иң башта Юлдыбай ауыл биләмәһе башлығы Илдар Килсенбаев ҡотланы.\nҠотлау һүҙҙәренә шулай уҡ район Советы рәйесе Айрат Болғаиров та ҡушылды, район хакимиәте башлығының ҡотлау адресын уҡып ишеттерҙе. Байрамға килгән Өфө ҡалаһы хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов та барыһына ла йылы һүҙҙәрен еткерҙе һәм мәктәпкә бүләккә компьютер тапшырҙы.