"Ағиҙел"-8, 2018. Н. Ғәйетбай. Бабич. Роман. Беренсе бүлек, 1-2 өлөштәр\n7 Август 2018, 13:10\nУлар көтмәгәндә килеп инде.Ямалдың ҡыҙына исем ҡушып ҡайтҡайны Шәйехзада. Өҫтөн дә һалырға өлгөрмәне, бүректәрен күҙҙәренә төшөрөп кейгән ике ир пәйҙә булды. Ҡаштары емерек, йөҙҙәре уҫал. Таныны уларҙы Шәйехзада – Дүсәнбайҙыҡылар. Береһенең исеме – Көмөшбай, икенсеһенекен хәтерләмәй.Инеү менән Көмөшбай – эре кәүҙәле, киң яурынлы, ҡулдары көрәктәй ир – һаулыҡ һорашып та тормайынса, уны-быны уйламаған Шәйехзаданы яғаһынан эләктереп, күтәрә төштө һәм ҡурҡыныс тауыш менән ыҫылданы:– Һин, йолҡош истәк! Мин һине иҫкәртәм! Дүсәнбайҙан кит! Бер көн ваҡыт һиңә! Китмәһәң, үлек кәүҙәңде Табанкүл төбөндә табырҙар. Ишеттеңме?Икенсе ир, ул-был була ҡалһа йә Шәйехзада ҡаршылашһа, тип күрәһең, тегеһенә ярҙамлашыу өсөн эргәгә килеп баҫҡан.Бер ни аңламаған Шәйехзада ни тип әйтергә белмәне, фәҡәт ҡыпһыуыр кеүек ҡулдарҙан ысҡынырға маташты.– Ишеттеңме?! – тип тағы ла уҫалыраҡ тауыш менән ҡабатланы Көмөшбай.– Туҡта! Ни булды?– Бур кеүек төнөн йөрөгәс тә, былар һиҙмәй, тиһеңдер! Беҙ ҡапсыҡта ятмай! Бөтәһен дә беләбеҙ!– Төнөн? Төнөн минең бер ҡайҙа йөрөгәнем юҡ!Көмөшбай, ике ҡулы менән Шәйехзаданы яғаһынан ҡаты итеп тотоп торған көйө, дуҫына өндәште:– Хәтере ҡатҡан! Эләктер берҙе! Иҫе яңырһын!Шуны ғына көткән икенсе ир ныҡ итеп Шәйехзаданың ҡабырғаһына һуҡты. Икенсе тапҡыр яңағына һелтәнгәйне, егет ялтанып өлгөрҙө, уҫтаптай йоҙроҡ “выжт” итеп сикәһен ялап үтте. Шәйехзада быларҙың бик етди дәғүә менән килеүенә төшөндө. Әммә сәбәп нимәлә?\nБашҡортостан мөхтәриәтенең 100 йыллығына, Шәйехзада Бабичтың тыуыуына 125 йыл тулыуға арнала.\nУлар көтмәгәндә килеп инде.\nЯмалдың ҡыҙына исем ҡушып ҡайтҡайны Шәйехзада. Өҫтөн дә һалырға өлгөрмәне, бүректәрен күҙҙәренә төшөрөп кейгән ике ир пәйҙә булды. Ҡаштары емерек, йөҙҙәре уҫал. Таныны уларҙы Шәйехзада – Дүсәнбайҙыҡылар. Береһенең исеме – Көмөшбай, икенсеһенекен хәтерләмәй.\nИнеү менән Көмөшбай – эре кәүҙәле, киң яурынлы, ҡулдары көрәктәй ир – һаулыҡ һорашып та тормайынса, уны-быны уйламаған Шәйехзаданы яғаһынан эләктереп, күтәрә төштө һәм ҡурҡыныс тауыш менән ыҫылданы:\n– Һин, йолҡош истәк! Мин һине иҫкәртәм! Дүсәнбайҙан кит! Бер көн ваҡыт һиңә! Китмәһәң, үлек кәүҙәңде Табанкүл төбөндә табырҙар. Ишеттеңме?\nИкенсе ир, ул-был була ҡалһа йә Шәйехзада ҡаршылашһа, тип күрәһең, тегеһенә ярҙамлашыу өсөн эргәгә килеп баҫҡан.\nБер ни аңламаған Шәйехзада ни тип әйтергә белмәне, фәҡәт ҡыпһыуыр кеүек ҡулдарҙан ысҡынырға маташты.\n– Ишеттеңме?! – тип тағы ла уҫалыраҡ тауыш менән ҡабатланы Көмөшбай.\n– Туҡта! Ни булды?\n– Бур кеүек төнөн йөрөгәс тә, былар һиҙмәй, тиһеңдер! Беҙ ҡапсыҡта ятмай! Бөтәһен дә беләбеҙ!\n– Төнөн? Төнөн минең бер ҡайҙа йөрөгәнем юҡ!\nКөмөшбай, ике ҡулы менән Шәйехзаданы яғаһынан ҡаты итеп тотоп торған көйө, дуҫына өндәште:\n– Хәтере ҡатҡан! Эләктер берҙе! Иҫе яңырһын!\nШуны ғына көткән икенсе ир ныҡ итеп Шәйехзаданың ҡабырғаһына һуҡты. Икенсе тапҡыр яңағына һелтәнгәйне, егет ялтанып өлгөрҙө, уҫтаптай йоҙроҡ “выжт” итеп сикәһен ялап үтте. Шәйехзада быларҙың бик етди дәғүә менән килеүенә төшөндө. Әммә сәбәп нимәлә?\nШәйехзада Көмөшбайҙың ҡыпһыуырынан ҡотолоу өсөн бар көсөнә уны этеп ебәрҙе, үҙе, ауырая төшөп, аҫҡа эйелде. Ирҙәрҙең икенсеһе, быны ҡаршы һуғышыу тип аңлап, йоҙроҡтарын Шәйехзадаға яуҙырҙы. Ҡулы менән бер ни ҙә эшләй алмаған егет тегене тибеп ебәрҙе. Ир эсен тотоп туҡтап ҡалды. Быны күргән Көмөшбай, оторо ҡыҙып, Шәйехзадаға ябырылды. Ул арала икенсе ир ҙә иҫенә килеп, Шәйехзадаға ташланды. Улар икәүләп егетте өҫтәл менән мейес араһына ҡыҫырыҡланы. Быларҙың маҡсаты яуыз икәнлеген тойған егет, әгәр ныҡлап ҡаршылашмаһаң, үлтереп ҡуймаһалар, имгәтеп ташлауҙарынан ҡурҡып, бесәй тиҙлеге менән мейес алдында ятҡан балтаны эләктерҙе. Яңағына, ҡолаҡ төбөнә, ҡабырғаларына арыу ғына эләккән Шәйехзада ҡыҙғайны. Әгәр тегеләр ҡурҡып туҡтамаһа, ары ни булыры билдәһеҙ ине.\n– Ташла балтаңды! – тип аҡырҙы Көмөшбай ҡарлыҡҡан тауыш менән.\n– Яҡын килмәгеҙ! Башығыҙҙы яра һуғам!\nШаярмағанлығын аңлатып, Шәйехзада балтаһы менән һелтәнде. Тегеләр егеттең юҡты һөйләмәгәнлегенә төшөнөп, ишеккә табан сигенде.\n– Беҙ һине иҫкәрттек! Иртәгә эҙең булмаһын Дүсәнбайҙа! – Тегеләр сығыу яғына ыңғайланы.\n– Туҡтағыҙ! Ни булды? Мин бер ни аңламаным! – тип ҡысҡырҙы Шәйехзада.\nТегеләр туҡтаны, бер-береһенә ҡарашып алды. Әйтергәме, юҡмы, тип икеләнделәр шикелле. Шунан ирҙәрҙең икенсеһе бер аҙым алға атланы.\n– Көмөшбай Хәтирәне икенсе бисәлеккә алырға йөрөй, – тине ул. – Кисә ул ризалығын бирмәне. Яңғыҙы дүрт балаһы менән астан үлә ғуй. Шуны аңламай иҫәр бисә. Һинең арҡала алйотлана. Үҙең бит уны бисәлеккә алмайһың. Башын бутама, иҫән саҡта ҡас! Беҙ һине иҫкәрттек!\nШулай тинеләр ҙә сығып киттеләр. Шәйехзада ҡулында балта тотҡан килеш иҫәңгерәгән кеүек тороп ҡалды.\nБына эш нимәлә икән! Шәйехзаданың тәне эҫеле-һыуыҡлы булып китте. Ҡайҙан белгәндәр?! Был хаҡта ул үҙе уйларға ла тартынып йөрөй, ә баҡһаң!.. Хәҙер ни эшләргә? Әлеге ике ир ҡушҡанса ҡасырғамы? Әммә ҡапыл юҡҡа сығыу мөмкин түгел. Тағы ун көн уҡытаһы бар.\nХәтирә... Сәйер генә килеп сыҡты уларҙың араһы.\nБер көн яҡындағы станциянан йөрөп уҡыған ун йәшлек Сәлимә исемле ҡыҙ ишектән ҡыйыр-ҡыймаҫ инде лә туҡтап ҡалды. Ғәҙәттә һүҙһеҙ-ниһеҙ инеп урынына барып ултырған балаға ни булған?\nШәйехзада уға аптырабыраҡ ҡарап торҙо ла:\n– Үт, үт, Сәлимә, – тине. – Ниңә туҡталдың?\nСәлимә, ниңәлер, ҡып-ҡыҙыл булды, ҡулындағы бәрәңгеләре төшөп китте. Ҡыҙ оялышынан илап ебәрҙе.\nШәйехзада Сәлимәнең янына килде, бәрәңгеләрен йыйып алды, тынысландырырға теләп арҡаһынан һөйҙө.\n– Илама, иркәм, матурым, бәләкәсем! – тине лә етәкләп элекке урынына түгел, алғараҡ килтереп ултыртты. – Ниңә илайһың? Әллә берәй малай һуҡтымы? Йығылдыңмы?\n– Юҡ. Берәү ҙә һуҡманы, – тине ҡыҙ бер аҙ тыныслана төшкәс. – Уҡыуға түләргә әсәйемдең аҡсаһы юҡ. Ошо бәрәңгеләрҙе бирҙе. Алып бармайым, тигәс, асыуланды.\nҠыҙ йәнә илар хәлгә етте. Уны йәлләп, Шәйехзада үҙе саҡ илап ебәрмәне, йәнә ҡыҙҙы һөйөп алды:\n– Ниңә уның өсөн илайһың? Илама! Әсәйең белеп ебәргән! Мин бәрәңгене бик яратам. Рәхмәт!\nКүҙҙәренә тулған йәште балаларға һиҙҙермәҫкә теләп, егет ситкә боролдо. Бер аҙ тыныслана төшкәс, дүрт йомро бүләк өсөн доға ҡылды.\nШәйехзада бәрәңгене, ысынлап та, һағынғайны. Был яҡта ҡаҙаҡтар, ниңәлер, уны сәсмәй. Аҙаҡ егет был күстәнәстәрҙе бешереп, аҡ май ялатып, бик тәмләп ашаны.\nШул көндө Шәйехзада Сәлимәне оҙата барҙы. Бәрәңге өсөн ҡыҙыҡайҙың әсәһенә рәхмәт әйткеһе килде. Сәлимә – бик аҡыллы ҡыҙ, белемгә ынтылышы бар, артабан уҡырға кәрәк уға. Шул хаҡта һөйләшмәк булды.\nҠыҙҙың әсәһе егерме биш – егерме һигеҙ тирәһендәге ҡатын икән. Һөйкөмлө генә. Тик күҙҙәре үтә һағышлы, моңһоу. Егет күңелендә Сәлимәгә булған йәлләү тойғоһо хәҙер ошо ҡатынға ҡарата ла уянды. Ниндәй ҡайғы өйкәй икән уның йөрәген?\nҠатын егетте сәй эсергә саҡырҙы. Һөйләшеп киттеләр. Яйлап күп нәмә асыҡланды.\nХәтирәгә егерме алты йәш. Дүрт балаһы бар – ике улы, ике ҡыҙы. Сәлимә – иң өлкәне. Ире тимер юлында стрелочник булып эшләгән, ике йыл элек поездан тапалып үлгән. Тол ҡатын тимер юлында юл таҙарта икән, ләкин аҡсаһы аҙ, тартып-һуҙып ашауға саҡ еткерә, хатта балаларына яңы кейем ала алмай. Ярай, ҡулы оҫта, иҫкенән тегеп кейендерә. Шуныһы ла яҡшы – өлкәндәренеке бәләкәйҙәренә ҡала.\nХәтирә күңелсәк булып сыҡты. Күҙҙәре һағышлы күренһә лә, Шәйехзаданың шаян һүҙҙәренә ихлас көлдө, егеттең килеп сыҡҡанына ысын күңелдән ҡыуанды.\nОҙаҡ ултырып ташланы Шәйехзада. Ниңәлер, был һөйкөмлө ҡатындың эргәһенән ҡапыл ғына киткеһе килмәне. Уның быяла уйынсыҡ тәгәрләп киткәндәге кеүек селтерләп көлөүен ишетеүе күңеленә яҡын ине. Тағы-тағы мәҙәктәр һөйләп көлдөргөһө килде. Шулай итеп, уның ҡарашындағы моңһоулыҡты юҡҡа сығара алыр һымаҡ.\nТөҫкә лә матур ғына Хәтирә. Күҙҙәре ҙур, оҙон керпектәре бөгөлөп тора, шуға ла йөҙө һағышлы тойолалыр. Ыҡсым тура танауы, тулы ирендәре, күпереп торған ҡара сәсе ҡатынды һылыу итеп күрһәтә. Ябығыраҡ, әммә ҡалҡыу күкрәктәре, нескә биле кәүҙәһенә һомғоллоҡ, һылыулыҡ бирә.\nШәйехзада үҙенең сәсәнлеген күрһәтмәйенсә түҙә алманы. Ни өсөндөр был ҡатынға оҡшағыһы килә ине уның.\n“Һә” тигәнсә шиғыр сығарып, көйләй биреберәк Хәтирәгә уҡып ишеттерҙе:\nРәхмәт, апай, ебәргәнһең дүрт бәрәңге,\nТәрбиәләп үҫтерә күр дүрт балаңды.\nБатыр улдар, матур ҡыҙҙар, үҫеп еткәс,\nТаң ҡалдырһын тирә-яҡты, бар әҙәмде.\nХәтирә егеттең шулай тиҙ үләң сығара алыуына хайран ҡалды.\n– Әллә һин аҡынмы? – тип ҡыҙыҡһынды.\n– Аҡын булырға!.. – Шәйехзада тауышы менән был атама уның өсөн буй етмәҫлек бейеклек икәнен аңлатты. – Тик ултырғансы тип сығарам ҡай саҡ. Бына әлеге кеүек.\n– Юҡ, һин – аҡын! Аҡын! – тип һоҡланыуын йәшермәне Хәтирә. – Бигерәк шыма килеп сыҡҡан ғуй!\nШәйехзада үҙенең ун-ун бер йәштәрҙән бирле шиғыр яҙыу менән шаярыуын әйтеп торманы инде. Бында ҡаҙаҡ аҡындары менән ныҡлап аралашыуын, хатта ярышып әйтешеүен дә һөйләмәне: маҡтанырлыҡ уңыштары юҡ әле, бер әйтештә еңеүен һанамағанда. Биш-алты һүҙ бәйгеһендә уҙып киткәнде генә ысын аҡын тип таныйҙар бында. Әммә был әйтештәрҙә ҡатнашыу Шәйехзадаға күпте бирҙе. Ул ғәм алдында йырларға оялмай хәҙер, думбыра ҡаға башланы, мандолина уйнап йырлауҙы ла бынан ике йыл элек ҡаҙаҡ аҡындарынан өйрәнгәйне.\nБыларҙы һөйләп торманы егет. Ләкин үҙе менән мандолина алып килмәүенә үкенде. Бер-ике үләң әйтеп, йырлап Хәтирәнең күңелен яулағыһы килде.\nКөтмәгәндә Шәйехзадаға үҙен күрһәтергә икенсе мөмкинлек тыуҙы. Ҡыуаныслы күренеш түгел ине ул.\nСәй эсеп бөтөп, ҡайтырға ваҡыт еткәйне. Ҡатын менән егет, бер-береһен яҡын күреп, күңелдәренең ауаздаш икәнлеген тойоп, айырылыу минуттарын теләмәйерәк көтә. Уйламағанда улар янына уҫал ҡиәфәттәге бер ир килеп инде лә, һаулыҡ та һорашып тормайынса:\n– Иртәгә үк сығып кит! – тип ҡысҡыра башланы. – Миңә был бүлмә кәрәк! Үҙең сыҡмаһаң, сығарып ташлайым әйберҙәреңде! Ишетһен ҡолағың!\nБыл ирҙең килеп инеүе, бигерәк тә уҫал, тупаҫ аҡырыуы тап-таҙа итеп йыуылған һары иҙән өҫтөнә бер биҙрә бысраҡ, нәжес индереп һирпкән кеүек тәьҫир итте Шәйехзадаға. Ул ошо ҡыҫҡа ваҡыт эсендә бик ҡәҙерле булып киткән ҡатынды йәберләгәндәре өсөн үҙен солғап алған асыуға, нәфрәткә түҙә алмайынса, был ирҙең боғаҙына йәбешергә әҙер ине.\nУрынынан ырғып торған егеттең ҡиәфәте уның бик үк яғымлы булмаған тойғоларын асыҡ күрһәткәндер, ир бер аҙ тыныслана төштө, ингәндәге кеүек ҡысҡырмай башланы. Һөйләшә торғас, шул асыҡланды: әле Хәтирә дүрт балаһы менән йәшәп ятҡан кирбес бинаның бер мөйөшө элек күмер һарайы булған. Шуны рәткә килтереп йәшәп ятыуы ҡатындың. Әммә бүлмә өсөн түләргә аҡсаһы етмәй, бурысы байтаҡ йыйылып киткән. Был ир, тимер юлында түрәрәк кеше булараҡ, ураған һайын бурысты түләүҙе һорап килә, юғиһә, бөгөнгө кеүек, бүлмәнән ҡыуып сығарыу менән ҡурҡыта икән. Бына әле лә шул уҫал ниәт менән ингән.\nБыны ишеткәс, Шәйехзада эстән генә һөйөнөс тойғоһо кисерҙе. Хәтирә уның күңеленә ятты. Егет ҡатынға тағы нисек итеп нығыраҡ оҡшарға белмәй ултыра ине. Аллаһ Тәғәлә сәбәбен дә ебәрҙе. Уның кеҫәһендә аҡсаһы бар! Ике бай зәҡәттән тип ҡорсаңғы ғына ике тәкә биргәйне, шуларҙы берәр һумға һатҡайны егет. Хоҙай ҡушыуы буйынса, кеҫәһендә шунан килгән ике һум да бер нисә тине ята.\n– Нисә һум бурысы? – тип һораны Шәйехзада ирҙән, һүҙҙе ары ҡуйыртырға бирмәйенсә. Үҙе эстән уйлап ҡуйҙы: “Ике һумдан күберәк булмаһа ярар ине!”\n– Бер һум да туҡһан тин! – тине ир.\nШәйехзада ҙур ҡыуаныс менән кеҫәһенән ике һумды сығарып, тегенең усына шапылдатып һуҡты:\n– Мә һиңә – ике һум! Ун тине хәйер булһын! Башҡаса бында инеп, кеше ҡурҡытып йөрөмә!\nИр ризалыҡ менән сығып китте.\nХәтирә ҡулдарын күкрәгенә ҡыҫты:\n– Ниңә бирҙең? Мин нисек түләйем һиңә? Ул ни көн дә тиерлек килә. Гел шулай ҡурҡыта. Уның һүҙенә иғтибар итә башлаһаң... Бирмәҫкә ине! Беҙ нисек тә түҙер инек әле.\nҠатындың йөҙөндә Шәйехзаданың ике һумы өсөн ихлас ҡайғырыу яҙылғайны. Егет уны йәлләп, тынысландырырға тырышты.\n– Борсолма! Хәйергә килгән аҡса ул. Тағы бирәсәктәр.\nХәтирә бошонмаһын өсөн шулай тине. Ә ысынында иһә Шәйехзадаға аҡса ауырлыҡ менән килә. Дүрт айҙа ул барлығы утыҙ биш һум йыйырға өмөтләнә. Ул аҡса ҡыш буйы мәҙрәсәгә түләргә, йәшәргә, кейенергә етәсәк.\nОшонан һуң Шәйехзаданың юлы йышайҙы Хәтирәләргә. Ҡулына мандолинаһын тотоп килә башланы. Һылтауы ла табылып тора. Ямғырҙар башланды. Туҡтаһа ла, тышҡа сығып йөрөрлөк түгел, көн һалҡын, көҙгө ел иҫә. Гәзит-журнал һирәк килә, булған китаптар күптән уҡылып бөткән. Эш юҡ. Дәрестән ҡайтаһың да, ни эшләргә, ҡайҙа һуғылырға белмәй йөрөйһөң. Эс боша. Ғүмер бушҡа, тиккә үтә кеүек һәм Шәйехзада “барып һөйләшеп ултырайым әле” тип Хәтирәнең өйөнә табан атлай.\nБалалар ҙа егеттең мандолина сиртеп йырлауын хуш күрә. Бигерәк тә бейеү таҡмаҡтарын ярата улар. Ҡылдарға сиртеүе була, бейеү көйөн белеп алғандар, шунда уҡ төшөп тә китәләр. Шәйехзада ла таҡмаҡтарҙы балалар аңларлыҡ итеп сығара, уларға шаяртып төрттөрә, шуныһы бигерәк оҡшай тегеләргә.\nАлты йәшлек Биксура – бик йылғыр малай. Шәйехзада килтергән кәнфиттең күбеһен һуғышып-талашып үҙенә эләктерә, башҡаларға аҙ ҡала. Ошоға төрттөрөп тә йырлап ебәрә Шәйехзада:\nКилтергәйнем биш кәнфит,\nБарын алған Биксура.\nБашҡаларға кәнфит юҡ,\nБиксура кәнфит һура.\nШулай тип ҡат-ҡат йырлағандан һуң Биксура кәнфиттәрҙе тигеҙ бүлешә башланы.\nХәтирә, ғәҙәттә, үҙе бейемәй, йылмайып ҡул сабып ҡына ултыра. Шулай ҙа бер төшөп китте. Бик матур бейей икән. Кәүҙәһенә йәтешле яһаған хәрәкәттәре күҙҙең яуын алып, күңелгә хуш килеп тора. Егеттең һоҡланып ҡарауын күрепме, әллә башҡа сәбәп булдымы, шул бер тапҡырҙан һуң, Шәйехзада күпме һорамаһын, башҡаса төшмәне.\nШулай итеп Хәтирәләргә көн дә бара башланы егет. Әлбиттә, буш ҡул менән йөрөмәй: йә сәй, йә шәкәр тотоп бара, хәйергә ит төшһә, уны ла йәлләмәй. Йышыраҡ кескәйҙәргә шәкәр-кәнфит, тәмлекәстәр алып килә. Уның килеүенә балаларҙың шатланғанын күрһәң! Ләкин егет өсөн ҡатындың йөҙөндәге ҡыуанысты күреүҙән дә оло бәхет юҡ. Оҡшай ул Шәйехзадаға, оҡшай! Үҙенән һигеҙ йәшкә өлкәнерәк тип уйламаҫҡа тырыша. Булһасы! Өйләнергә йыйынмай ҙа баһа! Күңеле тартыла, ҡатынды күргеһе, уның менән һөйләшкеһе, мәҙәк һүҙҙәр менән, йәки шаян таҡмаҡтар йырлап көлдөргөһө, ҡыуандырғыһы килә. Был татлы ла, ләззәтле лә тойғонан һис тә ҡотолоп булмай. Хәйер, егет унан арынырға ла теләмәй. Бындағы ҡотһоҙ тормошон биҙәй бит ошо осрашыу, һөйләшеп-йырлашып ултырыуҙар.\nӘллә мөхәббәтме икән был? Һөйөү тойғоһо кешенең йәшенә ҡарап тормай, тиҙәр бит. Ун һигеҙ йәшенә етеп, был татлы хисте ысынлап кисергәне юҡ Шәйехзаданың. Дөрөҫ, оҡшатҡан ҡыҙҙары булды, бер-икәүһен әҙәби-музыкаль кисәләрҙән һуң оҙатҡылап та ҡуйҙы. Әммә шунан ары китмәне. Йә тегеләр әкренләп осрашыуҙан ҡаса башланы, йә Шәйехзадаға уларҙың ниндәйҙер сифаты оҡшамай ҙа, ара өҙөлә. Ҡайһы саҡта егет буй етмәҫлек берәй ҡыҙға, хатта үҙенән өлкәнерәк сибәр ҡатынға ситтән тороп ғашиҡ була ла, был хаҡта һиҙҙермәйенсә, әйтмәйенсә, төрлө хыялға сумып йөрөй. Имеш, Шәйехзада уға яратыуын еткерә, теге ҡыуанып китә, үҙенең дә егетте күптән яҡын күреүен белдерә, улар осраша, Шәйехзада ҡыҙҙы үбә. Шунан өйләнешәләр һәм ләззәтле минуттар, сәғәттәр кисерәләр...\nОшондай мәлдәрҙә мөхәббәт хаҡында шиғырҙар яҙа егет. Улар йә бәхетле мәлдәргә бағышланған була, йә һағышлы тамамлана.\nХәтирәгә бағышлап та бер нисә шиғыр яҙҙы егет. Унда Шәйехзада хыялға бирелеп, юҡты бар итеп һүрәтләне, йә ҡайнар мөхәббәттә аңлаштылар, йә төрлө сәбәп менән бер-береһенең йөрәген яралап, араны өҙҙөләр. Һуңғыһы бигерәк һағышлы, ҡыҙғаныс килеп сыға ине, уларҙы уҡып илағаны булды хатта. Тик береһен дә Хәтирәгә уҡыманы егет. Оялды.\nБер көндө уларҙың мөнәсәбәте өҙөлдө.\nЕгет ҡатында ике сәғәттәй булып, сәй эсеп, балаларҙы бейетеп, үҙе шаян таҡмаҡтар менән көлдөрөп ҡайтырға йыйынғайны. Хәтирә уны оҙата сыҡты. Был егетте һағайтты, сөнки барыһы менән бүлмәлә хушлаша ла ҡайтып китә ине. Ниңә был юлы ҡатын эйәреп сыҡты? Бөгөн көлөүе лә ихлас булмаған кеүек тойолғайны шул.\nЯңылышмаған Шәйехзада. Ҡатын етди ҙә, ҡайғылы ла ҡарашын ситкә бороп, йөрәк өҙгөс һүҙҙәр әйтте:\n– Шәйехзада, башҡаса килмә беҙгә. Йә эҫенешеп китербеҙ. Кешеләр әллә нимә һөйләй, төрлө хәбәр килеп етә. Һиңә тиҙҙән ҡайтырға, ә миңә бында йәшәргә. Асыуланма. Шулай кәрәк. Хуш!\n“Дүсәнбай ауылы байы Быҡтымбай ун алты йәшлек һылыу ҡыҙын аҡындар әйтешендә еңеүсегә бисәлеккә бирә!”\nШундай хәбәр “һә” тигәнсә эргә-тирәләге йәйләүҙәргә, ауылдарға таралып, бөтәһен дә шаҡ ҡатырҙы. Быға ышанырға ла, ышанмаҫҡа ла белмәне халыҡ. Быҡтымбай ҡыҙы Йомабикәнең сибәрлеге хаҡында даны бөтә ҡаҙаҡ далаһына таралған: уның ҡаш-керпектәрен – ҡамышҡа, йөҙөн – айға, билен талға оҡшатып, көйгә һалды йырауҙар. Ун ике йәше тулыр-тулмаҫтан яусылар Быҡтымбайҙың тупһаһын шымартып бөттө.\nЭйе, ҡыҙҙы хәлле кешеләр араһынан кәләш итеп алырға теләүселәрҙең иҫәбе-һаны юҡ. Былай ҙа бай Быҡтымбай тағы ла сереп байый был ҡыҙы арҡаһында, тиешеп көнләште күршеләре. Йомабикә өсөн Быҡтымбайҙың ябай ҡалымға ҡарағанда йөҙ тапҡыр күберәк һораясағы көн кеүек асыҡ ине. Көтмәгәндә – ошо хәбәр! Имеш, әйтештә еңеүсегә бирә. Ә ауыҙын асһа, үпкәһе күренеп торған берәйһе алға сыҡһа һүҙ бәйгеһендә? Аҡындарҙың бөтәһе булмаһа ла, күбеһе ярлы-ябаға бит... Шунан?\n– Юҡ, буш хәбәрҙер, – тип тел шартлатты донъя күргән, күпте ишеткән ҡарттар. – Быҡтымбайҙы беләбеҙ. Ул бер ус онон да бушҡа бирмәҫ. Ә бында бит йөҙ алтынға торорлоҡ ҡыҙын – әйтештә еңеүсегә... Юҡ, булмаҫ!\n– Берәй әтнәкәһе барҙыр, – тип йомғаҡлап ҡуйҙылар.\nӘ әтнәкәһе, ысынлап та, бар ине.\nТурғай яҡтарынан аҡын тигән даны сыҡҡан Хәжибәк төбәктең өлкәндәре йыйылған ҙур бер ҡымыҙ мәжлесендә Быҡтымбайҙы ситкәрәк саҡырып, серле ҡиәфәттә әйтеп ҡуйҙы:\n– Иртәгә һинең йәйләүеңә киләм әле. Йомошом төштө ғуй.\n– Данлыҡлы аҡын ҡунаҡҡа килһә, ҡыуанысыбыҙ ҡуйынға һыймаҫ! – тине Быҡтымбай.\nИртәгәһенә, ысынлап та, ярҙамсыларын, ҡуштандарын эйәртеп Хәжибәк килеп төштө.\nБыҡтымбайҙың һыр биргеһе килмәне: ҡунаҡтарҙы ҡабул итеү тирмәһенә матур итеп һый әҙерләтте. Ҡымыҙҙың мул сағы, ҡуйҙарҙың һимеҙ заманы – табын иҫ киткес ине.\nХәжибәк үҙенең аҡынлыҡ оҫталығын күрһәтеп, хужаларға, уның ҡунаҡтарына бағышлап үләң әйтте, йыр йырланы, әле генә танышҡан кешегә “һә” тигәнсә таҡмаҡ сығара алыуы менән бөтәһен дә хайран итте. Бағышлауҙарҙың иң матуры, әлбиттә, сибәр Йомабикәгә эләкте. Ҡунаҡ: “Ҡана бөтәһен дә матурлығы менән телһеҙ иткән ҡыҙыңды күрһәт”, – тигәс, ул аш-һыу индергән ҡатын-ҡыҙ менән инеп күренде. Аҡын Йомабикәне Ай ҡыҙына оҡшатып, Ерҙеке түгел, күктән төшкәндер был илаһи зат, тип йырланы.\nБайрам аҙағына яҡынлашты, әммә Хәжибәк һаман да ниндәй йомош менән килгәне тураһында ләм-мим. Быҡтымбай аңланы: сәсән икәүҙән-икәү ҡалып һөйләшмәксе. Аяҡтарҙы һоноп алырға саҡырҙылар.\nБыҡтымбай менән Хәжибәк тирмәнән сығып, әкрен генә атлап, башҡаларҙан ҡайырылып ситкәрәк китте. Эргәләге ҡалҡыулыҡ битләүендә уйнаған йылҡы, ҡуй көтөүҙәренә һоҡланып ҡарап торҙолар.\n– Мин күптән өсөнсө бисә алырға йыйынам, – тип һүҙ башланы Хәжибәк. – Тәүге ҡатындарым ҡартайҙы. Береһе иллене ашаҡланы, икенсеһе ҡырҡты йомғаҡлай. Оҡшатҡанды таба алманым ошоғаса. Бына ҡыҙыңды бик яҡын иттем күңелемә. Мин үҙен күргәйнем инде. Уға тиклем сибәрлеге хаҡында ишетеп белә инем. Ысынлап та, һылыулығын данлап йырларлыҡ ҡыҙ. Һинең рөхсәтең менән яусы ебәрмәксемен. Шуға алдан һөйләшеп ҡуяйыҡ: күпме ҡалым һорайһың?\n– Ҡалымы ҙур инде уның. Тик кәртәһе унда түгел. Ҡыҙым иркә үҫте. Матурлығына һоҡланып, башҡалар ҙа күтәрҙе. Бик үҙһүҙле. Үҙем дә үтә ныҡ яратҡас, уй-теләгенә ҡаршы килмәнем бер ҡасан да. Һинән байыраҡ, йәшерәк ил ағалары һоратып ҡараны. Береһен дә оҡшатманы.\n– Ҡыҙ бала ни белә? Уны үҙ иркенә ҡуйырға ярамай, – тине Хәжибәк. – Үҙ бәхетенә үҙе аяҡ салыуы бар.\n– Уныһы шулай, – тип уфтанды Быҡтымбай. – Далала уйнап йөрөгән ҡоралай кеүек ирекле үҫте. Гел шатлыҡта, бәхеттә булды. Шуға ла һоҡландырғыс булып буй етеп килә. Күңелемдә шом бар: риза булмаҫ һиңә өсөнсө бисәлеккә барырға.\n– Уныһын хәл итербеҙ. – Хәжибәк ышаныслы тауыш менән әйтте. – Ҡалымы күпмерәк булыр? Бәлки, минең иңем күтәрә лә алмаҫ.\n– Ҡалымы уның һылыулығына таман инде. Биш йөҙ алтын булыр. Ике һандыҡ аҫыл зат тағы өҫтәмә.\n– Күберәк икән шул.\n– Мин дә шулай уйлайым, – тип ҡыуанып китте Быҡтымбай, ҡыҙын был кешегә көсләп бирергә тура килмәйәсәген аңлағас. – Һәр кемдең көсө етмәҫ. Әле йәшерәк тә. Ун алтыһы ла тулмаған ғуй.\n– Йәш тип... Ҡыҙ баланы ун ике тирәһендә биреп ҡотолорға кәрәк. Әйҙә, ире үҙе ҡарап үҫтерһен. Аҙаҡ бирерлек һәйбәт кеше таба алмаҫһың.\n– Минең ҡыҙым көндән-көн матурая, көндән-көн уның хаҡы арта ғына бара.\n– Ярай. Риза, – тине Хәжибәк, бер аҙ уйланып торғас. – Бирәм мин һиңә биш йөҙ алтын. Өҫтәп ике һандыҡ аҫыл зат. Килешәбеҙме?\nБыҡтымбай быны көтмәгәйне. Был таушала башлаған иргә өсөнсө бисәлеккә барыуҙан ҡыҙының ҡырҡа баш тартасағын һиҙенә ул. Ҡалымы ҙур икәнлеге тураһында уйлаймы ни бала? Хәлле генә кешеләрҙән яусы килеп тә, ҡыҙы береһен дә оҡшатмағас, бер тапҡыр Йомабикәнең тын алышын аңларға теләп, оҙаҡ ҡына шул турала һүҙ ҡуйыртып ултырҙы. Ярата ул ҡыҙын. Һауалағы ирекле ҡош кеүек үҫкән бәпесен үҙе оҡшатмаған кешегә биреп, ситлеккә бикләгеһе килмәй. Тиҙ арала эргәһенән ебәрергә лә теләге юҡ. Көн дә күреп, арҡаһынан һөйөп, оло ҡыуаныс кисерә ғуй ата кеше. Кәйефе юҡ саҡта, тормош ауырлыҡтары баҫа башлағанда Йомабикәне күреүе була, күңеле ҡыуаныс кисерә, донъя мәшәҡәттәре онотола. Гел генә яныңда тота алмаҫһың, ти ҡыҙҙың әсәһе, Быҡтымбайҙың икенсе бисәһе Гөлзада. Ризалығын һорап тормайыҡ, ҡалымы ҡалыныраҡ булған кешегә бирәйек тә ебәрәйек. ҡатын-ҡыҙҙың яҙмышы шул инде: күңелең ятҡанға түгел, атай-әсәйең биргәнгә сығаһың. Уныһы шулай, тип килешә бисәһе менән Быҡтымбай, әммә ҡыҙын көсләп бирергә күңеле ятмай. Йәш әле, ваҡыты еткәс оҙатырбыҙ, бәлки, үҙенә оҡшаған берәйһе килеп сығыр. Ә ниндәй кешегә йөрәге ятырҙай икән һуң?\nБыҡтымбай шул һөйләшеүҙә ҡыҙҙың күңеле ҡайҙа тартылғанын уратып-суратып белешергә тырышты. Быҡтымбайға килгән бар гәзит-журналды, һатып алған китаптарҙы уҡып барғанлығын белә, быға бик ҡыуана ине. Оҡшаған үләңдәрҙе яттан һөйләгәнен ишеткәне бар. Әлеге һөйләшеүҙә ҡыҙының үҙенең дә үләң яҙып маташыуын ишетеп хайран булды. Быҡтымбай өсөн сәсәндәр, аҡындар – ҡул етмәҫлек бөйөктәр, күктә йәшәүсе илаһи заттар! Аллаһ Тәғәлә маңлайына өргән бәхетле әҙәмдәр. Ундай бейеклеккә ябай кеше бер ҡасан да күтәрелә алмаҫтыр. Ошо һөйләшеүҙә ҡыҙы үҙе сығарған үләңдәрен уҡып ишеттерҙе. Бик оҡшаны Быҡтымбайға уның яҙғандары. Шыма, матур, һүҙҙәре урынлы, килешеп тора. Быҡтымбай әҙәбиәтте аңлай әҙерәк, ни тиһәң дә, уҡып бара ғуй.\nЙомабикә, асылып китеп, ниндәй аҡындарҙы оҡшатыуын әйтеп һалды. Быҡтымбай хатта һиҙенде: ҡыҙы тегеләрҙең үләңдәрен генә түгел, үҙҙәрен дә яҡын күрә. Уларҙың береһенә кейәүгә сығырға риза булыр ине, моғайын. Тик ҡайҙан табаһың ундай илаһи заттарҙы? Икенсенән, Быҡтымбай белгән аҡындар йә бик ярлы, йә ныҡ ҡарт. Был Хәжибәк тә ошо тирәләге данлыҡлы аҡын да бит, тик олораҡ – алтмышты ваҡлаған. Уға барырға риза булырмы ҡыҙы?\nХәжибәк бик ныҡышҡас, Быҡтымбай уға үҙенең икеләнеүҙәрен, уның сәбәптәрен әйтеп һалды. Шунан икәүләшеп уйға баттылар һәм бер аҙҙан дөйөм фекергә килделәр.\nУл шунан ғибәрәт ине. Әгәр атаһы: “Ҡыҙым, һиңә кейәүгә сығырға ваҡыт етте, һоратыусылар күп, береһен һайларға кәрәк”, – тиһә, үләңдәрҙе яратҡан ҡыҙы аҡынға сығырға ҡаршы булмаҫ ине, моғайын. Туранан-тура, сәсән Хәжибәк һората, тиергә ярамай – ни әйтере билдәһеҙ. Әгәр аҡындар араһында әйтеш ойоштороп, шунда еңеүсегә сығырһың кейәүгә, тиһәң, Йомабикәнең ризалығына өлгәшеп булыр һымаҡ. Ярышта күп кенә йәш сәсәндәр ҙә ҡатнашыр, ләкин уларҙы уҙып китеренә Хәжибәктең иманы камил. Үҙ ғүмерендә күпме әйтештә ҡатнашты ул, йәшерәк сағында бер-ике еңелеүен иҫәпләмәгәндә, бер ҡасан да ал биргәне юҡ. Думбырала оҫта уйнауын күрһәтеп, төртмә шаян таҡмаҡтарын әйтеп, күңелдәргә үтеп ингән бәйеттәрен йырлап ебәрһә, барыһын йығып һала ла ҡуя.\nУйҙар уртаҡлашты, ниәттәр берләште...\nАтаһының һүҙҙәрен тыңлағас, Йомабикәнең күңелендә ҡырҡа кире хистәр тыуҙы. Кемгә кейәүгә сығырға – ул үҙе һайлаясаҡ! Шулай тип әйтмәксе булып ауыҙын асҡайны, атаһының үтенесле лә, ҡурҡҡан да ҡарашын күргәс, тыйылды. Атаһы бит уға насарлыҡ теләмәй. Шуға ла күпме яусы килде, ҡыҙы үҙһенмәгәс, барыһын кире борҙо. Әммә ҡасан да булһа Йомабикә кейәүгә сығырға тейеш ғуй! Был – тормош ҡануны. Ошо сәбәпле йәберләмәй, көсләмәй, ихтыярына ҡуйып, үҙенсә хәйләләп ҡыҙының яҙмышын хәл итмәксе. Теге саҡта уның ниндәй үләңдәрҙе, ҡайһы сәсәндәрҙе оҡшатыуы менән бик ҡыҙыҡһынғас, аптырағайны. Бына ни өсөн булған икән! Атаһы балаһының күңеле тартылған даръяны тойомларға теләгән!\nҠыҙға атаһы йәл булып китте. Үҙе өсөн түгел, Йомабикәне уйлап тырыша ла баһа ул!.. Яҙмыштан уҙмыш юҡ. Ризалашырғалыр, бәлки? Аҡынға кейәүгә сығыу хәйерлерәктер, моғайын, күңеле үҙ итмәгән серегән байҙың ҡосағына ингәнсе. Икенсенән, ҡыҙыҡ та бит әле һинең өсөн ярышыусы аҡындарҙың бәйгеһен күҙәтеү! Ә еңеүсе оҡшамаһа? Йомабикә был хаҡта уйламаҫҡа тырышты. Күңеленә ятмаһа, баш тартыу мөмкин булмаҫмы икән ни? Шуныһы ҡурҡыта. Әммә... ҡыҙ иң ауыр хәлдән дә ҡотолоу юлы табып булырына ышана.\nОҙон һүҙҙең ҡыҫҡаһы – бер көн уйлағандан һуң Йомабикә ризалығын бирҙе, һәм Турғай далаһы өҫтөндә хәбәр таралды: “Быҡтымбай ун алты йәшлек сибәр ҡыҙын аҡындар әйтешендә еңеүсегә бирә!”\n(Роман тулы килеш сайтҡа һыймау сәбәпле, уның дауамын киләһе публикация теп өҫтәрмен. Сайтты күҙәтеп барығыҙ.)\nТеги:"ағиҙел"башкорт адабиятебашкирская литератураналь гаитбаевнаил ғәйетбайяңы романдарбабич тураһында романшәйехзадашәп романтворчество наиля гаитбаевабашҡорт әҙәбиәте


Йәнйегет гөрләп торҙо\n23 Февраль , 22:50\nБаймаҡ районың Йәнйегет ауылында Ватанды һаҡлаусылар байрамы уңайынан“Ауылпиада” үткәрелде. Ауылпиаданың утын ҡабыҙыу хоҡуғы, уйындың флагын күтәреү спортсменкабыҙ, район, республика ярыштары еңеүсеһе Туҡтарова Регинаға бирелде. Ярыш төрҙәре байтаҡ ине. Иң ҡыҙыҡтарынан ауылса биатлон булды. Башта махсус әҙерләнгән түмәрҙәрҙе күтәреп йүгереү, унан трактор тәгәрмәстәрен тәгәрләтеп атыу майҙанына алып килеү. Яҙа атҡандарға яза: штраф түңәрәгенән йүгереп әйләнеп килеү. Был ярышта балалар ҙа, ололар ҙа теләп ҡатнашты. Ҡышҡы спорт төрҙәренән санала һөйрәп ярышыу ҙа мауыҡтырғыс булды. Тәүҙә ир-егеттәр ҡатын-ҡыҙҙы санаға ултыртып һөйрәп ҡалҡыулыҡҡа мендерәләр. Кире төшкәндә киреһенсә ҡатын-ҡыҙҙар һөйрәп төшә. Был ярышта барыһы ла теләп ҡатнашты. Әйткәндәй, Ауылпиадаға 150-ләп кеше сыҡты.\nГер күтәреүҙә лә көс һынашты ир-егеттәр. Арҡан тартышыуҙа бар йыйылған халыҡ ҡатнашты. Был Ауылпиаданан ағинәйҙәр ҙә ситтә ҡалманы, улар скандинав йөрөшө буйынса үҙ-ара ярышып, йәштәргә сәләмәт йәшәү рәүеше зарурлығын иҫбатланы. Ә балалар футбол уйнап кинәнде.\nЯрыш араһында ауылдың гүзәл заттары әҙерләгән табында самауыр сәйе эсеп, тәмле ризыҡтар менән һыйланды йәнйегеттәр. Теләгәндәр рәхәтләнеп бейеп алды.\nГазель арбаһында ойошторолған сәхнә лә буш торманы. Мәктәп уҡыусылары матур итеп "Смуглянка"ны бейене, шулай уҡ Ҡарабаев Айҙар менән Яйыҡбаева Рузиләнең ихлас итеп бейеүҙәре тамашасыларға бик оҡшаны.\nЯрышта еңеүселәр ҡиммәтле бүләктәргә лайыҡ булды. Ҡатнашыусылар ҙа бүләкһеҙ ҡалманы. Барыһы ла ҡыуанып, рухланып, рәхмәт әйтеп таралышты. Шулай итеп, идея авторының һәм ойоштороусыларҙың ике аҙнанан ашыу йүгереп йөрөп әҙерләнеүе бушҡа булманы, матур сарала ауылдаштар ихлас күңелдән ҡатнашты.\nЙәнйегеттәр һәм ситтә йәшәгән ауылдаштар бағымсы булып, ихлас ҡына ярҙам итте. Шуға бүләктәр ҙә шәп булды. Бындай матур ярышты йыл да үткәреп торорға килештек.\nБөгөнгө матур Ауылпиаданы үткәрешкән, үткәрергә ярҙам иткән барлыҡ ауылдаштарға ҙур рәхмәт! Һау булайыҡ, һәммәгеҙҙең дә кәсебенең уңын бирһен!


Яу яғанан алғанда эт итәккә йәбешә » Табын\nПарламент коммунистарһыҙ ҡалды\nУкраинала граждандар һуғышы барыуы өҫтәүенә сәйәси кризис та башланды. 24 июлдә Юғары Рада спикеры Александр Турчинов парламентта коммунистар партияһының бөтөрөлөүен иғлан итте. Ил Президенты Петр Порошенко ошо хаҡтағы Указға ҡул ҡуйған. А.Турчинов белдереүенсә, коммунистар партияһы илдең көнсығыш өлөшөндә барған һуғышта ополчениеға ярҙам күрһәтә һәм шуға ла бындай партияға парламентта урын булырға тейеш түгел. Икенсе бер сәбәп итеп ул Юғары Радала коммунист депутаттарҙың һан яғынан кәмеүе менән аңлата. Ысынлап та, Юғары Раданың етенсе саҡырылышына һайлау уҙған мәлдә парламентта 33 коммунист депутат булһа, һуңғы мәлдә уларҙың һаны 23-кә тиклем кәмегән. Ошондай шарттарҙа Майҙан хужаларына коммунистарҙан ҡотолоу өсөн бик уңайлы мәл тыуҙы. Унан килеп, яңынан һайлауҙар булған осраҡта конкуренция булмаясаҡ. Был йәһәттән дә власть партияһы үҙенә юл асып ҡуя.\nВласть партияһы тигәндән, Украинала бындай фирҡә ҡалманы тиерлек. Ҡасандыр Порошенко тарафынан булдырылған "Солидарность” партияһы аҙ һанлы. Парламентта күпселекте тәшкил итеүсе УДАР менән "Свобода” партиялары төркөмдән сығыуҙары хаҡында белдерҙеләр. Улар төркөмдән сыҡҡандан һуң парламенттағы күпселек тарҡалды. Элек күпселекте тәшкил итеүсе "Батькивщина”, "Иҡтисади үҫеш” һәм "Европалы суверенлы Украина” партиялары бергә берләшә алмаясаҡ. Тимәк, бөгөнгө власть үҙенә кәрәкле закондарҙы ҡабул итә алмаясаҡ тигән һүҙ. Ошо хәлде асыҡ аңлаған Хөкүмәт рәйесе Арсений Яценюк үҙе теләп отставкаға китте. "Газпром”дан газ һатып алыуҙы кәметеү, ҡоралланыуға сығымдарҙы арттырыу тураһындағы закондарҙы депутаттар кире ҡаҡҡан. Донбасс һәм Луганск өлкәләрендә ҡыҙыу һуғыш бара, ил иҡтисады көрсөккә килеп терәлгән, ҡаҙна буш. Етмәһә Малайзия самолетын бәреп төшөрҙөләр. Быларҙың барыһы өсөн дә кемгәлер яуап тоторға тура киләсәк бит. Яценюк ошо яуаплылыҡтан ҡасты ла инде һәм яңы Хөкүмәт формалашҡанға тиклем ул вазифа башҡарыусы булып ҡалды. Ҡайһы бер аналитиктар Яценюктың отставкаға китеүен киләһе һайлауҙарға әҙерләнеү өсөн оппозицияға күсеүе менән аңлата. Билдәле булыуынса, Яценюк "Батькивщина” партияһында Юлия Тимошенконың уң ҡулы булды, ул төрмәлә саҡта партия менән етәкселек итте. 25 майҙа үткән президент һайлауҙарында иһә Тимошенко еңелеп, власҡа Порошенко килде. Һайлау алдынан Юлия Тимошенко үҙен һайламаһалар, өсөнсө Майҙан ойоштороу менән янағайны. Шуға ла Яценюктың отставкаға китеүен Тимошенко менән бәйләүселәр бар. Әммә был һис кенә лә улай түгел. Яценюк Тимошенконың "итәк аҫтына” йәшеренеп йөрөүҙән күптән уҙҙы һәм үҙаллы фекер йөрөтөрлөк көслө сәйәсмән булып етеште. Унан килеп, Украиналағы бөгөнгө хәл Порошенконың власта оҙаҡ ултырмаҫына ишаралай. Эйе, һуғыш һаман дауам итә ҡалһа, Порошенко 5 йыл һуҙымында власта ҡала алмаясаҡ. Украинала сираттан тыш парламент һайлауҙары быйыл 26 октябрҙә үтеүе ихтимал. Ошо һайлауҙарҙа Арсений Яценюк "Батькивщина” партияһын түгел, ә Порошенконың "Солидарность” партияһын етәкләһә лә ғәжәпләнергә кәрәкмәй, бында барыһы ла һатыла. Майҙан гөжләгән саҡта Порошенко менән бер союзда торған Виталий Кличконың УДАР партияһы ла бит ана бөгөнгө власҡа "удар” яһаны ла ҡуйҙы – төркөмдән сығыуҙарын белдерҙеләр. Сәйәси аренала бик күренеп бармаһалар ҙа, Украиналағы барлыҡ хәл-торошто олигархтар хәл итә шул.\nФутболдың ниндәй ҡатнашлығы бар?\nУкраиналағы һуғыш менән бәйле ЕС илебеҙгә ҡарата яңы санкциялар ҡабул итеүе хаҡында белдерҙе. Был юлы "Ҡара исемлек”кә илебеҙҙең 15 гражданы һәм 18 компанияһы эләккән. Улар араһында Чечня етәксеһе Рамзан Ҡадиров та бар. Шулай итеп илебеҙҙең 87 гражданына ЕС илдәренә барыу тыйыла. Быларҙан тыш АҠШ һәм Канада Бөтә донъя банкы аша илебеҙгә аяҡ салырға маташа. Төрлө өлкәләге 9 проектты ғәмәлгә ашырыу өсөн илебеҙ Бөтә донъя банкынан 1,34 миллиард доллар аҡса һорағайны. АҠШ менән Канада ошо аҡсаны илебеҙгә бирҙертмәү яғында. ЕС илдәре әлегә был хаҡта өндәшмәй. Уның ҡарауы улар илебеҙгә башҡа яҡтан һөжүм итә. Мәҫәлән, Бөйөк Британия вице-премьеры 2018 йылда футбол буйынса илебеҙҙә үтәсәк донъя чемпионатында ҡатнашыуҙан баш тартырға саҡыра. Украиналағы ыҙғышты илебеҙгә япһарып, бойкот иғлан итмәксе итәләр. Илебеҙ өсөн ят күренеш түгел был. 1980 йылдағы йәйге Олимпиадала СССР-ға бойкот иғлан итеп, тиҫтәләрсә илдең был спорт байрамында ҡатмашмауын күрҙек инде. Бөйөк Британия етәкселеге 2018 йылда ла ошо хәлдең ҡабатланыуын теләй. Яу яғанан алғанда эт итәккә йәбешә, тиеүҙәре дөрөҫтөр. Спорттың сәйәсәткә ни ҡатнашлығы барҙыр инде. Илебеҙгә иҡтисади санкциялар менән дә янайҙар. Был йәһәттән Нидерланд премьеры Марк Рютте әүҙемлек күрһәтә. Әммә барлыҡ ЕС ағзалары ла Рәсәйгә ҡарата иҡтисади санкцияларҙы хуплар тип әйтеп булмай. Быға тиклем Германия, Франция, Австрия, Италия, Греция һәм Болгария кеүек илдәр илебеҙгә ҡарата ҡаты иҡтисади санкциялар ҡабул итеүгә ҡаршы булыуҙарын белдергәйнеләр. Был юлы нисек булыр, рәсми Брюсселдең теләгенә ҡаршы тора алырҙармы, юҡмы, ваҡыт күрһәтер.


2019 йыл Башҡортостан мәғарифын Осошҡа этәрҙе | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n30 декабря 2019 — 18:56 ГТРК «Башкортостан»\nМәктәптәр уҡыусыларға белем генә түгел, тәрбиә лә биреүҙә ярышырға йөкләмә алды, Аша, уҡы, үҫ, тип балаларға бөтә шарттар тыуҙырҙы. Аҙнаның биш көнөн дәрестәргә арнап, ҡалған икеһен ялға бағышланы. Белем биреү тармағындағы яңылыҡтар былар менән генә сикләнмәне…\nУрта мәктәптәр уртаса түгел, ә юғары сифатлы белем яҡлы. Милли проект мәғарифты донъяла иң яҡшы белем биреүсе ун дәүләт исемлегендә теркәлергә һәм социаль яуаплы күркәм шәхес тәрбиәләргә саҡыра. Башҡортостанда был йөкләмә уҡытыусы иңендә генә түгел. Уртаҡ маҡсат йәмғиәт, ғаилә, мәктәп хатта һөнәри даирәне берләштерҙе. Радий Хәбиров республикала инновация программаларына старт бирҙе. Үҙгәрештәр “Взлетай”, “Ҡанатлан” форумынан башланды.\nБиш көнлөк эш аҙнаһы, тәрбиәүи шәмбеләр, туған һәм сит телдәрҙе берҙәй ҡыҙыҡһыныу менән өйрәнеүҙәр, “аша, уҡы, үҫ” бренды. 2019 йылда алынған йөкләмәләрҙең күбеһе – яңы уҡыу йылынан ғәмәлдә. “Осош” уңышлы.\n(за кадром) Полилингваль гимназия. Был сағыу яңғырашлы һүҙбәйләнеш түгел, ә заманса мәктәп, яңыса белем биреү йорто. Дәрестәр бында бер нисә телдә алып барыла. Уҡыусылар һәм уҡытыусылар башҡорт, рус, инглиз, француз, испан, ҡытай телдәрендә һөйләшергә өйрәнә. Уҡыу бер сменала, төштән һуң тел түңәрәктәре, спорт һәм бейеү секциялары, художество һәм фән клубтары эшләй. Быларҙың барыһы ла биш көн эсендә.\nЗаманса кабинеттар, ял майҙансыҡтары, ашхана, медицина нөктәһе, стоматолог бүлмәһе. Республика мәктәптәренең һәр ҡайһыһы матди-техник базаһын нығытып, электрон-техник ҡоролмаларын заман талаптарына яраҡлаштыра.\nДәфтәр менән ҡәләм, таҡта менән аҡбур яйлап тарихҡа күсә. Тәжрибәләр өсөн махсус ҡоролма-йыһаздар тураһында һүҙ ҙә юҡ. Һынау дәрестәре хәҙер виртуаль ысынбарлыҡта үтә. Лаборатория цифралы, уҡытыусы тейешле күрһәткестәрҙе интерактив таҡтала теркәй, уҡыусылар иҫәпләүҙәрҙе планшетта башҡара.\nМәктәптәр төҙөлөшө буйынса Башҡортостан Волга буйы Федераль округында 1-се урынға сыҡты. Быйыл 21 яңы мәктәп һәм 21 балалар баҡсаһы асылды. 133 ауыл мәктәбендә үҫеш нөктәләре “Заманса мәктәп” менән “Һәр бала ҡаҙанышы” федераль проекттарын ғәмәлгә ашыра башланы. Йәш ауыл уҡытыусыһына айырым иғтибар. Быйыл ауыл мәктәбендә эшләгән йәш педагогтарҙың тәүге бер йөҙөнә 600 мең һумлыҡ гранттар тапшырылды. Киләсәктә уларҙың күләмен йәнә арттырыу көтөлә.\nБелем биреүҙе цифралаштырыу дауам итә. 2022 йылға тиклем был маҡсатҡа 2 миллиард һум аҡса бүленгән. Радий Хәбиров “Мәғариф” милли проектын белем биреү тармағы өсөн үҫеш этәргесе, тип баһалай. Ауыл ерендә лә белем биреү шарттары ҡаланыҡына яҡынлаша. Берҙәм туҡланыу тәртибе, заманса йыһаздар, Интернет тиҙлеге. “Мәғариф” милли проектының төп маҡсаты — заманса хәүефһеҙ цифралаштырылған белем биреү мөхитен булдырыу. Уҡыуҙың һәр төрө һәм кимәлендә юғары сифаттарға өлгәшер өсөн. Сифат иһә балаларҙың именлегенән, йәғни, ғәмәлдәге һәм виртуаль ысынбарлыҡтағы хәүефһеҙ мөхиттән башлап, педагогтарҙың һөнәри камиллығына тиклем уҡыу өсөн уңайлы шарттарға нигеҙләнә. “Осош” программаһы мәктәптәргә конкуренция өҫтөнлөктәрен бирә.\n2019 йылда балалар баҡсаларына ясли төркөмдәрен ҡайтарыу башланды. Белем алыуҙың мәктәпкәсә баҫҡысына йәш ярымлыҡтар баҫты. Белем биреү йорттары мөмкинлеге сикле уҡыусыларға ла башҡалар менән тигеҙ мөмкинлектәр тәҡдим итә. Һәләтле балаларға иһә һәләт камиллаштырыр өҫтәмә шарттар бар. Мәктәптәрҙә кесе йәштән һөнәри йүнәлеш биреү хуплана. Һөнәри белем биреү йорттарында буласаҡ белгестәр халыҡ-ара конкурстарҙа әүҙем ҡатнаша. Ворлдскилс милли чемпионатында Башҡортостан вәкилдәре быйыл миҙалдар рейтингы буйынса Рәсәйҙә етенсе урынға сыҡты. Республика мәғарифы ҡаҙаныштары быйыл Рәсәйҙең 18 төбәгенән килгән 198 ойошма өсөн күргәҙмә-салонына әүерелде. Эксперт, спикер, модераторҙар – Рәсәйҙең федераль һәм төбәк алдынғы уҡыу йорттары профессорҙары нәҡ Өфөлә үҙҙәренең автор методикаларын тәҡдим итте, психолог, социолог, сәйәсмән һәм эшҡыуар тәжрибәһен уртаҡлашты. Мәғариф халыҡ-ара салонында белем биреү өлкәһе вәкилдәре ил күләмендә тығыҙ хеҙмәттәшлек килешеүҙәрен ҡорҙо.\nБашҡортостан мәғарифы заманса белем биреүҙең берҙәм талаптарына ынтылып глобализацияның кире күренешенә лә юл ҡуймай. Быны быйыл үткән башҡорт теле уҡытыусыларының беренсе съезы дәлилләне. Мәртәбәле йыйында Республика башлығы туған телендә милли һөйләште модалы итергә, башҡорт телен ҡыҙыҡһынып өйрәнергә өндәне. Бының өсөн ватандаштарҙы бергә булырға, башҡортса бер генә һүҙ белгән кешене лә үҙ итергә саҡырҙы.


Республикала йәшәүсе һәр кешегә 24 квадрат метр торлаҡ тура килә\nЛәкин был һандар халыҡтың барыһы ла торлаҡ менән тәьмин ителгән тигәнде аңлатмай. Йәшәү шарттарын яҡшыртырға мохтаждар һаны кәмемәй. Был турала төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетының йыл йомғаҡтарына арналған ултырышында билдәләнде.\nШулай ҙа республика торлаҡ төҙөлөш буйынса һынатмай. Файҙаланыуға тапшырылған квадрат метрҙар һаны буйынса Башҡортостан Волга буйы федераль округында беренсе, ә илдә дүртенсе урында килә. Иҡтисади көрсөк осорона ҡарамаҫтан, төҙөлөш компанияларын һаҡлап ҡалыу ғына түгел, бер ни тиклем арттырыуға ла өлгәшелгән. Һөҙөмтәлә торлаҡ төҙөлөшө 2 миллион 698 мең квадрат метрға еткән. Унынсы йылда был күрһәткес 2 миллион ине.\nРеспубликала миллион ярым кеше 14 миллиард һумлыҡ социаль ярҙам алған. Был һандарҙы инде хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының коллегия ултырышында әйттеләр.\nВедомство өс йүнәлеш буйынса эшмәкәрлек алып бара. Мәшғүллекте тәьмин итеү, хеҙмәтте һаҡлау һәм социаль ярҙам. Һәр өлкәлә лә тотороҡло үҫеш күҙәтелә, тине Ленара Иванова. Тармаҡ министры әйтеүенсә, иҡтисади көрсөктөң киҫкен мәле үтте. Республикала номиналь хеҙмәт хаҡы былтыр ете процентҡа артҡан. Реаль эш хаҡы ла 1 процентҡа күтәрелгән. Күп түгел, шулай ҙа үҫеш, тиелде кәңәшмәлә. Мәшғүллек өлкәһендә, хеҙмәт баҙарында ла көсөргәнешлек коэфициенты бер ярым тапҡырға кәмегән. Йәғни, эшһеҙҙәр һаны кәмеп, ваканциялар киреһенсә артҡан.


Исемдәр есемгә тап килһен! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Исемдәр есемгә тап килһен!\nИсемдәр есемгә тап килһен! 09.12.2015 // Йәмғиәт / Анонстар\nМатбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы “Башҡортостан Республикаһы” нәшриәт йорто һәм Өфө почтамты менән берлектә “Изгелек ағасы” шәфҡәтлелек акцияһы уҙғарҙы. Был йәһәттән республикабыҙҙың билдәле шәхестәре төрлө матбуғат баҫмаларын мәктәптәргә, балалар йорттарына яҙҙырҙы.\n“Рәсәй Почтаһы”ның Өфөләге бүлексәһендә уҙған акция сиктәрендә Салауат Юлаев ордены кавалеры, филология фәндәре докторы Рәшит Шәкүр, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, шағир Ирек Кинйәбулатов, Башҡортостандың мәғариф алдынғыһы, йәмәғәт эшмәкәре Фәнзил Санъяров Шәһит Хоҙайбирҙин исемендәге балалар йортон “Ватандаш”, “Аҡбуҙат”, “Башҡортостан ҡыҙы” баҫмалары менән ҡыуандырҙы. Был сараға Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре — әҙибә Гөлнур Яҡупова менән шағирә Гүзәл Ситдиҡова ла ҡушылды.\nӘйтәйек, Гүзәл Ситдиҡова үҙе лә “Башҡортостан”, “Йәшлек”, “Киске Өфө” гәзиттәрен алдыра, ә Ирек Кинйәбулатовтың яҡындарына ла матбуғат баҫмаларын даими яҙҙырып тороуы мәғлүм. Башҡорт интеллигенцияһының ысын йөҙө шулай булырға тейештер. Шул уҡ ваҡытта “халҡым” тип тамаҡ ярып, “башҡортмон” тип күкрәк ҡағып йөрөгән бәғзеләрҙең бер генә милли баҫманы алдырып уҡымауы аптырата. Ә бит милли интеллигенция – халыҡтың намыҫы, йәмғиәттәге күренештәргә һәр ваҡыт беренсе булып ҡарашын белдереүсе, башҡаларға юл күрһәтеүсе! Исемдәр есеменә тап килһен ине...\n– Мәктәптәрҙең финанс мөмкинлектәре сикләнгән, шуға күрә һәр уҡытыусы, уҡыусы ҡулына ла барлыҡ баҫмалар эләкмәй. Бигерәк тә ауыл ерендә был мәсьәлә ҡатмарлы. Әлеге аҙым шуға ла әһәмиәтле, мөһим булып тора.\n– Матбуғатты уның йүнәлешенә ҡарап таратырға кәрәк. Мәҫәлән, “Башҡортостан уҡытыусыһы” мәктәптәргә бик ҡулай булһа, “Башҡортостан” гәзите университеттар өсөн шәп. Уны әҙәбиәт дәресендә лә, тел буйынса ла ҡулланырға мөмкин, фәһем бирерҙәй фекерҙәрҙе төрлө яҡлап яҡтырта был баҫма. Кескәйҙәр иһә – “Аманат”ты, йәштәр “Шоңҡар”ҙы ҡыҙыҡһынып уҡый.


Торлаҡты хосусилаштырыуға йәнә өс йыл ваҡыт бирелде // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nТорлаҡты хосусилаштырыуға йәнә өс йыл ваҡыт бирелде\n11:43, 18 января 2010 Иҡтисад\nМилкен хосусилаштырмаған граждандарға уйларға йәнә өҫтәмә өс йыл бирелде.\nРФ Дәүләт Думаһы депутаттары өс уҡыуҙа Рәсәйҙә торлаҡты бушлай хосусилаштырыуҙы 2013 йылдың 1 мартына тиклем оҙайтыусы закон проектын ҡабул итте. Бының өсөн “РФ Торлаҡ кодексын ғәмәлгә индереү тураһындағы” Федераль законға үҙгәрештәр индеререләсәк. Элек торлаҡты бушлай хосусилаштырыу срогы 2007 йылдың 1 мартынан 2010 йылдың 1 мартына күсерелгәйне. Был юлы ла уны өс йылға оҙайттылар.\nЗакон сығарыусылар ҡарарын теләге булғандарҙың барыһының да торлаҡты үҙ милке итеп теркәп өлгөрмәүе менән аңлата. Тәү сиратта, был Еңеүҙең 65 йыллығына ҡарата дәүләттән фатир аласаҡ Бөйөк Ватан һуғышы ветерандарына ҡағыла. Тағы бер сәбәбе булараҡ 2009 йылда бөтә донъя иҡтисади көрсөгө арҡаһында яңы торлаҡты файҙаланыуға тапшырыу тиҙлеге кәмеүе билдәләнгән, һуңлап тапшырылған торлаҡты үҙ милкең итеп теркәгәндә ҡатмарлыҡтар тыумаһын өсөн өҫтәмә ваҡыт талап ителә.\nЗакон проектының икенсе яғы булып деприватизация ваҡытын оҙайтыу тора. Йәғни фатирын хосусилаштырған граждандарға уны киренән муниципаль милеккә ҡайтарыуға мөмкинлек бирелә, кеше, үҙ сиратында, мөлкәткә тәғәйенләнгән һалымдан ҡотола. Әйтергә кәрәк, һуңғыһының яҡын арала күпкә артыуы көтөлә.\nТеги: күсемһеҙ милек, закон проекты


УҠЫП МУЛЛА ПӘНАҺ БУЛМАҪҺЫҢ » Башҡортостан гәзите\nУҠЫП МУЛЛА ПӘНАҺ БУЛМАҪҺЫҢ\n21-07-2017, 00:37 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт // Баҫып сығарырға\nБашҡорттарҙа “Уҡып мулла булаһыңмы” тигән әйтем бар. Ҡәрҙәш азербайжан халҡында иһә белем алырға тырышыусыларға “Уҡып Мулла Пәнаһ булмаҫһың” тип әйтәләр. Был һүҙҙәрҙең өс быуатлыҡ тарихы бар. Ул бик бай мәҙәниәтле Азербайжандың милли шағиры Мулла Пәнаһ Ваҡифҡа бәйле. Шиғриәт тарихына исемен яҙҙырған талантлы ижадсы 1717 йылда хәҙерге Ҡаҙаҡ районына ҡараған Сәләхле ауылында ябай ғаиләлә тыуа. Ҡартатаһы – Сөләймән, атаһы – Мәхди, әсәһе Аҡҡыҙ исемле була. Үҙенең исеме – Пәнаһ. Заманы өсөн төплө белем ала, фарсы, ғәрәп телдәрен яҡшы үҙләштерә, астрономия, математика, музыка, архитектура һәм шиғриәтте ныҡлап өйрәнә. Ҡаҙаҡ ҡасабаһында күренекле ғалим Шафиғ әфәнделә уҡыуы билдәле. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр Гәнжә менән Тәбриз ҡалаларында ла белем алған тип иҫәпләй. Уҡыуын тамамлағандан һуң Ваҡиф тәүҙә Ҡаҙаҡта, һуңынан Ҡарабағта мәҙрәсәлә уҡыта. Уның уҡымышлы булыуы өсөн юғарыла килтерелгән “Уҡып Мулла Пәнаһ булмаҫһың” тигән әйтем барлыҡҡа килә.\nXVIII быуат урталарында Ваҡиф ғаиләһе менән бергә Ҡарабағҡа күсә. Тәүҙә Тертербасарҙа, һуңынан Шешәлә йәшәй, балалар уҡыта, шиғырҙар яҙа. Шағирҙың даны Ҡарабағ хөкөмдары Ибраһим Хәләл ханға барып етә. Ул уны һарайға саҡыра. Был турала төрлө риүәйәттәр бар. Уларҙың береһендә Ваҡиф, фәнгә таянып, ер тетрәйәсәге хаҡында алдан хәбәр итә. Быны ишеткән хан уның менән танышырға теләй. Икенсеһендә иһә ул бер кешенең үтенесе буйынса Гәнжә ханы Жавадҡа хат яҙа. Хатты уҡыған хан яҙған кешенең аҡылына, белеменә хайран ҡала. Шулай итеп, был риүәйәт буйынса Ваҡиф хан һарайына эләгә. Бында ул эске эштәр вәзире (ишек ағаһы), шунан баш вәзир вазифаһын үтәй. Һарай зыялылары араһында ла ул белеме менән айырылып тора. Китапхана йыя, белем алыуын дауам итә. “һәр нәмәне белеүсе” мәғәнәһендәге “Ваҡиф” тигән әҙәби псевдонимы (тахаллусы) уның булмышын дөрөҫ асыҡлай.\nУның вәзирлеге осоронда Ҡарабағ, Грузия, Талыш һәм Эриван ханлыҡтары араһында килешеүҙәр төҙөлә. Рәсәй менән дә дипломатик бәйләнештәр булдырыла. Ул ваҡытта Ҡарабағҡа йыш ҡына Иран ғәскәрҙәре һөжүм итә. 1795 йылда Иран хөкөмдары Аға Мөхәммәд Хан Кажар Шешә ҡалаһын уратып ала. Шаһ, азербайжанса быяла тигәнде аңлатҡан Шешә ҡалаһының исеменә бәйләп, Сәйет Мөхәммәд Ширазиҙың ҡәсидәһенән бер бәйет яҙып ебәрә:\n“Күк йөҙөнән таштар яуған саҡта,\nҺаҡланмаҫһың быяланың арҡаһында”.\nУға яуап итеп Ваҡиф бәйет сығара:\n“Беҙ инанған Хоҙай һаҡлаһа,\nБыяланы таштай сыныҡтыра”.\nВаҡиф әйткәндәй, был юлы Шешә ҡалаһы таштай ныҡлы була һәм шаһтың ғәскәрҙәре кире борола. Тик 1797 йылда ҡаланы Ибраһим хандың ике туған ҡустыһы Мөхәммәд бей Жаваншир ҡыҫҡа ваҡытҡа баҫып ала. Ул Ваҡифты һәм шулай уҡ шиғыр яҙған улы Ғәли бейҙе үлтертә. Уның өйөн талайҙар, китапханаһын яғалар.\nБыл ваҡиға шағирҙың ижади мираҫына ҙур зыян килтерә. Шуның өсөн шағирҙың әҫәрҙәре төрлө ҡулъяҙмаларҙа һаҡланған өҙөктәрҙән, сәсәндәрҙән телдән-телгә күскән үрнәктәрҙән яңынан йыйыла.\nМулла Пәнаһ Ваҡиф – Азербайжандың урта быуаттарҙа йәшәгән иң күренекле шағирҙарының береһе. Уның ижады поэзияның үҫешенә ҙур йоғонто яһай. Ул Көнсығыш әҙәбиәте өсөн хас ғәзәл, тәжнис, мөхәммәс, мөстәзад, мөшағирә, мәснәүи кеүек формаларҙа ижад итә. Шулай уҡ халыҡ әҙәбиәте өсөн хас гошма тип аталған шәкелен дә әүҙем ҡуллана. Әҫәрҙәренең теле ябай халыҡ теленә яҡын булыуы менән айырылып тора. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, Ваҡифтың Көнсығыш классик әҙәбиәте ҡанундары буйынса ижад иткән әҫәрҙәре, бәлки, ашығ (сәсән) ижады аша килеп еткәне өсөн халыҡ ижадына яҡынлашыуы ихтимал.\nУл йәшәгән заманы өсөн бик көслө лирик шиғырҙар ижад итә. Уның әҫәрҙәрендә тормоштоң матурлығы, ҡыҙҙарҙың һылыулығы, мөхәббәт, һағыш тураһында йырлана. Күп кенәләрендә ҡыҙҙың күҙе, ҡашы, керпеге, бите, сәсе, ҡулы, аяғы, биле, ҡарашы, йөрөшө ентекләп тасуирлана. Уның ижадында тәрән фәлсәфәүи фекерҙәр ҙә асыҡ сағыла.\nТырышлығы арҡаһында Ваҡиф азербайжан әҙәбиәтендә юйылмаҫ эҙ ҡалдыра. Күренекле яҙыусы Фәридүн Кочарлы уның ижадын “ысын тормошто яҡтыртыусы” тип баһалай. Икенсе билдәле азербайжан шағиры Самат Вургун “Ваҡиф ижадындағы һылыуҙар, тәрән лиризм, ябайлыҡ һәм халыҡсанлыҡ беҙҙең шағирҙарыбыҙ өсөн иң ҙур шиғриәт мәктәбелер” тип әҙәбиәттә тотҡан юғары урынын билдәләй.\nНиңә яҙмыш шундай тәҡдир яҙҙы...\nЗифа буйлым, сыҡ, күрәйем буйыңды,\nФиҙа ҡылайым һиңә мин йәнемде.\nҮтә нәҙек, ҡыйғас ҡына ҡаштары,\nФиҙа ҡылайым динем-иманымды.\nНиндәй сибәр, фәрештәнән дә зифа,\nҠайҙан һиндәй һылыу ҡыҙҙы табырға?\nТиң күрмәйем бер кемде лә мин һиңә,\nКәрәк булған һине күптән табырға.\nҠараһаң да, туйып булмай күҙенә,\nКүңел ҡанмай ҡарай-ҡарай йөҙөнә,\nҺөйләшкәндә балдай татлы һүҙенә,\nЙәнемде фиҙа ҡылайымсы һиңә.\nҠына һөрткән ебәк кеүек сәсенә,\nҺөрмә тартҡан ҡара ғына күҙенә,\nНиңә яра һалды икән ул миңә?\nБыл һүҙҙәрҙе әйтмәҫ инем үҙенә.\nҺинең кеүек гүзәл, һылыу бик бәхетле,\nЯндарында булған саҡта терәге,\nВаҡифтыҡы кеүек булһа йөрәге,\nБашҡаларҙың һиңә юҡтыр кәрәге.\nҺис булмаһын бындай хәлдәргә төшөү.\nЙәрең менән танышмайса, айырылыу.\nКүңел асып, һөйләшмәйсә, айырылыу.\nБелмәйемсе, ни тип әйтергә тағы,\nГүзәл йәрем тәрән ҡайғыға һалды.\nКүңелемде ғәфләт, моң солғап алды,\nАлһыу битен үптермәне, айырылды.\nТуя алманым йәрҙең балдай теленә,\nНаҙлы, татлы алһыу ирендәренә.\nАп-аҡ йөҙө, талдай нәҙек биленә,\nҠыйын икән, ҡосаҡламай, айырылһа.\nВаҡифым тип һуҙылмаҫ инде ҡулы,\nҺис юйылмай күңелемдән күҙ нуры.\nНиңә яҙмыш шундай тәҡдирҙе яҙҙы,\nҺылыу йәргә ҡауыштырмай, айырҙы.\nГүзәл буйлы, гүзәл йәнле, гүзәл йәр.\nБик гүзәлһең, нәзәкәтле кейенгән.\nГүзәл күҙең ҡыя һирпеп ҡараһа,\nГүзәл итеп гүзәл йәнеңде ала.\nГүзәл һыны, гүзәл муйын, гүзәл йөҙ,\nҺиндәй булмаҫ гүзәл, булһа тағы йөҙ,\nГүзәл йәне генә түгел, гүзәл йөҙ,\nГүзәлдәрҙән гүзәлерәк һылыу ҡыҙ.\nГүзәл буйлы, гүзәл итеп аҙымлай,\nГүзәллеккә гүзәл күҙ менән ҡарай,\nТирә-яҡҡа гүзәл ҡараштар ташлай.\nБигерәк гүзәл, гүзәл баҡса гөлөндәй.\nШундай һылыу, гүзәл һынлы, гүзәлкәй,\nЯҡтың минең йөрәгемде, гүзәлкәй,\nГүзәл йәнле, гүзәл тәнле һылыуҡай,\nҺәр гүзәлдән һылыуыраҡ гүзәлкәй.\nБереһенең аҫыл йәре булырһың,\nБулһын асыҡ киләсәктәге юлың.\nҺинең өсөн, гүзәлкәй, Ваҡиф ҡолоң\nҺәр саҡ риза фиҙа итергә йәнен.\nҠап-ҡара күҙҙәре, хәнйәрҙәй керпеге\nАлдында теҙелгән мең егет кеше.\nЙылмайып ҡараған ҡара күҙҙәргә\nБирергә әҙер йәндәрен үҙҙәре.\nҠашың аҫтында нур һибә күҙҙәре,\nТора һығылып бик зифа буй-һыны,\nИке тиҫтә миләүшәләй алһыу йөҙөнә\nТөшкән һуҙылып сәсенең бөҙрәһе.\nСәстәре хуш еҫле, райхан гөлөндәй,\nЙәндәрен бирергә мең егет теләй.\nКүрергә бик теләй хури ғилманда,\nФәрештәләр теҙелешкән алдына.\nВаҡиф ҡорбан була донъя малына\nТатлы йылмайыуы, нурлы йөҙөнә.\nҒашиҡ булһаң бындай һылыу ҡыҙҙарға,\nҺәр аҡшам торорһоң өйөнөң алдында.\nКүптән инде айырылдыҡ йәр менән\nОсрашҡас та, танышмайса айырылдыҡ.\nҠалды йәндә йәшеренгән мөхәббәт.\nБер һүҙ ҡушып һөйләшмәйсә,\nҒәжәпләнеп, аптырашып торғайныҡ,\nЙәнһеҙ кеүек һалҡын ғына ҡараштыҡ.\nӘйләнеп тә ҡарамайынса киттек,\nҒишыҡ утын татмайынса, айырылдыҡ!\nЯрты сәғәттәй ҙә бергә булманыҡ,\nҒишыҡ утын йәнебеҙгә һалманыҡ.\nЯлбарып та йәр күңелен алманыҡ.\nТиктомалдан, ҡауышмайса, айырылдыҡ!\nУл заманда әшнәлекте ташланыҡ,\nЯт теленә төшөрбөҙ тип ныҡ ҡурҡтыҡ.\nАралағы бәхет ҡошон өркөттөк,\nБер генә һүҙ ҡушмайынса айырылдыҡ!\nВаҡиф һөйөүен әйтмәй, күңеле фиҙа,\nБушҡа китте бөтә кисергән яфа,\nОсрашҡанда кисермәй кәйеф-сафа,\nҒәжәйеп гүзәлде күрҙем урамда,\nҺирәк осрай бындайҙар һәр илдә,\nҺылыуҙың йөҙҙәре яҡты нур сәсә,\nЯратҡандыр Хоҙай изге сәғәттә.\nАл яулығын ябынған ул башына,\nЗатлы елән бик килешкән биленә,\nМатурлығын тиңләп булмай һис кемгә,\nҺылыуҙарҙың һылыуҡайы үҙе лә.\nҠара бөҙрә сәскәйҙәре һелкенә,\nҮны күргән егеттең күҙе төшә,\nКүктән ергә төшкән кеүек фәрештә,\nКеше заты булмай бындай һүрәттә.\nБеләге, буйы, һәр бер бармағы гүзәл,\nҮргән толомҡайҙары бигерәк оҙон,\nҠулға көҙгә алып биҙәнде гүзәл,\nҠиәмәттә күрһәм ине йөрөүен.\nҺуҙылып төшкән сикәләге сәстәре,\nАҡ-паҡ гөл япрағындай аяҡ-ҡулы,\nҺығылып тора нәҙекәй тәне, биле,\nКүргәнем юҡ бындай гүзәл һылыуҙы.\nКитһәң ине алып уны иленән,\nКеше юҡта тотһаң ине биленән,\nҮпһәң ине балдай татлы иренен,\nБелһәң ине уның ләззәтен, тәмен.\nЙәш һылыуҙар һәр ваҡыт булһа ғына,\nБеҙҙең барлыҡтан да хәбәрҙәр булһа.\nВаҡифтың доғаһы һиңә йәр була!\nҒүмер буйы һине һаҡлаһын Алла!\nҮтә наҙлы, гүзәл йәндәр батшаһы,\nТиңләшмәҫ доңъяның иң һылыуы,\nМөхәббәттән иҫергән ваҡытта ла,\nМөкиббән ҡалам һәр саҡ һиңә.\nЙылмайыуы уның шундай татлы,\nНәзәкәте күп ғәжәйеп һылыуҙа,\nБуй-төҫөндә тиңдәштәре юҡ,\nХоҙайҙан бирелгән һәр һөнәр уға.\nҺүҙ тейҙереп булмай сәсе, битенә,\nМаңлайы, муйыны, ҡашы, күҙенә,\nБик матур һылыу икән баштан-аяҡҡа,\nБал да тиңләшмәй, ни шәкәр һиңә.\nНур сәсәһең тулған ай табағындай,\nЙәннәт баҡсаһында үҫкән гөл генә,\nФәрештә кеүек йә хур ҡыҙындай,\nӘй, һөйөклөм, кеше тип әйтерҙәрме\nКүптәр китте, ниңә һиңә килмәҫкә,\nЙөҙөм һутын һығырға ла килмәҫкә,\nВаҡиф үлде, нишләп шунда килмәҫкә,\nБарып етмәне микән хәбәр һиңә?\nСәстәренә сәстәремде бәйләнем,\nМәжнүн кеүек юлға төштөм, Фатима!\nКүҙҙәренә һөрмә тартып тилертмә,\nКүҙҙәреңде һирпеп ҡара, Фатима!\nҮҙе мәләк, холҡо-буйы фәрештә,\nҺин булған ер әйләнәсәк ожмахҡа,\nКөн һайын сығып йөрөйһөң баҡсаңа,\nГөлдәреңә һыу һибәһең, Фатима!\nЯфаланған йәнем уттарҙа яна,\nҺәр тарафҡа ташҡын һыуҙарҙай аға,\nБер күрәйем, йөҙҙәреңде асһана,\nБөҙрә сәсле, гөл яңаҡлы, Фатима!\nЛайыҡ түгелмен микән әллә һиңә,\nҺәр кем тиң булырға тейеш йәренә,\nЙәнем сыға һине күрмәгән мәлдә.\nКитмә инде йыраҡтарға, Фатима!\nВаҡиф, һайлаған һылыуҙар эсендә,\nЙәш тумалған гөл сәсәк араһында.\nБулмай һөйләшеп кешеләр янында,\nСиткәрәк китәйек әле, Фатима!\nМаҡтанмаһын һис кем, гүзәлмен, тип.\nАйырылып торор гүзәлдең хәле.\nКөләс йөҙлө, татлы һүҙле, хуш ҡылыҡ,\nБалдар тама ирененән гүзәлдең.\nҠашы ҡыйғас була, уҡтай керпеге,\nАуыҙ, танау, тел, ирене нәҙек,\nБалтырҙары тулы, аяғы нәҙек,\nҺәр яғы ла һылыу була гүзәлдең.\nИке йөҙө – гөл, сәстәре – йәсмин,\nЗифа буйлы, ҡара күҙле нескә бил,\nХәлде белеп, дәрт-ҡайғы уртаҡлашҡан,\nБер кәм ере булмай гүзәлдең.\nЙылмайыуы гүзәл алһыу йөҙөндә,\nКүңеле лә нескә, үҙе лә нескә,\nКөн дә һылыулана иҫерткес күҙе,\nҠулдары ла һылыу була гүзәлдең.\nЯттар менән дә булмай эше,\nҠафия, гәзәлдәр сығара башы,\nЯлҡындай уйнай уның күҙе, ҡашы,\nШулай була гүзәлдәрҙең-гүзәле.\nГәзәл булһа, ҡотҡара ул яфанан,\nЛәззәт күрә һәр саҡ зауыҡ-сафанан,\nВаҡифмын, ҡасам ихтирамһыҙҙан,\nЙәнем фиҙа ихтарамлы гүзәлдән.\nҺары һандуғастар кеүек һайрашып,\nЙыйылды Ҡаҙаҡҡа һып-һылыу ҡыҙҙар,\nКөҙгөләрен алып, ҡашҡайҙарын һуҙып,\nЙөҙҙәрен биҙәне зифа һылыуҙар.\nҺәр береһе зифа буйлы, нәҙек бил,\nҺеҙгә ҡорбан бөтөн өлкә, бөтөн ил,\nГөл һыуҙары бөркөтөлгән сәстәре,\nҺылыу итеп яратылғандар үҙҙәре.\nҠарағанда уҡтар ата ҡаштары,\nЙәнде фиҙа иттерәсәк күҙҙәре.\nШәкәр һүҙле, телдәре балдай татлы,\nБарыһын да арбай ала телдәре.\nӘй, туғандар, ниңә улар рәнйетә\nВаҡифтың йәнен йәлләмәйсә?\nҠапыл йыйылып ҡайтып китә,\nҺүҙҙәрен ташлап, тотмайынса.\nӘй, Ҡәғбәм, Кәрбәләм, Мәккәм,\nБер ваҡыт ауылға күрергә киләм.\nҠибла тип, ҡаштарыңа баш эйәм,\nКөнө-төнө һиңә ғибәҙәт итәм.\nНи тиһәм дә, һин рәнйемә һүҙемдән,\nИҫергәнмен, юҡ хәбәрем үҙемдән.\nНескә билең юғалғанда күҙемдән,\nШул саҡ тыуа ҡиәмәтем, мәшхәрем.\nБәйләгәнһең дин-иманды ҡәлбеңә,\nМинең кеүек кем хайрандыр үҙеңә?\nТапшырып ҡуйырмын йәнемде һиңә,\nЯҡшы һаҡла, был аманатым һиңә.\nҺин бит минең көнөм, айым, йондоҙом,\nДәүләтем, көсөм һәм яҙмышым.\nГүзәл йөҙөң, һәр саҡ минең хыялым,\nӘйткән һүҙең бит – минең йән аҙығым.\nСәстәренә йәннәт ҡошо ҡыҙыҡҡан,\nТатлы һүҙҙәренә теле тотлоҡҡан.\nМин, Ваҡиф, бахырмын һинең\nҺәр кемгә бүлешәм шикәйәтемдән.\nУйға сумып баҡса буйлап гиҙгәндә,\nҠыҙарған алмалар күрҙем ағаста.\nЗифа буйлы ҡыҙ менән киленсәктә,\nҠорбан булайым икеһе өсөн дә.\nКилен шишмәлә биттәрен йыуҙы,\n“Киттек инде”, – тип ҡыҙ уға әйтте.\nНиндәй һылыуҙар ҡулымдан ҡасты,\nКилендең ирене – Тәбриз шәкәре,\nИлле-алтмыш мең ҡыҙҙың ҡиммәте.\nШундай һылыуҙар йәннәттең биҙәге,\nКилендең яғаһы – көмөш төймәле,\nҺылыуҙың иҙеүе – салыш элмәле.\nБигерәк матурҙар беренән-бере,\nТөшһәсе бәхет минең дә өлөшкә,\nҺүҙҙәрем етһәсе йәрҙең йәненә.\nВаҡиф бик теләй: күҙҙәрем күрһә,\nТуйғансы ҡарармын икеһенә лә.\nМулла ПӘНАҺ ВАҠИФ\nАвтор: Әхәт СӘЛИХОВ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МОДА ҮҘӘГЕ ПАРИЖДА МИЛЛИ КЕЙЕМДӘРЕБЕҘГӘ ҺОҠЛАНДЫЛАР - 2018 - Мәҡәләләр\nМОДА ҮҘӘГЕ ПАРИЖДА МИЛЛИ КЕЙЕМДӘРЕБЕҘГӘ ҺОҠЛАНДЫЛАР\n"Мираҫ" йыр һәм бейеү фольклор ансамбле Франция тамашасыларын хайран итте. Ансамбль тәүҙә "Донъя бейеүҙәре һәм музыкаһы" Халыҡ-ара фестивале сиктәрендә ЮНЕСКО-ның Штаб-квартираһында сығыш яһай. Унан һуң Франция ҡалалары буйлап фестиваль турына йүнәлә.\n"Донъя бейеүҙәре һәм музыкаһы" фестивале - Фольклор фестивалдәрен ойоштороу һәм халыҡ ижады буйынса халыҡ-ара советының (CIOFF) мөһим проекттарының береһе. Ул быйыл бишенсе тапҡыр үтте. Фестивалдең ошо юбилейына арналған концерт ЮНЕСКО-ның Штаб-квартираһында ойошторола ла инде. Донъяның төрлө илдәрендә йәшәүсе халыҡтарҙың рухи мираҫын һаҡлауҙы һәм уларҙың мәҙәни төрлөлөгөн күрһәтеүҙе маҡсат итеп ҡуйған сараның ҡунаҡтарына Аргентина, Индонезия, Нигерия, Никарагуа, Эстония, Франция һәм Рәсәй артистары сағыу сығыштар бүләк итә. Мәҙәни донъя аренаһында Рәсәйҙе "Мираҫ" йыр һәм бейеү ансамбле күрһәтте. CIOFF Президенты Филипп Боссан ансамбль артистарына үҙе шәхсән саҡырыу ебәргән. Уның лайыҡлы билдәләүенсә, "Мираҫ" - Рәсәйҙең юғары профессиональ оҫталыҡҡа эйә булыусы иң яҡшы коллективтарының береһе. Артистар әйтеүенсә, башҡорт бейеүҙәрен, башҡорт ҡурайын зал аяғүрә баҫып, алҡыштарға күмгән. Ғөмүмән, 2018 йыл CIOFF менән Башҡортостан араһындағы хеҙмәттәшлек йәһәтенән бик уңышлы йыл булды. Республика сентябрь айында был ойошманың Бөтөн донъя конгресын ҡабул итәсәк.\nСара сиктәрендә рәсми осрашыуҙар ҙа булған. Делегация етәксеһе, Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Сынтимер Баязитов менән ЮНЕСКО-ның мәғариф буйынса департаменты директоры Свейн Осттвейт осрашыуҙа артабан да мәғариф һәм мәҙәниәт өлкәһендә хеҙмәттәшлек итеү мәсьәләләрен тикшерә. Билдәле булыуынса, 2016 йылдан Башҡортостан Республикаһы ЮНЕСКО-ның белем алыусы ҡалалары глобаль селтәренә ингәйне. Туризм, урбанистика үҫеше буйынса хеҙмәттәшлек итеү буйынса ла осрашыуҙар үткән. Шулай уҡ мираҫтарҙың был сәфәрен 2020 йылда Башҡортостанда үтәсәк Бөтөн донъя фольклориадаһы алдынан республикабыҙ мәҙәниәтен һәм сәнғәтен тағы бер тапҡыр ситтәргә танытыу һәм күрһәтеү сараһы тип атаһаң да яңылыш булмаҫ. Шуға ла Бөтөн донъя фольклориадаһын ойоштороу мәсьәләләре лә иғтибарҙан ситтә ҡалмаған.\nӨфө коллективының артабанғы сығыштары Францияның башҡа ҡалаларында дауам итә. Артистар Роман-сюр-Изер округында үткән "Es, Cultures et Traditions du Monde" Халыҡ-ара фольклор фестиваленең дә сағыу бер биҙәге булған. Асыҡ һауалағы сәхнәләрҙә сығыш яһау, урындағы халыҡ менән аралашыу, хатта йәмғиәт акцияларында ҡатнашыу артистарҙың да, тамашасыларҙың да күңеленә хуш килә. 40 йыллыҡ тарихы булған был фестивалдең тамашасылары ошо ваҡыт арауығында донъяның ниндәй генә коллективын күрмәгән. Быйыл унда Франция, Уганда, Чили, Һиндостан, Македония, Никарагуа, Перу һәм Рәсәй ҡатнаша. Төп саралар Роман-сюр-Изер ҡалаһында үтһә лә, мираҫтарға Бошастель, Сан-Дона һәм Бур де Пьяж ҡалаларында сығыш яһарға тура килгән. Иң яҡшы коллектив булараҡ, фестиваль көндәрендә һәр көндөң программаһын "Мираҫ" ансамбленә ябырға тура килгән. Тамашасыларға коллективтың иң матур номерҙары күрһәтелә. Фестивалдең аҙаҡҡы көнөндә ҡатнашыусылар милли кейемдәрҙә ҡала урамы буйлап үтә.\nСит илдәге гастролдәр "Халыҡ музыкаһы һәм бейеүҙәре континент-ара фестивале"ндә ҡатнашыу менән тамамланған. Унда "Мираҫ" ансамбле менән бер сәхнәлә Ҡырғыҙстан, Алжир, Уругвай, Колумбия артистары сығыш яһай.\nМорат ЙӘНОҘАҠОВ, ансамблдең ҡурайсыһы: Башҡорт сәнғәтенең башҡа халыҡтар мәҙәниәте араһында сағыу бер күренеш булыуын, улай ғына ла түгел, халҡыбыҙҙың рухи донъяһының ни тиклем камил булыуына тағы бер тапҡыр инанаһың бындай сәфәрҙәрҙән һуң. Бейеүҙәрҙәге һәр хәрәкәт, йыр-көйҙәребеҙ башҡорттоң эске донъяһын тулы кимәлдә асып ҡына ҡалмай, уның ни тиклем нескә зауыҡлы, юғары мәҙәниәтле милләт булыуын күрһәтә. Европаның ғына түгел, бөтөн донъяның мода үҙәге тип танылған Парижда милли кейемдәребеҙгә һоҡланыуҙары ғына ла ошо хаҡта һөйләй түгелме ни? Париждағы беренсе концерттан һуң "Мираҫ"тың сығышы тураһында башҡа ҡалаларға хәбәр таралып, Рәсәйҙән башҡорттар килә, тип, бөтөн ерҙә лә беҙҙе көтөп тора инеләр. Былай ғына ҡыҙыҡһынған өсөн түгел, сәнғәтебеҙҙе юғары баһалаған өсөн шулай килеп сыҡты. Йола буйынса, үҙем менән үлән ҡурай алып барғайным. Әле фестиваль башланып ҡына торған көндәрҙә беҙҙе музыкаль пикникка саҡырҙылар. Йәғни, ҡала уртаһындағы паркта һәр милләт үҙенең музыкаһы менән таныштырҙы. Шунда ял итеп ултырған кешеләрҙән бысаҡ һорап тороп, ҡурай эшләп уйнап күрһәттем. Һәр концерт һайын ҡурайҙы тотоп ҡарарға теләүселәр булды. Музыкант булараҡ, үҙемә лә башҡа милләттәрҙең сығыштары бик ҡыҙыҡ булды.\nИрина ҒИМАЛЕТДИНОВА, ансамблдең хор артисы: Рәсәйҙе күрһәтеүсе берҙән-бер коллектив булараҡ, лайыҡлы сығыш яһаныҡ, тип әйтә алам. Егерме көн дауам иткән гастролдәрҙә көн һайын эргәбеҙҙә тамашасыларыбыҙ булды. Асыҡ һауалағы сәхнәләрҙән ҡарап ултырыусыларҙың күҙҙәрен күрәһең, хистәрен тояһың, улар беҙҙең менән бергә йырлай, бейей кеүек - был да үҙенсәлекле атмосфера өҫтәне сараларға. Программала башҡорт бейеүҙәре һәм йырҙары, шулай уҡ Рәсәй исеменән сығыш яһағас, рус бейеүҙәре һәм йырҙары булды. Концерттарға бер сәғәт алдан килеп, репетицияларҙы ҡарайҙар, хатта ҡаланан-ҡалаға беҙҙең арттан эйәреп йөрөйҙәр - шул тиклем яратты Франция халҡы беҙҙе. Иң матур коллектив тинеләр. Яҡташтарыбыҙҙы ла осраттыҡ. Шуға ла бик ҡәнәғәт булып ҡайттыҡ.\nМарат СОЛТАНОВ, ансамблдең бейеүсеһе: "Мираҫ" ансамбле сит илдәргә гастролдәргә йыш йөрөй, әммә быныһы айырыуса хәтерҙә ҡаласаҡ. ЮНЕСКО-ның Штаб-квартираһында сығыш яһау - ул ансамбль өсөн ҙур дәрәжә. Унан һуң, беҙ бер юлы 3 фестивалдә ҡатнаштыҡ, бындай мөмкинлек башҡа бер коллективҡа ла бирелмәне. Шуға ла ҡыҙыҡлы сәфәр булды, күберәк аралаштыҡ, тәжрибә тупланыҡ, тип әйтә алам. Шундай матур-матур урындарҙа сығыш яһаныҡ. Мәҫәлән, Бошастель тигән бәләкәй генә ҡалала сәхнә тау башында урынлашҡан. Беҙ унда баҫҡыстар буйлап мендек. Тау башында булғас, тауыш яҡшы яңғырай, ҡурай моңо, йыр, бейеүҙәр - иҫ китмәле күренеш булды.\nЯҙылған: 25.07.18 | Ҡаралған: 279


Бөгөн Башҡортостандың иң шәп штукатурсылар бригадаһы билдәләнде\nТуғыҙынсы тапҡыр ойошторолған конкурста ике тиҫтә самаһы төҙөүсе ярышты. Һөнәри бәйге һөҙөмтәләре буйынса тәүге өс урынды «Инвестподряд», «Өфөстроймонтаж» һәм «БөрөСтрой» йәмғиәттәре бүлеште.\nИң шәп штукатурсы исеменә лайыҡ булған хеҙмәткәрҙәр республика данын Рәсәй кимәлендәге конкурста яҡлаясаҡ.\nСтенаны һылар алдынан һәр оҫта уны тикшереп, сығып торған тимерҙәрҙе,ҡатып ҡалған бетонды һуғып төшөрә. Төп талап - эшкәртелгән майҙан тигеҙ булырға тейеш. Илүсә Әхмәтйәнованың төҙөлөштә эш стажы 40 йылға яҡын. Шуға ла стенаны тигеҙ, матур итеп һылау нескәлектәрен яҡшы белә. Былтыр тәжрибәле оҫта республика штукатурсылары араһында еңеү яулаған.\nИлүсә Әхмәтйәнова, штукатурсы Башҡортостандың атҡаҙанған төҙөүсеһе: «Эшкә ҡыуанып йөрөйбөҙ. Тән таҙа булғас рәхәтләнеп эшләйбеҙ. Бригада менән эшләү күңелле. Эш хаҡы ла яҡшы, зарланырлыҡ түгел».\nКонкурсҡа старт бирелеү менән оҫталар тырышып эшкә тотондо. Һәр бригадаға шлангтар буйлап бетон ҡатнашмаһы бирелде. Ярышта ҡатнашыусыларҙың һөйләшергә лә ваҡыты булманы. Ике штукатурсынан торған команда һүҙһеҙ ҙә бер-береһен яҡшы аңланы.\nОҫталарҙың эше етди баһалана. Бетон сифатына, ҡағиҙәләр үтәлеүенә иғтибар бирелә. Ике сәғәт ярым ваҡыт эсендә, оҫталар стеналарҙы һылап бөтөргә тейеш. Һәр бүлмә 20 квадрат метрға яҡын.\nМастерҙарға конкурсанттар эшләгән бүлмәләргә инеү тыйылды. Жюри ағзалары ғына уларҙың эшен әленән-әле күҙәтеп торҙо.\nРәмил Закиров, идарасы компания директоры: «Бында һәр кем эшен еренә еткереп башҡара. Оҫталар конкурсында ҡатнашыуҙы һәр кем оло бәхәткә һанай».\nБер бригадаға стеналарҙың яртыһын һылап бөткәнсе, икенселәре бетон көтә. Конкурс барған йорт ҡырмыҫҡа ояһын хәтерләтә. Башҡаларҙан артта ҡалмаҫҡа тырышҡан оҫталар, күрше бүлмәләрҙә эш барышын ҡарап сығырға ла өлгөрә. Штукатурҙар конкурсы сәмле эш һәм күңелле ялды хәтерләтте. Элек был конкурс төҙөүсе һөнәренең абруйын күтәреү өсөн ойошторолһа, хәҙер төп мәсьәлә - уларҙың оҫталығын камиллаштырыу.\nСәфәрғәли Батыршин, «Төбәк-ара төҙөлөш союзының» вице-президенты: «Төҙөлөш өлкәһендә эшләүселәрҙең тәжрибәһе йылдан-йыл арта килә. Тәжрибәлеләре ҡала, ҡалғандары китә тора. Көрсөк осоронда был өлкәлә эшселәр бик күбәйҙе, хатта артып китте».\nСтенаны һылап күрһәтеү конкурстың бер өлөшө генә. Уның теоретик өлөшөндә штукатурҙар ҡатмарлы һорауҙарға дөрөҫ яуап бирергә тейеш. Тәжрибәле оҫталар өсөн был да ауыр түгел. Һәр кем үҙенең көсөнә, йылдар буйы тупланған белеменә ышана.


Күперҙәрҙе тапшырыу ваҡыты билдәләнде\n9 Ноябрь 2018, 14:17\n6 ноябрҙә Республика башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров үткәргән оператив-селектор кәңәшмәлә район хакимиәте башлығы Рөстәм Шәрипов Нәби һәм Иҫке Монасип ауылдарындағы ике күпер төҙөлөшөнөң туҡтап ҡалыуы тураһында сығыш яһаны.\n«2018 йылға Бөрйән районына финанслау күләме 36 млн. 829 мең һум тәшкил итә. Ул алты урынға бүленгән, икәүһе – ике йәйәүлеләр күперен төҙөүгә. Бында үҙләштереү буйынса проблемалар бар.\nНәби ауылында күпер төҙөлөшө буйынса беҙ төҙөүселәргә 3 млн. 648 мең һум түләмәгәнбеҙ, сөнки төҙөүсе проектлаусы менән төҙөлөшкә үҙгәрештәр индереү буйынса килешкән һәм Башҡортостандың Торлаҡ һәм төҙөлөш өлкәһендә күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты биргән күрһәтмәне үтәмәгән. Уның 2017 һәм 2018 йылдарҙа алған күрһәтмәләре бар. Күрһәтмәләр үтәлмәйенсә, беҙ уларға түләй алмайбыҙ. Бөгөнгө көнгә эш судҡа барып етте. Икенсе объект – ошондай уҡ күперҙе Яңы Монасип ауылында төҙөү. Үҙләштерелмәгән аҡса күләме – 16 миллион һумдан ашыу. Төҙөүсе, арҡандың ҡиммәтлегенә һылтанып, алдан түләүҙе һорай, беҙ бөгөн бындай аҙымға бара алмайбыҙ. Өҫтәүенә, ул контракттың хаҡын арттырыу тураһында ла һүҙ алып бара», — тип аңлатты хәлде муниципалитет башлығы.\nНиһайәт, боҙ урынынан ҡуҙғалды - 7 ноябрь көнө етәкселәр оҙаҡ төҙөлөүсе күперҙәрҙе ҡараны.\nБР Транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты рәйесе Т. Мөхәмәтйәнов, БР Юл хужалығы идаралығы дәүләт ҡаҙна учреждениеһы етәксеһе Д. Петраковский, район хакимиәте башлығы Р. Шәрипов һәм уның урынбаҫары Н. Сафин, Республиканың Торлаҡ һәм төҙөлөштө күҙәтеү буйынса дәүләт комитеты вәкилдәре, Башҡортостандың Юл хужалығы идаралығы, «Башкирдортранспроект» институты, төҙөүсе ойошмалар – «Уралдорстрой» һәм «Лидер» етәкселәре төҙөлөп бөтмәгән объекттар урынлашҡан ерҙә кәңәшмә үткәрҙе.\nЭш барышы менән танышып, ҡарап сыҡҡас, подрядсы “УралДорСтрой” ЯСЙ-һына Нәби күперен 2019 йылдың 1 апреленә тиклем сафҡа индерергә, Яңы Монасип ауылы янындағы күпер буйынса Бөрйән районы хакимиәтенә 16 декабргә тиклем ике яҡтың ризалығы менән подрядсы ойошма - “Лидер” ЯСЙ-һы менән муниципаль контрактты өҙөргә, БР Юл хужалығы идаралығы, “Дорпроект” ЯСЙ-һы проект ойошмаһы менән берлектә объект төҙөлөшөн тамамалау өсөн локаль смета әҙерләргә, төҙөлөштө тамамлау буйынса торгтар үткәрергә һәм объектты 2019 йылдың 1 авгусына тиклем тапшырырға, тип хәл ителде.\n«Башинформ» мәғлүмәттәрен файҙаланып А. МАНАПОВА әҙерләне.


Байрамығыҙ менән. » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Ҡотлайбыҙ! » Байрамығыҙ менән.\nБар тәбиғәт ҡышҡы йоҡонан уянған, урамдарҙа йырлап гөрләүектәр йүгергән апрель айында һеңлебеҙ Ғәҙилә Мөҙәрис ҡыҙы БҮЛӘКОВА матур ғүмер байрамын билдәләй.\nБөрйән районының Ҡыпсаҡ ауылында икеһе лә ғүмере буйы уҡытыусы булып эшләгән Рәхилә Ирназарова менән Мөҙәрис Ғәликәевтәрҙең ишле, татыу ғаиләһендә бишенсе бала булып донъяға килгән Ғәҙилә һеңлебеҙ бәләкәй сағынан бик зирәк, тырыш, үҙ һүҙен һүҙ итә торған сәмсел, ғәрсел, шул уҡ ваҡытта ғәмсел ҡыҙыҡай булды. Тәүҙә тыуған ауылыбыҙҙа 8-се, унан Байназарҙа урта мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡыны. Бында ла һынатманы ул. Яҡшы уҡыу менән бергә, төрлө түңәрәктәрҙә шөғөлләнергә лә ваҡыт тапты. Университетты уңышлы тамамлағас, уға СССР Фәндәр академияһының Өфөләге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына йүнәлтмә бирҙеләр. Унда уҡып йөрөгәндә кейәүебеҙ, шулай уҡ фән кешеһе Илдус Ҡасим улы Бүләков менән ғаилә ҡороп, 35 йылға яҡын иңгә-иң терәп, бер-береһенә терәк-таяныс булып, матур тормош юлы үттеләр, улдары Илнурҙы тәрбиәләп үҫтерҙеләр.\nАспирантуранан һуң һеңлебеҙ тәүҙә Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтында, унан һуң БДПУ-ның башланғыс кластар факультетында эшләне. Ә инде 90-сы йылдар башында Сибай ҡалаһында юғары уҡыу йорто асылғас, ҡала хакимиәтенең һәм институт етәкселегенең саҡырыуы буйынса, Бүләковтар ғаиләһе Сибайға күсенде. Кейәүебеҙ Илдус Ҡасим улы институттың педагогика факультетында оҙаҡ йылдар декан булып эшләһә, Ғәҙилә 17 йылға яҡын башҡорт филологияһы кафедраһының алыштырғыһыҙ мөдире булды. Эшендәге уңыштары өсөн “БР-ҙың атҡаҙанған мәғариф хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.\nҒүмеренең төрлө осоронда бик ҡаты ауырыуҙар үткәрергә лә, юғалтыуҙар кисерергә лә тура килде ҡәҙерле кешебеҙгә. Үткән йәй, бынан 10 йыл элек көслө инфаркт үткәргән кейәүебеҙҙең һаулығы ныҡ насарайғас, ҡасандыр уға операция яһалған Республика кардиоүҙәгенә яҡын булыу маҡсатында, яңынан Өфөгә күсенгәйнеләр. Тик Илдус кейәүҙең ғүмере һанаулы ғына ҡалған булып сыҡты... Бына шундай ауыр ваҡыттарында Ғәҙилә һеңлебеҙ ҡайғыһын Илнур улының ғаиләһенә, ейәне Айнурға һәм туғандарына – өс апаһына, ағай-ҡустыларына һәм уларҙың ҡасандыр үҙе уҡырға индергән, кеше булырға ярҙам итешкән бала-сағаларына баҫты.\nҠәҙерле һеңлебеҙҙе, апайыбыҙҙы 60 йәшлек юбилейы менән ҡотлап, уға ҡоростай ныҡлы һаулыҡ, йән тыныслығы, яҡындарының ҡәҙер-хөрмәтенә төрөнөп, оҙон-оҙаҡ ғүмер кисерергә насип булыуын теләйбеҙ.\nӘбйәлил районының Асҡар ауылында йәшәгән иң өлкән апаһы Ғәлиә һәм уның балалары – Гөлнара, Азамат Яхиндар, Айһылыу һәм Наил Мәғәфүровтар ғаиләһе.\nТотош уҡырға 2 615


Йәнә ике көн эҫенән ял итәсәкбеҙ\n13 Июль 2010, 13:32\nТөньяҡтан килгән һәм үҙе менән ямғырҙар килтергән ҙур булмаған һалҡын һауа фронты республика халҡына ике ай дауамында Башҡортостанды ташлап китергә теләмәгән аномаль эҫе һауа торошонан бер аҙ ял бирәсәк. Хәйер, республиканың үҙәк өлөшө һәм көнсығыш райондары халҡы ғына иркен тын аласаҡ. Көнбайыш райондарға ямғырҙар барып етмәйәсәк, әммә унда ла һауа температураһының бер аҙ түбәнәйеүе көтөлә.\nБашгидромет синоптиктары әйтеүенсә, ямғырҙар оҙаҡ дауам итмәйәсәк һәм дөйөм республика торошона артыҡ үҙгәрештәр алып килмәйәсәк. Артабан беҙҙе йәнә эҫе ҡоро һауа торошо көтә.


Бер кем дә онотолмаһын » Табын\nТантанаға халыҡ бик күп йыйылды. Сәскәләр тотоп йыраҡтан килеп еткән ололар атай, олатай, ағайҙары менән күрешергә килеүселәрҙе хәтерләтәләр ине. Шуныһы ҡыуаныслы: һәр ғаиләгә ҡағылған стеланы мәңгеләштереүҙә ауылдаштарымдан бер кем дә ситтә ҡалманы. Митингыны Ташбүкән ауыл биләмәһе башлығы Гөлназ Хәким ҡыҙы Азимова тантаналы асып, ауыл биләмәһе һуғыш ветерандары тураһында мәғлүмәт еткерҙе. Ауыл старостаһы уҡытыусы-ветеран Хәсән Абдулла улы Ҡотовтың хәтирәләре дәһшәтле утлы йылдарҙы һынландырып, һәр кемде тулҡынландырҙы.\nҺуғыш башланғанда бер нисә генә өйҙән торған Ҡурғашлы ауылынан да әле донъяның асылына ла төшөнөп етмәгән кисәге малайҙар ил һаҡларға китәләр. Ауылдаштарыбыҙ яу ҡырында ятып ҡалған ағалы-ҡустылы Лотфрахман һәм Хабрахман Әбдрахман улдары Ғәзизовтар, латыш Александр, Смоленск янында хәбәрһеҙ юғалған Әбдевәли Ғәни улы Ғәзизовты оло хөрмәт менән иҫкә алды. Таҡтаташтағы исемлекте, күбеһенсә, һуғыш мәхшәренән имен-аман ҡайтып, оҙаҡ йылдар леспромхозда эшләүселәр тәшкил итә. Йыйылған халыҡ стелала үҙ атай-олатайҙарының, яҡындарының исемен күреп берсә моңайҙы, берсә ғорурланды.\nСарала Әлфиә Әлтәф ҡыҙы Мөхәмәтйәнова етәкселегендә уҡыусыларҙың сығышы, уларҙың ағас ултыртыуҙа ҡатнашыуы киләсәккә яҡты өмөт уята.\nШуны билдәләп үтеү мөһим: әле был эш тамамланмаған, исемлекте тулыландырыу буйынса эҙләнеүҙәр алып барыу - беҙҙең бурыс. Бер билдәһеҙ һалдат ҡалырға те-йеш түгел!\nХалыҡ ауыл хакимиәте башлығы Гөлназ Хәким ҡыҙы Азимоваға, сараны матур алып барған мәҙәниәт йорто хеҙмәткәрҙәре Роза Кәримова, Розалия Ғәлимоваға рәхмәттәр әйтеп таралды.


Борон-борон заманда ер-һыу өсөн ырыуҙар араһында йыш ҡына ыҙғыш сыҡҡан, күп осраҡта улар ҡан-ҡойош менән тамамлана. Бындай хәл бөрйәндәр менән ҡыпсаҡтар араһында йыш ҡабатланған. Билдәле, ундай ыҙғыштар халыҡҡа яфа ғына булған. Кешеләр ни ҡылырға белмәенсә, аптырап бөткән. Шул саҡ Хәлил исемле ҡарт ошо үҙ-ара ҡан ҡойошто туҡтатыу сараһын тапҡан. Ул, Бөрйән менән Ҡарағай-Ҡыпсаҡ ырыуҙарының араһына килеп ултыртып, үҙ исеме бирелгән ауылды нигеҙләгән.Һүҙе үтемле һәм абруйлы булған был оло кешене ике яҡ та борсорға ҡыймаған. Шулай итеп, ике ырыу араһында һиллек урынлашҡан. Хәлил ҡарт үҙе вафат булғас та шул тыныслыҡ булһын өсөн васыятын әйткән. Шуның буйынса уны зыяратҡа ҡуймайҙар, ә ике ырыу ерҙәренең сигенә күмәләр. Һәм Хәлил ҡарт мәрхүмдең ҡәбере сикте тотоп ята. Уның тыныслығын, васыятын боҙоусылар табылмай.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Хәлил_(Әбйәлил_районы)&oldid=981759 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 3 ноябрь 2020 в 07:53\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:53 3 ноябрь 2020 үҙгәртелгән.


Молдова аш-һыуы — Башҡорт Википедияһы\n(Молдавская кухня битенән йүнәлтелде)\nМамалыга брынза һәм һыҙлыҡ менән\nМолдова аш-һыуы — Молдавияның милли аш-һыуы. Молдавия бай тәбиғи мөмкинлектәр: виноград, емеш-еләк һәм төрлө йәшелсәләр, шулай уҡ һарыҡсылыҡ һәм ҡошсолоҡ регионында урынлашҡан, был милли аш-һыуҙың бай булыуын һәм төрлөлөгөн тәьмин итә.\nМолдова аш-һыуы грек, төрөк, балҡан, көнбайыш европа, ә һуңғараҡ — украина һәм урыҫ, шулай уҡ йәһүд һәм немец аш-һыуы йоғонтоһонда формалашҡан, шулай булыуға ҡарамаҫтан үҙенсәлеклеге менән айырылып тора.\n2 Еңел һәм һалҡын ашамлыҡтар\n3 Беренсе блюдолар\n4 Икенсе блюдолар\n5 Ҡамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар\n6 Татлы блюдолар һәм эсемлектәр\n7 Үҙләштерелгән блюдолар\nҠош эсәк-бауырынан зама\nМолдавияла аш-һыуҙың иң күп өлөшөн йәшерсәнән әҙерләйҙәр — уларҙы яңы көйө ҡулланалар, ҡайнаталар, ҡуралар, бешерәләр, фаршлайҙар, быҡтыралар, тоҙлайҙар. Уның өсөн традицион аш-һыуҙар булып кукуруздан, ноҡот борсағынан, фасолдән, йәшелсәләр — баклажандан, ҡабаҡтан, боростан, гогошарҙан, һуған-ялпаҡ һуғандан, помидорҙан, аҡ һәм төҫлө кәбәҫтәнән, шулай уҡ ашҡабаҡтан әҙерләнгән ашамлыҡтар торалар.\nТауыҡ бауыры менән кукуруз бутҡаһы\nКукуруздан ярма, он, кукуркз киҫәксәләре, май, алкоголһеҙ эсемлектәр һ.б. әҙерләйҙәр. Әле XVIII быуат башында кукуруз ононан һәм ярмаһынан Молдавияла мамалыга, аштар, ҡамыр ашамлыҡтар бешерәләр . Мамалыга үҙенсәлекле бутҡа, йомшаҡ һәм тәме күңелгә ятышлы. Мамалыганы һыҙлыҡ, творог һәм сырҙар, ҡаймаҡ, брынза, йомортҡалар, һөт йәки һөт өҫтө, бәшмәктәр, ҡурылған балыҡ һ.б. менән бирәләр. Мамалыганан шулай уҡ кукуруз күмәстәре лә эшләйҙәр, бының өсөн мамалыганы киҫкеләйҙәр һәм майҙа йәки туң майҙа ҡыҙҙыралар. Элек мамлыга йыш ҡына һалҡын көйө икмәкте алмаштырған, әммә был йола булыуҙан бигерәк кәрәклектән килеп сыҡҡан. Тарихи мамалыга крәҫтиәндәрҙең икмәкте алмаштырған төп ризығы була, ләкин һуңғы ун йыллыҡта мамалыга юғары сифатлы ризыҡ статусы алды һәм бик күп ресторандарҙа тәҡдим ителә.\nФасоль закускалар, беренсе һәм икенсе блюдолар әҙерләүҙә ҡулланыла. Йәшелсәләр төрлө салаттар, ҡайнар икенсе блюдолар һәм балыҡ менән иткә гарнир өсөн нигеҙ булып торалар. Яңы йәшелсәне йышыраҡ ҡуралар, быҡтыралар, бешерәләр, ҡамырға төрөп бешерәләр, һирәгерәк — һыуҙа бешерәләр. Молдова аш-һыуы өсөн фаршланған баклажандар, ташҡабаҡтар, фаршланған борос, помидорҙар традицион ризыҡтар булып торалар. Уларҙың эсенә йәшелсәле, ярмалы-йәшелсәле, ит-йәшелсәле фарш тултыралар, ҡаймаҡ һәм томаттан соус, хуш еҫле тәмләткес үләндәр өҫтәп бешерәләр.\nХуш еҫле йәшелсәләр һәм йәшел үләндәрҙән тәмләткес сифатында башлыса һуған-ялпаҡ һуған (праж), сельдерей (целинэ), кейәү үләне (чимбру), любисток (леуштян), петрушка һәм укроп ҡулланыла.Аҙыҡҡа ҡара борос, хуш еҫле борос, әсе ҡыҙыл борос, кориандр, ҡәнәфер, лавр япрағы, мөшкәт сәтләүеге һ.б. тәмләткестәр өҫтәйҙәр. Балыҡ, ит, йәшелсә ашамлыҡтарына һалыу өсөн әҙерләнгән муждей, скордоля соустарының нигеҙен тәшкил иткән һарымһаҡ киң ҡулланыла. Был соустарҙы шулай уҡ мамалыга менән бирәләр. .\nПрактикала бөтә йәшелсәләрҙе лә алдағы көнгә әҙерләйҙәр. Уларҙы тоҙлайҙар, консервалайҙар, әсетәләр.\nМолдавияла брынза — һарыҡ һөтөнән сыр бик киң таралған. Уны тәбиғи көйө, шулай уҡ йәшелсә, ҡамыр, йомортҡа, балыҡ, ит ашамлыҡтарына ҡушымта сифатында ла ҡулланалар. Брынза XVII быуаттан, Молдавия кенәзлегендә һарыҡсылыҡ әүҙем үҫешкән мәлдән үк молдован аш-һыуының мөһим өлөшө булып тора.\nЭремсек менән Плацинда\nМолдова аш-һыуында иттең бөтә төрҙәре лә ҡулланыла. Һарыҡ итенән манжа, мусака; һыйыр итенән — паприкаш, мититеи; сусҡа итенән — мэнкэрика, токана, костица, кырнэцеи, йорт ҡошо итенән — яхние, зама әҙерләйҙәр. Мититеи тышҡы күренеше менән ҡабыҡһыҙ бәләкәй генә колбасаларҙы хәтерләтә. Улар традицион балҡан ашамлығы чевапчичи менән оҡшаш. Милли балыҡ һәм ит ашамлыҡтары гратарҙа — бук, мүшмел, сәтләүек ағастарының ҡыҙыу күмере өҫтөндә урынлашҡан тимер рәшәткәлә әҙерләнә. Аҙыҡты, бигерәк тә улар тәбиғи көйө ҡыҙҙырылһалар, алдан маринадта тоталар. Традицион ҡамыр аштары булып йәшелсәле, емеш-еләкле, сыр, сәтләүекле эслек һалынған вертута һәм плацинда тора. Плацинда түңәрәк, ҡайһы ваҡыт квадрат формалы йәйпәк күмәсте хәтерләтә, ә вертута - йоҡа ҡамырҙан спираль итеп төрөлгән рулет.\nМолдавияла күп төрлө емеш ағастары үҫә, өҫтәлгә яңы емеш-еләк — алма, груша, персик, өрөк, сейә, йөҙөм, грек сәтләүеге биреү ҡабул ителгән. Яратҡан милли тәм-том — еләк һәм емеш-еләк һутынан әҙерләнгән нуга, желе (пелтя), хәлүә (алвицэ), пирожный һәм ыуалып торған ҡамырҙан һәм ҡатлаулы ҡамырҙан бешерелгән печенье.\nЕңел һәм һалҡын ашамлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЙәшелсәләрҙең, ит, балыҡ, һөт продукттарының күп төрлөлөгө молдавия аш-һыуында еңел ашамлыҡтарҙың күп төрлөлөгөн тәьмин итә. Иң киң таралғандары:\nтөйөлгән һарымһаҡ менән ҡырылған фасоль (фасоле фэкэлуите),\nяңы һәм консерваланған йәшелсәләрҙән салат\nЗакускаларға үҫемлек майы, уксус, ҡаймаҡ, майонез, соустар муждей, скордоля, маринад һалына. Закускаларға ҡырҡыу тәм һәм хуш еҫ биреү өсөн тәмләткес үләндәр — любисток, эстрагон, петрушка, укроп, сельдерей, бөтнөк, шулай уҡ һарымһаҡ ҡулланыла. Һалҡын ашамлыҡтарҙан шулай уҡ бәшмәк һәм тауыҡ бауыры менән фаршланған йомортҡа, ҡойҡа, итле һәм балыҡлы рулеттар киң таралған.\nБеренсе блюдолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМолдаван аштарын — чорба һәм зама — йәшелсә бешкән һыуҙа, ит һәм балыҡ һурпаһында әҙерләйҙәр. Уларҙың мотлаҡ компоненты — ҡайнатып сығарып әсетелгән көрпә квасы (борш). Борш урынына ҡайһы ваҡыт лимон кислотаһы ҡулланалар, ә йәшелсә чорбаһында — кәбеҫтә тоҙламаһы. Молдавандарҙың беренсе блюдолары нескә әскелтем тәме һәм тәмләткес үләндәрҙең — чебрец, любисток, укроп, петрушка, эстрагон, сельдерей һәм бөтнөктөң хуш еҫе менән айылылып тора. Үләндәрҙең һабағын аштан, аш бешеп сығырҙан 5-7 минут алда алалар.\nЧорбыны төрлө продукттарҙан бешерәләр, әммә уларға мотлаҡ йәшелсәләр — помидор, кишер, петрушка, сельдерей, башлы һуған йәки ялпаҡ һуған өҫтәйҙәр. Бындай аштарға он ҡушып туҡылған йомортҡа йәки йомортҡа-ҡаймаҡлы боламыҡ һалалар. Заманы тик тауыҡ йәки эсәк-ҡарын һурпаһында әҙерләйҙәр. Йомортҡа-ҡаймаҡлы ҡатышма ҡушалар. Шулай уҡ балыҡ һәм һөт аштары, сырбушка киң таралған. Беренсе блюдоларға мамалыга, плацинда, вертута, пампушка ҡушып бирәләр.\nИкенсе блюдолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМолдавия аш-һыуында икенсе блюдоларҙы әҙерләү өсөн төрлө продукттар, башлыса йәшелсәләр, ит, балыҡ, брынза, кукуруз оно һәм ярмаһы, бойҙай оно, үҫемлек майы һәм туңмай ҡулланалар.\nКөршәктә бешерелгән картуф һәм помидор менән ҡурҙаҡ\nИт блюдоларын мотлаҡ йәшелсә һәм емеш-еләк ҡушып әҙерләйҙәр. Быҡтырғанда иткә помидор, томат һуты, ҡара емеш, айва, алма нескә тәм бирә. Бөтә икенсе блюдоларға тиерлек тәмләткестәр һәм йәшел үләндәр - кориандр орлоғо, ҡара һәм хуш еҫле борос, лавр япрағы, любисток, чебрец, эстрагон, сельдерей, шулай уҡ һарымһаҡ һалалар. Көршәктә бешереү киң таралған. Ит һәм балыҡты күмер өҫтөндә ҡуралар, бешерәләр һәм быҡтыралар. Шницель, антрекот, эсле ит котлеты, котлет, ҡурҙаҡ, сармале (голубцы ), тефтели киң таралған. Йыш ҡына йорт ҡошо, ҡуян һәм йорт ҡуяны итенән, субпродукттарҙан (тел, мейе, бауыр, елен) блюдолар әҙерләйҙәр. Кукуруздан, картуфтан, төҫлө кәбеҫтәнән, ташҡабаҡтан, төрлө ярмаларҙан һәм йомортҡанан икенсе блюдолар күп төрлө. Былауҙың төрлө төрҙәре бешерелә.\nҠамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nҠайнатма менән рогаликтар\nМолдавия аш-һыуында ҡамыр һәм тәм-том ашамлыҡтар әҙерләү өсөн бойҙай оно ғына түгел, кукуруз оно ла ҡулланыла. Молдавия аш-һыуында урыҫ һәм украин аш-һыуы йоғонтоһонда бәлештәр, ҡаластар, куличтар киң таралған. Бәлештәр төрлө эслектәр менән бешерелә. Брынзанан, ашҡабаҡтан һәм сәтләүектәрҙән эслектәр ғәҙәти. Бәлештең айырым төрө — түңәрәк (ҡайһы берҙә квадрат формала) йәлпәк плацинда һәм төрөлгән вертута.\nбойҙай менән йөҙөмдән баллы бутҡа\nХәҙерге Молдавия аш-һыуында торт һәм пирожный йыш осрай, уларға ғәҙәттә емеш-еләк, джем, повидло, мармелад йәки ҡайнатып алынған сәтләүекле крем эслек булып хеҙмәт итә. Бынан тыш печенье һәм кекстарҙың бик күп төрҙәрен бешерәләр.\nТатлы блюдолар һәм эсемлектәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМолдавия татлы аш өҫтәле емеш-еләк ашамлыҡтарына - виноград, алма, абрикос, слива, айва, сейәгә бай. Уларҙы компот, һут, сироп, кеҫәл, желе әҙерләүҙә файҙаланалар. Емеш-еләктәрҙе ҡайнатылған һәм бешерелгән көйө лә ҡулланалар. Молдавияла бигерәк тә шәрбәт, нуга, хәлүә, альвица, айванан ҡаҡ (китоноагэ), зефир, суфле, гогошь, ҡуйы емеш-еләк һуты (пелтя) кеүек тәм-том киң таралған.\nҮҙләштерелгән блюдолар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nУрта быуаттағы Молдавия кенәзлеге оҙаҡ ваҡыт дауамында Ғосман империяһының вассалы булды, был хәл урындағы аш-һыуҙа ла сағылыш тапты. Молдавия аш-һыуы һарыҡ ите ҡулланыуға әүәҫлеге һәм бөтә балҡан халыҡтары өсөн оҡшаш булған блюдоларҙың (гивеч, мусака, чорба һ.б.) бер үк төрлө аталыуы менән төрөк йоғонтоһона бурыслы. Төрөктәр арҡаһында Молдавияла ашамлыҡ әҙерләү өсөн махсус усаҡтар (куптёрь) таралған. Хәлүә (альвица) һәм сәтләүек нугаһы кеүек көнсығыш тәм-томдары өсөн дә молдавандар төрөктәргә бурыслы.\nРәсәй империяһы осоронда, ә аҙағыраҡ совет осоронда молдаван аш-һыуына шул ваҡыттарҙа бөтә илдә популяр булған блюдолар өҫтәлә: Оливье салаты, винегрет, борщ, ҡоймаҡ, драники, эремсек билмәне, эремсек ҡабартмаһы, билмән һ.б. Был блюдолар һаман да молдаван өҫтәленең даими элементтары булып торалар.\nШараптар[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nМалые Милешты ауылында шарап баҙы\nТөп мәҡәлә: Молдавияла шарап яһау\nМолдавия аш-һыуының айырып алғыһыҙ атрибуты булып урындағы шарап тора. Молдавияның шарап индустрияһы яҡшы үҫешкән. Эре етештереүселәрҙең күп төрлө маркалы шараптарынан тыш өҫтәлгә йыш ҡына өй шарабы ҡуйыла. Күп ғаиләләрҙең үҙҙәренең быуындан-быуынға тапшырыла килгән шәхси рецептары һәм виноград сорттары бар. Виноградтың урындағы сорттарынан билдәлеләре Фетяска Албэ, Фетяска Регалэ, Рара Нягрэ, ҡеүәтле ғәҙәти шараптарҙан — Лучафэр, Херес, Буджакское, Молдавия гөлләмәһе.\nҺарыҡ итенән блюдоларҙы ғәҙәттә аҡ йәки ҡыҙыл шарап менән бирәләр, һыйыр һәм ҡош итенә аҡ шарап бирелә. Молдаван өҫтәлендә ауыр һәм ҡырҡыу итле аҙыҡтар ҡеүәтле спиртлы эсемлектәр менән бергә бирелә. Әгәр төп аҙыҡ мамалыга булһа, һәм брынза менән, ул саҡта ғәҙәттә ҡыҙыл шарап бирәләр. Йәшелсәле аштар еңелсә алһыу һәм аҡ шарап менән ҡушып бирелә. Тәмле-татлы өҫтәлгә херес бирелә. Байрам өҫтәлдәре ҡағиҙә булараҡ кагорһыҙ үтмәй, уны плацинда, кулич, йөҙөмлө дөгө бутҡаһы менән бирәләр. Дивин — коньяктың молдаван аналогы — шулай уҡ байрам өҫтәлен биҙәй. Молдавия аш-һыуында шарапты торт, пирожный, печенье кеүек кондитер ашамлыҡтары бешергәндә лә ҡулланалар.\n2014 йылда Молдова почтаһы милли блюдолар һүрәтләнгән маркаларҙы әйләнешкә сығара.\n↑ 1,0 1,1 1,2 Похлёбкин В. В. Национальные кухни наших народов — Центрполиграф, 1978.\n↑ 2,0 2,1 2,2 2,3 Традиционная кухня Молдовы // Sănătate. — 09.09.2009.\n↑ 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 3,5 3,6 3,7 Еронина Е. К., Аваева М. И. Молдавская кухня: Традиционные и современные национальные блюда — Кишинёв: Тимпул, 1990. — ISBN 5-7790-0030-1.\n↑ Питимирова Н., Аваева М., Еронина Е. Молдавская кулинария — Кишенёв: Картя Молдовеняскэ, 1971.\nБеҙҙең өҫтәлдә Дунай аш-һыуы : Венгрия, Румыния, Молдавия — 2002. — ISBN 5-94435-100-4.\nВиноградсылыҡ энциклопедияһы — Кишинёв: Молдавия Совет Энциклопедияһының баш редакцияһы, 1986.\nДоника Сергей - http://donica.ucoz.ru Молдавия аш-һыуы: 500 боронғо һәм хәҙерге рецептар. — 360 б. — ISBN 978-9975-9964-5-7.\nМолдавия аш-һыуы Викидәреслектә\nМолдавия аш-һыуы Викимилектә\nМолдавия аш-һыуы рецептары:\nДонъя халыҡтары аш-һыуы — молдавия аш-һыуы\nМиллион Меню — Молдавия аш-һыуы\nБешерәбеҙ.ру — Молдавия аш-һыуы\nМолдавия аш-һыуы — блюдоларҙың кулинария рецептары\nМолдавия аш-һыуы тураһында бит\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Молдова_аш-һыуы&oldid=646998 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:00 26 ғинуар 2017 үҙгәртелгән.


Яҙ менән еңеүгә өлгәште “Наҙ”ҙар\n19 Апрель 2019, 16:23\nСуп-суп килеп илаһи моң тыуҙырып тамып торған яҙғы тамсылай Красноусол башҡорт гимназия-интернатының “Наҙ” вокал ансамбле Дүртөйлө ҡалаһында үткән “Яҙғы тамсылар” респуб-лика конкурсында ҡатнашып, 1-се урын алып ҡайттылар. Был мәртәбәле конкурста 140-тан ашыу кеше ҡатнашһа, 17 команда вокал буйынса үҙҙәренең сығыштарын күрһәткән.\nКөслө коллективтар араһынан “Наҙ” вокал ансамбленә генә финалда сығыш яһау бәхете тейгән. Зөлхизә Дәүләтбаева, Эльнара Шәрипова, Әмилә Ноғайғолова, Диана Рәхимова, Алһыу Ғәлимова, Гөлдәр Ғәлләмова, Әлиә Хисамова, Илнара Йәнбирҙина, Мәҙинә Ходжакулова ике тауышҡа “Аҡ ҡайын” йырын йырлап, абруйлы жюри ағзаларын да хайран ҡалдырған.\n- “Яҙғы тамсылар” республика конкурсы ике йылға бер Дүртөйлө ҡалаһында үткәрелә. Беҙ инде балаларҙың тауыш буйынса йыр-моңға һәләтлеләрен һайлап, 2 ай әҙерлек алып барҙыҡ. Сығыш яһағанда һәр береһендә микрофон булып, тауыштарҙың дөрөҫлөгө айырылып торҙо, талаптар ҙа ҙур ине. Ә инде эштең һөҙөмтәһен күреү ҡыуаныслы. Ата-әсәләр сәхнәлә сығыш өсөн күлдәктәр менән ярҙам итте. Эльвира Бәхтийәрова уларҙы матур итеп тегеп бирҙе. Беҙҙе йөрөтөп алып ҡайтҡан, төрлө яҡлап ярҙам иткән Юлыҡ мәктәбе автобусы водителе Нурғәле ағай Яҡуповҡа ҙур рәхмәт инде, - ти ҡәнәғәтлек менән “Наҙ” вокал ансамбле етәксеһе Динә Абдуллина.\nӘйткәндәй, Динә Ғилман ҡыҙының “Ҡолонсаҡ”, “Айдарман” ансамблдәре лә районда үткән һәр сарала матур сығыш яһайҙар. “Наҙ”ҙа шөғөлләнеүсе 4 уҡыусыһы “Сулпылар” телевизион йыр конкурсына ла үткән. Республикабыҙҙың 100 йыллыҡ юбилейына арналған сарала Динә Абдуллина үҫеп килеүсе быуынды уҡытыу һәм тәрбиәләү өлкәһендә күп йыллыҡ намыҫлы хеҙмәте өсөн БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Маҡтау грамотаһы менән бүләкләнеп ҙур ҡыуаныс кисергән. Балаларҙың һәләттәрен асып, киләсәктә лә илһамланып эшләргә яҙһын уға. Уҡырға ла, йыр-моң менән күңелдәрен байытырға ла өлгөр, сибәр ҡыҙҙарға “афарин” тип, яңы еңеүҙәр теләргә генә ҡала.


Һаумыһығыҙ! Мин - иҫәп алыусы!\n8 Ноябрь 2021, 16:15\n" Ҡыҫҡаһы, һәр бер ишек артында төрлө яҙмыш, төрлө тормош һуҡмағынан үткән кеше ғүмере. Бер-береһенә һис тә оҡшамаған уларҙың үҙ дәүләте. Кемеһе балалары менән мәж килеп йәшәһә, икенсеһендә тыныслыҡ хөкөм һөрә. Бына был йортта миңә яңғыҙ әсә ишек асты. Биш балаға ғүмер биреп, уҡытып, тормош юлына баҫтырған инәй бөгөн яңғыҙы ғүмер итә. Юҡ-юҡ, тормош иптәше лә, балалары ла үҙ теләктәре менән ташлап китмәгән уны, ә ғүмерҙәре шулай ҡыҫҡа булған. Үҙенән алда ҡәҙерле кешеләрен ер ҡуйынына оҙатҡан әсәнең хәсрәттәре сикһеҙ ине. “Балаларың”, “Тәүге балаңдың тыуған йылы” тигән һорауҙарҙы биргән саҡта күҙ йәштәренә ирек биргән ханымдан, ҡайғыларын яңыртҡан өсөн, ғәфү үтенергә тура килде..."\nБөгөн илдә мөһим сәйәси сара - Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу бара. Уның мөһимлеген күптәр дөрөҫ аңлап ҡабул итә. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, хата фекер йөрөтөүселәр ҙә бар. Беҙҙең баймаҡтар был сараны нисек ҡабул итә? Халыҡ иҫәбен алыуҙа ҡатнашамы? Ошо һорауҙарға яуап эҙләп, халыҡ иҫәбен алыусылар рәтенә баҫтым.\nДөрөҫ, уның өсөн тәү сиратта өс көн буйына уҡырға тура килде. Тест һорауҙарына яуап биргәс кенә ҡулыма таныҡлыҡ тотторҙолар. Башҡа йылдарҙағынан айырмалы рәүештә, быйыл иҫәп алыу ҡағыҙҙарҙа түгел, ә планшетта тултырыла. Унда ингән мәғлүмәт туранан-тура Росстатҡа китә. Шуның өсөн дә хаталаныу ғәфү ителмәй.\n18 октябрь. Махсус тамғалар ҡуйылған жилетты кейеп, шарф тағып, таныҡлығымды элеп, ҡулыма планшетты алып, беренсе өйҙөң ишеген шаҡыным:\n- Һаумыһығыҙ! Мин иҫәп алыусы!..\nЙәшермәйем, тәүҙә ҡурҡыу тойғоһо көслө булды. Мине нисек ҡабул итерҙәр, ҡыуып сығармаҫтармы, ишектәрен асырҙармы... Башымда мең төрлө һорау ҡайнаны. Бәхеткә күрә, беренсе фатирҙағы оло йәштәге хужалар мине күптән көткән ҡунаҡтары кеүек ҡаршы алды. Һорауҙарға яуап алғансы, үҙҙәре хаҡында тулы мәғлүмәт тә биреп өлгөрҙөләр. Сит тарафтан килен булып төшкән ханым, Баймаҡ ерлегенә “таштай батып”, балалар үҫтереп, намыҫлы хеҙмәт итеп, әле хаҡлы ялда икән. “Баймаҡ егетенә кейәүгә сығып, ғүмерем шатлыҡ-ҡыуаныста ғына үтте”, - тине ул. Сит милләттән булған инәй, мосолман динен ҡабул итеп, үҙен “башҡорт” тип яҙыуҙы һораны.\nТәүге фатирҙан шундай ҡыуанып, дәрт алып, икеләнеүҙәремде юҡҡа сығарып, икенсеһенең ишегенә үрелдем... Бында иһә мине һауанан ергә төшөрҙөләр. Иҫәп алыусы икәнемде белгән ҡап-ҡара башҡорт ҡатыны танау осомда ғына ишеген “шарт” ябып: “Индермәйем!” - тип яу һалды. Бер нисек тә бәйләнешкә инергә теләмәгән ҡатын менән хушлашып, ары киттем. Ярай, төрлө осраҡтар була инде, тип үҙемде йыуатып, киләһе ишеккә шаҡыным. Бында ла мине матур мөнәсәбәттә булып, һөйөндөрөп сығарҙылар. Артабан тағы ла мине бер мажара көткән икән: әйҙә үтегеҙ, тип фатирына индергән бер фатир хужаһының һүҙен йығып, хужабикәнең тамаҡ төбөнән яр һалып ҡысҡырыуына сығып ҡасҡанымды һиҙмәй ҙә ҡалдым. Йәнәһе лә, беҙ вирус таратып йөрөүселәр.\nҠыҫҡаһы, һәр бер ишек артында төрлө яҙмыш, төрлө тормош һуҡмағынан үткән кеше ғүмере. Бер-береһенә һис тә оҡшамаған уларҙың үҙ дәүләте. Кемеһе балалары менән мәж килеп йәшәһә, икенсеһендә тыныслыҡ хөкөм һөрә.\nБына был йортта миңә яңғыҙ әсә ишек асты. Биш балаға ғүмер биреп, уҡытып, тормош юлына баҫтырған инәй бөгөн яңғыҙы ғүмер итә. Юҡ-юҡ, тормош иптәше лә, балалары ла үҙ теләктәре менән ташлап китмәгән уны, ә ғүмерҙәре шулай ҡыҫҡа булған. Үҙенән алда ҡәҙерле кешеләрен ер ҡуйынына оҙатҡан әсәнең хәсрәттәре сикһеҙ ине. “Балаларың”, “Тәүге балаңдың тыуған йылы” тигән һорауҙарҙы биргән саҡта күҙ йәштәренә ирек биргән ханымдан, ҡайғыларын яңыртҡан өсөн, ғәфү үтенергә тура килде.\nТыштан уҡ шат балалар тауышы яңғырап ишетелгән был йортҡа барып инеүе шундай күңелле ине. Хужабикә киске аш бешереп, плитә эргәһендә мәж килеп ҡоймаҡ ҡоя. Балаларын бер аҙға ғына тынысландырырға тырышҡан атай иһә минең һорауҙарыма яуап теҙҙе. “Мин – башҡорт, ҡатыным – башҡорт, балаларым – башҡорт”, - тине ул оло ғорурлыҡ менән. Ул да булмай, эргәһендә йүгереп йөрөгән улына ҡарап: “Һин башҡортмо?” - тип һораны. Уныһы иһә: “Башҡорт!” - тип яуап биреүгә ата кеше күкрәген киреп, маһайып ебәрҙе.\nӘ бына был фатирҙың ишегенә ҡағып, үҙемде танытыуым булды, теге яҡтан да туҡылдатып, тутыйғош кеүек өҫтө-өҫтөнә ҡабатлап: “Кем ул? Кем ул?”- тип һорай башланылар. Минең әйткәнде ишетергә лә теләмәгән хужалар менән һөйләшеү файҙаһыҙ, тип, өндәшмәй тороуымды белдем. Мине китте, тип уйланылар буғай, шунда уҡ үҙҙәре: “Яҡшы эшләнек, әй. Ҡылдыҡ бит был иҫәп алыусыны”, - тип ҡысҡырып, көлөргә тотондолар...\nӘ икенсе фатирҙың ишегенә туҡылдатыуым булды, асылып та китте. Бикһеҙ булған икән. Үҙемде танытыуыма хужабикә иламһырап, ялбарырға тотондо: “Сәй генә эсереп кит инде, балам...” Оло йәштәге инәй, ауырыу сәбәпле, аяҡҡа баҫа алмауын белдерҙе. Аш-һыу бүлмәһенә үтеп индем. Раковина тулы күптән йыуылмаған һауыт-һаба. Һыуытҡыс та, шкаф та буш... Нимәгә килгәнемде лә онотоп, эшкә керештем. Тиҙ арала аш-һыу бүлмәһен ялт иттереп, магазинға бара һалып, икмәк, сәй, һөт, тәмлекәстәр (хәйер йөҙөнән булыр тип) алып килдем. Һуңынан иһә инәй менән һөйләшә-һөйләшә сәй эсеп, хәтер ебен һүтеп, халыҡ иҫәбен үттек.\nХалыҡ иҫәбен алыу барышында шундай төрлө ҡыҙыҡлы ла, ҡыҙғаныс та мажараларға тап булырға тура килде. Иң әсендергәне, әлбиттә, эскелек ине. Миңә ҡараған участкала 7 ғаилә социаль яҡтан хәүефле булараҡ иҫәптә тора икән. Билдәле, ул фатирҙарҙа даими рәүештә йә шайтан туйы бара, йә балалар үҙҙәре генә ултыра. Тәүге осраҡта ул өйҙәрҙең тупһаһы аша үтеп инергә үҙебеҙ батырсылыҡ итмәһәк, икенсеһендә иһә ата-әсәләре өйҙә булмағанлыҡтан, беҙҙең хоҡуҡ сикле. Шунлыҡтан ике фатирҙа йәшәүселәрҙең иҫәбен алыу өсөн участка уполномоченныйынан ярҙам һорарға тура килде. Бындай осраҡта иң йәлләнесе – күҙҙәренең нурҙары һүнгән балалар ине.\nӘ бер фатирҙа йәшәүсе оло йәштәге ханым үҙен: “Мин - Советтар Союзы гражданы”, - тип белдерҙе. Ҡатыны үлеп ҡалған бер ағай иһә үҙенә тоғро иптәш булырҙай ҡатын-ҡыҙ менән таныштырыуҙы үтенде. Тағы ла бер ҡатын иһә мәғлүмәттәрҙе һатып бирәсәген белдерҙе. Йәғни түләһәң генә әйтәм, юҡ икән – борсома...\nБыл урамдың ул өйө ҡайҙа?\nДөрөҫөн әйтергә кәрәк, Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу былтыр уҡ уҙырға тейеш ине. Ләкин пандемия арҡаһында ул бөгөнгәсә һуҙылып килде. Мөһим был кампанияға әҙерлек алып барыу өсөн ваҡыт күп булды. Ләкин бөгөн нимә күрәбеҙ? Ҡайһы бер йорттарҙың һәм фатирҙарҙың һандары юҡ. Бер ҡатта урынлашҡан фатирҙарҙың бөтәһендә лә хатта һандары күрһәтелмәгән осраҡтар булды. Был - бер. Икенсенән, күп фатирлы йорттарға эләгеү бер бәлә – домофондар үткәрмәй, йә улары бөтөнләй эшләмәй. Ҡайһы бер осраҡта кемдеңдер йә ингәнен, йә сыҡҡанын көтөргә тура килде. Бынан тыш берәҙәк эттәр һәр ваҡыт актуаль проблемаларҙың береһе булып ҡала килә.\nХалыҡ иҫәбен алыу...\nЫсынында ла нимә бирә ул халыҡ иҫәбен алыу? Халыҡ менән аралашҡан ваҡытта ошо һорауҙы йыш ҡына ишетергә тура килде. Уның, тәү сиратта, хөкүмәтебеҙ өсөн кәрәк булыуы инҡар итергә кәрәкмәй. Дөрөҫ, үҙ дәүләтендә күпме халыҡ йәшәүен, нисә бала, ҡатын-ҡыҙ, ир-егет, хаҡлы ялдағылар икәнлеген белеү мотлаҡ. Ләкин халыҡ иҫәбен алыуҙың төп маҡсаты – кешеләрҙең һанын иҫәпләү түгел. Ундай мәғлүмәттәр полицияның, һалым хеҙмәтенең һәм ЗАГС-тың базаһында ла бар. Бөгөн республикала кемдең нисек йәшәүен асыҡлау мөһимерәк. Милләт, телдәрҙе белеү, милләт-ара никахтар һаны, белем кимәле, никахтың ғәмәлдәге хәле, эшкә барыу өсөн күпме ваҡыт китә, ғаиләләр һаны, торлаҡ шарттары – дәүләт базаларында ошо мәғлүмәттәрҙең береһе лә юҡ, уларҙы иҫәп алғанда ғына белергә була. Уларға ҡарап, социаль йүнәлештәге программалар ҡабул ителә.\nҠайһы берәүҙәр, һуңынан барлыҡ мәғлүмәт һалым хеҙмәтенә тапшырылыр, аҙаҡтан иһә йәшерен мөлкәт өсөн түләү талап итерҙәр, тип хәүефләнә. Кемдер иһә беҙҙең теркәлгән урында йәшәмәгәнде, ә фатирҙы ҡуртымға биргәнде белеп ҡалыр, тип хәүефләнә. Ләкин бында хәүефләнергә урын юҡ. Анкетала фатирҙың кемдеке булыуы хаҡында бер генә һорау ҙа юҡ.\nИҫәп алыу барышында Баймаҡ ҡалаһында барыбер ҙә белемле, юғары мәҙәниле, ябай халыҡ йәшәүен билдәле булды. Өйҙәренә индермәүселәргә лә үпкә юҡ. Улар бөгөн мутлашыусыларҙан ҡурҡып бөткән, һаҡланыу сараһын күрәләр. Был осраҡта уларға төрлө альтернатив юл тәҡдим ителә. Дәүләт порталы аша, күп функциялы үҙәккә, стационар пунктҡа барып та иҫәп алыуҙа ҡатнашырға мөмкин. Бөгөн интернет заманы. Ләкин, ни сәбәптәндер, был мөмкинселекте файҙаланырға теләүселәр күп түгел.\nИҫәп алыу һөҙөмтәләре 2022 йылдың ғинуарында әҙер булырға тейеш. Дәүләткә был һандар бюджетты, биләмәләрҙе үҫтереү программалары, яңы предприятиелар, газ үткәргестәр, электр линиялары төҙөү өсөн кәрәк.\n2010 йылғы иҫәп алыу һөҙөмтәһе нимә бирҙе?\n2010 йылғы иҫәп алыу йомғаҡтары буйынса ауылдарҙа халыҡтың кәмеүе асыҡланған. Һөҙөмтәлә йәшәү кимәлен күтәреү буйынса программалар ҡабул ителде – «Ауыл табибы», ФАП-тарҙы тергеҙеү, ауыл ипотекаһы, газ индереү һәм башҡалар.\n2010 йылда уҙған Бөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу мәғлүмәттәренә ярашлы, Башҡортостанда 4072393 кеше йәшәгән. Был Волга буйы федераль округында – беренсе, ә илдең барлыҡ төбәктәре араһында етенсе урынды биләй.\nХалыҡтың 60,4 проценты – ҡалала, ә 39,6 проценты ауылда йәшәй.\nУртаса ғүмер оҙонлоғо – 37,9 йәш (2002 йылда ул иһә 36,4 йәш булған).\nЭшкә һәләтле халыҡ – 61,6 процент (2,5 миллион), был йәштән үткәндәр – 20,2 процент (0,8 миллион), балалар һәм үҫмерҙәр – 18,2 процент (0,74 миллион) тәшкил итә.\n1000 ир-егеткә 1139 ҡатын-ҡыҙ тура килә.\nРеспублика халҡының 89,3 проценты беҙҙә тыуып үҫкән, 10,7 проценты Башҡортостандан ситтә донъяға килгән.\nХалыҡтың 97,4 проценты – шәхси бер бүлмәле йәки күп фатирлы йорттарҙа, 2,5 проценты – дөйөм ятаҡтарҙа, 0,1 проценты башҡа торлаҡ биналарҙа йәшәй.\nСтатистика мәғлүмәттәренә ҡарағанда, малайҙар ҡыҙҙарға ҡарағанда күберәк тыуа. Уртаса алғанда, 1000 малайға 950 ҡыҙ тура килә. 34 йәштән һуң ҡатын-ҡыҙҙар өҫтөнлөк итә башлай. 70 йәшлектәр араһында ҡатын-ҡыҙҙар ирҙәргә ҡарағанда 2,3 тапҡырға күберәк. Гүзәл заттарҙың ғүмер оҙонлоғо – 76 йыл, ирҙәрҙеке 10 йылға кәмерәк.\nСтуденттар араһында ла ҡыҙҙар күберәк. Юғары уҡыу йорттарында улар – 54,2, урта звено белгестәрен әҙерләгән мәғариф учреждениеларында 48,2 процентты тәшкил итә. 34,4 процент ҡатын-ҡыҙ юғары белемгә эйә булһа, ир-егеттәрҙең был күрһәткесе - 21,8 процент ҡына.\nБелгәндәребеҙ сер булып ҡалһын\nБөтә Рәсәй халыҡ иҫәбен алыу кампанияһында ҡатнашыусыларҙың барыһы ла алынған мәғлүмәттәрҙе таратмау хаҡындағы килешеүгә ҡул ҡуя. Шунлыҡтан был мәҡәләмдә яҙылғандар ҙа исем-фамилияһыҙ, дөйөм миҫалдар менән генә күрһәтелде.


Алты тапҡыр бәхетле\n5 Март 2018, 17:38\nТормош мәшәҡәттәренә һылтанмайынса, балаларын үҫтереүҙе яуаплылыҡ менән башҡарған әсәләр маҡтауға лайыҡ. Оло Ыҡтамаҡ ауылынан Эльвира Йыһаншина – шундайҙарҙың береһе. Ул – алты бала әсәһе.\nЭльвира Фәйзук ҡыҙы тормош иптәше Булат һәм балалары менән.\n– Ирем менән тормош ҡорғанда шул тиклем балабыҙ булыр тип уйламаған инек. Үҙ сабыйыңды ҡулға алғанда, ниндәй тойғолар кисергәнде һүҙҙәр менән генә әйтеп бирерлек түгел. Балаларыбыҙ – тормош йәме, йәшәү маҡсаты. Улар менән бер ҡасан да күңелһеҙ һәм тыныс булмай, шуға күрә тормошобоҙ төрлө ҡыҙыҡлы ваҡиғаларға бай, – ти ул.\nЭльвира – хәстәрле әсә, һөйөклө ҡатын, өй йәмен һәм ҡотон һаҡлаусы. Оҫта хужабика ғаиләһен тәмле аштары менән һыйларға ярата, йәйгеһен еләк-емеш йыйып, баҙ тултырып ҡайнатмалар әҙерләй, ҡышҡылыҡҡа төрлө әҙерләмәләр эшләй. Өфө статистика, информатика һәм иҫәп-хисап колледжын, аҙаҡтан Башҡорт дәүләт аграр университетын тамамлағандан һуң, хеҙмәт юлын тыуған ерендә – Чкалов исемендәге колхозда бухгалтер булып башлай. Мәсетле юл ремонт-төҙөлөш идаралығында экономист, баш бухгалтер вазифаларын башҡара.\nҒаилә башлығы Булат ҡатыны һәм балалары етеш тормошта йәшәһен өсөн күп эшләй. Ул йөк ташыу менән шөғөлләнә. Үҙ техникаһы – ике “МАЗ” һәм МТЗ-88-е бар. Эше күплеккә ҡарамаҫтан, һәр саҡ ҡатынына ярҙам итергә әҙер.\nЙыһаншиндар, балалар – иң ҙур бәхет, тип иҫәпләй. Уларҙың ишле балалар тәрбиәләү ҡыйыулығын дәүләт тә юғары баһалаған. 2017 йылда Эльвира Фәйзук ҡыҙы “Әсәлек даны” миҙалы менән бүләкләнә. Иң өлкән улдары Азамат – Өфө яғыу-лыҡ-энергетика колледжының III курс студенты. Ул конкурстарҙа һәм ярыштарҙа әүҙем ҡатнаша, “Белем һәм ижад” Бөтә Рәсәй конкурсы лауреаты, материаловедение буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһының I дәрәжә дипломанты була. Айвар дүртенсе класта белем ала. Дәрестәр-ҙән һуң хужалыҡ буйынса ярҙам итә, бәләкәй туғандарын ҡараша. Ул яуаплы егет. Эльмир, Эльнар һәм Эмилия балалар баҡсаһына йөрөй. Иң бәләкәй Элдарға әле алты ай.\nЙыһаншиндар ял көндәрен олатай-өләсәйҙәрендә үткәрергә ярата, ҡалаға сығып, паркта аттракциондарҙа йөрөйҙәр, кинотеатрға баралар. Йәйен улар күп итеп ҡаҙ, өйрәк һәм бройлер үҫтерә. Тағы ла күп балалы ғаилә өйҙәре тығыҙыраҡ тип, яңы йорт һала башлаған. Тиҙҙән улар ике ҡатлы өйгә сығырға планлаштыра.\nДонъяны етеш алып барыу өсөн күп көс һалғанда ғына ғаиләнең иртәгәһе ныҡлы була. “Иң мөһиме – балалар ауырымаһын, беҙҙе уңыштары менән һөйөндөрөп торһон. Ә беҙ уларҙы лайыҡлы кешеләр итеп тәрбиәләргә бар көсөбөҙҙө һаласаҡбыҙ”, – ти Эльвира Фәйзук ҡыҙы. Тормош иптәшенең ихтирамына, балаларына ҡарап, үҙен бәхетле ҡатын тип һанай ул.


Рәсәй үҙ территорияһы һәм тәбиғәт байлыҡтары менән һәр ваҡыт күршеләренең иғтибарын йәлеп итте. Бындай "иғтибар" ҡа н ҡойош менән тамамланған осраҡтар ҙа булманы түгел. Шуға кү рә күршеләр ни тиклем һәйбәт булмаһын, тыныслыҡты һаҡлауҙың иң ышаныслы гаранты булып ҡеүәтле армия тора.\n2 сентябрҙә Өфөлә РФ граждандарын хәрби хеҙмәткә әҙерләү һорауҙарына арналған Бөтә Рәсәй инструкторлыҡ - методик йыйы н башланасаҡ. Башҡортостандың баш ҡалаһында был сараға етди әҙерлек бара. Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәте Премьер - м инистры Рафаэль Байдәүләтов рәйеслегендә хәрби йыйынға әҙерл ек буйынса ойоштороу комитетының ултырышы үтте.\n- Башҡортостанда Бөтә Рәсәй инсрукторлыҡ - методик йыйыны н үткәреү осраҡлы түгел, - тине Премьер - министр. - Был арм ияға әҙерлекте һәм саҡырыуҙы ойоштороуҙа республикабыҙҙың уң ыштарын таныу ул. Шул уҡ ваҡытта был сараның беҙҙә үткәрелеү е оло яуаплылыҡ йөкмәтә.\nБашҡортостан хәрби комиссары, генерал - майор Тимофей Аза ров әйтеүенсә, бындай ҙур күләмле сараның Рәсәйҙә үткәрелгән е юҡ әле. Был - Федерацияның бөтә субъекттары вәкилдәре ҡатн ашасаҡ һәм айырым бер төбәктә үткәреләсәк тәүге сара. Төп ма ҡсат - беҙҙең республика өлгөһөндә Ҡораллы Көстәрҙә хеҙмәт и теүгә әҙерлек, хеҙмәткә саҡырыуҙы ойоштороу менән бәйле мәсь әләләрҙең хәл ителеүен күрһәтеү. Йыйын программаһына контрак т буйынса һәм альтернатив хеҙмәт, хәрби хеҙмәткә саҡырылыусы ларҙы оҙатҡанда шәхси составты кейендереү пунктын ойоштороу һорауҙары индерелгән. Ошо йылдан алып бөтә Рәсәйҙә буласаҡ һ алдаттар өлкә һәм республикаларҙың хәрби комиссариаттарының саҡырыу пунктында уҡ хәрби кейем кейәсәк.\nКүнекмәләр ваҡытында төп иғтибар практик дәрестәргә йүнәл теләсәк. Улар Республика йыйын пункты, Өфө ҡалаһының Киров р айон хәрби комиссариаты, Өфө ҡалаһының 155 - се урта дөйөм б елем биреү мәктәбе, 1 - се һәм 5 - се поликлиникалар, "Зелен ая роща" шифаханаһы, Алкино ауылында оборона - һауыҡтырыу ла геры, Республика хәрби комиссариатында үтәсәк.