Ҡаршы алығыҙ: һабанай һаны!\n5 Май , 10:37\n“Аманат” журналының һабанай һанын көтә-көтә арып киткәнһегеҙҙер инде? Оҙаҡламай ул килеп етер, бер аҙ ғына сабыр булығыҙ, яраймы? Әлегә беҙ һеҙгә, ғәҙәттәгесә, сер тоҡсайын тишә торайыҡ – журналда ниҙәр барлығы тураһында бәйән итәйек.\n“Аманат”ты конкурс-уйындарһыҙ күҙ алдына килтереп тә булмай. Улар шул тиклем күп! Был юлы “Күҙ менән ҡаш араһы”, “Мин донъяны һүрәтләйем”,”Билдәле шәхестәрҙең бала сағы” конкурстары.\nЖурналдың һабанай һанында шулай уҡ “Башҡортостан беҙҙән башлана” шиғриәт, “Ижад ҡомары” сәсмә әҫәрҙәр бәйгеләренә ебәрелгән гәрәбәгә тиң матур әҫәрҙәр донъя күрҙе. “Ай, һылыу!” конкурсында һабанай һылыуын да билдәләнек.\nҮткән һандарҙа беҙ Рәлиә Йәһүҙинаның “Һалҡын һыу ҡайнар һөйөүгә әйләнде!” хикәйәһен баҫҡайныҡ. Оҡшанымы? Был һанда ни өсөн Фәриҙә ер тишегенә инеп китерҙәй булып оялғанын белгегеҙ килһә журналды ҡулға алғас та уҡырһығыҙ, Алла бойорһа!\nБыл һанда постерҙа ниндәй йондоҙ сығыуы әлегә сер булып ҡалһын. Йондоҙмо ул, әллә йондоҙҙармы? Бер-нисә көндән күрерһегеҙ!\n“Билдәле шәхестәрҙең бала сағы” рубрикаһында Әбйәлил районының Ҡушай ауылында тыуған Тамъян ырыуы ҡыҙы, билдәле эстрада йырсыһы Альбина Килдейәрова үҙенең бала сағы тураһында ҡыҙыҡ һәм ҡыҙғаныс та итеп һөйләй.\nДуҫтар! "Аманат"ҡа 2022 йылдың 2-се яртыһына яҙылыу һәм “Яҙыл да бүләк от!” уйыны бара!!! Бүләккә – велосипед!


Республикала 2,5 миллион тоннанан ашыу иген йыйып алынған // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликала 2,5 миллион тоннанан ашыу иген йыйып алынған\n16:54, 23 сентября 2014 Иҡтисад\nБашҡортостанда иген йыйыу кампанияһы башланғандан алып 2,53 миллион тонна ашлыҡ урып алынған. Уртаса уңыш гектарынан 15 центнер тәшкил итә, тип хәбәр итә Ауыл хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте. Республиканың 17 районында иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын йыйыу эштәре тулыһынса тамамланған. Ашлыҡты биш проценттан аҙыраҡ майҙанда урырға ҡалған, күбеһенсә ул Урал аръяғында, шулай уҡ төньяҡ һәм төньяҡ-көнсығыш райондарҙа.\nШулай уҡ республикала шәкәр сөгөлдөрөн йыйыу дауам итә. Уртаса уңыш гектарынан 267 центнер. 350 мең тоннанан ашыу тамыраҙыҡ йыйылған. Әлеге ваҡытта шәкәр сөгөлдөрө 13,1 мең гектарҙан йыйылған, ул пландың 27 проценты. Иң юғары уңыш Шишмә районында билдәләнә – гектарынан 431 центнер. Благовар районы 46,2 мең тонна күрһәткесе менән тулайым йыйым буйынса лидерлыҡ итә.\nТеги: ауыл хужалығы,иген йыйыу кампанияһы,шәкәр сөгөлдөрө,шишмә районы,благовар районы


Республикала бер ир ҡот осҡос серен сискән ҡыҙҙың ғүмерен ҡыйыуҙа ғәйепләнә // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\n15:39, 17 мая 2018 Хәл-ваҡиғалар\nРеспубликала бер ир ҡот осҡос серен сискән ҡыҙҙың ғүмерен ҡыйыуҙа ғәйепләнә Фото: автор\nӨФӨ, 2018 йыл, 17 май. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ксения Калинина/.\nБашҡортостанда Стәрлетамаҡта йәшәгән ир һаҡ аҫтына алынған. Ул кеше үлтереүҙә ғәйепләнә, тип хәбәр иттеләр Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса идаралығының матбуғат хеҙмәтенән.\nАсыҡланыуынса, 15 майҙан 16-һына ҡарай төндә 46 йәшлек фатир хужаһы Ҡазандан килгән ят ҡатын-ҡыҙ менән кәйеф-сафа ҡорған. Һуңынан улар араһында бәхәс сыҡҡан: ир 34 йәшлек ҡунағына ике тапҡыр бысаҡ менән сәнскән. Ул алынған йәрәхәттәрҙән урында йән биргән.\nҒәйепләнеүсе һүҙҙәренсә, енси мөнәсәбәткә ингәндән һуң ҡатын үҙенең дауалап булмаҫлыҡ сиргә дусар булыуын әйткән. Ошо хәбәр ирҙе сығырынан сығарған да инде.\n«Енәйәт сәбәптәрен асыҡлауға йүнәлтелгән тикшереү эштәре һәм оператив-эҙләү саралары алып барыла. Ғәйепләнеүсенең фаразын ентекле тикшереү күҙаллана. Шуны билдәләп үтергә кәрәк: бынан алда ҡулға алыныусы кеше үлтергән һәм талаған өсөн хөкөм ителгән», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр ведомствола.\nТеги: Рәсәй Тәфтиш комитетының Башҡортостан буйынса идаралығы, үлтереү


Тирә - яҡ мөхитте һаҡлау йылы аҙағына яҡынлаша, әммә бы л башланған эштәрҙе туҡтатырға ла ярай, тигәнде аңлатмай. Эк ологтар тарафынан күтәрелгән проблемалар хәл итеүҙе талап ит ә.\nТәбиғәттең бысраныуы - мөһим фактор булыуына ҡарамаҫтан, экология буйынса икенсе урында тора. Рәсәй тәбиғәтте күҙәте ү идаралығының БР буйынса айырыуса һаҡланған биләмәләр һәм б иоүҙенсәлектәрҙе һаҡлау бүлеге начальнигы Йәүҙәт Ноғманов жу рналистар менән осрашыу ваҡытында ошо турала һүҙ алып барҙы.\n- Тирә - яҡ мөхиттең төрлө сәнәғәт ҡалдыҡтары менән бысра ныу проблемаһы беренсе сиратта иҡтисади проблема булып тора,\n- тип билдәләне Йәүҙәт Әнүәр улы. - Аҡса булғанда уларҙы х әл итеүе ауыр түгел. Әммә бөгөн барлыҡ заводтарҙы туҡтатҡан хәлдә лә экологик хәл артыҡ үҙгәрмәйәсәк: тәбиғәт системаһын а туҡтауһыҙ ҡыҫылып, беҙ матдә һәм энергия балансын боҙғанбы ҙ инде.\nЗавод төҙөйбөҙмө, ер һөрәбеҙме, беседка ултыртабыҙмы, мөһ им түгел, был урын экологик функцияларын үтәүҙән туҡтай. Йәғ ни, кешенең емереүсе эшмәкәрләге тәбиғәтте һаҡлау саралары һ әм капитал индереү менән ҡаплана алмай. Бында иң мөһиме саф,\nхужалыҡ эшмәкәрлеге ҡағылмаған, тимәк үҙенең таҙартыу эшен алып барған, ҡалдыҡһыҙ технология системаһы булып торған би ләмәләрҙе һаҡлап ҡалыу. Һәм кешелектең киләсәге беҙҙең уларғ а ни тиклем иғтибар бүлеүебеҙҙән тора.\nБөгөн беҙҙең өсөн тәбиғәт хаҡы тигән төшөнсә юҡ. Ул үҙенә н - үҙе барлыҡҡа килгән, тимәк, сикһеҙ, мәңге буласаҡ бер әй бер кеүек ҡабул ителә. Ә бына мәскәүҙәр иҫәпләүе буйынса, "Л осиный остров" паркының бер гектары 430 мең доллар тора. Был\nһанды парк майҙанына - 11 мең гектарға ҡабатлағанда!\nӘ хәҙер майҙаны 254 мең гектар тәшкил иткән Көньяҡ Урал дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығының күпме тороуын күҙ алдығыҙға кил тереп ҡарағыҙ!\nБеҙҙең гәзиттең республикала Польшаның WWF проекты - "Б ебжа" милли паркының тәжрибәһе ни тиклем перспективалы булыу ы тураһындағы һорауға, матбуғат конференцияһында ҡатнашыусы өс дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы директорҙары - Вәсилә Яныбаева (Башҡорт дәүләт ҡурсаулығы), Фәнүр Әлибаев ( Көньяҡ Урал), М ихаил Косарев ( Шүлгән таш), "Башҡортостан" милли паркы дире кторы Фәрих Ҡорбанаев һәм Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығын ың өлкән ғилми хеҙмәткәре Александр Волков яуап бирә алманы тип әйтергә була. Рәсәйҙә айырыуса һаҡланған биләмәләр бүле генә тәбиғәтте һаҡлау сараларына йүнәлтелгән аҡсаның бары 0, 7 проценты тотонолған саҡта нимә тип яуап бирәһең инде. Миҫа л өсөн, Башҡорт дәүләт тәбиғәт ҡурсаулығы федераль ҡаҙнанан йылына дүрт миллион һум ала. Шул уҡ ваҡытта "Бебжа" милли па ркы үҙ дәүләтенән ете тапҡыр күберәк ала.\nШулай булыуға ҡарамаҫтан, беҙ бер урында торабыҙ тип әйте ргә ярамай. БР Хөкүмәтендә бөгөн "Система ООПТ" документы ҡа рала, ул республикала тәбиғәтте һаҡлауҙы юлға һалырға ярҙам итәсәк. Әммә был ғына етмәй. Ерҙең ҙур булмаған ошо фильтрҙа рын һаҡлауҙың мотлаҡ кәрәклеге барыбыҙҙың да аңына барып ете үе мөһим.\nБелгестәр иҫәпләүенсә, кеше Ерҙең 83 процентына төрлө фор мала тура йоғонто яһай. Ҡалған 17 проценты - сүллек һә аркти к төбәктәр, унда кеше йәшәмәй тиерлек. Әммә бәлә Ерҙә йәшәүс еләрҙең бары тик биш проценты хәлдең етдилеген аңлауы һәм ун ы кешелектең беренсе сираттағы проблемаһы тип ҡарауында.


"Ябай балаларҙың" ҡатмарлы проблемалары // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n"Ябай балаларҙың" ҡатмарлы проблемалары\n17:48, 28 мая 2010 Йәмғиәт\nЙома көнө, 28 майҙа, БР Йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министрлығында «Ябай балалар» республика проекты сиктәрендә «Иғтибар: балалар. Балаларҙы гармониялы тәрбиәләү һәм үҫтереү мәсьәләләре» түңәрәк өҫтәле үткәрелде.\nПроектты ойоштороусылар – «Сифат билдәһе» студияһы «Ябай балалар» серияһынан беренсе ҡыҫҡа метражлы фильм премьераһын күрһәтте, унда балаларға иғтибар, бәләкәй кешене аңлау, үҫеп килеүсе шәхестә уның сикһеҙ һәләттәрен асыҡлау ни тиклем мөһим булыу мәсьәләһе күтәрелә. 90 секунд экран ваҡыты эсендә авторҙар үҙ проблемалары менән мәшғүл әсәне һәм тылсым эйәһе бәләкәй генә ҡыҙҙы берләштергән. Ҡыҫҡа метражлы таҫма республика телеканалдары эфирына быйыл июнь башында сығасаҡ. Ойоштороусылар Айрат Әхмәтшин менән Элина Еникеева әйтеүенсә, киләһе фильмды 2010 йылдың көҙөндә төшөрөргә планлаштырыла.\nТүңәрәк өҫтәлдә ҡатнашыусылар шәхес тәрбиәләүҙә фәндең роле, фотоижад аша баланың потенциалын асыу, йәмәғәт фондтары һәм хәйриә ойошмаларының «балалар» проблемаларын хәл итеүгә индергән өлөшө, ғаилә ялын ойоштороу һәм республикабыҙҙа балалар кинематографын үҫтереү перспективалары тураһында һөйләште.\nПроект сиктәрендә ойоштороусылар балаларға Якутов паркында «Ябай балалар» байрамын бүләк итте. Уның программаһында — Комаров исемендәге Балалар ижады һарайының йәш таланттары тарафынан әҙерләнгән концерт, балалар кейемдәре парады, конкурстар һәм башҡа төрлө саралар. Проектты ойоштороусылар «Ябай балалар» байрамын Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө алдынан йыл һайын үткәрергә планлаштыра.


Космонавтар әҙерләгән мәктәп еңеүсе!\n7 Май , 21:20\nБыл мәктәптә дәрестәрҙе космонавтар һәм Рәсәй Геройҙары алып бара.\nХалыҡ-ара аэрокосмос мәктәбе «Тыуған ил ҡайҙан башлана?» Рәсәй конкурсы еңеүсеһе була. Конкурс 2022 йылдың апрелендә «Комсомольская правда» медиа-төркөмө менән «Асыҡ НКО» иң яҡшы патриотик проект порталы тарафынан үткәрелә.\nАэрокосмос мәктәбе талантлы балалар өсөн беренсе сменаны 2012 йылда йыя. Мәктәп — Рәсәй космонавтары федерацияһы, Рәсәй космонавтары өлкә бүлексәһе, Өфө дәүләт авиация техник университеты, Башҡортостан бизнес-берләшмәһе вәкилдәренең әүҙем ҡатнашлығында эшләй.\nМәктәптә лекциялар ойошторола, аваиция, йыһан-ракета тематикаһы буйынса дәрестәр үтә. Уларҙы Өфө дәүләт авиация техник университеты ғалимдары, космонавтар, космонавтар ветерандары алып бара. Бер тиҫтә йыл дауамында мәктәптә бихисап Советтар Союзы һәм Рәсәй Союзы Геройҙары, космонавтар сығыш яһай.\nХалыҡ-ара аэрокосмос мәктәбе Рәсәйҙең күренекле летчигы, “Буран” орбита карабы космонавты Урал Нәзип улы Солтанов исемен йөрөтә. Мәктәп быйыл йәйгеһен тағы ла тәрбиәләнеүселәрен көтә.\nФотолар мәктәп архивынан.


"Хәрби бейеклек" патриотик йырҙар фестивале быйыл 30-сы майҙа уҙғарыла | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n23 мая 2019 — 18:23 ГТРК «Башкортостан»\nСовет ғәскәрҙәрен Афғанстандан сығарыуҙың 30 йыллығына арналған бәйгегә Мәскәү, Ульяновск, Ростов, Севастополь, Ярославль, Татарстандан башҡарыусылар килеүе көтөлә. Фестиваль ҡунаҡтары өсөн һалдат бутҡаһы, ҡайнар сәй менән ялан кухняһы, шулай уҡ ретро автомобилдәр күргәҙмәһе буласаҡ. Сараны Өфө ҡалаһы хакимиәте, Йәштәргә патриотик тәрбиә биреү үҙәге, Башҡортостандың «Ветеран» төбәк йәмәғәт ойошмаһы, «Рәсәйҙең Афғанстан ветерандары союзы» дөйөм Рәсәй йәмәғәт ойошмаһы менән берлектә үткәрә. «Хәрби бейеклек» ветеран һәм патриотик йырҙар фестивале беренсе тапҡыр 2014 йылда ойошторолғайны. Быйыл ул 5-се тапҡыр үтә.


Үҙ яғыма ҡайтһам...(хикәйә) Сабит Фазлыев\nАсфальт төҫөндәге “девятка” юғары тиҙлектә шоссе юлдан елдерә. Руль артында йоҡоһоҙлоҡтан йонсоған егет ҡыҙарған күҙҙәрен көсләп алға төбәгән. Бара биргәс ауыҙын йәмһеҙ салышайтып иҫнәп-иҫнәп ала. Һул ҡулы баранка тышындағы ҡиммәтле күнде ҡыҫып тотһа, уң усын асылған ауыҙына килтереп: “А-а-а!,”- тип кипкән ирендәрен сыпылдата. Бер аҙҙан егеттең шешенгән күҙ ҡабаҡтары ҡыҫылғандан ҡыҫыла, хужаһының көсөргәнеп ҡаршылашыуына бирешергә теләмәй, ауыр таш аҫып ҡуйғандай йомола бара. Етмәһә, тас ҡаршыға быяла аша ҡыҙҙырған йәйге ҡояш күҙҙәрен сағылдырып талдыра, уның һайын йоҡо нығыраҡ баҫа. Йөрөтөүсе әмәлһеҙҙән тиҙлекте кәметә төшөп, себен ҡыуалаған малҡай ише шырт сәсле башын уңлы-һуллы сайҡап ала\nАсфальт төҫөндәге “девятка” юғары тиҙлектә шоссе юлдан елдерә. Руль артында йоҡоһоҙлоҡтан йонсоған егет ҡыҙарған күҙҙәрен көсләп алға төбәгән. Бара биргәс ауыҙын йәмһеҙ салышайтып иҫнәп-иҫнәп ала. Һул ҡулы баранка тышындағы ҡиммәтле күнде ҡыҫып тотһа, уң усын асылған ауыҙына килтереп: “А-а-а!,”- тип кипкән ирендәрен сыпылдата. Бер аҙҙан егеттең шешенгән күҙ ҡабаҡтары ҡыҫылғандан ҡыҫыла, хужаһының көсөргәнеп ҡаршылашыуына бирешергә теләмәй, ауыр таш аҫып ҡуйғандай йомола бара. Етмәһә, тас ҡаршыға быяла аша ҡыҙҙырған йәйге ҡояш күҙҙәрен сағылдырып талдыра, уның һайын йоҡо нығыраҡ баҫа. Йөрөтөүсе әмәлһеҙҙән тиҙлекте кәметә төшөп, себен ҡыуалаған малҡай ише шырт сәсле башын уңлы-һуллы сайҡап ала.\n- Һин мине иҫән-һау ғына еткер инде, ҡустым. – Артҡы ултырғыста уңайлы йәйелгән илле йәштәрҙәге берҙән-бер пассажир тыныс ҡына иҫкәртеү яһаны. Сал сәсле ир уҙаманы әлегәсә өндәшмәй генә тирә-яҡты күҙәтеп килгәйне лә, ваҡ таштарға эләгеп тәгәрмәстәрҙең кәйелеүе йышайҙы, шуға ирекһеҙҙән тертләп, йөрөтөүсегә әленән-әле күҙ ташлай. “Таксист” юл буйы иренен ҡымтып шымған пассажирҙың һүҙ ҡушыуынан уянып киткәндәй булды, көҙгөгә ҡарап һипкелле танауын тызыны ла кәүҙәһен турайтып, һиҙҙермәй генә кирелде.\n- Борсолмағыҙ, ағай, не первый раз! – Машина хужаһы, талған һөйәктәрен шытырлатып кинәнгәс, рулгә ике ҡуллап йәбеште лә газға баҫты.- Теп-теүәл еткерермен: ваҡытында һәм иҫән-һау.\nАрыуына ҡарамаҫтан, кәйефе шәп юлсының, тауҙарға, туғайҙарға тиклем һуҙылған киң, иркен баҫыуҙарға һоҡланып, ауыҙ эсенән генә мөңөрләп йыр һуҙа:\n- Икһеҙ-сикһеҙ киң баҫыуҙар,\nАҡһыл-йәшел тулҡын ҡаға...\nТирә-яҡ гүзәллеге солғап алған ағайҙың күңелен, быяла аша ялп-йолп алмашынған тәбиғәт күренештәрен йотоп алан-йолан ҡаранып тел шартлата, ҡай саҡ йоҡа ирендәрен ослайтып һыҙғырып та ҡуя. Сәфәр яртыһында магнитоланың мәғәнәһеҙ сит ил һүҙҙәрен ҡабатлауынан ялҡып һүндерергә һорағайны, һағынып йәшлек йылдарында гиҙә, моғайын, шул замандарҙа башҡортто йәшәүгә дәртләндергән көйҙәрҙе көйләй.\n- Күп ҡалманы. – Машинанан алда төшөп йүгерерҙәй ир, күҙҙәрен ҡыҫа биреп барыр яҡты байҡаны, итләс елкәһен ҡулъяулығы менән һыпырҙы. – Берәй саҡрымдан уңға арба юлы булыр, шунан тураға тарт. Туғай аша үтеп, бала-саҡта тумарлап үҫкән аҡландарҙы, балыҡ тотоп, һыу төшкән йылға буйҙарын күрге килә. Ышанаһыңмы, ышанмайһыңмы, ҡустым, егерме биш йыл ҡайтып әйләнгән юҡ, сирек быуат. Әсәйҙе ерләнем дә, ҡайтмаҫҡа юғалдым...\nӨфө аэропортында Себерҙән төшкән рейс бүләкләгәйне эштән тыш аҡса йүнләүсене. Затлы кейемдә, таштай ауыр юл сумкаларын артмаҡлаған олпат ир һатыулашып торманы, ҡолаҡҡа ятышлы шығырлатып меңлектәрҙе “нелегал”дың усына йомдорҙо ла, барасаҡ ауыл исемен атаны. Көтмәгәндә йылмайған бәхеттән албырғап төшкән егет, шул табышҡа текләп бер аҙыраҡ шәңкеп торҙо ла, кире уйлап ҡуймаһын тигәндәй, эләгә-тәгәрәй сибиряктың әйберҙәрен багажникка урынлаштырҙы. Әле йәшел төҫтәге меңлектәр, донъяһын йәмләп, күкрәген йылытып килә, арыһа ла саҡрымдар һанарға мәжбүр итә.\nМашина, боролоштағы ваҡ ҡом-таштарҙы сәсрәтеп, тар арба юлына боролдо. Ҡәҙимге оҙон ғына баҫыуҙы ҡырҡып, һарғая төшкән башаҡтарҙы туҙанға күмеп үткәндән һуң, өйәңке, ерек, муйыл, осҡат баҫҡан шырлыҡлы туғайға сумды. Ағастар араһында борғоланған соҡорло-саҡырлы юлдан айҡан-сайҡан барҙы машина. Ҡуйы япраҡтар ҡояш нурҙарын үткәрмәй, күләгәлә һалҡынса, яртылаш асылған быяла ҡыҫымынан дымлы һауа урғылды, ҡыҙған плафон аңҡыған салонды төрлө үлән, япраҡ еҫтәре менән сафландырҙы. Хужаның ризаһыҙ уфылдауы аҫтында быуынһыҙҙай эйелгән ботаҡтарҙы ян-яҡ көҙгөләре менән һыпырып үтте машина, ситтән остайған сыбыҡ тешкә тейгес сыйылдап ишекте һыҙҙы. “Йөрө инде тачканы сыйҙырып!” – “Нелегал”дың ваҡытлыса кәйефе юғалһа ла, “Аҡсаһы мул шул,” – тигән уй тынысландырып, мейеһенән ҡыйылып үтте. Шул мәлдә, ҡыуаҡтар тәпәшәйеп, артыҡ киң булмаған йылғаға барып терәлделәр. Күҙ алдында кинәт асылған күренешкә икеһе лә ахылдап ҡуйҙы. Күгәреп ятҡан ятыу өҫтөндә һерәйгән оҙон ҡарағусҡыл бағаналар ҡасандыр ошонда кешегә хеҙмәт иткән күперҙе хәтерләтә ине. Кемдер тарафынан яндырылған күпер ҡалдыҡтары арғы ярҙа ла арҡыс-торҡос ята, ярҙы нығытҡан өлөшө ишелеп яртылаш һыуға сумған. Яҙғы ташҡында бағаналарға килеп терәлгән йыуан тирәк баҫма рәүешендә арҡыры һуҙылған. Тирәк үре ҡый-ҡыпыр менән тулған - пластмасс һауыттар, быяла шешәләр, төрлө төҫтәге ялтыр ҡағыҙҙар сыбыҡ-сабыҡ, серек бүрәнә баштары менән буталып көнкүреш сүплегенә тартым, араһында ап-аҡ күперектәр аҡ ҡарға оҡшаған, шулар өҫтөндә көтөүе менән себен ҡайнаша, һирәк-һаяҡ энәғараҡ күренгеләй.\n- Фю-ю-ю, әрәм иткәндәр күперҙе, мәңге ултырыр һымаҡ ине! – тип һыҙғырҙы Рәмил-сибиряк, үҙ күҙҙәренә үҙе ышанмай. Ул алғы ултырғысҡа ятып текә маңлайын йыйырҙы, ҡырауланған ҡаштарын һикертте. – Байтаҡ хеҙмәт итте халыҡҡа. Мине әрмиәгә оҙатҡанда ауылдаштар геү килеп бейеште ошо күпер өҫтөндә, бүрәнәләре шап-шаҡтай ине, таштай шыңғырлап ҡатҡан арҡыры таҡталары тракторҙы ла күтәрерлек булып ятты... Һы... Булманы, борол, ҡусты...\n- Һа, ағай! – Йәш кешенең күҙҙәре үткер. - Талдар араһынан ҡарағыҙәле, түбәндә кисеү булырға оҡшаған!\nКирегә боролған машина, хужаһының ҡыуаныслы тауышын көткәндәй, талдар араһынан һиҙелер-һиҙелмәҫ тапалған юлды ҡапланы. Тәгәрмәстәр үгәй инә, бөрлөгән, кесәрткән үләндәрен һоро балсыҡҡа һылаштырҙы, ергә тиклем эйелгән тал сыбыҡтары машинаның саңға ҡапланған түбәһен һыпырып үтте. “Девятка”, резина протекторҙары һөҙәк ярҙың ҡомонда тәрән биҙәктәрен һүрәтләп, алғы тәгәрмәстәр һыу ҡосағына ингәс, шып туҡтаны. Кисеү уртаһында ҡуҡырайып ҡара “Джип” ултыра, янында эйелеп-бөгөлөп, бурҫлаҡ битле, үгеҙҙекеләй ҡалын елкәле, бүҫелергә торған ҡорһаҡлы яланғас әҙәм бейек вездеходты һыу менән ҡойондора. Ҡояш нурҙарына эләккән тамсылар, йәйғор нурҙарын сағылдырып, матур иномарка кәүҙәһендә тыпырлай.\nӨфө “таксисы” һалынған ишеген шығырлатып төштө лә, бер аҙыраҡ еүеш ҡырсында тапанғандан һуң ҡыймай ғына:\n- Эй, машинаңды алмаҫһың микән, беҙгә үтергә ине! – тип һөрәнләне.\nТеге ишетмәгәндәй, ғыжылдай-ғыжылдай тағы эйелде, күнәген яртылаш һоҫоп былай ҙа таҙа вездеходын йыуҙырыуын дауам итте.\n- Эй... – Баш ҡала “ҡунағы” түҙемһеҙләнеп йәнә башлағайны ла, бире әйләнгән “амбал”, суму көрәшсеһе ише кәкре аяҡтарын айыра баҫып ике атланы ла ҡалын тауыш менән:\n- Драндулетыңды бор ҙа, һыпырт бынан! – тип үкерҙе. Хәс тә һуғымға һимертелгән үгеҙ, ер тырнағандай йыуан аяҡтарын алмаш-тилмәш талғын ағымға сыпылдатып алды, шунан, бөтә кәүҙәһе менән артҡа әйләнеп:\n- Надоели! Күпме әйттем, баҫыу ситенә знак ҡуй, тип! Эй, әрәмтамаҡтар, һеҙгә әйтәм, дөпөлдәтегеҙ берҙе һауаға! – тип йылға буйын яңғыратты.\nКилеүселәр шәйләмәгәндәр икән, күперҙән арыраҡ, ярты быуат ғүмер итеп кәрһеҙләнгән ҡарт өйәңке йәнәшәһендә һуҙылып төшкән кәүҙәләр ҡалҡынды, араларынан һаҡалтай әптәләнеп, ерҙә ятҡан мылтыҡты йәпһеҙ эләктерҙе лә, тәтегә баҫты. Шартлауҙан күккә олғашҡан тирәктәрҙә ҡарҡылдашҡан ҡара ҡарғалар йәмһеҙ шаулашып һауаға күтәрелде, фырылдашып төрлө тарафҡа сәпсек-турғайҙар һибелде. Ҡурҡышынан ағарынған “таксист”, асыҡ ишеген бәреп, руль артына сумғанын һиҙмәй ҙә ҡалды, кәүҙәһе йомарланып ултырғыс менән руль араһына һыйҙы ла ҡуйҙы.\n- Аһ, аһ, ни ҡыланалар?! – Артта сибиряк ишек тотҡаһын һындыра яҙып шаҡарҙы, асылманы, үрһәләнеп тағы этте, ниһайәт, йөҙөнә саф һауа бәрелеүгә тышҡа атылды.\n- Һеҙ, һеҙ нимә..? Мылтыҡ менән ҡаршылайһығыҙмы ҡунаҡты? – Ят әҙәмгә тексәйеп телен тешләгәндәй итте. –Туҡта, туҡта, кем әле һин? Сырамытмайым. Вәли, Илдар? Юҡ! Ай, әттәгенәһе...\n“Джип” хужаһы, һөҙөргә әҙерләнгәндәй, бер аҙыраҡ таһырайып торҙо ла:\n- Ха-ха! Илдар, Вәли! Вали отсюда! Частная территория! – тип йәмһеҙ тауыш менән аҡырып ебәрҙе.\nҒәжәпләнеүҙән Рәмилдең һыр баҫҡан биттәре тимгелләнеп буҙарҙы, ҡапыс күҙ төбө тартышып ҡуйҙы, баҫҡан урынында ни ҡылырға белмәй юғалып ҡалды. Ирекһеҙҙән теле көрмәлде, башына йүнле уй ҙа килмәй. “Был ни ғәләмәт? Ҡыуаҡлыҡ аша икенсе донъяға килеп эләктекме? Оятһыҙлыҡ, ҡырағайлыҡ донъяһына?” Бар йәмғиәтте быуар йылан ише быуып барған әшәкелекте етерлек татыны ул үҙ елкәһендә. Рәмил оҙон аҡса артынан ҡырға юлланғанда ауыл халҡы әле Совет тәртиптәре шауҡымынан сыҡмаған ине, колхоздар ныҡлы нигеҙҙә көн күрҙе, барса халыҡ бер тигеҙ, бер-береһенә яҡшы мөнәсәбәттә булды. Яңы быуатта бөтә ил буйлап көнбайыш зәхмәтенең тамыр йәйеүе берәүгә лә сер түгел дә ул, шулай ҙа ауылға килеп терәлгәс, бындай һөмһөҙлөккә һөрлөгөрмөн тип башына ла килтермәне. Ул бер килке шулай аңшайып баҫып торҙо. “Таксист” руль артына шиңгәндән шиңде, ояһына инеп боҫҡан йомран шикелле юғалды, тәү ҡарашҡа машина эсе буш һымаҡ. Яйлап элекке хәленә ҡайтты ҡунаҡ, нужа ҡаласын да буйтым ашағайны, Себерҙә сыныҡҡан характер өҫкә ҡалҡты, йөҙө етдиләнде, ташырҙай булып асыуы ҡайнаны. Ул эстән кәрәкле һүҙҙәрҙе һайлағандай аяҡ осона текләп торҙо, шунан кисеү үрендә йәйелгән күк ятыуҙы, һайҙа ләм төрткөләгән селбәрәләрҙе күҙҙән үткәргәс, зәһәр ҡараш ташлап тауышын мейегә үтерлек итеп зыңлатты.\n- Һин беләһеңме, уважаемый, йылғала техника йыуырға ярамай! Был - закон буйынса тыйылған, сөнки экологияға зыян килә.\nРәмилдең күҙ алдына икһеҙ-сикһеҙ тундра киңлектәрендә һуҙылған дәһшәтле йылғаларға аҡҡан нефть ҡалдыҡтары, балығы мыжғыған күлдәре өҫтөндә тимгелләнгән төрлө төҫлө таптар килде, эсәр һыуҙарының татырлы, ят тәмдәрен, ҡурылған бәрҙеләренең итендә сәнәғәт майҙарын телендә ҡабаттан тойғандай булды. “Рәсәйле ҡайҙа ла шул, бер көн менән йәшәй,”- тигән ғазаплы уй мейеһен телде.\nӘммә “үгеҙ” ыжламаны, әллә үҙенә артыҡ ныҡ ышана, бәлки оятһыҙлашып өйрәнгәндер, артым һине ишет, тигәндәй, вайымһыҙ ҡиәфәттә ҡәҙерлеһенең ҡара ялтыр капотын һуҡҡылап яратты ла, яр башындағыларға киләһе әмерен еткерҙе:\n- Консерва ҡалайының алғы “галошына” тоҫҡа!\nКөтөлмәгән ҡунаҡтарға “частниктың” яңы бойороғо тиҙ тәьҫир итте.\n“Кәнсир банкыһы” тигеҙ гөрләп тоҡаныуға, сибиряк әмәлһеҙҙән “Тфү,”- тип төкөргәндәй баш сайҡаны ла, ҡабаланып артҡы урынына ялпашты, ишек ябылған ыңғайы бер генә һүҙ ҡыҫылып өлгөрҙө: “Беспредел...” Өфө машинаһы, еңел һулағандай, тәгәрмәс аҫтынан ҡырсынташ сәсрәтеп алға атылды, тал сыбыҡтарын йәнә һыпырып, килгән юлына төштө. Япраҡтар араһында сырҡылдашып ҡасыр турғайҙар күренмәне, ҡошсоҡтар мылтыҡ шартлауынан йылға үрендәге ауҡан урынға -муйыллыҡҡа һыйынғайнылар.\n... - Миңә туҡтап шәп иткәнһең, - тип йылмайҙы балалыҡ дуҫы Вәғиз сәйҙән һуң болдорға сыҡҡас. – Хәйер, кемгә бараһың, һинекеләр күптән гүр эйәһе...\n- Алдан уҡ һиңә төбәп юлға сыҡтым. Тыуған яҡ, тыуған ауыл һағындырҙы, һуңғы ваҡыттарҙа йыш төшкә инде, һағыш үңәстән ала. Ҡатын ҡаланыҡы, уға нимә, һинең ауылың булды ни, булманы ни, аңлаймы күңелдә урғылған һағыныу хистәрен...\n- Мин ауылдан һайланым кәләште, - тип бүлдерҙе өй хужаһы ҡунағын, әллә юрый үсектерә. – Ферма ҡарауылсыһы Шәрифулла ҡыҙын. Ҡыҙҙары әсәләренә оҡшап шыр йыбытҡы, аш-һыуға юҡ, тигәйнеләр ҙә, минеке бөтмөр булып сыҡты, Аллаға шөкөр. Бер-бер артлы тупылдатып бала тапты, донъяһын да көтә, хәстәрле. Иң мөһиме – минең һүҙҙән сыҡмай. Уңған бисә – аҡ бәхет, уңмағаны – ҡаҡ бәхет, тиҙәр халыҡта.\nҺиҙелә, һайланған һаҙға батҡан, тип төрттөрә. Үпкәләмәне, дөрөҫ һүҙгә яуап юҡ, аҡыллы әйтмешләй, тиңде ҡырҙан эҙләне. Кем ҡыҙы икәнен белә инде ул Рәмил, халыҡ яратмай, Сатан Шәриф, тип ҡушаматлап, ете ҡыҙы ла ихахай ҙа михахай ен ботаҡтары, тигән ғәйбәт ваҡытында урам араһында бер бисәнән икенсеһенә осһа ла, етеһе лә тормош ҡороп, берәүҙән дә кәм түгел. Ғәҙәттә, ҡыҙҙы әсәһенә ҡарап һайлайҙар, инәнән күреп тун бескән, йәнәһе. Ҡасан ҡарама бөртөк малайһыҙ Шәрифуллаға ҡул аҫтына инә башлаған ҡыҙҙары эйәреп йөрөнө, атын да егештеләр, сана-арбаға ултырып бесәнен дә тейәштеләр, урманда һылтыҡлаған аталары ағастың йыуан башын күтәрһә, ҡыҙҙары нәҙек осҡа йәбеште. Ауылдың бер ҡабағаны ник әйттем тигән көнгә төшкәндер инде, телен ғүмерлеккә тешләгәндер, сөнки дөрөҫ һүҙгә яуап юҡ, мыҫҡыл итмәк булып: “Эй, бракодел, малай булмағас, ҡыҙ егәһеңме?”- тип магазинда, осо-ҡырыйһыҙ сират алдында, ысҡындырған. Өндәшмәй генә йөрөһә лә, Шәрифулла зәһәр телле, бер енләндерһәң артыңа ултыртҡансы сәпәй ҙә ҡуя. Тегегә: “Быйыл, балта ҡулдан төштө, тип ҡупайып, ошо мәгәзин алдында һикерәңдәп, бейеп йөрөүеңә утыҙ йыл да булып китте, өй тулы малай, тип маһайыуыңды әйтәйем, малайҙарың көнө-төнө телевизорға ҡапланып сериал ҡарай, кәмпүтергә ҡаҙалып уйын уйнай, ә һин утын һатып алаһың, бисәң шуны яра, ялҡауҙарың ҡыҙ күҙләргә йыбана хатта, тоҡомоң ҡороуы шул түгел микән,”- тип бер тынала теҙеп һалған. Аҙаҡ, сираттағыларҙың түкмәй-сәсмәй еткереүенсә: “Аштың тәме тоҙонда, өйҙөң йәме ҡыҙыңда.” – тип тә өҫтәгән тиҙәр. Шулай сәйнәп маташһалар ҙа, сабырҙың төбө алтын, бер ҡарағанда уҡ юнған итәкле “малайҙарҙың” күҙгә ташланырлыҡ түш-баштары ла һиҙелмәй ине һымаҡ, егет-елкәнсекте аптыратып Сатан Шәриф ҡыҙҙары ҡапыл ғына алмашлап сәскә атырға тотондо, ярышып һоратыусылар үҙ-ара эләгешеп көс һынашты. Рәмилгә Шәрифулла ҡыҙҙарының да, ауылдың башҡа гүзәлдәренең дә күҙҙе ҡыҙҙырып өлгөрөүҙәрен күреп уфтанырға, мөхәббәт уттарында ғазапланып янырға яҙманы - әсәһенең, нигеҙҙе һыуындырма инде, улым, тигән өгөт-нәсихәтенә лә бирешмәне, йәштән тыуған ауылы менән хушлашты. Атай һүҙе бәлки еңер ине - һай, кәрәк булған да бит үҫкәндә ҡаты ҡулдар - атаһы ваҡытһыҙ ташлап киткәйне яҡты донъяны. Егеттең тәү маҡсаты – романтика, йәшлек дыуамалығы булып, йәшен йәшнәгән мәлдәй күҙ асып йомғансы ялпылданы, иртәнге йәйге ысыҡтай тиҙ кипте, дүрт-биш йыл үтеүгә донъяға ҡарашы үҙгәрҙе егеттең: ҡутарып аҡса һуғыу беренсе урынға күсте, уныһы көҙгө оҙайлы ямғырҙай һуҙылды, артабан, иҫәпле маҡсат - киләсәген ҡайғыртып мөхәббәтһеҙ-ниһеҙ квартиралы ҡала ҡыҙына өйләнде. Шулай, донъяһын теүәлләне кеүек, әммә, ғүмер көҙөнә табан сәстәр салланған һайын аҡыл яғы ил ҡарттарыныҡынан ҡалышманы, эх, хәҙерге аҡыл шул сирек быуат элек тупланған булһа икән, тип йыш уйланды.\nҠунаҡ ишек ҡыҫымынан өйҙәге ҡотҡа, бөхтәлеккә, бүлмәлә зыҡ ҡубышҡан бала- сағаға көнләшеп ҡараны, үҙен был мөхиттә ят бауырҙай тойҙо, күңелендә бушлыҡ һиҙҙе. Һиҙҙермәй генә ауыр көрһөндө, тәмәкеһен тәрән һурып, баш осонда безелдәшкән серекәйҙәргә өрҙө. Эстән икәүһен сағыштырҙы: кем күберәккә өлгәште икән?Таксийҙан төшкән ыңғайы ҡапҡа тышында әйләнеп күҙ һирпкәйне ҡасандыр үҙе үҫкән атай йортона, өйҙө һүтеп алғандар, улар нигеҙен ҡарағура баҫҡан. Дуҫының ихатаһында йәшел балаҫтай үҫкән бәпкә үләненә, теҙелеп киткән кәртә-ҡураға, ыҡсым йорт артынан йәйелгән йәшелсә баҡсаһына күҙ йүгерткәс, баяғы фекерен дауам итте.\n- Шула-а-ай, бала-саҡта аунаған һәр үләнлек ҡәҙерле, ауылдың һәр урам-тыҡрығы күҙ алдында, туң яҡта күңелде йылытҡан шул – бала-саҡ хәтирәләре. Мышъятҡан туғайына юл ябыҡ тиһең инде, значит?\n- Барыһында хайран итте ул бәндә... Баштан һөйләйем әле. Ҡайҙан пәйҙә булғандыр сос эшҡыуар, суртым белһен, Мышъятҡанды ҡуртымға алған, ҡырҡ туғыҙ йылға. Ҡыҫҡаһы, майлы ҡалья эләктерҙе. Юҡ, бөтәһе лә законлы, дәкүминттәре лә бар. Әтнәкәһе шунда: кем бирҙе икән уға ауылдың иң шәп ерҙәрен, халыҡтан һорау юҡ. Һүҙ ҙә юҡ, биләмәһендә тәртип, ожмах төҙөгән. Һин күрһәң: баҫыуына күп йыллыҡ баллы үлән сәскән, умарталары гөжләп ултыра. Тәрәнүҙәк шишмәһен кәртәләгән, быуа быуып балыҡ үрсетә, янында сынъяһау өй ҙә ҡалҡып сыҡты, мунсаһы көнө-төнө төтәй. Ҡунаҡ-түрә өҙөлмәй унан, ҡиммәтле иномаркаларҙа елдереп шлагбаум аша үтәләр ҙә, кәйеф-сафа ҡоралар. Ҡарап тороуға матур тормош. Тик, ауыл халҡына унан ни файҙа? Беҙҙекеләрҙең береһен эшкә алһасы, шыр килмешәк ялланған үҙенә. Беҙ һуғыш уйнаған төбәктәргә хәҙер аяҡ баҫырмын тимә, тәлгәш еҙәй- баландарын, эре муйылдарын, түшәлгән емеш-еләген яттар йыя. Элек икәүләп суртанға бәрәмәт ташлаған ятыуҙарҙа Мышъятҡан хужаһы ауҙарын ҡора...\n- Ғәжәп икән...- Рәмил тыңлай ҙа, тыңламай ҙа һымаҡ, башын баҫып уйға батҡандай. Әле генә төтәткән тәмәкеһенә төкәтеп яңыһын тоҡандырҙы.\n- Өф-ф-ф, һыу инергә лә ярамаймы?\n- Уның территорияһында запрещается. Бер көн үҙем генә белгән һуҡмаҡтарҙан киттем Мышъятҡанға. Ҡарауылсылары шәйләп ҡалмаһын тип йәшенә-боҫа һөҙөп сыҡтым беҙ ҡыҙырған төбәктәрҙе. Баҡһаң, шәмдәй төҙ тирәктәрҙе йығып таҡта быса икән мәлғүн.\n- Халыҡтың мал-тыуары үҙ итә торғайны Мышъятҡанды... – Нимәгәлер өмөтләнгән Рәмил төпсөндө.\n- Һә-әй! – Ҡорлашы әллә серекәй ҡыуаланы, әллә асыуҙан, ҡулын киҫкен һелтәне. – Башмаҡтай эттәре бар уның, үләнгә ҡыҙыҡҡан малҡай барып сыҡһа шуларҙан талата ҡарауылсылары. Эте лә, бете лә бимазаламаһын тип беҙ балыҡ ҡармаҡлаған ҡарағас күперҙе лә яндырҙы, мәңге мандымағыр! – Өй хужаһы әсе һүгенеп ҡаштарын емерҙе.\n- Ауылды уратып баҫыуҙар диңгеҙҙәй тулҡынланып ята... – тип әңгәмәне\nбашҡа юҫыҡҡа борорға уйлағайны ла ҡунаҡ, дуҫының бүлдереүенән тертләне.\n- Баҫыу-у! Баҫыу – ул алпауыттыҡы! Пай ерен эшкәртергә ҡулынан килмәй ир-аттың, дөрөҫөрәге: теләге лә юҡ, шуға яттарға бирергә мәжбүр.\nШулай: баҫыу – алпауыттыҡы, Мышъятҡан – эшҡыуарҙыҡы, халыҡҡа – ҡуҡыш, ҡапсығыңды киң тот, кем әйтмешләй... Халыҡ – яланғас ҡалды, Рәмил, тәбиғәт кейҙергән кейемен сисендерҙеләр.\nӘлегәсә күрше-күләндә даңғырлаған күнәк тауыштары тынды, офоҡтағы һүрән яҡтылыҡ һүнә барып ауылды ҡараңғылыҡ баҫты, ярышып сиңерткәләр сөрөлдәне. Киске аштан йәнле генә дауам иткән гәпләшеү уйламағанда өҙөлдө, төрлөсә яңыртып ҡараһалар ҙа, башҡа берекмәне. Ләм-мим өндәшмәй йәнә берәрҙе төтәттеләр ҙә, йоҡларға яттылар.\nЙоҡламаны Рәмил, тулғаңлап тик ятты, уйҙары менән Мышъятҡан буйлап гиҙҙе. Тәүҙә тау үркәсенән барҙы, Тәрәнүҙәккә төшөп сылтырап аҡҡан шишмә тауышын тыңланы, теште ҡамаштырырлыҡ һыуын тәмләгәс яланғырт иңләп атланы, туғай аша балан, еҙәй емештәрен ҡабып үтте. Йылғаның тәрән ятыуҙарын йөҙөп сыҡҡас, салбар балаҡтарын төрөп кисеүҙәрен кисте, тырым-тырағай ҡасышҡан сыйпыштарын күҙәтте.\nХәтфә үләнендә тумарланы, әсемтәй, ҡуян тубыҡтарын йолҡоп, бала саҡтан һаҡланған үҙенсәлекле тәмдәрҙе ҡайтанан тойорға маташты.\nРәмил ҡара таңдан торҙо. Хужалар менән хушлашып торманы, телефондан аңлатырмын әле, тигән уйҙа юл сумкаларының юлға кәрәклеһен генә эләктереп урамға ашыҡты. Тыҡрыҡҡа боролоп йәнәш урамға сыҡты, ян-яҡтан теҙелгән яртылаш емерек, ташландыҡ өйҙәрҙе һанап барҙы, әллә алтынсыһынан, бәлки етенсеһенәндер, күптән тәрбиә күрмәгән өйҙән, өрәк күренде. Таяҡтай өрәк бейек киндер аша һалынған һуҡмаҡтан үтте, һыпырылып төшкән кәртә аша саҡ аташланы ла, уға ҡаршы атланы. Тиңләштеләр. Рәмил һаҡал-мыйыҡ баҫҡан ирҙе танырға маташты, бәлки тиңдәшелер, ләкин уның ас яңаҡлы йөҙөндә, шешенгән мәғәнәһеҙ күҙҙәрендә таныш һыҙаттар тапманы. Баш ҡаҡты, ир-өрәктең, унан күпкә йәш кешенең үҙ ҡайғыһы - ул уны күрмәне лә шикелле, ҡалтырана-ҡалтырана эргәһенән үтте лә, ҡаршылағы заманса биҙәлгән бейек йорттоң ҡапҡаһын шаҡыны. “Бахмурҙан...” Ул арала һауылған һөттө бушатып күнәктәр даңғырланы, кәзә-һарыҡ урамға эркелде, һыйырҙар мөңгөрәште, халыҡ һәш-һәшләп мал-тыуарын көтөүгә ҡыуаланы.\nИртәләгәс туҡталышта автобус көтөп оҙаҡ торҙо ир. Иртәнге ауылды күҙәтте, бер-береһен сәләмләгән әтәс тауыштары артынан ҡарашын йөрөттө, ҡалҡыулыҡта урынлашҡан ике ҡатлы мәктәпкә текләп дуҫының әрнеп әйткән һүҙҙәрен иҫләне. “Балалар кәмеп мәктәп ябылды. Йәштәр ауылда ҡалмай, ҡалғандары өйләнешмәй. Типһә тимер өҙөрлөк ир-ат эскелек һаҙлығына бата, эшләрлектәре ҡырҙа, йәш ҡатындар араҡыға бәйлелектән ҡотола алмай.” Башында һанһыҙ уйҙар ҡайнашты. “Юҡ, заман үҙгәрештәрендә яттарҙың ғәйебе юҡ! Ауылдан ҡаса халыҡ, Себер тулы башҡорт, ҡалаламы, нефть ятҡылығындамы, биш-алты кеше осраһа, “Һаумыһығыҙ,” – тип сәләмләһәң, әбизәтелне бер егерме беренсе быуат зимагоры: “Һаумы, ағай!”- тип ҡулын һуҙа. Ауыл халҡы вайымһыҙ, яңыса йәшәргә теләге юҡ, битарафлыҡ йәше-ҡартын һуҡырайтҡан. Баҫыуҙарҙы һөрөп- сәсергә ҡулдарынан килмәйме ни? Үҙ ерҙәренә үҙҙәре хужа була алмай. Табылмаймы ни арабыҙҙа йүнсел, егәрле кешеләр?”. Тағы Вәғиздең йәне көйөп һөйләнгәнен уйланы: “ Йүнсел тиһең, башы эшләгән алыпһатарҙар беҙҙә етәрлек ул – һәр биш өй аша араҡы һаталар - төшөмлө бизнес. Бөгөнгә төшөмлө лә, иртәгеһен Аллаһы Тәғәлә язаһынан ҡалдырмаҫ ул...” Кисеүҙә осраған һөмһөҙ эшҡыуар күҙ алдына килде. “Ул да хәҙеге йәмғиәтебеҙҙең йөҙө. Яңы тәртиптәр менән яңы быуатҡа баҫтыҡ бит. Ҡырағай баҙар шарттарында ҡырағай йыртҡыс һымаҡ ҡылана инде әҙәм. Бәғзе бер етәксе әйтмешләй, хөриәт килде: аҡсаны ҡалай теләйһең шулай тап, урлайһыңмы, талайһыңмы, үлтерәһеңме – үҙ иркеңдә...”\nҠыҫҡа төн эсендә икеленәп сыҡҡайны, әле ауылдың бер осонан икенсе осона күҙ йүгертеп Рәмил ҡәғти ҡарарға килде: “Егерме биш йыл элек ауылдан сығып ҡасҡан ул да ғәйепле. Ҡайтырға, ауылда төпләнеп ҡалған ғүмерен ошонда үткәрергә, бергәләшеп килмешәктәргә ҡаршы торорға. Берҙән-бер улы Родя-Родионға төшөндөрөп булмаҫ, бисәһе лә аңламаҫ уны. Эх-ма, артҡа әйләнеп ҡараһаң елгә осҡан бит ғүмер арауығы, ғүйә, буш урын.” Ирҙең йөрәге ҡыҫылып ҡуйҙы. Ҡарашы ауыл осондағы зыяратҡа туҡталды. “Ҡайтырмын, әсәй-атай, ҡәберегеҙҙе тәрбиәләрмен, өй нигеҙебеҙҙе күтәрермен...” Шыжлап туҡтаған машинан уйҙарын бүлде.\n- Аҡсаң бармы, ағай, булһа - ултыр, булмаһа - мин дәлше поехал! – Ҡара күҙлекле егет, быяланы ҡыҫып, тештәрен ялтыратты.\nПассажир, машина хужаһын ҡыуандырып, сумкаһына йәбеште.


Тәбиғәт менән бер бөтөн йәшәгәндең нәҫеле ҡоромаҫ » Башҡортостан гәзите\nТәбиғәт менән бер бөтөн йәшәгәндең нәҫеле ҡоромаҫ\n28-02-2017, 03:42 // Рухиәт // Баҫып сығарырға\nБикҡужаларҙың нисәнселер быуын бабалары бей булған. Көйөргәҙе йылғаһы буйын төйәк иткән ул. Көслө көрәшсе, оҫта һунарсы, балыҡсы, тирмәнсе был олатайымды Хужа бей тип атарға йөрьәт итәм. Уның төплө аҡылға эйә булыуын, һәр эшкә уйлап тотоноуын, халыҡ араһында һүҙе үтеүен иҫәпкә алып, ырыуҙаштары староста итеп һайлаған. Егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ, тиҙәр, ә Хужаның һөнәрҙәре, һанай башлаһаң, етмештән дә артыҡ булғандыр, валлаһи.\nКөндәр, йылдар төрлө саҡтары менән йә һөйөндөрөп, йә көйөндөрөп, бер-бер артлы үтә торған. Имәндәй ныҡ Хужабей ир уртаһы – иллегә етеп, ике ҡатыны, күмәк бала-сағаһы менән ҡыш көндәре тау битендәге ҙур ғына ике ағас өйөндә, йәйгеһен Көйөргәҙе буйындағы биләмәләрендә тирмә ҡороп көн иткән.\nУның ғәйрәтлегенә аптырап, “төрлө сихри көстәр менән бәйләнеше бар” тигән һүҙ ҙә таратҡан көнсөл йәндәр. Сәбәбе – ҙур ҡара йылан. Был ағыулы ҡара “ҡайыш” Хужа бер үҙе булған саҡтарында эргәһендә йоҡомһорап ята торған булған. Халыҡ ошо йылан тоҡомо ырыуҙың именлеген, ҡотон һаҡлай икәнлегенә ышанып йәшәгән, йәштәргә лә иҫкәртә килгән. Изге һаналған йән эйәһен йә уның балаларын үлтереүсе кеше ҡаты язаға тарттырылған.\nЙәйге эштәр тамамланып, һалҡындар башланғас, Хужа ҡышҡылыҡҡа ризыҡ әҙерләү өсөн һунарға, балыҡҡа йөрөгән.\nШулай бер заман арып-талып урман төпкөлөнән ҡайтһа, ни күрә: ауылы яндырылған, йыланының ояһы өҫтөнә һәнәк сәнселгән. Ҡотһоҙ шомлоҡ... Каратель отряды үтеүе көн кеүек асык.\nБей – өс тешле һәнәк хужаһы, бөтөн ырыуҙың әрнешен күккә ишетерлек тауыш менән ҡабат-ҡабат ҡабатлаған. Бер аҙ һушына килгәс, арғы ярҙағы тимерлегендә, исмаһам, берәйһе йәшенеп ҡалманымы икән тип, шул яҡҡа табан атлаған.\nТынысланыр өсөн бисмиллалап һалҡын һыу менән ҡат-ҡат битен йыуған. Аръяҡтағы ҡамыш араһынан тишкеләнеп бөткән ағас кәмәһен һөйрәп сығарыуға көсөргәнештән хәле бөтөп, ҡырсынға ауған. Иҫенә килгәндә, аръяҡтағы тимерлегенең синегендәге урындыҡта ятҡан. Хужа ауырайған күҙ ҡабаҡтарын күтәрә һәм йөҙөндә йылмайыу хасил була:\n– Иҫән ҡалған берегеҙ бармы? Әсәһе, тим, ҡымыҙ һорамам, һыу ғына килтереүсе табылмаҫ инде?..\nИр йән әрнеүенә түҙмәй ыңғыраша-ыңғыраша, дарҫлап типкән йөрәген тотоп, ер иҙәнгә ауған. Ипләп кенә ишекте асып ебәргәс, иртәнге ҡояш нурҙары мең сатҡы булып күҙҙәренә килеп бәрелгән.\nУның өмөтө – иң өлкән улы Усмандың йәше лә тулмаған сабыйы – Хужаның ейәне. Өмөтбайы бейә һауып ултырған әсәһенең яурынынан ҡулдарын айырып, олатаһына табан тәүге ныҡлы аҙымдарын яһаған...\nАвтор: Фәнүзә БИКҠУЖИНА.


“Тыуған илем – Башҡортостан”\n23 март – Башҡорт Автономиялы Совет Социалистик Республикаһы төҙөлөүгә 100 йыл\n12 мартта район мәҙәниәт һарайында Башҡортостан Республикаһының 100 йыллығына арнап “Тыуған илем – Башҡортостан” исеме аҫтында тасуири шиғыр һөйләүселәр ра-йон конкурсы үтте. Үҙәк район китапханаһы әҙерләп уҙғарған сарала Красноусол мәктәптәре һәм районыбыҙҙың төрлө ауылдарынан дүрт тиҫтәгә яҡын шиғри һүҙ оҫталары ҡатнашты. Шиғриәт кисәһе Тыуған илгә һөйөү, йәнтөйәк һәм яҡташтарға ҡарата ғорурлыҡ тойғоһо, туған телгә, тәбиғәткә, еребеҙгә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү маҡсатында уҙғарылды.\nАлдан һүрәттәр конкурсы ла иғлан ителеп, дүрт тиҫтәнән ашыу мәктәп уҡыусыһы был тойғоно һүрәттәре аша әйтеп биргән. Байрамса биҙәлгән сәхнә түрендә йәш рәссамдарҙың иң матур, иң уңышлы эштәре урын алғайны.\nШиғриәт бәйгеһендә ҡатнашыусыларҙың сығыштарын ра-йон мәҙәниәт һарайы хеҙмәткәрҙәре Зәйтүнә Зәйнешева, Эльвира Насирова һәм башҡаларҙан торған жюри ағзалары өс йәш төркөмөндә баһаланы. Конкурсанттарҙың күптәре халыҡ шағиры М.Кәрим ижадына мөрәжәғәт итеп, башҡорт халҡының милли кейемендә, ҡайһылары яҙҙырылған ҡурай моңдары, үҙ тыуған яғының матурлығы сағылдырылған видеороликтар оҙатыуында сығыш яһаны. 7-10 йәшлектәр араһында Красноусол башҡорт гимназия-интернаты, 1-се, 3-сө, Имәндәш, Бурлы, Игенйылға, Ҡауарҙы, Табын, Антоновка, Родина, Йөҙимән, Толпар, Яңғыҙҡайын мәктәптәренән 13 уҡыусы тасуири итеп шиғырҙар уҡыны. Әммә бәйге булғас, бәйге инде, жюри улар араһынан 3-һен генә һайлап алды. Рус телендә М.Кәримдең “Ҡайын япрағы тураһында” шиғырын үҙенсәлекле итеп уҡып ишеттергән Красноусолдағы 1-се урта мәктәп уҡыусыһы Аня Горинаға 1-се урын бирелде. Ҡауарҙынан Гөлшат Бәширова – 2-се, Толпарҙан Гөлфинә Фәтҡотдинова 3-сө урынға лайыҡ булды.\n11-15 йәшлектәр араһындағы бәйге Үтәк, Еҙем-Ҡаран, Үзбәк, Йөҙимән, Имәндәш, Яңғыҙҡайын, Игенйылға, Ҡауарҙы, Сәйетбаба, Родина, Красноусол башҡорт гимназия-интернаты, 2-се мәктәп уҡыусылары араһында барҙы. Һәм Й.Ильясованың “Башҡортостан” шиғырын башҡортса матур итеп һөйләгән Яңғыҙҡайын мәктәбенән Айгизә Кәримова 1-се урын яуланы. Красноусолдағы 2-се мәктәптән Айҙар Шәриповҡа – 2-се (яҡташыбыҙ Г.Молодцовтың “Башҡортостан” шиғырын һөйләне), Родина ауылынан ауылдаш шағирәһе Ф.Ҡотлогилдинаның “Башҡорт иле” шиғырын уҡыған Эльвина Йәрмөхәмәтоваға 3-сө урын бирелде.\n16 йәштән өлкәнерәктәр араһында Красноусол, Ҡаранйылға, Бурлы, Толпар, Үзбәк, Имәндәш, Мораҡ, Аҡкүл ауылдарынан 10 бәйгесе ҡатнашып, А.Игебаевтың “Милләт менән милләт һайрашҡанда” шиғырын уҡыусы Бурлы ауылынан Әлфиә Сәлимйәнова – 1-се, Толпарҙан Миңзилә Сөләймәнова (Н.Нәжмиҙең “Башҡортостаным” шиғыры) – 2-се, Мораҡтан Екатерина Тимофеева (үҙе ижад иткән “Минең тыуған ерем” шиғыры) 3-сө урын яуланы.\nКрасноусол башҡорт гимназия-интернаты уҡыусыһы Илнар Вәлиев “Өмөт”, Ҡауарҙынан, ауылдашы Миңлегөл Тайсинаның (Нәзирова) ижадын һайлаған Надежда Родионова “Үҙенсәлекле башҡарыусы” (шиғырҙарҙы ике телдә һөйләне), Игенйылғанан Әлфинә Ҡотлозаманова “Артислыҡ һәләте”, Красноусолдан Флүзә Баязитова “Һәйбәт образ” номинацияларында билдәләнде. Еңеүселәр сәхнә түренә саҡырылып, иҫтәлекле бүләктәр һәм Дипломдар тапшырылды.\nОшонда уҡ һүрәттәр конкурсы еңеүселәре лә үҙҙәренә тәғәйен бүләктәрен алып, ҙур ҡыуаныс кисерҙе. 1-4-се кластар араһында Красноусол башҡорт гимназия-интернатының йәш рәссамдары иң матур, бай йөкмәткеле һүрәттәр төшөргән. Һәм призлы урындарҙы ла тап улар яуланы: Азалия Бохармәтова -1-се, Мәҙинә Мортазина – 2-се (икеһе лә 3-сө кластан), Самира Әбделмәнова (2-се кл.) 3-сөлә. Шулай уҡ Красноусолдағы 1-се мәктәптән Полина Баязитованың (3-сө кл.) эше лә 2-се урын менән баһаланды. Игенйылғанан Әлфинә Ҡотлозаманова “Эшкә ижади ҡараш” номинацияһында бүләкләнде.\n5-11-се кластар араһында КБГИ-ның 6-сы класс уҡыусыһы Зарина Рәхимова 1-се урынға лайыҡ булды, Гөлназ Юлбарисова менән Еҙем-Ҡаран мәктәбенең 11-се класы рәссамы Динислам Йомағоловҡа 2-се урын бирелде, Бурлынан Илнур Күскилдин (6-сы кл.) – 3-сө урында. Алмаз Сәфәрғәлиев (1-се мәктәп, 5-се кл.) “Үҙенсәлекле эш”, Айзирәк Фәттәхова (Сәйетбаба мәктәбе) “Ижади ҡараш өсөн” номинацияларына эйә булды.\nШиғриәт кисәһен китапхана хеҙмәткәрҙәре Вәсилә Әбделмәнова менән Елена Сәмиғуллина алып барҙы һәм байрам күмәкләшеп фотоға төшөү менән тамамланды.


Мөхәмәтша Буранғолов мәктәптәре » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Шәхестәр » Мөхәмәтша Буранғолов мәктәптәре\nХалҡына инанып йәшәне\nБөйөк башҡорт фольклорсыһы, атаҡлы драматург, ғалим һәм педагог, Башҡортостандың халыҡ сәсәне Мөхәмәтша Буранғоловтың тыуыуына 130 йыл тулды. Уйлап ҡараһаң, быуаттан да ашыу элегерәк тыуған кеше әллә ниндәй боронғо дәүерҙәрҙә йәшәгән һымаҡ. Бигерәк тә бөгөнгө йәштәр өсөн ул шулай тойола торғандыр.\nИлаһи асыштарға юлыҡтырған эҙҙәр\nМиңә Мөхәмәтша ағай менән уның ғүмеренең һуңғы йылдарында йыш ҡына яҡындан аралашып йәшәү бәхете тейҙе. Йортонда булдым, ул миңә ҡунаҡҡа килде. Беҙҙең ауылдың кейәүе булғанға, яҡташтарымды яҡшы белә, осрашҡан һайын ҡартатайымды һораша, сәләм тапшыра торғайны.\nМөхәмәтша ағайҙың өйөндә уның Сәғит Агиш менән әңгәмәләшеп ултырғанына шаһит булған саҡтарым һағындырып иҫкә төшә.\nМөхәмәтша Буранғоловты миңә яҡындан күрергә, аралашырға насип булһа ла, үҙемде уның замандашы тип атарға, әлбиттә, хаҡым юҡ, ләкин бөйөк фольклорсыбыҙҙы үҙемдең замандашым, беҙҙең замандашыбыҙ тип һис икеләнеүһеҙ әйтә алам.\nМөхәмәтша Буранғоловты, әйтерһең дә, тарих үҙе ғәйәт оло ғәмәл башҡарыу өсөн һайлаған. Яҙмыш тарафынан тапшырылған мөҡәддәс бурысты күтәрә алырлыҡ, милләттең киләсәк үҫешен билдәләй торған ҡаһарман эштәрҙе башҡарып сығырлыҡ көслө шәхес итеп тыуҙырған, имәндәй ун иреңде бөгөрлөк ауыр һынауҙарҙа ла һынмай ҡалырлыҡ итеп рухын сыныҡтырған.\nМөхәмәтша Буранғоловҡа яҙмыш тарафынан ышанып тапшырылған һәм ул барлыҡ ғүмерен, тәбиғәт биргән ғәйрәтен, һәләтен фиҙа ҡылып, ҡаһармандарса үтәй алған тарихи ғәмәлде мин бына нимәләрҙә күрәм. Беренсенән, халыҡ ижады ынйыларын туплау, ҡомартҡылар хазинаһын йыйыу һәм киләсәк өсөн һаҡлап алып ҡалыу. Икенсенән, был мираҫты өйрәнеү, әҫәрҙәрҙең тарихын асыҡлау, үҙенсәлектәрен аңлатыу, был иҫ киткес донъяның художестволы тәбиғәтен байҡау. Өсөнсөнән, сәсәнлек йолаһын дауам итеү. Дүртенсенән, халыҡ ижады традициялары нигеҙендә әҙәбиәттең яңы жанрҙарын булдырыу, боронғо тамырҙарҙы яңы дәүергә килтереп тоташтырыу һәм ошондай ҡатмарлы синтез һөҙөмтәһендә башҡорт драматургияһының өр-яңы биттәрен асыу, уның тәүге үҫеш осорон билдәләү. Ошо бурыстарҙың, ҡатмарлы эштәрҙең береһен генә башҡарып сығыу өсөн дә әҙәм балаһының тотош ғүмере етмәҫкә мөмкин. Мөхәмәтша Буранғолов иһә был ауыр йөктәрҙең барыһын бер юлы тартты, күмәкләп эшләй алмаҫлыҡ ғәмәлдәрҙе яңғыҙы башҡарҙы.\nУл йәш сағынан алып ғүмеренең байтаҡ йылдарын балалар уҡытып үткәрә, уның эшләгән мәктәптәре байтаҡ була. Үҙ мәктәбеңде булдырыу, остаз дәрәжәһенә күтәрелеү, башҡалар дауам итерлек юлыңды ярыу кеше хеҙмәтенең һәр тармағында иң юғары ҡаҙаныштарҙан, иң оло хөрмәттәрҙән һаналырға хаҡлы. Ижад һәм ғилем донъяһында бигерәк тә.\nМөхәмәтша Буранғолов — бер түгел, ике мәктәп тыуҙырған ижадсы һәм остаз: фольклористикала Буранғолов мәктәбе һәм драматургияла Буранғолов мәктәбе.\n1910 йылда егерме ике йәшлек Мөхәмәтша Баймаҡ яҡтарында Ғәбит менән Хәмит исемле ҡурайсыларҙан “Урал батыр” эпосын яҙып алған сағында үҙенең туған халҡы ғына түгел, барлыҡ донъя ғилеме, кешелектең дөйөм рухи булмышы өсөн ни тиклем тарихи, ни дәрәжәлә әһәмиәтле эш башҡарғанын, әлбиттә, күҙ алдына ла килтермәгәндер. Артабан ул Ғәбит сәсәндән “Аҡбуҙат”, “Иҙел менән Яйыҡ”, “Күҫәк бей”, “Тамъян”, “Батырша”, “Ҡараһаҡал”, “Салауат”, “Һары мулла” тигән ҙур-ҙур эпик әҫәрҙәр яҙып алғанлығын әйтә. Башҡорт фольклорын йыйыу һәм өйрәнеү эшенә Мөхәмәтша Буранғоловтың индергән өлөшө баһалап бөткөһөҙ юғары һәм ҡиммәтле.\nМөхәмәтша осҡор күҙле, ҡомарлы һунарсы булған, кейек эҙҙәре буйлап Ырымбур далаларын да, башҡа яҡтарҙы ла күп ҡыҙырған. Ул юлдар күптән инде юйылып бөткән. Уның тарихи тамырҙарҙы барлап, һүҙ гәүһәрҙәрен юллап үткән, илаһи асыштарға юлыҡтырған эҙҙәре бер ҡасан да юйылырлыҡ түгел.\nМилли сәхнәне шаулатҡан...\nХалыҡтың рухи биографияһы, тарихтағы үҫеш юлы, быуындарҙың үҙ-ара изге бәйләнеше — бер-береһенә тығыҙ үрелеп барған тылсымлы сылбыр ул. Уның бер генә быуыны өҙөлһә лә, милләт әллә күпме фажиғә, ҡайтарып ала алмаҫлыҡ ҙур юғалтыуҙар кисерә. Башҡорт халҡының тарих төпкөлдәренән ижад итеп һәм туплап килгән күпме һүҙ гәүһәрҙәре, һүҙ хазинаһы сәсәндәрҙән сәсәндәргә аманат итеп тапшырылып, беҙҙең көндәргә килеп еткән! Атаҡлы йөҙйәшәр Байыҡ Айҙар — Ишмөхәмәт Мырҙаҡаев — Ғәбит Арғынбаев — Мөхәмәтша Буранғолов — рухи шәжәрәбеҙҙең ошо бер тармағында ғына ла ун етенсе быуат баштарынан алып егерменсе быуат урталарына тиклем килеп еткән аҫыл юл, халҡыбыҙ аманаттарын быуындан быуынға тапшырып килгән бөйөк эстафета күҙ алдына баҫа.\nБыл уйланыуҙарымда мин бөйөк тигән һүҙҙе артыҡ йыш әйтмәйемме, тип һағайыбыраҡ та ҡалдым. Әммә әле һүҙем яҙмыштары бер-береһенә тығыҙ үрелгән, ысынлап та бөйөк шәхестәр тураһында бара. Ошо рухи шәжәрәбеҙҙең бер генә быуыны ҡайырылып өҙөлһөн әле — милләтебеҙҙең күңеле ни тиклем ярлыланып ҡалыр ине.\nБәхеткә күрә, халҡыбыҙ үҙенең үҫеш ғәйрәтен ҡатмарлы ҡамалыштарҙа ла һаҡлап ҡала алды һәм уның күкрәгендә, зиһенендә һаҡланған көстө быуат башында халыҡ ижадында Мөхәмәтша Буранғолов кәүҙәләндерҙе. Беҙ бөгөн “Гилгәмеш”тәр менән ауаздаш һәм замандаш ҡомартҡыбыҙ, донъяның мәшһүр дастандары менән тиңдәш “Урал батыр”ыбыҙ тураһында ғорурланып һөйләй алабыҙ икән, бының менән Мөхәмәтша Буранғоловҡа бурыслыбыҙ. Ошо эпосты яҙып алыуы, киләсәк өсөн һаҡлауы менән, фольклорҙы йыйыу буйынса егет сағынан башлаған хеҙмәттәре аша был ҡаһарман шәхес туған милләтен донъя цивилизацияһына нығыраҡ беркетте, ерҙәге йәшәйешендә уның киләсәк ғүмерен оҙайтты, кешелек хәтеренә башҡорт һүҙен нығыраҡ уйып ҡалдырҙы. Фольклористикала Мөхәмәтша Буранғолов мәктәбенең төп асылын мин бына шул сифаттарҙа күрәм.\nБыл мәктәптең нигеҙен туған һүҙгә инаныу һәм тоғролоҡ, уның хазиналарын туҡтауһыҙ эҙләү, һаҡлау билдәләй. Әлбиттә, бөгөн фольклор донъяһында Мөхәмәтша Буранғолов юлыҡҡан бөйөк ҡитғаларҙы табыу мөмкин түгел. Ләкин уның традицияларын дауам итеү һәр ғалим өсөн зарури тип уйлайым. Юғиһә күптәр сәсән туплаған хазинанан байлыҡтарҙы теләгән миҡдарҙа һоҫоп алһа ла, үҙҙәре танымаған тәҡдирҙә лә, уның шәкерттәре булһа ла, Буранғолов мәктәбен танымаҫҡа тырышыу дауам итте.\nШуныһы ҡыуаныслы: хәҡиҡәт өҫкә сыҡты. Һуңғы йылдарҙа башҡорт халыҡ ижады томдарының инде икенсе ҡабат тағы ла тулыраҡ баҫма булып донъя күреүе фольклористикала Буранғолов мәктәбенең, уның шәкерттәренең тантанаһы түгелме ни?!\nДраматург булараҡ, Мөхәмәтша Буранғолов тәүге аҙымдарынан уҡ дан-шөһрәт ҡаҙана. Уның “Ашҡаҙар” исемле беренсе пьесаһы 1917 йылда Ырымбурҙа сәхнәгә ҡуйыла, уңышы ифрат ҙур була. Ошо шатлыҡлы ваҡиғанан һуң мәшһүр шағир Дәрдмәнд йәш авторға ҡиммәтле ағастан эшләнгән аш өҫтәле менән ултырғыстар, диван, шулай уҡ 20 кешелек затлы сервиз бүләк итә. Ырымбурҙағы спектаклдәрҙә Таңһылыу ролен башҡарып, ҙур уңыш ҡаҙанған техникум уҡыусыһы Сәғиҙәне героиняның исеме менән атап йөрөтә башлайҙар, һәм артабан ул Башҡортостандың халыҡ артисткаһы Таңһылыу Рәшитова булып башҡорт сәхнәһендә балҡый.\nМөхәмәтша Буранғоловтың драматургиялағы эшмәкәрлеге бына шундай ижад ҡыуаныстары менән башланып китә. “Башҡорт туйы” һымаҡ милли сәхнәне шаулатҡан әҫәрҙәр өҫтәлә. Беҙҙең театрҙың милли репертуары нәҡ уның пьесаларынан башланып китә лә инде. Профессиональ театр сәхнәһендә башҡорт телен тәү башлап Мөхәмәтша Буранғолов үҙенең геройҙары һөйләше аша ишеттерә. Был күренеш — уның халҡыбыҙ алдындағы тағы ла бер тарихи хеҙмәте.\nКүңелендә — Урал батыр рухы\nДраматургияла Мөхәмәтша Буранғолов мәктәбе тигәндән, мин иң элек һүҙ байлығын, тел мәргәнлеген, халыҡсан характерҙар, үҙенсәлекле милли мөхит тыуҙырыу оҫталығын күҙ уңында тотам. Ентекләберәк байҡаһаң, Баязит Бикбайҙың “Ҡарлуғас”ы ла, Ҡадир Даяндың “Таңсулпан”ы ла күп яғы менән Буранғолов драматургияһына барып тоташа. Уның ҡайһы бер уңыштары үҙ заманының күренештәре генә булып ҡалыр, әммә һүҙ хазинаһы һәр саҡ һоҡландырасаҡ, сәхнәлә башҡортто башҡорт итеп күрһәтә белеүе ғорурландырасаҡ.\nБөгөнгө ҡайһы бер спектаклдәрҙә геройҙар һис бер ерлекһеҙ ниндәйҙер яһалма ағас телдә һөйләшкәндә, Мөхәмәтша Буранғолов мәктәбенең ҡәҙерен тағы ла нығыраҡ баһалайһың. Бигерәк тә йәш драматургтарыбыҙ һүҙ маһирлығына, халыҡсан сифаттарға унан нығыраҡ өйрәнһен ине.\nМөхәмәтша Буранғоловтың ижади эшмәкәрлеге генә түгел, йәшәү рәүеше лә, ҡатмарлы юлы ла, фажиғәле һәм ҡаһарман яҙмышы ла — фәһемле тормош мәктәбе ул. Халыҡ сәсәне иң ауыр шарттарҙа ла ваҡланманы, тарҡалманы, маҡсаттарына тоғро оло шәхес булып ҡалды. Ғилми тикшеренеүҙәрен арнаған Ялан Йәркәй, Буранбайҙар яҙмышын үҙенә лә татырға, уға ла азатлыҡтан мәхрүм булып йәшәргә тура килде, ләкин күңелендәге Урал батырҙар рухын бер ҡасан да һүндермәне.\nЯҙмыш уға бәхетле мәлдәрҙе лә, ижад шатлыҡтарын да бирҙе. Нахаҡҡа күргән ғазаптары үҙе менән китте, бөртөкләп, һүҙҙе һүҙгә ялғап туплаған рухи хазиналары халҡы менән ҡалды, туған милләтенең исеменә хөрмәт-мәртәбә өҫтәүсе феноменаль күренешкә әйләнде.\nМөхәмәтша ағайҙың Минһажев урамындағы тар ғына ике бүлмәле фатирына ҡасан ғына барып инмә, ул төптәге бүлмәлә яҙыу өҫтәле янында ултырыр ине. Әҫәрҙәремә бына-бына юл асылыр, тип өмөтләнә торғайны. Ул ғүмере буйы ҡулынан ҡәләмен төшөрмәне, әҫәрҙәренә яңынан әйләнеп ҡайтты, пьесаларының әллә күпме вариантын яҙҙы.\nМөхәмәтша Буранғоловтың кейәүе Әхмәт Лотфуллин яҙған, бер ҡарауҙа хәтергә уйылып ҡалырлыҡ портреты сәсәндең яҙыу өҫтәле янында эленеп торғаны иҫтә. Мин ул рәсемде инде утыҙ йылдан ашыу күргәнем юҡ, ләкин ундағы олпат ил ағаһының һынсыл үткер ҡарашы, көслө ихтыяр бөркөлөп торған йөҙө әле лә күҙ алдымда. Мөхәмәтша Буранғоловтың көслө шәхес икәнлеген уның менән бер осрашыуҙа ла тойоп була ине.\nКүп нәмәләрҙе йылдар үткәс кенә аңлай бараһың. Йәшәгән һайын шуға инанам. Мөхәмәтша Буранғолов мәктәбенең шәкерте булыу өсөн фольклорҙы йыйыу һәм өйрәнеү йәки драмалар яҙыу, ҡобайырҙар әйтеү һис кенә лә мотлаҡ түгел. Ни бары халҡыңа инанып йәшәргә, оло маҡсаттарыңдан тайпылмайынса, барлыҡ көсөң-илһамыңды шуға арнарға, ил яҙмышын хәстәрләп йәшәргә кәрәк.


Ҡырауға ҡаршы көрәш » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Баҡса » Ҡырауға ҡаршы көрәш\nҠырауға ҡаршы көрәш 17.04.2015 // Баҡса\nБеҙҙең климат шарттарында\n6-10 июнгә тиклем ҡырау төшөүе ихтимал. Уның ике төрө билдәле. Беренсеһе — иртәнге ҡырау. Ул урыны-урыны менән тарала. Икенсе төрө — төньяҡтан иҫкән ел менән килгән һыуыҡ. Ул ҙур майҙанға тарала, бер нисә көн тороуы мөмкин.\nЕләк-емештең сәскә бөрөләре 4 градус һалҡында өшөүсән. Ә асылған сәскә таждарын иһә 2 градус һалҡын да зарарлай. Баҡса емеше түбән урында өшөй. Бигерәк тә тау уратып алған, ел өрмәгән ерҙә һалҡындар оҙаҡ тора. Асыҡ, ҡалҡыу урындарҙан ауыр, һалҡын һауа ағымын ел уйһыу урындарға алып барып тултыра. Шуға күрә түбән урындарҙа ҡышын да, яҙын да емеш баҡсалары ҙур зыян күрә.\nҠомло тупраҡҡа ҡарағанда, дымлы, ауыр тупраҡта үҫемлектәр һалҡынды еңелерәк кисерә. Үҫемлектәр менән ҡапланған ерҙә һалҡынлыҡ буш ерҙәрҙәгегә ҡарағанда нығыраҡ була. Тәжрибәле баҡсасылар, күп йыллыҡ күҙәтеүҙәрҙән сығып, алдан һиҙеп ҡырауға ҡаршы сара күрә.\nҠырау төшөр булһа, көндөҙгө эҫенән һуң киске сәғәт 6-ларҙа ҡапыл һалҡынайта, һауала тынлыҡ хөкөм һөрә; күктә болот әҫәре булмай; һауа ҡоро, үҫемлектәрҙә лә, тупраҡта ла ысыҡ күҙәтелмәй. Бындай саҡта ҡырау төшөүен көт тә тор. Әгәр күк йөҙөндә болоттар булһа, ел иҫеп торһа, үләндәргә ысыҡ төшһә, ҡырау булмаясаҡ. Төн уртаһында һалҡынлыҡ 2 градусҡа тиклем төшһә, ҡырауға ҡаршы сара күрәләр.\nТөрлө ысул бар\n1. Сүп-сар өйөмөн яндырып, баҡсала йылылыҡты 1-1,5 градусҡа тиклем күтәрәләр.\n2. Төтөн генә сығарып торһон өсөн яғылған материалдың өҫтөн тупраҡ йәки сей үлән менән ҡаплайҙар.\n3. Төтөн шашкалары яндырыу. Был ысул 4 градус һалҡында ла үҫемлектәрҙе һаҡлай.\n4. Ҡырау төшкәндә юғары баҫымда туҙанлатып һалҡын һыу һибеү ҙә юғары һөҙөмтә бирә.\nКүршеһе ниндәй –\nТеге йәки был культуранан яҡшы уңыш үҫтереп алыу өсөн күрше түтәлдәрҙә нимә сәселеүенә иғтибар итегеҙ.\nАҡ кәбеҫтә һуған, укроп, салат, сельдерей, картуф менән йәнәш яҡшы үҫә. Ә бына еләк, помидор һәм фасолде өнәмәй.\nКишерҙең “холҡо” бик йомшаҡ: ул барлыҡ йәшелсәне лә күрше итә ала. Бигерәк тә һуған, помидор, шалфей, салат, майоран, борсаҡ менән һәйбәт үҫә.\nӘсе торманың да “дуҫтары” күп: сөгөлдөр, кишер, пастернак, ҡыяр, помидор.\nҺуған һәм һарымһаҡтан борсаҡ менән фасолде алыҫҡараҡ сәсеү хәйерле.\nТүтәлдәрҙәге үҙ-ара һыйышыусанлыҡ ҡоротҡостарға ҡаршы көрәшергә ярҙам итә, сөнки ҡайһы бер культураларҙың ҡоротҡос бөжәктәрҙе ҡыуыу һәләте бар. Мәҫәлән, һуған талпанды һәм кишер себенен ҡурҡыта, тимәк, уны ошо ҡоротҡостарға бирешеүсән үҫемлектәргә яҡын ултыртырға кәрәк. һарымһаҡты япон ҡондоҙо, әүернә, төрлө бөрсә һәм кәрәүеҙле талпан менән зарарланыусы помидор, редис, кольраби менән күрше итергә кәрәк.\nСельдерей еҫе кәбеҫтә күбәләген һәм кәбеҫтә ҡортон ҡурҡыта. Шулай уҡ шалфейҙы кәбеҫтә менән йәнәш сәсергә мөмкин.\nҠыяр һәм помидор янына әсе торма ултыртырға тәҡдим ителә.\nПомидор – әҫпе үләне ҡоротҡосонан, үлән бетенән һәм көйә күбәләгенән ышаныслы һаҡсы. Көйә күбәләгенән зарарланған крыжовник эргәһенә бер нисә төп помидор ултыртыу килешер.\nКартуфҡа тыныслыҡ бирмәгән колорадо ҡуңыҙына ҡаршы көрәштә фасоль ярҙамсы булыр. Үҙ сиратында картуф фасолде башҡа ҡоротҡостарҙан ҡотҡара.\nКәбеҫтәнең аҡ күсәнлеһен дә, төҫлөһөн дә еләккә яҡын ултыртырға ярамағанлығын иҫегеҙгә төшөрәбеҙ.\nҠурай еләге ҡояшлы урынды ярата. Уны ергә ныҡ тәрән ултыртмайҙар. Тамырын күмгәс, һабағы, саҡ ҡына ҡалдырылып, ҡырҡып ташлана. Махсус урын булмағанда, ҡурай еләген баҡса ситенең һәр бағанаһы тирәһенә өсәр төп ултыртып сығырға мөмкин. Аҙаҡтан улар бағанаға бәйләп ҡуйыла һәм башҡа емеш-еләккә ҡамасауламай ғына үҫеүен дауам итә. Ҡурай еләгенең тамыры аҫҡа әллә ни төшмәй, шуға уның тирәһен тәрән ҡаҙмайҙар. Кәрәк саҡта баҡса буйлап таралыуын, тирәләп тәрән канау ҡаҙып йә ергә ҡалай һәм шифер күмеп, сикләргә мөмкин.\nҠарағаттың ҡара, ҡыҙыл һәм аҡ сорттары бар. Уларҙың һәр ҡайһыһы үҙенсә үҫтерелә. Ҡыҙыл һәм ағын үрмә ҡыуаҡ рәүешендә үрсетергә мөмкин. Бының өсөн ситке ботаҡтарын көҙ һайын ҡырҡып ташлап тороғоҙ. Ҡара ҡарағат ергә һабаҡтары 8-10 сантиметр тәрәнлектә башланырлыҡ итеп ултыртыла – был уға ҡыуаҡланырға мөмкинлек бирәсәк. Иң мул емеш биреүсе һабаҡтар булып икенсе йылғы ботаҡтар иҫәпләнә, шуға, япраҡтарын ҡойғас, ҡарағатты “тунарға” кәрәк. Ҡара ҡарағатты ағас рәүешендә лә үҫтерергә була. Бының өсөн 60-70 сантиметрлыҡ үҫентене 15 сантиметр тәрәнлектә ултыртып, ситке ботаҡтарын киҫеп, өҫкә үҫә торған бер нисәһен генә ҡалдыралар. Бер өс йылдан ҡарағатығыҙ бейек булып үҫеп китер. Тик бының уңыш өсөн файҙаһы юҡ: ситке ботаҡтары әҙ ҡалғас, емешле тәлгәштәр ҙә әҙерәк буласаҡ. Был ысулды урын экономиялау йә экзотика өсөн генә ҡулланып ҡарарға мөмкин.


Хәйбулланың "Үлемһеҙ полкы" өс меңдән ашыу кешене йыйған » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Яңылыҡтар таҫмаһы » Хәйбулланың "Үлемһеҙ полкы" өс меңдән ашыу кешене йыйған\n09.05.2019 Хәйбулланың "Үлемһеҙ полкы" өс меңдән ашыу кешене йыйған\nСәлимә Байгилдина-Ғафарова хәбәр итә:\n- Хәйбулла районында Аҡъяр ауылының үҙәк урамы буйлап Еңеү паркына тиклем дауам иткән “Үлемһеҙ полк”акцияһы бөгөн 3 мең ярым кешене йыйҙы. Халыҡ сараға туғандарының, яҡындарының фотоһүрәттәрен тотоп сыҡҡан. Акцияла ҡатнашыусылар араһында балаларҙың күп булыуы һөйөндөрә.\nЙылдан-йыл был акцияла ҡатнашыусылар һаны арта барыуы аңлашыла. Һуғыш еле бер ғаиләне лә ситләп үтмәгән. Бөгөн еңеү яулап әйләнеп ҡайтҡандар, сит тупраҡта ятып ҡалғандар, хәбәрһеҙ юғалғандар, тыл ҡаһармандары - Еңеү һалдаттары бер майҙанда, бер сафта.\nБөйөк Еңеүгә 74 йыл үтһә лә, һуғыш шаңдауы онотолмай. Һәр бер ғаиләнең был дәһшәтле йылдар менән бәйле үҙ тарихы, хәтирәһе бар.\nХәйбулла районы ғына ут эсенә 7 меңдән ашыу ул һәм ҡыҙын оҙата, уларҙың яртыһы тиерлек яу ҡырында ятып ҡала, ә бөгөн майҙанға сығыусылар ошо ҡаһармандарҙың вариҫтары. "Үлемһеҙ полк" акцияһы шаңлы үткәнебеҙҙе данлаусы халыҡ байрамына әйләнде тип әйтергә мөмкин.\nҮкенскә күрә фоторәсемдәр һаны тулылана барған һайын тере һалдаттарыбыҙ сафы һирәгәйә бара.\nХәйбулла районында бөгөн 7 һуғыш ветераны йәшәй. Тол ҡатындар 63, тыл ветерандары - 171.\nЕңеү байрамы сараларында 7 ветераныбыҙҙың 3-һе генә ҡатнаша алды. Ҡалғандары ла иғтибарҙан ситтә ҡалманы. Һәр береһенең өйөндә булып хәл-әхүәлдәрен белешеп, байрам күстәнәстәрен тапшырҙылар.


Намыҫ аҡсанан ҡиммәт » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Йәмғиәт » Намыҫ аҡсанан ҡиммәт\nНамыҫ аҡсанан ҡиммәт 31.01.2012 // Йәмғиәт\nҺуғыш тымып бер аҙ үтеүгә, хәтһеҙ ваҡыт юғалып торғандан һуң, ауылыбыҙға Рамаҙан апа ҡайтып төштө. (Атаң-әсәңдән оло ир кешене Оло Ҡыҙыл буйында ғына апа тип йөрөткәндәрен ул саҡта ҡайҙан беләйем?) Билаловтар араһында ирҙәр эре һөйәкле ине шул. Рамаҙан апаның бер туған ҡустыһы Абдрахман апа, Аллаға шөкөр, һуғышҡа китерҙән күпкә алда ике улға йән биреп өлгөргән. Ҡыҙыл флотта хеҙмәт иткән Әбделхай, шулай уҡ әрмене үткән Рәйес ағайҙар ана ниндәй буйсан! Ауылға һирәк-һаяҡ ҡына һуғылғылап йөрөгән офицер Нуретдин ағай ҙа, атаһы Рамаҙан апаға тартыпмы, баһадир кәүҙәле. Ә Чапаев дивизияһында рота командиры булып, золомлоҡҡа эләгеп, күп йылдарын тотҡонлоҡта үткәргән Рамаҙан Билалов, буй-һыны менән дә, холоҡ-фиғеле йәһәтенән дә, беҙҙең яҡтарҙа әйтмешләй, ирҙең ҡашҡаһы ине.\nЯуҙан йонсоған илдә, юғалтыу ҡайғылары йөрәктәрҙә таш булып ятҡанда, мәжлестәрҙә аш ейеү хәстәре, кәйеф-сафа ҡороу уйҙары булмағандыр. Шулай ҙа Ғарифулла олатайымдар, һуғым һуйғанда, йылына бер-ике тапҡыр булһа ла, бал әсетеп, күрше-күлән, ағай-энеһен йыйып ала. Күңелһеҙерәк, хәҙерге ҡарамаҡҡа наҡыҫ табын менән үтһә лә, мәжлес барыбер мәжлес инде. Бал да Иҙел һыуы түгел, быуынға йүгерә, башты әйләндерә, йәмһеҙ донъяны ла яҡтыртып ебәргәндәй. Рамаҙан апа, күпме ваҡыт тышаулы-бығаулы йөрөһә лә, күңелен мүкләндермәгән икән. Мөҙҙәте еткәс, тауышына бигүк ихтыяр бирмәй, күкрәктән генә сығарып көйләп ебәрә.\nҺайрамасы, былбыл, ник һайрайһың,\nИшеттереп тауышың йыраҡҡа.\nБелдертмәсе серең залимдарға,\nТөшөрөрҙәр тимер тоҙаҡҡа.\n“Йырҙың йыртығы юҡ”, — тиҙәр. Бәлки... Әммә көнө-төнө маҙаһыҙлаған уйҙарыңды, улар, һүҙ булып, телеңдән һибелергә торһа ла, ишетер кешенең ҡолағына еткерер әмәлдәр гел генә булмай. Шул саҡ хис-тойғоларың ябай һүҙгә торғоһоҙ йыр булып урғылалыр.\nАрабыҙҙан киткәндәр, моғайын, фәрештәләй гонаһһыҙ, ысыҡ тамсыһылай саф кеше булып йәшәй алмағандыр. Шул уҡ ваҡытта уларҙы барыбер һәр төрлө кәмселектәрҙән, түбәнселектәрҙән азат рәүештә генә хәтерҙә ҡалдырғы һәм хыялдағы ошо образ менән йәшәйһе килә. Бәлки, шуғалыр элеккеләр — олораҡ, юғарыраҡ, бөгөн аралашып йәшәргә мәжбүр булғандар ваҡсылыраҡ, көнсөлөрәк күренә. Уратыбыраҡ уйлаһаң, йәшәйештең төп асылы үҙгәрешһеҙ ҡалған: көн яҡтыһы, һулар һауа, эсәр һыу бар. Ете миллиард халҡы булһа ла, ерҙә эркелешеп, бер-беребеҙҙе тапап йөрөмәйбеҙ. Кемдәрҙер мал-мөлкәт бүлешкән саҡта ла, ғәмдең күпселеге һәүетемсә, яҙмыштың биргәненә хуш булып көн итергә тырыша. Намыҫ һәм выждан алдында килер-китер хакимлыҡ та, туҙыр-таралыр байлыҡ та, исем-дәрәжәләр балҡышы ла бер ни түгел.\nБөгөнгө болғансыҡ донъяла, аҡылдары кермәле-сыҡмалы әҙәмдәр араһында аңҡы-тиңке булып йөрөйһөң-йөрөйһөң дә, шағир әйтмешләй, зәңгәр томандар артында, бик йыраҡтарҙа ҡалған апаларҙы, ағайҙарҙы йәнә иҫкә төшөрәһең. Рамаҙан Билаловтың ҡарағайҙай тура һыны йәберлектә йөрөгәндә лә бөгөлмәгәйне, һәм ул ғүмеренең ахырғы көндәренәсә, күк көмбәҙен иңендә тотҡан атлант шикелле, ҡеүәтле лә, юғары ла ҡалды. Әйткәндәй, өлкән Билаловтың улы Нуретдин ағай һуғышты үткән офицер ине. “Ине” тием, сөнки яу йылдарынан аҙаҡ Нуретдин Билалов илдәге төрлө хәрби гарнизондарҙа хеҙмәтен үткәрҙе, улы Владимир менән ҡыҙы Светлана Дрезденда урыҫ мәктәбен алтын миҙал менән тамамланы, һәм Светлана юғары белемде Башҡортостан медицина институтында алды. Нуретдин ағай, олоғайғас, ҡырҡ бишенсе йыл артиллерия взводы составында үҙе азат итешкән Кенигсберг (хәҙерге Калининград) ҡалаһында төпләнде. Танк дивизияһы командиры урынбаҫары вазифаһынан отставкаға сыҡҡан полковник Билалов менән бер мәл хәбәрләшеп тә торҙоҡ. Әммә хәҙер Калининградта телефон трубкаһын алыусы юҡ...\nИрлектең сифаты бүрек кейеп йөрөүҙә йә вазифалар биләүҙә генә күренмәй. Бүректәр, салбарҙар, тәмәке менән хәмерҙәр үтеп барған тормошобоҙҙа ир булып күренергә теләүсе ҡатын-ҡыҙҙарға ла, бисә ҡылыҡлы ир йораттарына ла бик таман. Еңел-елпелек һәм ике йөҙлөлөк, ялған дуҫлыҡ халыҡтың милли менталитетына әүерелһә йәки, иң хәүефлеһе — хурлыҡлы сифаттар кешенең ғәҙәти булмышына әйләнһә, тәбиғи асылыбыҙҙың бөтөүе шул булыр. Урыҫ ҡәүеменең бөйөк гуманисы, академик Дмитрий Сергеевич Лихачев: “Кешенең намыҫлылығы һәм мәҙәнилеге кәүҙәне тура тотоп атлауҙа ла, күҙгә-күҙ ҡарашып һөйләшеүҙә лә, хатта ҡул ҡыҫыуҙа ла күренә”, — тип йыш ҡабатлар ине. Бөгөн иһә, хаслыҡтың дуҫлыҡ кейемен кейеп, үҙ ялғанына үҙе ышанып йөрөгән заманда, хыялый зыялы Лихачевтарға урын ҡалдымы икән? Бер мәл яһиллыҡтан тонсоғоп һәләк булмаҫбыҙмы?\nТолпар ирҙәр өсөн намыҫ — ғүмер кисереү һәм донъя ҡороуға бер шарт. Ул сифат тәбиғи рәүештә бирелгән кеше үҙенең ошо мәртәбәһе тураһында уйламай ҙа, һөйләмәй ҙә. Миңә, тиҫтәләрсә йыл төрлө һөнәр эйәләре менән таныш, иптәш һәм хатта дуҫ булып йөрөгән мосафирға, тоғролоҡ ҡәҙерен белергә лә, намыҫһыҙлыҡ әремен татырға ла насип булды. Таныш-белештәрем араһында игенселәр һәм ҡорос ҡайнатыусылар, урмансылар һәм мөғәллимдәр, табиптар һәм нефтселәр — һәммәһенең дә исемен әйтеп бөтмәҫлек хеҙмәт батырҙары бар ине. Ғәжәпләндергәне һәм әле булһа айышына төшөнә алмағаным шул: батырҙар үҙен батырға һанламаны. Уҙған көҙҙөң башында баҡыйлыҡҡа киткән яҡташ ағайым, Дан ордендарының өс дәрәжәһе менән дә бүләкләнгән Вәлиәхмәт Сөләймәнов, табындаш булып йөрөһәк тә, фронт хәтирәләрен урынлы-урынһыҙ һүтеп, наградаларын шылтыратып йөрөмәне. “Ябайлыҡта — бөйөклөк” тигән хәҡиҡәттең ғәмәлдә кәүҙәләнеше шул буламы икән? Мин, әле булһа, Мәләүез баҫыуҙарын шаулатҡан комбайнсы Шафиҡ Бураҡановты, Туймазы урмансыһы Йософ Фәррәховты, Бөрйән умартасыһы Зәйтүн Ырыҫҡоловты, Учалы таусыһы Рамаҙан Ниғмәтуллинды, Дәүләкәндән колхоз рәйесе Миңзаһир Хәмиҙуллинды һағынам. Ошондай кешеләрҙең барлығын белеп йәшәү үҙеңде лә күтәрә, сафландыра, донъя ваҡлыҡтарынан арындыра. Социалистик Хеҙмәт Геройҙары Рифхәт Йәнекәев, Хатмулла Солтанов, ҡорос арҡан үреүсе Сәғиҙә Мөхәмәтдинова һымаҡ, рух менән ҡанатланып йәшәгән ағай-апайҙарҙың ҡулына дәүләт етәкселеге теҙгенен тотторорға ине лә бит, был — бойомға ашмаҫ хыял, сөнки ундайҙар хакимлыҡ дилбегәһен ҡулына алһа, ил арбаһын мотлаҡ ғәҙеллек, эшлеклелек, сафлыҡ, намыҫ юлына борор ине. Рәсәйҙәге байтаҡ халыҡҡа әлеге юл кәрәкмәй. Аҡсаға хатта намыҫты ла һатып алыу форсаты бар.\n...Харьков эргәһендә ғәйеп булған атайымдың йәне, тынысланыр урын тапмай, ҡайҙарҙа осоп йөрөйҙөр? Олатайым, өләсәйем, әсәйем — тыуған ауылы тупрағында. Ҡайным — Орел өлкәһендә, ҡәйнәм — Асҡарҙа. Мәсьәлә, бәлки, һуңғы төйәкте ҡайҙа табыуҙа ла түгелдер. Иң мөһиме — ғүмер юлын ҡайһы тарафтарҙан һәм ни рәүешле үтеүҙер. Был донъяла, бик күрекле булмағанда ла, күркәм йәшәргә кәрәк.\nТуҡта, Ғарифулла олатайымдарға ҡунаҡҡа Рамаҙан апа килгәндер, ахыры, ипле генә көй ишетелә:\nЕгет кенә булһаң, ай, егет бул,\nКөмөш кейҙер ҡайыш йүгәнгә.\nТоғро ғына һүҙле, асыҡ йөҙлө,\nИсемкәйең ҡалһын бүтәнгә.\n“Эһе-ей!” — тип көй күтәрер инем дә, тамағыма урынһыҙ килеп тығылған төйөр ҡамасауланы.\nИлфат Йомағолов арабыҙҙан китте 24.09.2018 // Йәмғиәт\nБашҡортостандың атҡаҙанған артисы Илфат Йомағолов арабыҙҙан китте....\nХәтер — мәңгелек 24.09.2018 // Йәмғиәт\nБашҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим тыуған көндө республика Башлығы Рөстәм Хәмитов уның...


16 Март 2020, 19:57\nШулай мин, дипломлы йәш белгес, бер ҙур ауылға эшкә барҙым. Унда иҫке барактан бүлмә бирҙеләр. Тәүге көндө үк танышҡан коллега апайҙар, нишләп ҡурҡмай унда йәшәргә ризалаштың, боронғо зыярат өҫтөндә төҙөлгән тынғыһыҙ йорт бит ул, тиһә лә, иҫем китмәне. Рәхәтләнеп ҙур баракта бер үҙем иркенләп йәшәп киттем. Инде унда йәшәгәнгә айҙан ашҡандыр, бер кисте башҡа һыймаҫлыҡ хәлдәр башланды. Баш күтәрмәй эшләп, йонсоп киткәс, өҫтәл артынан торҙом да, ҡатып киткән билемде яҙып, тегеләй-былай йөрөп әйләндем. Шунан сәй эсергә булдым. Сәйнүкте плитаға ҡуйып, кире өҫтәл артына барып ултырһам, ручкам юҡ. Аптырап, өҫтәлдәге әйберҙәрҙе аҡтарҙым, аяҡ аҫтын ҡараным – ул бер ҡайҙа ла юҡ!..\nШулай мин, дипломлы йәш белгес, бер ҙур ауылға эшкә барҙым. Унда иҫке барактан бүлмә бирҙеләр. Тәүге көндө үк танышҡан коллега апайҙар, нишләп ҡурҡмай унда йәшәргә ризалаштың, боронғо зыярат өҫтөндә төҙөлгән тынғыһыҙ йорт бит ул, тиһә лә, иҫем китмәне. Рәхәтләнеп ҙур баракта бер үҙем иркенләп йәшәп киттем. Инде унда йәшәгәнгә айҙан ашҡандыр, бер кисте башҡа һыймаҫлыҡ хәлдәр башланды. Баш күтәрмәй эшләп, йонсоп киткәс, өҫтәл артынан торҙом да, ҡатып киткән билемде яҙып, тегеләй-былай йөрөп әйләндем. Шунан сәй эсергә булдым. Сәйнүкте плитаға ҡуйып, кире өҫтәл артына барып ултырһам, ручкам юҡ. Аптырап, өҫтәлдәге әйберҙәрҙе аҡтарҙым, аяҡ аҫтын ҡараным – ул бер ҡайҙа ла юҡ! Күңелдә бер ниндәй ҙә шик-шөбһә тыуманы, үҙемде иҫһеҙлектә ғәйепләп, ҡайҙа тығып өлгөрҙөм икән ул ручканы, тип баш ватып, сумканан икенсеһен алдым да, эшемде дауам иттем.\n«Аяғыңды һелкетмә – шайтан ултырыр», «Төнгөлөккә бысраҡ һауыт-һаба ултыртып ҡалдырма – фәрештәләрҙең ҡанаты талыр», «Сүплектә йөрөмә – ен ҡағылыр» – ошо һәм башҡа тыйыуҙарҙы ишетеп үҫтек беҙ, өләсәй тәрбиәһендә үҫкән балалар. Ҡыҙыҡ ине тыйыуҙары: бәләкәй саҡта уларға ышанып, ҡурҡып үҫһәк, саҡ ҡына аҡыл ултырғас, хөрәфәттәргә көлөп ҡарай башланыҡ. Мин – кеше, донъяла иң көслө зат, тип иҫәпләп йәшәгәндә донъяға ҡарашымды үҙгәртергә этәргән ҡыҙыҡ бер ваҡиға булды.\nШулай мин, дипломлы йәш белгес, бер ҙур ауылға эшкә барҙым. Унда иҫке барактан бүлмә бирҙеләр. Тәүге көндө үк танышҡан коллега апайҙар, нишләп ҡурҡмай унда йәшәргә ризалаштың, боронғо зыярат өҫтөндә төҙөлгән тынғыһыҙ йорт бит ул, тиһә лә, иҫем китмәне. Рәхәтләнеп ҙур баракта бер үҙем иркенләп йәшәп киттем. Инде унда йәшәгәнгә айҙан ашҡандыр, бер кисте башҡа һыймаҫлыҡ хәлдәр башланды. Баш күтәрмәй эшләп, йонсоп киткәс, өҫтәл артынан торҙом да, ҡатып киткән билемде яҙып, тегеләй-былай йөрөп әйләндем. Шунан сәй эсергә булдым. Сәйнүкте плитаға ҡуйып, кире өҫтәл артына барып ултырһам, ручкам юҡ. Аптырап, өҫтәлдәге әйберҙәрҙе аҡтарҙым, аяҡ аҫтын ҡараным – ул бер ҡайҙа ла юҡ! Күңелдә бер ниндәй ҙә шик-шөбһә тыуманы, үҙемде иҫһеҙлектә ғәйепләп, ҡайҙа тығып өлгөрҙөм икән ул ручканы, тип баш ватып, сумканан икенсеһен алдым да, эшемде дауам иттем. Сәй ҡайнағас, ручканы дәфтәр өҫтөнә һалып, сәй эсергә икенсе өҫтәл артына күсеп ултырҙым. Мәтрүшкәле сәйҙе һемерә-һемерә, ручканан күҙ ҙә яҙҙырмай бер ни тиклем ҡарап ултырҙым. Аҙаҡ һауыт-һабаны йыуғансы, иҫтән сыҡҡан да ҡуйған. Тағы эш менән булайым тип, кире килһәм, икенсе ручкамдан да елдәр иҫкән! Хайран ҡалдым, нимә уйларға ла белмәй, өҫтәл янында тапанып торҙом да, арығанмын, ахыры, йоҡларға ваҡыттыр тип, урын йәйҙем. Сәғәт төнгө бер тирәһе ине. Утты һүндерҙем, яттым, күҙҙәрҙе йомдом. Көнө буйы аяҡ өҫтө йөрөп талсыҡҡан тәнем яҙылып, әүен баҙарына китеп бара инем, кинәт койканың аҫҡы яғынан кемдер бил тирәһенә төрттө. Тертләп, күҙҙәрҙе астым. Тирә-яҡта дөм ҡараңғы, айҙың һүрән генә яҡтылығы ҡорған аша бер аҙҙан саҡ ҡына беленгәндәй тойолдо. Инде тынысланып, миңә тойолғандыр тип, юрғанға баш аша уранып, күҙҙәрҙе йомдом. Аҫтан тағы кемдер төртмәһенме! Нисек ятҡанмын, шулай ҡаттым! Бүрәнә кеүек ҡатып, күҙҙәрҙе аҡшайтып, шып-шым ята бирәм. Төҙ генә ята инем, аҫтымдағы койканың пружиналары буйлап тулҡын үтте – тәүҙә аяҡ яғынан башҡа тиклем бәүелтте, аҙаҡ – киреһенсә. Ҡот бот буйына китте, юрғанға ике ҡуллап сытырлап йәбештем! Был төштөр, өн түгелдер, тип, үҙемде семтеп ҡарайым – ауырта!\nЙөрәктең дарҫлауы бөтә баракка яңғыраған һымаҡ. Әллә берәйһе мин күрмәгән, аңғармаған саҡта йортҡа инеп, мине юрый ҡурҡытырға самалаймы, тигән уй башҡа килеп инде. Шулайҙыр ул, тигән һығымта яһап, былай ятып булмай, ни булһа ла булыр, тип кинәт кенә юрғанды астым да, утты тоҡандырайым, тигәйнем, койкам янында бик оҙон шөкәтһеҙ ҡап-ҡара нимәлер тора! Тәнем зымбырлап, сәсем төптәре ҡыбырланы. О, ул саҡтағы ҡысҡырыуым! Ҡотом алынып, бисмилләһир-рахмәнир-рахим, лә илаһи иллалла, тип әллә ҡайҙан иҫкә төшкән һүҙҙәрҙе ҡысҡырып, үрелеп утты ҡабыҙҙым. Теге нәмә шул уҡ мәлдә юҡҡа сыҡты.\nЮрғанға уранып, мөйөшкә һырылып, дерелдәп, йоҡоһоҙ таң аттырҙым. Етмәһә, былай ҙа ҡурҡҡан саҡта башҡа йүнле уй киләме һуң, өләсәйҙәрҙең һөйләгәндәре лә, Гоголдең «Вий» әҫәре... Әтәстәрҙең ҡысҡырыуы менән ҡорғандарҙы шар асып, әйберҙәрҙе шарт-шорт йыйыштырҙым да, ҡайтырға сыҡтым. Ҡайтып барғанда күңелем болғанып, ҡоҫтом, температурам күтәрелде. Өйөбөҙгә ауыр хәлдә ҡайтып тәгәрәнем. Оҙаҡ ауырыным. Көн дә теге нәмәне күреп һаташтым, ҡысҡырып уяндым (тик ҡысҡырыуым төшөмдә генә ине, сөнки тауышым юғалғайны). Өләсәйем белгән доғаларын уҡып, мине өшкөрҙө, дауаханаға ла йөрөнөм. Шуның араһында яҡындарым менән теге ауылға барып, эштән китергә ғариза яҙҙым, барактан әйберҙәремде алдыҡ. Барак әүәлгесә тыныс булып түгел, ә шомло, ҡурҡыныс булып күренде. Янымда кешеләр булһа ла, бисмилланы аҙым һайын ҡабатлап ҡына йөрөнөм, нисектер ҡурҡыныс ине, әйтерһең дә, кемдер беҙҙе ситтән генә күҙәтте...\nБынан һуң күп йылдар үтте инде, һәм мин шул ваҡиғаны хәҙер йылмайып иҫләйем: янымда торған нәмә өй эйәһе булғандыр, тим, ул мине бер ҙә ҡурҡытырға уйламағандыр, ә, киреһенсә, минең менән уйнарға теләгәндер кеүек. Юҡҡа ғына ручкаларымды йәшермәгән бит (әйткәндәй, улар шул килеш зым-зыя юҡ булды)!\nҮҙебеҙҙең донъяла яңғыҙ түгеллегебеҙҙе шунан алып беләм. Бындай теләһә нәмәгә ышанмаған атеист дуҫым да яңыраҡ бер ғибрәтле хәлде һөйләне:\n– Бала саҡта, өлкәндәрҙең, үлгән кешенең йәне ҡырҡ көн арабыҙҙа йөрөй, тип һөйләгәненә ышанмай инем. Еҙнәм фажиғәле вафат булғас, апайым, балалар менән яңғыҙ йоҡларға ҡурҡабыҙ, беҙгә ҡунырға кил, тип саҡырҙы. Үҙҙәренең йоҡо бүлмәһендә иҙәнгә урын йәйҙе. Балалар йоҡлап китте, минең дә күҙгә йоҡо эленде. Шул саҡ апайым, йоҡлама әле, ти. Уянып киттем, юҡ, йоҡламайым, тигән булам. Шул саҡ ҡолаҡҡа ниндәйҙер шығырлаған тауыш салынды – күрше бүлмәлә кемдер һаҡ ҡына баҫып йөрөй ине. Ишетәһеңме, тип шыбырлай апайым. Эйе, тим. Ҡурҡмаҫҡа тырышам, ә бәпкә йөндәре барыбер ҡалҡты бит, әй... Кемдер берәү аш бүлмәһенән коридорға сыҡты, шунан коридор буйлап атлап, залға инде... Тороп, утты ҡабыҙҙыҡ та, белгән доғабыҙҙы уҡып, апайым менән коридорға сыҡтыҡ – бер кем юҡ. Утты һүндереп, ятһаҡ, кемдеңдер аҙымдарынан тағы иҙән шығыр-шығыр килә. Иртән тороуыбыҙға өй ишеге шар асыҡ! Үҙем нығытып ябып ингәнемде хәтерләйем бит инде... Шулай кемдер көн дә йөрөй. Етмәһә, иртә менән беҙҙе уята бит әле ул: стеналарҙы шаҡылдата, һауыт-һабаны шалтырата, биҙрәләрҙе зыңҡылдата. Тәүҙә, әллә өй эйәһеме икән, тип уйлағайныҡ. Еҙнәмдең ҡырҡы үткәс, был күренештәр бөттө. Шуға ла, еҙнәмдең йәне йөрөнө, тигән фекергә килдек. Бына шулай, ышанһаң – ышан, ышанмаһаң – юҡ. Үҙем шаһит булмаһам, ғүмерҙә лә бындай нәмәгә ышанмаҫ инем. Ғәжәп был донъя...\nӘ мин ышанам ул. Икһеҙ-сикһеҙ йыһанда яңғыҙ түгеллегебеҙгә лә, яныбыҙҙа башҡа заттарҙың булыуына ла ышанам. Серҙәре күп әле был донъяның, осона сығып бөтөрлөк түгел.


Хәбәрҙәр: Төркиәлә ИДИЛ-ды ҡорал менән тәьмин итеү хаҡында һөйләгән репортерҙарҙы ҡулға алдылар.\nТөркиәлә ИДИЛ-ды ҡорал менән тәьмин итеү хаҡында һөйләгән репортерҙарҙы ҡулға алдылар.\nКесе йома көн Төркиәлә, Анкараның Сүриәләге исламист-боевиктарҙы ҡорал менән тәьмин итеүе хаҡындағы мәҡәлә өсөн, ике журналисты ҡулға алдылар. “Республика” гәзитенең баш редакторы Йән Дюндар һәм баҫманың хәбәрсеһе Эрдем Гөл үҙҙәренең тикшереү һөҙөмтәһен йәй үк баҫтырып сығарғайны, бынан һуң президент Эрдоган шәхсән үҙе уларҙы шпионлыҡта һәм террористарға ярҙам итеүҙә ғәйепләп сыҡты. Журналистар ҡулға алынырҙан алда граждандарҙың объектив мәғлүмәт алыуға хоҡуҡтарын яҡлауҙары һәм властарҙың ялғанын фаш итеүҙәре хаҡында һөйләп өлгөрҙө.\nДилек Дюндар, журналист Йән Дюндарҙың ҡатыны:\n“Беҙ ҡаршы торасаҡбыҙ һәм еңәсәкбеҙ. Был- барса киң мәғлүмәт сараларына һөжүм. Улар матбуғатҡа һөжүм яһауҙы дауам итә. Тик беҙ көслө. Барыбыҙҙың да көслө булып ҡалыуын теләйем.”\nАли Олсой, “Сол” гәзитенең баш редакторы:\n“Әгәр медиа ауыҙ йомоп ҡалһа, нимә дөрөҫ, нимә юҡ икәнлеген берәү ҙә белмәҫ ине. Был ҡулға алыу- Төркиәлә урынлаштырырға ниәтләнгән фашистар диктатураһына йәнә бер аҙым. Әммә беҙ Йән Дюндар өсөн ныҡ торасаҡбыҙ.”\nҠулға алынған журналистар яҙған факттар 2014 йылдың ғинуарына ҡарай. Ул саҡта хәрби патруль Сүриәгә йүнәлгән бер нисә йөк машинаһын туҡтата. Журналистарҙың мәғлүмәттәре буйынса, машиналарҙа ИД төркөмө өсөн ҡорал була. Властар иһә Сүриә төркмәндәренә оҙатылған гуманитар йөк тураһында һөйләй.


Йәмәндә ут сыҡты » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Сәйәсәт » Йәмәндә ут сыҡты\nБельгияла “Донецк өсөн көрәш” (“Битва за Донецк”) тигән компьютер уйыны барлыҡҡа килгән. Уның авторҙарына ни әйтәһең инде? Бәлки, әрләргә лә кәрәкмәйҙер. Украинаның Донецк өлкәһендәге фажиғә хәҙер бөтә донъяға билдәле бит. Шуға бынауы технологиялар заманында виртуаль уйын тыуыуы ла ғәжәп түгел. Уйындың нимәһе аптырата – ҡулланыусы ниндәй генә яҡта һуғышһа ла, һөҙөмтәлә еңелә, ә таблоға тыныс халыҡ араһынан ҡорбандар һаны килеп сыға икән. Был нимә һуң? Ябай тел менән аңлатҡанда, шулай: күпме генә һуғышма, хатта еңгән хәлдә лә, кешеләр ҡырылыуы уйға һалырға тейеш. Әлеге уйындың авторҙары әйтеүенсә, улар бер ниндәй ҙә сәйәси позицияны йә ғауғаларҙы пропагандалауҙы күҙ уңында тотмай, тик бер аҙ уйланырға ғына саҡыра. Һы, компьютер уйындары менән мауығыусылар уйлана белһә ярай ҙа. Кемдәр уйнай һуң? Хәйер, һуғыш уйыны яңылыҡ түгел дә инде. Малайҙарға әле йүнләп һөйләшә лә белмәҫ үк уйынсыҡ ҡорал һатып алып тотторабыҙ. Бөгөн ысын ҡоралдар ҙа һәр кемдә тиерлек. Урамда йә магазинда тиктомалдан кешегә тоҫҡалған ҡорал ҡорбандары ла йылдан-йыл арта.\nҺуғыш уйыны, ҡорал тураһында һүҙ юҡҡа ғына сыҡманы. Ер йөҙөндә тулайым тыныс бер көн бармы икән? Юҡтыр. Ҡайһылыр бер урында иреклек, тыныслыҡ, азат тормош булдырабыҙ, тип тә һуғыш ойоштороуҙарын бер ҡасан да аңлап бөтөп булмаҫ төҫлө.\nЯҡын Көнсығышталыр, моғайын, бөгөн иң ғауғалы төбәктәр. Ислам дәүләте исеме аҫтында һуғышыусылар көсөн көндән-көн хәтәрерәк күрһәтә бара. Хәҙер килеп Йәмәндә бола ҡупты.\nЙәмән (Йемен) – Ғәрәп ярымутрауының көньяғындағы дәүләт. Әле унда һуғыш бара. Дөйөм алғанда, алыш-тартыш әллә нисәмә йыл буйына дауам итә. Хөкүмәт ғәскәрҙәре менән хусиҙар (русса – хуситы) – хәрбиләшкән шығыйҙар (шииты, исламдағы бер йүнәлеш) араһында граждандар һуғышы 2004 йылдан башланған. Бер йыл нисектер килешеп, төбәктә әҙерәк тыныслыҡ урынлаштырылған, әммә “Әл-Ҡаиҙә” төркөмө, хөкүмәттеке булмаған сөнниҙәр (исламдағы йүнәлеш) менән тағы ғауға ҡупҡан.\nБылтыр йәй баяғы хусиҙар тағы яу асҡан. Төп талап ныҡ ришүәтселеккә бирелгән Министрҙар Кабинетының отставкаһы булған. Билдәле инде, маҡсатҡа ирешер өсөн байтаҡ ҡына ҡорбан да кәрәк. Һәләк булыусылар араһында ғәскәрҙәрҙеке генә түгел, ә ябай кешеләр ҙә күп.\nӘлбиттә, төп ҡораллы бәрелештәр Президент һарайы, илселектәр, хакимиәт биналары тирәһендә барһа ла, ҡайһы һуғыштың халыҡ өсөн ыңғай яғы булғаны бар?\nЙәмәндең баш ҡалаһы Санала ғинуарҙа уҡ ил башлығы Әбд Раббо Мансур Хадиға ла һөжүм итеүҙәре ишетелгәйне. Был осраҡта күпселек етәксе нимә эшләй? Дөрөҫ, илдән сығып ҡаса. Мансур Хади әфәнде лә шулайтҡан. Тәүҙә ул, отставкаға китәм, тип иғлан иткән. Был һуғышыусы төркөмдәрҙе туҡтатмаған шул. Етмәһә, бер төркөм ғәскәр Ислам дәүләтенә (“Ираҡ һәм Левант ислам дәүләте”, ИГИЛ) ҡушылыуын белдергән.\nМарттағы ваҡиғаларҙың бер нисәүһенә байҡау яһағанда, шулар билдәле: “Әл-Ҡаиҙә” боевиктары хусиҙарға һөжүм иткән, хусиҙар, үҙ сиратында, Сәғүд Ғәрәбстаны сигендәге бер провинцияла хәрби күнекмәләр ойошторған. Күп тә үтмәй, улар президент һарайына һауа һөжүме асҡан. Мәсеттәрҙә лә теракттар башланған. Шунан Президент илдән сығып ҡасырға мәжбүр булған. Уны тотоуҙа ярҙам итеүсегә хусиҙар 20 миллион реал, йәғни 100 мең доллар (алты миллион һумға яҡын) вәғәҙә иткән. Һөҙөмтәлә? Нимә булһын, хәҙер Йәмәнгә Сәғүд Ғәрәбстаны әрмеһе бәреп ингән. Бер үҙе түгел, ә туғыҙ илдең ғәскәрҙәре менән бергә (Иордания, Кувейт, Бахрейн, Берләшкән Ғәрәп Әмирлектәре, Катар, Марокко, Судан, Мысыр, Пакстан). Быларҙы АҠШ та хупланы, буғай. Йәнәһе, улар илдән ҡасҡан Президентты яҡлай.\nТағы бер нәмәне билдәләргә кәрәк: хусиҙар Иран менән тығыҙ бәйләнештә тора. Тимәк, үрҙә телгә алған 10 илде берләштергән коалиция Иранға ҡаршы һуғыша, тиергә була. Политологтар шундай һығымта яһап ҡуйған.\nҒәрәп ярымутрауының көньяғында тоҡанған һуғышты төрлө ил төрлөсә ҡабул итте. Берәүҙәргә был ғәҙәти күренде. Сөнки Яҡын Көнсығышта, Африка дәүләттәрендә ғауғаларҙың тиҙ генә тынырына күптән өмөттәре һүнгән.\nРәсәйҙең сит ил эштәре министры Сергей Лавров фекеренсә, Йәмәндәге конфликтты һөйләшеп килешеүҙәр аша туҡтатырға мөмкин. Илдәге шығыйҙар менән сөнниҙәрҙең бер-береһенә ҡаршы алышын тағы ла ҡуҙғытып ебәреү, утҡа кәрәсин өҫтәү алымдарын ҡулланмаҫҡа. Бына АҠШ тап шулай итә лә, тигән фекерҙәр яңғырай башланы. Кем Америка менән хеҙмәттәшлек итә, улар шулар яғына сыға ла инде. Әле АҠШ-тыҡылар Йәмән Президентын яҡлауҙы хуп күрә. Йәнәһе, уны “ҡолатыу” Конституцияға тура килмәй. Ошонда бер һорау тыуа: ә Украина Президенты Виктор Янукович менән нисек булғайны әле? Күрәһең, уның Киевтан ҡасыуы Конституцияға ярашлы тип табылғандыр.\nРәсәйҙең Халыҡ-ара хоҡуҡ ассоциацияһы президенты Анатолий Капустин, Йәмәнгә коалиция төҙөп бәреп инеүҙәре дөрөҫ түгел, тип иҫәпләй, сөнки Берләшкән Милләттәр Ойошмаһының Хәүефһеҙлек Советы әлегә бер ниндәй ҙә ҡарар сығармаған. Был осраҡта ҡасҡын Президенттың ғына үтенесе етмәй икән.\nХусиҙар берлеге вәкиле Мөхәммәт әл-Бухаити белдереүенсә, баш күтәреүселәр Ирандан ярҙам һорамайынса ла Фарсы ҡултығы илдәре коалицияһына ҡаршы торорға әҙер. Ирандың сит ил эштәре ведомствоһынан иһә Йәмәнгә иғлан ителгән һуғышты тиҙ арала туҡтатырға саҡыралар. Был саҡырыу тауышынан талап та, юғиһә, тигән янау ҙа яңғырап ҡалған һымаҡ.\nНисек кенә булмаһын, һуғыш дауам итә, тыныс халыҡ та ҡырыла, тиҙҙән миграция хәрәкәте башланасағы көн кеүек асыҡ. Гуманитар һәләкәткә лә алыҫ түгел. Ваҡиғаларҙы күҙәтеп барыусылар был һуғышты ҡар ишелмәһенә оҡшата. Бер шыуа башлағас, туҡтатыуы мөмкин түгел, тимәк.\nҺуғыш һәм нефть. Бәйләнеш бар\nҮрҙә әйтеүемсә, Иран яғы әлегә һуғышты туҡтатыуҙы ғына һорай. Ә бәрелешеүсе яҡтарҙың ҡоралланыу самаһы бер ишерәк, ти белгестәр. Тимәк, ҡайһы яҡҡалыр ситтән ярҙам килеүе ихтимал. Иран Сәғүд Ғәрәбстаны туплаған коалицияға ҡаршы сыға ала. Хатта бер үҙе лә түгел, ә ИГИЛ (Ислам дәүләте) боевиктары менән бергә.\nМәскәү менән Пекин ғәрәптәрҙең берләшкән ғәскәренең хәрби операцияһын законһыҙ тип таныны. АҠШ әлегә Йәмәндә булған һалдаттарын һәм хәрби техникаһын сығарып тороуҙы кәрәк тип тапты. Бер нәмә аптырата: башҡаларға “агрессор” тигән ярлыҡ тағырға әҙер торған АҠШ ниңә Сәғүд Ғәрәбстанына өндәшмәй? Барыһы ла Ирандың ниндәй аҙым яһарын көтә. Әгәр ҙә Иран Сәғүд Ғәрәбстанына ҡаршы сыҡһа, был алыш ҡот осҡос эҙемтәләргә килтерәсәк.\n“Хатта Сәғүд Ғәрәбстанының тарихы тамамланыуы ла ихтимал. Иран – Фарсы ҡултығы илдәре өсөн бик етди ил. Уны Америка ҡоралы ла ҡурҡытмай, – ти Яҡын Көнсығыш институты президенты Евгений Сатановский. – Шунда ҡарарбыҙ инде – нефть хаҡы нимә эшләр. Ул үргә күтәреләсәк”. Яҡшымы, был насармы? Рәсәйҙә нефть бар бит…\nАмерика стратегтары күптән инде бер карта төҙөгән, имеш. Унда Яҡын Көнсығыш илдәре ваҡ киҫәктәргә бүлгеләнгән, ти. Тәүҙә картаға бигүк иғтибар булмаған, хәҙер килеп, уның ғәмәлгә ашырылыуына күп ҡалмауын әйтеүселәр һаны арта.\n2006 йылда “полковник Петерс картаһы” булараҡ күрһәтелгән картаны бөгөнгәсә АҠШ-тың хәрби мәктәптәрендә, генерал курстарында ентекле өйрәнәләр икән. Курсанттарға ошо картаны ғәмәлгә ашырыуҙың иң оптималь ысулдарын табырға ҡушалар.\nКартаның барлығына ышанырға мөмкинме? Йәмәндә мосолмандарҙың бер-береһен ҡырыуын уйлап ҡарағанда, барҙыр был карта. Тик унда Сәғүд Ғәрәбстаны ла, Йәмән дә, башҡалары ла бөтөнләй икенсе сүрәттә. Тимәк, тағы ла америкаса…\nСығыу ваҡыты 4-04-2015, 09:13 | Ҡаранылар: 942


Йәш быуын берләшеү яҡлы\nБөгөн Бөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайы башҡарма комитеты ағзалары тәүге ултырышҡа йыйылып, яңы ғына барлыҡҡа килгән ойошманың составын, комиссияларын, киләсәккә эш планын раҫланы. Егет-ҡыҙҙар эмблема, флаг, гимн һайлауға ла етди ҡараған, әлегә уларҙың дизайны, эстәлеге өҫтөндә эш бара.\nӘйткәндәй, комитет рәйесе вазифаһына «Арғымаҡ» этно-рок төркөмө рәйесе итеп Ринат Рамаҙанов һайланған. Әлегә ул башҡа төбәктәрҙә йәшәүсе милләттәштәребеҙ менән тығыҙ бәйләнеш булдырыу теләге менән яна. Республиканан ситтә белем алыусы студенттарҙы тыуған яҡҡа ҡайтарыу, уларға эшкә урынлашыуҙа, торлаҡ менән тәьмин итеүҙә ярҙам итеү кеүек мәсьәләләрҙе хәл итеү бурысы ла бар. Бынан тыш, яңы ойошма йәш көстәргә фән, мәғариф өлкәләрендә камиллашыуына ла төп этәргес.\nБөтә Рәсәй башҡорт йәштәре ҡоролтайының башҡарма комитеты ағзалары йыл дауамында күләмле мәғариф, мәҙәни, спорт сараларын уҙғарырға ниәтләй. Әйтәйек, баш ҡаланың Салауат Юлаев майҙанында «Киске уйын» проекты тормошҡа ашырылһа, ноябрҙә йәштәр бизнес форумға йыйылып, эшҡыуарлыҡ нескәлектәре менән таныша аласаҡ. Ойошма вәкилдәренең киләсәккә маҡсаттары юғары - донъя кимәленә сығыу.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - УҠЫУҺЫҘ БЕЛЕМ ЮҠ, БЕЛЕМҺЕҘ КӨНӨҢ ЮҠ - 2018 - Мәҡәләләр\nУҠЫУҺЫҘ БЕЛЕМ ЮҠ, БЕЛЕМҺЕҘ КӨНӨҢ ЮҠ\nҺарысай аңыбыҙҙа моңһоу көҙ башы булып кәүҙәләнһә лә, уның тәүге көнөндә туған мәктәптәребеҙҙә яңғыраған "Ҡыңғыраулы мәктәп йылдары" йырынан, ҡупшы кейенешеп, гөлләмәләр тотҡан балалар ағымынан, көҙгө иртәнең һалҡынса сафлығынан күтәренке, дәртле аҙымдарға көйләнеп киткәндәй булаһың. Моңһоулыҡ, әйҙә, йоҡомһорай башлаған тәбиғәткә килешһен, ә беҙҙең йәш быуын таң менән бергә уянып, мәктәбенә - белем усағына ашыға. Улар өсөн миҙгелдең иң ҡыҙыуы, яуаплы осоро башлана ғына.\nӘйткәндәй, 1 сентябрь Белем көнө булыуҙан тыш, белем айында тағы ла Халыҡ-ара наҙанлыҡта бөтөрөү көнө (8) лә билдәләнә һәм был ике дата ауаздаш. Хәйер, хәреф танымаған, яҙа-һыҙа белмәгән әҙәм беҙҙә һирәктер, мәгәр планетабыҙҙың цивилизациянан ситтә ҡалған бәғзе "джунгли-утрауҙарында" тома наҙанлыҡ ғәләмәте барҙыр ҙа, сөнки ундай төбәктәрҙә белем алыу өсөн шарттар ҙа, мөмкинлек тә юҡтыр. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, Ер йөҙөндә бөгөнгө көн 860 млн өлкән кеше грамотаһыҙ (улар нигеҙҙә ҡатын-ҡыҙ, үҫмерҙәр, фәҡирҙәр), ә бына Африка, Көньяҡ Америка илдәрендә, Һиндостанда һәм башҡа илдәрҙә 100 миллионлап бала мәктәпкә йөрөмәй. Беҙҙең илдә грамотаға эйә булыу мәсьәләһе тормаһа ла, наҙанлыҡ тигән нәмә бик аптырата ҡайсаҡ. Беҙҙең өсөн уҡый-яҙа белеүҙе генә белемлегә иҫәпләп булмауы бәхәсһеҙ. Бөгөнгө йәмғиәтебеҙ граждандарына бөтә өлкәләрҙә лә: сәйәсәт, иҡтисад, мәҙәниәт һәм айырыуса тарих ( бигерәк тә ватаныбыҙ һәм туған халҡыбыҙ тарихы) буйынса грамоталылыҡ кәрәк. Шул уҡ ваҡытта грамоталылыҡ иң тәүҙә туған телеңде камил белеүҙе лә күҙҙә тота. Бынан тыш, мәғлүм булыуынса, 2024 йылға Рәсәй Президентының май указына ярашлы, илебеҙ технологик грамоталылыҡ йәһәтенән донъяла алдынғылар рәтенә сығырға тейеш. Үкенескә, был йүнәлештә беҙҙең Башҡортостанда эштәр тейешле кимәлдә алып барылмай, тип билдәләне уҡытыусыларҙың быйылғы республика август кәңәшмәһендә республика Башлығы Р. Хәмитов. Башҡортостанда техник йүнәлештә әлеге көндә уҡыусыларҙың ни бары 10 проценты ғына шөғөлләнә һәм өс кенә балалар технопаркы эшләй, тине ул. Техник белем мәсьәләһе иң тәүҙә шулай ҙа дөйөм белем биреү мәктәптәре эшенә, уның физика, математика, химия, биология, информатика уҡытыусыларының белем, тәжрибә һәм оҫталыҡ кимәленә бәйле. Ә инде мәктәптәрҙә бөтөн фәндәрҙе лә тип әйтерлек ҡатын-ҡыҙ уҡытыусылар алып барыуын иҫкә төшөрһәк, балаларҙы техник "осошҡа" әҙерләү уларҙың ғына ҡулынан килмәҫе асыҡ. Үҙе лә техника менән мауыҡҡан, уйлап сығарыусы һәм фантазияға бай, ҡулдарында ут уйнатыр ир-егет уҡытыусылар булһа, әлеге технопарк майҙансыҡтарын улар үҙ мәктәптәре сиктәрендә лә ойоштороп ебәрә алыр ине. Юғиһә, күпселек мәктәп коллективтары бөгөн үҙ эшмәкәрлеген фәҡәт туған телдәрҙе уҡытыуға ҡаршы көрәшкә туплап, көн тәртибендәге башҡа мәсьәләләрҙән ситләшә төштө, буғай.\nАсылда, уҡыусыларҙы гуманитар һәм техник йүнәлештәрҙә берҙәй үк алдынғы ҡарашлы граждандар итеп тәрбиәләүҙең төп бурыс икәнен аңлап еткермәүсе мәктәп директоры йә уҡытыусы үҙенең аң кимәлен үҙе фашлай түгелме?\nБелем, тигәндән, уның һайлығы бөгөн айырыуса ҡайһы бер тарихи ваҡиғаларға ҡарата мөнәсәбәттән дә күренә. Мәҫәлән, икенсе Бөтә донъя һуғышы (1939 йылдың 1 сентябрендә башланып, 1945 йылдың 2 сентябрендә тамамлана), шуның менән бәйле Бөйөк Ватан һуғышы ваҡиғаларын, фашистик Германияны ҡыйратыуҙа Советтар Союзы ролен боҙоп күрһәтеүҙәр көнбайыштың бысраҡ сәйәсәте тирмәненә һыу ҡоя ла инде.\nБелем тигәнең көндәлек тормошобоҙҙа ла кәрәк булып ҡына тора. Мәҫәлән, һеҙ тәүге медицина ярҙамы күрһәтә беләһегеҙме? Юҡ икән, 8 сентябрь был йәһәттән тәжрибә мәктәбе үтә алаһығыҙ, сөнки был көн Бөтөн донъя тәүге медицина ярҙамы күрһәтеүгә бағышлана.\nҺарысай календарында йыл һайын Бөтөн донъя матурлыҡ көнө (9) билдәләнә, тик бына тормошобоҙҙа ул бер ниндәй ҙә сағылыш тапмай, шым ғына үтеп китә. Был көн сибәркәйҙәр дефилеһы үткәреү мәшәҡәттәренә түгел, ә ғәмәлдәре, уйы, холҡо йәһәтенән матур кешеләр менән осрашыуҙарға бағышланһа ине; театрҙар, музейҙар, картина галереялары ишектәрен бушлай асып, үҙҙәренә саҡырып торһа ине... Үкенескә, матурлыҡ төшөнсәһен бөгөн ярым-яланғас ҡатын-ҡыҙ тәнендә күрергә генә ғәҙәтләнде замандаштар. Әйткәндәй, матурлыҡтың тағы бер миҫалы - шәфҡәтлелек, изгелек ғәмәле. 5 сентябрь Халыҡ-ара хәйриә көнө булараҡ, тап ана шундай матурлыҡты кәүҙәләндерә. Нисек уйлайһығыҙ, йәмәғәт, ә бына айыҡлыҡ - матурлыҡмы? Әлбиттә! Эсмәгән-тартмаған, ғаиләһе өсөн өҙөлөп торған, эш һөйгән кеше иң матурылыр ҙа әле. 11 сентябрь - Айыҡлыҡ көнө ана шундайҙарҙы ҙурлайыҡ, әйҙәгеҙ. Улар бындай ихтирамға лайыҡ.\nҮкенескә, һарысай календарында бер ҡасан да тормошҡа ашмаҫ көн дә билдәләнә. Кәрәкле сара булыуҙан фажиғә сығанағына әйләнеп, күптәрҙең ғүмерҙәрен өҙөүсе, байтаҡтарҙы рәшәткә артына оҙатыусы афәт - автомобиль. Айыҡ, ышаныслы ҡулдарҙа ул, әлбиттә, юлдарҙы ҡыҫҡарта, ваҡытты экономиялай, ләкин бензинды ла күп "ашай". Үҙебеҙҙең Өфө урамдарын ғына алайыҡ: аварияһыҙ көн юҡ. Шуға ла Бөтөн донъя кимәлендә Автомобилһеҙ көн (22) иғлан итергә ҡарар ҡылынған икән, яҡшы ниәт, тик ул ни бары ниәт кенә булып ҡала. Йәйәү йөрөүҙе онотҡан, ҡорһаҡ үҫтергән, күҙе тонған ҡайһы берәүҙәр машиналары креслоһына ҡуша йәбешкән, гүйә: бер көн түгел, бер сәғәткә лә айырыла алмай улар хәүефле "уйынсыҡ"тарынан. Артһа, арта ғына бирһен әйҙә бензинға хаҡ, бәлки, шул саҡ, ниһайәт, күрергә насип булыр беҙгә автомобилһеҙ көндәрҙе.\nӘйтелгәндәрҙән сығып, Бөтөн донъя тәрбиәсе көнөндә (27) йәмғиәтебеҙҙә тәрбиә кимәле хаҡында уйланырға нигеҙ бар: ғаиләлә, балалар баҡсаһында, мәктәптә, урамда... Шул уҡ ваҡытта бөтәһен дә пассив тәрбиәгә ауҙарыу ҙа дөрөҫ булмаҫ, сөнки уның файҙаһыҙға булыуы ла ихтимал, әгәр кеше үҙ-үҙен тәрбиәләмәһә, аң-белем кимәлен камиллаштырмаһа. Юғары аң кимәленә эйә кешелек хайуандар донъяһынан тап шуның менән айырыла түгелме? Әйткәндәй, Бөтөн донъя йөрәк көнө (29) лә бар календарҙа. Йөрәктәрегеҙҙе һаҡлағыҙ, йәмәғәт, сөнки кешелеклелек асылын белем дә, аң да түгел, ә йөрәк билдәләй.\nБыл айҙа ла байтаҡ һөнәри байрамдар. Улар: нефть һәм газ сәнәғәте һәм Патруль-пост хеҙмәте (2), Финанс хеҙмәткәрҙәре (8), Танкистар (9), Сәс алыу оҫталары (13), Урман эшсәндәре (16), Бөтөн донъя тәрбиәселәр (27), Машина эшләүселәр (30) көндәре.\n1 - медицина фәндәре докторы, БДМУ профессоры, гигиена табибы, Башҡортостандың атҡаҙанған фән эшмәкәре Тәлғәт ЗӨЛҠӘРНӘЕВҡа - 75 йәш (1943).\n3 - педагог, балалар яҙыусыһы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры Айһылыу ЙӘҒӘФӘРОВАға - 70 йәш (1948).\n7 - шағир, БАССР-ҙың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, II дәрәжә Ватан һуғышы ордены кавалеры Яҡуп ҠОЛМОЙҙоң (Ҡолмөхәмәтов) тыуыуына - 100 йыл (1918-1994).\n10 - Башҡортостандың халыҡ шағиры, журналист, 1978-1999 йылдарҙа "Башҡортостан ҡыҙы" журналының баш мөхәррире, 1990-1995 йылдарҙа РСФСР Юғары Советы ағзаһы һәм халыҡ депутаты, Почет билдәһе ордены кавалеры, Рәсәйҙең атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Һ. Дәүләтшина һәм М. Аҡмулла исемендәге республика премиялары лауреаты Гөлфиә ЮНЫСОВАға - 70 йәш (1948).\n15 - ҡурайсы, актер, йырсы-импровизатор, композитор, Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты Ишмулла ДИЛМӨХӘМӘТОВтың тыуыуына - 90 йыл (1928-1984).\n- прозаик, Ғ. Сәләм премияһы лауреаты, I дәрәжә Ватан һуғышы, I дәрәжә Дан һәм Халыҡтар дуҫлығы ордендары кавалеры Ибраһим ҒИЗЗӘТУЛЛИНдың тыуыуына - 100 йыл (1918-1992).\n23 - М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы, Башҡортостандың халыҡ артисы Илдар ҒҮМӘРОВҡа - 60 йәш (1958).\n25 - хеҙмәт ветераны, Учалы районының элекке Ленин исемендәге колхозы чабаны, йырсы, Башҡортостандың халыҡ артисы, С. Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, Бөтә Союз, Бөтә Рәсәй конкурстары лауреаты, Учалы районының почетлы гражданы Абдулла СОЛТАНОВҡа - 90 йәш (1928).\nЯҙылған: 20.09.18 | Ҡаралған: 212


КВН яңы исемдәр асты\n1 Март 2011, 15:21\nһуңғы осорҙа республикала КВН-да ҡатнашырға теләгән командаларҙың артыуы һөйөндөрә. Быйылғы ярыштарҙа 35 команда ҡатнашырға теләк белдереп, ғариза яҙған. Уларҙың тик ун туғыҙы ғына Асыҡ телевизион лиганы асыу фестиваленә үткән. Нефтекама, Белорет, Ишембай, Октябрьский, Учалы, Салауат, Бөрө, Стәрлетамаҡ ҡалаларынан, Борай һәм Баҡалы райондарынан килгән командалар Конгресс-холда үткән конкурсҡа иң шәп көләмәстәрен әҙерләп алып килгәйне.\nӘлбиттә, сәхнәгә яңы сыҡҡан йәш командаларҙың етешһеҙлектәре лә юҡ түгел. Әммә тырышҡандары күренеп тора: йырлаһындармы, өҙҙөрөп бейеһендәрме, афарин, тип әйтергә генә ҡала. Тап ошонда әллә күпме яңы талантты күрергә була. Башҡорт дәүләт университетының үҙ Медведевы булһынмы ул (тауышы Президентыбыҙҙыҡынан һис айырырлыҡ түгел), йә ҡурсаҡ театрымы – тамашасы иҫе китеп ҡарап ултырҙы. Ысын ҡурсаҡ булып уйнаусы Рәүил Бәҙретдинов «Иң яҡшы ир-егет роле» номинацияһына лайыҡ булды. Ә татар каратэһы тамашасыға ла, баһалама ағзаларына ла бик ныҡ оҡшаны. Ул «Иң яҡшы уйын мәле» тип табылды. КВН-дың 50 йыллыҡ юбилейын ҡаршылап, Башҡорт дәүләт университетының филология факультеты сәхнәгә 50 ҡыҙын алып сыҡты. Уларҙың дәртле бейеүе айырыуса егеттәрҙең күңеленә хуш килде. Борай районының «Сельсовет» командаһын «Фестиваль асышы» тип иғлан иттеләр. Уларҙың юморы ла бик үҙенсәлекле ине.\nЯрышта 19 команда ҡатнашҡанлыҡтан, бер генә конкурс булды. Бер нисә минут эсендә генә, бәлки, тулыһынса асылып та бөтөп булмайҙыр, әммә лайыҡлылар еңеүселәр исемлегендә үҙ урынын тапты. Иң һәйбәт көләмәс тип «Неадекватный квартет» командаһының көләмәсен билдәләнеләр. «Иң яҡшы ҡатын-ҡыҙ роле»нә был юлы бер генә кешене атаманылар, ә «Яблочный фреш» командаһы ҡыҙҙарының берҙәмлеген билдәләп, уларға диплом тапшырҙылар.\nӘ еңеүселәр тажын, ғәҙәттәгесә, өс команда кейҙе. Өсөнсө урынды Өфө дәүләт нефть техник университетының Салауат ҡалаһындағы филиалынан килгән команда алды. Өфө юридик институтының «Ацетон» командаһы икенсе урынға лайыҡ булды. Ә гран-при Өфө дәүләт нефть техник университеты йыйылма командаһына эләкте.\nКВН-ға килеүселәрҙең барыһы ла күтәренке кәйеф менән таралышты. «Йәштәргә юл асып» тигән тема аҫтында уҙған фестиваль тамашасы өсөн, ысынлап та, яңы исемдәр асты. Был уларҙың һуңғы уңыштары түгелдер, тип ышанайыҡ.\nСамат ҡОТЛОЕВ фотоһы.


“Закондың көсө – уның үтәлешендә” » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » “Закондың көсө – уның үтәлешендә”\n12.05.2016 “Закондың көсө – уның үтәлешендә”\nCуд приставтары хеҙмәте суд ҡарарҙарының үтәлеүенә, граждандарҙы социаль яҡтан һәм хеҙмәткә хоҡуҡтарын яҡлауға булышлыҡ итә. Ҡануниәтте үтәүҙә ярҙам итеүсе орган булараҡ суд приставтары хеҙмәте үҙ эшмәкәрлегендә ниндәй һөҙөмтәләргә өлгәшкән һәм бөгөн ниндәй бурыстарҙы үтәй? Закондарға яңы үҙгәрештәр индереү киләсәктә бурыслыларҙың һәм бурыс түләттереүселәрҙең мәнфәғәттәрен тулыһынса яҡлай аласаҡмы? Федераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе Зариф Закир улы Байғусҡаров журналистар менән осрашыуында ошо һорауҙарға яуап бирҙе.\nЕтәксе белдереүенсә, 2015 йыл идаралыҡ өсөн һөҙөмтәле булған – былтыр бурыслыларҙан 9 млрд һум аҡса йыйылып, 3 млрд һумы Рәсәй бюджетын тулыландырыуға йүнәлтелгән. 206 млн һум аҡса урындағы муниципаль берәмектәрҙең ҡаҙнаһына индерелгән.\nАлименттар, эш хаҡын түләттереү – суд приставтарының өҫтөнлөклө эш йүнәлештәренең береһе. Былтыр алименттар буйынса 50 мең кешегә ҡарата сығарылған суд ҡарарын үтәргә тура килгән. 2200 кешегә алимент түләмәгәне өсөн енәйәт эше ҡуҙғатылған. Быйыл ғына 1623 алиментсыға эҙләү иғлан ителгән. Балаларын тәрбиәләүҙән баш тартыусыларҙың 10 процентын – 2600 кеше – ҡатын-ҡыҙ тәшкил итә. Әйткәндәй, балаларына аҡса түләүҙән ҡасып йөрөүсенең йәшәгән, эш урыны бер йыл буйына асыҡланмаһа, хәбәрһеҙ юғалыусы тигән ҡарар сығарыла һәм балаларға дәүләт пособие түләй. Бурыслы табылған осраҡта, был аҡса түләнмәй. Эш хаҡы буйынса бурыстарын түләмәгән намыҫһыҙ ойошма етәкселәре лә йылдан-йыл арта. Былтыр 12 мең кешегә 4 млн һумдан ашыу эш хаҡы түләттерелгән. Һуңғы биш йылда 142 мең кешегә 2 миллиард һумдан ашыу эш хаҡы ҡайтарылған. Зариф Закир улы белдереүенсә, республика Башлығының тәҡдиме менән улар БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайға ошондай предприятие етәкселәрен яуапҡа тарттырыу, бурыслылар иҫәбенә индереү буйынса закон проекты әҙерләү тәҡдиме менән сыҡҡан.\nРәсәйҙә тейешле документтары булмаған, законһыҙ рәүештә йәшәүселәрҙе суд ҡарары буйынса үҙ илдәренә оҙатыу ҙа – суд приставтарының бурысы. Былтыр идаралыҡ 600 кешене оҙатһа, быйыл 200-гә яҡын кеше иленә ҡайтарылған. Айырыуса Үзбәкстан, Әрмәнстан, Грузиянан закон боҙоусылар күп. Илдә криминоген хәл киҫкен булғанда суд биналарында, йәмәғәт тәртибен һаҡлағанда суд приставтарынан үтә лә иғтибарлы, уяу булыу талап ителә. Сөнки хөкөм ҡарары сығарылған суд ултырыштарында төрлө ғәҙәттән тыш хәл йыш булып тора. Асыулы кешенән барыһын да көтөргә була: йә ул судьяны мыҫҡыл итә, ҡаршы сығыш яһаусыһына ташлана, суд документтарын юҡҡа сығара, ҡорал индерә. Былтыр судта йәмәғәт тәртибен боҙған өсөн дүрт енәйәт эше ҡуҙғатылған. Башҡарма власть органы булараҡ, суд приставтары хеҙмәте эске эштәр органдары, Тәфтиш комитеты, һалым органдары хеҙмәткәрҙәре менән тығыҙ хеҙмәттәшлек итә һәм хатта уларҙың оператив-эҙләү кеүек ҡайһы бер функцияларын да башҡара. Былтыр енәйәт эше асылып, ҡасып йөрөгән 400 кеше табылған. Һуңғы биш йылда енәйәт эше ҡуҙғатылған 2 мең енәйәтсе тотолған. Уларҙың өстән бер өлөшө судтарҙа асыҡланған. Был йәһәттән Башҡортостан суд приставтарының тәжрибәһен башҡа өлкәләр ҙә өйрәнгән.\nБилдәле булыуынса, 15 ғинуарҙан бурысын түләмәүселәрҙең автомобиль, һауа һәм һыу судноларын йөрөтөү хоҡуғын сикләү тураһында Федераль закон үҙ көсөнә инде. Уның маҡсаты – бурыстарҙы ниндәйҙер кимәлдә тиҙерәк түләүгә мәжбүр итеү. Быйыл 3 мең кешенең автомобиль йөрөтөү хоҡуғы сикләнгән. Бурыслылар хатта сит илгә лә сыға алмай. Былтыр 25 мең кешегә ошондай сикләү булған. Дәүләт, бурыслы кешене яуапҡа тарттырыуҙан бигерәк, түләргә тейешле аҡсаһын төрлө юл менән тиҙерәк түләттереү яҡлы. «Башҡарма производство тураһында»ғы Федераль законға үҙгәрештәр индерелеүе менән бергә, административ хоҡуҡ боҙоуҙар өсөн штрафын ваҡытында түләүселәргә 50 процент ташлама яһау хоҡуғын да бирә.\nФедераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы был ведомствоның күп эш йүнәлеше буйынса, башҡа өлкә-республикалар менән сағыштырғанда, юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән. ШОС һәм БРИКС саммиттарын Башҡортостанда уҙғарыу ҙа республиканы танытып, уны ҙур халыҡ-ара форумдар, конференциялар үткәреү майҙансығына әйләндерҙе. Быйыл 8 – 12 июндә Өфөлә Европаның Халыҡ-ара суд приставтары союзы конференцияһы үтәсәк. Унда сит илдәрҙән йыйылған суд ҡарарҙарын үтәүҙе башҡарыусылар үҙҙәрендәге тәжрибә менән уртаҡлашасаҡ. Өйрәнерлек нәмәләр күп: мәҫәлән, Белоруссияла бурыслы граждандар банктарҙа иҫәп аса алмай, Германияла хоҡуҡ органдарынан мөлкәтен йәшергәндәрҙе иркенән мәхрүм итәләр.\n«Бурысыңды түлә лә, тыныс йоҡла» тигән хаҡ әйтем бар. Бурыслы булыу бер кемде лә биҙәмәй. Федераль суд приставтарының Башҡортостан буйынса идаралығы сайтында «Башҡарма производстволар банкы» тип аталған электрон сервис бар. Унда һәр кем инеп, үҙенең кредиттар, алимент, штрафтар буйынса бурысын ҡарай ала. Шулай уҡ эшкә урынлашырға, төрлө килешеү төҙөргә теләгән ойошманың бурыстары булыу-булмауын тикшерергә мөмкин. Ул граждандарға мәғлүмәт йыйыу өсөн уңайлы ла. Миҫал өсөн, фатир һатып алғанда килешеү төҙөйәсәк ойошманың финанс хәле ниндәй булыуын да был сервис аша белергә була. Ойошмаларҙың ышаныслы булыу-булмауын белеү өсөн был мәғлүмәт сервисы ҡулай.\n«Суд приставтарына йылдан-йыл эш өҫтәлә генә бара. Электрон документтар менән эшләү артты. Суд приставы хеҙмәтен һайлаусыларға шуға ла яҡшы юрист, финанс белгесе, спецназ булырға кәрәк», – тине баш суд приставы Зариф Байғусҡаров. Сөнки был хеҙмәт – халыҡ өсөн законлылыҡ гаранты.


Йәш быуынға әйтер һүҙ...\nҒафури районының хеҙмәт ветерандары Тимербикә Шәрипова һәм Почет билдәһе ордены кавалеры Аҙнабай Йәноҙаҡовтарҙың иҫтәлектәренән йыйылған ҡулъяҙмалары донъя күрҙе.\nТимербикә Шәрипова Ғафури районы Ерек ауылында 1930 йылдың 5 ғинуарында Сабир һәм Һәҙиә Дәүләткилдиндәрҙең ғаиләһендә һуңғы бала булып донъяға килә. Атаһы хәлле кеше була. Колхоздарға яҙылыу дәүерендә Сабир Ғайса улына ялҡау ғына йәшәгән кешегә атын биреп тормағаны өсөн яла яғыла, шәхси милексе, кулак, халыҡ дошманы тигән мөһөр һуғыла, ун йылға иркенән мәхрүм ителә. «Тормошом һабаҡтары» китабында ағинәй биографияһының тетрәндергес һәм аяныслы биттәре лә сығылыш тапҡан.\nТимербикә Шәрипова, «Тормошом һабаҡтары» китабы авторы, Ғафури районы Еҙем-Ҡаран ауылы ағинәйҙәр ҡоро ағзаһы: «Шахтала иң ауыр ерҙә эшләгән. Унда ла ла атайым тырышлыҡ күрһәткән. Яҡшы эшләгәне өсөн ете йылда ҡайтып төштө».\nБеренсе синыфта тамамлағанда атаһы ҡайта. Уларҙың тормошона ҡот, йәм өҫтәлә. Бала ваҡытынан эш һөйәрлек рухында тәрбиәләнгән Тимербикә Сабир ҡыҙы 85 йәшендә лә теремек һәм яҡшы хәтерле. Олоғайған көнөндә әҙәби ижад менән шөғөлләнә, баҡсаһынан да мул уңыш алып өлгөрә.\nУл - «Почет Билдәһе» ордены кавалеры, утыҙ йылдан ашыу ауыл хужалығында егелеп эшләүсе уҙаман.17 йылдан ашыу Ғафури районы Сәйетбаба ауылында колхоз рәйесе йөгөн тартҡан Аҙнабай Сәғит улы Йәноҙаҡовтың халыҡҡа, бигерәк тә йәштәргә нәҙер итеп әйтер һүҙе бар, уртаҡлашыр тәжрибәһе ҙур. «Йылдар һәм юлдар» китабы уйландырғыс, тетрәндергес ваҡиғаларға бай. Унда бер кешенең эшмәкәрлеге аша, тотош дәүерҙең һулышы һүрәтләнә.\nАҙнабай Йәноҙаҡов, «Почет билдәһе» ордены кавалеры, Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы, ауыл хужалығы ветераны: «Оло йәштәге ветерандарға әйтер һүҙем шул: беҙ үҙебеҙ лайыҡлы итеп йәшәнек, эшләнек, ял да иттек. Ошо фекерҙәрҙе йәштәргә еткерергә тейешбеҙ. Улар шул өлөгөлө миҫалда тәрбиәләнергә тейеш».\n«Йылдар һәм юлдар» китабын яҙыусы Аҙнабай Йәноҙаҡов бай һәм мауыҡтырғыс тормош юлы үткән. Рәйсә һәм Аҙнабай Йәноҙаҡовтар бар көсөн балаларына яҡшы тәрбиә һәм төплө белем биреү өсөн сарыф иткән. Ял көндәрендә бөтә балалары ата-әсәй янында. Бер кем дә сит ил, ҡаф тауҙары тип талпынмай. Йәноҙаҡовтар ғаиләһендә быуындар бәйләнеше көслө. Татыу, берҙәм нәҫелдән билдәле табибтар, сәнғәт әһелдәре сыҡҡан. Атай-әсәй тип йән атып тороусы балалары хеҙмәт тәрбиәһе үткән. Улар бөтәһе лә ата-әсәһенең ҡаһарманлығы һәм ижады менән рухланып йәшәй.