- Әсәйем Франциянан ҡайтҡас, һин беҙҙең менән Төркиәгә барырһыңмы? - тип һорап ҡаңғыртҡан ҡыҙым апаһын (минең һеңлемде).\n- Белмәйем, әсәйең Франциянан ҡайтҡас, тағы ҡайҙалыр барғыһы килер микән, - тип яуап биргән һеңлем. Һәм хаҡлы булған бит, шайтан алғыры.\nЭйфель башняһы, Нотрдам, Монмартр, Версаль - быларҙы, моғайын, үҙен ихтирам иткән һәр кем беләлер. Беҙҙең арала таралған "бонжур", "мерси", "мадемуазель" һүҙҙәре тураһында әйтеп тораһы ла юҡ. Ҡыҫҡаһы, Парижға командировкаға барыуға мин тулыһынса әҙер инем. Етмәһә, мәктәптә факультативта Мопассан телен өйрәнеүсе ҡыҙымдың ҡәтғи күҙәтеүе аҫтында французса "Сәләм, хәлдәр нисек? Минең исемем Элен" тигән һүҙҙәрҙе лә ятлап алдым.\nПарижға барып ҡайтҡанға тиклем был минең өсөн карталағы бер урын, Д'Артаньян һәм өс мушкетер ҡалаһы, танылған мода баш ҡалаһы ине. Ниндәйҙер буй етмәҫлек, әкиәт кеүек тойола ине. Хәҙер иһә - был тағы ла үҙенә саҡырып торған ҡала. Хәйер, был инде лирика. Шулай ҙа дөрөҫ.\nПарижды күрергә - һәм үлергә. Был өшөткөс һүҙҙәрҙе минең сәфәрем тураһында хәбәрҙар булған һәр кемдән тиерлек ишеттем. "Китсәле! Бигерәк шаштырып ебәрәләр!" - тип эстән генә уйланым мин. Дөрөҫөн әйтәм, баҡһаң, мин ошоға тиклем үҙ ғүмеремдә бер нәмә лә күрмәгәнмен икән.\nИллюминаторҙан ҡарағанда Францияның баш ҡалаһы Рәсәй ҡалаларынан бер нимәһе менән дә айырылмай. Берҙән-бер айырма - уны һәр яҡлап уратып алған йәшеллек күҙгә ташлана. "Ҡарағыҙ әле, Чесноковкаға оҡшаған", - тине кемдер, тыуған яғын һағынып та өлгөргән, күрәһең.\nОбъекттың ауыл хужалығы тәғәйенләнешендә икәнлеген раҫлаусы теплицалар рәттәрен күреп, мин ниңәлер "Алексеевка" совхозын иҫкә төшөрҙөм. Тик бында ул икенсе төрлөрәк "Елисеевка" тип аталалыр, моғайын, тип уйлап ҡуйҙым.\nПарижда һауа торошо Өфөләге кеүек ине - дүрт-алты градус йылы. Әммә март аҙағында унда бөтә ерҙә сәскәләр атҡан, ағастар япраҡ ярған. Март аҙағында Парижда магнолияларҙың сәскә атҡанын күргәнегеҙ бармы? Бөтә ерҙә йәшеллек. Етмәһә, унда сәскәләр һәм ағастар бының өсөн бүленгән ерҙә генә түгел, ә йорт ҡыйыҡтарында ла үҫә. Быға өҫтәп, урамдарҙағы иҫ киткес таҙалыҡ, юлдар быяла кеүек тип-тигеҙ. Күҙ ҡамаштырғыс тамаша.\nДонъяның иң ҙур аэропорттарының береһе - Шарль де Голль исемендәге аэропортҡа барып төшкәс тә мин иң элек ҡыҙғылт һары таҫмаларҙан лабиринтты күрҙем. Был сик буйы посына ингәндә халыҡ тығылмаһын өсөн эшләнгән - бер-бер артлы теҙелешеп, беҙ был ҡаршылыҡты бик тиҙ үттек.\nОнотмаҫ борон әйтеп үтәйем, донъяның һәр ҡайһы илендә үҙегеҙҙе уңайлы тойоу өсөн мотлаҡ телдәрҙе өйрәнегеҙ. Францияла, мәҫәлән, матур итеп йылмая белеү бик мөһим. Һәр кем ярҙам ҡулы һуҙасаҡ! Француздар, ғөмүмән, бик ярҙамсыл халыҡ кеүек тойолдо. Парижда, хәйер, ҡала картаһы булһа, аҙашыуы бик ауыр.\nБеҙҙең сәфәр эш маҡсатында һәм ваҡыт бик сикләнгән булыу сәбәпле, беҙ үҙебеҙгә үҙебеҙ экскурсия ойошторҙоҡ. Бәхеткә ҡаршы, отель Эйфель башняһынан алыҫ түгел урынлашҡайны, шуға күрә унда барыу ҡыйын булманы. Париж ғына түгел, бөтә Францияның символы булып торған башня ишеге алдындағы сират һеҙҙе һис тә ҡурҡытмаһын. Был сәғәттәр буйы билет артынан тороп, һуңынан эскә үтеү өсөн тағы шул тиклем торорға тура килгән Лувр түгел. Башняның бер нисә тиҙ йөрөүсе лифты теләүселәрҙең барыһына ла иң өҫкә күтәрелергә мөмкинлек бирә. Матурлыҡ һуш китерлек. Ә Ги де Мопассан, мәҫәлән, Эйфель башняһын яратмаған, ул эстәге ресторанда ашап сығыуҙы өҫтөн күргән.\nБеҙ шулай уҡ Францияның иҫтәлекле урындарының береһе - Рәсәйҙән килгән кешеләр ерләнгән Сент-Женевьев-де Буа зыяратында булдыҡ. Ундағы атмосфера ниндәйҙер фәлсәфәүи мәғәнәгә эйә. Белмәйем, нисек аңлатырға - әммә унда үлем алдында ҡурҡыу тойғоһо юҡ. Бында үлем - ул ғүмерҙең дауамы икәнен аңлайһың кеүек.\nҠәберҙәр барыһы ла тиерлек шундай тәртиптә - тере сәскәләр, бәләкәй генә ағастар ултыртылған. Шулай ҙа иң матуры - беҙҙең данлыҡлы яҡташыбыҙ Рудольф Нуриевтың ҡәбере ине, буғай. Бөтә донъянан уның таланты алдында баш эйеүселәр, улар әйтеүенсә, сәхнәлә Аллалай осоп йөрөгән мәшһүр бейеүсене иҫкә алыу өсөн бында килә. Ә йәш балериндар, бәлки, бейеү Аллаһының фатихаһын алыу өсөндөр, ҡәбер ташында үҙ пуанттарын ҡалдыра.\nТағы нимәгә иғтибар иттем - ғүмер оҙайлылығына. Ҡәбер таштарындағы тыуыу һәм үлеү даталары араһындағы айырма - 80, 90, 100 йыл. Оҙаҡ йәшәү өсөн Францияла йәшәргә кәрәкме икән?\nЗыярат менән йәнәштә, ғүмерҙең тамамланмауын билдәләүсе булараҡ, цирк-шапито һәм Ҙур теннис һарайы урынлашҡан, унда француздар - Ролан Гаррос илендә йәшәүселәр - теләп йөрөй.\nЭстетик зауыҡтан тыш, көнкүреш мәсьәләләре ҡыҙыҡһындырған кешеләр өсөн дә үҙ тәьҫораттарым менән уртаҡлашып китәйем. Айырым алғанда, шоппинг. Эйе, унда күңел асырлыҡ урындар байтаҡ... Дөрөҫ, ҡайһы бер шарттарҙы үтәгәндә. Беренсеһе. Һеҙҙең аҡсағыҙ булырға тейеш. Күп аҡсағыҙ. Франция - арзан ил түгел. Икенсеһе. Һеҙҙең ваҡытығыҙ булырға тейеш. Күп ваҡытығыҙ. Унда кеше хоҡуҡтары ихтирам ителә, бөтә магазиндар, мәҫәлән, 19 сәғәткә тиклем эшләй. Һәм өсөнсөһө. Урынын белергә кәрәк. Бында һеҙгә интернет ярҙам итәсәк. Йәки Рәсәйҙән килгән кешеләр, Францияла йәшәүсе таныштарығыҙ. Әйткәндәй, улар унда аҙ түгел.\nҒөмүмән, Париж - әкиәттәге кеүек ҡала. Бейек йорттар теҙелгән тар урамдарҙа тығыҙлыҡты тоймайһың. Бәлки, был архитекторҙарҙың үҙенсәлекле бер талантылыр. Һәм һәр ерҙә сәскәләр. Хатта фатирҙарҙың тәҙрә төптәрендә, эстән түгел, ә тыштан, урам яғынан, сәскә көршәктәре теҙелгән. Һеҙ Рәсәйҙә шундайҙы күҙ алдына килтерә алаһығыҙмы? Мин - юҡ.\nПариж урамдары һәм майҙансыҡтары менән тигеҙ киҫәктәргә бүленгән тортты хәтерләтә. Ул барыһына ла берҙәй яғымлы - ике миллиондан ашыу тәшкил иткән төп халҡына ла, иҫәбе Франция баш ҡалаһы ғына түгел, бөтә ил халҡынан бер нисә тапҡырға ашып киткән туристарға ла. Был тормош байрамында үҙеңде һис тә сит тоймайһың. Хемингуэй әйтмешләй, "Париж - ул һәр ваҡыт һинең менән ҡалған байрам".


Ҡышҡы спорт байрамы уҙҙы\n25 Ғинуар 2018, 18:22\n“Ҡар көнө – 2018” Бөтә Рәсәй сараһы сиктәрендә районда мауыҡтырғыс ярыштар, уйындар, күңел асыуҙар һәм фестивалдәр уҙҙы. Мәғариф учреждениелары, ауыл биләмәләре һәм ойошмаларҙан 35 команда, йәғни 350 спортсы, саңғы ярыштарында ҡатнашты.\nУҙыш йомғаҡтары буйынса еңеүселәр билдәләнде. Төп белем биреү мәктәптәре араһында ниғмәтуллалар беренсе урын алды, мәндәндәр – икенсе, сурайҙар өсөнсө урынға сыҡты. Урта мәктәптәр араһында Аксен мәктәбе – беренсе, Ыҫлаҡ – икенсе, Торонтайыш мәктәбе өсөнсө урында. Шулай уҡ Аксен агросәнәғәт колледжы (I урын), “Раевсахар” йәмғиәте (II), гимназия (III) командалары призер булды.\nРайон хакимиәтенең спорт комитеты һәм урындағы ДОСААФ бүлексәһе тапшырған миҙалдар, грамоталар һәм кубоктарҙан тыш, еңеүсе спортсылар шәхси эшҡыуар Р. М. Зариповтан бүләктәр алды.


Материалы за 10.01.2017 » Табын\nЙылды бергә оҙаттыҡ\n10 января 2017 йыл | Хаттар\nАуылыбыҙҙа клуб булмаһа ла, иҫке клуб бинаһы алдында Иҫке йылды оҙатыу һәм Яңы йылды ҡаршылауға арналған бик матур сара\nойошторолдо. Алдан клуб янына балаларға шыуыу өсөн тау яһалды, йәшел шыршы ултыртып биҙәлде.\nЫсын дуҫлыҡ хаҡы юғары\nЙәшерен серҙәремде сисергә,\nҠайғы килһә, уртаҡ итергә,\nҮпкәләшер өсөн, ярашып,\nЙән дуҫҡайым кәрәк һәр ваҡыт.\nМин үҙемдең йән дуҫым, Бурлы ауылында йәшәүсе Фәниә Мәжит ҡыҙы Тәүхетдинова тураһында яҙып үткем килә. Ысын дуҫлыҡ тураһында. Мин үҙемде уның дуҫлығынан башҡа күҙ алдыма ла килтерә алмайым. Фәниә дуҫым ябай ғына колхозсы Мәжит менән Мәрйәм Хәкимовтар ғаиләһендә тыуып үҫкән. Ә күпме яҡшы сифаттар йыйған ул үҙендә.\nЮрмаш ауылында йәшәп, ғүмер буйы Ҡарағай "кәнсә-ләре”ндә баш бухгалтер булып эшләгән Флүзә Мәсәғүт ҡыҙы Вахитова тураһында һүҙем.\n10 января 2017 йыл | Йәмғиәт\n12 ғинуарҙа Рәсәйҙең, шул иҫәптән районыбыҙҙың прокуратура хеҙмәткәрҙәре үҙҙәренең һөнәри байрамын билдәләй\nБынан 295 йыл элек Петр I Указына ярашлы барлыҡҡа килгән про-куратура хеҙмәте дәүләттең кәрәкле һәм ышаныслы ҡалҡаны булып тора. Был хеҙмәт Рәсәй Федерацияһы биләмәһендә ғәмәлдә булған закондар һәм РФ Конституцияһы үтәлешен тормошҡа ашыра, закондар өҫтөнлөгөн, ҡануниәттең берҙәмлеген һәм ныҡлығын, граждандарҙың хоҡуҡтарын һәм иркен, йәмғиәт һәм дәүләт мәнфәғәттәрен яҡлауҙы тәьмин итә.\nҺөнәри байрамдары уңайынан уҙған йылғы эшмәкәрлектәренә байҡау яһауын һорап район прокуроры, юстиция советнигы Рөстәм Ринат улы РАЯНОВҡа мөрәжәғәт иттек.\nТәртип булһын һәр ерҙә\nМәңгелек йортобоҙ булған зыяратты тәртиптә тотоу һәр ауыл кешеһенең изге бурысы булып тора. Бөгөн йәшәгән йортобоҙ нисек бөхтә булһа, зыярат та шулай ҡараулы булырға тейеш. Шуға ла иртә яҙҙан ҡара көҙгә тиклем өмәләр ойошторола, ҡәбер өҫтәре таҙартыла.


Башҡортостанға оло һөйөү менән\nРеспублика 26-сы тапҡыр Рәсәй төбәктәре һәм сит ил фоторәссамдарын бергә йыя. «Тәбиғәт, кеше, мәҙәниәт» тип аталған халыҡ-ара акция сиктәрендә улар Башҡортостан менән таныша. Мауыҡтырғыс сәфәргә сығыу алдынан фотообъектив оҫталары «Башҡортостан - тыуған илем» фотокүргәҙмәһен асыуҙа ҡатнашты.\nМикаэль Джорджио Рәсәйҙә тәүге тапҡыр. Ул күп милләтле илебеҙ менән танышыу тап Башҡортостандан башланыуына сикһеҙ шат. Ихлас, эскерһеҙ кешеләр, дуҫтарса мөнәсәбәт көткәйнем, өмөттәрем аҡланды тип шатлана фоторәссам.\nМикаэль Джорджио фоторәссам /Италия/: «Өфөгә генә түгел, Рәсәйгә тәүгә килеүем. Был сәфәрҙә тәжрибә туплап, дуҫтар табырмын тип ышанам. Беҙҙең төркөмдә күренекле йыһангир Юрий Батурин бар. Һинең эргәңдә Ер шарын Йыһандан күреүсе булыуы бик ҡыҙыҡ. Башҡортостанда беҙҙе яҡшы ҡаршыланылар. Мин Италиянан сарала ҡатнашҡан тәүге вәкил түгелмен, быға тиклем Франческо исемле фоторәссам булып ҡайтҡайны. Уны Фәрит тип йөрөткәндәр, ә мин – Миҙхәт».\nИжади сәфәрҙә барлығы 24 фоторәссам ҡатнаша. Улар алты сит ил һәм һигеҙ Рәсәй төбәге вәкиле. Ирандан Мөждәбә Сабзе әфәнде лә Башҡортостанға сағыу кадрҙар эҙләп килгән. Рәссам бай йөкмәткеле сәфәргә өмөт итә.\nМөждәбә Сабзе фоторәссам /Иран/: «Башҡортостан иҫ киткеҫ матур төбәк икәнлеген ишетеп кенә белә инем, хәҙер яҡындан күреп был хозурлыҡты фотоһүрәттәрҙә сағылдырырға форсат булды. Ойоштороусыларға рәхмәт»\nАкцияның маҡсаты Башҡортостанды донъя күләмендә танытыу. Сәфәр һөҙөмтәләре буйынса күргәҙмә ойоштороу һәм «Башҡортостан дуҫтар күҙлегенән» тип аталған фотоальбом сығарыу ҡарала\nБиш көн эсендә фоторәссамдар төркөмдәргә бүленеп Илеш, Дүртөйлө, Ҡариҙел, Бөрө, Борай, Асҡын һәм Балтас райондарына сәфәр ҡыласаҡ. Акция Өфөлә 12 июндә тамамлана. Уның һөҙөмтәләре буйынса баш ҡалабыҙҙа һәм Мәскәүҙә фотокүргәҙмә ойоштороу күҙаллана.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ТАШТАР СЕРЕН АСАҺЫ БАР… - 2021 - Мәҡәләләр\n"Киске Өфө" гәзитендә "Кешелектең иң боронғо юлдашы ул таштар" тигән яҙманы уҡығас, шул турала белгәндәремде яҙырға булдым әле. Беҙ, тәбиғәт йәнле ағинәйҙәр булараҡ, йыш ҡына тау-таштар араһын гиҙәбеҙ, өйрәнәбеҙ, күҙәтеүҙәр алып барабыҙ. Беҙҙең ауыл янында ла шундай мөғжизәле Ташморон тип аталған ҡая бар. Уның хаҡында "Киске Өфө"гә 2017 йылда яҙғайным. Ошо дүрт йыл эсендә байтаҡ яңы мәғлүмәттәр тупланыҡ. Ул айырым һөйләшеү темаһы, әлбиттә. Ә хәҙер мин таштарға бәйле ҡайһы бер хәлдәрҙе генә телгә алып үтәйем, тинем.\nКүҙҙәрҙе ял иттерәм…\nБер ваҡыт Әлмирә исемле әхирәтем "Һиңә кәрәк буласаҡ", тип, ҡулыма бер йоморо ҡара таш тотторғайны. Был хәл бынан ун биш йылдар самаһы элек булды. Был хәлдең хәтеремдә уйылып ҡалыу сәбәбе лә бар: шул йылда хаҡлы ялға сығып, компьютерҙа эшләргә өйрәнә генә башлағайным. Теге бәләкәй генә ҡош йомортҡаһына оҡшаған оҙонса ҡара ташты ҡарайым да кире һалып ҡуям. Ташларға ҡыймайым, "Һиңә кәрәк буласаҡ", тигәнде иҫтән сығармайым. Йәнә осрашырға яҙғанда: "Уны ҡайҙан алдың?" - тип һораным. Күпме генә тырышмаһын, ташты ҡайҙан алғанын хәтеренә төшөрә алманы әхирәтем. "Миңә мәғлүмәт килә һәм тиҙ генә юғала", - тине. Бер мәл минән берәү: "Компьютерҙа ултырғандан һуң күҙҙәреңдең арығанын нисек бөтөрәһең?" - тип һораны. "Ә һин нисек бөтөрәһең?" - тип, һорауға һорау менән яуап бирәм. "Яҙынып бөткәс, сей бәрәңгене ҡырып, шуны күҙ ҡабағымдың өҫтөнә һалам", - тип аптыратмаҡсы был. "Ундай алымдарым байтаҡ ул минең. Компьютерҙы салауат әйтеп асам һәм ябамын. Кискеһен эш бөткәс, ҡалаҡҡа һыу һалам (шишмә һыуы яҡшыраҡ). Шул һыу өҫтөнә Фәтихә, Ихлас сүрәләрен уҡыйым. Эйелеп, күҙҙәремде алмаш-тилмәш шунда тотам. Күҙҙең аҫҡы моҡсайына эләккән ҡыл һ.б. шуның кеүек сүп-сар һыуға сыға. Имеҙгән әсә күҙҙәренә имсәк һөтө һала ала, һыйыр һөтөн дә күҙгә һалғаным булды…" - тип теҙеп китәм. "Улай икән…" - ти танышым, уйланып. Шул саҡ теге үҙемдә оҙаҡ йылдар эшһеҙ ятҡан таш иҫемә килеп төштө. Һәм кисен, йоҡларға ятыр алдынан, уны күҙ ҡабағым өҫтөндә алмаш-тилмәш тота башланым. Шул ваҡыттан алып уны "күҙташ" тип атаным. Ысынлап та, күҙҙәргә ял биреүе һиҙелде… Таштарҙың шифаһы хаҡында күберәк белергә теләп, мин биология-химия уҡытыусыһы Ишморатова Лариса Ғирфан ҡыҙына мөрәжәғәт иткәйнем. Ул бына ниндәй мәғлүмәт бирҙе: баҡтиһәң, кеше организмы өсөн файҙаһы буйынса кислородтан ҡала икенсе урында кремний (силициум) тора. Кремний етешмәһә, бихисап сирҙәр арта: күҙҙәр ауырта, тырнаҡтар һына, сәстәр ҡойола, һәм башҡалар. Лариса Ғирфан ҡыҙы миндәге ташты ҡараны ла, унда балсыҡ менән кремний ҡатнашмаһы кремнезем барлығы тураһында әйтте. Ундай ҡатнашмалар аҡ, күк балсыҡ, шифалы ләмдә, диңгеҙ һыуҙарында, минераль һыуҙарҙа, балсыҡташтарҙа, картуф ҡабығында, әрем, меңъяпраҡ үләндәрендә барлығын да белдем. Организмда кремний тейешле миҡдарҙа булмаһа, күпме генә аҡбур ҡулланма, барыбер кальций үҙләштерелмәй икән. Был бигерәк тә йөклө ҡатындарға ҡағыла. Шул сәбәпле ауырлы әсәләр аҡбур көҫәй. Ҡайһы берәүҙәрҙең аҡ балсыҡ ашауҙарының сәбәбе хәҙер аңлашыла. Йәш баланың һейҙегендә лә кремний бар икән.\nТағы бер ҡара таш…\nБер мәл аят табыны тамамланғас, ағинәйҙәр менән әлеге таш тураһында һүҙ сыҡты. Миндәге кеүек ҡара таш Гүзәл тигән ҡатында ла булған икән. Уны әле йәшәгән йортоноң бәрәңге баҡсаһынан табып алған. Килтереп күрһәтте был. Ҡулдан-ҡулға йөрөтөп ҡараныҡ. Күңелдә тик бер һорау тора: кем һәм уны ни өсөн файҙаланған? Ололарҙан һораштыра торғас, бына ниҙәр асыҡланды: әлеге Ҡәйүмова Гүзәл йәшәгән йорт урынында бынан ярты быуат элек Ҡобара (мәғәнәһе аура була икән) әбейе менән Иғытулла бабай йәшәгән. Бабай дегет ҡайнатып һатыусы, әбейе таштар ярҙамында сирлеләрҙе имләүсе булараҡ халыҡ хәтерендә ҡалған. Үҙҙәре вафат булғас, әлеге таш унда-бында ҡағылып йөрөгәндән аҙаҡ, баҡсала урынын таба. Гүзәл шуны табып ала һәм өйөнә алып ҡайтып, ауҡам урынға һалып ҡуя. Беҙҙең ауылдағы музейға экскурсияға бер ханым килгәйне. Музейҙа ла һаҡлана бер йомро таш. Әлеге ханым уны ҡулында тотоп ҡараны ла: "Был таш каруан менән килгән. Ауылда уның йәнә ике ише бар икән", - тип аптырауға ҡалдырмаһынмы (миндәге һәм Гүзәлдәге ул таштарҙы ҡайҙан, нисек белде икән, тип һаман аптырайым). Уның һүҙҙәрен раҫлауҙан башҡа бүтән сара тапманым…\nМинең архивта 1996 йылдағы "Башҡортостан" гәзите һаҡлана. Унда Фәсхетдин Ишбулдин тигән авторҙың таштар коллекцияһы тураһындағы яҙмаһы баҫылған. Ейәнсурала тыуып үҫкән был ир Ырымбур өлкәһенең Бәкәтәр ауылы тауҙарынан йыйған таштарын бер сумаҙанға тултырып, редакцияға килә. Уның таштар коллекцияһында хатта аҫҡы яғы йомро, өҫкө яғында йөрәкте хәтерләткән таплы Йәй ташы ла булған. Мине бигерәк тә уның ҡулланылышы ҡыҙыҡһындырҙы. Шул юлдарҙы ҡабат-ҡабат уҡыным… Борон ямғырҙар оҙон-оҙаҡ яуып йонсотһа, йә иһә, ҡоролоҡ көсәйһә, үҫәргән ырыуы халҡы иң бейек тауға күтәрелгән. Усаҡ яҡҡандар. Һыу тулы таш ҡаҙанға Йәй ташын һалғандар: уның яҫы яғы ҡаҙан төбөнә, ә йөрәк яғы өҫкә ҡарап ятырға тейеш икән. Усаҡҡа утын өҫтәп торған ыңғайы Аллаһы Тәғәләнән ямғырҙы туҡтатыуын һорағандар. Һәм күҙ алдында ҡуйы болоттар таралышҡан. Көн аяҙыған. Был йолаға бар ауыл халҡы шаһит булған. Беҙҙең музейҙағы әлеге йомро таштың да өҫкө яғында йөрәккә оҡшаш нәмә бар. Кем белә, бәлки ул да Йәй ташылыр? Нисек кенә булмаһын, беҙ таштарҙың серен белеп бөтөрмәйбеҙ шул. Ул серҙәрҙе ата-бабалар белгән, таштар менән дауалау башҡорт халыҡ медицинаһында төп урындарҙың береһен алып торған. Тик ул белемде беҙ юғалтҡанбыҙ, ҡыҙғанысҡа ҡаршы.\nӘйткәндәй, "Киске Өфө" гәзитендә лә (9-сы һан, 2018 йыл) Йәй ташы тураһында этнограф Әминев Закирйән бик ҡыҙыҡлы мәҡәлә менән сығыш яһағайны. Төрөк теленән башҡорт теленә тәржемә ителеп, 1998 йылда Башҡортостан "Китап" нәшриәте тарафынан "Шаманизм тарихта һәм бөгөн" тигән китап баҫтырып сығарыла. Уның 14-се бүлеге "Яҙа (йәй ташы) һәм ямғыр тылсымдары" тип атала. Зәкирйән Әминев үҙенең ошо йоланы нисек атҡарғандарын күргәненә нигеҙләнеп, "Ямғыр саҡырыу" йолаһының беҙҙең замандарға бер ниндәй үҙгәрешһеҙ килеп еткәнен һыҙыҡ өҫтөнә ала. Был мәҡәләнең дауамы бигерәк ҡыҙыҡлы ине. Йәй ташының ҡулланылышы тураһында автор мажаралы формала бәйән иткәйне. Шул һанды табып уҡырға кәңәш итәм ҡыҙыҡһыныусыларға. Ғөмүмән, өйрәтәһе ололар барҙа башҡорт халыҡ дауалау алымдарын берәмтекләп йыйһаҡ ине, тигән теләктә ҡалам.\nУчалы районы Сораман ауылы ағинәйе.\nЯҙылған: 26.02.21 | Ҡаралған: 957


Һуғыш урлаған бала саҡ » "Урал" гәзите\nҺуғыш… Нимә һуң ул һуғыш? Һуғыш ул - ҡот осҡос фажиғә. Ата-әсә ҡосағынан бик иртә айырылған, бер һыныҡ икмәккә тилмергән балалар, аслыҡтан шешенеп үлгән балалары өсөн зар илаған әсәләр, яу ҡырында ятып ҡалған атайҙар, яңы ғына балалыҡтан сығып, тыуған иленең азатлығы өсөн сит ерҙәрҙә ятып ҡалған йәп-йәш егеттәр, тол ҡалған ҡатындар, бөрөләнеп тә сәскә атырға өлгөрмәгән мөхәббәт - мәңгегә яңғыҙлыҡҡа дусар ителгән ҡыҙҙар, концлагерҙарҙа ҡот-осҡос язаланған тотҡондар һәм көндө төнгә ялғап эшләгән, арыуҙан, аслыҡтан ҡоро һөйәккә һәм тирегә ҡалған бала-саға, ҡатын- ҡыҙ, ҡарт-ҡоро. Күпме емерелгән яҙмыштар, өҙөлгән хыялдар, урланған бала саҡ. Бына нимә ул һуғыш.\nБеҙҙең бәләкәй генә Рысыҡай ауылынан 36 ир-егет һуғышҡа китеп, шуларҙың 14-е генә тыуған ауылына әйләнеп ҡайтты. Алған яраларынан ҡайтыусыларҙың күбеһе был яҡты донъянан бик иртә китте. Хәҙер ауылда бер генә һуғыш ветераны ла юҡ. Тыл ветерандарының сафы ла йылдан-йыл һирәгәйә. Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн йәнен дә, тәнен дә йәлләмәгән, ил алдындағы бурысын намыҫ менән үтәгән тыл ветерандары бармаҡ менән һанарлыҡ ҡына ҡалып бара. Һуғыш ваҡытында күргән тыл михнәттәре тураһында бына нимә һөйләй Әүбәкиров Сәйфетдин ағай.\n- Һуғыш башланғанда миңә 13 йәш ине. Мин алтынсы класты тамамлап, имтихандарға әҙерләнеп йөрөй инем. Телефон аша Шығай ауылына һуғыш башланыуы тураһында хәбәр иткәндәр. Беҙҙең ауыл Шығай сельсоветына ҡарай ине. Шығайҙан бер һыбайлы сабып килеп, һуғыш башланыуы тураһындағы хәбәрҙе еткерҙе. Төнгөлөккә магазинға, складҡа, фермаға һаҡ ҡуйып бөттөләр. Йәштәр урам буйлап патрулдә йөрөйҙәр.\nҺуғышҡа ауылдан иң беренсе Ситдиҡов Абдрахман ағай китте. 1912 йылғы ине. Ул фин һуғышында булып отпускыға ҡайтҡайны. Бер генә көн ауылда булып ҡалды, икенсе көнө китеп тә барҙы һәм кире әйләнеп ҡайта алманы. 1941 йылдың авгусында хәбәрһеҙ юғалды. Уның бер туған ағаһы Ситдиҡов Ғүмәр апа ла 1942 йылда хәбәрһеҙ юғалды.\nАтайым Мортаҙа Әүбәкировҡа, Мосауир Әсәҙуллинға, Кинйәбай Ғәйфуллинға, Хабрахман Мансуровҡа бер көндә повестка килде. Беҙ әсәйем менән атайымды оҙата киттек. Белоретта, быуа аръяғында тимер юл станцияһы урынлашҡайны. Китеүселәр шунда йыйылған. Эй, кешенең күплеге! Станция туп-тулы. Кеме илай, кеме йырлай...\nАтайымды оҙатыуға 1 ай үткәс, хәрби формала атайым үҙе ҡайтып төштө. Өҫтөндә аҡ полушубка, башында шапка, аяғында быйма. Кемдәр кавалерияға эләккән, уларҙы кире ҡайтарып торғандар икән. Нишләптер, Хабрахман апа ла кире ҡайтты, башҡаса китмәне һуғышҡа.\nБеҙҙең Рысыҡай ауылы үҙе айырым “Урал” колхозы булып торҙо. Азаматов Хажиәхмәт ағай колхоздың рәйесе, Мөхәмәтдинов Зәйнетдин ағай бригадир, Талип ағайым хисапсы ине. Атайымды үҙенең урынына яңынан ферма мөдире итеп ҡуйҙылар. 1942 йылда атайымды кире һуғышҡа алдылар. Мине бәләкәй командир итеп ҡуйҙылар, Харьковҡа етеп барабыҙ, тигән бер генә хаты килде. 1943 йылдың апрелендә “хәбәрһеҙ юғалды” тигән ҡағыҙ алдыҡ.\nАуылдан ирҙәрҙе, егеттәрҙе яйлап һуғышҡа алып бөттөләр. Бөтә ауырлыҡ үҫмерҙәр, ҡатын-ҡыҙҙар, ҡарттар иңенә төштө.\nУҡытыусы Суфиярова Мотаһара апай мине имтихан бирергә саҡыра, яҡшы уҡыйһың бит, кил, етенсе класҡа күсерәм, ти. Кәнсәгә барҙым. Хажиәхмәт ағай ебәрмәй, уҡырға йөрөмәйһең, давай ер тырмат, ти. Шулай итеп, ары уҡып булманы.\nБер ваҡыт мин, Мөбәрәк, Суфиян, Байназар яланда ат менән ер һөрәбеҙ. Аяҡта - сабата, ер - еүеш, аяҡтар лысма һыу. Арҡан юҡ, һалабаштан ишеп постромка (мисәү бауы) эшләп алғанбыҙ. Бер ҙә йүнләп һөрөп булмай, постромка өҙөлә лә сыға, өҙөлә лә сыға (һалабашты һыуҙа ебетеп ишергә кәрәк булған, белмәгәнбеҙ). Зәйнетдин ағай Хажиәхмәт ағайға, малайҙар ер һөрмәйҙәр, тип әйткән. Хажиәхмәт ағай: “Мин һеҙҙе кире ҡайтмаҫлыҡ ергә ебәрәм”, - ти. Сәғәҙәт апа: “Хажиәхмәт, балаларҙы әрәм итмә инде, ебәрмә”, - тип беҙҙе яҡлаша. Үҫмер генә малайҙар ер ҙә һөрҙөк, тырматтыҡ та, бесән дә әҙерләштек, фермала ла эшләнек. Аттар арыҡ, йонсоу, менеп ултырып йөрөп булмай, етәкләп йөрөп эшләйбеҙ. Өйгә ҡайтмайбыҙ ҙа, ҡырҙа йоҡлап, шунда ашап йөрөйбөҙ. Мусин Аҫылғужа апа аттарҙы көтә, әбейе ашарға бешерә. Ҡатын-ҡыҙ көндөҙ көлтә бәйләй, беҙ башҡа эштә, ә төндә көлтә ташыйбыҙ, 2-3 сәғәт кенә йоҡлайбыҙ, йоҡо туймай. Иген һуғабыҙ. Беҙ малайҙар ат ҡыуабыҙ, Һәнеүәт апайҙың, Шаһабал ағайҙың әсәйҙәре барабанда, Асылбаев Исхаҡ апа, Дауытов Сәфәр апа эҫкерт һалалар.\nРысыҡай ауылынан Нәзирә ХАФИЗОВАның тулы материалын гәзиттең 36-сы һанында (4 май) уҡығыҙ.


Өфөгә Михаил Бабич килде | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n03 марта 2017 — 15:47 ГТРК «Башкортостан»\nРәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы Тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич эш сәфәре Өфөгә менән килде. Тәү сиратта, ул республика башлығы менән бергә баш ҡаланың затон биҫтәһендәге яңы йылылыҡ-энергетика үҙәгенең төҙөлөшө менән танышты. Был үҙәк Башҡортостандың йылылыҡ системаһы тарихындағы иң ҙур инвестиция проекты. Яңы объект төбәктә көсөргәнеш ваҡытында электр энергияһына ҡытлыҡты кәметергә, Ағиҙелдең һул ярында төҙөләсәк яңы районға йылылылыҡ биреүсе төп сығанаҡ буласаҡ. Станция 250-нән ашыу кешене эш урыны менән тәьмин итергә тейеш. Йылылыҡ-энергетика үҙәген сафҡа индереү быйылға планлаштырылған. Һуңынан Михаил Бабич халыҡ менән дә осрашты. Был турала яңылыҡтарҙың киләһе сығарылыштарында ҡарағыҙ.


Ҡар өйөмө аҫтынан 11 йәшлек малайҙың мәйете табылды - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nҠар өйөмө аҫтынан 11 йәшлек малайҙың мәйете табылды\n10 февраля 2017 — 15:10 ГТРК «Башкортостан»\nТәфтишселәр Өфө ҡалаһына ҡараған Тимашево ҡасабаһында ғәҙәттән тыш хәл сәбәптәрен асыҡлай. Бында кисә ҡар өйөмө аҫтынан 11 йәшлек малайҙың мәйетен сығарҙылар. Асыҡланыуынса, бер төркөм балалар юл ситендәге ҡар тауын соҡоп уйнаған ваҡытта ул ишелеп төшә. Малай сыға алмайынса ҡыҫылып ҡала, һуңғараҡ тиҫтерҙәре был хәл тураһында өлкәндәргә хәбәр итә. Ҡотҡарыусылар малайҙы ҡар аҫтынан ҡаҙып ала, әммә һуң була. Балалар майҙансығы янында тупланған ҡар өйөмө шәхси йорттарҙың береһенән трактор ярҙамында этелгәне билдәле.\nСледователи Башкирии устанавливают обстоятельства смерти ребенка на «Малом озере»\nВыбежал внезапно: 10-летний мальчик погиб под колесами легковушки в Башкирии\nНе заметила поезд: в Башкирии из-за невнимательности автоледи погибла ее 6-летняя дочь


Башҡортостан урмандарына 38,5 миллион һумлыҡ зыян килтерелгән // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан урмандарына 38,5 миллион һумлыҡ зыян килтерелгән\n10:35, 1 октября 2010 Иҡтисад\nБашҡортостан урмандарында санитар хәүефһеҙлекте боҙған өсөн БР Урман хужалығы министрлығы инспекторҙары менән ағымдағы йылда 311 протокол төҙөлгән.\nЙәнлектәр төйәкләгән ете урындың юҡ ителеүе асыҡланған. Барыһы буйынса административ хоҡуҡ боҙоу тураһында протокол төҙөлгән. “Башинформ” агентлығына министрлыҡтың дәүләт урман контроле һәм күҙәтеүе бүлеге начальнигы Исмәғил Абдуллиндың хәбәр итеүенсә, нигеҙҙә хоҡуҡ боҙоуҙар урман хужалығы эшмәкәрлеге дауамында сүп-сар ҡалдырыу менән бәйле. Тап ошондай сүп-сар урындары зыян килтерә торған организмдар үрсеүенә идеаль мөхит булып тора.\nЗаконһыҙ ағас ҡырҡыуға 448 протокол төҙөлгән. Республиканың урман хужалығына килтерелгән зыян суммаһы 38,5 миллион һум тәшкил итә. Законһыҙ ҡырҡылған ағас — биш мең кубометр самаһы. Уҙған йылдың ошо уҡ осоронда зыян суммаһы 33 процентҡа күберәк булып, 58 миллион һум тәшкил иткән.\nБР Урман хужалығы министрлығының матбуғат хеҙмәте мәғлүмәте буйынса, хоҡуҡ һаҡлау органдарына енәйәт эше асыу өсөн 248 протокол тапшырылған. Уларҙа дөйөм зыян суммаһы 37,9 миллион һум менән баһалана.\nТеги: урман хужалығы, хоҡуҡ боҙоуҙар


Күмәк кѳс һәм тырышлыҡ һѳҙѳмтәһе » "Урал" гәзите\nИрекмәндәр йылы сиктәрендә уларҙың эшмәкәрлеген популярлаштырыу маҡсатында һәм муниципаль район Советы һәм хакимиәтенең “Экологик айлыҡтар үткәреү” ҡарарына ярашлы Егәҙе ауылы хакимиәтендә “Таҙа ауыл - һәр кемдең эше” исемле экологик акция үткәрелде.\nҺәр кем үҙе йәшәгән йорт тирәһен, ойошмалар үҙҙәренә беркетелгән биләмәләрҙе ҡыйҙан таҙартҡандан һуң, бер нисә кѳндән бѳтә Егәҙе ѳмәһе ойошторолдо. Һауа торошоноң яҡшы булыуы ѳмәлә ҡатнашҡан 60-тан ашыу кешегә дәрт һәм кѳс бирҙе. Ѳмәселәр дүрт тѳркѳмгә бүленеп, уларҙың һәр береһенә бурыстар, территориялар бирелде. Егәҙе ауылы хакимиәте депутаттары Зѳлфирә Сабирйән ҡыҙы Самароковская, Рауил Солтан улы Ғилманов, Ришат Хәйҙәр улы Мѳхәмәтвәлиев һәм ауыл старостаһы Тимербулат Абдрахман улы Сафуанов тѳркѳм етәкселәре итеп тәғәйенләнде.\nѲмә барышында ауылға ингән бѳтә юл буйҙары, ауыл урамдары сүп-сарҙан таҙартылды. Алты иҫке ѳйҙѳң кипкән ҡыуаҡ, серегән ағас, ҡойма, ҡапҡалары алып ташланды, юл буйында тәбиғәткә һаҡһыҙ ҡарашта булған кешеләр тарафынан булдырылған ѳс сүплек юҡҡа сығарылды. Раян Сәғәҙәтов, Айбулат Янбаев, Илгиз Сәлмәнов, Рауил Вәлиев, Фәтих, Радик Яныбаевтар сүп-сарҙы ташып бик ҙур ярҙам күрһәтте. Шулай уҡ ауылдың ҡатын- ҡыҙҙар һәм йәштәр советы ағзалары ла дәррәү эшләне. Ауылды тѳҙѳкләндереү сараларында ветерандар советы Николай Васильевич Сальников етәкселегендә һәр ваҡыт актив ҡатнаша.\nЭкологик айлыҡ сиктәрендә зыяраттарҙы таҙартыу һәм кәртәләү, тағын ике сүплекте бѳтѳрѳү, ташландыҡ ѳйҙәрҙе тәртиптә тотоу кеүек эштәр планға алынған.\nѲмәлә ҡатнашҡан, ауылдың таҙа һәм матур булыуына вайымһыҙ булмаған ауыл халҡына ҙур рәхмәт әйтәм. Һеҙҙең эштән ауыл күҙгә күренеп үҙгәрҙе. Бары тик беҙҙең уртаҡ тырышлыҡ һѳҙѳмтәһендә генә ауыл таҙа һәм йәмле булырын бер кем дә онотмаһын ине. Таҙалыҡ яҡлы кешеләр бик үк күп түгел, шулай ҙа киләһе ѳмәләрҙә ҡатнашыусыларҙың күберәк булырына ышанғы килә.\nЕгәҙе ауылы хакимиәте башлығы.


Башҡортостандың йәш лидерҙары асыҡлана | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n1705 ҡатнашыусының 199-ы ярымфиналда көс һынашты. Бәйгеселәр 10 кешенән торған командаларға бүленеп төрлө һынауҙар аша үтте. Ойоштороусылар уларҙы командала эшләй белеү, өйрәнергә ынтылыш, яҡшы һөҙөмтәләргә ирешеү теләге һәм системалы фекер йөрөтөү буйынса һынаны. Лидерлыҡ сифаттарын асыҡлау өсөн ҡыҙ һәм егеттәр шулай уҡ әңгәмәлә ҡатнашты, остаздарҙан оҫталыҡ дәрестәрен алды. 80 ҡатнашыусы финалға үтте.


Ҡырағас. Ҡыраз. Ҡырас. Ҡыраяҡ. Ҡыраҡы.\nБыл һүҙ ҡорт ҡунып, бал йыйған ҡыуышлы ағасты белдерә. Миҫал: Бейек ҡырағас. Ҡырағасҡа тамға һалынған.\nНимәнеңдер ҡырланып ятҡан текә ере, өҫкө ҡыры була “ҡыраз”. Тау ҡыразы. Бейек ҡарҙар ҡыразланып ята..\nЙөнгә, ялға ҡарата ҡулланылған һүҙ – “текә, үрә торған” тигән мәғәнәгә эйә. Халыҡ йырынан ...\nҠыҙырым. Ҡына. Ҡылымыҡ. Ҡымран. Ҡылау, ҡылаулау.\nНиҙеңдер эргәһенән һуҙылған буй була “ҡыҙырым”. Миҫал: Яр ҡыҙырымы. Ҡыҙырым үҫкән ағаслыҡ.\n“Ҡына” тип аталған бүлмә гөлө, үлән тураһында түгел һүҙ. Бал менән тулы кәрәҙҙең өҫтөн һылап ҡуйған йоҡа ғына балауыҙ ҙа шулай уҡ “ҡына” һүҙе менән белдерелә. Мәҫәлән: ҡыналы бал. Кәрәҙҙең ҡынаһын алыу.\nҠур. Ҡурғы. Ҡурышҡаҡ, ҡырышҡыл. Ҡуръяҡ. Ҡуҫтар.\nКүп мәғәнәле һүҙ. Тәүгеһе апаруҡ киң таралған, ул - ҡымыҙ, бал әсеткеһе. Ә икенсеһе “башланғыс, нигеҙ булған мал-мөлкәт” йә “мая” тигән мәғәнәне белдерә. Миҫал: Аҡса ҡуры. Ҡурға бер оя ҡаҙ ҡалдырыу.\nНиндәйҙер эш-хәлдең шауҡымы, эҙемтәһе лә “Ҡур” һүҙе менән белдерелә. Аҡмулла шиғырынан миҫал: Күңелдән яман һүҙҙең ҡуры китмәҫ.\n“Ҡур” - “...\nҠузыр. Ҡултыҡса. Ҡулау. Ҡулбау. Ҡулҡа. Ҡумалта.\nСелтәрләп, ҡусҡарлап яһаған биҙәк тә, һырлы-һырлы семәр ҙә, ҡыуыҡлы шәлдең селтәре лә "ҡузыр" тип йөрөтөлә. Миҫалдар: Бәйләмгә ҡузыр һалыу. Көршәк ҡузыры. Шәмгә яңы ҡузыр ҡуйыу.\nАлғы аяҡтан аҡһаған атҡа ҡарата ҡулланылған һүҙ. Миҫал: Ҡулау бейә. Ҡулау атты дауалау.\nҠуҙрау. Ҡуйҡым. Ҡуймыр.Ҡулағай. Ҡулабаш\nҠуҙрау - ҡуй-һарыҡтың йомшаҡ ҡына, тоноҡ ҡына итеп тауыш биреүе. Миҫал: Туғайҙа ҡуй-һарыҡ ҡуҙрай.\n"Ҡуйҙай ҡуҙрап" тигән һүҙбәйләнеш "төрлө мәшәҡәткә иғтибар бирмәү, тыныс, көңгөр-ҡаңғыр" тигән мәғәнәгә эйә. Миҫал: Ҡуйҙай ҡуҙрап йәшәү.\nҘур, матур ҡуңыр күҙ борондан "ҡуймыр" тип сифатланған. Халыҡ йырынан...\nҠуҙағай. Ҡотан. Ҡорна. Ҡуҙалау, ҡуҙалы. Ҡонар.\nЭшкә уңған, булдыҡлы кеше хаҡында һөйләгәндә, “ҡонар” һүҙе тап-таман тура килә. Ҡонар йәштәр. Ҡонар булыу.\nЙыуыныу өсөн ҡулланылған тәрән һауыт, шулай уҡ ванна элек “Ҡорна” тип аталған. Ҡорнаға һыу тултырыу. Баланы ҡорнала ҡойондороу.\nҠотан ул икенсе төрлө - ҡот, йәм, күрк. Шыршы – урман ҡотаны....\nҠолаҡташ.Ҡойолма.Ҡолан.Ҡолпа, ҡолпо, ҡолпалы. Ҡолто.\n“Ҡойолма” руссаға “литье” тип тәржемәләнә. Йәғни, иретеп ҡалыпҡа ҡойоп алынған металл киҫәге. Ҡапҡа суйын ҡойолмаһынан эшләнгән. Тутыҡмай торған ҡорос ҡойолмаһы.\nДиалекттарҙа ишетелгән был һүҙҙең синонимы һәр кемгә яҡшы таныш: ул серҙәш була. Миҫал: Ҡолаҡташтар менән сер бүлешеү. Ҡолаҡташ ҡыҙҙар.\nҠашаға.Ҡибланма.Ҡоймос, ҡоймосоҡ. Ҡитар. Ҡашан.\nТөп мәғәнәһе яҡшы билдәле, ул - усаҡ-мейестең ауыҙы өҫтөндәге һикәлтә. Миҫал: Бейек ҡашаға. Ә “өрлөккә мейес өҫтөнә буйлатып ҡуйылған тар шаршау” мәғәнәһендә һөйләштәргә хас. Миҫал: Ҡашаға ҡороу.\nДиалекттарҙа шулай уҡ күлдәк-камзулдың итәгенә баҫҡан таҫманы ла “ҡашаға” тиеү осрай. Миҫал: Күлдәк итәгенә ҡашаға баҫылған.\nҠасауыр, ҡафиә, ҡатмар...\n“Ҡасауыр” тигәндә, үҙ юлын, үҙ һүҙен тотоусан кеше күҙҙә тотола. Ҡасауыр зат. Ҡуйған маҡсатҡа ҡасауырҙар ирешеүсән.\nҠайһы бер һөйләштә был һүҙ “йәштәш, тиҫтер” мәғәнәһендә йөрөй. Ҡатарҙаш балалар. Ҡатарҙаштар менән уҡырға инеү.\nҠараташ, ҡарғаморон, ҡарыу...\nҠараташ ул - ҡәләм, электр кәрәк-ярағы яһау өсөн ҡулланылған ҡара йәки ҡара-һоро төҫтәге минерал. Русса графит була. Миҫал: ҡәләмдең ҡараташ үҙәге. Ҡараташ онтағы.\nТимерҙе ҡыҫып тотоуға йәтешләп, осо ялпаҡ, эс яҡтан һырлы итеп эшләнгән ҡыҫҡыс рәүешендәге ҡорал. Уңайлы ҡарғаморон.\nҠараса, ҡарағаш ...\nОҙаҡ ваҡыттар яуым-төшөмһөҙ, аяҙ һәм ҡоро булған көн торошо.. Миҫал: Ҡаңғаҡ көн. Ҡаңғаҡ ел. Туҡтауһыҙ ямғырҙарҙан һуң, ниһәйәт ҡаңғаҡҡа тартты.\nКөҙгө ҡырпаҡ ҡар миҙгелен белдергән һүҙ. Ҡаңтар мәле етте. Ҡаңтарҙа йылғаны боҙ ҡапланы.\nБыл һүҙ ҙә тәбиғәт торошон ҡылыҡһырлай. Мәғәнәһе –...\nҠамус, ҡантар, ҡаныш\nТеш төбөн, аңҡауҙы белдергән һүҙҙәр, күберәк һөйләштәргә хас. Миҫал: Имән ҡайыры төнәтмәһе ҡамашты нығыта. Һағыҙ ҡамашауға йәбешә.\nТөп мәғәнәһе – ел ыңғайына тәгәрләгән дала үҫемлеге. Ә инде күсмә мәғәнәлә – йүгерекләп, көйәләнеп, ҡауғалап йөрөгән йә бүтәндәр ыңғайына йөрөүсән аумаҡай кеше. Ҡамғағы әйләнеп йөрөй. Ҡамғаҡ әҙәм....\nҠалтағай, ҡалтырса, ҡалтаң, ҡамлау ...\nТабанына тире ҡағылған ҡыҫҡа яҫы һунар саңғыһы шулай атала. Ябай саңғының да башҡорт һөйләштәрендә ҡалтағай тип йөрөтөлөүе һаҡланған. Аусы ҡышҡы урманға ҡалтағайһыҙ сыҡмаҫ. Яңы ҡалтағай.\n“Ҡалтаң” - “Тилбер” тигән һүҙҙең ҡайһы бер төбәктә осраған синонимы. Ҡалтаң ҡыҙ. Донъя көтөргә теләгән кеше ҡалтаң була.\nҠалтырса ҡырағай өйрәктең бер төрө була. Һаҙлыҡ...\nҠалау, ҡалғыу, ҡалта...\nЕл ҡағып торған ҡалҡыулыҡҡа ҡарата әйтелә. Ҡаҡлан юл. Тирмәне ҡаҡланға ҡормайҙар.\n“Итһеҙ, ҡоро һөйәк, ҡаҡ һөйәк” тигән мәғәнәләрҙәге һүҙ. Ҡаҡлас кәүҙә, ҡаҡлас ҡул. Ҡарауһыҙ ҡалған мал ҡаҡласҡа әйләнгән.\nБерәй тәртип менән өйөүҙе йә өҫтө...\nҠайырсаҡ, ҡайыр, ҡайышыу...\nӨҫтө боҙланып туңған көрттө “Ҡайырсаҡ” тигән бер һүҙ менән дә белдерә алабыҙ. Ҡайырсаҡта йөрөү хәүефле. Ҡойо тирәһе ҡайырсаҡланып ҡатҡан.\nСифатты белдерә, диалектта “Көслө” тигән мәғәнәлә йөрөй. Дөйөм ҡулланышҡа ла килешер һүҙ. Миҫал: Келәмгә иң ҡайыр көрәшселәр сыға. Ҡайыр ат.\nҠадим, ҡадир, ҡайрам\n“Юлдағы кеше, юлсы” тигәнде “ҡадим” һүҙе лә белдерә ала. Миҫал: Ҡадимдар ялға туҡтаны. Ҡадимға хәйерле юл.\n“Ҡадир” һүҙенең мәғәнәһе - көслө, ҡеүәтле. Миҫал: “Һыҙғанғанмын ҡадир беләктәрҙе изге теләк менән күп эшкә”. Д.Юлтый.\nШулай уҡ, “Ҡадир” тигән һүҙ һәләтле булыу хаҡында һөйләгәнд...\nБаҫырылып ятҡанлыҡтан бәҫәреү була ул ҡабығыу.\nҠабыҡҡан үлән. Ҡабыҡҡан кейем-һалым.\nҠағыҙға теркәп законлаштырыу тураһында шулай әйтелә. Килешеүҙе ҡағыҙлаштырыу. Бурысты, йөкләмәне ҡағыҙлаштырыу.\nҠар йоҡа ятҡан, ҡалҡы...\nКәүез, кәүсәр, кәфарат...\nБыуаны асып-яба торған ҡулайлама кәүез тип йөрөтөлгәнен иҫкә төшөрәйек. Миҫал: ауыр кәүез. Быуаға яңы кәүез ҡуйыу.\n“Бушаҡ, еңел” тигән һүҙ. Мәҫәлән, кәүек бесән. Кәүек башаҡ.\nКәүек “муртланған” тигән мәғәнәлә лә йөрөй. Кәүек таҡта. Бүрәнә кәүекләнгән.\nЙоҡа, еңел кәүҙәле кеше тураһында л...\nКәтмә, кәрәмәт, кәп...\nМөғжизә, аптырарлыҡ, ғәжәп нәмә була ул "кәрәмәт". Кәрәмәттәргә бай әкиәт. Йәнтөйәгебеҙ матурлығы - үҙе кәрәмәт.\nКәл, кәлдәк, кәлтерәүес...\nКөндәлек телмәребеҙҙә ҡулланған һүҙҙәрҙең бик ҡойто икәненә иғтибар итеүселәр күп микән? Уларҙы иҫәпләүсе ғалимдар ҙа барҙыр, әммә һәр кеше үҙенең тел байлығын самалай алыр. Ә бит бай, матур телле әҙәби әҫәрҙе йотлоғоп уҡыу йә һүҙгә маһир кешене тыңлау үҙе үк күңелгә кинәнес бирә. Телдең мәғәнә нескәлектәренә, тәрәнлегенә ирешеүгә онотола биргән йә ерле һөйләштәрҙә генә ҡулланылған һүҙҙәребеҙҙе терге...


Йөҙйәшәр ҡарағастарға хәүеф янай - Bash.News\nЙөҙйәшәр ҡарағастарға хәүеф янай\nЙөҙйәшәр ҡарағастарға хәүеф янай https://bash.news/news/85300_jjshr_araastara_xef_yanaj\n01 дек 2018, 23:30\nӘбйәлил районында бер нисә уникаль ағас үҫә. Улар хатта, тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын да алған. Ләкин ҡарағастар урында йәшәүсе Клара Абдуллинаға ғына кәрәк кеүек тойола. Ханым мөһабәт ағастарҙы кәртәләп алып уларҙы тәрбиәләп тота. Рәхмәт кенә әйтерлек, ләкин, юҡ. Уның был хәстәрлеге кемгәлер оҡшамай.\nМәғариф ветераны Клара Абдуллина өлтөк ҡарағастар тураһында сәғәттәр буйы һөйләй ала. Уларҙың Әбйәлил ерлегендә нисек килеп сығыу тарихын яҡшы белә. Үҙенә күрә уникаль ағастар Ҡош юлы буйлап ултыртылған. Карауан юлдарына ла бәйле булыуы, әллә нисәмә йөҙ йылдар элек һыу аҫтында үҫеүе кеүек имеш-мимештәр ҙә бар. Ышанмаҫлыҡ түгел. Һуңғыһы мәҫәлән, Ҡужан ауылы эргәһендә һарыҡсылыҡ комплексына нигеҙ ҡаҙғанда диңгеҙ ҡабырсаҡтары табылған. Ни булһа ла, ул беҙҙең көндәргә тиклем килеп еткән тәбиғәт ҡомартҡыһы.\nҠарағастың бөҙрәлегенә ҡарап һоҡланмаған кеше юҡ. Ағастар үҫкән биләмә лә ҡараулы. Кәртәләнеп алынғас мал да инеп йөрөмәй. Өҫтәүенә, сепрәк бәйләнгән бер генә ботаҡ та юҡ. Барыһы ла Ҡужан ауылында йәшәүсе Клара Абдуллинаның көсө менән башҡарыла. Ләкин...\nКлара Абдуллина, мәғариф ветераны: “Бында туризмды үҫтереү өсөн бер кем дә, бер тин дә ярҙам иткәне юҡ, киреһенсә аяҡ салалар. Киҫеп ташларға тиҙәр”.\nХаттар Әбйәлил районы урмансылығы идаралығынан ебәрелгән. Билдәле бер ваҡытҡа тиклем ҡоймаларҙы, биләмәлә урынлашҡан тирмә, эскәмйәләрҙе, ултыртылған ағастарҙы ла алып ташлау бойороғо ҡуйылған. Өҫтәүенә, 50 мең һум күләмендә штраф һалынған. Был хәлгә юл ҡуймаҫ өсөн Клара Абдуллина судҡа мөрәжәғәт итергә мәжбүр була. Штраф һалынмаясаҡ. Ә ҡоймаларҙы алыу буйынса ҡарар үтәлеше 5 декабргә күсерелде.\nАльберт Ибраһимов, Башҡортостандың тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығының Белорет территориаль комитеты рәйесе: “Тәбиғәт һәйкәленең хәле яҡшы, ағастар һәйбәт үҫә. Бер ниндәй ҡамасаулыҡ юҡ. Иҙ ҙур маҡсатыбыҙ – уны киләһе быуындарға һаҡлап ҡалыу. Тәбиғәт ҡомартҡыһының паспорты була, шул паспорт буйынса, улар кәртәләнмәҫкә тейеш. Һәр кем үтеп йөрөй алырға тейеш. Бының һәйбәт яғы ла бар”.\nКлара Абдуллина, мәғариф ветераны: “Бының артында аҡсалыраҡ икенсе кеше тора. Хәҙер мин алып ташлаһам, икенсе көн килеп, бейек ҡоймалар ултыртып, һәр ҡарағас төбөнә динозаврҙар ултыртып, кафеларын, сауналарын төҙөп, бында эске ояһы, бардак буласаҡ”.\nБиләмәнең мәғариф ветераны ҡарамағында булыуын ведомство белгестәре яҡшы белә. Тәбиғәт ҡомартҡыһына ҡарата һаҡсыл мөнәсәбәт тә һөҙөмтә биргән. Ә инде ингән урында аҡса йыйыу ул уйҙырма, ти Клара Хәтәп ҡыҙы. Бары теләгән кеше ҡалдырып сыға. Тупланған суммаға ул киләсәктә музей эшләү ниәте менән яна.\nӘлеге ваҡытта тағы ике ҡарағас үҫентеһенең барлығы билдәле. Берәүһе Клара Абдуллинаның ихата алдында булһа, икенсеһе ғаилә тип исемләнгән өлтөк ҡарағастарының эргәһендә үҫә. Ул инде оҙайлы йылдар һөҙөмтәһе ти ханым. Сөнки уны үҫтереп алыу ҙур түҙемлек талап итә. Йөҙйәшәр ағастарҙың уникаллеге лә ошонда.\nБөгөн Санкт-Петербургта Башҡортостан мәҙәниәте һәм мәғарифы көндәре тамамланды\n23:49, 12 окт\nРеспублика көнөндә Ниагара шарлауығы Башҡортостан флагы төҫтәренә мансылды\n23:34, 12 окт\nРеспублика көнө айҡанлы төбәктең барлыҡ район-ҡалаларында флешмоб ойошторолдо\n22:27, 11 окт\nСанкт-Петербургта Башҡортостан көндәре дауам итә\n22:08, 11 окт\nБөгөн Башҡортостан оло байрамын билдәләй


Сергей Греков ветерандарҙы етеп килгән Еңеү байрамы менән ҡотланы\nЕңеү көнө алдынан Өфө Хакимиәте башлығы Сергей Греков Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары Соловьев Григорий Иванович һәм Ғәлләмов Мөнир Нафиҡ улын яҡынлашып килеүсе байрам менән ҡотланы.\nУл Өфө Хакимиәтенең Почет грамоталарын һәм иҫтәлекле бүләктәрҙе тапшырып, ветерандарға ныҡлы һаулыҡ, именлек, рух күтәренкелеге һәм оҙон ғүмер теләне.\nГригорий Соловьев быйыл 100 йәшлек юбилейын билдәләп үтәсәк. Ул 1941 йылда Мәскәү өсөн көрәштә әүҙем ҡатнашҡан. 45 миллиметрлы пушка орудиеһы менән командалыҡ иткән. Ике тапҡыр яраланған. Өсөнсө яраланғандан һуң госпитальдә дауаланған.\nҺуғыштан һуңғы йылдарҙа Григорий Иванович Өфөлә 1947-1962 йылдарҙа «Тимерюлсылары клубы» директоры булып эшләгән. 1962-1974 йылдарҙа «Спутник» клубы һәм «Юбилейный» мәҙәниәт һарайы директоры. Хаҡлы ялға ул Өфө Дәүләт циркында директор урынбаҫары вазифаһынан киткән.\nКүп кенә 1 һәм 2 дәрәжә Ватан һуғышы ордендары, Хәрби Ҡыҙыл Байраҡ ордены һәм башҡа миҙалдар, йәмәғәт ойошмаларҙың Маҡтау грамоталары һәм Рәхмәт хаттары менән бүләкләнгән.\nҒәлләмов Мөнир Нафиҡ улына һуғыш башланғанда 17 йәш кенә булған. Ул тыуған ил өсөн көрәшергә, туғандарын һәм ғаиләһен яҡларға әҙер була.\nБеренсенән уны Оренбург осоу училищеһына, һуңынан Мәскәү өлкәһенә ебәрәләр. Һуғыш тамамланғандан һуң Мөнир Ғәлләмов емерелгән Кенигсбергта (Калининград) тәртип һаҡлай. Ә демобилизациянан һуң юғалып ҡалмаған – Өфө нефть институтына уҡырға ингән, уны тик бишле билдәләренә генә тамамлаған. Хеҙмәт фронтында мастерҙан етәксе вазифаһына тиклем юл үтә.\nУл етештереү һәм нефть фәнен ойоштороусы. 100-ҙән артыҡ ғилми публикация авторы. СССР ордендары һәм миҙалдары, тармаҡ бүләктәре, Октябрь революцияһы, II дәрәжә Ватан һуғышы, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байрағы, «Почет билдәһе» ордендары менән бүләкләнгән. Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған нефть һәм газ сәнәғәте хеҙмәткәре. БАССР-ҙың атҡаҙанған нефтсеһе. Маҡтаулы нефтсе.


«Эй бигерәк оҡшай ошо йәшем: Өй төҙөлгән, бала иламай...» » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\n«Эй бигерәк оҡшай ошо йәшем: Өй төҙөлгән, бала иламай...»\nҠырмыҫҡалы килене, Баймаҡ ҡыҙы Фирүзә Абдуллинаның «Бәйләнештә» сайтындағы ижади төркөмө «Ғәжәп донъя» тип атала. Уның шиғырҙары диуарҙан диуарға, биттән биткә күсеп йөрөй, телдән төшмәй. Тормошсанлығы менән арбауыс, асыҡлығы, эскерһеҙлеге менән серле уның ижады. Ысынлап та ғәжәп донъя!\n«Көнләшмәйһең – тимәк,\nТигән саҡта миңә ҡатындар,\nКөлөп ҡуям. Яратаммы-юҡмы –\nНисек аңлатырға ҡапыл да?\nИкмәк-һыуһыҙ күпме түҙеп була?\nҺауа кәрәк һәр бер һуламда,\nУл бит минең өсөн бөтәһе лә:\nИкмәгем дә, һыуым, һауам да.\nДонъя матурлығы күренмәй ҙә,\nЯндарымда әгәр булмаһа,\nЙоҡом – йоҡо түгел, төнгөлөккә\nБеләгенә башты һалмаһам.\n«Яратам», – тип,\nйәки «көнләшәм», – тип,\nӘйтмәйһең бит ҡарап көҙгөгә,\nБеҙ бит күптән берәү: уйҙарыбыҙ,\nХистәребеҙ уртаҡ, бер генә.\nШикләнгәндәр генә көнләшәләр,\nМинме инде юҡҡа бошонам?\nНиңә көнләшергә? Мин бит уға\nҮҙемдән дә нығыраҡ ышанам.\n…«Көнләшмәйһең – тимәк,\nТип әйтмәгеҙ миңә, ҡатындар:\nУл булғанға ғына шиғыр яҙам,\nУл булғанға ғына үҙем бар.\nЙәш ҡатындар, һомғол буйҙарына\nКейеп ҡарап, күлдәк һайлайҙар…\nНимә кейһәләр ҙә, һай, килешә!\nЙәлләберәк миңә ҡарайҙар…\nӨйәңкеләй булып нығынған,\nТик йәлләргә мине ашыҡмағыҙ –\nМин түгелмен һеҙгә күҙ ҡыҙған!\nЙәшлек иҫәрлеге артта ҡалған,\nАҙмы-күпме аҡыл йыйылған.\nМиңә хәҙер ярай бөтәһе лә!\nБер нәмә юҡ миңә тыйылған!\nЭй бигерәк оҡшай ошо йәшем:\nӨй төҙөлгән, бала иламай,\nАҡыл өйрәтерлек бер кем дә юҡ,\nБер кем минән отчет һорамай.\nИҫәр йәшлек, шөкөр, артта ҡалған,\nСал ҡартлыҡҡа әле ваҡыт бар,\nСамый ҡолас ташлап йәшәр ваҡыт!\nМин үткәндә хатта урам тар!\nЙәлләмәгеҙ мине, йәш һылыуҙар,\nҺайлап-һайлап күлдәк кейегеҙ,\nМинең күңелдәге шатлыҡ, байлыҡ\nКүлдәктәрҙән матур, белегеҙ!\nҠыйғы районы Арыҫлан ауылында тыуып үҫкән, өс сабыйға – әсәй, өсәүгә өләсәй булған Резеда Мөхәмәтйәнова үҙе хаҡында: «Массаж менән кешеләрҙең тәндәрен дауалаһам, йырҙарым менән йөрәк яраларын имләйем. Ә балаларым – минең моңдарымды һағышлы итеүсе лә, ҡанатландырыусы ла», – ти.\nҺин ҡояшлы кеше\nҺинең ҡулда гөлдәр көлә –\nШау сәскәлер йөрәгең.\nҺинең менән аяҙ көндәр,\nҺиндер – йәнем терәге.\nГөлдәр әллә сихырлымы,\nӘллә үҙең сәскәме?..\nМоңдан ҡойолған йәнкәйең\nМиңә нурын сәсәме?..\nИҫ китерлек булмышыңа –\nКөсөң күп, йылытырлыҡ,\nЮҡҡамы ни яндарыңа,\nҺәр кем тора тартылып.\nШуның өсөн дә, моғайын,\nҺин бәхетле йәшәнең.\nАһ, был күңел…\nАпаруҡ ғүмер йәшәлгән,\nӘ мин һаман бер ҡатлы.\nШуғамы икән башыма\nХәсрәт төшә мул, ҡаты…\nЙәнгә йылы етмәй, ҡайҙан\nАлырға көс һәм йылы?..\nҺыҙлатҡандай, бөгөн күңел\nҮҙенең бер зар ҡылын.\nКөндәр ҡара, юҡ һис сара,\nКүҙемдә – йәшле сатҡы.\nХәсрәттәрҙе ҡыуҙым көскә,\nБар ҡаралыҡты яҡтым.\nКүңел һайрай һандуғастай,\nИркен һулышлы күгем.\nКөнөм, төнөм балҡып торһон,\nЯҙғанын табыр күңел.


“Халыҡтан алам — халыҡҡа бирәм” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » “Халыҡтан алам — халыҡҡа бирәм”\n“Халыҡтан алам — халыҡҡа бирәм” 14.09.2018 // Әҙәбиәт\nЙәнғәле Вахитовтың яҙмышы хаҡында уйланыуҙар\nУл бөйөк кеше булды. Үҙ ваҡытында республика, Рәсәй генә түгел, донъя сәхнәләрен дә шаулатты. Бөгөн үҙен һирәк иҫкә алһалар ҙа, уның уҡыусылары бейеү сәнғәте өлкәһендә юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкән, ә ул ижад иткән бейеүҙәр әле һаман халыҡ араһында ғына түгел, ҙур сәхнәләрҙә лә тамашасы һөйөүен яулаған. Һүҙем – БАССР-ҙың атҡаҙанған артисы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, сәсән, ҡурайсы, талантлы бейеүсе Йәнғәле Арыҫлан улы Вахитов хаҡында.\nОҫта биргән дәрес\nУл ғаиләбеҙҙең, айырыуса олатайымдың яҡын дуҫы ине. Моңға мәңге ғашиҡ был икәүҙең үҙ-ара яҡшы мөнәсәбәте бик яҡшы аңлашыла. Ни өсөн тигәндә, олатайым күп музыка ҡоралдарының телен сискән оҫта булды: ҡумыҙ (уны үҙе эшләп алыр ине), мандолина, гитара, баян, скрипка... Тормошондағы тәүге скрипкаһын малай килеш, һуғыш ваҡытында үҙе әтмәләгән, “ҡылдарын ат ялынан тарттырҙым” тип һөйләгәне хәтерҙә.\nӘсәйем мәктәптә китапханасы булып эшләгән осорҙа “Моң” исемле музыкаль проекты менән республика бәйгеһендә ҡатнашты. Миңә өс йәштәр тирәһе ине, әммә шығырым тулы мәҙәниәт йортон да, проект сценарийын да асыҡ иҫләйем. Ер йөҙөнән моң тулыһынса юҡҡа сыҡҡан да, уның урынына тик заманса даңғыр-доңғор килгән музыка ғына тороп ҡалған, имеш. Һәм ысын, илаһи моң эйәләренең һәләте, тырышлығы, тылсымы менән ул кире ҡайта... Сарала олатайым Салауат Хәкимов, Йәнғәле Вахитовтан тыш, күренекле йырсы, яҡташыбыҙ Ғилман Сәфәрғәлин дә ҡатнашты.\nБыл сара уңайынан Йәнғәле Вахитов күп кенә яңы бейеүҙәр ижад итте. Шул иҫәптән миңә лә. “Томбойоҡ” тип атала ине ул. Бейергә мине ул өйрәтте.\n– Бейе. Ташлама, һәләтең бар. Йүгер, йөрәгең ныҡ булыр, – тине ул.\nКүп тә үтмәй, был донъяларҙан китеп тә барҙы. Урта белем алып сыҡҡас, бейеүҙе ташланым мин. Хәҙер үкенәмме? Әлбиттә. Башҡорт бейеүҙәрен, бигерәк тә бейеүен генә түгел, көйөн дә Йәнғәле Вахитов ижад иткән “Бөрйән ҡыҙҙары”н тыныс күңел менән ҡарай алмайым. Башҡа ваҡытта илай һалып бармаһам да, бындай мәлдәрҙә күҙҙән йәштәр атылырға ғына тора.\nБуласаҡ бейеүсе 1932 йылдың 15 октябрендә Мәләүез районының Сыртлан ауылында тыуһа ла, уның бала сағы Бөрйәндең Яңы Мөсәт, Ырғыҙлы, Иҫке Собханғол, Байназар ауылдарында үтә, сөнки ғаиләһе менән тауҙар иленә күсеп киләләр. Бәләкәй саҡтан уҡ урман эшен белеп үҫә ул: ағас ҡырҡа, һал бәйләй. Аҙаҡ ижадында сағылыш тапҡан тирә-йүнгә һөйөү, уға һаҡсыл ҡараш тап ошонан башланғыс алғандыр ҙа әле. Тәбиғәттең телен, һәр хәрәкәтен яҡшы белеүе уны бейеү телен һәм хәрәкәттәрен өйрәнеүгә алып килә. “Урмандағы һәр үләндең, һәр ағастың, һәр таштың теле бар. Уларҙы аңларға һәм улар менән һөйләшергә кәрәк” – был һүҙҙәр тәбиғәттең һәр һулышын тойоп йәшәгән кешенеке.\nУрманда бейергә өйрәнгән\n1951 йыл. Мәскәүҙә уҙасаҡ Башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте декадаһына әҙерлек башлана. Башҡортостан райондары буйлап яңы һәләттәр эҙләйҙәр. Бөрйән районы буйынса бейеүселәр бәйгеһенең еңеүсеһе итеп ун туғыҙ йәшлек Йәнғәле Вахитов таныла. Уның сығышы билдәле балетмейстер Фәйзи Ғәскәровтың үҙен хайран итә. Фәйзи Әҙһәм улының “Быларҙың барыһына ла ҡайҙан өйрәндең?” тигән һорауына еңеүсе: “Урман эшендә саҡта ҡырҡылған ағас төпһәләренә баҫып бейей торғас”, – тип яуаплай. Ғәскәров Йәнғәлегә саҡырыу көтөргә ҡушып, Өфөгә ҡайта. Әммә тиҙҙән саҡырыу урынына егеткә әрмегә повестка килеп төшә... Район үҙәге Иҫке Собханғолда урынлашҡан военкоматҡа барғанда Йәнғәле йәнә Фәйзи Ғәскәровты осрата. Баҡтиһәң, Өфөгә саҡырыу күптән килгән була, әммә егеттең үҙенең ҡулына барып эләкмәй.\nВахитовтың әрмегә китеп барыуын белеп ҡалып, балетмейстер был һорауҙы тиҙ генә райком аша хәл итә лә Йәнғәлене гастролдәргә саҡыра. Оҙаҡ һәм яуаплы юлға ҡапыл ғына сығырға ҡыймай егет һәм Ғәскәровтың кәңәше буйынса Башҡорт дәүләт филармонияһындағы бейеү студияһына уҡырға инеп, уны ике йылдан тамамлап та сыға. Ошолай башлана ла инде бөйөк бейеүсе, хореографтың ижад юлы.\n1955 йыл, Мәскәү. Башҡорт әҙәбиәте һәм мәҙәниәте декадаһы. БАССР-ҙың Юғары Совет Президиумы Йәнғәле Вахитовты беренсе дәрәжә диплом менән бүләкләй. Ансамблдең декадалағы иҫ киткес сығышынан һуң уларға Ер шарының төрлө урындарынан саҡырыуҙар яуа башлай. Вьетнам – Корея – Монголия – Непал – Индия – Япония... Бөтә илдәрҙә лә уларҙы хөкүмәт башлыҡтары шәхсән ҡаршы ала.\n1957 йылда Венала үткән Бөтә донъя йәштәр фестивалендә Йәнғәле Вахитовтың лауреат исеменә лайыҡ булыуы ла күп нәмә хаҡында һөйләй.\n1951 – 1960 һәм 1964 – 1967 йылдарҙа ул — Фәйзи Ғәскәров исемендәге Башҡорт дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбле солисы һәм музыканты. Эйе, музыканты. Вахитов, бейеүҙән тыш, тағы ла моңға мәңге ғашиҡ ысын башҡорт булараҡ, ҡурайҙа ла бик оҫта уйнай.\nФилармонияла эшләгән осорҙа ул күп бейеүҙәр ижад итеп сәхнәгә сығара: “Ҡара тауыҡ”, “Кейәү”, “Куба бейеүе”, “Мари бейеүе”, “Ыласын”, “Почтальон”... Алда әйтелгәнсә, Йәнғәле Вахитов — “Бөрйән егеттәре” йырының көй авторы ла. Шағир Самат Ғәбиҙуллиндың хәтирәләренән:\n“1960 йыл. Йәнғәле Вахитов беҙгә, БДУ-ла көн-төн илһамланып ижад иткән “Шоңҡар” гәзите ағзаларына, йәш шағирҙарға, яңы көйгә һүҙҙәр яҙыуҙы һорап мөрәжәғәт итте. Беҙ иләҫ-миләҫ булып йөрөгәнсе, бер төн эсендә арабыҙҙа иң шуғы Уран Кинйәбулатов иҫ киткес һүҙҙәр яҙып та бирҙе. Бына ул ниндәй, тынғыһыҙ ижад кешеһе! Күпме изге эштәр ҡылды ул! Ә республикабыҙҙа, юғары постарҙа уның хеҙмәтен юғары баһалағандар бармы икән?! Юҡ шул! Хатта “Бөрйән егеттәре”нең йыры, бейеүе менән сығыш яһағанда ла автор хаҡында өндәшмәйҙәр. Халыҡтың ысын һәләт эйәләрен һанға һуҡмау, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең әсе һәм күптәнге “йолабыҙ” шул”.\n“Йәнғәле Вахитов кеүек башҡорт бейеүҙәрен ижад иткән һәм бейегән бүтән оҫталар юҡ. Йылғыр хәрәкәттәр, матур дробтар, мимика – барыһы ла Йәнғәлесә, былар бөтәһе лә башҡорт бейеүенең ҡабатланмаҫ һыҙаттары... Мин уны ынйы таратыусылар менән сағыштырам. Эйе, уның ынйылары шундай гүзәл, саф, ҡояш нурына йымылдап бар донъяны яҡтылыҡҡа күмә, яҡшы-яманды төшөндөрә, кешелекте изгелеккә, матурлыҡҡа, камиллыҡҡа өндәй...” – тип яҙа Иршат Теләүембәтов та.\nДаһилыҡтың сере – ябайлыҡта\nСтудент сағымда Йәнғәле Вәхитовҡа арналған рефератыма “Йәнғәле Вахитов – башҡорт бейеүе шағиры” тип исем биргәйнем. Йылдар үткәс, танылған журналист Флүрә Солтанованың бейеүсегә арналған “Бейеү шағиры” исемле мәҡәләһен тап итеп ғәжәпләндем. Тимәк, Вахитов бер минең күңелемдә генә тап шағир булараҡ һынланмаған икән. Ҡәләм әһеле нисек шиғырҙарын илһамына сорнап яҙа, ул да шулай бейеүҙәрен тормоштағы төрлө күренештәрҙән, хис-тойғонан, халҡына, иленә булған һөйөүенән сығып ижад итә...\nБилдәле яҙыусы, журналист, “Шоңҡар” журналының баш мөхәррире Мөнир Ҡунафинға ла Йәнғәле Вахитов менән күрешеп һөйләшеү бәхете тейә. Әңгәмәләренең һөҙөмтәһе булып, 1998 йылда “Даһилыҡтың сере – ябайлыҡта, йәки бөйөк бейеүсенең бөгөн хәле нисек?” исемле мәҡәләһе донъя күрә.\n— Ул ваҡытта “Йәшлек” гәзитендә эшләй инем, – тип хәтирәләре менән уртаҡлаша хәҙер Мөнир Сәхиулла улы. – Гәзит уҡыусыларҙы йәлеп итеү өсөн күберәк сенсация тыуҙырырлыҡ мәҡәләләр баҫтыра торғайныҡ. Йәнғәле Вахитов район үҙәгендә йәшәй ине. Өй эсендә ҙур мейес, һикенән башҡа әллә нәмә күҙгә салынмай. Ағай үҙе шул хәтлем ябай, уның менән һөйләшеүе үҙе бер кинәнес булды. Ерҙән түгел, күктән атлап йөрөгәндәр затынан ине Йәнғәле Вахитов та.\nЭйе, ул, ҙур сәхнәне ташлап, аҙаҡ үҙенең районында йәшәй. “Һандуғаслы Бөрйәнемде һағындым”, – тип аңлата ул быны.\n“Ул беҙгә йыш килеп йөрөнө, беҙҙә бер аҙ йәшәп тә китте”, – тип иҫкә ала әсәй. Бәләкәй булһам да, мин дә иҫләйем ул саҡтарҙы. Эшһеҙ ултырыуҙы ене һөймәҫ ине, йорт-ҡура тирәһендә гел генә ярҙам ҡулы һуҙҙы. Ағайымды ҡурайҙа уйнарға, мине бейергә өйрәтте. “Атайың уның менән әңгәмәләшергә яратты. Йәнғәле ағай бөтә нәмәне кинәйәләп һөйләүе менән үҙенә арбай ине. Тәүҙә тыңлаһаң, төптө бушты һөйләй төҫлө, әммә бер аҙҙан һүҙҙәренең тәрән мәғәнәһенә төшөнәһең дә хайран ҡалаһың”. Әсәйҙең был һүҙҙәренән һуң ирекһеҙҙән тағы Мөнир Ҡунафиндың мәҡәләһе иҫкә төшә. Хушлашҡанда уға Йәнғәле Вахитов: “Сәсемде бөҙрәләтмә, мин һиңә Пушкин түгел. Уларҙы һарыға буяма. Үҙеңде һаҡла, Өфөләгеләргә сәләм әйт”, – ти. Быларҙы тыңлап ултырған башҡалар “Әйттек бит, арыһа һаташа ул”, – тигәнерәк һүҙ ысҡындыра. Мөнир Ҡунафин ғына өндәшмәй, сөнки ул был кинәйәгә күптән төшөнә: “Минең хаҡта яҙғанда артыҡ маҡтама, күккә күтәрмә – мин һиңә Пушкин түгел. Сәсемде һарыға буяма – мин урыҫтарға түгел, үҙ халҡыма хеҙмәт иттем. Ышанмаһаң, өфөләрҙән һора...”\nҺандуғаслы Бөрйәнендә Йәнғәле Вахитов ауылдан ауылға йөрөп оҫталыҡ дәрестәре бирә. Бейергә теләгәндәр күп, уларҙың араһында – йәше лә, ҡарты ла: биш йәштән алып илле йәшкә тиклем.\n1991 йылда ҡурайсы, фольклорсы, тележурналист Юлай Ғәйнетдинов “Хазина” тапшырыуының сираттағы сығарылышын Йәнғәле Вахитовҡа арнай. “Халыҡтың йыйылма хәрәкәттәрен күҙ алдына килтереп, төрлөләп кире үҙенә бүләк итәм. Халыҡтан алам – халыҡҡа бирәм”, – ти әңгәмә ваҡытында бейеүсе.\n— Йәнғәле Вахитов ябай түгел, тәрән фекерле философ, донъяға тик үҙенсә генә ҡараған кеше ине, – тип уның менән осрашыуҙан, аралашыуҙан алған тәьҫораттары менән бүлеште Юлай Ишбулды улы. – Яҙмышы ҡатмарлы булды уның, талантына көнләшеүселәр ҙә юҡ түгел ине. Фәйзи Ғәскәров исемендәге дәүләт академия халыҡ бейеүҙәре ансамбленә ракета, метеор һымаҡ килеп инде ул. Бейеүҙәре — үҙе бер тарих. Күп бейеүселәр тап Йәнғәле Вахитов арҡаһында танылыу яуланы. Хәҙер ҡайҙа ғына эшләмәһендәр, ниндәй генә бейек үрҙәр яуламаһындар – уларҙы тап Йәнғәле ағай аша танып беләләр. Был шәхескә тик бер генә баһа – исем-шәрифе.\nТарихҡа ҡалған байлыҡ\nБөгөн Йәнғәле Вахитов һалған бейеүҙәрҙең теүәл һанын әйтеүе ҡыйын. Классик өлгөләрҙе тәшкил иткән “Бөрйән ҡыҙҙары”, “Перовский”, “Һалдат бейеүе”, “Ҡара тауыҡ”, “Байыҡ” һәм башҡаларҙан тыш, оҫтаның әле беҙ белмәгән әллә күпме бейеүе тарих сөңгөлөндә эҙһеҙ юғалған. Вахитовтың бер ҡатлылығы, ябайлығы, изгелеге менән артыҡ файҙаланып, унан бейеү һалдыртып алып, үҙенеке иткәндәр ҙә аҙ булмаған заманында...\n...Мәктәп йылдарында йәйге каникул мәлендә Шүлгәнташ янындағы “Морат туғайы” туристик базаһындағы кафеларҙың береһендә эшләп киткәйнем. Тамаҡ ялғарға ингән Сибай филармонияһы артистары араһында берәү ялан буйлап теҙелеп киткән һанһыҙ кафе-ашханаларға, ҡунаҡхана-мунсаларға, бүрәнәнән буралған өйҙәргә ҡарап торҙо ла уйсан ғына әйтеп ҡуйҙы:\n— Ҡара әле, ҡайһылай күп нәмә төҙөгәндәр. Ысын ҡала бит был. Ә ҡасандыр ошо туғайҙа, билдән үҫкән үләнде сабып, бер Йәнғәле ағай ғына йөрөй торғайны...\nӨфөнән ҡайтҡас, Йәнғәле Вахитов “Шүлгәнташ” ҡурсаулығына ҡарауылсы булып эшкә инә. Мәмерйә күрергә тип килгән туристарҙы бер таҡтаға ғына баҫып сәғәт буйы бейей алыу һәләте менән таң ҡалдыра ул. Сығышы менән Байназар ауылынан булған танылған артист Муллайән Сөйәрғолов хәтерләүенсә, Йәнғәле Вахитов әле йәш сағында, ҡыуғын мәлендә ағып барған һалға баҫып, ҡурайҙа ла уйнай, тыпырлатып бейей ҙә...\nУл йыш ҡына тап тәбиғәт ҡосағында килеш күҙ алдыма баҫа. Бейек ҡая башы, сал сәстәрен ел туҙғыта, һәр ваҡыттағыса моң, һағыш, ғәм һыйған күҙҙәре алыҫтарҙағы уйһыуҙарға текәлгән. Ирендәре һиҙелер-һиҙелмәҫ шыбырлай, тәбиғәттең үҙе менән һөйләшәлер, күңелендә сираттағы бейеү хәрәкәттәре, шиғыр, көй яралалыр. Алыҫтан ул ҡарт ғорур бөркөткә оҡшағандай – тормош һынауҙары ҡаҡҡылап-һуҡҡылаған, әммә олпатлығы, мөһабәтлеге бер ҙә кәмемәгән. Оҫтаның икенсе, үлемһеҙ ғүмере лә һаман сәхнәләрҙән төшмәгән бейеүҙәрендә, “Бөрйән егеттәре”нең көйөндә, уны яҡын күргән кешеләр хәтерендә әле булһа дауам итә.


Рәсәйҙә Бөйөк Ватан һуғышына арналған "Беҙҙең Еңеү 75" йәш эҙәрмәндәр конкурсы старт алды\n6 Апрель 2020, 19:10\nКонкурста ҡатнашыусылар әҙер материалдарынт ебәреп, 4 октябргә тиклем заявка бирә ала.#Путин\n"Беҙҙең Еңеү 75" конкурсы Рәсәйҙә дүшәмбе көн башланды. 2020 йылды Рәсәйҙә Президент Владимир Путин Дан һәм хәтер йылы, тип иғлан итте.\n"Конкурстың төп маҡсаты -- ғаиләләр, ауылдар, ҡаласыҡтар, ҡалалар, хатта тотош төбәктәрҙең Еңеүгә индергән өлөшөн сағылдырған эҙәрмәндәр эшен баһалау. Беҙ, шулай уҡ, айырым төбәктәргә ҡағылған интерактив карта ла төҙөргә уйлайбыҙ", - тине Юрманов.\nКонкурста алты номинация ҡаралған. Уның ҡатнашыусылары үҙҙәре йәшәгән төбәктең Бөйөк Ватан һуғышына бәйле иҫтәлекле урындарын күрһәтергә, туғандары һәм яҡындары тураһында һөйләргә, теге йәки был урындың тарихын бәйән итергә, Еңеүҙе хәтерләткән ғаилә йолаларын һүрәтләргә тейешле була. Алыҫ Көнсығыштағы Япон милитаристарын тар-мар итеүгә арналған "Алыҫ Көнсығыш һәм Байкал аръяғы фронты - онотолған һуғыш" ("Дальневосточный и Забайкальский фронты - забытая война") номинацияһы айырым билдәләнә.\nКонкурстың ойоштороусылары -- Яңы проекттарҙы ғәмәлгә ашырыу буйынса стратегик инициативалар агентлығы һәм йәштәргә патриотик тәрбиә биреүсе "Ратник" йәмәғәт ойошмаһы. Конкурстың координация советы рәйесе -- Дәүләт Думаһы рәйесе урынбаҫары Петр Толстой. Ҡатнашыусыларҙан заявкалар һәм материалдар ҡабул итеү 4 октябргә тиклем дауам итә. Еңеүселәрҙе Ватан Геройҙары көнөн билдәләгәндә тәбрикләү күҙаллана.


18 Декабрь 2020, 17:00\n— Нисәнсе ауырығыҙ?— …Беренсе…Был юлы врач телһеҙ ҡалды, аптырауы йөҙөнә, ышанмауы күҙҙәренә сыҡты. Ахырҙа ҡыҙарынып, ҡылығын һүҙ менән төҙәтергә ашыҡты: — Нисек инде, бер ҙә ауырға ҡалмағайнығыҙмы ни?— Бер ҙә.— Ирегеҙ бармы?— Булғайны… үлде… дүрт йыл элек…— И? Что-то мин һеҙҙе аңламайым. Әле нимә, дауаланғайнығыҙмы?— Юҡ та… икенсе бабайға сыҡҡайным.\nСымдың теге осонда сылтыратып көлөп ебәрҙеләр. Етмеште ашатлаған әсәһенең телефондан тауышын үҙгәртеп, сәхнәгә сығып баҫҡан әртис кеүек һөйләшеүен ҡыҙыҡ күрә ҡыҙы. Әсәһенә ни - нимә, ҡыҙының шырҡылдағанын тыңлап, төҫө бөткән ирен\n— Нисәнсе ауырығыҙ?\n— Нисек инде, бер ҙә ауырға ҡалмағайнығыҙмы ни?\n— Бер ҙә.\n— Ирегеҙ бармы?\n— Булғайны… үлде… дүрт йыл элек…\n— И? Что-то мин һеҙҙе аңламайым. Әле нимә, дауаланғайнығыҙмы?\n— Юҡ та… икенсе бабайға сыҡҡайным.\nдәрен йырып, кинәнеп тик тора.\n— Йә, көл әйҙә, көл, гонаһтарым бөтөр… Әсәң шулай белгәс тә шәп әле.\n— Әсәй, һаумы!\n— Һауғынамы, балам, һауғынамы. Шәпбеҙ әле, шәпбеҙ, Аллаға шөкөр.\n— Мына, мейес бөткәнен көтәм әле, минең ни, ҡыйраған эшем бармы. Үҙегеҙ ни хәлдә, балам? Кейәү нишләй?- ҡыҙы былтыр тормошҡа сыҡҡайны.\n— Нишләһен – эшләй, һи-һи-һи! Кейәүеңә ни булһын.\n— Бумаһын шул, бумаһын, имен-һау эшләп йөрөһөн, ир кеше ни.\n— Ҡалай әй, «Кейәү ҙә кейәү», балаһының хәлен һораған юҡ, һи-һи-һи.\n— Аһ-аһ, һиңә ни булды? – Был яҡтың тауышы һағая төштө.\n— Булманы… - теге яҡтың ниндәйҙер сер сисергә теле ҡысып тороуы баштан уҡ һиҙелә ине инде. – Бер ҡыҙыҡ әйтәйемме?\n— Уй алла, һәҙергенең ҡыҙығы ла ҡурҡыта бит әле. Йә, әйтә һал, йөрәкте ҡуҙғытып ни…\n— Әсә-әй, мин ауырлы…\n— А-ай, балам, һөйөнсөһөнә уң ҡолағың! Ҡалай һәйбәт буған! Мына, төнгә ҡаршы ҡалай яҡшы хәбәр ишетәм. А-ай, әттәгенәһе! Мына һиңә! Кейәү ни ти?\n— Ул белмәй пока, һиңә генә әйтәм, башҡаларға өндәшмәй тор, йәме.\n— Йә. Балнисҡа барҙыңмы һуң?\n— Барҙым-барҙым, йөҙ төрлө анализдар тапшырҙым – все нормально.\n— Берәй нәмә ашағың килмәйме? - Әсәнең былай ҙа нескә күңеле йомшарып, тауышы нәҙегәйеп китте.\n— Йә, ила инде хәҙер. Ҡаҙ ите ашағым килә что-то.\n— Алып киткәнең бөттө ләме ни?\n— Юҡ, бындайҙы түгел, ҡаҡланғанын. Быйылғыларға тоҙ һеңеп өлгөрмәгән әле, тәме юҡ.\n— А-ай, алла, күрше-тирәнән һораштырмаһам…\n— Кит, шулайтып һоранып йөрөмәҫһең инде, булғас ашармын. Әйҙә, үҙеңдең хәлеңде һөйлә…\nИкенсе көн, төшкә ҡарай, баштан аяҡ сынъяһау итеп кейенеп, ҡупшыланып алған Сания инәй ҡалаға юлланған автобуста елдерә ине инде. Ярымбуш салондың алғы ултырғыстарында иркенләп, аяҡ аҫтындағы йылытҡыстан өргән йылы һауаға иреп, ойоп китеп ултырһа ла, ҡыҙының «Ауырлымын» тигәненән күңел төпкөлдәренән ирекһеҙҙән ҡалҡып сыҡҡан хәтирәләрен һүтте.\nБер йыл тирәһе дуҫлашып йөрөгәс, алтын япраҡтар шыптырҙап ер өҫтөн ябып, торналар сыңрап хушлашҡан мәлдә туй үткәрҙеләр. Тәүге йыл, яңы өйләнешкән йәштәргә хас булғанса, ғаилә тормошона, ир менән ҡатын булып йәшәүгә өйрәнеүгә бағышланды. Сания, төп йортҡа төшкән килен булараҡ, таңдан тороп ҡәйнә йортондағы мал-тыуарҙы баҡты, унан фермаһына йүгерҙе. Унда ла йәш быҙауҙар асығышып көтөп тора. Афзал колхозда тракторист. Әлбиттә, эше етәрлек, әммә буш ваҡыттары ла юҡ түгел. Тора-бара Сания шуға иғтибар итте: ире йорт-тирәһендәге мәшәҡәттәргә бөтөнләй ҡыҫылмай булып сыҡты. Мал-тыуар тәрбиәләү ҙә, кәртә-ҡура таҙалау, һыу алып килеү, мунса яғыу, баҡса ултыртыу, картуф күмеү, алыу кеүек эштәр тулыһынса ҡатын-ҡыҙ елкәһендә ине был өйҙә. Ир кеше бары бесән эшләүҙә ҡатнаша ла (уныһында ла ҡатынһыҙ булмай), утын алып килә…\nБольницаға ла барманы түгел, барҙы Сания. Тикшерелде, анализдар тапшырҙы. «Барыһы ла нормально, буғай, ирегеҙ менән бергә килеп тикшерелегеҙ»,- тип ҡайтарҙылар. Тегеһе бара буламы һуң: «Мин нимә һиңә позориться итеп йөрөргә. Белгең килһә, армияла минән бер мәрйә ауырлы булып ҡалды. Күп йәнгә тейһәң, киттем-барҙым шунда кире», - тип кенә ебәрҙе. Был хәбәрҙе кесе апаһы ла: «Эйе, бер ҡыҙ «балаң тыуҙы», тип хат яҙып ятты, беҙ күрһәтмәнек»,- тип дәлилләне. Бер ятып дауаланып ҡарағайны, ире: «Ул ниндәй бөтмәҫ балнис, донъяңды кем ҡарай»,- тип асыуланғас, ҡабат йөрөмәҫ булып төңөлдө.\nШулай ҙа кеше ыңғайына мал-тыуарын, ҡош-ҡортон көттө, быҙауҙарын да ташламаны әле. Күптәр колхоздан сығып бөтһә лә, кеше араһында йөрөүен әллә ни күреп, эшләй бирҙе. Ире тере саҡта аралаша алмаған күршеләре менән яҡынлашып алды, бер аҙ теремекләнә, асыла төштө.\n— Үтегеҙ, Мәликә апай…\n— Үтәм, әсәм йортона киләм бит, сит ергә түгел.\n— Йә, шәпме, - тине.\n— Һәйбәт әле, үҙегеҙ…\n— Һүҙ һөйҙәшергә килдем. Йомош тип, йомош та түгел, ҡыҫҡаһы – тыңла, килен. Ҡустым менән нисек йәшәһәгеҙ ҙә, аҙ ғүмер бергә булманығыҙ. Бала тапмаһаң да, ташлап китмәне, өҫтөңдән ситкә йөрөмәне – кемдең тырышлығы менән, тип уйлайһың? Мин ныҡып, тыйып тормаһам, әллә ҡасан теге мәрйәһенә шылған булыр ине.\n— Ә..ә… мин ҡайҙа китәйем һуң?..\n— Һин беҙгә күс, мин кинйә малай менән генә бит. Бергә-бергә көн итербеҙ әле.\n— Сания апай, беҙҙең һеҙгә ней йомош менән килеп ултырыуыбыҙҙы беләһегеҙҙер инде. Һеҙ ҙә яңғыҙ, атай ҙа яңғыҙ… бергә йәшәп китһәгеҙ, ҡалай һәйбәт булыр ине. Һеҙҙе хөрмәт итеп, төбәлеп килдек инде…\n— Әлләсе… уйламағанды…Иргә сығыу ике ятып бер төшкә ингән нәмә түгел ине…\n— Ней, Сания килен… Сания ҡәрендәш, һине үҙ итеп, оҡшатып яусылағайным… Ҡаҡмам-һуҡмам, бака үҙемде лә, мал-тыуарымды ла ҡарайым әле, алтмыш ике ир кеше өсөн артыҡ оло йәш түгел ул… Ней, ихлас саҡырам…\nМатур ғына итеп ярты йылдай йәшәп ташланылар. Балалары ла килгән-киткәндә атайҙарының ҡараулы, таҙа, бөхтә донъяла ултырыуына, апайҙарының итәғәтле, алсаҡ булыуына һөйөнөп бөтә алмай. Сания ла оло ғаилә ҡайнашына, йәшәйешенә өйрәнеп китте.\n— Ауырып тора инеңме әллә, Сания? Нишләп миңә әйтмәҫкә? Ят, ятып тор ундай ваҡытта, ҡасып барған эш бармы?\n— Ҡуйсәле, өй эсендә ауырып ултырмаға, ни. Эштә йонсоп йөрөһәм, бер асыу (бабайының кәңәшен тотоп, эшен дә ҡалдырғайны) Ибраһим ҡарт берсә фельдшерҙы саҡырырға, берсә ҡатынын үҙе алып барырға булып китте. Тегенеһе ҡарышты. Бабайы өҙмәне лә ҡуйманы:\n— Бар тигәс – бар, зыяны булмаҫ, - тип теҙҙе, - Факиһа апайың да шулай балнисҡа яҡын барманы, тыңламаны… Улай ярамай, үҙеңде ҡарарға кәрәк.\n— Апай, һеҙгә нисә йәш әле? – тип һораны.\n— Ҡырҡ һигеҙ…\n— Күремегеҙ киләме әле?\n— Ы-ы… һуңғы ваҡытта килгәне лә юҡ, шикелле. Тәк, бер түгел… ике ай булалыр…\n— Ну вот, шулайҙыр, тип уйлағайным… - ҡыҙ нәфис бармағының алһыу тырнаҡ осон китап битендәге таблицаға төрттө.\n— Нимә инде?\n— Һеҙҙең климакс башланған, апай.\n— Эйе, һеҙҙең йәштәр тирәһендәге ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуы. Сиптомдарығыҙ ҙа шул, күремегеҙ ҙә туҡтаған. Шулай уҡ баш ауыртырға, әйләнергә, ҡоҫторорға мөмкин, тип яҙылған бына. Ана, ҡайһы бер апайҙарҙа ауырыраҡ та үтә әле, ярай һеҙҙеке более-менее.\n— Нимә борсой? – врач, утыҙ-утыҙ биш йәштәрҙәге ҡатын, яҙып ултырған ҡағыҙынан күҙен айырмай ғына ғәҙәти һорауын бирҙе.\n— Борсомай ҙа… күренәйем, тигәйнем…\n— Сисенегеҙ, креслоға менеп ятығыҙ.\n— Тынысланығыҙ…шулай… эсегеҙҙе ҡатырмағыҙ. Эһе… тәк… тә-әк… Ҡатырмағыҙ эсегеҙҙе! Эһе… Бә-әй! Ниңә ауырлы икәнегеҙҙе әйтмәйһегеҙ?!\n— Һеҙҙән һорайым бит? Был ниндәй йәшенмәк уйнау?\n— Төшөгөҙ, кушеткаға ятығыҙ. Айгөл, ауырлыны учетҡа ал, анализдарға йүнәлтмә яҙ, - тип уңлы-һуллы күрһәтмәләр бирҙе лә тәпәш тапчанға күсеп ятҡан Санияның ҡорһағын тағы ла унан-бынан ауырттырып баҫҡыларға, тотҡоларға кереште.\n— Ә-ә, вот оно что! Хәҙер аңлашыла.\n— Н-нимәһе аң-лашыла?..\n— Икенсе ирегеҙҙән балаға уҙыуығыҙ аңлашыла. Тороғоҙ, кейенегеҙ.\n— Тәүге ирем менән егерме ете йыл йәшәнек… балабыҙ булманы…\n— Мин – эйе. Ирем йөрөмәне инде.\n— Һеҙгә нимә тигәйнеләр?\n— Барыһы ла һәйбәт, тигән булғайнылар былай…\n— Шулай булғас, - врач тағы ла «аңлашыла инде» тигән мәғәнәлә яурындарын күтәрҙе.\n— Аптырайым шул… Иремдең ситтә балаһы бар, тигәйнеләр.\n— Улары хаҡында белмәйем, апай, бер ни ҙә әйтә алмайым, әммә факт – һеҙ түлле һәм әлеге көндә, яҡынса сама менән, ун ете-ун һигеҙ аҙналыҡ йөк йөрөтәһегеҙ һәм һеҙгә, - врач «һеҙгә» тигәнгә айырым баҫым яһаны, - йәшегеҙҙе иҫәпкә алып, икеләтә-өсләтә һаҡланып йөрөргә кәңәш итәм.\nАвтор: МИЛӘҮШӘ ҠАҺАРМАНОВА.


Песня «Яңы йыл байрамы» исполнителя Фанис Султангулов. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Яңы йыл байрамы»\nҠайтып кит давай-давай\nI. Кистәрен һиңә барам, Өйөңә килеп етәм, Һыҙғырам, ҡысҡырам, В общем, һине саҡырам. Һин ипләп кенә сыҡтың, Миңә ҡырын ҡараның, Әрләнең... В общем, мине ҡыуҙың. ҡушымта/(chorus): "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Йөрәк һине яратмай, Ҡайтып кит, давай-давай". "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Күңелем һиңә ятмай, Ҡайтып кит, давай-давай". II. Кистәрен тағы барҙым, Гөл-сәскә тотоп килдем, Ҡыҙылдан, матурҙан, Әҙрәк һиңә оҡшаған. Һин ипләп кенә сыҡтың, Миңә ҡырын ҡараның, Әрләнең... В общем, тағы ҡыуҙың. ҡушымта(chorus): "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Йөрәк һине яратмай, Ҡайтып кит, давай-давай". "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Күңелем һиңә ятмай, Ҡайтып кит, давай-давай". III. Сит илгә сығып киттем, Һәм шунда эшкә төштөм, Тырыштым, эшләнем, Ҡуп аҡса алып ҡайттым. Һин ипләп кенә сыҡтың, Миңә матур ҡараның, Һа - Артымдан һин йүгерҙең! ҡушымта/(chorus): "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Йөрәк һине яратмай, Ҡайтып кит, давай-давай". "Юҡ, - һин миңә тинең, - Ҡайт", - һин миңә тинең. "Күңелем һиңә ятмай, Ҡайтып кит, давай-давай".\nЯратам һине, Башҡортостан (Baffle remix)\nВ категории: Новогодние


Умартасыларҙы нимә борсой? » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Умартасыларҙы нимә борсой?\nУмартасыларҙы нимә борсой? 15.03.2019 // Йәмғиәт\nБал тигәндән генә ауыҙ тәмләнмәүен ҡортсолар яҡшы белә.\nБашҡорт балының төйәге булараҡ дан алған Бөрйәндә тыуып үҫкән, заманында халыҡ ҡулланыуы тауарҙары етештереү буйынса ширҡәт ойошторған һәм ата-бабаларыбыҙҙың боронғо кәсеп-шөғөлдәрен тергеҙеүҙе маҡсат итеп алған кеше булараҡ, республикабыҙҙа ҡортсолоҡ тармағының торошо, умартасыларҙың көнитмеше, уларҙы борсоған мәсьәләләр хаҡында фекерҙәрем менән уртаҡлашмаҡсымын.\nБөгөн был өлкәлә хәлдәр нисек тороуын, ата-бабабыҙҙан ҡалған матур кәсепте үҙ иткән йүнселдәрҙе нимәләр борсоуын асыҡларға теләп, ҡортсолар менән йыш аралашам. Былтыр Бөрйәндә үткән Бал байрамында гәрәбә ише татлы ризыҡ һатып торған өс ҡатын-ҡыҙ иғтибарымды йәлеп иткәйне. “Беҙ заманында район күләмендә танылыу яулаған ҡортсо Зәкир Ырыҫҡолов нәҫеленән булабыҙ, – тип һүҙ башлағайны урта йәштәрҙәге ханым. – Мин – уның килене, эргәмдәгеләр – ҡыҙҙары”. “Эйе, атайыбыҙ, ғүмер буйы колхоз умарталығында эшләү менән бер рәттән, өй ихатаһында ла ҡорт үрсетеп, әсәйемә лә был шөғөл серҙәрен өйрәткән, – тип һүҙгә ҡушыла ҡыҙҙарҙың береһе. – 76 йәшлек әсәйебеҙ, бөгөн дә беҙҙе дәртләндереп, ҡортсолоҡ менән шөғөлләнергә әйҙәп кенә тора. Дүрт улы ла был кәсепте боронғо традицияларға ярашлы дауам итә”.\nИнсур атлы ир-азамат менән ҡорған йәнле әңгәмә лә хәтерҙә һаҡлана. Ҡортсолоҡ менән шөғөлләнеп, тап уныҡы булараҡ танылған балы менән районын данлай икән. “Йәйгеһен, эштең иң ҡыҙыу мәлендә, тайыштабан маҙаһыҙламаймы?” – тип һорайым умартасынан. “Булып тора инде. Былтыр йәй умарталығымды ҡарап киләйем әле тип барғайным, ажар этем абалап өрөүгә ҡарамай, айыу бер даданды күтәреп сығып бара. Һөрән һалып ҡысҡырып ҡараным, иғтибар ҙа итмәне. Туйтаңлап, табышын алыҫҡараҡ алып китеүҙе хәстәрләне. Атырға ярамай. Атып йөҙҙәрсә мең күләмендәге штрафҡа юлыҡҡансы, 30-40 мең һумлыҡ балды уға “бүләк итеүең” хәйерле...”\nКүгәрсен районының Мораҡ ҡасабаһында йәшәгән 36 йәшлек Александр Жарков һигеҙ йылдан артыҡ күсмә ҡортсолоҡ менән шөғөлләнә. Айыу тураһында ҡыҙыҡһынғас, түбәндәгеләрҙе бәйән итте: “Юҡҡа сыҡҡан Камея ауылында умарталар урынлаштырғас, өс дадандың балын ашап тәләфләү менән бер рәттән, һаҡсы этемде лә үлемесле яраланы. Дауалап ҡараһам да, бер нисек тә һауыҡтыра алманым...” Эте хаҡында һөйләгәндә Александрҙың күҙҙәре йәшләнеп китте хатта.\n“Айыу ул наркоман кеүек, – тип әңгәмәгә ҡушыла 25 йыл ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгән Алексей Самойлов. – Әгәр умарталыҡтағы даданды туҙҙырып, балдан ауыҙ итһә, бер-бер артлы һөжүм башлай. Бер йылы шулай дүрт даданды туҙҙырып ашағас, умарталарымды Ырғыҙлы ауылы менән Мораҡ араһына оло юл буйына күсереп кенә тыныслыҡ таптым. Юғиһә, элекке урынында ҡалдырһам, барыһын да юҡҡа сығарыр ине...”\nӘлеге Бөрйәндә уҙған байрам мәлендә: “Зөфәр бабай, таныйһығыҙмы?” – тип йәш кеше килеп күрешкәйне. Иглин районынанмын, тигәс, ун йыл элек уның әсәһе һәм үҙе менән әңгәмәләшеп, гәзиттә мәҡәлә баҫтырыуым хәтергә төштө. Ысынлап та, күп кенә ҡортсоларға фәһем алырлыҡ, үрнәк булырлыҡ дыуамал ҡортсо икәнлеген бар республикаға танытты Рәлис. Күмәк хужалыҡтар тарҡалып, көнбағыш, ҡарабойҙай яҡын-тирәлә сәселмәгәс, йүнсел егет, ҡорттарына бал йыйыу мөмкинлеге тыуҙырыу өсөн, урындағылар менән уртаҡ тел табып, умарталарын хатта Ҡырмыҫҡалы районы биләмәһенә тиклем алып бара.\nРәлис, Бөрйән ҡыҙына өйләнеп, беҙҙең райондың кейәүе булып киткән икән. Киләсәктә Иглинда Бөрйән ҡорттарын үрсетәсәгенә шикләнмәй һорау бирәм: “Әле нисә баш?” “Алтмыш. Йөҙгә еткерергә уй бар”. Еткерер. Рәлис менән әңгәмәбеҙ ҙә тайыштабан темаһына барып тоташа. “Айыу йыл һайын үҙемдекенә лә, эргәмдәге умарталыҡтарға ла ҙур зыян килтерә. Бер һөжүм итһә, яһиллашҡандан-яһиллаша бара. Умарталарҙы икенсе урынға күсереп кенә ҡотолоп була унан”.\nҠортсоларҙың шундай шарттарҙа ла төшөнкөлөккә бирелмәй, әрһеҙләшеп эшләүенә, өҫтәлдәребеҙҙе тәмле ризыҡтан өҙмәүенә һоҡланырға ғына ҡала. Йәшлек дуҫым – Федоровка районы ҡыҙы Зимфира Мирхәйҙәрова ла ошо мәшәҡәтле, әммә күңел һалып эшләһәң, табыш килтерер шөғөлдө үҙ иткән. Йәй буйы ҡымыҙ, бал, май, балдан ғына әсетелгән эсемлек менән һатыу итә ул. Оҙаҡ йылдар китапханасы булып эшләгән ханымдың умартасы булып китеүе менән ҡыҙыҡһындым.\n– 1990 йылда Иҫке Собханғолдо һыу баҫҡандан һуң, тау башынан ер алдым да шунда бәләкәйерәк өй төҙөп, ҡорт, кәзә-һарыҡ аҫрап, хужалыҡ менән шөғөлләнеп алдым да киттем. Аллаға шөкөр, дыуамаллыҡ файҙаға ғына булды. Улым да, ҡыҙым да хужалыҡта ярҙам итешеп, эшкә өйрәнеп үҫте. Бөгөн ейән-ейәнсәрҙәрем – оло таяныс, – тип хәл-әхүәлен бәйән итте инде ярты быуат самаһы Бөрйәндең тәбиғәтен дә, халҡын да үҙ итеп йәшәгән ханым.\nБоронғо ата-бабаларыбыҙ кеүек солоҡсолоҡто үҫтереү маҡсатында әүҙем эшмәкәрлек алып барған 31 йәшлек Илшат Толомғужиндың үҙенсәлекле, әһәмиәтле мәшғүллеген билдәләү кәрәктер. Был уңған, тырыш ҡортсо башта, хас ата-бабаларыбыҙ кеүек, йыуан ағастарҙа солоҡ юнып, балауыҙлап, шунда күстәрҙең килеп урынлашыуын көтәүелләп ҡараны. Һөҙөмтә булманы. Сәбәбе ҡурсаулыҡ биләмәһендә лә, башҡа урындарҙа ла солоҡсолоҡҡа иғтибарҙың булмауы арҡаһында ҡырағай бал ҡорттарының һаны ҡырҡа кәмеүҙә ине.\nШундай сәбәптәрҙе асыҡлағандан һуң, маҡсатлы Илшат бер аҙ мая туплау өсөн Себер тарафтарына барып эшкә урынлаша. Былтыр, ниһайәт, ҡорт айырған осорҙа, маҡсатын тормошҡа ашырырға мөмкинлек тыуа. Алты-ете мең һумға Бөрйән ҡорттарын һатып алып, шуларҙы балауыҙлы солоҡтарға урынлаштыра. Күсереп ултыртҡан нәҙекәйбилдәр һин дә мин яраҡлашып китә. Бөжәктәр ҙә күмәкләшеп бергә йәшәүҙе оҡшата, ахыры, Бөрйән ҡорттары урманға йәм биреп оса башлағас, эргәләге солоҡтарға ла күс ҡуна! Шулай итеп, солоҡ ҡорттарының һаны арта. Киләсәктә эшенең тағы ла ырамлыраҡ булырына ышана боронғо шөғөлдө тергеҙгән ҡортсо.\nҺуңғы ваҡытта республикабыҙҙа умартасылыҡ тармағына иғтибарҙың артыуы күңелгә ышаныс өҫтәй. Депутаттарыбыҙ ҡортсолоҡто үҫтереүгә булышлыҡ иткән закондар сығарыр, халҡыбыҙҙың боронғо кәсебе дәүләт тарафынан тағы ла ҙурыраҡ яҡлау табып үҫешер, тигән өмөттә ҡалам.\nАвтор: Зөфәр ТОЛОМҒУЖИН Рәсәй һәм Башҡортостан Журналистар союзы ағзаһы


Өй менән армия араһында\nХәрби хеҙмәткә алыныусы егеттәрҙең сираттағы партияһы ә ҙер. Кисә һәм бөгөн 294 буласаҡ һалдат хәрби хеҙмәт үтәсәк урындарына - Новосибирск һәм Анапа, Санкт һәм Барнаулға юл\nтота. Был егеттәр быйылғы көҙгө саҡырылыуҙа һуңғылары. Октябрь айынан алып беҙҙең биш мең тирәһе егетебеҙ һалдат формаһы кейҙе. Бөгөнгө саҡырылыш менән бергә ете мең тирәһе йәш башҡортостанлы Ҡораллы Көстәр сафына баҫасаҡ. Йыйылыу пунктында булып - буласаҡ һалдаттар армияға нәҡ ошонан оҙатыла - журналистар егеттәрҙең "гражданкала" һуңғы\nкөндәрен нисек үткәреүенә шаһит булды.\n... Ҡаҡсалар һәм таҙалар, ҡара һәм һары сәслеләр, оялсанд ар һәм шуҡтар - әммә барыһының да ҡараштары бер үк: киләсәккә улар тулҡынланыу һәм бер аҙ хәүеф менән баға.\n- Йыйылыу пунктында үткәргән ике - өс көн эсендә беҙ егеттәрҙе тейешле кәйефкә көйләргә, ыңғай энергия бирергә тырышабыҙ, - тип һөйләй БР хәрби комиссары урынбаҫары Илдус Гәрәев.\nБеренсе сиратта буласаҡ һалдаттар медкомиссия үтә. Урындарҙа улар медицина тикшереүе үткән инде, әммә ҡағиҙә буйынса уларҙы тағы бер тапҡыр ҡарарға тейештәр - йыйылыу пунктындағы кеүек ҡорамалдар башҡа бер ҡайҙа ла юҡ. Егеттәр менән 60 - тан ашыу медицина хеҙмәткәре эшләй.\nАртабан саҡырылыусылар профессиональ - психологик һайлау\nаша үтә: был кемгә ҡайҙа хеҙмәт итеү яҡшыраҡ булыуын билдәләү өсөн кәрәк, комиссия егеттәрҙең сәләмәтлек торошон һәм физик яҡтан нисек үҫешеүен генә иҫәпкә алмай. Уларҙың белем кимәлен, ғаилә хәлен, холоҡ үҙенсәлектәрен дә белеү мөһим.\nЙүнәлтмә алғандар үҙҙәрен "һатып алыусылар" менән таныша - бында ғәскәр төрҙәре вәкилдәрен шулай тип атайҙар. Һуңғылары яңы һалдаттарҙы кейем алмаштырыу урынына оҙата. Би лдәле буыуынса, хәҙер армияға саҡырылыусылар урында уҡ\nкейем менән тәьмин ителә. Бүрек, бушлат, сылғауҙар, ҡайыш - барлығы 15 атама. Һәр һалдат ошондай комплектҡа эйә була. Бе р сәғәттә йыйылыу пунктында 40 кешене "кейендерәләр". Бер саҡырылыуға биш вагон хәрби кейем һатып алына.\nКүңелһеҙләнергә ваҡыт юҡ бында. Хәрби әҙерлек, фильмдар\nҡарау, музейға барыу - көндөң һәр минуты ниндәйҙер шөғөл менән үтә.\n- Һәм, һөҙөмтә булараҡ, армияға саҡырылыусы 800 һалдатты бер юлы вагондарға ултыртыу беҙҙә ни бары 12 минут ала! - ти п маҡтанып алды Илдус Гәрәев. - Ә бит бында ҡосаҡлашыуҙар, к үҙ йәштәре - биш кешенән торған ғаиләгә лә ваҡыт күберәк кәр әк\nЙыйылыу пунктында өс тапҡыр ашатыу ойошторолған. Беҙҙе лә\nһыйланылар: бөгөн төшкө ашҡа кәбеҫтә ашы, ҡарабойҙай\nбутҡаһы, салат, икмәк, кеҫәл - һалдат яҡшы итеп туҡланырға тейеш! Туҡлыҡлы төшкө аштан һуң егеттәрҙе концерт көтә - оҙатыу көндәрендә бында махсус рәүештә республиканың төрлө ү ҙешмәкәр коллективтары саҡырыла.\n- Беҙҙә эскелек, һуғышыу кеүек нәмә юҡ, һуңғы йылдарҙа үҙ белдеге менән йыйылыу пунктынан киткән осраҡ та теркәлмәне, - тип һөйләй Илдус Гәрәев.\nСаҡырылыусыларҙың күпселеге элеккесә ҡыҫҡа ваҡытлы хеҙмәтте һайлай. Контракт буйынса хеҙмәт итергә теләүселәр, "альтернативщиктар" күп түгел. Тәүгеләре тураһында һөйләгәнд ә, Илдус Гәрәев уларҙың һаны арта, тип белдерһә, икенселәре хаҡында уның фекере башҡасараҡ:\n- Улар йәмғиәттә ир кешенең ролен аңламай. Тыныс күк йөҙө\nаҫтында йәшәргә теләп тә бының өсөн бер нәмә лә эшләмә имеш. Бәхеткә күрә, ундайҙар беҙҙә күп түгел - унлап кеше...


Карантания — Башҡорт Википедияһы\nКаранта́ния (слов. Karantanija, Korotan) — VII—IX быуаттарҙа көнсығыш Альп тауҙарында славяндарҙың дәүләте.\nVII быуат — IX быуат\nБаш ҡала Крнски Град\n← Само дәүләте\nФранк дәүләте →\nVII быуатта тарҡалған Само дәүләтенең ерҙәрендә барлыҡҡа килгән, бында кельт-роман халҡы һәм VI быуатта килгән славяндар йәшәгән. Хәҙерге Каринтия, Штирия һәм Словенияның территорияһында урынлашҡан. Тарихи үҙәге — баш ҡалаһы Крнски Град менән Госпосвет яланы.\nVIII быуатта Карантания христианлыҡ ҡабул иткән. Шул уҡ быуаттың уртаһында аварҙар менән һуғыштар арҡаһында көсһөҙләнгән Карантания Баварияның вассалы булып китә; IX быуат башында Франк дәүләтенең Көнсығыш маркаһы составына инә.\n3 Этник составы һәм социаль структураһы\n4 Кенәзде һайлау йолаһы\n5 Сәйәси үҫеше\n7 Карантанияның ҡолауы\n8 Карантания хакимдары\nVI быуат аҙағында — VII быуат башында славян ҡәбиләләре Альп тауҙарының көнсығыш битләүҙәренә һәм Мура, Драва һәм Сава йылғаларының үрге ағымына килеп төпләнә. 595 йылда Павел Диакондың «Лангобардтар тарихында» Славян провинцияһы (лат. provincia Sclaborum) телгә алынған. Был төбәктәге славян халҡы шунда уҡ тиерлек Авар ҡағанлығы хакимлығы аҫтына эләккән. Әммә 622 йылда аварҙар менән Византия араһындағы һуғышты файҙаланып, славяндар ихтилал күтәргән, уның башында кенәз Само торған. Само 623 йылда авар ғәскәрҙәрен тар-мар иткән, ә 631 йылда франктарҙың яуын кире ҡаҡҡан. Шулай итеп хәҙерге Моравия, Түбәнге Австрия, Штирия, Каринтия, Словения һәм көнбайыш Венгрияның өлөшөндәге территорияла бойондороҡһоҙ славян дәүләте барлыҡҡа килгән.\nСамо дәүләте ғәмәлдә славян ҡәбиләләре союзынан торған. 631 йылда уҡ ниндәйҙер Венд маркаһы (лат. marca Vinedorum) телгә алына, ул бәлки Само дәүләте составындағы хорутандарҙың (карантандарҙың) автономиялы кенәзлеге булған. 658 йылда кенәз Само вафат булғас, уның дәүләте тарҡалған. Карантания кенәзлеге бойондороҡһоҙлоҡ алған.\nИкенсе яҡтан был төбәктә йәшәгән боронғо кельт ҡәбиләһенең атамаһы — карн (лат. carni) — carn (ҡая) кельт-иллирий һүҙенән барлыҡҡа килеүе мөмкин. Карантания нисек булһала словендарҙың ата-бабалары төйәкләнгән ерҙәрҙең таулы характерын тасуирлауы мөмкин.\nКарантанияның үҙәге хәҙерге Австрияның федераль ере Каринтияның территорияһы (Драваның үрге ағымы) булып тора, бында кенәзлектең баш ҡалаһы — Крнски град (Карнбург) урынлашҡан. Карантанияның иң ҙур киңәйеүе осорҙарында уның составына хәҙерге Каринтиянан тыш, Штирия, Көнсығыш Тироль, Зальцбургтың көнсығыш региондары, Үрге һәм Түбәнге Австрияның бер өлөшөн индергән. Шулай уҡ уның составында хәҙерге Словенияның ерҙәре инеүе мөмкин.\nЭтник составы һәм социаль структураһыҮҙгәртергә\nКарантания халҡының ҙур өлөшөн был төбәккә VI быуат аҙағында күсә башлаған славяндар тәшкил иткән. Шулай уҡ романлаштырылған кельт халҡы һәм римлыларҙың тоҡомдары (башлыса ҡалаларҙа) һаҡланып ҡалған. Ил тарихының иртә осоронда аварҙарҙың торамалары булыуы мөмкин. Хакимлыҡ итеүсе класс тулыһынса славян булған. «Повесть временных лет» йылъяҙмаһы боронғо славян халҡы хорутандарҙы сербтар һәм аҡ хорваттар эргәһендә телгә алған.\nКарантания бик тиҙ социаль дифференциация барлыҡҡа килгән. Буйһоноусы крәҫтиән һәм феодаль аҡһөйәктәрҙең ҡатламы ойошҡан. Шулай уҡ айырым косездар (лат. kosez) (кенәз дружинниктарының тоҡомдары) ҡатламы барлыҡҡа килгән, улар үҙҙәренең өҫтөнлөклө хәлен һәм кенәзде һайлау хоҡуғын хатта Карантания Изге Рим империяһы составына ингәндән һуң да һаҡлап ҡалған. Косездар шәхсән ирекле булғандар, үҙҙәренә тиңдәштәре тарафынан ғына хөкөм ителә алғандар һәм ҡорал тотоу менән кенәзде тәхеткә ултыртыу хоҡуҡтарына эйә булғандар. Карантания кенәздәре һайланыулы булған, әммә тиҙҙән бер нәҫел вәкилдәренән кенәздәрҙе һайлау традицияһы нығынған. Кенәз тәхеткә ултырғанда косездарҙың һәм аҡһөйәктәрҙең хоҡуҡтарын һәм привелегияларын раҫлаған.\nКенәзде һайлау йолаһыҮҙгәртергә\nКарантания бигерәктә үҙенең кенәздәрҙе һайлау һәм таж кейҙереү боронғо йолаһы арҡаһында билдәле. Был традиция славян кенәзлеге ҡолап Каринтия немец герцоглығын ойошторолоуҙан һуң да һаҡланып ҡалған. Карантан йолаһы буйынса таж кейҙерелгән һуңғы монарх 1414 йылда Габсбургтар династияһы вәкиле герцог Эрнст Железный була.\nКенәз һайлау церемонияһы словен телендә махсус Кенәз ташында уҙғарылған, был таш Крнский градтан яныдағы боронғо кельт колоннаһының ҡалдығы булған. Кенәз һайлау хоҡуғына Карантанияның барлыҡ ирекле ер биләүселәре эйә булған. Уларҙың йыйылышында бер вәкил-судья һайланған, ул кенәз тәхетенә дәғүәсегә йола һорауҙарын биргән, һуңынан халыҡ йыйылышынан кенәзде һайлауға ризалыҡ һораған. Йыйылыш кенәз кандидатураһын кире ҡаға алған, бындай осраҡтар хатта XI быуат уртаһында Каринтия герцоглығы осоронда булған. Әгәр йыйылыш кенәзде һайларға риза булһа, һуңғыһы таш кенәз тәхетендә ултырып махсус ант бирергә тейеш булған. Был йола Жан Бодендың Six livres de la Republique китабында тасуирланған.\nҮҙенең барлыҡҡа килеүенән алып Карантания кенәзлеге үҙенең күршеләре (аварҙар, лангобардтар, баварҙар) менән бер туҡтауһыҙ йәшәү өсөн көрәш алып барған. VIII быуат башында авар баҫымы бигерәктә ныҡ көсәйгән. Карантандар баварҙарҙан ярҙам һорарға мәжбүр була. 745 йылда аварҙарҙың яуынан һуң карантан кенәзе Борут Бавария герцогы Одилонан ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән һәм ярҙам өсөн Баварияның Карантания өҫтөнән сюзеренитетын таныған.\nГоспа Свет (Мариа-Заль) яланында Изге Модесттың ҡәбере\nКарантанияла славян халҡын христианлаштырыу франк монахы Аманд миссияһы тарафынан 630-сы йылдарҙа уҡ башланған. 700 йылдар тирәһендә карантан кенәзе һарайында Изге Руперт килеп сыҡҡан, ул буласаҡта Зальцбург епископлығын нигеҙләгән. VIII быуаттың икенсе яртыһында Бавария сюзеренитеты урынлашҡас христианлаштырыу ҡырҡа көсәйгән, уның төп үҙәге Зальцбург ҡалаһы булып киткән. Кенәз Борут үҙенең улдары Горазд һәм Хотимирҙы Баварияға ебәргән, бында улар христиан динен ҡабул иткән һәм немец йолаларында тәрбиәләнгән. Хотимир Карантания тәхетенә ултырғас, ул кенәздектә бер нисә монастыргә нигеҙ һалған, сиркәү файҙаһына һалым индергән һәм славяндар араһында христианлыҡты таратыу өсөн Изге Модестты саҡырған. Хотимир вафат булғандан һуң Карантанияла христианлыҡҡа ҡаршы һәм немец йоғонтоһо артыуына ҡаршы ихтилал тоҡанған, әммә 772 йылда ул баҫтырылған һәм илдә христиан дине нығынған. Шулай итеп Карантания славян илдәренән тәүгеләрҙән булып Римдан христианлыҡ ҡабул иткәндәр.\nФранк империяһы картаһында Карантания (800 йыл)\n788 йылда Бавария франктар тарафынан тар-мар ителгән Һәм Карантания менән бергә Бөйөк Карлдың империяһы составына ингән. Франк империяһы составына ингәндән һуң Карантания үҙенең автономияһын һаҡлап ҡалған. Карантания кенәзе Войномир 796 йылда Фриул герцогы Эриктың бойороғо буйынса аварҙарға ҡаршы яу ойоштора, еңеү яулай һәм Авар ҡағанлығы баш ҡалаһын тар-мар итә. 803 йылдан Авар дәүләте йәшәүҙән туҡтай. Франктар осоронда Карантания кенәздәре славян булып ҡалған, әммә әкренләп, бигерәктә Фриул маркаһы яғынан, немец йоғонтоһо көсәйә барған. Карантания кенәзлеге юридик рәүештә Фриул маркаһына буйһонған. Германлаштырыу 819 йылда Людевит Посавский етәкселегендә Түбәнге Паннония, Сава үҙәне һәм Карантанияның бер өлөшө славяндарының ихтилалын тыуҙырған. Ихтилал тиҙҙән баҫтырылған, бының менән франктар файҙаланып 820 йылда Карантания кенәзен властан ситләткән һәм кенәзлек территорияһын бер нисә немец макграфлыҡтары араһында бүлгән. Славян аҡһөйәктәре властан ситләтелгән, немец колонистары, дворяндар һәм сиркәү ҙур ер биләмәләренә эйә булғандар.\nҺөҙөмтәлә Карантания кенәзлеге йәшәүҙән туҡтай. Ул Бавария герцоглығы составына ингән, ә 976 йылда яңы дәүләт берәмеге — Каринтия герцоглығы ойошторолған, уның составына элекке Карантанияның һәм төньяҡ итальян ерҙәренең территориялары ингән.\nВалук (631 — VII быуат)\nБорут (яҡынса 740 — 750)\nГоразд, Боруттың улы (749—751)\nХотимир, Боруттың туғаны (751/752 — 769)\nДомислав (Домициан Карантанский[en])\nПрибислав (яҡынса 786 — 800)\nСемика (яҡынса 800 — яҡынса 810)\nСтоймир (яҡынса 810 — яҡынса 820)\nЭтгар (яҡынса 820 — яҡынса 828)\nFrance Bezlaj, Etimološki slovar slovenskega jezika (Slovenian Etymological Dictionary). Vol. 2: K-O / edited by Bogomil Gerlanc. — 1982. p. 68. Ljubljana: Mladinska knjiga, 1976—2005.\nPaul Gleirscher, Karantanien — das slawische Kärnten. Klagenfurt, 2000. ISBN 3-85378-511-5\nBogo Grafenauer, Ustoličevanje koroških vojvod in država karantanskih Slovencev : Die Kärntner Herzogseinsetzung und der Staat der Karantanerslawen. Ljubljana, 1952;\nHans-Dietrich Kahl, Der Staat der Karantanen: Fakten, Thesen und Fragen zu einer frühen slawischen Machtbildung im Ostalpenraum, Ljubljana, 2002.\nPeter Štih, «Karantanci — zgodnjesrednjeveško ljudstvo med Vzhodom in Zahodom», Zgodovinski časopis 61 (2007), s. 47-58;\nPeter Štih, Ozemlje Slovenije v zgodnjem srednjem veku: osnovne poteze zgodovinskega razvoja od začetka 6. stoletja do konca 9. stoletja, Ljubljana, 2001.\nКоронация герцога Каринтии(Ҡалып:Tr-enяз.)\nИзбрание князя Карантании (Ҡалып:Tr-enяз.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Карантания&oldid=1034200 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 9 май 2021 в 05:54\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:54 9 май 2021 үҙгәртелгән.


Яңы йылда сәләмәт булайым тиһәң...\n28 Декабрь 2018, 18:12\nҒәҙәттә, Яңы йыл тиеү менән, шунда уҡ төрлө төҫтәр емелдәшкән шыршы, һый-ниғмәттән һығылып торған табын, бөтмәҫ-төкәнмәҫ уйынкөлкө күҙ алдына баҫа. Эйе, һәр кемебеҙ ниндәйҙер мөғжизәләр көҫәп, оло бер тулҡынланыу менән көтөп ала был мөҡәддәс мәлде. Әлбиттә, бер нисә көнгә һуҙылған Яңы йыл каникулдары күңел байрамы ғына түгел, “ҡорһаҡ байрамы” ла әле ул. Юғары калориялы, майлы, ауыр ризыҡтарҙың, Ҡыш бабайҙың тоғонан сыҡҡан ҡапсыҡ-ҡапсыҡ күстәнәстәрҙең, иҫерткес эсемлектәрҙең, татлы һуттарҙың, хуш еҫле ымһындырғыс мандарин һәм башҡа тәғәмдәрҙең сама тигәнен бөтөнләй онотоп ташлайбыҙ, буғай. Тәндә пәйҙә булған тимгелтимгел таптар, ашҡаҙанэсәк ауырыуҙары, хәлһеҙлек, хроник сирҙәрҙең ҡуҙғыуы беҙҙе ысынбарлыҡҡа тиҙ ҡайтара-ҡайтарыуын, әммә сәләмәтлеккә зыян килеп өлгөргән була. Ошо йәһәттән, гәзит уҡыусыларыбыҙҙың һаулығын ҡайғыртып, Яңы йыл байрамының күңелһеҙ тәьҫораттар ҡалдырмауын алдан хәстәрләп, Белорет үҙәк район клиник дауаханаһының табип-эндокринологы Ирина Валентиновна РЫЖОВАҒА мөрәжәғәт иттек.\n► Ирина Валентиновна, иң элек дөрөҫ туҡланыуҙың нимәнән ғибәрәт булыуын төшөндөрһәгеҙсе... Яңы йылда сәләмәт булайым тиһәң...\n- Шуны аңлау мөһим, дөрөҫ туҡланыу - ул ниндәйҙер ҡаты диета түгел, ә бары тик һаулыҡты нығытыусы һәм һаҡлаусы файҙалы ғәҙәт кенә. Туҡланыуҙы планлаштырғанда, түбәндәге кәңәштәргә ҡолаҡ һалыу ҡамасауламаҫ:\n* ашаған ризыҡтың тейешле матдәләргә бай булыуы фарыз. Организм дөрөҫ эшләһен өсөн, уға етерлек кимәлдә аҡһым да, углевод та, май ҙа кәрәк;\n* иртәнге аш - иң мөһиме, уны ҡалдырмаҫҡа тырышығыҙ.\n* бер ваҡытта ла йәшелсә-емештән өҙөлмәгеҙ;\n* көнөнә 4-5 тапҡыр, бәләкәй өлөштәргә бүлеп туҡланыу дөрөҫ һанала;\n* асығыу - насар ғәҙәт;\n* бүлмә температураһындағы таҙа, ҡайнамаған һыу эсегеҙ. Өлкәндәр өсөн һыу нормаһы - 1,5-2,0 литр;\n* зәңгәр экран, компьютер алдында ашамағыҙ.\n► Яңы йылдың бай табындарынан сәләмәтлеккә нисек зыян килтермәҫкә?\n- Эйе, Яңы йыл мәжлестәренән баш тартҡандар һирәктер. Был осорҙа артыҡ килограмдар ғына өҫтәлеп ҡалмай, шулай уҡ ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарының ҡуҙғыуы, шәкәр диабетының киҫкенләшеүе ихтимал. Саманан артыҡ ашамаҫ өсөн сираттағы ҡағиҙәләрҙе күҙ уңынан ысҡындырмағыҙ:\n* 31 декабрь көн дауамында асыҡмауығыҙ хәйерле - иртәнге, төшкө, киске ашты, еңелсә генә булһа ла, үҙ мәлендә ҡабул итегеҙ. Юғиһә, Яңы йыл төнөндә, кәрәгенән артыҡ ашап ташлауығыҙ бар;\n* байрам өҫтәлен әҙерләгәндә майонезды - ҡаймаҡ, өй соусы, колбаса телемдәрен ит менән алыштырырға тырышығыҙ. Күберәк йәшел тәмләткестәргә, йәшелсә-емешкә иғтибар бүлегеҙ. Ҡыҙҙырылған, майлы ризыҡтар урынына һыуҙа, быуҙа бешкәндәренә өҫтөнлөк бирегеҙ;\n* “аҙналыҡ” аш-һыу әҙерләмәгеҙ;\n* Яңы йыл һыйынан тәғәм итерҙән 20 минут алда бер стакан йылымыс һыу эсегеҙ;\n* табынды шампан шарабы, бызырлап торған эсемлектәрҙән башламауығыҙ хәйерле.\n► Күпселек, айырыуса гүзәл зат вәкилдәре, байрам алдынан диеталар менән йонсой. Был турала ла бер-ике кәлимә һүҙ әйтһәгеҙсе...\n- Ғөмүмән, ҡаты диетаға ултырыу, асығыу төптө дөрөҫ түгел. Организм өсөн был ҙур көсөргәнеш. Ошо ерлектә, айырыуса ҡыш миҙгелендә, иммунитет ҡаҡшай, һәм уның һөҙөмтәһе - байрам мәлендә саманан тыш ашау, тән ауырлығының артыуы. Ябығыр өсөн дөрөҫ туҡланыу ҡағиҙәләрен теүәл үтәү ҙә етә.\n► Яңы йыл байрамын кәнфит-маҙарһыҙ, мандаринһыҙ күҙ алдына килтереүе ҡыйын. Балалар ҙа, өлкәндәр ҙә рәхәтләнеп тәм-том менән һыйлана. Организмдың шәрбәткә, цитрус емештәренә ҡарата әҫпе, аллергия кеүек һәм башҡа кире реакцияларынан нисек һаҡланырға?\n- Балалар һәм татлы бүләктәр тураһында һүҙ ҡуҙғатҡанда, шуны әйтер инем: кескәйҙәргә кәнфит-шоколадтар, магазин кәштәләренән алынған шикле һуттар биреп, уларға файҙа килтермәйһегеҙ, киреһенсә, сәләмәтлекте һиҙелерлек ҡаҡшатҡан тәм-томға бәйлелекте генә нығытаһығыҙ. Бала саҡтан уҡ дөрөҫ туҡланыуҙы йәшәү рәүешенең нигеҙе итеү зарур. Яңы йыл күстәнәсен үҙегеҙ йыйһағыҙ, күпкә отошлораҡ булыр. Мәҫәлән, һутлы емеш-еләк, сәтләүек, козинаки, ысын зефир-мармеладтар, емеш-еләк ҡағы, цукаттар һәм башҡаһы.\nОҙайлы каникул осоронда бергәләп саф һауала коньки, саңғы шыуыу, спорт ярыштарында ҡатнашыу бала күңелендә онотолмаҫ хәтирәләр булып уйылыр.\nҮҙегеҙҙең һәм яҡындарығыҙҙың сәләмәтлеген һаҡлағыҙ. Яңы йылды барыһына ла яҡшы кәйеф, шәп тәьҫораттар менән имен-һау ҡаршылырға яҙһын!\n► Әңгәмәгеҙ өсөн ҙур рәхмәт, Ирина Валентиновна! Яңы йыл байрамы матур үтһен!


Инфоурок › Классному руководителю ›Другие методич. материалы›Сочинение на тему «Алыш өсөн миҙалды ла, хеҙмәт өсөн миҙалды ла бер үк металдан ҡоялар»\n«Алыш өсөн миҙалды ла, хеҙмәт өсөн миҙалды ла\nбер үк металдан ҡоялар»\nҮтәне: Буранғолов Алмаз\n4-се синыф, Башҡортостан Республикаһы\nҒафури районы муниципаль районы\nЯугилде ауылы төп дөйөм белем биреү мәктәбе\nмуниципаль мәғариф бюджет учреждениеһы\nУҡытыусы: Миниязова Лилиә Әхмәтгәрәй ҡыҙы\nҮҙебеҙҙән алда бурыс үҫте,\nЭшләһәк тә ҡалмай ҙурҙарҙан.\nИл терәге булдыҡ баҫыуҙарҙа\nҺәр беребеҙ лайыҡ миҙалға.\nII Төп өлөш.\nА. Хөсәйенова Зәкирә Ғарифулла ҡыҙының тәүге миҙалы.\nБ. Әбейем Ленин орденына лайыҡ.\nМинең әбейем Хөсәйенова Зәкирә Ғарифулла ҡыҙы Яугилде ауылында Ленин орденына лайыҡ булған берҙән- бер ҡатын- ҡыҙ. Ул 92 йәшкә тиклем йәшәне. Бик теремек, оло булыуына ҡарамаҫтан, бер ҙә тик тора белмәгән әбей ине. Әбейем яңғыҙ йәшәгәнлектән, йыш ҡына мин уның янында ҡуна ҡала торғайным. Бына шул ваҡыттарҙа ул миңә үткән ғумере, йәш ваҡыттары тураһында һөйләй ине.\nХөсәйенова Зәкирә Ғарифулла ҡыҙы, минең олатайымдың апаһы, 1920 йылдың 10 июнендә Аурғазы районы Солтанморат ауылында тыуған. Ун туғыҙ йәшенә саҡлы шул ауылда йәшәгән. Донъя көтөү өсөн йәтешерәк урын эҙләп, ата-әсәһе менән бергә Яугилде ауылына килеп төпләнәләр. Әбейем ҡайҙа ҡушһалар, шул эште башҡара. Ауыл ерендә эш табылып ҡына тора: ҡыш көнө ағас киҫеүме, ҡар көрәүме, йәйен баҫыуҙа сүп утаумы, көлтә урыумы – береһенән дә ҡалмай, тырышып эшләй.\nДөйөм хужалыҡ аяҡҡа баҫып, ырамлы ғына эшләп йөрөгәндә Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Ауылдағы бөтә ир- егеттәрҙе фронтҡа алалар. Беҙҙең ауылдан ғына йөҙләп кеше китә һуғышҡа.\nШул ваҡытта “Яугилде” колхозында звено ойоштороп эшләү яйға һалынған була. Иген үҫтереү звеноһына минең әбейем етәкселек итә. Тынғыһыҙ әбейем, иртә таңдан тороп, башҡалар эшкә сыҡҡылағансы, баҫыуҙарҙы ҡарап – тикшереп сығыр булған: ҡайһы ерен бөгөн утарға, ҡайһы ерен тәүҙә башлап сабырға. Шулай иткәндә, эш тә ырамлы бара, ваҡыт та дөрөҫ файҙаланыла, ти. Ул ваҡытта ерҙе һөрөү өсөн үгеҙҙәр, һыйырҙар ҡулланылған, сөнки аттарҙы һуғышҡа алып киткәндәр. Һыйыр, үгеҙ менән ер һөрөүе бик ауыр булған. Ҡатындар, бер- береһен алмаштырып, һабан артына баҫҡандар. Бик ҡыйынлыҡ менән сәселеүгә ҡарамаҫтан, игендәр уңған, гектарына 30 центнерға еткән саҡтар ҙа булған. Әбейемдең һөйләүе буйынса, бигерәк тә Ярғаҙы аҫтындағы баҫыуҙа игендәр уңған. Был баҫыу ауылға яҡын да, уйһыуыраҡ та. Ә Һолотүбә яланында арыш ҙур уңыш биргән. Шул баҫыуҙы унлаған ҡатын бүлешеп сапҡан. Көнөнә илле сутый ерҙең ашлығын сабырға тейеш булғандар. Арыш ауыр, көс еткеһеҙ. Әбейем башҡаларға өлгө күрһәтеү өсөн бигерәк тә тырышып эшләгән, ҡуйылған планын арттырып үтәгән.\nҺуғыш осороноң бөтә ауырлыҡтарын кисергән әбейемдең күҙҙәре йәшләнеп китә. “Бөтә йыйылған бойҙай, арыш, арпа иҫәпле. Орлоҡҡа ла ҡалдырмай, дәүләткә тапшырабыҙ. Һәр ғаиләгә балалар иҫәбе, эшләгән кешеләренә ҡарап, ашлыҡ бүлеп бирәләр. Ул ашлыҡты утта ҡыҙҙырып ҡурмас итәһең. Ҡурмасты ҡул тирмәнендә тарттырып, ҡайнар һыуға, һөткә бутап ашайһың. Бахыр һыйырҙарҙың юнле һөтө лә сыҡмай, һабанға еккәс. Он да самалы. Уны ҡайнар һыуға бутайһың да өйрә итеп эсәһең. Ауыр һуғыш оҙаҡҡа һуҙылды, бәрәнге сәсеп, йыйып алыусылар һирәк булды. Ҡайҙа инде үҙ өйөңдә эшләү? Көнө буйы баҫыуҙа, фермала. Һабан тотҡан ҡатындарға түләү ҙә артығыраҡ бирелә ине. Үҙем звеновой булғас, гелән алда йөрөргә, иң тәүҙә үҙемә башлап эшләргә тура килде ”,- тип иҫләп, һөйләп китә ине әбейем.\nСССР-ҙың Юғары Советы Президиумының 1945 йылдың 6 июнендә Бөйөк Ватан һуғышы осоронда айырыуса тырышлыҡ күрһәткәндәрҙе бүләкләү тураһында Указы сыға. Ошо Указ нигеҙендә әбейемә “ За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. ” тигән миҙал бирелә. Ул миҙалды Зәкирә әбейемә 1947 йылдың 22 ғинуарында Ғафури Райкомы рәисе урынбаҫары Яковлев тапшыра. Был миҙалды ҡулына алған һайын әбейемдең йөҙө яҡтырып китә, сөнки ул миҙалды әбейем яуҙа батырлыҡ күрһәтеп алған кеүек хис итә. Миҙалдың бер яғына Сталин һүрәте төшөрөлгән. Һүрәттән өҫтәрәк “Наше дело правое”, ә аҫтараҡ “Мы победили” тип яҙылған. Ҡорал тотоп һуғышта йөрөмәһә лә, еңеү өсөн күпме көс түккән дә, күпме хәлдән тайғансы эшләгән. Ҡасандыр был миҙал, әбейемә генә түгел, уның менән бергә эшләгәндәргә лә дәрт өҫтәгәндер, тормоштоң яҡшырып китеүенә ышаныс тыуҙырғандыр.\nҺуғыш бөттөүенә ныҡ шатланалар, тик илдәге, ауылдағы емереклектәрҙе бөтөрөүгә күп көс кәрәк була. Зәкирә әбейемде фермаға һауынсы итеп саҡыралар. Был эшкә лә ең һыҙғанып тотона. “Тәүге йылдарҙа ауыр булды. Үгеҙ егеп, тиҙәкте үҙебеҙ түгә торғайныҡ. Ҡышын яландағы һалам – бесәнен дә ташый инек. Йәй етеп, үләндәр күренеү менән һыйырҙарға йәшел үлән сабабыҙ. Фермала ҡуна ятып эшләүҙе, алмашлап дежур итеүҙе тәүләп беҙ башлағанбыҙҙыр әле. Эш күплектән ул көндө өйгә ҡайтып килеп тә булмай торғайны. Иртәнге һалҡында ашап ҡалһындар, тип таңғы алтыға беҙ һыйырҙарҙы һауып бөтөп, көтөүгә ҡыуа инек. Хеҙмәт шарттары бик яҡшы булмаһа ла тырышҡас, күрһәткестәр юғары ине. Һәр һыйырҙан 3000- 3500 килограмм һөт һауа инем “,- тип хәтерләй Зәкирә әбейем.\nҠайһы эштә эшләһә лә тырышып, үҙ бурысын намыҫлы башҡарған әбейем Хөсәйенова Зәкирә Ғарифулла ҡыҙы 1949 йылдың 25 апрелендә 89989-сы һанлы СССР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән В- 918361 номер аҫтында бирелгән Ленин ордены менән бүләкләнә. “ За особые заслуги в области социалистического строительства и обороны Союза ССР” тип яҙылған ордендың танытмаһында. Был орден ябай һауынсының да хеҙмәте иң юғары баһаға лайыҡ булыуын күрһәтә.\nӘбейемдең орден - миҙалдары күп. Һуғыш осоронда еңеүҙе яҡынайтыуға үҙ өлөшөн индергән өсөн Бөйөк Еңеүҙең 30, 50, 60, 65 йыллығына юбилей миҙалдары, “За доблестный труд” - 1976 йылда бирелгән “Хеҙмәт ветераны” һәм В.И.Лениндың тыуыуына 100 йыллыҡты билдәләү- миҙалдары ла биҙәй ине уның түшен.\nЙыш булмаһа ла әбейем Зәкирә Ғарифулла ҡыҙы орден- миҙалдарын алып, тарамыш, тиренән генә торған ҡулдары менән һыпырып- һыпырып, уйланып ултыра ине. Шундай ҡәҙерле миҙалды, орденды ҡулына алғанда йәш сағы, һуғыш йылдары иҫенә төшкәндер. Тәҙрәнән төшкән ҡояш яҡтыһында Сталин һүрәте төшкән миҙалдың ҡыҙғылт нурҙар менән ялтлап китеүе утлы йылдарҙы хәтерләткәндер. Әбейемдең ҡырҡ йыллыҡ хеҙмәт стажы илебеҙ тарихындағы иң ауыр осорға тура килгән.\nБөгөн мин әбейемдең наградаларына ҡарайым да һоҡланам. Тылда ла, һуғыш яланындағы кеүек, еңеү өсөн көрәш барған. Был көрәштә беҙҙең өсөн өлгө булған әбейем Хөсәйенова Зәкирә Ғарифулла ҡыҙы менән ғорурланам.\nДошманды еңде егеттәр,\nЕңделәр ил ҡыҙҙары.\nДандары ҡояш кеүектәр,\nДан һеҙгә, ил улдары,\nВатан йырлай һеҙгә дан.\nДан һеҙгә, ил ҡыҙҙары,\nХөрмәтләй һеҙҙе Ватан!\nЭто сочинение ученика 4 класса Бурангулова Алмаза о труженице села во время Великой Отечественной войны Хусаиновой Закире Гарифулловне. Она в 1947 году награждена орденом Сталина (так назвали этот орден в народе) "За доблестный труд в Великой Отечественной войне 1941-1945 гг. " , а в 1949 году - орденом Ленина. Сочинение можно использовать как исторический материал о доблестных делах наших бабушек и дедушек во время Великой Отечественной войны.\nМиниязова Лилия Ахметгареевна\nНомер материала: ДБ-1259203\n1539 0 27.07


Барыбыҙға ла уяу булыу зарур » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Кеше һәм хоҡуҡ » Барыбыҙға ла уяу булыу зарур\n- Йортҡа инеп урлашыуҙар - 37 осраҡ (былтырғынан +12), мал урлау - 17 (+4), наркотик һатыу менән бәйле енәйәттәр - 47(+12), мут-лашыуҙар - 57(+2).\n- Юлдарҙағы хәлдәрҙе нисек баһаларһығыҙ?\n- Ун айҙа 942 эреле-ваҡлы юл-транспорт һәләкәттәре һәм ваҡиғалары теркәлде. Былтырғы осорҙан 34 фактҡа кәм. 5 кеше һәләк булды, 39 граждан имгәнә.\nЮл хәрәкәте ҡағиҙәләрен күҙәтмәгән өсөн 11678 административ протокол төҙөлә (+156). 576 водитель эскән көйөнсә руль артына ултырып тотола, былтырғы ошо осорҙан 20 осраҡҡа күберәк. 89 граждан (+27) ҡабаттан иҫерек көйөнсә транспорт менән идара иткән өсөн РФ Енәйәт кодексы буйынса яуаплылыҡҡа тарттырыла.\n- Автомобилдәр ифрат күбәйҙе шул. Ә уларҙы ҡыуып алып китеү осраҡтары ла йышая барамы?\n-14 енәйәт теркәлде, былтырғы ошо осорҙан 7-гә кәм. Был төр енәйәттәрҙе асыҡлау күрһәткесен 92,9 процентҡа еткерә алдыҡ (уртаса республика буйынса - 75 процент).\n- Яуыз ниәттә ут төртөүҙәр ҙә күп шикелле, был хаҡта ни әйтерһегеҙ?\n- Граждандарҙың милкенә ут төрткән өсөн 8 енәйәт эше ҡуҙғатылды - 6 торлаҡ, 1 гараж, 1 баҡса өйө тураһында һүҙ бара. Үкенес, был төр енәйәттәрҙе асыҡлау айырыуса ҡатмарлы, әлеге мәл 3 осраҡта ғына ғәйеплеләр асыҡланды.\n- Ниндәй яза алалар?\n- Бына, мәҫәлән, Учалы ҡалаһында фатир яндырған граждан бер йылға шартлы рәүештә хөкөм ителде. Быныһы инде беҙҙең компетенция түгел.\n- Эскеселек темаһы көнүҙәк тема булыуҙан туҡтамай...\n- Быйыл 10 айҙа 411 енәйәт эскән кешеләр тарафынан ҡылынды, былтырғы осорҙан егерме ике фактҡа күберәк. Полиция үҙ вәкәләттәре сиктәрендә актив көрәш алып бара. Бына, мәҫәлән, иҫерек көйөнсә йәмәғәт урындарында күренгән өсөн 1364 протокол төҙөлә, 2016 йылдың 10 айы менән сағыштырғанда 509 административ эшкә күберәк! Шулай уҡ йәмәғәт урындарында хәмер эскән өсөн 537 граждан административ яуаплылыҡҡа тарттырылды. Участка уполномоченныйҙары урындағы власть органдары менән берлектә имен булмаған ғаиләләрҙе күҙәтеү аҫтында тота, профилактика эштәре менән шөғөлләнә, сходтарҙа был һорауҙар күтәрелә.\nЗаконды боҙоп сауҙа итеүселәр ҙә язаһыҙ ҡалмай. Рәсәй Федерацияһының Административ хоҡуҡ боҙоуҙар тураһында кодексының төрлө статьялары буйынса («балиғ булмағандарға алкоголь продукцияһы һатыу», «законһыҙ сауҙа», «спиртлы эсемлектәр менән физик берәмектәр сауҙа итеү») илле дүрт эш ҡуҙғатылды, былтырғы ошо осорҙан ете осраҡҡа күберәк. Законһыҙ әйләнештән ике йөҙ утыҙ литр алкоголь продукцияһы, алтмыш дүрт литр этил спирты тартып алынды.\n- Наркомания менән көрәш тә туҡтамайҙыр инде?\n- Наркотиктар әйләнеше менән бәйле 74 енәйәт эше ҡуҙғатылды. Былтырғы осорҙан егерме бер осраҡҡа күберәк. Егерме туғыҙ осраҡ буйынса тәфтиш тамамланып, материалдар судҡа ебәрелде. Былтырғы осорҙан был төр енәйәттәрҙе асыҡлауҙы 14,5 процетҡа яҡшыртып, 58 процентҡа еткерә алһаҡ та (уртаса республика күрһәтке-се - 42,4 процент) - барыбер ҡәнәғәтләнерлек түгел инде. Сәбәбе - енәйәтселәр заман мәғлүмәт технологияларын, үлемесле тауарҙарын йәшерен урындар аша (мәҫәлән, күп фатирлы йорт подъездарында) таратыу алымын ҡуллана.\nЗаконһыҙ әйләнештән 93,311 грамм синтетик һәм 2 182,88 грамм үҫемлектән яһалған тилерткес матдә конфискацияланды. Шулай уҡ полицияның участка уполномоченныйҙары 10 ҡырағай үҫкән киндер усағын асыҡлап юҡ итте.\n- Коррупция темаһы ла хәҙер популяр…\n- Был йүнәлештә алты енәйәт асыҡланды, биш енәйәт эше бөгөнгө көндә судҡа йүнәлтелгән, дүрт кеше енәйәт яуаплылығына тарттырылды.\n- Ә үткән дәүерҙә ниндәй енәйәт иң етди булып күренде?\n- Берәйһен айырып әйтергә әхлаҡи хоҡуғым юҡтыр. Һәр енәйәт - кемдеңдер юғалтыуҙары һәм күҙ йәштәре, һәр береһен асыҡлау өсөн көс һәм ваҡыт йәлләмәй түгелергә тейеш. Шуға ла, береһенә лә айырым акцент яһамайынса, әлеге дәүергә айырыуса хас булырҙай йә резонанс тыуҙырған бер-ике осраҡты атау менән сикләнәм:\n- май-июнь айҙарында бер төркөм ҡатындар һуғыш ветеранының ышанысына инеп, дүрт миллион һум аҡсаһын урланы. Шул уҡ төркөм икенсе Учалы ҡалаһы кешеһен алдап, фатиры менән эш итергә хоҡуҡ биргән документ тултырталар;\n- 29 август Учалы ауылының бер йортонда үлтерелгән ирҙең мәйете табыла, мәрхүмдең автомашинаһы юҡ икәнлеге асыҡлана. Күләмле оператив-эҙләү сарала-ры һөҙөмтәһендә ике Учалы районы гражданы Силәбе өлкәһендә ҡулға алынды. Автомобиль дә табыла.\n- 31 октябрь енәйәт эше ҡуҙғатылды - Яңы Байрамғол ауылында кәртәлә торған алты баш һыйыр малы урлана, зыян - 295 мең һум.\n- Хеҙмәт итергә кеше етәме?\n- Бүлек штаты 9 хеҙмәткәргә комплектланып етмәгән, шул иҫәптән 2 полицияның участка уполномоченныйҙары, 2 патруль-пост хеҙмәткәре талап ителә. Уңайы менән файҙаланып, 35 йәшкә тиклемге хәрби хеҙмәтте үткән һәм юғары юридик белемгә эйә райондаштарҙы беҙҙең кадрҙар бүлексәһенә мөрәжәғәт итергә саҡырам.\n- Һөнәри байрамығыҙ булғас, йола буйынса иң яҡшы хеҙмәткәрҙәрегеҙҙе атап китергә лә кәрәктер.\n- Шуны һыҙыҡ өҫтөнә алам - эске эштәр бүлеге төбәктәге криминоген хәлде ныҡлы контроль аҫтында тота. Коллектив эшлекле һәм тәжрибәле. 24 хеҙмәткәребеҙ «ҡыҙыу нөктәләрҙә» хеҙмәт итеп ҡайтҡан кешеләр.\nТүбәндәге иптәштәрҙе ыңғай яҡтан айырыуса билдәләй алам: миграция һорауҙары буйынса бүлексә начальнигы майор Радик Юнысов, өлкән тәфтишсе майор Илүзә Хажина, енәйәттәрҙе тикшереү бүлексәһенең өлкән оперуполномоченныйы майор Илгиз Шаһиев, тикшереү бүлексәһенең оперуполномоченныйы лей-тенант Артур Йәғәфәров, тәүтикшереүсе капитан Динара Фәсхетдинова, полицияның участка уполномоченныйы капитан Рәмил Хәмитов, дежур частың оператив дежурный капитан Ғаяз Шакирйәнов, эксперт-криминалистика бүлексәһе эксперты өлкән лейтенант Руслан Хөснийәров, ваҡытлыса тотоу изоляторының һаҡ һәм ҡарауыллау төркөмө водителе прапорщик Рөстәм Юламанов, патруль-пост хеҙмәте взводы полицейы сержант Илдар Заһиҙуллин.\nБайрам айҡанлы бөтә хеҙмәттәштәремде, хөрмәтле ветерандарыбыҙҙы ҡайнар ҡотлайым, уңышлы хеҙмәт, именлек, ғаилә бәхете һәм ҡоростай сәләмәтлек те-ләйем! Өлгөлө хеҙмәт өсөн рәхмәт белдерәм.\nХалыҡ менән берлектә\nҺеҙҙең иғтибарға һөнәри байрамдары айҡанлы РФ Эске эштәр министрлығының Учалы районы буйынса бүлеге начальнигы, полиция подполковнигы И.М.... Тотош уҡырға\nҺөнәри байрамдары алдынан РФ Эске эштәр министрлығының Учалы районы буйынса бүлек начальнигы вазифаҺын башҡарыусы подполковник Илдар Абдраҡипов менән... Тотош уҡырға