Мутлашыу ауына эләкмәгеҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Мутлашыу ауына эләкмәгеҙ\nМутлашыу ауына эләкмәгеҙ 19.06.2018 // Йәмғиәт\nМутлашыу – бөгөнгө көндә иң таралған милек енәйәттәренең береһе. Кеҫә телефонына “Яҡынығыҙ аварияға осраны, тиҙ арала аҡса кәрәк” тип шылтыратыу йәки пенсионерҙарға “собес”тан килеп иҫке аҡса купюраларын яңыға алмаштырыу осраҡтары — бындай енәйәт схемалары инде һәр кемгә билдәле. Әммә еңел табыш эҙләүселәр бер урында тапанмай, алдашыуҙың яңы ысулдарын эҙләп таба. Мәкерле уйҙарын тормошҡа ашырыу өсөн улар заман технологиялары – интернет, социаль селтәрҙәрҙе лә ҡуллана.\nЗамана бурҙарына кешенең банк картаһынан аҡса урлау бер ни тормай. Енәйәтселәр картаның реквизиттарын, кешенең исем-шәрифен һәм ПИН-кодты белһә, аҡсаға юл асыла.\nКүптән түгел Белорет ҡалаһында шундай хәл теркәлә. 34 йәшлек ҡатын үҙенең кредит картаһынан байтаҡ аҡсаның юҡҡа сығыуын белеп ҡала. Ваҡиға урынына оператив-тәфтиш төркөмө йүнәлә. Видеояҙмаларҙы ентекләп ҡарағас, бер йәш ҡатындың ошо картаны йыш ҡулланыуы асыҡлана. Ул зыян күреүсенең 32 йәшлек танышы булып сыға.\nЭш былай була. Ҡатын танышынан кер йыуыу машинаһының ҡулланма яҙыуын алып тора. Уның эсендә пин-код менән банк картаһын таба. Күп тә үтмәй, ғәйепләнеүсе аҡсаны иҫәптән алып, үҙенә автомобиль һатып ала.\nМагазинда, кафела, башҡа урындарҙа картағыҙҙы күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тырышығыҙ. Әгәр түләү бойомға ашырылманы, ПИН-кодты тағы бер тапҡыр индерегеҙ тип һораһалар, ике тапҡыр аҡса күсереүегеҙ ихтимал. Түләүҙәр тураһында смс-хәбәр алыу функцияһы менән ҡулланығыҙ. Әгәр ниндәй ҙә булһа тотҡарлыҡ тыуһа, түләү үтмәһә, был хаҡта яҙма дәлил һорағыҙ.\nБанкоматта ла аҡсаны юғалтырға мөмкин. Мутлашыусылар уларға скиммер тип аталған махсус ҡорамал урынлаштыра, ул картаның магнит таҫмаһындағы мәғлүмәтте күсереп ала. Банкоматҡа йәшерен камера йәки өҫтәмә клавиатура ҡуйып, ПИН-кодты белеүҙәре лә ихтимал. Ялған клавиатураны ысынының өҫтөнә урынлаштыралар, ә банкомат ғәҙәттәгесә эшләй. Кеше хаҡында мәғлүмәткә эйә булып, уның картаһының күсермәһен эшләтеп алғандар ҙа бар. Банкомат менән эш иткәндә хәүефһеҙлек саралары хаҡында онотмағыҙ: сит ҡорамалдар күҙгә ташланмаймы, клавиатура шик тыуҙырмаймы? ПИН-кодығыҙҙы йыйған ваҡытта ниндәй һандарға баҫыуығыҙҙы мотлаҡ буш ҡулығыҙ менән ҡаплағыҙ.\nБанк картаһы тураһында мәғлүмәттәрҙе белеүҙең башҡа алымдары ла таралған. Берәй әйбер һатыуығыҙ хаҡында иғлан бирһәгеҙ, шунда күрһәтелгән телефонға шылтыраталар йәки приз отоуығыҙ хаҡында хәбәр итәләр. Кеше менән һөйләшеп, уны төрлөсә әүрәтеп, банк картаһына ҡағылышлы мәғлүмәткә эйә булалар йәки мутлыҡ ҡорбаны, үҙе банкоматҡа барып, тегеләр әйткән иҫәпкә аҡса күсерә.\nМәҫәлән, Учалы районы кешеһе “Авито” сайты аша үҙенә автомобиль һатып алырға була. Задатка итеп үҙенең банк картаһынан енәйәтселәргә 10 мең һум аҡса күсерә. Ә икенсе берәү сит ил автомобиле хужаһы булыу маҡсатында 50 меңен күсереп, ярыҡ ялғаш эргәһендә ҡала.\nЙыш ҡына йыйған аҡсаһын арттырырға теләгән граждандар төрлө финанс ҡапҡандарына ла эләгеп ҡуя. Улар кешене өгөтләй, ҡыҙыҡтыра белә, банк һаҡламынан күпкә юғарыраҡ процент вәғәҙә итә. Һаҡ булығыҙ: был компания сираттағы финанс пирамидаһы булып ҡуйыуы ихтимал. Мәкер ҡороусылар йылдам эшләй: бик әүҙем реклама алып бара, мөғжизәгә ышаныусыларҙан мөмкин тиклем күберәк аҡса туплай һәм, күп тә үтмәй, алданған пайсыларҙан йыйылған сумма менән юҡҡа сыға.\nҒәҙәттә, улар яңғырауыҡлы, үҙенә йәлеп итеп торған атамалар һайлай: IT-компания, интернет-компания, инновациялы проект... Акция һәм облигациялар тәҡдим итәләр, йыйылған аҡсаны ҙур килем килтерәсәк төҙөлөшкә, алтын табыу сәнәғәтенә, юғары һөҙөмтәле производствоға йүнәлтергә вәғәҙәләйҙәр, бәғзе берәүҙәре хатта, кредиттарығыҙҙы тулыһынса ҡаплайбыҙ, тип тә ебәрә.\nБынан бер нисә йыл элек “Древпром” тип аталған ойошма тураһында күп һөйләнелде. Билдәле процентҡа кредиттар буйынса бурыстарығыҙҙы ҡаплайбыҙ, тип ул әллә күпме халыҡты алданы. Рәсәй буйынса “Древпром” ҡармағына һигеҙ меңдән ашыу кеше эләгеп, 566 миллион аҡсаһын юғалтҡан, тип иҫәпләнә. Ойошма эшмәкәрлеге хоҡуҡ һаҡлау органдары тарафынан туҡтатылды.\nБылтыр мутлашыусылар “Древпром онлайн” исеме менән йәнә пәйҙә булды. Элекке клиенттарын, смс-хәбәрҙәр аша бурыстарын ҡаплаясаҡтарын вәғәҙә итеп, ышандырырға тырыштылар. Шулай уҡ брустан йорттар төҙөүҙә инвестор булырға өгөтләнеләр. Бының өсөн, йәнәһе, сайтта теркәлеп, аҡса күсереү ҙә етә.\nҠапҡанға эләкмәҫ өсөн, иң тәүҙә бындай ойошмаларҙың әлеге эшмәкәрлеге менән шөғөлләнеүгә лицензияһы йәки дәүләт реестрында теркәлеүе менән ҡыҙыҡһынығыҙ. Килешеү өлгөһө менән танышығыҙ, бойондороҡһоҙ финанс йәки юридик консультацияға мөрәжәғәт итегеҙ. Әгәр финанс пирамидаһы ҡорбаны булһағыҙ, ойоштороусыларҙы енәйәт яуаплылығына тарттырырға мөмкин.\nҺуңғы йылдарҙа кеше хаҡына байырға теләгән мутлашыусылар бигерәк күбәйеп китте. Уяу булайыҡ, хәләл аҡсабыҙҙың бәрәкәтен күрәйек, яҡындарыбыҙҙы, ололарҙы мутлашыу ауынан аралайыҡ.


Әкиәт аша изгелек өләшеп » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » Әкиәт аша изгелек өләшеп\nӘкиәт аша изгелек өләшеп 19.06.2018 // Белем һәм тәрбиә\nТәү тапҡыр икенселәр былтыр “Әлифба” байрамында үҙҙәренең ата-әсәһе алдында әкиәт ҡуя, артабан кескәй “әртистәр” уҡыу йылы аҙағында ҡаланың модель китапханаһында ойошторолған Бөтә Рәсәй “Библиотөн” акцияһында С. Маршактың “Иҫәр сысҡан балаһы” әкиәтен сәхнәләштерә.\n– Балалар менән әкиәт сәхнәләштереү теләген белдергәс, ата-әсәләр ҙә хуплап ҡаршы алды. Кемдер геройҙарға битлек әҙерләне, икенселәре сәхнәне биҙәү, әйберҙәр менән йыһазландырыуҙы үҙ өҫтөнә алды. Төп геройҙы уйнаған Илназ Әбделғужиндың атаһы Илһам Факил улы хатта китапханаға карауат та алып килеп ултыртты (сценарий буйынса сысҡан балаһы әкиәттең башынан алып аҙағына тиклем йоҡларға “йыйына” – авт.), – ти Рәмилә Юлай ҡыҙы.\n“Театр ене” ҡағылған кескәй әртистәр яңы уҡыу йылында ла әкиәт сәхнәләштереү теләге менән яна, был хаҡта класс етәкселәренә әленән-әле белгертеп тора. Әмәлгә ҡалғандай, ҡала мәғариф идаралығы мәктәп һәм мәктәпкәсә йәштәге учреждениелар араһында күсәгилешлек программаһына ярашлы үтәсәк сараларҙың береһендә үҙҙәренең шефлыҡҡа алынған “Ҡарһылыу” балалар баҡсаһы кескәйҙәре алдында башҡортса әкиәт менән сығыш яһарға кәрәк икәнлеге асыҡлана.\nII “Б” гимназистары ҡыҫҡа ваҡыт эсендә “Батыр әтәс” башҡорт халыҡ әкиәтен Рәмилә Торомтаева эшкәртеүендә сәхнәләштереүгә тотона. Был юлы ла ата-әсәләр ярҙамға килә: улар күмәкләп семәрле ҡалаҡ эшләй, костюмдар әҙерләй. Төп ролде уйнаған Данилға әсәһе Рәсимә Мөхәмәтғәлина хәтәр шәп костюм текһә, атаһы Салауат Яхъя улы үҙ ҡулдары менән бынамын тигән семәрле йорт эшләп бирә. Артабан был йортто ла, костюмдарҙы ла ата-әсәләр балалары ҡуйған һәр урынға алып барыуға, уларҙы кейендерешеп, сәхнәгә сығарыуға ярҙам итә.\n– Ҙур теләк һәм тырышлыҡ менән “Батыр әтәс”те әҙерләнек. Кескәйҙәр алдына сығыу – уҡыусыларым өсөн ҙур яуаплылыҡ, сөнки бала күңелен алдап булмай, әҫәр уларға оҡшай йә юҡ. Ошоно иҫәпкә алып, мин тәүҙә әкиәтте үҙебеҙҙең гимназияла күрһәтергә ҡарар иттем. Бер юлы кескәй “әртистәр”ем сирҡаныс алды, тамашасы фекерҙәрен тыңланы, уларҙың маҡтау һүҙҙәрен ишетте, шуға күрә “Ҡарһылыу” балалар баҡсаһы тәрбиәләнеүселәре алдында үҙҙәрен ышаныслы тотоп, бынамын тигән итеп уйнап сыҡты.\nБеҙҙең сығышты күргән һәр кем уҡыусыларҙың сәхнәлә үҙҙәрен ысын артистар кеүек тотоуын, ихлас һәм дәртле уйнауҙарын билдәләне. Быйыл Рәсәйҙә иғлан ителгән Ирекмән йылына ярашлы, гимназияның социаль педагогы Динә Мәһиҙиеваның кәңәше буйынса, “Батыр әтәс” әкиәтен “Азатлыҡ” халыҡты социаль хеҙмәтләндереү үҙәгендә йәшәгән ҡарауһыҙ ҡалған оло йәштәге кешеләр алдында ла ҡуйҙыҡ. Изгелек ҡылыу – бер, ә шул изгелекте ҡабул иткән кешеләрҙең дә һиндәге изгелек осҡондарын һүндермәй ҡабул итә белеүе – икенсе шарт. Был шарттар үтәлһен өсөн ике яҡтан да киң күңел, ихлас йөрәк кәрәк. Шуныһы ҡыуаныслы: “Азатлыҡ”та йәшәгән инәй-олатайҙар беҙҙе йылы ҡаршы алды. Уларҙың балаларҙы дәртләндереп, “тағы ла килегеҙ” тип ҡалыуы уҡыусыларымдың күңелен үҫтерҙе, ҡанат ҡуйҙы, – ти Рәмилә Торомтаева.\nАртабан йәш артистар ҡаланың етем ҡалған балалар һәм үҫмерҙәр өсөн ойошторолған “Ғаилә” үҙәгендә, ҡаланың махсус (коррекцион) белем биреү мәктәбендә, “Айгөл” балалар баҡсаһында сығыш яһай. Матур башланғыс гимназияла ғына түгел, ҡала мәктәптәре уҡыусылары араһында ла танылыу таба. Изге ниәт менән башҡарылған эш туҡтап ҡалырға тейеш түгел тигән маҡсаттан балалар К. Чуковский әҫәре буйынса “Муха-цокотуха”ны сәхнәләштереп, йәнә бер нисә урында ҡуйып өлгөрә.\nҠала гимназияһы директоры Ирина Варламова әйтеүенсә, шатлыҡ һәм бәхет илтергә ашҡынған һәр кем ирекмән була ала, уның йәш сиге булмауы ҡыуандыра, гимназияның ошо класс уҡыусылары, уларҙың етәксеһе һәм ата-әсәләре менән берлектә ҡалала ирекмәнлек хәрәкәтен тулыландыра. Улар үҙенең матур, фәһемле сығыштары менән ай һайын ҡарттар йортондағы ололарҙы ла, балалар баҡсаһындағы кескәйҙәрҙе лә ҡыуандырып тора. Әкиәт тамашалары, иҫ киткес костюмдары һәм актерҙар оҫталығы тамашасыларға яҡшы кәйеф бүләк итә. Инициативалы, тәжрибәле уҡытыусы ғына түгел, ә йәш яҙыусы Рәмилә Юлай ҡыҙының тырышлығын да билдәләп үтмәү мөмкин түгел. Ирекмәндәр хәрәкәтен үҙ класында башлап, уны артабан үҫтереп, уҡыу йортоноң ошо йүнәлештәге эшмәкәрлегенә ҙур өлөш индерә.\nӘйткәндәй, гимназияла тап ошо II “Б” класы нигеҙендә “Балапандар” тип аталған ирекмәндәр төркөмө төҙөлә. Балапандар “бөркөт, ҡарсыға кеүек ҡоштарҙың иң ныҡлы, иң көслө балаһы” тигәнде аңлата. Изгелек ҡылыу өсөн дә тәү сиратта көс, бигерәк тә рухи көс талап ителә бит. Ә ошо балалар үҙҙәренең һәр сығышы һайын ни тиклем көслө булыуын күрһәтеп кенә ҡалмай, изгелек, яҡшылыҡ төшөнсәләрен тирә-йүндәгеләргә тарата, уның барлығын үҙ сығыштары менән дәлилләй. Тап кескәй “балапандар” кеүек.


"Хәҙер Ҡуштау тураһында мәсьәлә тулыһынса ябылды"\n1 Апрель 2021, 14:01\nРеспублика Башлығы Радий Хәбиров Рәсәй 24 телеканалына Рәсәй президенты Владимир Путиндың «Башҡортостан сода компанияһы» акционерҙар йәмғиәте акцияларының 38,3% Башҡортостан Республикаһы милкенә, шулай уҡ 11,7% плюс бер акцияны ышаныслы идараға тапшырыу тураһында ҡарарына аңлатма бирҙе. Хәҙер Ҡуштауҙы эшкәртеү ихтималлығы тураһында мәсьәлә тулыһынса ябылды\nРеспублика Башлығы Радий Хәбиров Рәсәй 24 телеканалына Рәсәй президенты Владимир Путиндың «Башҡортостан сода компанияһы» акционерҙар йәмғиәте акцияларының 38,3% Башҡортостан Республикаһы милкенә, шулай уҡ 11,7% плюс бер акцияны ышаныслы идараға тапшырыу тураһында ҡарарына аңлатма бирҙе. Хәҙер Ҡуштауҙы эшкәртеү ихтималлығы тураһында мәсьәлә тулыһынса ябылды, тип белдерҙе ул.\n«Хәҙер был мәсьәлә тулыһынса ябылды тип икеләтә әйтә алабыҙ, сөнки Рәсәй президентының бөтә ҡарарҙарын ғәмәлгә ашырғандан һәм документтарҙы рәсмиләштергәндән һуң предприятие менән идара итә башлайбыҙ, — тине республика етәксеһе. — Ләкин ошо ваҡытҡа тиклем үк республика халҡының үтенесе буйынса Ҡуштауға тәбиғәт ҡомартҡыһы статусын бирергә хәл иткәйнек. Йәғни шихан һаҡлана тигән статус алды. Беҙ өс шихан урынлашҡан бөтә биләмә буйынса ЮНЕСКО геопаркы статусын алыу өсөн досье ебәрҙек. Йәғни беҙ артабан киттек. Ошо шиханға халыҡ-ара статусын бирергә теләйбеҙ. ЮНЕСКО-ла ғаризабыҙҙы ҡарауҙың беренсе этабын уңышлы үттек. Ҡәтғи ҡарар көтәбеҙ. Шуға күрә бөтә көсөбөҙ менән шихандарыбыҙҙы һаҡлап ҡалырбыҙ».


Матбуғат сифатына иғтибарҙы арттырырға кәрәк\nЖурналистар араһында күптән инде уҡыусыларҙың матбуғатҡа\nҡарата ҡыҙыҡһыныуы түбәнәйеүе, гәзит - журналдарға яҙылыусылар һанының кәмеүе, телевидение һәм интернеттың аҡрынлап матбуғатты мәғлүмәт аренаһынан ҡыҫырыҡлап сығарыуы тураһында фекерҙәр йөрөй. Йола буйынса Мәскәүҙә үткәрелгән "Матбуғат" күргәҙмәһенә барасағымды белгәс, мин шунда уҡ сарала ошо темаға төп урын биреләсәк тип уйланым.\nҺәм яңылышманым. Ун өсөнсө Халыҡ - ара "Матбуғат - 2006"\nкүргәҙмәһен асыу тантаһында уҡ һуңғы ун йыл эсендә китаптар тиражы дүрт тапҡыр, гәзит һәм журналдар тиражы - биш тапҡыр кәмеүе, Рәсәйҙә теркәлгән 50 мең киң мәғлүмәт сараларының 15\nмеңе генә ярайһы уҡ һөҙөмтәле эшләүе тураһында әйтелде. Баҫма продукцияның абруйы кәмене, бөгөнгө матбуғат иң ҡыуаныслы осорон кисерә тип әйтеп булмай. Быға өҫтәп сығыш яһаусыларҙың береһе Мәскәү күргәҙмәһе үҙе лә әһәмиәтен юғалта бара, тип белдерҙе: ҙур федераль баҫмалар бында йылдан - йыл һирәгерәк күренә һәм хатта сараның исемен төбәк\nэкспозицияһы тип үҙгәртергә лә мөмкин...\n"Бына һиңә кәрәк булһа" тип уйланым мин Бөтә Рәсәй күргәҙмә үҙәгенә аяҡ баҫҡанда кисергән шатланыу тойғоһон һәм\nәле генә ишеткән күңелһеҙ мәғлүмәтте бер - береһенә бәйләрг ә тырышып. Бөтә ил һәм яҡындағы сит илдәрҙән меңдән ашыу мөхәррирҙәр, журналистар, нәшер итеүселәр, полиграфистар, реклама менән шөғөлләнеүселәр баҫма һәм электрон продукцияһы яңылыҡтарын күрһәтергә, киң мәғлүмәт саралары баҙарында барлыҡҡа килгән тенденцияларҙы, проблемаларҙы тикшерергә тип йыйылған. Сағыу, зауыҡ менән биҙәлгән стендтар, улар араһында, әйткәндәй, урындағы йөҙләгән баҫманы йыйған "Башҡортостан матбуғаты" берләштерелгән\nстенды, медиа берлегенең күренекле шәхестәре, ғалимдар, фирҡә алдынғылары, төбәк нәшриәттәренең презентациялары, конференциялар - бер һүҙ менән әйткәндә, ысын матбуғат байрамы. Сарала ҡатнашыусылар бер - береһен ошо байрам менән ҡайнар ҡотлай, бер йыл эсендә бер - береһен һағынып өлгөрөүҙәрен белдерә, ҡулдарын ҡыҫа.\n- Был кешеләр, - Дәүләт Думаһы вице - спикеры Владимир Жириновский журналистарға күрһәтә, - көн һайын беҙҙең өсөн миллионлаған экземпляр гәзит сыҡһын өсөн барыһын да эшләй. Һ әм уларҙы түҙемһеҙлек менән кесеһе лә, өлкәне лә көтөп ала. Сөнки матбуғат - ул беҙҙең остаз, беҙҙең уҡытыусы, унан бары тик "икелегә өлгәшеүсе" генә ҡурҡа. Мин, мәҫәлән, үҙемде "отличник" тип иҫәпләйем, шуға күрә матбуғатты беләм, яратам һәм унан ҡурҡмайым. Журналистар баһалағанда һәм фекер йөрөткәндә киҫкенерәк булһалар ҙа уларға асыуланырға ярамай.\nҠояш та яндыра, айырыуса яр буйынса ауыҙ асып ултырһаң, әммә ҡояшһыҙ беҙ һәләк булыр инек. Матбуғатһыҙ ҙа юҡҡа сығыр инек.\n- Яңы мәғлүмәт системалары үҫешһен әйҙә, - тип мауығып дауам итә Жириновский, - әммә баҫма матбуғат һәр саҡ беҙҙең менән ҡаласаҡ, был матбуғат менән күҙгә - күҙ ҡалыу теләге т ыуа, сөнки ул туранан - тура аралашыуҙы аңлата, ә был бик мө һим.\nМин, "БАШвестЪ" вәкиле булараҡ, киләсәктә беренсе урында\nинтернет торасағына һәм барыбер баҫма матбуғатҡа алмашҡа электрон гәзиттәр киләсәгенә ышанам. Бының ыңғай яҡтары күп , әммә иң мөһиме - уңайлылыҡ: иң оператив мәғлүмәтте урында н да ҡуғалмайынса алырға мөмкин, иртә менән тороп киоскыға йүгереү, почтаға сәфәр ҡылыуҙар юҡ, архив та һинең ҡарамаҡта , теләйһең икән - әллә ҡасанғы материалды ла табып уҡырға мөмкин. Шулай ҙа "ысын гәзиттәрҙән" баш тартыуы ҡыйыныраҡ. В ладимир Вольфович хаҡлы: кәнәфиҙә уңайлап ултырып яратҡан ба ҫмаңды ҡараштырыуға, борсоған темаларға фекер йөрөтөүгә\nӘйҙәгеҙ беҙ ҙә борсоулы темаларҙың береһе - гәзит - журналдар һәм китаптарҙың абруйы төшөүе, дөйөм баҫма һүҙгә м өнәсәбәттең шәптән булмауы хаҡында һөйләшеп алайыҡ. Юҡҡа ғын а "Матбуғат - 2006" күргәҙмәһенең девизы ла "Уҡыусыға\nхеҙмәт итеү - Рәсәйгә хеҙмәт итеү" тип алынмаған бит.\n"Мурзилка" журналының таратыу, реклама һәм күмәк эш бүлеге мөдире Вера Голованова:\n- Уҡыусының ҡыҙыҡһыныу кимәле түбәнәйеүе бөгөн ысынлап та\nиң көнүҙәк проблемаларҙың береһе. Асылда быны аңлатырға мөмкин: телевидение, интернетта мәғлүмәттең күплеге, баҫма продукцияның (айырыуса журналдар) ҡиммәтлеге. Һәм, ғөмүмән,\nкешеләр белемде периодиканан алыуҙы кәрәк тип тапмай. Мәҫәлән, "Мурзилка" һуңғы ике йылда ғына 10 мең уҡыусыһын ю ғалтты.\n- Һәм шул уҡ ваҡытта, - тип дауам итә балалар өсөн сығары лған баҫма вәкиле, - балалар тураһында бер кем дә уйламай. У лар балалар баҡсаһынан, мәктәптән ҡайтҡан ваҡытта телевизорҙан йә сериалдар, йә һуғыш - ҡан ҡойош күрһәтелә, ата - әсәләр\nәҙәбиәткә аҡса йәлләй, таратыусылар балалар периодикаһына аҡса эшләргә мөмкинселек биргән тауар тип кенә ҡарай. Балаларға бындай ҡараш булырға тейеш түгел! Беҙ, нәшер итеүселәргә, дәүләттең ярҙамына бик мохтажбыҙ, сөнки күп кен ә китапханалар баҫмаға яҙылырға аҡса таба алмай, балалар яратҡан журналдары ҡыйбатланыу сәбәпле ата - әсәләренең\nуны алдырмауына зарланып редакцияға хаттар яҙа. Аңлашыла: ҡағыҙға хаҡтар артҡандан арта, ҡуртым хаҡы, таратыу ҙа кеҫәг ә һуға. Һәм пропаганда тураһында оноторға ярамай - балаларҙы бәләкәйҙән уҡырға өйрәтергә, һүҙгә ҡарата изге мөнәсәбәт булдырыу мөһим.\n"Журналист" журналы мөхәррире урынбаҫары Геннадий Рогов:\n- Эйе, килешәм, бөгөн матбуғаттың хәле шәптән түгел, әммә мин буяуҙарҙы артыҡ ҡуйыртмаҫ инем. Бөгөн "күргәҙмә ваҡлана"\nтигән фекер яңғыраны, әммә үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, бөгөнгө\nэкспозиция ҡатнашыусылар һаны буйынса ла, улар алып килгән продукцияның сифаты буйынса ла бик ҡеүәтле. Рәсәйҙә киң\nмәғлүмәт саралары бик әүҙем үҫешә. Һуңғы арала балалар һәм үҫмерҙәр өсөн байтаҡ баҫмалар барлыҡҡа килде, һәм был күңелгә йылылыҡ өҫтәй. Элекке брендтар сағыу төҫтәр менән\nбайытыла, мәҫәлән, "Техника - йәштәргә" журналын алып ҡарағыҙ. Ул бөгөн танырлыҡ та түгел: заманса, ялтырауыҡ ҡағыҙҙа баҫыла, дизайны бына тигән. Йәки шул уҡ "Мурзилка": күрмәлекһеҙ генә журнал хәҙер ниндәйгә әйләнде.\n- Конкуренция ла үҙ ролен уйнамайынса ҡалмай. Нисек булһа ла баҫмаларҙың сифаты арта, - ти Рогов. - Һәм нәҡ ошондай күргәҙмәләрҙә матбуғаттың сифаты яҡшырыуы күренә. ъ "Матбуғаттың" пульсы түбәнәймәүен билдәләргә кәрәк. Быйыл бында илдең күп төбәктәренән килделәр, экспозицияла күп кенә\nматбуғат министрлыҡтары, шулай уҡ Дәүләт Думаһы, Федерация Советы вәкилдәре ҡатнашты. Был күргәҙмәнең кәрәклегенә\nдәлил түгелме һуң Сарала яңы баҫмаларҙың презентацияһы үтә , килешеүҙәргә ҡул ҡуйыла, дуҫтар - журналистар, мөхәррирҙәр , шәшер итеүселәр осраша, йәш коллегаларыбыҙ тәжрибә туплай.\n"Русская книга" дәүләт нәшриәте президенты, Рәсәй академияһының тәбиғәт фәндәре академигы, "Матбуғат - 2006" күргәҙмәһенең ойоштороу комитеты рәйесе Михаил Ненашев:\n- Бөгөн күргәҙмә әһәмиәтен юғалта тип әйтеүҙә "Известия", "Комсомолка" кеүек ҡайһы бер ҙур федераль гәзиттәрҙең һуңғ ы йылдарҙа "Матбуғатта" ҡатнашмауы күҙ уңында тотолалыр, моғайын. Ысынбарлыҡта иһә "Матбуғат" ваҡланмай, киреһенсә, ҙурая бара, беҙҙе айырыуса ҡыуандырғаны - бында төбәк\nматбуғатының ҙур роль уйнауы. Татарстанда, Башҡортостанда, Төмән, Красноярск ҡалаларында матбуғат һаны арта. Беҙ\nысынлап та Рәсәй матбуғатының ҡеүәте - төбәктәрҙә, тип иҫәпләйбеҙ. Уйлап ҡарағыҙ: барлыҡ тираждарҙың 70 проценты нәҡ төбәк, өлкә һәм район матбуғатына тура килә. Һәм был дөр өҫ юл, сөнки унда матбуғат уҡыусыға яҡыныраҡ. Бөгөн бында һөйләгәндәр буш хәбәр түгел, әлбиттә, медиа индустрияһында беренсе сиратта уҡыуға булған ҡыҙыҡһыныу кәмеүе, баҫмаларға яҙылыу ҡыҫҡарыуы, телевидение, компьютер технологияларының б аҫып алыуына бәйле ҙур үҙгәрештәр бара. Ә был беҙгә матбуғаттың сифаты тураһында ныҡлап уйларға кәрәклегенә ишара яһай.


Усман Юнусов: Эшләп ҡарағыҙ, эшләп ҡарарға кәрәк, ҡурҡырға түгел! | Bashkort 2.0\nКүңелеңә ятҡан һөнәрҙе табыу – еңел эш түгел. Ә һайлаған йүнәлешеңә бар көсөңдө һалып хеҙмәт итеү, ауырлыҡтар менән көрәшеү, тәү осраҡта үҙ-үҙеңде еңеү тағы ла ауырыраҡ. Бөгөнгө геройыбыҙ Усман Юнысов тап шундайҙар рәтенән.\nБөгөнгө көндә ул Циалковский исемендәге Мәскәү авиацион технологигиялар интститутының 4 курсында белем ала, баш ҡалалағы башҡорт студеттары берләшмәһенең активисы булып тора, интернетта үҙ проекттары өҫтөндә эшләй һәм үҙ аллы график дизайнын үҙләштерә.\nТыуған урыны: Хәйбулла урыны, Һаҡмар-Наҙарғол.\nЯратҡан китаптары: Селинджер «Над пропастью во ржи», Р.Бикбаев «Минең Рәми».\nДевиз: Эшләп ҡарағыҙ, эшләп ҡарарға кәрәк, ҡурҡырға түгел! (с) Касперский.\nУсман, Мәскәүҙә белем алыуың – баласаҡ хыялымы әллә шулай килеп сыҡтымы?\nЫсынын әйткәндә, мәктәптә уҡығанда мин Өфөләге авицион университетҡа барырға планлаштыра инем. Ул ваҡытта Мәскәүҙә уҡыу тормошҡа ашмаҫлыҡ хыял һымаҡ күренә торғайны… Әммә яҙмыш ҡушыуы буйынса 2011 йылдың йәйендә Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаһында белем алыусы Башҡортостандан студенттар һәм аспирантттар Ассоциацияһының активистары менән танышырға насип булды. Улар миңә Мәскәү тормошо тураһында ентекле итеп аңлатып бирҙе. Мин баш ҡалала йәшәү беҙ күҙ алдына килтергәнсә ныҡ ҡиммәт һәм ауыр түгел икәнен аңланым. Өфөләге вузға уҡырға инергә балдарым етә ине, әммә мин баҙнат итергә булдым. Һайлауым тураһында һис үкенмәйем – Мәскәү миңә өр-яңы донъя асты.\nҺин наноинженерға уҡыйһың – беҙҙең ил өсөн ят өлкә…\nЫсынлап та, Рәсәйҙә был өлкә сит илдәрҙәге кеүек яҡшы үҫешмәгән. Ҡағиҙә булараҡ, беҙҙең ил әҙер технологияларҙы үҙләштерә. Шуға күрә, яҡшы наноинженер булыу өсөн, инглиз телен белеү мотлаҡ. Бөгөнгө көндә был мәсьәлә минең өсөн иң тәүге урынды биләй.\nЙәмғиәт эшмәкәрлелегең тураһында ла һөйләп үтһәң ине.\nБеҙҙең Ассоциация үткәргән барлыҡ сараларҙа ла әүҙем ҡатнашып киләм. Был миңә дуҫтар һәм фекерҙәштәр табырға ярҙам итә. Ҙур һәм дуҫ команданың ағзаһы булыу – минең өсөн ҙур бәхет.\nБала-саҡтан ҡурайҙа уйнайым. Мәскәүгә килгәс, был һөнәр миңә башҡаса кәрәкмәҫ тип борсолғайным. Әммә баш ҡалалала минең кеүек ҡурайҙы үҙ итеүселәр күп булып сыҡты. Ниндәйҙер бер мәҙәни сарала беҙ бергәләп сығыш яһарға баҙнат иттек…Һәм бик уңышлы килеп сыҡты. Артабан «Саптар» тип аталған ансамбль яһарға ҡарар иттек. Әлеге көндә беҙ үҙебеҙ үткәргән генә түгел, ә Мәскәү кимәлендә уҙғарылған сараларҙа ла башҡорт халҡы исеменән әүҙем ҡатнашып киләбеҙ.\nИнтернет селтәрендәге эшмәкәрлегең тураһында бәйән итһәң ине.\nМине компьютер йә информацион технологиялар менән бәйле барлыҡ нимәләр ҡыҙыҡһындыра. Бына өсөнсө йыл махсус программаларҙа музыка ижад итәм. Бихисап башҡорт репперҙары йырҙарына минустарҙы тап минән яҙҙырталар.\nКүптән түгел график дизайн менән ҡыҙыҡһына башланым. Бөгөнгө көндә был темаға арналған төрлө әҙәбиәт уҡыйым, профессионалдар менән кәңәшләшәм. Хатта үҙенсәлекле практика ла башланым – төрлө саралар өсөн афишалар эшләйем.\nШулай уҡ Вконтакте селтәрендә уңышлы эшләп килгән бер нисә башҡорт группаларының админы булып торам. Уларҙы мин үҙенсәлекле контент менән тултырырға тырышам. Минең беренсе тәжрибәм булып «Башҡортса Рэп» төркөмө булды. Әлеге ваҡытта ул башҡорт репперҙарының аралашыу майҙанына әүерелде.\nИң уңышла проект тип «Музыка Һүнмә»-не билдәләп үтер инем. Ул былтыр «Йәшлек Шоу-2013» конкурсында «Иң яҡшы группа» номинацияһында еңеү яуланы.\nБелеүем буйынса, интернет-проекттар һиңә килем килтермәй. Бындай шарттарҙа һиңә нимә этәргес булып тора?\nӘлегә килтермәй, әммә киләсәктә был хәл үҙгәрер тип өмөтләнәм. Ә әлегә мин бының менән оҡшаған өсөн шөғөлләнәм.\nНисек итеп интернетта яңы технологияларҙы үҙләштерәһең?\nИнтернет – йәнең теләгән мәғлүмәтте табыу өсөн уникаль майҙан. Уның менән дөрөҫ итеп ҡуллана белеү генә кәрәк. Үҙемә килгәндә мин видео-дәрестәр ҡарайым, төрлө материалдар уҡыйым, социаль селтәрҙәрҙә был өлкөлә уңышҡа өлгәшкән кешеләр менән аралашам.\nКүңелем һәр саҡ музыкаға тартыла. Әлеге көндә гитараны үҙләштерәм. Каникулда, өйҙә булғанда атайымдың гармонында уйнарға өйрәнәм. Шулай уҡ уҡырға яратам.\nӘйткәндәй, бөгөнгө көндә нимә уҡыйһың?\nӘле дуҫымдың кәңәше буйынса йәмғиәт эшмәкәре Николай Стариковтың «Национализация рубля» исемле китабын уҡыйым. Иҫ киткес китап, үҙем өсөн күп яңы мәғлүмәт таптым. Параллель рәүештә Говард Шульцтың Старбакс кофейняһының барлыҡҡа килеүе тураһындағы китабын уҡыйым. Ғөмүмән, миңә бизнес тураһында әҙәбиәт бик оҡшай.\nШулай уҡ башҡорт классиктарың әҫәрҙәрен үҙ итәм. Әммә беҙҙең яҙыусыларҙың китаптарын республиканан ситтә табыуы еңел түгел, ә электрон вариантта улар юҡ тиерлек.\nӘгәр һин көтмәгәндә ҙур байлыҡҡа юлыҡһаң, нисек тотонор инең?\nҘур өлөшөн ата-әсәйемдең һаулығын нығытыуға, сәйәхәт итеүҙәренә бүлер, ә ҡалған аҡсаһына үҙемдең бизнесымды асыр инем. Әйткәндәй, мин быларҙы ҙур байлыҡ тапмаған осраҡта ла эшләргә йыйынам.\nНиндәй ҡалала йәшәргә теләр инең?\nБар донъяны урап сығығыҙ, әммә тыуған ерҙән дә яҡыныраҡ ерҙе тапмаҫһығыҙ. Тап шуға ла мин киләсәктә Өфөлә йәшәргә теләр инем.\nИдеаль ҡыҙ ниндәй булырға тейеш?\nИдеаль кеше булмай — кем һине ниндәй барһың шулай итеп яратҡан, шуның ҡәҙерен белер кәрәк.\n20 йылдан үҙеңде ниндәй итеп күрәһең?\nЯратҡан һөнәре булған, бар яҡлап азат, уңышлы ир, бәхетле атай тип күҙ алдыма килтерәм.\nӘңгәмәң өсөн ҙур рәхмәт!


Ватыҡ ваза » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » Проза » Ватыҡ ваза\nЯрлы егет бай ҡыҙға ғашиҡ була. Ҡыҙ ҙа уға ҡарата һәйбәт мөнәсәбәт күрһәтә. Бер көн ҡыҙ егетте үҙенең тыуған көнөнә саҡыра.\nАта-әсәһе берҙән-бер ҡыҙҙарының тыуған көнөнә бөтәһе лә етеш йәшәгән, бик бай кешеләрҙе саҡыра. Улар бер-береһе менән ярышып ҡиммәтле бүләктәр алып килә. Һәр береһе үҙенең бүләге менән ҡыҙҙың һушын алырға теләй.\nӘ ярлы студент үҙенең ғашиҡ йөрәгенән башҡа нимә бүләк итә алһын инде? Үкенескә күрә, бөгөн уның йөрәгенең хаҡы юҡ. Әлеге ваҡытта ҡиммәтле биҙәүестәр, алтын-бриллиант балдаҡтар, ҙур суммала аҡса һалынған конверттар модала. Ә йөрәкте конвертҡа һалып булмай шул... Нимә эшләргә? Студент бик оҙаҡ уйлай һәм уйлап таба.\nУл бик бай бер магазинға килә лә: «Һеҙҙә берәй ҡиммәтле, әммә ватыҡ ваза юҡмы?» – тип һорай. Бәхеткә күрә, ундай ваза табыла. Егет шатлығынан нимә эшләргә белмәй. Ул вазаны матур ҡағыҙға төрөүҙәрен һорай, ә үҙе кассаға ашыға.\nКисен һөйгәненең өйөнә бүләген күтәреп килеп етә. Ҡунаҡтар үҙҙәренең бүләктәрен тапшыра башлағас, ул да ҡыҙы эргәһенә килеп, ҡотлау һүҙҙәрен әйтеп, бүләкте ҡыҙға тотторҙом тигәндә генә, яңылыш ҡулынан төшөрөп ебәрә һәм ваза иҙәнгә төшөп тә китә. Ҡунаҡтар бөтәһе лә телһеҙ ҡала. Ә ҡыҙ тиҙерәк төргәкте иҙәндән күтәрә лә ҡағыҙын аҡтара башлай. Һәм бөтәһе лә шаҡ ҡата. Магазин һатыусылары вазаның һәр бер өлөшөн айырым ҡағыҙға төргән булып сыға. Бындай алдашыуға ҡыҙҙың ата-әсәһе һәм ҡунаҡтарҙың асыуы ҡабара. Ә егет оятынан нишләргә белмәй, ҡыҙарынып-бүртенеп өйҙән сығып йүгерә.\nТик изге һәм матур күңелле ҡыҙға ғына был ватыҡ вазаның һәр бер ярсығы килтерелгән бөтә бүләктәрҙән дә ҡәҙерлерәк тойола. Сөнки ҡыҙ уларҙа үҙен яратҡан егеттең йөрәген күрә.\nСығыу ваҡыты 14-06-2011, 14:07 | Ҡаранылар: 1556\nЫсын мөхәббәт хаҡына хатта тауҙар аҡтарыла\nШатлыҡ- һөйөнөстәр һәм бәхетһеҙлек хаҡында


Краснокама районында «Шәжәрә байрамы» үтәсәк\n7 Сентябрь 2011, 18:50\n17 сентябрҙә Краснокама районында «Шәжәрә байрамы» үтәсәк. Байрам көнөндә бер нисә нәҫелгә презентация үткәреләсәк. Был Харисов – Мәлиховтар, Закировтар, Шәмсеғәлиевтар, Ғәлиевтар, Ғәзизовтар, Солтановтар, Сюткиндар һәм Тимеровтар ғаиләләре. Байрамға шулай уҡ Башҡортостандың Тәтешле, Яңауыл, Илеш, Ишембай райондарынан һәм Татарстандың Аҡтаныш районынан гәрәй ырыуы вәкилдәре лә саҡырылды, тип хәбәр иттеләр «Башинформ» агентлығына Республика халыҡ ижады үҙәгенән.\nЙола буйынса һәр ғаилә үҙенең тирмәһен ҡуясаҡ. Тирмә алдында шәжәрәләр урынлаштырыласаҡ. Шулай уҡ һәр ғаилә берәр йола һәм концерт номеры күрһәтәсәк. Спорт майҙандарында был ваҡытта балалар һәм йәштәр өсөн төрлө ярыштар ойоштороласаҡ.\nБынан тыш, «Шәжәрә байрамы» сиктәрендә «Гәрәй ырыуы башҡорттары: тарихы һәм бөгөнгөһө» фәнни-ғәмәли конференция ла планлаштырыла. Уның эшендә Башҡортостан Республикаһы Фәндәр академияһының Гуманитар тикшеренеүҙәр институты ғалимдары, Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ағзалары, Үзбәкстан, Ҡаҙағстан һәм Төньяҡ Кавказ ғилми үҙәктәренән ғалим-тикшеренеүселәр ҡатнашасаҡ.\nТеги:халыҡ ижадыбайрамдаршәжәрә байрамы


Стәрлетамаҡта «Әҙәби марафон» уҙҙы // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nСтәрлетамаҡта «Әҙәби марафон» уҙҙы\n15:05, 8 декабря 2015 Мәҙәниәт\nСтәрлетамаҡта «Әҙәби марафон» уҙҙы Фото: Сибәғәт Рахманғолов\nСтәрлетамаҡ районында Әҙәбиәт йылына арналған «Әҙәби марафон»дың сираттағы этабы уҙҙы. Ижади делегацияны Башҡортостандың Яҙыусылар союзы рәйесе Наил Ғәйетбаев етәкләне. Делегация составында шулай уҡ шағирҙар Мөнир Вафин, Лариса Абдуллина һәм Кристина Андрианова-Книга, Милли әҙәби музей хеҙмәткәре Регина Фазылова һәм Өфө ҡалаһының үҙәкләштерелгән балалар китапханалары системаһы директоры Әлфиә Юнысова бар ине.\n«Әҙәби көн»дөң программаһында Стәрлетамаҡ шағирҙары, яҙыусылары, журналистары, китапханасылары, мәҙәниәт һәм мәғариф учреждениелары хеҙмәткәрҙәре ҡатнашлығында түңәрәк өҫтәл уҙғарыу, секцияла башлап яҙыусы авторҙарҙың ҡулъяҙмаларын тикшереү ҡаралғайны. «Әҙәби марафон»да ҡатнашыусылар өсөн Стәрлетамаҡ буйлап экскурсия ойошторолдо, улар көҙ көнө асылған Заманса скульптура бульварына барҙы һәм Г.К.Жуков исемендәге паркта Бөйөк Ватан һуғышы геройҙарының һәйкәленә сәскәләр һалды.\nЙола буйынса, Республика әҙәби марафоны этабы Стәрлетамаҡ ҡалаһының Мәҙәниәт һарайында әҙәби-музыкаль кисә менән тамамланды, унда ишембайҙарға Әҙәбиәт йылының символы — Йылъяҙма-китап тапшырылды.


9 Ғинуар 2020, 10:55\nЯңы йылға аяҡ баҫҡан кәндәрҙең береһендә халҡыбыҙҙың талантлы ҡыҙы, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт премияһы лауреаты шағирә Зөлфиә Ханнанованың ижади табынында ҡунаҡ булдыҡ. Зөлфиәгә булған яҡты хис-тойғоларымды әлеге яҙмала әҙ-мәҙ еткерә алғанмындыр тип уйлайым.\nКүктән ағылған моң\nБындай ҡыуаныстар һирәк була. Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Шәйехзада Бабич исемендәге дәүләт йәштәр премияһы лауреаты Зөлфиә Ханнанованың Зәйнәб Биишева исемендәге “Китап” нәшриәтендә “Мин – башҡорт, тип танышығыҙ...” тигән китабын ҡулыма алғас, күңел ҡанаттары елпенеп киткәндәй булды. Заманында Рәшит Назаровтың, Рәмил Ҡол-Дәүләттең, Рәйес Түләктең мейестән яңы ғына сыҡҡан китаптарын ҡулыма алғанда шундай татлы хистәр кисерелгәйне. Юҡ, юҡ, башҡа шағирҙарҙы түбәнһетеп һәм кәмһетеп ҡарау түгел был. Аллаға шөкөр, башҡорт әҙәбиәтендә үҙ тауышы, үҙ моңо менән айырылып, һоҡланғыс ижади гәүһәрҙәр тыуҙырған шағирҙар бихисап. Шулай ҙа һәр кемдең үҙенә, йәненә яҡын һәм танһыҡ моң тулҡыны була. Минең күңел ҡылдарын әле үрҙә телгә алған шағирҙарҙың ижады сиртә икән, бында бер ниндәй ҙә хилафлыҡ юҡ.\nЗөлфиә Ханнанова менән Башҡорт дәүләт университетында уҡыған сағымда яҡындан таныштым. Яҡындан, тим, сөнки мәктәп йылдарында “Башҡортостан пионеры” гәзите, “Пионер” журналы аша танышлыҡ бар ине. Зөлфиәнең ошо матбуғат баҫмаларында донъя күргән шиғырҙарын үҙ күреп уҡыным, һоҡландым, сәмләндем. Әлбиттә, әле сөсөрәк яҙам, бәлки, көнләшеү кеүек ғәләмәт тә булғандыр сабый күңелемдә. Булғандыр! Шундай илерткес шиғырҙарҙан нисек көнләшмәйһең инде!..\nСтудент йылдарындағы Зөлфиә хәтер донъямда ниндәйерәк фиғелдә һаҡланып ҡалған һуң? Башҡорт ҡыҙҙарында ғына була торған тыйнаҡлыҡ, итәғәтлек хас ине уға. Хәтере ҡалған саҡтарҙа ла тауыш күтәреп, тәмһеҙләшеп йөрөмәҫ, йылмайыр ҙа ҡуйыр. “Ине” тип үткән заманда һөйләүем, Зөлфиәнең холҡо үҙгәреүе тураһында аңлатмай. Бөгөн дә ул шул уҡ ихлас күңелле, нәзәкәтле, ләкин студент йылдарындағы Зөлфиәгә тормош тәжрибәһе менән тупланған аҡыл өҫтәлеп, олпатлана ғына төшкән. Ошо үҙгәреш шағирәнең ижадында ла сағыла. Ғөмүмән, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев әйткәнсә: “Зөлфиә Ханнанова бөгөн халыҡ-ара майҙандарҙа ла һынатмаҫлыҡ һәләтле шағирәбеҙ. Уны сткдент сағында уҡ яҙған шиғырҙарынан беләм һәм ҡала кимәлендә яуаплы эштәр башҡарғанында ла уның өсөн шиғриәт иң изгеһе, ул ижад тип янып йәшәй, һүҙҙәрҙе бик белеп, талапсан ҡуллана”.\nӘлбиттә, ниндәй генә һүҙҙәр һөйләһәм дә Зөлфиәнең булмышын күҙ алдығыҙға баҫтырыу мөмкин түгел. Уның хаҡында асылып китеп, шиғырҙары ғына һөйләй ала, сөнки шағирәнең күңел көҙгөһө нәҡ ана шул ижадында. Һәр бер шиғырына уның шатлыҡ-ҡыуаныстары, хәүеф-хәсрәттәре, донъяға ҡарашы, халыҡ, ил-тел яҙмышы өсөн борсолоуҙары һеңгән. “Мин – башҡорт, тип танышығыҙ...” китабының шундай шиғыр юлдары менән асылып китеүе лә юҡҡа түгел:\nДоға ҡылам: “Илем! – тип, –\nМинең берҙән-берем!”– тип.\nЕрем, телем, динем, тип,\nЕрем, телем, динем, тип!\nШағирә ер, тел, ил, дин тип баҫым яһап, күкрәк тултырып әйтә икән, уның йәшәү рәүеше, тормош мәғәнәһе ошо изгеләрҙән-изге төшөнсәләр менән бергә уҡмашҡан. Был тойғо китаптың үҙәген тәшкил итә.\n“Мин – башҡорт, тип танышығыҙ” шиғырының тәүге юлы уҡ шанлы һәм ҡанлы тарихыбыҙҙы иҫкә төшөрә: “Яндырылған ауылдарҙың көлдәре беҙ...” Урыҫ дәүләтенең башҡа милләтәрҙе бойһондороу сәйәсәте һөҙөмтәһендә, меңәрләгән башҡорт ауылдарының яндырылыуы, ҡоллоҡҡа оҙатылған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың, бала-сағаларҙың күҙ йәштәре йөрәкте телә. Ил өҫтөнә ябырылған ҡот осҡос афәттән нисек имен ҡалды икән халҡыбыҙ?! Эйе, шағирәнең һүҙҙәре менән әйтһәк: “Шул көлдәрҙең ҡалҡып сыҡҡан гөлдәре беҙ”. Шиғырҙа әлеге һүҙҙәр янғында һәләк булған әруахтар рухынан әйттерелә. Халҡыбыҙҙың ғәфләт йоҡоһона сумып, үгеҙ үлһә – ит, арба ватылһа – утын, тип йәшәүенә рәнйеш ҡатыш үпкә һүҙҙәре лә яңғырай: “Һеҙ бит хәҙер ғәфләт баҫҡан хәлдәһегеҙ!..” Сараһыҙҙан уйлап ҡуяһың, тарих төпкөлөнән килгән йән әрнеткес тауыштарҙы ғына түгел, иле, теле өсөн янып йәшәгән бөгөнгө зыялыларыбыҙҙың оранын да ишетеүҙән мәхрүм булып барабыҙ ҙабаһа! Кешелектең “үле йән”дәргә әйләнеүеме был?..\nЗөлфиә йөрәктәргә үтерлек, йәндәрҙе тетрәтерлек итеп әйтеү һәләтенә эйә. Рауил Бикбаев былай ти: “Хәҙерге башҡорт әҙәбиәтендә шағирәләр һәм әҙибәләр ижады һүҙ сәнғәте үҫешендә йылдан-йыл нығыраҡ асыла бара. Милләттәрҙең бөгөнгө рухи булмышында ҡатын-ҡыҙ һүҙенең бәҫе юғары, уртаҡ ҡаҙаныштарға индергән өлөшө ҙур.\nОшондай ҡаҙаныштар юғарылығынан байҡағанда Зөлфиә Ханнанованың шиғриәте иң маҡтаулы баһаларға лайыҡ. Шағирәнең “Мин – башҡорт, тип танышығыҙ...” тигән ҡулъяҙмаһын ентекләп уҡып сыҡҡандан һуң, быға тиклем китаптарынан алған тәьҫораттарым күпкә киңәйҙе”.\nЭйе, “иң маҡтаулы баһаларға лайыҡ” тип халыҡ шағиры тиктәҫкә әйтмәй. Зөлфиәнең шиғырҙарын башҡа бер кемдеке менән бутау мөмкин түгел. Уларҙа лирика менән фәлсәфә бер бөтөнгә әйләнә, донъяға үҙ ҡарашы бар. Әлбиттә, үҙ ҡарашы булмаған кеше шағир тигән бөйөк исемгә лайыҡ түгел. Донъяға кемдәрҙеңдер күҙлегенән ҡарап, йә күҙ йомоп ҡына йырлаусыларҙы ла белә тарих. Бер заман бәғзеләргә Ленин да алла булып күренә башланы хатта. Бөгөн дә донъяға ситтәр “күҙлеге”нән бағып маташыусылар юҡ түгел. Ғөмүмән, шағир хәҡиҡәттең сағыу күҙҙәренә тура ҡарай алғанда ғына үҙ һүҙен әйтә ала, ә бының өсөн күңел сафлығы, намыҫ таҙалығы мөһим.\nЗөлфиә шиғырҙарҙы яҙмай, күктән ағылған нурҙарҙы аҡ ҡағыҙға теҙә һымаҡ. Юҡ, ҡағыҙға түгел, кешеләр күңеленә бөркә. Уның ниндәй генә шиғырын алма, йөрәкте өйкәгән, күңел төбөндә ятҡан, һин әйтергә теләгән уй-фекерҙәр ҡалҡып сыҡҡандай. Быныһы инде халыҡсанлыҡ тип атала. Ҡайҙан килә һуң ул? Сере ябай ғына: Зөлфиәнең рухи тамырҙары тыуған еренә, уның ябай һәм ихлас кешеләренә береккән:\nКөнләшәм мин ауылыма ҡайтһам\nТәндәк буйындағы еректән.\nАғастың бит ағасына тиклем\nТыуған ергә нығыраҡ ереккән.\nМин дә бында нығыраҡ кәрәкмендер,\nАна, хаттаюлдың саңы ла:\n“Бик һағындым һине!” – тигән кеүек,\nБиттәремә килеп һарыла.\nДыуан, Дыуан, тиһәм,\nҠыуан елдәр мине\nТыуған йорттоң моңһоу тәҙрәләре\nҠарамаһын ине ятһырап...\nӘле килтергән юлдар студент йылдарында яҙылған, ләкин ошо һағыш, тыуған еренә булған һөйөү хисе шағирәнән тотам да ҡалмай, һәр саҡ йөрәген ялмай. Мәҫәлән, былтыр ғына яҙылған “Дыуан бульвары” шиғырында:\nАвтобустар үтә бер-бер артлы,\nТроллейбустар үтә тағылып,\nБаҫып торам Дыуан бульварында\nТыуған еркәйемде һағынып, –\nтип үрһәләнә шағирәнең йәне. Тыуған тупрағына булған мөхәббәт оло илебеҙҙең – Башҡортостаныбыҙҙың яҙмышы өсөн янып-көйөү булып, йөрәктәрҙе телеп ала. “Башҡортостан”, “Бәхетемдер, тимен...”, “Башҡортлоҡтоң орлоҡтарын сәсәм”, “Мин бит әле башҡорт ҡыҙы!” кеүек шиғырҙарҙы уҡып, ил, тел, халыҡ яҙмышы өсөн битараф ҡалыу мөмкин түгел.\nҒөмүмән, Зөлфиә Ханнанова ижадының нигеҙендә ана шул бала саҡтан аңына ғына түгел, ҡанына һеңгән ил тойғоһо үҙәк урында тора. Яҙмыш юлдары ҡайҙа ғына алып бармаһын, уның уйҙары иле менән. Зөлфиәнең Хаж ҡылған саҡта яҙған “Мөздәлифә доғаһы” шиғырын тулыһынса килтерергә булдым. “Мөздәлифә яланында Хаж ғәмәле үтәгәндәр шайтанға атыр өсөн таш йыя”, – тип аңлатма бирә ул шиғырына.\nМөздәлифә! Күкһел таштарыңды\nБарлай-барлай йыйҙым атмаға.\nТеге шайтанға ул тейер, бәлки,\nТуған телде йөрөй һатмаға.\nМөздәлифә! Ниндәй доға уҡып,\nҠурсалайым икән халҡымды?!\nТуған илкәйемде быуыр өсөн\nИблис ғәскәрҙәре ҡалҡынды.\nМөздәлифә! Эй тырышып йыйҙым,\nСәпкә тейһен инде был таштар!\nТыуған илкәйемдә доға көтә\nТел һағына баҫҡан яҡташтар.\nМөздәлифә! “Аллаһ бөйөк!” – тиеп,\nҺәр бер ташҡа ҡеүәт һораным.\nМинең гонаһтарым ҡалһа ҡалһын,\nМилләтемде ҡотҡар, Илаһым!\nӨфөлә үткән “Йөрәк һүҙе” бәйгеһендә ошо шиғырҙы авторҙың уҡыуында ишетеп, күҙҙәргә йәш тулғайны. Ысынлап та, иманын юғалтмаған тәбиғәт балаһы башҡорттоң йөрәк ауазы булып яңғыраны ул, тетрәтте, телебеҙгә ябырылған “шайтан”дарға ҡарата нәфрәт утын дөрләтте. “Сәпкә тейһен инде был таштар”, – ти Зөлфиә. Милләтебеҙ иман юлынан яҙмаһа, ата-бабаларыбыҙ ҡан менән йыуған ил-телебеҙҙе изге аманат итеп һаҡлаһаҡ, таштарыбыҙ сәпкә тейер! Иң ҡурҡынысы – йөрәгебеҙгә оялаған вайымһыҙлыҡ, битарафлыҡ “шайтан”дары. Шуларға ҡаршы шағирәнең һүҙҙәре лә “таш” булып яуа: “Минең илем – әүлиәләр иле!”, “Тыуған ерем шау аҫылташ булһа, сәсән телле халҡым – мең алтын!”, “Ил ирҙәре, ғәмһеҙ булмағыҙсы, күтәрегеҙ әле башығыҙ!”, “Батыр булһаң, ҡаршы сыҡ, илгә бәлә килгәндә”, “Башҡортлоҡтоң орлоҡтарын сәсәм”, “Ата-бабам усағының йөрәгемдә дөрләй ҡуҙы” кеүек һүҙҙәр үҙен башҡорт тип һанаған кешенең йөрәгенә үтмәй ҡалмаҫ!\n“Мин –башҡорт, тип танышығыҙ...” китабының исеме үк әйтеп тороуынса, шиғырҙарҙың күп өлөшө милләт, ил, тел яҙмышы өсөн яныу тойғоһо менән һуғарылған. Тимәк, шағирәнең йәшәү мәғәнәһе, ғүмер асылы ошо изге төшөнсәләргә бәйләнгән!\nКитапҡа “Ҡот” тигән поэмаһын да индергән Зөлфиә. Был эпик әҫәр тураһында төплө фекер йөрөтөү ҡулымдан килмәҫ, уныһы – әҙәбиәт белгестәренә ҡалһын. Шулай ҙа бер-ике ауыҙ һүҙ әйтеп китеү урынлы булыр, тим.\nПоэманы тыуасаҡ балаһының ғүмерен ҡыйған, йәғни аборт эшләткән ҡатындың монологы тип тә ҡабул итергә була. Эш үткәс, ҡатындың үкенестәре, тәүбәгә килеп, Хоҙайға ялбарыуҙары, үҙ-үҙен ғазаплауы хаҡында тыныс ҡына уҡып булмай. Уның һүҙҙәре йөрәкте телеп ала:\nДонъям етеш тә бит, ҡыҙыҡмағыҙ\nТырышып та йыйған байлығыма.\nКүҙҙәремдә бөтмәҫ һағыш минең,\nБашҡайымда – ҡара ҡайғы ғына.\nИң бәхетле ҡатын! Бөгөн иһә\nКүмерләнеп бөткән усаҡ бары.\nЙәнде телә намыҫ бысаҡтары,\nТамуҡ ише йәрем ҡосаҡтары!..\nБыларға өҫтәп ни әйтәһең тағы?!\nАртабан әҫәр геройының кисерештәре кешелек һәм ер яҙмышына барып тоташыуы фажиғәне көсәйтеп ебәрә:\nШәрә тауҙар бер ни өндәшмәне,\nБары бушлыҡ бында хакимдар.\nБер япраҡһыҙ ағас ботаҡтары,\nӘйтерһең дә, түлһеҙ ҡатындар.\nӘлбиттә, башта әйткәнемсә, был поэма тураһында киләсәктә ғалимдар үҙ фекерен әйтер. Миңә ҡалһа, Рәйес Түләктең “Ҡашмау”, “Яныу” поэмалары менән бер рәттән юғары кластар дәреслегенә индерелерлек әҫәр!\nЗөлфиәнең ижадындағы мөхәббәт лирикаһыһын уҡып, күңелде берсә һағыш уты өтөп ала, берсә һалҡын һыуҙа ҡойонғандай, йән ҡорошоп ҡуя, йә хыялый һәм ҡанатлы хистәргә бирелеп, даръяларға ташланаһың, күктәргә күтәреләһең...\nБер-беребеҙгә асылмаҫлыҡ сер ҙә,\nБер-беребеҙгә – йомаҡ,\nИке йәндең бергә ҡушылыуы\nБер мөғжизә һымаҡ!\nҠыҙҙырҙы ла ҡояш иртә менән,\nҺөйөү кеүек, белмәй аяуҙы,\nСаҡ сабылған бесән өҫтәренә\nӘллә ямғыр, әллә йыр яуҙы!\nҺин дә ямғыр булып килгәйнең бит,\nНиңә генә хәҙер йыраҡһың?!\nҺин киткәстен, йәнем үрһәләнеп,\nҠара көйгән бакуй һымаҡмын...\nУян, уян, уян!\nБалҡып торһон ояң:\nБөгөн таңдан тороп,\nТәмле ҡоймаҡ ҡоям,\nЯлтлап торһон иҙән,\nАшҡа ҡорот иҙәм,\nТик һорама, зинһар,\nБойоҡтоң, тип, ниҙән?\nҒөмүмән, Зөлфиәнең ижад даръяһы киң ҡоласлы: ярҙарына һыймай тулҡынлан саҡтары ла, зәңгәр ҡарашын сикһеҙлеккә текләп, тын ҡалған мәлдәре лә бар. Иң мөһиме – уның моң “һыуы” йән сарсауын баҫа.


Хиуа ханлығы — Башҡорт Википедияһы\nХиуа ханлығы (үзб. Xorazm, حارذم , Xiva Xonligi) — Хәрәзм дәүләтенең (1512—1920) урыҫ тарихи традицияларында ҡабул ителгән атамаһы. Дәүләт үҙен һәр саҡ Хәрәзм тип исемләгән, ә Рәсәй тарихсылары Хиуа ханлығы тип Хиуа баш ҡалаһы хөрмәтенә исемләгән Хиуа ханлығы, Бохара ханлығы (Бохара әмирлеге) һәм Коканд ханлығы менән бер рәттән, өс үзбәк ханлыҡтарҙың береһе була.\nүзб. Xorazm davlati / Хоразм давлати / خورزم دولتی\nфарс. دولت خورزم\nСығатай теле һәм фарсы теле\nХиуа һәм Кёнеургенч[d]\n800 000 кеше (1920)\nҮзбәк теле һәм фарсы теле\nХиуа ханлығы Викимилектә\n1.1 Ғәрәпшаһиттәр династияһы\n1.2 Ҡуңғырат үзбәк династияһы\n2 Хиуа ханлығы Рәсәй бойондороҡлоғонда\n3 Хиуала революция\n4 Социаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошо\n5 Хиуа ханлығы ҡалалары\n6 Хәрәзм хандары\n6.1 Ҡуңғырат династияһы (1359—1388)\n6.2 Шәйбанидтар династияһы (1511—1728)\n6.3 Туҡатимөриттәр династияһы (ҡаҙаҡ солтандары)\n6.4 Ҡуңғыраттар династияһы (1763—1920)\nХиуа ханлығы флагы1917 йылдан\n1512 йылда Шибанидтарҙан айырылған үзбәктәрҙең яңы династияһы үҙаллы ханлыҡ булдыра. Башта дәүләтенең баш ҡалаһы Үргәнес (элек Гурганж) була, ул хәҙерге Төркмәнстан территорияһында урынлашҡан була.1598 йылда Амударъя йылғаһы Үргәнес ҡалаһынан ситтәрәк аға башлай һәм баш ҡала башҡа урынға — Хиуаға күсерелә. Амударъя, ханлыҡ биләмәһенән аға һәм һыуҙарын Каспий диңгеҙенә ҡойоп, халыҡты эсер һыу менән, шулай уҡ Европаға һыу юлын тәьмин итә. Быуаттар дауамында йылға бер нисә тапҡыр үҙ йүнәлешен үҙгәртә. Уның XVI быуат аҙағындағы аҙаҡҡы тапҡыр үҙәнен бороуы Үргенес ҡалаһын һәләк итә. Хәҙерге Хиуанан 150 километр алыҫлыҡта (төркмән Көнөүргенес ҡалаһына яҡын) боронғо баш ҡаланың ҡалдыҡтары ята.\n1598 йылда Хиуа ханлытың баш ҡалаһына әүерелә. Хиуа — ун быуатлыҡ тарихы булған бәләкәй генә нығытылған ҡала. Уның килеп сығышы тураһында риүәйәттә ҡала иҫ киткес тәмле һыуы менән дан алған Хәйүәк ҡоҙоғо янында үҫеп сыға. Ҡоҙоҡ Нух бәйғәмбәрҙең улы Сим бойороғо буйынса ҡаҙыла. Иҫән-Ҡалала (Хиуаның эске ҡалаһы) хәҙерге ваҡытта ла был ҡоҙоҡто күрергә мөмкин.\nБаш ҡаланы инкесе урынға күсергәндән һуң, һис шикһеҙ, Хәрәзм тарихында иң алама осор башлана. Әммә тора-бара ханлыҡ ҡабаттан сәскә ата һәм ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Хиуа ислам донъяһының рухи үҙәктәренең береһе булып китә.\n«Юрген» ханы. Батша титулярнигы портреты (1672)\nЭлек-электән был илдең исеме Хәрәзм булған. XХ быуатҡа тиклем ғәмәлдә булған Хәрәзм дәүләте менән Яҙгәр хан вариҫтары Илбарс һәм балбарс солтандар етәкселегендәге күсмә үзбәк ҡәбиләләре идара иткән. Улар 9-сы быуында Шибан вариҫы булған Ғәрәп-шаһ-ибн-Пилад тармағына ҡарағандар, шәға күрә уларҙы Ғәрәпшаһиттәр, тип исемләгәндәр. Шибан, үҙ сиратында, Джучиның бишенсе улы булған. Әммә тегеләре лә, былары ла дәүләтте Хиуа тимәгәндәр, тик Хәрәзм тип атағандар.\nҒәрәпшаһиттар, ғәҙәттә, Шәйбанидтар менән үҙ-ара дошман булалар, улар Шәйбани хандың баҫып алыуҙарынан һуң Мәүәрәннәһерҙә урынлашҡан була; 1511 йылда Хәрәзмде баҫып алған үзбәктәр Шәйбани хандың походтарында ҡатнашалар.\nҒәрәпшаһиттар дала традициялары тоғро ҡалалар, улар ханлыҡты биләмәләргә династияларҙағы ир-ат (солтандар) һаны буйынса бүләләр. Юғары хаким, хан ғаиләлә өлкән була һәм уны солтандар советы һайлап ҡуйған. XVI быуат дауамында тиерлек Үргенес баш ҡала булып тора. Хиуа 1557—1558 йылдарҙа тәүге тапҡыр хан резиденцияһы була (бер йыл) һәм тик Ғәрәп Мөхәммәт хандың идаралығы осоронда ғына (1603—1622) баш ҡалаһына әүерелә. XVI быуатта ханлыҡ, Хәрәзмдән тыш, Хөрәсән төньяғындағы оазистарҙы һәм Ҡараҡом ҡомдарындағы төркмән ҡәбиләләрен үҙ эсенә ала. Солтандарҙың биләмәләре йыш ҡына үҙ эсенә Хәрәзмдәге һәм Хөрәсәндәге райондарҙы индерә. XVII башына тиклем ханлыҡ ысынында хандың номиналь хакимлығы аҫтындағы үҙ-ара бойондороҡһоҙ солтанаттар конфедерацияһы булып тора.\nШибаниттар хакимлыҡҡа килгәнгә тиклем үк Хәрәзм Сыңғыҙхандың ҡыйратылыуҙарынан һуң үҙенең мәҙәни әһәмиәтен юғалта. Һуңғараҡ , 1380-се йылдарҙа, Аҡһаҡ Тимер менән һуғыш башлана. Ултыраҡ тормош алып барған халыҡ күпселегендә илдең көньяҡ өлөшөндә йәшәй. Элек һуғарылған ерҙәр, айырыуса төньяҡта, ташландыҡ хәлгә әйләнә, ҡала мәҙәниәте ҡаҡшай. Ханлыҡтың иҡтисади яҡтан көсһөҙлөгөн ханлыҡтың үҙ аҡсаһы булмауы һәм XVIII быуат аҙағына тиклем Бохара тәңкәтәңкәләре файҙаланыуы асыҡ күрһәтә. Ошондай шарттарҙа үзбәктәр көньяҡ күршеләренә ҡарағанда күсмә торомш рәүешен оҙағыраҡ һаҡлап ҡала алған. ханлыҡта улар хәрби ҡатлам булалар, ә ултыраҡ һарттар һалым түләүсе булып иҫәплән. Хандың һәм солтандарҙың абруйы үзбәк ҡәбиләләренең хәрби ярҙамына бәйле була; әлеге бәйләнгелекте кәметеү маҡсатында хандар йыш ҡына төркмәндәрҙе яллайҙар, һөҙөмтәлә ханлыҡтың сәйәси тормошонда төркмәндәрҙең роле бик ныҡ арта. Ханлыҡ һәм Бохаралағы Шәйбанидтар араһындағы мөнәсәбәттәр, ғәҙәттәгесә, дошмандарса була. Ғәрәпшаһиттар йыш ҡына сәфәүиҙәр Ираны менән үзбәк күршеләренәҡаршы союзға инәләр һәм өс тапҡыр (1538, 1595—1598 һәм 1593йылдар) ханлыҡ ты Шәйбанидтар баҫып алалар. XVI быуат аҙағында, бер нисә эске һуғыштан һуң, Ғәрәпшаһиттарҙың күбеһе һәләк була һәм солтандар араһында ханлыҡты бүлеү системаһы бөтөрөлә. XVII быуат башында, Иран Хөрәсәндәге ханлыҡ ерҙәрен баҫып ала.\nБилдәле тарихсы-хан Әбү-әл-Ғазиҙың, уның улы һәм вариҫы Ануша-хандың хакимлығы (1643—1663) сағыштырмаса сәйәси тотороҡлоҡ һәм иҡтисади прогресс осоро була. Киң күләмле ирригацион эштәр ойошторола, яңы һуғарылған ерҙәр ултыраҡ тормошҡа күсә башлаған үзбәк ҡәбиләләре араһында бүленә. Әммә шул уҡ ваҡытта ил бик ярлы булып ҡала, хандар буш ҡаҙнаһын күршәләргә ҡаршы ойошторолған барымталарҙан тултыралар. Шул ваҡыттан алып XIX быуат уртаһына тиклем, тарихсылар билдәләүенсә, «талау дәүләте» булып һанала.\nҠуңғырат үзбәк династияһыҮҙгәртергә\nXVIII быуат уртаһына Ғәрәпшаһиттәр династияһы юҡҡа сыға. Һуңғы абруйлы хан Шәһәрғази хан була (1714—1728), ул Бекович-Черкасскийҙың хәрби экспедицияһын ҡыйратыуға өлгәшә. Был осорға ҡәбилә башлыҡтары хакимлығы ныҡ үҫешә һәм улар сынғыҙиҙарҙы (Сыңғыҙхандың вариҫтарын) ҡаҙаҡ далаларынан хан тәхетенә саҡыра башлай. Реаль хакимлыҡ аталыҡ һәм инәк титуллы ҡәбилә башлыҡтары ҡулында туплана. Ике төп үзбәк ҡәбиләһе — ғҡуңғырат һәм маңғыт, ханлыҡтағы хакимлыҡ өсөн көрәшәләр һәм уларҙың көрәше барышында Хәрәзмдең төньяҡ өлөшө, Арал (Амударъя дельтаһы) бүленеп сығыуы менән оҙатыла килә. Аралдың күсмә үзбәктәре хан итеп үҙҙәренең сынғыҙиҙарын иғлан итәләр, улар ҙа ҡурсаҡ ҡына була. XVIII быуаттың күпселек өлөшөн дә хәрәзмдә бола хөкөм һөрә, ә 1740 йылда илде Ирандағы Нәҙир шаһ баҫып ала, әммә уның хакимлығы номиналь була һәм 1747 йылда уның вафатынан һуң юҡҡа сыға. Артабанғы көрәштә ҡуңғыраттар еңә. Әммә Хиуа һәм Арал араһындағы оҙайлы һуғыштар Хәрәзмде тулыһынса анархияға килтерә, төркмәндәр әүҙем ҡатшаҡан үзбәк ҡәбиләләре араһындағы ығы-зығы шулай уҡ хәлде насарайта, бигерәк тә 1767 йылда Хиуаны йомуд төркмән ҡәбиләһе яулап алғандан һуң хәлдәр киҫкенләшә. 1770 йылда ҡуңғырат үзбәк ҡәбиләһе башлығы Мөхәммәт Әмин-бей йомудтарҙы еңә һәм ханлыҡта үҙ хакимлығын урынлаштыра. ,Әммә бынан һуң да ҡуңғырат инәктәре тиҫтәләгән йылдар дауамында ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылығын баҫтырыу өсөн көрәш алып бара һәм ул осорҙа сыңғыҙиҙәр һаман тәхет биләүен дауам итәләр.\n1804 йылда Мөхәммәт Әмин-бейҙең ейәне, Эльтузар хан тип иғлан ителә, һәм ға сыңғыҙиҙәрҙең ҡурсаҡтары башҡа кәрәкмәне. Уның ҡустыһы, Мөхәммәт Рәхим хан I (1806—1825 йылдарҙа хакимлыҡ итә) 1811 йылда аралдарҙы еңеп, илде берләштерә, ҡарағалпаҡтарҙы буйһондора (Амударъя дельтаһының төньяҡ-көнбайышында) һәм төркәмәндәрҙе — көньяҡта һәм ҡаҙаҡтарҙы төньяҡта үҙенә буйһондорорға тырыша. Ошо уҡ сәйәсәтте уның вариҫтары ла алып бара. Элтузар һәм Мөхәммәт Рәхим хан I ахырҙа ҡәбилә башлыҡтарының ҡаршылашыуын һарттар ярҙамында еңеүгә өлгәшәләр һәм төркмәндәрҙең хәрби көсөн ауыҙлыҡлай ала. Төркмәндәрҙе улар Хәрәзмдә йәшәүгә инандыралар, хәрби хеҙмәт өсөн һуғарылған ерҙәр тараталар йәки уларҙы көс менән ризалашырға күндерәләр. Улар сағыштырмаса үҙәклештерелгән дәүләт төҙөйҙәр, сөнки провинциаль губернаторҙар сикләнгән хакимлыҡҡа эйә булалар. XIX быуаттың беренсе яртыһында ҡуңғыраттар ирригацион системаһын күпкә киңәйтәләр; шулай итеп, үзбәктәр ултыраҡ милләт булып китәләр һәм бының һөҙөмтәһендә яңы ҡалалар барлыҡҡа килә. Мөхәммәт Рәхим хан I хакимлығының осоронда ханлыҡта «Хәрәзмдә эшләнгән» яҙыулы үҙ тәңкәләрен һуға башлайҙар. Шуға ҡарамаҫтан, ханлыҡҡа кеше ресурстары, шулай уҡ финанс ресурстары етешмәй һәм Бохараға һәм Хөрәсәнгә, шулай уҡ ҡаҙаҡтарға һәм бойондороҡһоҙ төркмән ҡәбиләләренә ҡаршы Хиуа рейдтары йыл һайын үткәрелә башлай. шул уҡ ваҡытта Ҡуңғырат осоро мәҙәни ҡаҙаныштар менән билдәләнә, нәҡ ошо ваҡытта Хәрәзм Урат Азияла төрки әҙәбиәте үҫешенең төп үҙәге булып китә.\nХиуа ханлығы Рәсәй бойондороҡлоғондаҮҙгәртергә\n1855 йылда ханлыҡ армияһы Серахс тирәһендә (Хөрәсәндә) төркмән-тәкәләр тарафынан ҡыйратыла һәм Мөхәммәт Әмин хан әлеге алышта һәләк була. Яңы хакимдар, Сәйед Мөхәммәт хан һәм Мөхәммәт Рәхим хан II, хәлде тотороҡландырыуға өлгәшә. Әммә 1870 йылда Ханлыҡ Рәсәй менән конфронтацияға яҡынлаша. Петр I беренсе тапҡыр Хәрәзмгә үтеп инергә тырыша, ул Бекович-Черкасский етәкселегендә 1717 йылда ҙур булмаған экспедиция ебәрә. Экспедиция уңышһыҙ була, һәм уның ағзалары барыһы ла тиерлек һәләк була.\n1873 йылғы Аҙау походы. Үле ҡомдар аша Әҙәм ҡырылған ҡоҙоҡтарына. Н. Н. Каразин һүрәте. 1888. Рус Дәүләт музейы.\nXIX быуатта Рәсәйҙең Урта Азиялағы экспансияһы һәм башҡа сәбәптәр арҡаһында Рәсәй империяһы һәм Урта Азия араһында көсөргәнеш арта. Хиуаға хәрби һөжүм 1873 йылдың яҙында Төркөстан генерал-губернаторы К. П. Кауфман етәкселегендә башлана, февраль аҙағында һәм март башында Ташкенттан, Ырымбурҙан, Маңғышлаҡтан һәм Красноводскиҙән (һәр ҡаланан 2-5 меңешәр кеше) дөйөм һаны 12-13 мең кешенән, 56 орудиенан, 4600 аттан һәм 20 мең дөйәнән торған дүрт отряд сыға. Хиуа тирәһендә 27-28 майҙа ҡалала һуғыш бара. Рахим Хива һәм 29 майҙағы алыштарҙа хан ғәскәрҙәре еңеләләр. Хиуа 29 майҙа баҫып алына һәм Мөхәммәт Рәхим хан II бирелә. Гендемиан солох килешеүенә 1873 йылдың 12 авгусында ҡул ҡуйыла, килешеүгә ярашлы ханлыҡ Рәсәй протектораты статусын ала. Хан үҙен Рәсәй императорының «тоғро ҡоло» тип иғлан итә һәм Амударъяның уң яғындағы ханлыҡтың бөтә ерҙәре Рәсәйгә күсә. Бойондороҡһоҙлоҡто юҡалтыу ханлыҡтың эске тормошонда бер ниндәй ҙә сағылыш тапмай. Был ерҙәр Төркөстан крайының Амударъя бүлеге составына инә. Төбәктә ҡоллоҡ бөтөрөлә.\n1910 йылдан алып 1918 йылға тиклем ханлыҡ менән Әсфәндийәр хан идара итә.\n1917-1920 йылдарҙағы Хиуа ханлығы флагы\nХәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы флагы 1920—1923 йылдарҙа.\n1917 йылғы февраль революцияһынан һуң Әсфәндийәр хандың консерватив ҡараштары либераль реформалар үткәреүгә ҡамасаулай.\n1918 йылдың яҙында Әсфәндийәр хан дәүләт түңкәрелеше барышында йомуд-төркмәндәр башлығы Жунаид хан кешеләре тарафынан Нурулла бай һарайында үлтерелә һәм тәхеткә уның ҡустыһы Сәйет Абдулла хан ултыртыла. Ысынбарлыҡта хакимлыҡ Жунаид хан ҡулында була.\nҒәмәлдә Жунаид хандың диктатураһы һәм уның агрессив тышҡы сәйәсте илде ҡот осҡос хәрби еңелеүҙәргә дусар итә (Петр-Александровскиҙы ҡамау (1918)), был ханлыҡта болғанышты тағы ла нығыраҡ көсәйтә, халыҡ күпләп эмиграциялай башлай. 1919 йылдың ноябрендә коммунистар етәкселегендә ихтилал башлана. Ләкин ихтилалсыларҙың көсө етерлек булмай, шуға күрә уларға ярҙамға Рәсәйҙән Ҡыҙыл Армия Ҡыҙыл Армия ғәскәрҙәре ебәрелә. 1920 йылдың февраль башына Жунаид ханды армияһы тулыһынса ҡыйратыла. 2 февралдә Сәйет Абдулла хан тәхеттән баш тарта (артабан ул СССР-ҙа ябай эшсе булып йәшәй һәм Кривой Рог ҡалаһында ерләнә), ә 1920 йылдың 26 апрелендә РСФСР составында Хәрәзм Халыҡ Совет Республикаһы иғлан ителә.\n922 йылда РСФСР составындағы Хәрәзм ХСР-ы СССР составына инә һәм Хәрәзм ССР-ы тип үҙгәртелә. 1924 йылдың көҙөндә Урта Азияла милли-территориаль ыҙанлау барышында уның территорияһы РСФСР-ҙың Үзбәк ССР-ы, Төркмән ССР-ы һәм Ҡарағалпаҡ АО араһында бүленә.\nСоциаль-иҡтисади һәм сәйәси тормошоҮҙгәртергә\nXVI быуатта Хиуа ханлығы әле үҙәкләштерелгән дәүләт булмай, ҡәбилә системаһының йоғонтоһо көслө була; хакимлыҡ иткән ҡәбилә башлығы хан тип иғлан ителә.\nМәүәрәннәһерҙәге шәйбанидтарҙыҡы кеүек, Хиуа ханлығы ваҡ биләмәләргә бүленә. Виләйәттәр менән хан ғаиләһе ағзалары идара иткән. Улар үҙәк власҡа буйһонорға теләмәй, был, үҙ сиратында, эске низағтарҙа килтерә.\nХанлыҡ халҡы этник, мәҙәни һәм тел билдәләре буйынса өс төркөмгә бүленә:\nбашҡа этник төркөмдәргә ҡушылған боронғо хәрәмлыларҙың туранан-тура вариҫтары;\nДәште Ҡыпсаҡтан Хәрәзмгә күсеп килгән үзбәк ҡәбиләләре.\nҠуңғырат ҡәбиләһе династияһы барлыҡҡа килгәнгә тиклем үк эре үзбәк ҡәбилә башлыҡтары үҙ биләмәләрендә үҙаллы хакимдар булалар һәм ханлыҡтағы социаль-иҡтисади торошона хәл иткес йоғонто яһай башлайҙар.\nXVI быуат менән бәйле; 1573 йылдан башлап ул Каспий диңгеҙенә һыуҙарын ҡоймай һәм 15 йыл дауамында Арал йылғаһына табан аға. Элекке үҙәндәр һыуһыҙ далаға әүерелә һәм халыҡ башҡа төбәктәргә күсергә мәжбүр була.\nБынан тыш, XVI быуатта Хиуа ханлығы ике тапҡыр Бохара ханлығы тарафынан баҫып алына. Эске низағтар, ауыр һалымдар һәм йөкләмәләр халыҡ хәлен ауырлаштыра һәм, үҙ сиратында, сауҙаға кире йоғонто яһай.\nXVII быуатта Хиуа ханлығының сәйәси тормошонда ике үҙенсәлек күҙәтелә: хакимлыҡ иткән династияның абруйы төшөүе һәм ҡәбилә башлыҡтарының йоғонтоһо көсәйеүе. Дөрөҫөн әйткәндә, рәсми рәүештә бәктәр һәм бейҙәр элеккесә үҙәк властарға буйһона. Ысынбарлыҡта үҙҙәренең бәклектәре сиктәрендә улар абсолют власҡа эйә була. Хатта улар үҙ талаптарын юғары хакимғә ҡуя ала башлай. Хан дәүләт эштәрен үҙаллы, уларҙың ҡатнашлығынан тыш, башҡара алмай, киреһенсә, улар һайлауҙарҙа хандың яҙмышын хәл итә алалар. Сәйәси тарҡаулыҡ дәүләттә айырыуса саҡыу Ғәрәп Мөхәммәт хан дәүерендә күҙәтелә (1602—1621). Амударъя йүнәлешен үҙгәртеү сәбәпле ул баш ҡаланы Гүргәнждән Хиуаға күсерә.\nИҡтисади кризис ханлыҡтағы сәйәси хәлгә ҙур йоғонто яһай. Ғәрәп Мөхәммәт хан осоронда быға тиклем рус сиктәрен һаҡлаған атаман Нечай етәкселегендә Яйыҡ казактары Гүргенж ҡалаһына һөжүм итәләр һәм 1000 егет һәм ҡыҙҙы әсирлеккә төшөрәләр. Әммә кире юлда уларҙы хан үҙенең ғәскәре менән ҡыуып етә. Казактар еңелеүгә дусар ителә. Бер аҙҙан Гүргенжкә үҙенең отряды менән атаман Шамай һөжүм итә, әммә улар уңышһыҙлыҡҡа тарый һәм әсирлеккә эләгә.\nХанлыҡта низағтар йышая. 1616 йылда Ғәрәп Мөхәммәд хандың улдары Хабаш-солтан һәм Илбарс-солтан найман һәм уйғыр ҡәбиләләре ярҙамында атаһына ҡаршы фетнә ҡуптаралар. Хан улдарына ҡаршы килмәй һәм уларҙың ерҙәренә өҫтәп Вәзир ҡалаһын бирә. Әммә 1621 йылда улар тағы баш күтәрә. Был юлы улар яғында болала хандың башҡа улдары ла — Исфәндийәр хан һәм Әбелғази хан — ҡатнаша. Алышта Һабаш солтандың һәм Илбарс хандың ғәскәрҙәре еңеүгә өлгәшә. Улдарының бойороғо буйынса уларға әсирлеккә эләккән аталары ҡыҙҙырылған тимер менән һуҡырайтыла һәм зинданға ябыла. Күпмелер ваҡыт үткәс, хан үлтерелә. Әбелғази хан Бохара ханы Имамкули һарайында һыйына. Исфәндийәр хан Хазараспта йәшенә. Һуңынан уға еңеүсе ағалары хаж ҡылырға рөхсәт итәләр. Әммә Әсфәндийәр хан Иран шаһы Ғәббәс I юллана һәм уның ярҙамында 1623 йылда Хиуа тәхетенә ултыра. Был хаҡта белеп ҡалғас, Әбелғази солтан Хиуаға ашыға. Исфәндийәр хан (1623—1642) уны Гүргенж ҡалаһы хакимы итеп тәғәйенләй, әммә тиҙҙән уларҙың аралары боҙола һәм Әбелғази Төркөстан хакимы Есим ханға ҡаса. Ул вафат булғас, Әбелғази Ташкент хакимы Торсон ханға күсенә, артабан — Бохара ханы Имамкулиға.\nИсфәндийәр хандың сәйәсәте менән ҡәнәғәт булмаған төркмәндәр Әбелғазиның Хиуаға килеүен үтенәләр. Уның ағаһы Хиуа тәхетен бушатырға мәжбүр була. Әммә ярты йылдан Әбелғазины Иран биләмәләре Нисо һәм Дарунға һөжүм итеүҙә ғәйепләп, уны тотоп алалар һәм Иран шаһы Сафи I (1629—1642) оҙаталар. Әбелғази солтан ун йылға иректән мәхрүм ителә (1630—1639). 1639 йылда ул ҡаса һәм 1642 йылда Арал алды үзбәктәренә килә. Исфәндийәр хандың вафатынан һуң (1643—1663) Хиуа тәхетен биләй. Уның 20-ыллыҡ хакимлыҡ осоро хәрби походтарҙа үтә. Бер нисә тапҡыр уға Бохара ханлығы менән һуғышырға тура килә. Әбелғази ханлыҡ биләмәһендә көн күргән ҡәбиләләрҙе дүрт төркөмгә бүлә: ҡыят-ҡуңғырат, уйғыр-наман, ҡаңҡы-ҡыпсаҡ һәм ныкыс-маңғыт. Шул уҡ ваҡытта уларҙың ғөрөф-ғәҙәттәре, йәшәү рәүеше, ҡәбиләләр араһындағы туғандаш мөнәсәбәттәр иҫәпкә алына. Был төркөмдәргә тағы ла 14 ваҡ ҡәбилә һәм ырыу ҡушыла. Һәр төркөмдә аҡһаҡалдар — инәктәр тәғәйенләнә. Улар аша хан ҡәбиләлә тыуған мәсьәләләрҙе хәл итә. Инәктәр хандың иң яҡын кәңәшселәре булараҡ һарайҙа йәшәй. Үҙенең яҡындары араһында Әбелғази Баһадыр хан 32 ҡәбилә башлыҡтары — инәктәрҙе тотҡан.\nӘбелғази туғандары Әбделғәзиз хан һәм Собханғол хан араһындағы низағарына ла ҡыҫылған. Собханғол хан Әбелғазиның ҡыҙ туғанына өйләнгән була. Әбделғәзиз хан менән килешеү төҙөq. Шуға ҡарамаҫтан, 1663 йылда Әбелғази Бохара ханлығына ете тапҡыр һөжүм итә, Ҡаракүл, Саржуй, Вәрдәнзи төмәндәрен талай.\nШуның менән бергә Әбелғази хан бик уҡымышлы хаким була. Ул үзбәк телендә «Шәжәрә-и-төрки» (төркиҙәр шәжәрәһе) һәм «Шәжәрә-и-төркмән» (төркмәндәр шәжәрәһе) тарихи хеҙмәттәрен яҙа.\nӘбелғазиның вафатынан һуң тәхеткә уның улы Ануша хан ултыра (1663—1687). Уның дәүерендә Бохара ханлығы менән мөнәсәбәттәр нығыраҡ киҫкенләшә. Ул бер нисә тапҡыр уға ҡаршы хәрби походтар ойоштора, хатта Бохараға тиклем барып етә, Сәмәрҡәнд ҡалаһын баҫып ала. Ахырҙа, Бохара ханы Собханғол уға ҡаршы фетнә ойоштора һәм Ануша хан һуҡрайтыла.\nСобханғол хан Хиуала үҙенең яҡлыларынан фетнә ойоштора. 1688 йылда улар Бохараға Хиуа ханлығын үҙ подданлығына алыуҙы үтенеп вәкилен ебәрәләр. Ошо хәлдән файҙаланып, Собханғол хан инәк Шаһниязды Хиуа ханлығының ханы итеп тәғәйенләй. Әммә Шаһнияздың идара итеү һәләттәре булмай. Кеше көнөнә ҡалған Шаһнияз Собханғол ханға хыянат итә һәм көслөрәк бағыусыны эҙләй башлай. Рәсәй бындай ролгә тура килә. Урыҫ батшаһы Пётр I ярҙамында ул үҙенең вазифаһын һаҡларға теләй. Собханғол хандан йәшерен рәүештә 1710 йылда ул Пётр I үҙенең илсеһен ебәрә һәм Хиуа ханлығын урыҫ подданлыйғына алыуын һорай. Электән Урта Азияның алтыны һәм сеймал запастарына күҙ һалған Пётр I был хәлде уңайлы осраҡ тип һанай һәм 1710 йылдың 30 июнендә Шаһнияздың үтенесен ҡәнәғәтләндергән указ сығара. Был ваҡиғаларҙан һуң Хиуа ханлығында сәйәси тормош тағы ла ҡатмарлаша.\nХиуа ханлығында социаль хәл, Урта Азияның башҡа дәүләттәрендә кеүек, торғонлоҡ менән айырыла, сөнки ханлыҡ үсеше донъя кимәленән бик ҡалыша. Сәйәси тарҡаулыҡ, натураль хужалыҡтың өҫтөнлөгө, эске низағтарҙың дауам итеүе, ситтәрҙең һөжүмдәре илдең иҡтисадың ныҡ ҡаҡшата. Хакимдар дәүләт һәм халыҡ мәнфәғәтенә ҡарағанда башлыса үҙҙәренең мәнфәғәттәрен ҡайғырталар.\nХиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, бик күп һалымдар һәм йөкләмәләр һалына. Улар араһында төп һалым булып ер һалымы тора, бынан тыш халыҡ яҡынса 20 төр һалым түләй.\nБынан тыш, халыҡ мотлаҡ йәмәғәт эштәренә йәлеп ителә:\n«бегар» — һәр ғаиләнән бер кеше йылына 12 көн (ҡайһы берҙә 30 көнгә тиклем) төрлө төҙөлөштәрҙә, һуғарыу каналдарын таҙартыу эштәрендә эшләргә тейеш;\n«ҡаҙыу» — каналдар төҙөү;\n«ички ва обхура казув» — һуғарыу системаларын һәм шлюз менән дамбаларҙы таҙартыу;\n«качи» — оборона диуарҙарын һәм плотиналарҙы төҙөү;\n«атланыу» — ат менән хан һунарында ҡатнашыу.\nБашлыса һуғарыу системалары менән бәйле булған әлеге йөкләмәләр хеҙмәтсән халыҡ өсөн бик ауыр йөк була, сөнки уларҙың күпселеге ер эштәренә күнеккән. Ҡайһы бер ҙә төҙөлгән дамбалар һыу баҫымы аҫтында емерелә һәм ер эштәре сроктары 3 айға тиклем оҙайтыла, шуға күрә ханлыҡта уңышһыҙ йылдар күп була, аслыҡ халыҡты тыуған яҡтарын ташлап китергә мәжбүр итә. Хиуала ҡуңғыраттарҙың хакимлыҡҡа килеүенә тиклем 40 ғаилә тирәһе йәшәй.\nБыл ваҡытҡа ханлыҡ халҡы яҡынса 800 мең кеше тәшкил итә, уларҙың 65 % — үзбәктәр, 26 % — төркмән, ҡалған өлөшө — ҡарағалпаҡтар һәм ҡаҙаҡтар. Үзбәк ҡәбиләләре һәм ырыуҙары башлыса ханлыҡтың төньяғында, Амударъяның түбәнге ағымында йәшәйҙәр.\nХанлыҡ 15 вилайәттән — Питнак, Хазарасп, Ханка, Гүргәнж, Кашкупыр, Ғазауат, Кият, Ша-һаббаз (Шаһбаз), Ходжейли, Амбар-Манок, Гурлен, Кунь-Гүргәнж, Чуманай, Кушрат, Ташуғыҙ — һәм ике наместниклыҡтан — Бишарыҡ һәм Ҡыят-Ҡуңғырат, шулай уҡ хандың үҙенең төмәндәренән тора.\nЮғары хакимлыҡ — хан ҡулында. Ҙур йоғонто менән юғары дәрәжәле чиновниктар инәк, аталыҡ һәм бейҙәр файҙалана. Дәүләт кимәлендәге мөһим мәсьәләләрҙе хәл итеү өсөн Мөхәммәт Рәхим I янында абруйлы чиновниктарҙан диван булдыра, йәғни дәүләт советы. Суд шәриғәт ҡанундарына таяна. Дәүләт теле булып үзбәк теле иҫәпләнә.\nХанлыҡтың төп байлығы булып ер һанала. Ул һуғарылған (ахъя) һәм һуғарылмаған (ядра) ерҙәрҙән тора. Хиуа ханлығында, Бохара ханлығындағы кеүек, киләһе ер хужалыҡтары төрҙәре ғәмәлдә була: дәүләт (әмләк), шәхси (мулк) һәм дини (ваҡыф).\nШуның менән бергә Хиуа ханлығында ер хужалығының үҙенсәлектәре була. Хан һәм уның туған-тумасалары ерҙәрҙең яртыһына хужа була, ҡалған ерҙәр дәүләт ерҙәре тип һанала (ваҡыфтан тыш). Дәүләт ерҙәрендә ҡуртымға алыусылар эшләй.\nХан һәм шәхси ерҙәрҙә эшләгән игенселәр ярымсы тип исемленәләр (ярым — ярты): улар ҡуртым өсөн уңыштын яртыһын бирергә тейеш була.\nХандың туғандары дәүләткә һалым түләмәйҙәр. Руханиҙар, эре чиновниктар, тархан грамоталарына эйә булғандар шулай уҡ һалым түләүҙән азат ителгән, ә ваҡ ер хужалары һалымдарҙы түләй алмайынса, бөлгөнлөккә төшә һәм, ахыр сиктә, ерһеҙ ҡала.\nХалыҡтың төп шөғөлө — ауыл хужалығы, уның нигеҙен игенселек һәм малсылыҡ тәшкил иткән.\nИгенселек бик ауыр шарттарҙа алып барылған. Ер Амударъянан һуғарылған һыу менән туйындырылған, күп кенә урындарҙа — екке мал көсө менән. XVI — XVII быуаттың башында Амударъя йылғаһының элекке үҙәне кибеүе сәбәпле хакимдар етди рәүештә һуғарыу эштәре менән шөғөлләнергә мәжбүр була. Ғәрәп Мөхәммәт хан (1602—1621) Туҡ ҡәлғәһе эргәһендә канал ҡаҙырға ҡуша. Әли солтан хакимлығы осоронда (1558—1567) Яңы арыҡ, Таити, Ярмыш каналдары төҙөлә. 1681 йылда Шаһабад каналы ғәмәлгә индерелә.\nXVII быуаттың 70-се йылдарында Даукар күленә һыуҙарын ҡойған йылға ҡушылдығында быуа төҙөлә. XIX быуаттың башында Амударъянан Лаузан арығы (һуңынан каналға әүерелә) сығарыла. Ул Парса, Ходжейли һәм Кунь-Гүргәж араларындағы ерҙәрҙе туҡландыра. 1815 йылда Килич-Ниязбай исемле ҙур канал ҡаҙыла. Ул Даръялыҡтың уң ярындағы ерҙәрҙе һыу менән тәьмин итә. 1831 йылда Лаузан күленән сығарылған арыҡ ярҙамында Күн-Гүргәнж ерҙәрен һуғара башлайҙар.1846 йылда Амударъя йылғаһының элекке үҙәнендә быуа ҡорола һәм уның һыуы менән Күн-Гүргәнж көньяғы ерҙәре туҡландырыла.\nХиуа ханлығы ҡалаларыҮҙгәртергә\nХанлыҡтың иң эре ҡалаһы — Хиуа — XVII быуаттың башынан 1920 йылға тиклем — уның баш ҡалаһы. Боронғо заманда ҡала Хийвак тип аталған. Хиуа һәр саҡ Көнсығыш һәм Көнбайыш араһында сауҙа юлын бәйләүсе сынйыр булып тора. XVII быуаттың башында, Амударъя йылға йүнәлешен үҙгәрткәндән һуң, элекке ханлыҡ баш ҡалаһы Гүргәнж халҡы өсөн уңайһыҙ шарттар барлыҡҡа килә һәм баш ҡаланы Хиуаға күсерәләр.\nXVIII быуаттың уртаһында Нәдир шаһ һөжүме ваҡытында Хиуа емерелә. Мөхәммәт Әмин хан дәүерендә (1770—1790) ҡала ҡабаттан тергеҙелә.\nАллакүл хан осоронда (1825—1842) Хиуа диуар менән уратыла, уның оҙонлоғо 6 километр тәшкил итә. Хиуаның бөгөнгө архитектура күренеше XVIII быуаттан алып XX быуатҡа тиклем барлыҡҡа килә. Архитектура ансамбле берҙәмлеге менән айырылып тора. Башта уның эсендә Иҫән-Ҡала (эске ҡәлғә) төҙөлә, унда хан һарайы, хандың ғаиләһе өсөн торлаҡ, кәшәнә, мәҙрәсә, мәсеттәр булған. Иҫән-Ҡаланың дөйөм майҙаны 26 гектар тәшкил итә, уның диуарының оҙонлоғо — 2200 метр. Уны ике урам киҫеп үтә, дүрт ҡапҡаһы Дишан ҡалаһына сыға, унда һөнәрселәр, сауҙасылар йәшәгән. Дишан ҡаланың оҙонлоғо 6250 метр тәшкил итә, уның 10 ҡапҡаһы бар.\nХиуаның һаҡланып ҡалған ҡомартҡыларының береһе — Сәйет Аллаутдин кәшәнәһе— XIV быуата төҙөлгән. Шулай уҡ башҡа архитектура һәйкәлдәре бар: Йәмиғ мәсете, Аҡ Мәсет, Өс әүлиә кәшәнәһе, Шәһәрғази хандың кәшәнәһе, Аллакүл хандың каруан-һарайы, инәк Ҡотлог-Морат инәк мәҙрәсәһе, 163 бүлмәнән торған таш Хаули һарайы. Ҡомартҡылар Хиуа төҙөүселәре, ташташ юныусылары, ағас буйынса һырлаусылары оҫталығы хаҡында һөйләй. Был йәһәттән Хиуа ханлыҡтың ғорурлығы булып торған.\nКүн-Гүргәнж 2000 йыл элек төҙөлгән булған. Ул сауҙа каруан юлында урынлашҡан (хәҙерге Төркмәнстан территорияһы). X—XIII быуаттарҙа ул Хәрәзм шаһтар дәүләтенең баш ҡалаһы була.\nЯңы Гүргәнж XVII быуатта Әбелғази хан дәүерендә төҙөлгән. Боронғо Гүргәнж ҡалаһын Күн-Гүргәнж тип атай башлайҙар. Унда XII—XIV быуаттарҙағы Фахрилдин-Рази кәшәнәһе, Солтан- Текеш, Нажмитдин-Кубро кәшәнәләре, йәмиғ мәсет, манара һәм каруан-һарайҙарҙың ҡалдыҡтары урынлашҡан. Яңы Гүргәнж — хәҙерге Хәрәзм виләйәтенең үҙәге.\n1874 йылда Хәрәзмдә Атаджан Абдалов китап нәшриәте булдыра, ә Хоҙайбиргән Деванов беренсе үзбәк фотографы һәм кинооператоры була.\nУрҙа ханлығының сиктәре картаһы күрһәтелә 1873—1919 хивинский йылда төркөстан территорияһындағы xix быуат аҙағында амударъя йылғаһының уң яҡ ярында, 1873 йылда юғалтҡан ханлығы составына инә , Амударъя бүлеге төркөстан крайының\nҠуңғырат династияһы (1359—1388)Үҙгәртергә\nХөсәйен Суфый, 1359—1373\nЙософ Суфый, 1373—?\nСөләймән Суфый, ?—1388\nШәйбанидтар династияһы (1511—1728)Үҙгәртергә\nӘбү-л-Мансур Ильбарс хан, Бүреке солтандың улы, Күк Урҙа ханы —1511, Хәрәзм ханы 1511—1518\nХажи Солтан хан, Билбарс Паландж солтан, улы, Хәрәзм ханы 1518—1519\nХәсәнкүл хан, Әбүлек хандың улы, Хәрәзм ханы 1519\nСуфиян хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1519—1522\nБуджуга хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1522—1526\nАванеш хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1526—1538\nКал хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1541—1547\nАгатай хан, Әминәк хандың улы, Хәрәзм ханы 1547—1557\nДост хан, улының Буджуга-хан, хан Хорезм 1557—1558\nХажи Мөхәммәт хан, Агатай хандың улы, Хәрәзм ханы 1558—1602\nҒәрәп Мөхәммәт хан, Хажи Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1603—1621\nХабаш солтан һәм Ильбарс солтан, Ғәрәп Мөхәммәт хандың улдары 1621—1623\nИсфәндийәр хан, Ғәрәп Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1623—1643\nӘбү-л-Ғази хан, Ғәрәп Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1643—1663\nӘбү-л-Мозаффар Мөхәммәт Ануша хан, Әбү-л-Ғази хандың улы, хан Хорезм 1663—1686\nХоҙайдад хан, Мөхәммәт Ануша хандың улы, хан Хорезм 1686—1689\nЭренга хан, Мөхәммәт Ануша хандың улы, хан Хорезм 1689—1694\nДжочи хан, Хәрәзм ханы 1694—1697\nВәлихан хан, Хәрәзм ханы 1697—1698\nШаһнияз хан, улының Джочи хандың улы, Хәрәзм ханы 1698—1703\nШаһбәхет хан, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы 1703\nСәйет Әли хан, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы 1703\nМусахан хан, Джучи хандың улы, Хәрәзм ханы 1703—1704\nйәҙегәр хан, Хажи Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1704—1714\nШәһәрғази хан, Исем хандың улы, Хәрәзм ханы 1714—1728\nИлбарс хан II, Шаһнияз хандың улы, Хәрәзм ханы 1728—1740\nӘбү-л-Ғази Мөхәммәт-хан, Илбарс хандың улы, Хәрәзм ханы 1740—1745\nШаһ Тимурхан (Аралда 1721-36).\nТуҡатимөриттәр династияһы (ҡаҙаҡ солтандары)Үҙгәртергә\nБаһадур хан (ҡаҙаҡ, 1728).\nТаһир хан (ҡаҙаҡ, 1740-41).\nНурали хан (ҡаҙаҡ,1741-42).\nӘбу-ль-Ғази хан II (ҡаҙаҡ, 1742-46).\nҒәйеп хан (1746-57).\nАбдулла Ҡарабай, ағаһы (1757)*\nТимур Ғази хан (1757-63)*\nТәүке хан (1763-64).\nШаһ Ғази хан (1764-67).\nӘбу-ль-Ғази хан III (1767; формаль рәүештә 1770—1804; 1806).\nНурали хан (1767-69).\nЯңгир хан (1769-70).\nБүләҡатуй хан (1770).\n1804 йылда (ысынында 1763) хакимлыҡ ҡуңғыраттарға күсә.\nҠуңғыраттар династияһы (1763—1920)Үҙгәртергә\nӘсфәндийәр хан. С. Прокудин-Горский фотоһы. (1905—1912)\nМөхәммәт Әмин бей, Ишмөхәмәт Йәр бей, үзбәк Ҡуңғыраты ҡәбиләһе бейе, Хәрәзм инәке 1763—1790\nАуаз инәк,Мөхәммәт Әмин бейҙең улы, үзбәк Кунграт ҡәбиләһе бейе, Хәрәзм инәке 1790—1804\nЭльтузар, Ауаз инәктең улы, Ҡуңғырат ҡәбиләһе бейенең улы, Хәрәзм инәке 1804, Хәрәзм ханы 1804—1806\nМөхәммәт Рәхим хан I, Ауаз инәктең улы, Хәрәзм ханы 1806—1825\nАллакул, Мөхәммәт Рәхим хан I-нең улы , Хәрәзм ханы 1825—1842\nРахимғол, Аллаҡол хандың улы, Хәрәзм ханы1842—1845\nМөхәммәт Әмин хан, Аллаҡол хандың улы, Хәрәзм ханы 1845—1855\nАбдулла хан, Ибадулла бәктең улы, Хәрәзм ханы 1855\nҠотлоғ Морат хан,, Ибадулла бәктең улы,Хәрәзм ханы 1855—1856\nСәйет Мөхәммәт хан, Мөхәммәт Рәхим хан I-нең улы. Хәрәзм ханы 1856—1864\nМөхәммәт Рәхим хан II, 1845 тыуған, Сәйет Мөхәммәт хандың улы, Хәрәзм ханы 1864—1910,\n1873 Хәрәзм хандарына бөтә рәсәй императоры тарафынан ғәли йәнәптәре дөйөм титулы бирелгән\nӘсфәндийәр хан, 1871 тыуған, Мөхәммәт Рәхим хан II-нең улы, 1891—1910, Хәрәзм ханы 1910—1918, генерал-майор 1910\nСәйет Абдулла хан 1870-1933, Мөхәммәт Рәхим хан II-нең улы, Хәрәзм ханы 1918—1920.\nСултанов Т. И. Чингиз-хан и Чингизиды. Судьба и власть — М.: АСТ, 2006. — Б. 310—320. — 445 б. — (Историческая библиотека). — 5 000 экз. — ISBN 5-17-035804-0.\nХивинское ханство // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Хиуа_ханлығы&oldid=983549 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 8 ноябрь 2020 в 03:44\nБыл бит һуңғы тапҡыр 03:44 8 ноябрь 2020 үҙгәртелгән.


УЛАРҒА ТАЛАПСАНЛЫҠ ХАС\nСуд приставтарының эше тураһында барыбыҙ ҙа аҙмы-күпме хәбәрҙарбыҙ. Әммә һәр хеҙмәттең нескәлектәрен, эшмәкәрлек даирәһен ситтән ҡарап ҡына баһалап, аңлап бѳтѳү мѳмкин түгел. Баймаҡ район-ара суд приставтары бүлеге начальнигы урынбаҫары Наил Абдулла улы Вәхитов менән әңгәмәбеҙ был хеҙмәттең йүнәлеше, тәғәйенләнеше хаҡында.\n—Наил Абдулла улы, халыҡҡа аңлайышлы тел менән әйткәндә, һеҙҙең эшегеҙ нимәнән ғибәрәт?\n—Суд һәм башҡа вәкәләтле органдар тарафынан ҡабул ителгән акттарҙың үтәлешен ойоштороу һәм тикшереү, уставта ҡаралған тәртип буйынса суд эшмәкәрлеген тәьмин итеү—беҙҙең тѳп бурысыбыҙ.\n—Эш барышында ниндәй ҡыйынлыҡтарға юлығаһығыҙ?\n—Эшеңде яратып башҡарһаң, ҡыйынлыҡтар һәм ҡытыршылыҡтар күренмәй, тик ваҡыт ҡына еткереп булмай, эштәр бик күп. Етмәһә беҙ Баймаҡ ҡалаһын ғына түгел, ә тотош районды хеҙмәтләндерәбеҙ.\n—Суд приставтары хеҙмәткәрҙәренә ниндәй сифаттар хас?\n—Түҙемлелек, ныҡышмалыҡ, талапсан һәм белемле булыу тѳп һыҙаттарыбыҙҙың береһе булырға тейештер. Ә инде тәжрибә йылдар дауамында яйлап туплана килә.\n—Нисегерәк ҡарар сығараһығыҙ: һәр ваҡыт закон буйынсамы, әллә кешелек ҡанундарын да күҙ уңында тотаһығыҙмы?\n—Беҙҙең эшебеҙҙә кешелек ҡанундары тигән һүҙ урынһыҙ, бѳтә эштәр ҙә закон сиктәрендә ҡарала. Һәр бер закондың эшенә ҡарап ваҡытын кисектереү, туҡтатып тороу кеүек еңеләйтеү осраҡтары бар, ул кеше хоҡуҡтарын ҡыҫмай, кәмһетмәй.\n—Һалым инспекцияһы, Пенсия фонды менән бергә эшләйбеҙ. Шулай уҡ штрафтар, эш хаҡы, страховка иғәнәләре, алименттар буйынса тикшеренеүҙәр алып барабыҙ.\n—Шундай тынғыһыҙ эшегеҙҙе ғаиләгеҙ аңлаймы?\n—Ғаиләм—минең ҡәлғәм, улар аңлағанға ла ошо эшемдә ун йыл тырышып хеҙмәт итәм.\n—Балаларығыҙҙың һеҙҙең һѳнәрҙе һайлауын теләр инегеҙме?\n—Бик ҡыҙыҡ һорау (кѳлә). Әле ул турала уйланғаныбыҙ юҡ, 15-20 йылдан нимә булырын әйтеп булмай. Баланы бәләкәйҙән үҙаллылыҡҡа ѳйрәтергә кәрәк, иң мѳһиме киләсәктә һайлар һѳнәре үҙенә оҡшаһын һәм файҙалы булһын.\n—Йыл аҙағына яҡынлаша, әлеге ваҡытҡаса күпме эш ҡаранығыҙ?\n—Әле беҙҙең ҡарамаҡта 22 мең эш иҫәптә тора, шуларҙың 10 меңдән ашыуы 2012 йылда ҡабул ителде. Ошо эштәрҙең 8 меңдән күберәген тулыһынса тамамланыҡ. Бюджетҡа 5 миллион һумдан ашыу килем килтерҙек, айырып әйткәндә, һалымдарҙан—2 миллион 700 мең һум, штрафтарҙан—1 миллион 565 мең һум.\n—Суд приставтарын халыҡ нисек ҡабул итә? Уртаҡ тел табып буламы?\n—Халыҡтың тѳрлѳһѳ бар. Кемдер килешә алмай, ә бәғзеләр, киреһенсә, беҙгә килеп күңелдәрен бушата, серҙәре менән уртаҡлаша. Уларҙы ла тыңларға, кеше булараҡ ҡабул итергә тура килә.\n—Иҡтисад үҫешенә ҡарап халыҡ үҙгәрәме, әллә киреһенсәме?\n—Иҡтисад үҫһә лә, беҙҙең халыҡтың бурыстар түләүгә, тейеш булғанды башҡарыуға ҡарашы элеккесә ҡала.\n—Гәзит уҡыусыларға ниндәй теләктәрегеҙ булыр?\n—Барыһына ла бәхет, шатлыҡ, һаулыҡ һәм дә һәр бер кешенең яратҡан эше булыуын теләйем. Яңы Йылан йылы яңы ҡыуаныстар килтерһен!\n—Әңгәмәгеҙ ѳсѳн ҙур рәхмәт.


БАШҠОРТ ФИЛЬМДАРЫНА НИ ЕТӘ?\n«Мир» кинотеатры—Сибай ҡалаһының йәнле мәҙәни усаҡтарының береһе. Һуңғы йылдарҙа бина күркәмләнде, заманса йыһазландырылды. Күптән түгел бында ҡала округы хакимиәте башлығы урынбаҫары И.Р.Хәйруллин менән «Мир» кинотеатры директоры И.Ә.Әсмәндиәровтың инициативаһы менән «Башҡорт киноһы» кѳнѳ үтте. Сарала «Башҡортостан» киностудияһы директоры урынбаҫары, продюсер А.Н. Тимерғазин, кинематография союзының яуаплы сәркәтибе Ф.Ф.Ғәбитов ҡатнашты.\nТәүҙә йәш тамашасылар ѳсѳн генә «Һунарсы улы», «Алдар һәм бүре», «Аңра бүре» исемле яңы анимацион фильмдар күрһәтелде. Эстәлекле, мауыҡтырғыс халыҡ әкиәттәре буйынса тѳшѳрѳлгән йәнһүрәттәрҙе балалар ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡараны. Ысынлап та, режиссер Рим Шәрәфетдиновтың был эштәре киностудия фондын тағы ла байытып ебәрә. Сеанс бѳтһә лә кескәйҙәрҙең һис кенә лә кино залынан сыҡҡылары килмәй ине.\nѲлкән класс уҡыусылары һәм студенттар ѳсѳн «Еңмеш», «Мин ѳйләнәм» (режиссеры—Таңсулпан Бураҡаева) исемле ҡыҫҡа метражлы фильмдар күр-һәтелде. Әйткәндәй, «Еңмеш» фильмын яҡташыбыҙ, йәш режиссер Айнур Асҡаров тѳшѳргән. Хәйбулла районында тыуып үҫкән егеттең фильмы халыҡсан, сағыу булыуы һәм тамашасыны һис кенә лә ялҡытмауы менән күңелде арбаны. Ул олоһона ла, кесеһенә лә берҙәй оҡшаны. Билдәле оператор-режиссер Рияз Исхаҡовтың клиптар йыйынтығын да сибайҙар йылы ҡабул итте. Се-анстар араһында фойела «Минең йондоҙом» фильмында тѳп ролде башҡарыусы, «Бүреләр» рок тѳркѳмѳ солисы, яҡташыбыҙ, Баймаҡ районы Тѳркмән ауылы егете Илшат Абдуллин, пародиялар оҫтаһы, йырсы, ҡурайсы Илсур Тайсиндарҙың сығышын ҡарарға мѳмкин ине. Был матур сараны тағы ла йәнләндереп ебәрҙе. Иң аҙаҡ иһә барыһы ла «Минең йондоҙом», «Ел ҡыуыусы» фильмдарын ҡарау ѳсѳн йәнә кинозалға йыйылды.\nКиностудияның күстәнәстәрен «тәмләгәс», ҡунаҡтар һәм кино һѳйѳүселәр ҡатнашлығында фекер алышыу ойошторолдо, һорауҙарға яуаптар бирелде. Киләсәктә «Мир» кинотеатрында квартал һайын «Башҡорт киноһы» аҙналығы уҙғарырға, даими йәнһүрәттәр, фильмдар күрһәтергә, Балалар ижады үҙәгендә «Ай» исемле анимация студияһын ойошторорға, «Сибай» телевидениеһы эфирына башҡорт телендәге йәнһүрәттәрҙе, фильмдарҙы сығарырға тигән бурыстар ҡуйылды.\n«Башҡортостан» киностудияһының фильмдары—халҡыбыҙҙың рухи хазинаһы. Милләтебеҙҙең үҫеш кимәлен күрһәтеп тороусы сәнғәт ул. Кинематографияһы киң үҫеш алған халыҡты донъя кимәлендә таныйҙар. Һуңғы йылдарҙа сит илдәрҙең донъяла йәшәүҙән биҙҙереүгә, ҡараңғыллыҡҡа, ѳмѳтһѳҙлѳккә, ҡан ҡойошҡа, үс алыуға ҡоролған фильмдары телевидениены баҫып алды. Улар тормошобоҙҙо һис кенә лә байытмай, йәмләмәй, киреһенсә, күңелдәрҙе бысрата ғына. Шуға күрә 22 йыл эсендә байтаҡ ҡына бай йѳкмәткеле кинолар тѳшѳрѳргә ѳлгѳргән үҙебеҙҙең «Башҡортотостан» киностудияһы фильмдарына ѳҫтѳнлѳк бирергә тейешбеҙҙер.


Үҫкәнендә ни күрһә, осҡанында шул булыр | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n14 мая 2019 — 15:55 ГТРК «Башкортостан»\nӨфөләге балалар баҡсаһының береһендә тәрбиәләнеүселәр көнөн емерек йорттар янында үткәрә. Черниковкалағы 5-се һанлы мәктәпкәсә учреждение янындағы барактар ярым емерек, унда асарбаҡтар һәм берәҙәк эттәр эйәләшкән. Ата-әсәләр төрлө ергә мөрәжәғәт итә, әммә бер кем дә бында тәртип урынлаштырырға ашыҡмай. Урам шат балалар тауышына тулған. Бәләкәстәр өсөн үҫешер бөтә шарттар ҙа бар. Өфөнөң Герцен урамындағы 5-се һанлы балалар баҡсаһы тәү ҡарашҡа башҡа мәктәпкәсә учреждениеларҙан бер нимәһе менән дә айырылмай. Хатта күпкә төҙөгөрәк тә, 2011 йылда ғына бында капиталь ремонт эшләнгән. Тик балалар баҡсаһынан сығыу менән күҙ алдында харабалар хасил була. Әйтерһең, был урында шартлау булған. Емерек диуарҙар, таҡта, шифер онтаҡтары, күсеп китеүселәрҙән ҡалған мебель. Быны эргә-тирәлә йәшәүселәр һәм балаларын йөрөткән ата-әсәләр көҙҙән бирле күҙәтә. “Йылы” урынға асарбаҡтар ҙа эйәләшеп өлгөрә. Балалар баҡсаһындағы шат тауыштарҙы ваҡыты-ваҡыты менән әшәке һүҙҙәр бүлдереп ала.Харабалар янында берәҙәк эттәр ҙә йыйыла. Хатта улырҙың балалар баҡсаһына килеүселәргә һәм үтеп барыусыларға ташланыу осраҡтары ла булған, әммә сара күреүсеһе юҡ ти күрше урамда йәшәүсе Валентина Рассказова.Үткән быуаттың 50-се йылдарында төҙөлгән йорттар хәҙер ҡот осҡос хәлдә. Көндәр йылыныу менән бында төрлө сирҙәр тарала башлауы ихтимал тип боросла урындағы халыҡ. Асыҡланыуынса, күсерелгән йорттарҙы һүтеү эштәре ҡағыҙҙа әле бөтөнләй башланмаған. Күрәһең кемгә утыны, кемгә шиферы кәрәк ҡутарып алғандар. Ҡала хакимиәтендә биләмәне таҙартыуға аукцион ошо көндәрҙә буласаҡ.Ә әлегә чиновниктар көтөргә һәм уңайһыҙлыҡтарҙы түҙергә генә кәңәш итә ала, черниковкалағы балалар баҡсаһында тәрбиәләнеүселәргә иһә тормош ысынбарлығын китаптан уҡып түгел үҙ күҙҙәре менән күреп өйрәнергә ҡала.


“Ошо Сабир Шәриповмы?” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » “Ошо Сабир Шәриповмы?”\n“Ошо Сабир Шәриповмы?” 03.04.2018 // Әҙәбиәт\nБыл ағай менән яҡындан танышыуым кисәгеләй иҫтә. 1992 йылда, әҙерәк кенә аралаша башлаған хәҙерге яҡын дуҫтарым кәңәше менән, дәртләнеп китеп, шиғырҙарҙан тупланған китап ишаратын тапшырырға тип Белореттан Өфөгә юлландым – была не была! Ҡулымда бит Бөрйән ағайы – мин бөйөк шағир тип һанаған Самат Ғәбиҙуллиндың ышаныс һүҙе һәм мөрәжәғәт итерлек кешеләр исемлеге бар!\n“Белореттанмы һин?” – тип серле генә йылмайҙы ла сәркәтип апай, үҙе менән эйәрергә ҡул иҙәне. “Бына, Сабир ағай, яҡташың”, – тине лә мине әзмәүерҙәй бер кеше алдына ҡалдырҙы. Ул исемемде генә һорашты, үҙе иһә ҡайҙалыр сығып китте. Ултырам, ултырам… Кемдәрҙер ишек асып ҡарай ҙа, күрәһең, теге ағайҙың юҡлығын күрептер, яба һала. Оҙаҡҡа китте был көтөү. Бәлки, Самат ағай ебәргән ағай был түгелдер, бәлки, мин уға оҡшамай төштөммө?.. Район гәзитендә генә журналист булһам да, аңлайым: кеше оҡшамағанда асыуҙы балаларына төшөрәләр йә, киткәнеңде көтөп, үҙҙәре сығып ҡасалар.\nҠышҡы ҡыҫҡа көн. Әллә өйрәнгән юлға – Черниковкалағы апайыма ғына барырғамы… Тик уға – Өфөләге уҡытыусы кешегә – минең баш ҡалаға ни өсөн килеүемде (яҙыусы булырға – китап тотоп!) ҡайһылайтып аңлатырһың…\nШау-гөр килеп кем менәндер бәхәсләшә-бәхәсләшә килеп инде лә Сабир ағай, был ни эшләп ултыра әле бында, тигәндәй, аптырап миңә баҡты һәм:\n– Йыйын, киттек, – тине.\n– Ҡайҙа? – инде миңә ғәжәпләнергә сират етте.\n– Ҡайтабыҙ! – ул яурын аша аҫылмалы сумкаһын элеп алды. Йылдам хәрәкәттәре, бойороусан тауышы икеләнергә урын ҡалдырманы, өнһөҙ генә артынан эйәрҙем. Спорт һарайы эргәһендәге фатирына барып еткәнсе, ул бер аҙ минең хәл-әхүәлемде, Иҙел башындағы уртаҡ таныштарҙың хәлдәрен һорашты.\nАш бүлмәһенә уҙҙыҡ. Күрше бүлмәлә кемдәрҙер һөйләшә, ҡатыны, балаларылыр инде. Улары күренмәне. Берәр рюмка бушатҡас, Сабир ағай теге яҡҡа сығып китте. Мин тағы ултырып ҡалдым. Инде йәнә башта төрлө уйҙар сыуала. Бик сәйер ағайға юлыҡтым түгелме? Тәү күргән кешеһен ҡунаҡҡа алып ҡайтты, яңғыҙын ҡалдырҙы ла киттесе! Бур булһам? Исемемде генә һораны бит. Өйҙәгеләре лә ғәжәп: кем менән ҡайтҡанын да һораманылар, ҡыҙыҡһынманылар. Әҙәп өсөн генә булһа ла, уларға берәй күстәнәс алырға булған, инеп һаулыҡ һорашырға, кемлегемде аңлатырға… Төшөп ҡалған уҙғынсы түгел дәһә мин, журналист тигән исемем бар, район кимәлендә генә лә түгел, шиғырҙарым, мәҡәләләрем республика баҫмаларында ла күренгеләй!\n– Тә-әк! – тип килеп керҙе ағайым, “инде сират һиңә лә етте” тигәнгә ишаралауы бөтә ҡиәфәтендә сағыла ине. Тар ғына кухня бөтөнләй бәләкәсәйеп, үҙем бөршәйеп ҡалдым: имтихан тотор мәлем түгелме? – Һинең хәлдәрең нисек ине әле? Шиғыр китабымы? Әйҙә, шиғыр уҡы!\nАлбырғап ҡалдым. Нисек, ошонда, тот та шиғыр һөйләме?\n– Үҙеңә оҡшағанын. Ятҡа беләһеңдер бит берәйһен булһа ла.\n– Беләм дә ул…\nҠаушабыраҡ уҡыған шиғырымды башын баҫып тыңлап ултырҙы ул.\n– Быныһы “Йәшлек”тә сыҡҡайны, – тип үҙенең хәбәрҙарлығын белдерҙе лә, тауышы йомшарып, сырайына ҡәнәғәтләнеү һыҙаттары сыҡты. – Тағы!\nСирҡаныс алғас, мин дә ҡыйыуланып киттем. Тағы, тағы… Ярты бушағанда беҙ күптәнге дуҫтар кеүек “үәс-үәс” инек инде, асыла төшөп, мин хатта уның ҡайһы бер әҫәрҙәренә тәнҡит һүҙен дә әйтеп ысҡындырҙым. Билдәле яҡташтың ижады тураһында әленән-әле беҙҙең редакцияла ла һүҙ сығып тора ине бит. Бына, хәҙер уның өйөндәмен! Мәскәүҙә Әҙәбиәт институтын тамамлап ҡайтҡан, Рәми Ғарипов һымаҡ! Минең хыялда ла була алмаған Переделкинола Паустовский һуҡмаҡтарынан йөрөгән. Китап нәшриәтенең баш мөхәррире! Ҡайтҡас һөйләһәм, апай-ағайҙар ышанмаҫ та ул…\n– Самат ағай йүнһеҙ кешене ебәреп ултырмаҫ, тип уйлағайным да, шулай ҙа һынап ҡарарға булдым, – тине ул иртәгәһенә, үҙе асып та ҡарамаған “машинка” ҡулъяҙмамды алып ҡалып. – Эшкә ашмаҫ нәмәләрен тотоп йөрөүселәр күп ул…\nҺынау үтелде. Белоретҡа ҡайтып еткәндә (Өфө – Белорет араһы поезда бер төнлөк), унда китабым сығасағы тураһында беләләр ине инде, мөхәррир Гүзәл Ситдыҡова, ихтирамлы журналист Нәсибулла ағай Ғүмәров шунда уҡ “районка”ла ошо хаҡта оло яуҙай хәбәр итте. Бының, әлбиттә, Сабир ағайымдың эше икәнен аҙаҡтан аңлаясаҡмын. Уға тиклем, поезда оҙон төн үткәргәндә, шуны төшөнгәйнем инде: дөрөҫ юлыҡтырған мине яҙмыш был кеше менән! Райондан килеп, ҡайҙа төртөлөргә белмәй баш ҡала урамдарында ҡаңғырған һәр кемде үҙенә алып ҡайтыуына өйрәнеп, күнеп бөткән ҡатыны менән ҡыҙҙары өсөн ошолай өйгә килеп кереүем үтә ғәҙәти булғандыр, ахыры. Аҙаҡ, йылдар үткәс, Сабир ағайҙың Өфөгә килгән һәр береһен – хатта саҡ ҡына таныш-белеш кешене лә үҙенә алып ҡайтып китеүен күреп ( ҡышын – өйөнә, йәйҙәрен – баҡсаһына), ошоно асыҡлағайным: был бит – башҡорт ихласлығы, тәбиғәттән килгән, юҡ, ҡунаҡсыллыҡ түгел – күңел киңлеге!). Ҡапҡаң асыҡ, ишегең – шаран-яран, атайың һәм әсәйең шундай түгелме? Ай-һай, ҡайһы берәүҙәрҙең шундай күңел һиҙгерлеге булалыр – улар кемдең кемлеген тәбиғи тойом аша белә һәм күрә.\nАҙаҡ, байтаҡ йылдар үткәс, Сабир ағай менән әсәйемде лә таныштырырға яҙҙы. Әсәйем, әлбиттә, Сабир Шәрипов тигән яҙыусыны белә, ул Яныбай Хамматов тигән малайҙың беҙҙең Инйәрҙә уҡып йөрөгәнен дә хәтерләй. Тик уларҙы “яҙыусы” тигән оло исем менән бер нисек тә бәйләй алмай. “Шулмы? Ысынмы?!” – булды һорауы, беҙ кис ауыл өйөнә килеп кергәс. “Юҡ, һуғылмайыҡ, ваҡыт та һуң, ҡунаҡтан ҡайтып киләбеҙ ҙәһә!” – тип ҡаратырышланып, “ҡатайланып” ҡарағайным да, ағайҙың ҡарары ҡырт ине – әсәйеңде күрмәйенсә китмәйбеҙ! “Ошо Сабир Шәриповмы?” – тине әсәйем, төн уртаһында өйөнә килеп кергән бер өйөр ир-ат араһынан бер мине генә танып. Тышта ике машина геүләй, ығы-зығыны һиҙемләп, күршелә генә йәшәгән ағайҙар йүгереп сыҡты…\nЯйһыҙ икәнен тойһам да, кис ахырында мин егет-ағайҙарға ниҙер әтмәләнем. Үҙемдең өйөм бит. Уға тиклем беҙ, ике әбей-бабайҙы ташлап китеп, кәртә аръяғында уҡ ағып ятҡан шишмә аша ғына ағайымдың өйөнә барып ултырҙыҡ. “Шул ысын Сабир Шәриповмы?” – тип һораны минән ҡат-ҡат ағайым. Көнбә тигән йылғасыҡ аша кире ҡайтһаҡ, әсәйем менән Сабир ағай ихласлап ҡына әңгәмәләшеп ултыралар! Уларҙың уртаҡ һүҙҙәре күберәк булған икән дә! Ә мин, төн уртаһында водителдәр көтә, мине һүгәләрҙер, тигән булам. Әрләшмәнек, талашманыҡ. Ҡайтышырға бер һуҡмаҡ ине – Иҙел башы юлы.\nАҙаҡ Сабир ағай тыуған Белорет районының Баҡый ауылына, юлһыҙ-ниһеҙ ҡарурмандарҙы үтеп, журналист Рәлис Ураҙғолов менән барып етә алдыҡ. Ул ауылға 21-се быуат башында саҡ электр уты барып еткәйне. Хәйер, тап шул ҡаҙаныш менән маҡтанырға тип алып барҙылар беҙҙе унда. Дөрөҫөн әйткәндә, электр барып еткәйне лә ул, тик өйҙәрҙә лампочканан башҡа ҡорамал юҡ ине, сөнки юл булмағас, башҡа төрлө электр ҡорамалын унда нисек алып бараһың? Телевизор өсөн электрҙан башҡа антенна ла кәрәк бит әле. Ғәжәп иттек: цивилизацияның ни икәнен дә белмәгән халыҡ шундай матур итеп йәшәп ята, шундай алсаҡ һәм ихластар! Күрәһең, цивилизация тигән нәмәнең кешене боҙоуы дөрөҫтөр.\nАтаҡлы, ҡомарлы, еңелеү белмәҫ шахматсы Сабир Шәриповтың уйын ваҡытында уйынлы-ысынлы һөйләнеп ултырыуы шунан киләлер, тим: “Мин, моғайын, генийҙыр ул – кәрәсин шәме яҡтыһында үҫеп, шахматтың ни икәнен дә белмәйенсә, ошонда барыһын да еңеп ултырып ҡара әле!..” “Ә һеҙгә кәрәсин нисек барып етә ине һуң?” – тип һорайым унан. “Мискә менән самолеттан ташлап китәләр ине”, – тип көлә ул.\nШахмат, әлбиттә, Сабир Шәриповтың балыҡтан һуң икенсе ҡомары. Уның тормошонда шулай ҙа балыҡсылыҡты беренсе урынға ҡуйыр инем. Уның эш өҫтәле алдында уҡ “Балыҡсы календары” эленеп тора. Башҡортостанда ул белмәгән йылға йә күл юҡ, ҡайһыһында ниндәй балыҡ ҡасан ҡабыуы тураһында бер туҡтамай һөйләргә әҙер. Балыҡсы ҡорамалдарын бөтә кибеттәрҙән эҙләп йөрөй, хатта интернет аша Мәскәүҙән яҙҙырып ала. Әҙ генә шуға ынтылышы булған һәр кемде балыҡҡа барырға ҡоторта – ҡышы-йәйенә, яҙы-көҙөнә ҡарамай. Ҡарурманда, йәмле Еҙем буйҙарында үҫкән кешенең бала һәм үҫмер саҡ шөғөлө балыҡсылыҡ һәм һунар булыуы, әлбиттә, ғәжәп түгел, тик бының ғүмерлек ҡомарға әйләнеүе аптырата. Күпселек кеше бит бала саҡ мауығыуҙарынан үҫә килә бик еңел арына тора. Етмешкә еткән, оҙон һәм ҡатмарлы тормош юлы үткән ир кешенең шахмат уйнағанда үҙенең шәм яҡтыһында үткән бала сағын һоҡланып иҫкә алып ултырыуы ғәжәпләнерлек түгелме ни?\nХәйер, әҫәрҙәрендә һирәк-һаяҡ ул бала һәм үҫмер саҡтарының ауыр миҙгелдәрен иҫкә алып киткеләй: Ғафури яҡтары аша тиҫтәләгән саҡрым ҡарурмандар, ташҡан йылғалар аша йөрөүҙәрен (Белоретҡа, дөрөҫөн әйткәндә, юл әле лә юҡ), Еҙем йылғаһының ажғырып торған яҙғы ташҡынында ағас ағыҙыуҙарын һ.б. Урман тормошо бер ҡасан да, бер кемгә лә еңел булмаған, шуға ла “лесоповал” тигән төшөнсә әле лә иң ауыр һәм михнәтле йәшәйеш менән бәйләнелә, ләкин шуныһы аптыраш: Сабир ағай ана шундай ғүмер ваҡиғаларын да әҙәби әҫәрҙәрендә һәр ваҡыт матур хәтирәле мәл менән тамамлай! Шуға уларҙы уҡыуы ла еңел, сөнки яҡтылыҡ менән бәйле ҡабул ителә.\nБаҡсасылыҡ менән уның шулай уҡ бик ихлас, мөкиббән шөғөлләнеүен аңлайым: беҙҙең ҡырыҫ холоҡло Белорет яҡтарында картуфтан башҡа бер нәмә лә үҫмәй. Мин үҙем, институтты тамамлап, Орел яҡтарына барып сыҡҡас, унда сливаларҙың урам буйында үҫеп ултырғанына хайран ҡалғайным. Һәм, әлбиттә, шундай баҡсам булыуын теләнем. Ә Сабир Шәрипов уҡыуҙан һуң һалҡын Алыҫ Көнсығышта офицер булып хеҙмәт итә. “Алмалары, хөрмәләре” тигән хыял уның күңелендә һәр ваҡыт йәшәгәндер, күрәһең. Форсаты сыҡҡас та шул хыялды тормошҡа ашыра ул.\nЯҡташым, ағайым һәм дуҫым Сабир Шәриповтың бында яҙыусылыҡ ижадына ҡағылып торманым. Уныһы – айырым тема. Кешелеклелек йәһәтенән тағы ла уның йәмәғәт эшмәкәрлеген иҫкә алмау гонаһ булыр. Нисәмә йыл Яҙыусылар союзының проза секцияһын етәкләп, нисәмә йәш һәм һәләтле яҙыусыға оло әҙәбиәткә юл асты икән ул! Һәләтте тойомлап, уға ваҡытында дөрөҫ юл күрһәтә белеү һәр кемгә бирелмәй. Ә “Иҙел башы” Белорет яҡташтар ойошмаһындағы ойоштороу эшмәкәрлеге, ә Ҡыпсаҡ ырыуының йыйындарын ойоштороуҙағы оҫталығы һәм тырышлығы!\nОшо тиклем мөмкинлектәр бер кеше эшмәкәрлегенә һыйышып бөтә аламы? Иҫкә алмаған тағы нисәмә яғы ҡалды әле яҡташым Сабир Шәриповтың? Ай-һай, күптер. Уларҙы иҫәпләү башҡаларға ҡалһын. Беҙ әлегә уны яңы булып үткән 70 йәше менән тәбрикләйек һәм һаман да егеттәрҙәй дәртле һәм эшмәкәр булыуына һоҡланайыҡ. Әлбиттә, яңы уңыштар үә ҡаҙаныштар теләп.


Ҡатын-ҡыҙ эштәре тураһында иғлан эстония - Видеочивать Бразилия - Bate-Papo!\nҺаумы, минең исемем-даштарын күберәк һәм 18 йәштән мин, йәшерен осрашыу өсөн ярата, мин аҡыллы ир-егет, бер аҙ аҡса менән расточительный: 156см үҫеш, күҙҙәре ҡара - йәшел дә булыуын теләүсе һәм һөйкөмлөлөк ҡатын-ҡыҙҙар менән таныша ине, 50-58 йылда ир-егеттәр өсөн механизм төҙөү, уны үтәргә булаЫшанабыз һезгә ошады был шулай уҡ мин, һеҙҙең баһалайбыҙ һәм шулай тип беләбеҙ, кем һәм ниндәй икән. Мин һинең менән танышырға теләй ине. Яңы танышҡан), электрон почта адресы Яҙылған - Һаумы, мин һеҙгә яуап бирергә теләй шулай, йәше мөһим түгел)йәки Яҙа аралашып, бер-береһен белә, аралаша минең өсөн электрон почта: урта йәштәге ҡатын-ҡыҙ менән танышырға теләр инем, текә кеше һәм финанс пландар менән танышты, тип уйлай ир-егет тарифтар һатыла. Минең өсөн. Минең өсөн. Әммә мин шулай уҡ ҡатын-ҡыҙҙар һәм ир-егеттәр тел йыл 55-60 йәштәгеләргә иғтибар, уларҙы ғаиләгә бәйләнгән булһа ла, туғандар. Яҡшы, кинәнес уның өсөн аҫтында була. Ир-егет өсөн был осрашыуҙарға бай, ҡыҙыҡлы булған 25-се көнөнә тиклем, йәше, ғаилә хәле әһәмиәте юҡ), әммә шулай булыуын теләйем 189 27 18 82 ағзалары, шулай уҡ минең номерға яуап биреүҙәрен теләр инем. Мин был ҡараш менән сексуаль оҙаҡҡа минең идеалым. Мин гей, бисексуал, гейне һәм мин хәҙер.\nМин гей, бисексуал, гейне һәм мин хәҙер.\nЛәкин шул ҡыҫҡа ваҡыт бының өсөн, был кеше ҡасырға теләй.\nМин төҙөк, ҡыҙыҡлы һәм арыны\nШулай уҡ өлкән ир-аттар 40-50 йыл бирергә теләйем мин, һәр хәлдә 178 см бейеклектә, ниндәй ҙә зарарлы ғәҙәттәрҙе, оҙайлы мөнәсәбәттәр өсөн бер ниндәй ҙә проблема юҡ co Ашыға) Яҡтылыҡ минең исемем-25 йыл. Мин бик ирмәк. Инглиз минең белем. Минең электрон почта: ир-ат һөйәр эҙләй сайтында Oke байытыу, кейәүҙәге һәм өлкән ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙы был һорау буйынса һеҙҙән душ ҡыҙыҡлы ғына булды. Ағымдағы ай һайын техник хеҙмәтләндереү. Йәш блондинка минең матур. Тормош хәҙерге Украина. Һаумы, мин һәм минең исемем Марина 22 йыл. Гулять по диңгеҙ һәм мин тыңланым,-тип башҡа. Мин яратам. Кеше, теләйме, бик мәшәҡәтле ҡасып арыныммы. Был яҡынлыҡ шул мәл өсөн, кем теләй эҙләй. Хосуси бик мөһим. Мин йәш, иң яҡшы һәм һөйөклө. Мин шулай булғас, үҙенең телефон номерын - 50 йылдан ҡатын-ҡыҙҙар һәм 60 йәшкә тиклемге өс герой тартыусыларҙа саҡыра. 24 сәфәрендә булып көндәрендә 9:00 сәғәттә. Телефон буйынса мәғлүмәт. Мин үҙ өҫтөнә ала роле кастинг был мөһим. 36 йәштән 45 кандидаттарға талаптар, 178 сантиметрҙан ашыуға артһа, тышында һәм эсендә йөрәге юҡ, - мин өйләнгән булған мөнәсәбәтте ҡабул итәм мин козерог йылдың 26 мин вәғәҙә итә. Шулай уҡ йөрәк һәм тормошта шулай була.\nМәскәүҙә осрашыуҙар Дата - П-Сити\nҡатын-ҡыҙ сайтында танышырға видео рулетка менән ҡыҙ ч плюс 18 ч башҡа рулетка чатта теркәлергә булмаған рулетка башҡа ҡыҙҙар менән бушлай теркәү видео чат иғлан танышты интернет видео-таныштырыу альтернатива ч рулетка ҡыҙ менән чатрулетка өлкәндәр өсөн бушлай таныша


Сифат буйынса Башҡортостандың төбәк комиссияһы - Рәсәйҙә иң яҡшыһы // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nСифат буйынса Башҡортостандың төбәк комиссияһы - Рәсәйҙә иң яҡшыһы\n12:49, 15 января 2010 Иҡтисад\nБашҡортостан Республикаһының сифат буйынса төбәк комиссияһы Рәсәйҙә иң яҡшыларҙан тип табылған һәм почетлы диплом менән бүләкләнгән. Бүләкләү тантанаһы Звенигородта (Мәскәү өлкәһе) “Рәсәйҙең 100 яҡшы тауары” Программаһы дирекцияһы менән ойошторолған 2009 йылдағы эш һөҙөмтәләре буйынса төбәк сифат комиссияларының кәңәшмәһенән һуң булып үтте.\nКәңәшмәлә 2009 йыл конкурсы һөҙөмтәләре һәм 2010 йылда үтәсәк конкурстың методик материалы тикшерелә.\nБашҡортостан предприятиелары сифат өлкәһендә һиҙелерлек ҡаҙаныштарға өлгәшкән. Республикала прогрессив халыҡ-ара стандарттар нигеҙендә эффектив менеджмент алымдары индерелә. Был эштең төп күрһәткесе – “Рәсәйҙең 100 яҡшы тауары” программа-конкурсында наградалар иҫәбе.\nПрограмма илебеҙҙә 1998 йылдан эшләп килә. Башҡортостан йыл һайын алдынғы урын биләй. 2009 йыл конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Рәсәй субъекттары араһында ул икенсе урынға сыҡҡан: хеҙмәт һәм продукцияның 35 төрө — лауреат, 70-е дипломант булған.\nТеги: сифат, бүләкләүҙәр, награда, конкурстар


Тел өйрәнеү өсөн сиктәр юҡ\n1 апрелдән республиканың мәғариф усаҡтарында белем биреү телен ирекле һайлау буйынса уҡыусыларҙың ата-әсәләренән (законлы вәкилдәрҙән) ғаризалар ҡабул ителә башланы. Ғөмүмән, беҙҙә дәүләт һәм туған телдәрҙе уҡытыу нисек ҡуйылған?\nФедераль дәүләт белем биреү стандарты төбәктәрҙә был йүнәлештә ниндәй мөмкинлектәр булдырған? Башҡортостан Республикаһының Мәғариф һәм фән министры Айбулат Вәкил улы Хажин менән әңгәмәбеҙҙә ошо һәм башҡа һорауҙарға асыҡлыҡ индерҙек.\n– Беренсе класҡа барасаҡ уҡыусыларҙың ата-әсәләре белем алыу телен һайлау хоҡуғы тураһында нимәләр белергә тейеш?\n– Рәсәй граждандары мәктәпкәсә йәштәге, дөйөм башланғыс һәм төп дөйөм кимәлдәге белемде туған телендә алыуға; Рәсәй халыҡтары телдәре араһынан туған телен, шул иҫәптән рус телен дә туған тел булараҡ өйрәнергә; Рәсәй Федерацияһы республикаһының дәүләт телен йәки телдәрен өйрәнергә хоҡуҡлы. Ата-әсәләр (законлы вәкилдәр) иң тәү сиратта бына ошо хоҡуҡтарға таянырға тейеш.\n– Белем алыу теле тигәндә, нимә күҙ уңында тотола?\n– Белем алыу теле – уҡыусыларға белем һәм тәрбиә биреү процесы алып барылған тел, был осраҡта ул бер нисәү ҙә була ала.\nБеҙҙә уҡытыу Рәсәй Федерацияһының дәүләт телендә, йәғни рус телендә алып барыла, әммә уның менән бер рәттән, ата-әсәләрҙең (законлы вәкилдәрҙең) һайлауына ярашлы, балалар баҡсаһында, башланғыс һәм V-IX кластарҙа ҡайһы бер фәндәрҙе туған телдә уҡытырға мөмкин. Ата-әсәләрҙең (законлы вәкилдәрҙең) үтенесен ҡәнәғәтләндереү, мәктәп йәки балалар баҡсаһы тарафынан ғәмәлгә ашырыу өсөн түбәндәге шарттар кәрәк: дәресте туған телдә алып барыу өсөн тейешле квалификацияға эйә уҡытыусы йәки тәрбиәсе, туған телдә уҡытыласаҡ фәндәр буйынса әсбаптар һәм уҡыу кәрәк-яраҡтары.\nДәрестәрҙе билингваль нигеҙҙә алып барыу мөмкинлеге лә бар. Был осраҡта күнекмәләрҙең күпмелер өлөшө – рус, күпмеһелер туған телдә эшләнә. Федераль дәүләт белем биреү стандарты уҡыу планының мотлаҡ өлөшөн тәшкил иткән фәндәрҙең йөкмәткеһен булдырғанда этномәҙәни, милли һәм төбәк үҙенсәлектәрен иҫәпкә алырға мөмкинлек бирә. Был бөтә фәндәргә ҡағыла, мәҫәлән, математика, сит ил теле булһынмы йәки музыка һәм рәсем дәрестәреме.\nБынан тыш, Рәсәйҙең ҡайһы бер төбәктәрендә, шул иҫәптән беҙҙең республикала ла, полилингваль белем биреү ғәмәлгә ашырыла. Был йүнәлештең төп маҡсаты – бер нисә тел, мәҫәлән, туған, рус, сит ил телдәре ярҙамында уҡыусыларҙы үҙҙәре йәшәгән төбәктең, илдең, донъяның мәҙәни байлығы менән таныштырыу, уларҙы бер-береңә хөрмәт һәм милләт-ара татыулыҡ мөхитендә тәрбиәләү.\nТуған телдә алып барылған уҡытыу һәм тәрбиә эшенең мөһимлеген бик яҡшы аңлайбыҙ. Бының өсөн беҙҙең республикала бөтә шарттар ҙа булдырылған. Башҡортостан мәктәптәрендә уҡытыу алты – рус, башҡорт, татар, сыуаш, удмурт, мари телдәрендә алып барыла. 479 белем усағында башланғыс һәм төп дөйөм белем биреү туған телдә ойошторолған. Уларҙың 57-һе инновацион мәғариф ойошмаһы һаналып, уҡытыуҙы туған телдә (башҡорт, татар, сыуаш, мари) алып бара.\nТуған тел – һинең халҡыңдың теле, ул һине алдағы быуындарың, улар тарафынан булдырылған рухи ҡиммәттәр менән бәйләй, этник һәм милли үҙенсәлек нигеҙе булып тора. Беҙҙәге уҡыу процесында “Туған тел”, “Туған телдә әҙәби уҡыу” (“Туған әҙәбиәт”) башланғыс, төп дөйөм һәм урта дөйөм белем биреү кимәлендә мотлаҡ уҡыу фәне булып һанала.\nБала өсөн ниндәй телдең туған тел һаналыуын ата-әсәләр (законлы вәкилдәр) билдәләй. Башҡортостан мәктәптәрендә 14 туған тел өйрәнелә, шул иҫәптән мәктәпкәсә белем биреү системаһында – алты, дөйөм белем биреүҙә – 11, өҫтәмә уҡытыу нигеҙендә (йәкшәмбе мәктәптәрендә) – туғыҙ, урта һөнәри белем биреүҙә – өс тел. Бында һүҙ Башҡортостанда бер нисә быуат дауамында йәшәгән халыҡтарҙың телдәре – башҡорт, рус, татар, сыуаш, мари, мордва (эрзя, муҡшы), удмурт, шулай уҡ Рәсәй һәм сит ил халыҡтары араһынан белорус, украин, латыш, әрмән, немец, поляк, йәһүд (иврит) телдәре тураһында бара.\nӘйтергә кәрәк, уҡыусылар тел өйрәнеү йәһәтенән яҡшы һөҙөмтәләр күрһәтә, уңыштарға өлгәшә. 2020 йылда Башҡорт теленән төбәк-ара олимпиада Рәсәй Мәғариф министрлығының Олимпиадалар һәм конкурстар исемлегенә индерелде. Хәҙер уның еңеүселәре һәм призерҙары өсөн Башҡортостандың юғары уҡыу йорттарына ингәндә өҫтәмә балдар булдырылды. Быйыл әлеге олимпиаданың йомғаҡлау турында 734 уҡыусы ҡатнашты.\nТатар, удмурт, мордва, мари телдәре һәм әҙәбиәттәре буйынса республика олимпиадаһында еңеүселәр Татарстан, Мари иле, Сыуаш, Удмурт республикаларында үткән төбәк-ара олимпиадаларҙа ҡатнаша ала. Мәҫәлән, Татар теле һәм әҙәбиәте буйынса төбәк-ара олимпиадала Башҡортостандан 45 уҡыусы ҡатнашып, уларҙың икәүһе – еңеүсе, дүртәүһе призер булып танылды. Мари теле буйынса үткән ярышта 12 бала уңышлы сығыш яһап, шулай уҡ икәүһе – еңеүсе, дүртәүһе призер булды.\nДәүләт теленә килгәндә, был статус республикаларҙың Конституцияһы тарафынан билдәләнә. Башҡортостан Республикаһында башҡорт һәм рус телдәре дәүләт теле булып тора. Мәғариф тураһында федераль һәм республика закондарына ярашлы, Башҡортостан мәктәптәрендә башҡорт теле беҙҙең республиканың дәүләт теле булараҡ уҡытырға тәҡдим ителә. Федераль дәүләт белем биреү стандарты Рәсәй республикаларында уларҙың дәүләт телдәрен уҡытыуға мөмкинлек булдырған.\n– Ниндәй телде өйрәнеүгә ҡағылышлы ғаризалар ҡасан һәм нисек тапшырыла?\n– Белем биреү телен ирекле һайлау бәлиғ булмаған уҡыусыларҙың ата-әсәләренең (законлы вәкилдәренең) ғаризаларына ярашлы ғәмәлгә ашырыла. Был эш балалар баҡсаһына, мәктәпкә барғанда, V, X класҡа, бер белем усағынан икенсеһенә күскәндә башҡарыла.\nБалалар баҡсаһына барғанда быны “Балалар баҡсаһына электрон сират” мәғлүмәт сервисы аша һәм шәхсән эшләп була. Беҙҙәге мәктәпкәсә белем биреү учреждениелары, буш урындар булған хәлдә, балаларҙы йыл дауамында ҡабул итә.\nМәктәпкә барғанда йәки икенсе белем усағына күскәндә ғаризаны шәхсән, почта аша заказлы хат менән, мәктәптең электрон почтаһына хат ебәреп, дәүләт йәки муниципаль хеҙмәттәр сервисы аша тапшырырға мөмкин. Был эштең беренсе этабы 1 апрелдән 30 июнгә тиклем мәктәпкә ҡабул итеүгә беренсел йәки өҫтөнлөклө хоҡуҡ менән файҙаланған, шулай уҡ ошо белем усағына беркетелгән биләмәлә йәшәгән балалар өсөн үтә. Икенсе этап 6 июлдән 5 сентябргә тиклемге арауыҡта ойошторолоп, беркетелгән биләмәлә йәшәмәгән балаларға ҡағыла. Белем биреүҙең киләһе кимәленә күскән осраҡта ғариза дүртенсе сиректә үткән (апрель – июнь) ата-әсәләр йыйылышында шәхсән яҙыла.\n– Бөгөн башҡорт теле ҡайһы төбәктәрҙә өйрәнелә? Республиканың Мәғариф һәм фән министрлығы был йәһәттән ниндәй ярҙам күрһәтә?\n– Республикабыҙ Рәсәй төбәктәрендәге белем биреү ойошмаларында туған башҡорт телен өйрәнеүгә һәр йәһәттән ярҙам күрһәтә. Уҡыу пландарына ярашлы, башҡорт телен Силәбе, Ырымбур, Ҡурған, Һамар, Һарытау өлкәләренең 45 мәктәбендә өйрәнәләр. Быйыл Рәсәйҙең алты төбәгендә туғыҙ башҡорт йәкшәмбе мәктәбен асыу буйынса проект тормошҡа ашырыла. Был башланғыс Башҡортостан Башлығының грантына лайыҡ булды. Әлеге төбәктәрҙәге уҡыу кабинеттары башҡорт теле, мәҙәниәте, башҡорт халҡының тарихы буйынса әсбаптар һәм стендтар менән тәьмин ителә, уларға ноутбуктар тапшырыла.\n“Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәрен һәм халыҡтары телдәрен һаҡлау һәм үҫтереү” дәүләт програмаһына ярашлы, йыл һайын Рәсәй төбәктәре мәктәптәренә башҡорт теле буйынса китаптар, уҡытыу һәм күргәҙмә әсбаптары һатып алына, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы белгеслеге буйынса бушлай һөнәри әҙерлек, әлеге көндә эшләп йөрөгән уҡытыусылар өсөн квалификация камиллаштырыу курстары ойошторола.\n– Йөкмәткеле әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт! Яуаплы эшегеҙҙә уңыштар теләйбеҙ!