Аҡ торна — Башҡорт Википедияһы\nВид: Аҡ торна\nКүсеп осоу юлдары, оя ҡороу, ҡышлау төбәктәре\nКритик хәлдәге төр\nАҡ торна, йәки стерх (лат. Grus leucogeranus) — Рәсәйҙең төньяҡ биләмәләрендәге торналарҙың бер төрө , эндемик.\nАҡ торналар юҡҡа сығыу хәүефендә торалар. Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау Ҡыҙыл китабына һәм Халыҡ-ара сауҙа итеү конвенцияһы СИТЕС исемлегәнә, шулай уҡ, Рәсәй Ҡыҙыл китабына индерелгән.\nӘлеге көндә был төрҙөң саха популяцияһында (ҡырағай тәбиғәттә) сама менән 2900—3000 зат иҫәпләнә.\nИң киҫкен хәлдә көнбайыш себер популяцияһы — бары 20 тирәһе генә зат ҡалған.\nЗоологтар араһында беренсе булып Саханың төнъяғында аҡ торнаның ояһын табып, уны һүрәтләүсе булып совет орнитологы К. А. Воробьёв тора (30 июнь, 1960 йыл).\nБыл ҡоштоң биологияһы бик әҙ генә өйрәнелгән. 1973 йылда АҠШ-та Арчибальд Джордж тарафынан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара фонды нигеҙләнгәс кенә , орнитологтар аҡ торнаны күҙ уңына ала башлайҙар.\n1979 йылда Рәсәйҙә был ҡоштар өсөн махсус Окск дәүләт ҡурсаулығы төҙөлә. Шунда уҡ, себештәрен сығарып, тәбиғәткә кире ҡайтарыу өсөн (реинтродукции) питомник төҙөлә.\n2002 йылда, америка ғалимдарының тәжрибәһенә таянып, аҡ торналарҙың көнбайыш себер популяцияһын тергеҙеү буйынса программа төҙөлә. Ул проект әле лә эшләй, — «Полёт надежды» исеме аҫтында.\n2 Ареал һәм йәшәү мөхите\n6 Хәүеф һәм һаҡлау саралары\nҘур ҡош. Ҡаҙҙан байтаҡ ҙурыраҡ. Бейеклеге 140 см, ҡанаттарының ҡоласы 210—230 см, ауырлығы 5—8,6 кг.\nАяҡтары оҙон, алһыу-ҡыҙыл төҫтә. Оҙон муйынлы бик һаҡ ҙур ҡош. Оло ҡоштоң бар ере лә аҡ, тик ҡанат сите генә ҡара. Күҙе һәм суҡышы эргәһендә ҡауырһындары юҡ. Күҙенең мөгөҙсәһе ҡыҙғылт йәки аҡһыл-һары төҫтә була. Суҡышы һәм яндарындағы яланғас урыны — сағыу ҡыҙыл төҫтә. Башҡа торналарҙыҡы менән сағыштырғанда, суҡышы иң оҙоно.\nЙәшерәктәрендә башының алғы өлөше аҡһыл-һары. Ҡауырһын япмаһы һорғолт- ерән төҫтә. Муйынында һәм суҡыш аҫтында тоноҡ таптар бар.\nАраларында арҡаһы, муйыны, ян яҡтары ерән таплы, аҡ торналар ҙа осрап ҡуя.\nСебештәре тәүге ярты йылында зәңгәр күҙле була, аҙаҡ һары төҫкә керә.\nЕнси диморфизм (ата һәм инә заттар араһында айырма) юҡ тиерлек. Тик ата заттар кәүҙәгә эрерәк һәм суҡышы оҙонораҡ. Айырым төрсәләргә тарҡалмаған.\nһирәк осрай торған төр\nАреал һәм йәшәү мөхите[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАҡ торна тик Рәсәй биләмәләрендә генә оя ҡора.\nБер-береһенән айырым ике популяцияһы бар: көнбайыш популяция Архангельск өлкәһендә , Коми Республикаһында һәм Ямал-Ненец автоном округында һәм көнсығыш популяция Якутияның төнъяғында.\nТәүгеһенең (шартлы рәүешә «Обь» популяцияһы) ареалы көнбайышта Канин ярымутрауынан көньяҡтараҡ Мезень йылғаһының тамағы менән сикләнә.\nӘ көнсығышта Куноват йылғаһының үҙәне һәм һәм Ямал-Ненец автоном округында Обь йылғаһының түбәнге ағымы сикләй.\nҠышҡылыҡҡа был популяция Һиндостандың һаҙымат биләмәләренә |күсә (Кеоладео) милли паркы). Шулай уҡ, бер өлөшө Ирандың төнъяғында Каспий диңгеҙе ярында ҡышлай (Шомаль).\nКөнсығыш популяцияның ареалы Саха Республикаһында, Яна, Индигирка һәм Алазея йылғаларының араһында ята.\nҠытайҙа, Янцзы йылғаһының урта ағымында ҡышлайҙар.\nСахала аҡ торна тундраның төпкөл райондарында, кеше аяғы баҫмаған ерҙәрендә, ныҡ дымлы тигеҙлектәрҙә , Обь йылғаһы буйындағы һаҙлыҡтарҙа оя ҡора.\nЙәшәү шарттарына талаптары бик юғары. Шуға аҡ торнаны һаҡлау ауырыраҡҡа төшә.\nБашҡа торналарға ҡарағанда һыу мөхите менән нығыраҡ бәйләнгәндәр. Был уларҙың тышҡы төҙөлөштәрендә асыҡ күренеп тора.\nОҙон аяҡтары һәм суҡыштары батҡыл урындарҙа ла йөрөргә һәм ашарға табырға ярҙам итә. Бынан тыш, уларҙың морфологияһы һәм ҡылыҡтары ла башҡа туғандаш төрҙәренән айырымыраҡ.\nАҡ торналарҙың тауыштары таҙа, юғары тонда, яңғырауыҡ һәм һуҙылыбыраҡ сыға.\nКешеләрҙән ныҡ ситләшә. Хатта алыҫтан күренеп ҡалғанында ла ояһын ташлап китергә мөмкин. Нәҫеле ҡарауһыҙ ҡала һәм йыртҡыстарҙың күкл табышына әйләнә. Шуға ла, оя ҡорған ерҙәрендә һунар итеү тыйылған.\nАҡ торна һәр төрлө аҙыҡ менән дә туҡлана.\nЯҙғыһын һәм йәйгеһен ваҡ кимереүселәр, ҡоштарҙың йомортҡалары һәм себештәре балыҡтар, бөжәктәр һәм башҡа умыртҡаһыҙ хайуандар менән туҡлана.\nҮҫемлек аҙыҡтарҙан рационына мүк еләге, күрәндең һыу аҫты өлөштәре һәм мамыҡбаш күрән инә.\nҠышҡы күсеп йөрөүҙәрендә, башлыса үҫемлек аҙыҡ өҫтөнлөк итә. Былар һәр төрлө һыу үҫемлектәренең органик матдәләргә бай бүлбеләре һәм тамырһабаҡтарынан ғибәрәт. Башҡа торналарҙан айырмалы, аҡ торна бер ҡасан да ауыл хужалығы биләмәләрендә аҙыҡ эҙләмәй.\nҮрсеү мәле еткәс, май аҙағында оя яһау өсөн ҡайталар.\nПарлашыу үҙенсәлекле йола менән башҡарыла. Бер-береһен оҡшатҡан парҙар бергәләп, баштарын артҡа ташлап, үҙенсәлекле тауыш сығарып йырлай.\nЙыр менән бергә бейеү башҡарыла. Бейегәндә ата ҡош ҡанаттарын йәйә. Бейеү талғын ғына күркәм хәрәкәттәр, еңелсә һикереү, эйелеү, ҡанат ҡағыу, ботаҡтар ырғытыу менән оҙатылып бара.\nОяны тундраның йәки тайганың һаҙыматлы, ныҡ дымлы урындарында ҡоралар. Кеше аяғы баҫмаған төпкөл, мул һыулы сөсө һыу ятҡыллыҡтарына өҫтөнлөк бирәләр.\nОя һыу өҫтөндә , унан 12—15 см бейеклектә, эсен 30—40 см тәрәнлектә итеп эшләйҙәр. Төҙөлөш материалы итеп күрәнде йәки икенсе бер үләнде файҙаланалар . Үләнде өйөп һалғас, ныҡ итеп тығыҙлайҙар, уртаһын соҡорайталар. Ояны инә һәм ата ҡош бергәләп эшләйҙәр.\nИнә ҡош, ғәҙәттә, ике көн аралыҡ менән ҡара таптары булған һоро төҫтәге ике йомортҡа һала. Массаһы 215 г тирәһе була.\nҠайһы бе р йылдарҙа бер йомортҡа ғына ла һалырға мөмкин. Йомортҡа һалыу май аҙағы — июнь уртаһына тура килә.\nЙомортҡаны алмашлап баҫалар . Ояла күберәк инә ҡош ултыра . Ата ҡоштоң төп эше — ояны һаҡлау. Себештәре 29 көн тирәһендә сыға.\nОяла бер генә себеш үҫә. Сөнки, аҙыҡ өсөн, тере ҡлыу өсөн конкуренция береһенең үлеме менән тамамлана. Ҡауырһын япма тулыһынса 70—75 көндә яһалып бөтә .\nХәүеф һәм һаҡлау саралары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДонъяла тәбиғи шарттарҙа сама менән 2900—3000 зат тирәһе генә иҫәпләнә. Көнбайыш популяция һаны 20 затҡа тиклем кәмегән һәм бөтөнләй юҡҡа сығыу хәүефе алдында торалар.\nЙәшәү мөхитенә талаптары бик юғары. Тереклектәре һыу мөхитенә үтә лә бәйле ҡоштар булып торалар.\nҠышҡы күсеп йөрөүҙәре мәлендә генә төрлө мөхит шарттарын кисерә алһалар ҙа, көн итеү, туҡланыу даими рәүештә тик һайлыҡтарҙа ғына үтә.\nЙәшәү мөхитенә талаптары хәүефтең иң ҙур сәбәбе булып тора. Икенсе хәүеф — Ҡытайҙа, Янцзы йылғаһы үҙәндәрендәге ҡышлау урындарында. Халыҡтың тығыҙлығы, урбанизация, ерҙәрҙе ауыл хужалығы дәирәһенә күсерә барыу, Өс тарлауыҡ ГЭС-ы төҙөү был ҡоштарҙың йәшәү мөхитен ҡыҫҡартыу өҫтәндә.\nҺаҙлыҡтарҙы киптереү һәм нефть сығарыу оя ҡороу ерҙәрен сикләгәндән сикләй бара. Шулай уҡ, көнбайыш популяцияның кәмеүе Рәсәйҙә, Пакистанда, Афғанстанда һәм башҡа илдәрҙә был ҡоштарға ойошторолған һунарға бәйле.\nАҡ торнаны һаҡлау буйынса эштәр 1970-сы йылдарҙа башлана. Был 1973 йылда АҠШ-та Дж. Арчибальд тарафынан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара фонды нигеҙләнеүенә бәйле.\n1974 йылда Әйләнә -тирә мөхитте һаҡлау буйынса хеҙмәттәшлек итеү буйынса совет -америка килешеүе төҙөлә.\n1977—1978 йылдарҙа Америка штаты Висконсияла питомник төҙөлә. Унда тәбиғәттән йыйып килтерелгән йомортҡаларҙан 7 себеш сығарыуға өлгәшәләр. Ошоның менән аҡ торнаның яһалма популяцияһын булдырыу буйынса эш башлана.\n1979 йылда Рәсәйҙә был ҡоштар өсөн махсус Окск дәүләт ҡурсаулығы төҙөлә. 2002 йылда, америка ғалимдарының тәжрибәһенә таянып, аҡ торналарҙың көнбайыш себер популяцияһын тергеҙеү буйынса программа төҙөлә. Ул проект әле лә эшләй, — «Полёт надежды» исеме аҫтында.\nШунда уҡ, себештәрен сығарып, тәбиғәткә кире ҡайтарыу өсөн (реинтродукции) питомник төҙөлә. Тәбиғәттә ике йомортҡанан да себеш сыҡҡан хәлдә лә, береһе генә тере ҡала ала. Шуға орнитологтар оянан берәр йомортҡаны йыйып алалар. Бер йомортҡаһын юғалтҡан ҡош тағын бер йомортҡа һалырға мөмкин. Ул йомортҡалар ҙа инкубатор өсөн йыйып алына.\nБөгөнгө көнгә Бельгияла, Ҡытайҙа, АҠШ-та, Рәсәйҙә вольерҙарҙа бер нисә мең аҡ торна бар инде.\nРезерв фонд булдырыуҙан тыш, уларҙың тәбиғи популяцияларын һаҡлау буцынса ла эштәр алып барыла.\n1994 йылда Германиянан Торналарҙы һаҡлауҙың халыҡ-ара Международного фонды Күсеп йөрөүсе ҡырағай хайуан төрҙәрен һаҡлау буйынса Конвенция (Бонн конвенцияһы, CMS) менән берлектә Аҡ торнаны һаҡлау буйынса үҙ-ара аңлашыу Меморандумы сығара. Уны ошо ҡоштоң йәшәүе һәм күсеп йөрөүе менән бәйле 11 дәүләт раҫлап, имза ҡуя.\nБыл килешеү сиктәрендә һәр ике йыл аша Әзербайжандың, Афғанстандың , Һиндостандың , Ҡаҙағстандың, Ҡытайҙың, Монголияняң, Пакистандың, Рәсәйҙең, Төркмәнстандың һәм Үзбәкстандың орнитологтары бергә йыйылып был ҡоштарҙы һаҡлау буйынса үҙ-ара фекер алышалар.\nМахсус «Стерх»' ' проекты ҡабул ителә. (ингл. Siberian Crane Wetland Project). Уның бурысы булып Ямал биләмәләрендәге популяцияһын һаҡлау һәм тотороҡло хәлгә ингәнсе тергеҙеү булып тора.\nҠытайҙа Аҡ торнаның яҡут популяцияһын һаҡлау өсөн Поянху күле янында милли резерват булдырылған. Рәсәйҙә Ямал-Ненец автономиялы округында Куноват федераль заказнигы һәм Төмән өлкәһенең Белозерский заказнигы булдырылған.\nСтерх Халыҡ-ара Ҡыҙыл китапҡа, Рәсәй Федерацияһының Ҡыҙыл китабына һәм Юғалыу ҡурҡынысы янаған ҡырағай фауна һәм флора менән сауҙа итеү буйынса Конвенция исемлегенә индерелгән.\n«Полёт надежды»[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1990-сы йылдарҙың уртаһынан тәбиғәткә 100-ҙән ашыу аҡ торна сығарылған. Әммә тәбиғәттәге популяция эсендә үлем бик юғары. Себештәре араһында тәүге йыл эсендә был күрһәткес 50-70 % тәшкил итә. Яһалма юл менән үҫтерелгәндәрҙең дә 20 %-ы ғына тере ҡала.\nШуға ғалимдар себештәрҙең тере ҡалыу кимәлен үҫтереү буйынса яңы юлдар эҙләйҙәр.\nИң сетерекле урын булып инкубаторҙа сығарылған себештәрҙе алыҫ араларға осорға өйрәтеү һәм күсеп йөрөү(миграция) юлдарын өйрәтеү.\nТулыһынса осоу күнекмәләре навигация әҙерлеге үтмәгән себештәрҙең тере ҡалыу ышанысы бик аҙ.\nБыл хәлдән сығыу юлдарын Америка белгестәре хәл итә алды: улар кеше тарафынан идара ителгән мотодельтаплан ярҙамында себештәрҙе күсеү юлында осороп йөрөтөүгә күстеләр. Был ысулдың асылы шунда: махсус әҙерлек үткән себештәр мотодельтапланды лидер итеп ҡабул итә һәм уның артынан ҡышлау урындарына эйәреп китә.\nТуҡтап ял итеү өсөн уңайлы урындар алдан билдәләп ҡуйыла. Ошо юл менән тәбиғәткә ҡайтарылған себештәрҙең 90 % -ы аҙаҡ ҡышлау урындарынан үҙаллы имен-аман әйләнеп ҡайта.\nИң тәүге шундай осоштарҙы Италия тикшеренеүсеһе дельтапланерист Анджело Д’Арриго тормошҡа ашыра (2006 йылда фәжиғәле рәүештә вафат була).\n2001—2002 йылдарҙа Рәсәй орнитологтары американдарҙың был ысулын ныҡлап өйрәнеп, аҡ торнаның көнбайыш популяцияһын тергеҙеү өсөн дә уңышлы тип табалар.\n«Полёт надежды» исеме менән махсус программа төҙөйҙәр. Программаны тормошҡа ашырыуҙа Рәсәй Федерацияһының тәбиғи ресурстар министерствоһы, Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт министерствоһы белгестәре («ВНИИ Природы»), Окск биосфера дәүләт ҡурсаулығы , нефть-газ компанияһы «ИТЕРА», «Стерх» фонды, шулай уҡ, унлап илдең ғалимдары ҡатнаша.\nПрограмманың милли координаторы булып Александр Сорокин тора. Ул Рәсәй Федерацияһының тәбиғәт министерствоһында(«ВНИИ Природы») биологик төрлөлөктең етәксеһе.\n2006 йылда 5 заманса мотодельтаплан төҙөлә. Уның ярҙамында аҡ торналарҙы оҙайлы араға осороп алып китәләр. Ямалдан Үзбәкстанға тиклем алып барып еткерәләр. Бында улар һоро торналар торкөмөнә ҡушылып ҡышлау урынына китәләр.\nАҡ торналарҙың сираттағы ошондай осошо 2012 йылда Президенты РФ Президенты В. В. Путина ҡатнашлығында ойошторола.. Алты торнаны Төмән өлкәһендәге Белозер федераль заказнигына алып барып еткерәләр. Ләкин был юлы һоро торналар уларҙы ҡабул итмәй..\nАҡ торнаның көнбайыш популяцияһы хәле тураһында хәбәрҙәр булһындар тигән ниәт менән 2012 йылдың апрелендә Окск ҡурсаулығында — «Полёт надежды» онлайн трансляцияһы үткәрелә башлай. LIVE". Бында ысынбарлыҡта ике пар аҡ торна тормошон ҡарарға мөмкин. Себеш саҡтарынан алып дельтаплан артынан осҡанға тиклем.\nВикиһүҙлектә «стерх (рус.)» мәҡәләһе бар\nСайт Международного фонда охраны журавлей 2007 йылдың 9 февраль көнөндә архивланған.\nРоссийский фонд «Стерх» 2006 йылдың 31 декабрь көнөндә архивланған.\n↑ Бёме Р. Л., Флинт В. Е. Пятиязычный словарь названий животных. Птицы. Латинский, русский, английский, немецкий, французский. / под общей редакцией акад. В. Е. Соколова — М.: Рус. яз., «РУССО», 1994. — Б. 68. — 2030 экз. — ISBN 5-200-00643-0.\n↑ Searchable Ornithological Research Archive 2010 йылдың 9 июнь көнөндә архивланған.\n↑ Three Gorges Dam Case Study, American University, The School of International Service. 20 ғинуар 2008 тикшерелгән.\n↑ Путиндың торналары көньяҡҡа осоп китә алмай. Уларҙы самолётта кире Окск ҡурсаулығына алып ҡайталар\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Аҡ_торна&oldid=1050463 ҡабул ителгән\nРәсәйҙә юғалыусы төрҙәр\nРәсәйҙәге һирәк төрҙәр


Бергә-бергә именлектә, ҡыуаныста үтһен йылыбыҙ » Табын\nЖәлил ҒӘЙНУЛЛИН, ЮХХДИ начальнигы (1966 йылғы):\n- Үҙ йылымды икеләтә шатланып, уҙған йылдарҙан тағы ла яҡшыраҡ үтеренә, уҙған йылда бойомға ашмай ҡалған уй-маҡсаттар ғәмәлгә ашырына ҙур-ҙур өмөттәр бағлап ҡаршылайым.\nАт – изгелекле, эшсән, сабыр, берәүҙән дә ярҙам көтмәй, киреһенсә, үҙе кешегә хеҙмәт итеп йәшәй торған изге йән эйәһе. Ул һәр ваҡыт кешеләргә файҙа килтерҙе. Был юлы ла һынатмаҫ, тигән ышаныста ҡалам. Ул юлында осраған кәртәләрҙе еңеп, алға ынтылыусы. Шуға ла Ат йылы тырыш, ҡуйған маҡсаттарына тайпылышһыҙ барыусы кешеләр өсөн уңышлы йыл буласаҡ.\n2014 йыл һәр беребеҙгә бәхет, шатлыҡ-ҡыуаныстар, тик уңыштар ғына алып килһен, юлдарҙа именлек булһын. Һау-сәләмәт булайыҡ. Ат йылы төклө аяғы менән килһен!\nИлшат ҒӘБДИЕВ, Бурлы мәктәбенең физкультура уҡытыусыһы (1966 йылғы):\n- Беҙҙең мәктәп уҡыусылары район кимәлендә үткән спорт ярыштарында даими ҡатнашып тора. Призлы урындарҙы яулайбыҙ. Беҙҙә\nайырыуса волейболға иғтибар ҙур. Үҙ йылымдан спорт буйынса тағы ла юғарыраҡ уңыштар көтәм. Әлбиттә, тәү сиратта һаулыҡ булһын. Ат йылы барыһынан элек Олимпиада йылы булып тарихҡа инәсәк бит. Уның барышын ҡыҙыҡһынып ҡарап барасаҡмын. Беҙҙең мәктәп уҡыусылары ла, бәлки, ҡасандыр донъя кимәлендә үткән Олимпиадала ҡатнаша алыр тип өмөтләнәм.\nҺәр хәлдә үҙ йылымда балалар күңелендә спортҡа ҡарата тағы ла нығыраҡ һөйөү хисе уята алырмын тигән ышаныста ҡалам. Илдәрҙә именлек, ғаиләләрҙә татыулыҡ булһын. Сәләмәт булайыҡ. Спорт менән шөғөлләнеп, физик яҡтан да, рухи яҡтан да ат кеүек көслө булайыҡ.\nФәрғәт ҒӘЛИН, "Табын” гәзите хәбәрсеһе (1954 йылғы):\n- Етеп килгән үҙ йылыма\nЕткерәмен изге теләк:\nНиндәй йәшкә еткәндә лә\nИң мөһиме – һаулыҡ кәрәк.\nБәхет, шатлыҡ ҡына килтер,\nҮҙ йылым бит ни тиһәң дә.\nИзге уйлы, саф күңелле\nДуҫтар булһын, тим, эргәмдә.\nТыумай ҡалған яңы шиғыр\nЯҙылыр тип өмөт итәм.\n60 йәшкә еткәндә лә\nКүңел илһам көтә икән.\nКиләһе йыл "өйөрөм” дә\nИшәйергә тора, ана.\nЙорт күмелер ейәндәр һәм\nАшҡынып барыр эшем булһын,\nӨйҙә көтһөн яҡындарым.\nҠыуаныста үтһен йылым!


Ҡояҙы йылғаһы аша яңы күпер һалынды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nҠояҙы йылғаһы аша яңы күпер һалынды\n10:43, 7 сентября 2011 Иҡтисад\nБашҡортостандың Дүртөйлө районында Ҡояҙы йылғаһы аша яңы күпер һалынды. Уны асыу тантанаһы 6 сентябрҙә үтте. Сарала «Берҙәм Рәсәй» партияһының төбәк сәйәси советы секретары, Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев ҡатнашты.\nКүпер «Берҙәм Рәсәй»ҙең «Рәсәй ҡалаларының яңы юлдары» партия проекты сиктәрендә төҙөлдө.\nЯңы күпер республика үҙәген уның төньяҡ-көнбайыш өлөшө, йәғни Нефтекама ҡалаһын Дүртөйлө менән тоташтырҙы. Федераль кимәлдә иһә ул ике республиканы – Башҡортостан менән Удмуртияны тоташтыра.\nКүперҙә юл хәрәкәте ике һыҙатлы буласаҡ. Киңлеге 7,5 метр тәшкил итә. Тәүге автомобиль йөрөтөүселәр юл сифатын татып ҡараны ла инде. Йылғаның икенсе ярына барып етеү өсөн 80 метр араны үтергә кәрәк.\nОбъект төҙөү сроктары ла тәьҫир итерлек. «Уралмостострой» ябыҡ акционерҙар йәмғиәтенең 30-сы күпер һалыусылар отряды былтыр декабрь айында эш башлаған. Ҡыҫҡа ваҡыт эсендә иҫке күпер һүтелгән. Төҙөлөш ваҡытында урау трасса ла һалынған ине. Алты ай эсендә төҙөүселәр йылғаның ике ярын ныҡлы күпер менән тоташтырҙы.\nТеги: юл төҙөлөшө, күперҙәр, берҙәм рәсәй


ßпонèÿ ìàøèíàëàðû òóðàšûíäà хыялäàð\nКүптән түгел "Ранеткалар" төркөмө Өфөлә бер юлы ике концерт бирҙе. Унда биш йәш ҡыҙ сығыш яһай. Уларҙың ижадын хөрмәтләүселәр Дәүләт циркы бинаһын баҫып алды тиерлек. Күрәһең, "Ранеткалар" төркөмөнә һәйбәт гонорар түләгәндәрҙер, 10 йәштән өлкән булған малайҙар һәм ҡыҙҙарҙы иҫәпкә алғанда, уларҙың ата-әсәһе билет өсөн аҙ сумма бирмәгән. Шулай итеп, "Ранеткалар" һүрәте менән көтөп алынған билет, ул беренсе рәт урындары, ойоштороусылар тарафынан 1800 һум менән баһаланды. Бөтә билеттар ҙа һатылған. "Алыпһатарҙар" ҙа цирк эргәһендә әүҙем эшләне. Мин, моғайын, бындай күренешкә беренсе тапҡыр юлыҡтым, концертҡа килеүселәр лә әүҙемлек күрһәтеп, һә тигәнсе билеттарҙы алып бөттө. Ҡул көсө ҡулланыусылар ҙа булды шикелле...\nҺәм, ниһайәт, бөтәһе лә үҙ урындарына ултырҙы, һәм концерт башланды. Зал: "Лера! Лера!" тип ҡысҡыра башланы. Дөрөҫ, Лера, ул күптән түгел төркөм составынан сыҡҡан, манежда булманы. Уның урынына сәхнәгә тәбәнәк буйлы (берәүһенән башҡа) һәм үтә ябыҡ биш ҡыҙ йүгереп сыҡты: Аня, Женя, Нюта, Лена һәм Наташа. Аңлашыла, бындай эштә артыҡ һимереп булмай - "Ранеткаëàð"ƒың ҡышҡы туры 18 ҡалаға иҫәпләнгән, шуға ла төркөм алдында уны 18 көн эсендә урап сығыу маҡсаты тора. "Ранеткалар" көнөнә бер түгел, ә ике концерт бирергә тейеш.\nӘйтергә кәрәк, был төркөм фонограммаһыҙ йырлай. "Ранеткалар"ƒа бөтәһе лә, Наташанан башҡа, йырлай, ул был ваҡытта тоташтырылмаған гитараһы менән манеж буйынса йүгергеләп йөрөнө. Минең ҡарауға, йырҙы музыкаль яҡтан оҙатыу яңғырауыҡлы булды, шуға ла ҡыҙҙарҙың тауышы көсһөҙ һәм аңлайышһыҙ булып күренде. Әммә "Ранеткалар", булдыра алғанса, тырышты, алған гонорарҙы эш менән ҡапланы. Ҡыҙҙар көстәрен һәм тарамыштарын йәлләмәне, гитараларын алға эйеп òîòîï, барабан таяҡтары менән залдағыларҙы был тамашаға саҡырып, арена буйынса йүгергеләне. "Ранеткалар" бер нисә тапҡыр микрофонға: "Өфө - иң рәхмәтле ҡала!", "Һеҙ иң яҡшылары!" тип ҡысҡырҙы. Ҡыҙҙар тамашасыларға үҙҙәренең ҡыҙғылт һары таҫтамалын, ал төҫ менән "Ранеткалар" тип яҙылған ҡара футболкаларын һәм бэйджиктарын ырғытты. Уларҙы эләктереүҙә йәш фанаттар бер аҙ уҫмаҡлашып алды. Залдағылар геү килде, "Ранеткалар"ҙû ишетмәй тиерлек, ниндәй йыр башҡарыуына аҙ иғтибар бүлде. Бөтәһе лә, моғайын, былай ҙа һүҙҙәрен беләләрҙер...\nҠыҫҡаһы, концерт шәп үтте. Поп-рок-квинтет үҙенең бөтә репертуарын, ул "Беҙ - ранеткалар", "Алиса, бай-бай", "Кадеттар", "Мөхәббәт-өмөт", "Мине ярат", "Мөхәббәт чемпиондары" тибындағы йырҙарҙан тора, башҡарыуына ҡарамаҫтан, тамашасылар китергә ашыҡманы. Сығарырға тура килде. Ә тышта яңы төркөм көтә, улар әлегә тиклем эскә индермәүҙәренә асыу белдерә ине шикелле...\n"Ранеткалар"ҙы эстә журналистар һырып алғайны, шуға күрә тышта көткән кешеләрҙе эскә индерергә ашыҡманылар.\n- Һеҙ Өфөнө күрә алдығыҙмы?\n- Юҡ, үкенескә ҡаршы, өлгөрмәнек, сөнки беҙ төнөн килдек һәм йоҡларға яттыҡ. Иртән торғас, концертҡа йыйындыҡ. Өфөнө вокзалға барғанда, бәлки, ҡарай алырбыҙ...\n- 3 декабрҙән 21-енә тиклем, ҡышҡы тур сиктәрендә, һеҙ 18 ҡаланы урап сығырға тейеш - ауыр һәм йонсотҡос шөғөл. Ҡайҙа һәм нисек көс туплайһығыҙ?\n- Реабилитация үҙәгендә! (көлә). Шуны әйтер инем - был ауыр эш түгел, беҙҙең өсөн - ул байрам. Был гастролдәрҙе беҙ оҙаҡ көттөк бит.\n- Өфөлә һеҙҙе нисек ҡаршыланылар? Һеҙ тамашасылар менән ҡәнәғәтме?\n- Эйе, ҡәнәғәтбеҙ. Тамашасылар беренсе йыр башланыу менән ҡулын күтәрҙе, бейергә төштө, асылда, беҙгә бер ниҙә эшләргә тура килмәне...\n- Ниндәй музыка стилдәрен яратаһығыҙ?\n- Беҙ бөтәһен дә яратабыҙ - рок музыканы ла, рэпты ла.\n- Ә мин, мәҫәлән, "Баста"ны һәм "Каста"ны тыңларға яратам...\n- Һеҙ үҙегеҙҙе ҡасан музыкант тип танынығыҙ?\n- Миңә ҡалһа, музыкант булып булмай, ә музыкант булып тыуалар. Беҙҙең һәр ҡайһыбыҙ, моғайын, өс йәшендә үк ултырғысҡа баҫып, ата-әсәһе алдында йырлағандыр...\n- Ысынлап та! Мин ҡай саҡ үҙемдең бала саҡтағы видеоны ҡарайым һәм күрәм, ниндәйҙер буш шешәне ҡулыма алам һәм унда, гитарала уйнаған кеүек, "дыңғырлатып" ҡуям, һәм, өҫтәүенә, Бритни Спирстың йырын йырлайым - кәмит!\n- Бала саҡта кем булырға хыяллана инегеҙ?\n- Мин сноуборд буйынса олимпия чемпионы булырға хыялландым, асылда, мин әле лә уның менән шөғөлләнәм.\n- Ә мин башта психолог булырға хыяллана инем, һуңынан - ветеринар, аҙаҡ тормошомда футбол беренсе урынға сыҡты.\n- "Ранеткаëàð" сериалы героинялары һеҙгә оҡшағанмы?\n- Юҡ. Сөнки, миҫал өсөн, "сериалдағы" Женя һәм "реаль" Женя - бөтөнләй башҡа кешеләр. Сериал өсөн башта беҙҙең исемде яҙҙылар, һәм әле генә беҙҙең героиняларыбыҙ беҙгә оҡшай башланы.\n- Уҡыу, ижад, гастролдәр... Һеҙ нисек бер үк ваҡытта алып бараһығыҙ?\n- Ауыр, әммә өлгөрөп була. Тырышабыҙ. Ғөмүмән, 2009 йылдың 4 апрелендә үҙебеҙҙең икенсе альбомды сûғàрасаҡбыҙ. Әле беҙ яңы концерт программаһы әҙерләйбеҙ, яңы турҙар ойошторабыƒ һәм, бәлки, яҙын һеҙгә тағы ла килербеҙ.\n- Ун йылдан һуң үҙегеҙҙе нисек күҙ алдына килтерәһегеҙ?\n- Бер ниҙә үҙгәрмәҫ, бәлки, тик бер аҙ үҫербеҙ...\n- Вокал дәрестәре алаһығыҙмы?\n- Юҡ, беҙ практикала бөтәһенә лә өйрәнәбеҙ. Гастролдәр, "тере" сығыштар - донъяла иң яҡшы мәктәп.\n- Беренсе гонорарҙан ата-әсәләрегеҙгә нимә һатып алдығыҙ?\n- Ҡыҙҙар, ә беҙ уларға, ғөмүмән, берәй әйбер алдыҡмы? (көлә). Юҡ, ғәмәлгә килгәндә, беҙ ата-әсәләргә һәр саҡ ярҙам итеп торабыҙ, беренсе гонорарҙан ғына түгел, бөтәһенән дә тиерлек, бүләк алабыҙ, сөнки ата-әсә - ул беҙҙең бөтәһе лә!\n- Эшләп тапҡан аҡсағыҙҙы нисек тотонаһығыҙ?\n- Нисек, нисек...Тәмәкегә, һыраға. Шаяртыу!\n- Мин үҙем, мәҫәлән, машинаға йыям. Œëå "Íèññàí Êàøêàé" òóðàšûíäà õûÿëëàíàì, œììœ õœƒåðãœ õœë èòìœãœíìåí, áœëêè, êèðå óéëàðìûí, ñ³íêè ê¼ïòœí ò¼ãåë "Ìàçä 3" òóðàšûíäà õûÿëëàíà èíåì...\n- Яңы йылға ниндәй бүләк көтәһегеҙ?\n- Минең уйымса, миндә бөтә нәмә лә бар, шуға күрә бер нәмә лә кәрәкмәй.\n- Йәш артистарға нимә теләр инегеҙ?\n- Беҙҙә репетиция залындағы ишектә бик яҡшы әйтем эленгән: "Бүренән ҡурҡһаң - урманға йөрөмә". Йәштәр үҙҙәрен һынап ҡараһындар һәм хаталаныуҙан ҡурҡмаһындар ине. Кем баҙнат итмәй, шул шампан шарабы эсмәй, тип юҡҡа әйтмәйҙәр бит!


Радий Хәбиров: Өфөлә парктар күп, ләкин улар ташландыҡ хәлдә // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n9:27, 17 апреля 2019 Сәйәсәт\nӨфөлә парктар һәм скверҙар күп, ләкин улар ташландыҡ хәлдә, уларға тәртип етешмәй. Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров республиканың баш ҡалаһы буйлап йәмәғәт биләмәләрен төҙөкләндереү барышы менән танышыу маҡсатында ойошторолған эш сәфәре йомғаҡтары буйынса шундай һығымтаға килде.\nУл 120 мең кеше йәшәгән Сипайлово биҫтәһендәге «Ҡашҡаҙан» паркында булды. Парк икенсе йыл төҙөкләндерелә. Июлдә бында Йәйге Халыҡ-ара балалар уйындары барышында баскетбол һәм пляж волейболы буйынса ярыштар уҙғарыла. 1 июнгә — баскетбол һәм волейбол майҙансыҡтарын яңыртыуҙы, ә июнь аҙағынаса тирә-яҡтағы биләмәне төҙөкләндереүҙе тамамлау күҙаллана.\n«Көньяҡ» биҫтәһендә Радий Хәбиров буласаҡ «Ташлы йылға» паркы биләмәһен ҡараны. Төҙөлөш башланғанға тиклем бында тәрән ташлы йырындар булған. Скверҙа спорт майҙансыҡтары, йүгереү һәм йәйәүлеләр юлдары, ял урындары булдырыу күҙ уңында тотола.\nӨфө хакимиәте хәбәр итеүенсә, быйыл «Беренсе Май» паркын, «Тулҡын» һәм «Торналар» скверҙарын төҙөкләндереү күҙаллана. «Ҡашҡаҙан»ды һәм «Тулҡын»ды «Заманса ҡала мөхитен булдырыу» программаһы буйынса федераль ҡаҙна иҫәбенә реконструкциялау ҡаралған.\n«Парктар һәм скверҙар ҡала тормошонда мөһим роль уйнай, — тип йомғаҡ яһаны республика етәксеһе. — Тормош үҙгәрә, кешеләрҙең ихтыяжы арта. Ҡала халҡы заманса парктар, балалар майҙансыҡтары, төҙөк скверҙар һорай. Ҡала төҙөлөшө сәйәсәтендә был өлкәгә оҙаҡ ваҡыт иғтибар бирелмәне. Өфө парктарына ни етмәй? Ябай тәртип. Парктар сүп-сарлы, ташландыҡ хәлдә, бөтә ерҙә ҡыуаҡлыҡ, емерелгән юлдар һәм башҡалар. Шуға күрә тәү сиратта тәртип урынлаштырырбыҙ, ә һуңынан яйлап ҡына проектлау менән шөғөлләнербеҙ. Парктар ҙа — фән, һәм уның заманса ҡаҙаныштары күптән алға киткән. Мин кешеләр матур, төҙөк, заманса парктарҙа йөрөү мөмкинлеген алһын өсөн бында ниндәйҙер яңылыҡ индергем килә. Тимәк, беҙ оло юлдың башында».\nТеги: Радий Хәбиров, төҙөкләндереү


Республиканың биш районында иген урып йыйыу тамамлана // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nРеспубликаның биш районында иген урып йыйыу тамамлана\n16:18, 10 августа 2012 Иҡтисад\nБашҡортостан майҙандарының 63 процентында, йәғни бер миллион гектарҙан ашыу майҙанда иген урып йыйылған, 62 процентында – һуғылған.\nШул уҡ ваҡытта республиканың биш районында иген һәм ҡуҙаҡлы иген культураларын урып йыйыу аҙағына ла яҡынлаша. Архангел, Благовещен, Дүртөйлө, Стәрлетамаҡ һәм Саҡмағош райондарында иген 80 процент майҙанда йыйылған.\nБР Ауыл хужалығын консультациялау үҙәге белгестәре уңыш күрһәткестәренең түбәнәйеү тенденцияһын билдәләй. Шулай итеп, әлегә Башҡортостанда уртаса алғанда гектарынан 11,2 центнер ашлыҡ йыйып алына.\nИлеш районы аграрийҙары иген урып йыйыу буйынса алдынғылыҡты бирмәй – гектарынан 18 центнер. Стәрлетамаҡ игенселәренә лә етеүселәр юҡ – улар 91,5 мең тонна иген һуғып алған.


Әнғәм Хәбиров - Журнал Агидель\n(М. Ямалетдиндың һуңғы йылдарҙағы шиғриәтенә бер ҡараш)\nМәүлит Ямалетдиндың исеме әҙәбиәт һөйөүселәргә уҙған быуаттың етмешенсе йылдарынан бирле таныш. Шул мәлдән башлап бөгөнгө көнгә тиклем төрлө жанрға ҡараған һәм бер-бер артлы ташҡа баҫылып торған китаптары менән ул халҡыбыҙҙың һүҙ сәнғәтенә тоғро хеҙмәт итә. Һыйына күрә – хөрмәте, тигәндәй, һикһәненсе-туҡһанынсы йылдарҙа уға тәнҡитселәр ҙә битараф булманы. Хатта уларҙың иғтибар үҙәгендә торҙо, тиергә мөмкин. Ике тиҫтә йылға яҡын ваҡыт арауығында шағир һәм прозаиктың әҫәрҙәрен баһалауға арналған ун бишләп мәҡәлә яҙылыуы һәм матбуғат биттәрендә донъя күреүе – шуға асыҡ дәлил.\nБәхеткә күрә, был популярлыҡ талант эйәһенең башын әйләндереп, «йондоҙ сире»нә һабыштырманы: ул, эш урындарын йыш ҡына алыштырғалап торһа ла, бер нигә ҡарамай, әүәлгесә ижад менән шөғөлләнеүен белде. Тик бына, нишләптер, һуңғы йылдарҙа ундан артыҡ китап авторына иғтибар бер аҙ кәмей төштө һымаҡ. Ул, бәлки, әҙип хаҡында теге быуатта баҫылып сыҡҡан бәғзе мәҡәләләрҙең авторҙары үтә күренекле һәм үтә мәртәбәле шәхестәр булыуҙан да киләлер. Назар Нәжмиҙең «Шағир тигән исем күтәреп…» («Ҡыҙыл таң» гәзите, 1997 йыл, 6 март) тигән мәҡәләһенән һуң, мәҫәлән, Мәүлиттең шиғриәте хаҡында яңы һүҙ әйтергә баҙнат итеп ҡара әле!\nЛәкин баҙнат итмәй ҙә булмай. Сөнки әҙип – юлда. Йыл артынан йыл үткән һайын, үләне ҡырып сабылған бесән бакуйы шикелле, уның ижад емештәре лә ишәйгәндән-ишәйә, һутланғандан - һутлана бара. Ошо урында йәнә Назар Нәжмигә – был юлы уның «Яҙ! Яҙ! – тиҙәр» (1958) исемле шиғырына һылтанырға тура килә: нисек инде Мәүлит Ямалетдиндың быуат башындағы шиғриәтенә битараф ҡалаһың? Шағирҙың күпселек әҫәрҙәре үҙҙәре үк «Беҙҙең хаҡта ла яҙ, яҙ!» тип торғандай бит. «Бер шағирға» («Ағиҙел», 2009, 5-се һан) тигәнен уҡып сыҡҡас, уның авторы тураһында бер кәлимә генә булһа ла һүҙ әйтеү теләге уғата ла арта төштө.\nДүртәр юллы дүрт кенә строфанан торған был шиғыр Мәүлит Ямалетдиндың, ҡәләмдәш ағаһы Назар Нәжми шикелле, шиғриәткә ни тиклем ҙур яуаплылыҡ тойғоһо менән ҡарағанлығын иҫбатлап тора: табаҡ-табаҡ һәм том-том шиғри китаптарын сығарыусы берәүгә мөрәжәғәт итеп, «Һүҙ ынйыһын һиңә рух-даръянан сүпләргә лә әле сүпләргә» тигән кәңәш бирә ул һәм кәңәшен түбәндәге юлдар менән нығытып ҡуя:\nСүпләп бөткәс, «иң-иң»дәрен һайлап,\nФекер ептәренә теҙергә;\nКешеләрҙең күңеленә уны\nМоң епсәһе менән тегергә.\nЫшанмаһаң, тыңла: Буранбайҙың\nМоң-зар тулы кескәй хатынан\nҠарттар илағанға тетрәнгән ил\nАрына алмай һаман аһынан.\nӘлбиттә, һүҙ ынйыһын сүпләү – еңел кәсеп түгел. Уны кәсеп тип атап булһа әле. Һүҙ ынйыһы тиҙ генә табылмаҫҡа ла мөмкин. Таптым, тигәс тә, алдатҡыс ҡына булып сығыуы ихтимал. Иң мөһиме, ынйы булып күренгән һүҙеңдең тәрән мәғәнәгә эйә булыуындалыр. Тыштан ялтырап торған, ләкин һай фекерле һүҙҙәр теҙмәһенән кемгә һәм ни файҙа? Мәүлиттең «Бер шағирға»һына был ҡурҡыныс янамай һымаҡ. Һуңғы ике юлда кинәйәләп әйтелгән фекер уҡыусыла икеләнеү-микеләнеү тойғоһо уятырға урын ҡалдырмайҙыр.\nӘйткәндәй, ошо ике юлға төрөлгән фекер М. Ямалетдиндың «Буранбай сәсәндең хаты» («Ағиҙел», 2010, 10-cы һан) тигән шиғырында артабан үҫтерелгән һәм бер ни тиклем асыҡлабыраҡ бирелгән. Минең уйымса, ошо бер шиғыр сиктәрендә автор йөкмәткеһе буйынса поэма геройына торорлоҡ образ тыуҙырыуға ирешкән. Буранбайҙың «Илем, халҡым иҫән ҡалһын өсөн мин кисерер инем мең үлем», «Мин ҡайтырмын ҡурай моңо булып, мин ҡайтырмын һеҙгә йыр булып» тигән һүҙҙәре генә лә Себер тарафтарына олаҡтырылған сәсәндең онотолмаҫ поэтик һынын күҙ алдына баҫтыра.\nҺүҙҙең, һүҙҙән үрелгән шиғриәттең тылсымлы ҡөҙрәтенә тәрән ышаныу һәм уға ысын күңелдән табыныу хисе М. Ямалетдиндың бынан элегерәк ижад ителгән «Бер күңелле шиғыр яҙһаң ине…» («Ағиҙел», 2001, 6-сы һан) тигән әҫәрендә айырыуса көслө яңғырай. Шиғырҙың тәүге өс строфаһында автор, был донъяның барлыҡ көйөктәрен, һағыштарын юҡҡа сығарырҙай, ғаләм халҡын, йығылып китеп, күҙҙәренән йәштәр сыҡҡансы көлдөрөп, ғүмер буйы күңеленә йыйған юшҡындарҙы иретеп ағыҙырҙай шиғыр яҙһаң ине, тип хыяллана һәм:\nКөлгән тауыш яңғыраһын ине\nҠош йырында, шишмә сыңында.\nТормош үҙе бер йылмайһын ине\nЕгерменсе быуат һуңында,.. –\nтигән теләген белдерә. Әҫәрҙе ошо изге теләк менән ослап ҡуйырға ла булыр ине, бәлки. Ләкин ул саҡта бигүк Мәүлитсә килеп сыҡмаҫ ине. Сөнки әлеге осраҡта уға шиғриәттең тәьҫир итеү көсөн күрһәтеп кенә сикләнмәйенсә, уҡыусы менән донъя хәлдәре тураһында гәпләшеп алыу мөһимерәк. Шуға күрә лә шиғырҙың ҡалған өс строфаһында ул, үҙенең эске донъяһы һәм күңел торошо менән уртаҡлашҡан булып, әйтергә теләгәнен туранан-тура ярып һала:\nКүңел үкһеҙ етем,\nҺағышынан ятып үлмәле.\nӘ беҙ һаман ниҙер даулашабыҙ,\nТәгәрәп йөрөп шуға көлмәле.\n«Шағирҙар ҙа шул уҡ кеше…», «Хушлашыу», «Һаҡмар ағыр», «Аҡмулла», «Әхмәҙин Әфтәхкә», «Әйләнә лә бер ҡош…» тигән әҫәрҙәр ҙә авторҙың шиғриәт хаҡында, уның асылы һәм тәғәйенләше хаҡында уйланыуҙарҙан үҫеп сыҡҡандар, тиергә була. Тәүгеһендә, әйтәйек, шағирҙарҙың күңеле нескәрәк булыуы, шуға күрә «илдең ғәмен, халыҡ зарын» тәрәнерәк аңлауҙары һыҙыҡ өҫтөнә алынһа, икенсеһендә иһә ижад кешеләренең күңел кисерештәре бик оҫта тотоп алынған һәм матур итеп һүрәтләнгән: әҫәр яҙылып бөткәс, шатлыҡлы хистәр кисереп, үҙеңде өҫтөңдән оло бер тау төшкән шикелле итеп тойһаң да, барыбер яманһыу, сөнки хәҙер ул һине ташлап китә. (Тәнҡит мәҡәләһен яҙып бөткәс тә шундай хистәр кисерәһең.) Шиғырҙың һуңғы юлдарында был тойғо айырыуса һағышлы яңғырай:\nҺин, беләмен, көн итерһең минһеҙ,\nӘ мин бына ҡалайтырмын һинһеҙ?\nБыл донъяла йәнә яңғыҙ ҡалам,\nХәс ашлығын урып алған ялан…\n«Һаҡмар ағыр» – арабыҙҙан иртә киткән билдәле шағир Рәйес Түләк иҫтәлегенә арналған ыҡсым, әммә ифрат тәрән йөкмәткеле әҫәр:\nНиндәй хаҡтар түләп\nҠайтарайыҡ яҡты донъяға?..\nХәйер, ҡайтмаҫ инең – ыласындар\nИке ҡунмай бер үк ҡаяға.\nДонъя фани. Ғүмер сикле. Әммә\nУнда түгел эштең асылы –\nМәңге һүнмәҫ дан ҡалдырып китә\nАта балаһының аҫылы.\n«Аҡ күңелле Аҡмулланың һыны балҡый йыраҡтан» тигән юлдар менән тамамланған «Аҡмулла» исемле шиғыр ҙа, ҡәләмдәше һәм замандашы, сәсән телле шағир Буранбай Исҡужин иҫтәлегенә арналған «Әйләнә лә бер ҡош…» тигән шиғыр ҙа Мәүлит Ямалетдиндың шиғриәт Ғали йәнәптәре алдында ысын мәғәнәһендә баш эйеүен дәлилләп тороусы асыҡ миҫалдарҙыр ул.\nТәбиғәте, холҡо-фиғеле менән Мәүлит юморға бай шәхескә оҡшап тора: уның тәү ҡарамаҡҡа етди генә күренгән шиғырҙарында ла аҫтыртын йылмайыуҙы шәйләргә мөмкин. Башкөллө шаян тулҡындарға көйләнгән әҫәрҙәр ҙә осрап ҡуйғылай шағирҙың ижад арсеналында. Шундайҙар иҫәбенә һис бер шикләнеүһеҙ «Яҙмағандыр» менән «Әхмәҙин Әфтәхкә» тигәндәрен индерер инем. Улар икеһе лә шул уҡ шиғриәт темаһына, шиғриәттең эстетик мөмкинлектәрен асыҡлауға һәм уның йәмғиәт тормошонда тотҡан урынын билдәләүгә арналған.\n«Яҙмағандыр»ҙа, мәҫәлән, автор, тормошҡа ашмаҫ хәбәр һөйләп, уҡыусыны еңелсә йылмайып алырға мәжбүр итә. Йәнәһе, көтмәгән-нитмәгән ерҙән, Нобель премияһы алырға саҡырып, уға Стокгольмдан телеграмма килеп төшә. Аптырашта ҡалған автор, кәңәш һорап, башта йөрәгенә мөрәжәғәт итә. Унан һуң – аҡылына. Йөрәге шағирҙы премия алырға барырға өндәһә, аҡылы иһә киреһенсә хәл итә: «Ҡуй, йөрөмә, ҡустым, мине тыңла. Һәм ҡайт асылыңа»,– ти ҙә артабан һүҙен былай дауам итә:\n«Йә, был хәбәр дөрөҫлөккә сығып,\nТапшырылһа Нобель миллиондары,\nИлһам утын байлыҡ томалаһа,\nНигә ынтылырһың унан ары?..»\nШиғыр ирониялы көлөү менән тамамлана: йәнәһе, шағирҙың ике самолеты ла ремонтта, шул сәбәпле премия алырға бара алмауын белдереп, Королгә хат яҙып һала.\nШаяртыу формаһында яҙылған «Әхмәҙин Әфтәхкә» тигән шиғыр ҙа уҡыусыла йылмайыу тойғоһо уятмай ҡалмаҫ, моғайын. Башҡорт шағиры Әхмәҙиндең исеме Иран президентыныҡына яҡын тороуҙан оҫта файҙаланып, автор был шиғырында шаҡтай уҫал һәм зәһәр үткер фекер әйтеүгә ирешкән.\nШулай ҙа М. Ямалетдиндың сатира һәм юмор өлкәһендәге маһирлығы «Шаңдауҙар» («Ағиҙел», 2007, 7-се һан) тигән әҫәрендә көслөрәк сағылғандыр. Был әҫәрен автор үҙе «пародик поэма» тип атаған. Ләкин бында, минең ҡарашымса, пародия ғына түгел, гротеск та барҙыр, сөнки сатира-юморға хас йылмайып көлөү сюжет ағышында әкренләп әсе көлөүгә әйләнә.\nӘҫәр күләмле генә: ете йөҙ иллеләп юлдан тора. Структураһы ла үҙенсәлекле: рим цифрҙары менән билдәләнгән ун өс бүлеккә бүленгән. Тик, тышҡы яҡтан ҡарағанда, улар бер ниндәй ҙә ҡанунға буйһондоролмағандар: иң ҡыҫҡаһы – туғыҙ, иң оҙоно – йөҙ ҙә һикһәндән артыҡ юлдан тора. Өҫтәп, тағы бер үҙенсәлек хаҡында әйтергә кәрәк: Мәүлит Ямалетдин поэмаһының һәр бүлеге шағир Инсур Артурҙан (Йәһүҙиндан) эпиграф итеп алынған юлдар менән асыла. Һәр эпиграф Мәүлит ҡәләме аҫтында пародияға әйләнә һәм, бүлектән-бүлеккә күскән һайын, ул көсәйгәндән-көсәйә, үткерләнгәндән-үткерләнә бара.\nБындайын да ҡатмарлы бурысты үтәп сығыр өсөн автор художестволы әҙәбиәткә, бигерәк тә уның сатирик жанрҙарына хас һүрәтләү сараларын мул ғына файҙаланған. Шул сараларҙың бында йыш ҡына күҙгә салынғаны – символлаштырыуҙыр, үҙебеҙсә әйткәндә – ишаралыр. Поэма баштан-аяҡ ишараға ҡоролған, тиһәк тә, хата булмаҫ. Беренсе бүлектәге «заман» тигән уртаҡлыҡ исеменең икенсе бүлектә «Заман» тигән яңғыҙлыҡ исеменә әйләнеп китеүе – үҙе генә лә серле йомаҡҡа оҡшап тора. Поэмала тасуирланған хәл-ваҡиғаларҙың (дөрөҫөрәге – Заман менән шағир, лейтенант ҡатын менән шәфҡәт туташы араһындағы диалогтарҙың) айнытҡыста барыуы ла – ишара. Хатта, бик ҡурҡыныс ишара, тиер инем: яңғыҙлыҡ исемен йөрөткән Заман ҡарт, хәмер эсеп, айнытҡысҡа килеп эләккән икән, тимәк, уртаҡлыҡ исемен йөрөтөүсе заман да (йәғни беҙ йәшәгән заман!) шул хәлгә тарыған түгелме һуң? Авторҙың был ишараһын шулай аңларға кәрәктер. Һәм уның менән килешмәй сара юҡ. Ниндәй аяныс!\nЗаман ҡарттың «Шағир булған ерҙә – мөтәшағир, бесәйем бар ерҙә бар этем», «Бер келәмгә ике тубыҡ һыймай, ҙурын алам тиһәң – аҡса юҡ», «Төрлө мәғәнәһеҙ талап менән сығармағыҙ мине сығырҙан: элеккесә аралармын һаман был донъяны йүнһеҙ шағирҙан», «Яҡты донъя – цирк. Тик мин унда тамашасы ғына ни бары» һәм башҡа шуның кеүек кинәйәле фекерҙәре; Иблистең Заман ҡолағына «Талант булған ерҙә көнсөллөк бар» тип бышылдауы; телгә килгән аҡ бесәйҙең Заман ҡартҡа йән аҙҙырғыс кәңәштәр биреүе; эскеселекте ғәйепләгән шәфҡәт туташының «Ниндәй көнгә төшөрҙөләр илде» тип әсенеүе; айнытҡыс хеҙмәткәре лейтенант ҡатындың «Беҙҙең илдә башҡаса һис мөмкин түгелдер. Бында йәшәү аҡылынан яҙған диуанаға ғына еңелдер» тигән ишаралары поэманы уҡыған саҡта бер-бер артлы тыуып торған бошоноу-борсолоу хистәрен уғата ла көсәйтә.


Гуманитар ярҙам – фашизмға ҡаршы көрәшкә индергән өлөшөбөҙ\n6 Июнь , 15:20\nАлдағы ҙур йөк машинаһындағы водитель Вячеслав Осеев инде етенсе тапҡыр еңел булмаған юлға сыға.\nБөгөн “Торатау” конгресс-холы майҙанынан Донецк һәм Луганск халыҡ республикаларына унынсы гуманитар йөк оҙатылды. Дүрт ҙур йөк автомобиленә һыу, төҙөлөш материалдары, кейем, дарыуҙар һәм беренсе кәрәк-яраҡ әйберҙәре тейәлгән. Бөтәһе 59 тонна. Кейем тейәлгән бер машина – Донецк, ә ҡалған өсәүһе Лугаск халыҡ республикаһына барасаҡ.\nЫлауҙы оҙатыу сараһында Башҡортостан Республикаһы Башлығы Хакимиәте етәксеһе Максим Забелин, Хөкүмәт Премьер-министры урынбаҫары Ирек Сәғитов, Башҡортостан Республикаһының Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты рәйесе Фәрит Ғүмәров, “Берҙәм Рәсәй” партияһының төбәк башҡарма комитеты етәксеһе Руслан Насретдинов ҡатнашты.\n– Йөрәк ҡушыуы буйынса ярҙам ҡулы һуҙып, был гуманитар йөктө йыйыуҙа ҡатнашҡан Башҡортостан халҡына һәм бағыусыларға рәхмәт әйткем килә. Был беҙҙең бергәләп тарих ағышын үҙгәртергә теләгән нацизмға ҡаршы көрәшеүебеҙҙе иҫбатлай. Хәйерле һәм изге юл, имен-һау әйләнеп ҡайтығыҙ, – тине Максим Забелин.\nАлдағы ҙур йөк машинаһындағы водитель Вячеслав Осеев инде етенсе тапҡыр еңел булмаған юлға сыға. Унаң һүҙҙәренсә, Донбасстағы тормош яйлап ҡына үҙ яйына ҡайта, дошман снарядтары емергән биналар тергеҙелә.\n– Был юлы беҙ төҙөлөш материалдары, һыу, медицина ҡорамалдары алып барабыҙ. Сәфәребеҙ ғәҙәттәгесә үтә. Донбасс халҡы беҙҙе яҡшы ҡаршылай, – тип белдерҙе Вячеслав Осеев.\nДонецк һәм Луганск халыҡ республикаларына гуманитар ярҙам оҙатыу урынына әйләнгән “Торатау” конгресс-холы янындағы майҙанға ветерандар ҙа йыйылғайны.\n– Бында 20-нән ашыу кеше килдек. Беҙҙең егеттәрҙе оҙатыуҙа йыш ҡатнашабыҙ. Донбасс халҡының нисек ыҙалауын һәм ауырлыҡтар кисереүен күрәбеҙ. Беҙҙең бурыс – уларҙы ысын күңелдән хуплау. Еңеү беҙҙеке буласаҡ, – тине Өфө ҡалаһының Октябрьский районы һуғыш һәм хеҙмәт ветерандары советы рәйесе Евгений Стремоухов.\nБелеүебеҙсә, Башҡортостан Донбассҡа тәүге гуманитар ярҙамды 4 мартта оҙатты. Һигеҙенсе гуманитар ярҙам менән асфальт-бетон заводы һәм белгестәр бригадаһы алып барылды. 30 майҙа киткән туғыҙынсы ылауҙағы дүрт йөк автомобилендә асфальт-бетон заводына газ селтәрен тоташтырыу өсөн пластик торбалар һәм цемент ебәрелде. Ҡалған гуманитар ылауҙар ҙа был республикаларҙың ихтыяжынан сығып тупланасаҡ.\nФото һәм мәғлүмәт сығанағы: “Башинформ” агентлығы.


Башҡаларға ҡан биреү – изгелек ҡылыу ул » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Һаулыҡ һаҡлау » Башҡаларға ҡан биреү – изгелек ҡылыу ул\n«Донор» һүҙе латинса «donare», йәғни «бүләк итеү» һүҙенән алынған. Өлкән кешегә үҙ сәләмәтлегенә зыян килтермәйенсә бер тапҡыр яҡынса бер литр ҡан бирергә була. Ә ҡан биреү станцияларында иһә һәр теләгән кеше ҡанға мохтаждарға 450 мл ҡанын биреп, ауыр хәлдәге кешегә ғүмер һәм сәләмәтлек бүләк итә ала. Организм бындай ҡан миҡдарын тиҙ генә тергеҙеүгә һәләтле. Бер юлы организмдың эндокрин һәм иммун системаларының эшмәкәрлеге яҡшыра.\nБилдәле булыуынса, оҙаҡ ваҡыт ҡан биргән кешегә һалҡын һәм грипп тейеп бармай, ул онкология һәм йөрәк-ҡан тамырҙары ауырыуҙарына дусар булмай. Донорлыҡ кешенең психик торошона ла йоғонто яһай.\nҠан һәм уның компоненттарын әҙерләү дәүләт өсөн мөһим һәм һаулыҡ һаҡлау өлкәһе өсөн төп проблема булып тора. Уны ыңғай хәл итеү тыныс ваҡытта һәм ғәҙәттән тыш хәл осраҡтарында юғары технологиялы медицина ярҙамын күрһәтеү мөмкинлеген бирә. Әлеге ваҡытта кеше һаулығын һәм ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡан һәм уның компоненттарын биреү ысулын ҡулланмаған бер генә лә медицина өлкәһе юҡ. Дауахана квалификациялыраҡ һәм унда дауалауҙың ҡатмарлы һәм өр-яңы алымдары күберәк ҡулланылған һайын ауырыуҙарҙы аяҡҡа баҫтырыу өсөн ҡан күберәк файҙаланыла. Мәҫәлән, ҡатмарлы хирургик операциялар башҡарылған клиникала һәр койкаға йылына 2 литрҙан ашыуыраҡ ҡан ҡойола, гематологик клиникаларҙа был һан кәмендә 5 литрға, йөрәккә операциялар башҡарылған клиникаларҙа 12 – 15 литрға тиклем барып етә.\nДауалау учреждениеларын ҡан һәм уның компоненттары менән тәьмин итеү проблемаһы килеп сыҡмаһын өсөн һәр мең кешенең, һис юғында, 40 – 60-ының донор булыуы кәрәк. Ә һәр яҡтан имен Данияла, мәҫәлән, был күрһәткес ике тапҡырға артығыраҡ. Японияла иһә Донорҙар көнөндә ҡан бирмәгән кешегә ҡырын ҡарай башлайҙар икән.\nРәсәйҙә халыҡ ҡан биреп бармай. Сәбәбе – кешеләр изге эш эшләү кәрәклеге тураһында онотҡан. Шуға күрә Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы ҡан биреү мөмкинлегенә эйә булғандарҙы ошо изге аҙымға саҡыра.\nӘйткәндәй, донъяла донорлыҡ эше 1926 йылдан алып киң йәйелдерелгән. Төп йүнәлеш – ҡанды бушлай биреү, ә был граждандар гуманизмының һәм патриотлығының иң юғары сағылышы. Башҡаларҙың сәләмәтлеге һәм ғүмере өсөн үҙ ҡанын йәлләмәгән донорҙарға дан һәм рәхмәт!\nЕр йөҙөндә һәр секунд һайын берәй кешегә ҡан ҡойоу мохтажлығы сығып тора. Бөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы мәғлүмәттәренә ярашлы, бөгөн 80 ил донор ҡанына киҫкен мохтажлыҡ кисерә – уларҙа бер мең кешегә 10 ғына донор тура килә. Шуныһы ғәжәп, был илдәр үҫешкән илдәр иҫәбенә инә.\nРәсәйҙә лә барыһы ла шыма ғына түгел. Былтыр беҙҙең илдә был күрһәткес бер мең кешегә – 13, Башҡортостанда 21,7 кеше тәшкил иткән. Европа илдәрендә – 40, АҠШ-та 60 донор тура килә.\nСығыу ваҡыты 14-06-2011, 13:58 | Ҡаранылар: 1706\nБиш сәғәттә 59,8 литр ҡан биргәндәр


Ҡаңлы, Ҡырғыҙ һәм Йылан йәштәре Ҡандракүлдә көс һынашты\n15 Ғинуар , 12:03\nУнда командалар арҡан тартышыу, «сана биатлоны», уҡ атыу буйынса көс һынашты.\nТуймазы районында ҡышҡы уйындар үтте. Унда командалар арҡан тартышыу, «сана биатлоны», уҡ атыу буйынса көс һынашты.\n«Беренсе ҡышҡы «Бәйге» уйындарының «Айыҡ ауыл» конкурсына ярашлы үтеүе осраҡлы түгел, әлбиттә. Башҡорт халҡына айыҡлыҡ, сәләмәт тормош алып барыу борондан хас һәм ошо асылыбыҙға ҡайтыу йәмғиәтебеҙгә, һис шикһеҙ, ыңғай тәьҫир итәсәк. Әлеге ярыштарҙың 16 йәшкә тиклемгеләр араһында ойошторолоуы бигерәк тә яҡшы. Киләсәгебеҙ - уларҙың ҡулында,» — ти Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты рәйесе Юлдаш Йосопов.\n«Бәйге»лә 8 — 11-се класс егеттәре алтышар кешелек командаларға бүленеп ярышты. Улар Ҡандракүл тирәһендә йәшәгән ырыуҙарҙың исемдәре менән аталды: Йылан һәм Ҡырғыҙ.\nЯрыштарҙың баш судьяһы Раил Бикмаев ҡышҡы шарттарҙа ла көс һынашып булғанын иҫбат итә алды: сана һөйрәү, боҙ өҫтөндә «Тарт-эт», арҡан тартышыу һымаҡ ярыштарҙа йәштәр бөтөн һәләттәрен күрһәтә алды.\n«Был ярыштарҙа иң мөһиме — берҙәм команда рухы. Әлбиттә, эш көстә лә — даими күнекмә үткәндәр еңә. Шул уҡ ваҡытта дуҫының, ырыуҙашының иңен һиҙмәгән, бер командала эшләй белмәгәндәр, һис һүҙһеҙ, еңелеүгә дусар була,» — ти Раил Бикмаев.\nӨсөнсө урынды алған Ҡаңлы командаһы киләсәк уйындарға нығыраҡ әҙерләнәсәген белдерҙе. «Бындай сарала тәүгә ҡатнашабыҙ. Ярыштар бик шәп ойошторолдо. Киләһе «Бәйге» лә беҙ еңеүсе буласаҡбыҙ,» - тине Ҡаңлы ырыуы йәш атлеты Ислам Вәлитов.\nИкенсе урынды яулаған Йылан ырыуы йәштәре: «Беҙҙе, ысынлап та, иң көслөләр еңде», — тип белдерҙе. Был командалағы егеттәр хоккей һәм футбол менән шөғөлләнә.\nЫсынлап та, Ҡырғыҙ ырыуы командаһы ныҡлы әҙерлек менән килгәйне: улар — самбо, ирекле көрәш һәм каратэ буйынса спортсылар.\nБыл уйындар артабан да үткәрелер, башҡа йәштәр ҙә беренселеккә дәғүә итер тигән ышаныста Ҡандракүлдәге "Бәйге«не үткәреүгә күп көс һалған милләттәшебеҙ Рәмзин Әбсәләмов. Был фекергә профессиональ спортсылар ҙа ҡушыла: «Бәйге» киләсәктә республикабыҙҙың бренды була аласаҡ.


Был аҙна республика халҡы өсөн тетрәндергес ваҡиғалары менән мәңгелеккә хәтерҙә ҡалды. Башҡортостан йәмәғәтселеге бер юлы ике ҙур юғалтыу кисерҙе. 78-се йәшендә билдәле фольклорсы ғалим, филология фәндәре докторы, профессор Әхмәт Сөләймәновтың йөрәге тибеүҙән туҡтаны. 26 ноябрь иртәһе лә ҡайғылы хәбәр алып килде. 81-се йәшендә Башҡортостандың халыҡ артисы Фәрит Бикбулатов арабыҙҙан китте.\nРәсәй хөкүмәте киләһе йылдың 1 июленән артасаҡ коммуналь түләүҙәрҙең тарифтарын билдәләне. Иң юғары хаҡтар Мәскәүҙә. Ете процентҡа күтәреләсәк.Санкт-Петербург, Камчатка һәм Яҡут республикаһында 6 процентҡа, Башҡортостанда тарифтар 5.8 процентҡа арта.\nИлдең транспорт министрлығы 3 ярым тоннанан да артыҡ тейәгән йөк автомобилдәренән дә юл хаҡы алыу тураһында һүҙ ҡуйырта. Әле «Платон» системаһына 12 тоннанан артыҡ тейәгәндәр генә түләй. Әгәр был хәбәр ҙә тормошҡа ашһа, автомобилдәргә йөкмәгән ауырлыҡ тағы ла ябай халыҡ иңенә ятасаҡ.\nШәхси эшҡыуарҙарға һыра һатыуҙы тыйырға тәҡдим итәләр. Финанс министрлығы белгестәре әйтеүенсә, йүнселдәр һыра һатыуҙан алған килемгә декларацияны тулыһынса сағылдырмай. Йәшерен сауҙа арҡаһында бюджет ҙур сығымдар кисерә. Эшҡыуарҙарға берәмләп һатыуҙы тулыһынса тыйыу хәйерлерәк, тип иҫәпләй иҡтисадсылар.\nТуғыҙ ай һөҙөмтәләре буйынса республикала эш урындарында 45 кеше һәләк булған. Былтырғы менән сағыштырғанда, 18 осраҡҡа күберәк. Шулай уҡ эш урындарында йәрәхәтләнеүселәр һаны ла быйыл артып 93 хеҙмәткәргә еткән.\nБашҡортостанда быйыл 923 кеше сысҡан биҙгәге менән зарарланған. Был күрһәткес былтырғы менән сағыштырғанда, бер ярым тапҡырға кәмерәк. Ауырыусыларҙың 70 проценттан ашыуы инфекцияны урманда йоҡторһа, ҡалғандары йорт шарттарында зарарланған. Сысҡан биҙгәге бөйөрҙәрҙе эшлектән сығара һәм ваҡытында дауаламаған осраҡта үлемесле тамамлана.\nИрәмәлдә һәм «Шүлгәнташ» мәмерйәһендә мобиль элемтә барлыҡҡа киләсәк. Сигналдар ҡабул итеүсе вышкаларҙы киләһе йыл урынлаштырыу күҙаллана. Элемтә булған ерҙә ул тағы ла яҡшырһа, төпкөлдәрҙә бәйләнеш менән интернет та барлыҡҡа киләсәк, ти операторҙар. Иң мөһиме туристар өсөн уңайлыҡтар яҡшыра . Аҙашыу, аймылыш булыуҙар кәмейәсәк.\nХәйбулла районы Әбделнасир ауылында ике йөҙ баш йылҡы өйөрөнән 60-лап ат юғалған. Тибендә Баймаҡ, Хәйбулла районында йәшәүселәрҙең малы йөрөгән. Аттарҙы полиция хеҙмәткәрҙәре, көтөүселәр икенсе аҙна эҙләп тә таба алмай. Әлеге ваҡытта ике көтөүсе йылҡыларҙың эҙенә төшөп, Ырымбур өлкәһенең Ирекле һыуһаҡлағысы янына барып сыҡҡан.


Баймаҡта – дүртенсе инвестһабантуй\n"Быға хәтлемге өс сарала 57 килешеү төҙөлдө, шуның 33-сө инвестиция йүнәлешендә, дөйөм хаҡы – 113 миллиард тирәһе, яҡынса алты мең кешегә эш урыны булдырылды".\n13 майҙа Мәскәү ҡалаһында “Урал аръяғы-2022” Бөтә Рәсәй инвестһабантуйы программа комитетының кәңәшмәһе булды. Ул Башҡортостанда дүртенсе тапҡыр үтәсәк ошо сараға бағышланды. Быйыл Башҡортостан 2 июндә хөрмәтле ҡунаҡтарҙы ҡаршы аласаҡ, сара 4 июндә Баймаҡ районында ҙур һабантуй менән тамамлана.\nКәңәшмәне Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры Андрей Назаров асты. Андрей Ганнадьевич әйтеүенсә, санкцияға бәйле халыҡ-ара партнерҙарҙың ҡатнашыуы ҡатмарлаша, уның ҡарауы, был сарала ҡатнашырға Ҡаҙағстан, Беларусь Республикаһы һәм Төркиә теләк белдергән. Инвестһабантуйҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ ҙур.\n"Форум Башҡортостанда дүртенсе тапҡыр үтә, – тине Андрей Назаров. – Быйыл сара киң масштабта ойоштораласаҡ. Был майҙан ҙурыраҡ һөҙөмтәлелеге менән айырылып торасаҡ. Быға хәтлемге өс сарала 57 килешеү төҙөлдө, шуның 33-сө инвестиция йүнәлешендә, дөйөм хаҡы – 113 миллиард тирәһе, яҡынса алты мең кешегә эш урыны булдырылды. Дөйөм алғанда, Бөтә Рәсәй сараһы бөтә ҡатнашыусылар өсөн дә әһәмиәтле. Форумда ҡабул ителгән мәсьәләләр федераль ведомстволарҙа тормошҡа ашырыла, сөнки “Урал аръяғы” көрсөккә ҡаршы үҫеш йәһәтенән яҡшы тәжрибә уртаҡлашыу урыны.


ӘСӘ ХАҠЫН ҮТӘЙ АЛАБЫҘМЫ?\n17 Февраль 2020, 17:10\nБөгөн мәғлүмәт заманы ниндәй ғибрәтле хәлдәрҙе ишеттермәй ҙә, ниндәйҙәрен күрһәтмәй. Ата –улын, инә ҡыҙын белмәй, тип юҡҡа әйтмәйҙәр: ҡартайған ата-әсәһен рәнйетеп, уларҙан фатиха урынына ҡарғыш-рәнйеш алғаны ла, уларҙы ҡәҙерләп, яҡты йөҙ күрһәтеп сауапҡа ирешкәне лә – һәммәһе лә бар.\nБөгөн мәғлүмәт заманы ниндәй ғибрәтле хәлдәрҙе ишеттермәй ҙә, ниндәйҙәрен күрһәтмәй. Ата –улын, инә ҡыҙын белмәй, тип юҡҡа әйтмәйҙәр: ҡартайған ата-әсәһен рәнйетеп, уларҙан фатиха урынына ҡарғыш-рәнйеш алғаны ла, уларҙы ҡәҙерләп, яҡты йөҙ күрһәтеп сауапҡа ирешкәне лә – һәммәһе лә бар. Яңыраҡ бер оло ғына апай: “Гәзитегеҙҙә бала- ата-әсә мөнәсәбәттәре тураһында дингә таянып тороп яҙығыҙ әле, юғиһә ҡартайған әсәләрен, аталарын эт типкеһендә йәшәтеүселәр ҙә юҡ түгел, бәлки, гәзиттән уҡып, фәһем алырҙар”-, тип кәңәш бирҙе.\nУл ата-әсәһен ыҙалатҡандар беҙҙең гәзитте уҡып, төркөмгә инеп сыға микән – билдәһеҙ, шулай ҙа оло кешенең һүҙен йығыу ярамаҫ.\nОшо тәңгәлдә бер тарихты иҫкә төшөрөү урынлы булыр. Фәһем өсөн. Ғүмәр ибн әл-Хаттаб, тарихтан билдәле, пәйғәмбәребеҙ саллалаһу ғәләйһи үә сәлләм осоронда йәшәгән сәхәбә, икенсе хаҡ хәлиф.\nШул мәлдәрҙә бер мосолман әсәһен йөкмәп Йәмәндән Ҡәғбәтуллаға хажға алып бара. Ҡәғбәтулла тирәһендә ул Ғүмәр ибн әл-Хаттабты осрата ла: “ Мин әсәйем алдындағы бурысымды үтәнемме?”-тип һорай. “Юҡ, үтәмәнең”, -була яуап.\n“Нисек инде, мин бит уны арҡамда йөкмәп алып килдем, уның хеҙмәтсеһе булдым, кейендерҙем, ашатып-эсерҙем, тәһәрәт алырға булыштым, таҙалығын ҡайғырттым”,- ти, Ғүмәрҙең яуабына риза булмаған ир.\nҒүмәр, Аллаһ унан риза булһын:” Һинең әсәйең өсөн эшләгән ошо изге эштәрең уның һине тапҡанындағы бер генә тулғаҡ ғазабынан да, бер ыңғырашыу-аһынан да аҙ”-, ти.\nУйлаһаң, уйылып китерлек. Беҙ бөгөн әсәй-атайыбыҙға ниндәй ҡараш-мөнәсәбәттәбеҙ, уларға тейешенсә иғтибарлыбыҙмы, ихтирамлыбыҙмы? Әлеге ир ише йөкләп хажға алып барыу түгел, хан һарайындай йорттарыбыҙҙа уларға мөйөш юҡ, ризыҡ төрлөлөгөнән һығылып торған өҫтәлдәребеҙҙәге ризыҡтан уларға өлөш юҡ түгелме? Әлеге хаждағы мосолман Ғүмәр ибн Әл-Хаттабҡа биргән һорауҙы һис юғында бер генә тапҡыр үҙебеҙгә бирәйексәле: “ Әсәйем алдында\nбурысымды үтәнемме?”-тип. Намыҫыбыҙ ни тип яуап бирер икән?


Ололар иғтибарға лайыҡ\n1 Октябрь 2018, 15:16\nОло быуын кешеләренә оло хөрмәт һәм ихтирам менән ҡарағыҙ, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтегеҙ. Сөнки ҡартлыҡ берәүҙе лә урап үтмәй, шуны иҫтә тотоғоҙ.Р.Х.Иҙрисов,Сибай ҡалаһының ветерандар советы рәйесе.\nБөтә Рәсәй ветерандар Советы инициативаһы буйынса төбәктәрҙә оло быуын кешеләренең матди хәле һәм социаль-көнкүреш шарттарына анализ яһалды. Сибай ҡалаһында хәлдәр түбәндәгесә: ҡалала бөтәһе 13835 пенсионер, шул иҫәптән 27 һуғыш ветераны, 341 тыл хеҙмәткәрҙәре һәм 3848 һуғыш балалары йәшәй. Өлкән йәштәге граждандарҙың 2183-ө минималь пенсия ала.\nОлолар көнө айҡанлы ветерандарға бик матур ҡотлау һүҙҙәре яңғырай, уларҙы хөрмәтләйҙәр, бүләкләйҙәр. Мәҫәлән, Учалы тау-байыҡтырыу комбинатының Сибай филиалында пенсионерҙарға 400-шәр һум аҡса бирәләр, «Сибайский рабочий» һәм «Атайсал» гәзиттәрен яҙҙыралар, 10 процент түләү менән санатроий-профилакторийға юллама алырға мөмкин. Кешеләр: «Был бит комбинат»,—тип әйтергә күнеккән. Әммә был ҡеүәтле предприятие бөгөн ҡыйынлыҡтар кисерә. Шулай ҙа комбинат етәкселеге үҙенең ветерандарын онотмай, уларға иғтибар бүлә, ярҙам итә. Хаҡлы ялдағыларҙы хәстәрләү тураһындағы пункт коллектив килешеүгә индерелгән, түләүҙәргә киткән сығымдар финанс планына алынған. Үкенескә күрә, ҡайһы бер предприятие һәм учреждениеларҙа ветерандарҙы ололау, хөрмәтләү тигән нәмә юҡ.\nҠаҙна учреждениеларында ветерандар өсөн айырым сығымдар ҡаралмаған. Әммә улар йыл һайын үҙҙәренең пенсионерҙарын ҡотлау сараһын таба. Был тәңгәлдә ҡаланың һаулыҡ һаҡлау учреждениеһын башҡаларға өлгө итеп ҡуйырға була. Мәғариф ветерандарын тәбрикләү саралары бик матур үтә. Уҡыу йорттарында ла оло йәштәгеләргә хөрмәт күрһәтелә. Театр коллективында ла ветерандарға ихтирам менән ҡарайҙар. «Водоканал», «Газпром», «Башкирэнерго» йәмғиәттәре, автотранспорт предприятиеһы, һалым инспекцияһында ла эштәр яҡшы ҡуйылған. «Башҡорт колбасалары» йәмғиәте ике йыл рәттән элекке Сибай ит комбинаты ветерандарына бүләктәр әҙерләп тапшырҙы. «Ремстройцентр» йәмғиәтендә ветерандар советы эшләй башланы. Ә бына Икмәк заводы, элеватор, һаҡлыҡ банкыһы үҙҙәренең пенсионерҙарын онотҡан, күрәһең. Ололарға күп тә кәрәк түгел, аҙ ғына иғтибар күрһәтһәгеҙ, шул да етә. Һәр ойошма үҙенең хәленә ҡарай, берәүҙәр ҡотлау открыткаһы әҙерләй, икенселәр концерт ойоштора, өсөнсөләр сәй табынына саҡыра. Өлкәндәргә шулай уҡ гәзит бүләк итергә була. 2018 йылдың 2-се ярты йыллығына Сибай ҡалаһы ҡала округы хакимиәте башлығы Рөстәм Афзалов, Рәсәй Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Байғусҡаров, Әғ-ләметдин хәҙрәт, отец Владимир беҙҙең ветерандарыбыҙ өсөн 100-ҙән ашыу дана «Атайсал» төбәк гәзитен бүләк итеп һөйөндөрҙө. Оло йәштәгеләр өсөн «Ветеран» тип аталған Бөтә Рәсәй баҫмаһы сығарыла. Был бик кәрәкле гәзит. Республикала «Башҡортостан ветераны» тигән баҫма донъя күрә. Ул иң арзан гәзит һанала, хаҡы 6 айға—100 һумдан саҡ ҡына күбе-рәк тора. Әбйәлил районының ветерандар Советы был баҫманы 800-ҙән ашыу дана яҙҙырһа, беҙ 40 ҡына дана алдырабыҙ. Шуға күрә, ҡаланың предприятие, учреждение һәм ойошма етәкселәренә шундай үтенес менән мөрәжәғәт итәм: ветерандарығыҙға үрҙә әйтелгән баҫманы яҙҙырығыҙ. Оло быуын кешеләренә оло хөрмәт һәм ихтирам менән ҡарағыҙ, ҡәҙер-хөрмәт күрһәтегеҙ. Сөнки ҡартлыҡ берәүҙе лә урап үтмәй, шуны иҫтә тотоғоҙ.\nСибай ҡалаһының ветерандар советы рәйесе.


Төбәк халҡының икеләтә фамилиялары барлыҡҡа килеүе ихтимал // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nТөбәк халҡының икеләтә фамилиялары барлыҡҡа килеүе ихтимал\n8:20, 25 сентября 2017 Сәйәсәт\nТөбәк халҡының икеләтә фамилиялары барлыҡҡа килеүе ихтимал Фото: Башинформ\nБашҡортостанда яңы тыуған сабыйға исем һайлауҙа икеләтә фамилия ҡулланырға мөмкин. Республика парламентарийҙары тәүге уҡыуҙа Ғаилә кодексына үҙгәрештәр ҡабул итте.\nБаланың фамилияһы ата-әсәләрҙең фамилияһы менән билдәләнергә тейеш. Ата-әсәнең фамилияһы төрлө булғанда уларҙың килешеүе буйынса балаға атаһының, әсәһенең йәки ата-әсәнең фамилияларын төрлө эҙмә-эҙлелектә бер-береһенә ҡушыу һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән икеләтә фамилия ҡушыла. Бер туған ағай-һеңлеләрҙең икеләтә фамилияһын булдырғанда ата-әсәнең фамилияларын ҡушыу тәртибен үҙгәртергә ярамай. Баланың икеләтә фамилияһын яҙғанда ул дефис менән тоташҡан ике һүҙҙән артмаҫҡа тейеш.\nТөҙәтмәләр ата-әсәләргә баланың исемендә һандарҙы, хәреф-һан билдәләрен, символдарҙы һәм «дефис» билдәһенән тыш, хәреф булмаған билдәләрҙе, һүгенеү һүҙҙәрен, дәрәжә, вазифа, титул билдәләрен ҡулланыуҙы тыя.\nБыл нормалар федераль ҡануниәттә яҙылған. Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы депутаттары уларҙы төбәк кимәлендә нығытырға ҡарар итте.\nТеги: сәйер исемдәр


Илле биш йылдан һуң яҙылған репортаж\nПарашютсы тигәнебеҙ ябай бер һалдат булып сыҡты. Ауыҙ-мороно—лыс ҡан. Сисергә ярҙам итешеп, байҡаһаҡ, икенсе һалдат парашюты менән ҡайында аҫылып тора, өсөнсөһөн ел Ҡанифа юлына һөйрәп төшөп бара...\nПарашют көмбәҙен һүндерә алмай ҙа ҡуя, көслө ел ҡылған өҫтөнән елтерәтеп һөйрәп китеп тик бара. Нурислам менән йүгереп барып көмбәҙгә һикерәбеҙ. Һүнде. Парашютсы тигәнебеҙ ябай бер һалдат булып сыҡты. Ауыҙ-мороно—лыс ҡан. Сисергә ярҙам итешеп, байҡаһаҡ, икенсе һалдат парашюты менән ҡайында аҫылып тора, өсөнсөһөн ел Ҡанифа юлына һөйрәп төшөп бара...\nБер отделение самаһы һалдат төштө. Парашюттарын йыйып алыу менән космос аппараты янына һаҡ ҡуйҙылар. Мин, һалдаттар менән бергә елгә ҡаршы «көрәшеп» йөрөп тирләгән кеше, өшөй башланым. Ҡалтыранып, түҙер хәл ҡалмағас, тауҙар, үҙәндәр аша тура тартып Аралбайға ҡайтып киттем.\n«Йылайырҙың «йыһан ҡунағы»н ҡаршылағаны»\nОшо урында Юлай Мәҡсүтовтың «Йәшлек» гәзитендә баҫылып сыҡҡан «Йылайырҙың «йыһан ҡунағы»н ҡаршылағаны» исемле мәҡәләһенән өҙөктәр индереп китһәм мәҡәләм тулыраҡ булыр кеүек.\n«...Һеҙҙең өйөгөҙ янына ғына берәй юлдаш (спутник), йәки йыһан карабы килеп төшһә, нимәләр эшләр инек икән? Булмаҫ, тимәгеҙ, була ул ундай ғәжәп хәлдәр ҙә. «Бынан байтаҡ йылдар элек Йылайыр районының Бикйән һәм Үрге Fәле ауылдары эргәһенә ер юлдашы килеп төшкән»,—тигән хәбәргә мин тәүҙә ышанмайыраҡ торғайным. Райондың «Ауыл уттары» гәзите редакцияһына шылтыратып һорашҡас, урындағы журналист Борис Солтанов: «Эйе, ундай хәл, ысынлап та, булған. Минең атайым шул спутниктың парашют стропаларын ҡырҡып алып, һүтеп, сәңгелдәккә ҡуйған. Шул сәңгелдәктә мине бәүелтеп үҫтергәндәр»,—тип хәбәрҙең дөрөҫлөгөн раҫланы.\nТулыраҡ, анығыраҡ мәғлүмәт алыу өсөн Йылайыр районының Бикйән ауылына юлланабыҙ. Ауылға килеп төшкәс тә иң элек олораҡ кешеләргә мөрәжәғәт итергә тырышабыҙ. 76 йәшлек Хәкимйән Fәлимйән улы Дәү-ләтҡолов үҙ баҡсаһында ҡаҙынып йөрөй ине.\n—Хәкимйән ағай, һеҙҙең ауыл янына , ысынлап та, спутник төш-төмө?—тип һорашабыҙ.\n—Һеҙ уны үҙ күҙегеҙ менән күрҙегеҙме?\n—Эйе, спутниктың парашютта төшөп килгәне үҙем күрҙем. Анау урман аръяғынан осоп килеп төштө ул. Парашюты үтә ҙур ине. Һарғылт-ҡыҙыл төҫтә. Ауыр йөгө һәлберәп килгәс, ауыл осондағы өйҙәргә тейә икән, тип ҡурҡтыҡ. Алай ҙа килеп етмәне, тау аръяғына барып төштө. Беҙ, ирҙәр, шул яҡҡа йүгерҙек. Барып еткәйнек, бер нәмәһе «шарт» итеп ҡалды. Беҙ кире ҡастыҡ. Сәмиғулла ағай: «Әллә ҡуян сығып ҡасты инде?»—ти. Ҡуян түгел, антеннаһы килеп сыҡҡан булған. Спутник килеп төшөүе булды, баш өҫтөндә самолеттар әйләнә лә башланы. Спутник артынан самолетта күҙәтеп килгәндәр икән. Аңғарса самолеттан һалдаттар һикерә башланы. Һалдаттар күп ине. Ул көндө бөгөнгө шикелле ел көслө ине. Ҡайһы бер парашютсыларҙы ел ситкә осороп ала ла китә. Һалдаттар, төшкәс, ошо тирәне тотош уратып алдылар. Икеме-өсмө көн торҙолар. Кисен төрлө-төрлө ракеталар аталар. Төшкән аппараттың ауырлығы ике тонна, тинеләр. Шар кеүек. Уны килеп ҡараған халыҡ күп булды. Һалдаттар бер нәмәһен урман- ға алып инеп шартлаттылар. Ике-өс көндән һуң уны тимер ситкегә һалып вертолет менән алып киттеләр...\n—Мин бәләкәй бала менән өйҙә ултыра инем,—тип башланы һүҙен Флүрә апай Мортаева.—Бер ваҡыт, ике-өс самолет геүләп һауала өйөрөлә башлағас, йүгереп сыҡтым. Кешеләр шаулап йүгерешеп йөрөй. Сығып тупһанан ҡарап торам—теге самолеттарҙан һалдаттар парашютта улай ҙа төшә, былай ҙа төшә. Мин һуғыш сыҡҡанмы әллә тип ҡурҡып киттем. Бынау йылға бар бит: парашюттар шуның буйына тиклем осоп барып төшә. Ҡайһылары ағастарға һағып торҙо. Спутник төшкәнен ишетеп Fәле, Сидоровка, Матрай, Аҡъяр яҡтарынан халыҡ йыйылып китте. Баҙар кеүек булды инде. Милсейәләр күбәйеп китте, берәүҙе лә спутникҡа яҡын ебәрмәйҙәр. Ҙур шар кеүек ҡап-ҡара бер нәмә ултыра ине. Спутник төшкәс тә бер нәмәһе «ялт» итеп ҡалғас, ирҙәр: «Ҡуян ҡасҡан. Әллә кешеһе булып, шул ҡасҡанмы?»—тип ҡаңғырыштылар. Fәләмәт булды инде унда. Шунан ҙу-у-р виртәлүт килеп, спутникты аҫып, Мәскәүгәме, ҡайҙалыр алып китте.\n—Бүребайҙан осоп үтте ул,—тип һүҙгә ҡушылды Fәрифә апай Мортаева.—Мин иртәгәһенә Бүребайға барғайным. Виртәлүт шунан осоп үтеп китте.\nСпутниктың төшөп килгәнен иң беренселәрҙән булып Йомабай ағай Мортаев та күргән икән.\n—Беҙҙә клуб була торғайны. Төштән кире шунда кәртме-доминомы уйнап ултыра инек, көнбайыштан бер нәмә төшөп килгәнен күрҙек. Иң алдан беҙ барып күрҙек уны. Бер нәмә ҡасты шул. Әл-лә нәмәһе асылып, бер нәмәһе тәгәрәп китте. Шунан: «Әллә нимә килеп төштө»,—тип йән-яҡтан кешеләр сыға башланы. Хәйбулла, Йылайырҙан килеп еттеләр. Милициялар килеп тулды. Һалдаттарҙың автоматтары бар ине...\n...Был ваҡиғаны яҙғанда ҡайһы бер нәмәләргә асыҡлыҡ индереп китергә кәрәктер. Мәҫәлән, Ер юлдашы төшкәс тә ҡуян сығып ҡасты тиеүҙәренә ҡарата: баҡтиһәң, ике тонналы юлдаш ергә бәрелгәндә уның ҡапҡасы (люгы) ысҡынып, тәгәрәп киткән икән. Ер юлдашына эт, башҡа хайуандар ултыртып осорғанын гәзиттәрҙән уҡып белгән халыҡтың ҡапҡасты ҡуян итеп ҡабул итеүе ғәжәпме ни! Ә инде Ер юлдашының Бикйән янына килеп төшөүенә һис аптырарға ярамай. Байконур космодромы урынлашҡан ҡаҙаҡ далалары Йылайырға текәлеп ятҡан Хәйбулла далаларынан башлана. Ул көндө иҫкән көслө дала еле аппаратты төшөү өсөн тәғәйенләнгән урынынан бер нисә йөҙ километр ситкә ҡыуып алып китеүе бер ни тормай.\nБикйән ауылында булғанда: «Әллә ҡасан булған нәмәне нимә тип иҫкә төшөрөп йөрөйһөгөҙ инде?—тип ғәжәпләнделәр. «Ҡыҙыҡ та инде: күрше генә ятҡан Йылайырға спутник килеп төшкән, ә беҙ бер нәмә лә белмәй ятабыҙ»,—тинек. Тағы бер космос аппараты Хәйбулла, Йылайыр, Баймаҡ райондарына ҡабат төшмәҫ тип кем әйтә ала? Бәлки башҡа цивилизацияларҙан осоп килгән йән эйәләре менән дә осрашырға тура килер әле. Булмаҫ тимә».\nБыл мәҡәләгә бер нисә тапҡыр тотоноп ҡараным. Илһам килмәй ҙә ҡуя. Башлайым да ташлайым, башлайым да ташлайым. Аптырағас Бикйәнгә тағы бер барып ҡайтырға булдым. Хәтерҙе яңыртырға.\nЮлға сығыр алдынан Йылайырҙа «Ауыл уттары» район гәзитендә яуаплы сәркәтип булып эшләп йөрөгән яҡташым Фәрит Мортаевҡа шылтыраттым. Хәлде аңлатҡас:\n—Аҙаш, Бикйәндә космос аппаратын күргән йәки шул турала ишеткән берәй кеше ҡалдымы икән? Үҙем барһам, шул турала һөйләшерлек кеше табылырмы?—тип һораным.\n—Бикйәндә хәҙер тап шундай, һине менән һөйләшерлек кешеләр генә ҡалған,—тине лә рәхәтләнеп көлдө. Мин, әлбиттә, аңлап етмәнем. Шулай ҙа аҙашыма ҡушылып көлгән булдым.\n—Һин үҙең дә хәҙер оло ғына кеше. Космос аппараты төшкәндә ҡайҙа булдың?\n—Мин беренсе класта уҡый ғына башлаған саҡ ине. Дәрес бөтөп, урамға сыҡһаҡ, бөтә ауыл гөж килә. Ҡыҙыҡ күреп беҙ ҙә халыҡ артынан йүгерҙек. Ләкин мин «космос ҡунағына» барып етә алманым—аҡырып илап ҡайтып киттем.\n—Бер парашют туп-тура өҫтөмә төшөп килә бит...\n2015 йылдың сентябрь урталары. Ҡайын япраҡтарына яңы тут ултыра башлаған. Күптән күңелде өйкәп торған хыялымды тормошҡа ашырыу ниәте менән Бикйән яғына юлға сыҡтым. Сиҙерҙә (Сидоровка ауылы, халыҡ Сиҙер тип кенә йөрөтә) Үрге Fәле ауыл советына инеп сыҡтым. Белгес булып ауылдашым, элекке алдынғы механизатор Боҫҡонов Янсаф ағай мәрхүмдең ейәне Фидан Фәнил улы эшләй икән. Ул: «1928-1930 йылдарҙа, урыҫтар күпләп күсеп ултыра башлағас, ерҙәрен бирмәҫ өсөн күсеп сығып, Бик-йәнгә Аҡсура ауылы (рәсми исеме—Үргә Fәле) халҡы нигеҙ һалған. Ауыл ҡартая. Бөгөн 19 өйҙә 39 кеше иҫәптә тора. Уларҙың да күбеһе ауылда йәшәмәй. Ауылда хәҙер бик һирәк өйҙөң генә мөрйәләренән төтөн күтәрелә лә кистәрен тәҙрәләрендә ут күренә»,—тип оҙатып ҡалды.\nСиҙерҙән Бикйән аша Үрге Fәлегә һәм Байғужаға шоссе юл һалғандар икән. Элек беҙ Ҡанифа юлы менән йөрөй торғайныҡ. Бикйәнгә еткәс, ауылға инмәй, тәүҙә класташым Нурислам менән парашют «һүндереп» йөрөгән ерҙәрҙе барып күрергә булдым. Танырмынмы икән? Машинаны Үрге Fәлегә бара торған юлға борҙом да яйлап ҡына барам. Бына хәҙер, хәҙер космос аппараты төшкән ергә килеп етергә тейешмен. Был ни ғәжәп! Машина һыртты үтеп, Fәле яғына тө-шөп тә бара түгелме? Танымай үтеп киттемме икән ни? Тар ғына урман юлында ҡыйынлыҡ менән боролдом да кире Бикйән яғына ыңғайланым. Ҡайҙа Ҡанифа юлы? Бына ята бит! Үҙгәреүен-үҙгәрмәгән, тик, машиналар һирәк йөрөгәс, үлән баҫа башлаған: тар ғына һымаҡ булып ҡалған. Машинаны юлдан ситкәрәк сығарып һүндерҙем дә йәйәүләп киттем. Бына Бикйән юлы менән Ҡанифаның киҫешкән урыны. Бына ошонда, 10-15 метр ғына ситкәрәк килеп төшкән ине космос аппараты. Ярты быуат эсендә кеше танымаҫлыҡ булып үҙгәргән икән был ерҙәр. Парашютсы эленеп торған урман ҡайҙа әле? Бына, артымда икән. Ҡайындар ҡартайған, йыуанайған, буйҙары ла—иҫ китерлек. Бындай ҡайынға һарҡҡан парашютты беҙ ғүмерҙә лә ысҡындырып ала алмаҫ инек...\nАуылға ингәс, урам уртаһында туҡтаным. Машинанан сыҡмай ғына берәй кеше күренмәҫме тип көтәм. Урамда бер кем юҡ. Ап тырағас, машинанан төшөп, иң ситке өйҙөң тышҡы ҡапҡаһын асып ишек алдына индем. Келәтме, гаражмы алдына ҡуйылған оҙон эскәмйәлә кәпәс, фуфайка кейгән бер ағай ултыра. Һаулыҡ һорашып эргәһенә сүгәләнем. Һөйләйем—һөйләйем, берһүҙ өндәшмәй: миңә текләгән дә ҡатҡан. Ишетмәйме икән әллә тип, ҡысҡырып та ҡарайым, барыбер өн юҡ. Әҙерәк ултыра бирҙем дә урамға сыҡтым. Ҡаршы йорттоң ишек алдында бер ҡатын күренеп ҡалды. Йүгерә-атлай шунда йүнәлдем. Мин күрмәһәм дә ул миңә күҙ элеп йөрөгәндер, күрәһең:\n—Әхмәтйән ағай ауырый, ҡатыны кәртә аҫтында картуф ҡаҙалыр, моғайын,—тине.\n—60-сы йылдарҙа һеҙҙең Бикйәнгә космос аппараты төшкән тинеләр. Мин шуның менән ҡыҙыҡһынып йөрөйөм. Шул турала һеҙ берәй нәмә әйтә алмаҫһығыҙмы икән?—тип өндәштем белмәгән кеше булып.\n—Ә-юҡ! Мин—килен кеше, был ауылдыҡы түгел.\nКүрше йортҡа йүнәлдем. Унан сыҡҡан ҡатын ихлас ҡына итеп көлөп ебәрҙе лә:\n—Ағай, ул ваҡытта мин тыумаған булғанмын әле,—тине.—Был ауылда уны иҫләгән кешеләр ҙә бөтөп баралыр инде. Мортаев Шәрифулла ағай ғына иҫләмәһә...—тип өйөн өйрәтеп ебәрҙе.\nҺап-һары итеп йыуылған тупһаға баҫырға ҡурҡа-ҡурҡа ғына аяҡ кейемемде систем дә соланға үттем. Өй ишегенә туҡылдатам—берәү ҙә асмай. Ишекте ипләп кенә асып эскә күҙ һалам. Ыҡсым ғына кәүҙәле бер ағай оҙон өҫтәл артында сынаяғына өрә-өрә сәй эсеп ултыра.\n—Әбей Матрайға баҙарға киткәйне. Көтә бирҙем дә...ҡайтманы. Һыуһап китеп бер үҙем генә эсеп ултырам. Эскең килһә, ултыр эргәмә. Түлке һөттө тапманым: әллә ҡайҙа ҡуйған!\nМин йомошомдо әйтеп тә өл-гөрмәнем, ағайым һикереп тә торҙо:\n—Ул аппараттың парашют бауы хәҙер ҙә минең ҡоҙоғомда элеүле тора. Илле йылдан ашыу хеҙмәт итә! Һап-һары ғына ине, хәҙер ҡарайған инде. Күрһәтәйемме?—Шулай тине лә, ҡатаһын эләктерә һалып, ҡоҙоғо яғына йүнәлде.—Бына!\n—Шәрифулла ағай, һин аппараттың төшкән урынын күрһәтә алмаҫһыңмы икән?\n—Күрһәтәм, нишләп күрһәтмәй ти? Тик...берәй транспортың юҡмы? Йәйәү арырмын ул.\nАуылдан сығып ике-өс йөҙ метр ҙа үтмәнек, ярға оҡшап һуҙылып киткән ҡалҡыуыраҡ ергә еткәс, туҡтарға ҡушты: «Ары йәйәү барырбыҙ».\n—Элек беҙҙә клуб булды. Төштән һуң ир-ат, шунда йыйылып, кәртме, доминомы уйнап ала торғайныҡ. Ул көндө лә клубта домино һуғып ултыра инек. Кемдер инеп космос аппараты тураһында әйтеп китте. Сыҡтыҡ та , ҡыҙыҡ күреп, Ҡанифа яғына китеп барабыҙ. Ошо ергә еткәйнек, Сәмиғулла ағай Мортаев ҡулын күтәреп туҡтатты ла: «Егеттәр, хәҙер ошо яр буйлап теҙелеп ятабыҙ. Берегеҙ ҙә тормай. Ипләп кенә күҙәтәбеҙ. Бер ниндәй ҙә ер юлдашы түгел, америкалар ебәргән шпион ул!»—ти.\nБигерәк мәрәкә кеше булды Сәмиғулла ағай мәрхүм. Теләһә нимә уйлап сығарыуға шәп ине. Шулай ҙа беҙ уны хөрмәт иттек. Тыңлай торғайныҡ. «Ете-һигеҙ йыл ғына элек Свердловск күген-дә атып төшөрөлгән америка самолетын онотманығыҙмы әле? Паулсты...Ул бит самолетында тап ошо ерҙән—беҙҙең өҫтән осоп үткән...фотоға төшөрөп. Ул пландары килеп сыҡмағас, американдар икенсе шпион ебәргән... космос аша. Һин, һин, һин—уң яҡты күҙәт, ә һин—анау урман буйын. Ҡарағыҙ уны, Ҡанифа буйлап ҡасып китмәһен!»\nШәрифулла ағай менән ары атлайбыҙ. Ҡанифа юлына сығырға 5-10 метр ҡалғас, Шәрифулла ағай, туктап, уңға, һулға ҡарап алды ла, бер урынға төртөп, ышаныслы итеп:\n—Бына ошо ерҙә ултыра ине ул аппарат. Ул төшкән ерҙәге түңәрәк кенә соҡор унар йыллап беленеп ятты. Көслө ямғыр яуһа, һыу йыйыла торғайны. Бер йылы ошо ерҙәрҙе һөрөп, һоломо, бер нәмә сәстеләр. Шунан ғына юҡ булды.\nҮҙем уйлаған ер менән Шә-рифулла ағай күрһәткән ерҙе сағыштырып ҡарайым. Айырма бар: минеке 50 метрҙай аҫтараҡ. «Минеке дөрөҫөрәк булырға тейеш. Бала хәтере нығыраҡ була. Шәрифулла ағай әҙ генә яңылыша, шикелле. Өлкән кеше бит, барҙыр, зарар юҡ. Иң мөһиме—ул да, мин дә Ҡанифанан берҙәй алыҫлыҡтағы ерҙе күрһәтәбеҙ»,—тип эстән генә уйлап ҡуйҙым. Әммә был турала Шәрифулла ағайға бер һүҙ ҙә өн-дәшмәнем.\n—Шәрифулла ағай, һин бына парашют бауын ҡоҙоғоңа элеп ҡуйғанһың, икенселәр—быйма табанлаған, тиҙәр...—тип һүҙ башланым кире юлға сыҡҡанда.\n—Әйтмә! Кинәндек кенә инде! Уны сәңгелдәккә лә ҡуй-ҙылар, күнәк бауы ла, быҙау бауы ла иттеләр. Ат дилбегәһе шикелле оҙондары ла булды. Трос, дилбегә, атҡа ышлыя ла иттеләр. Төндә ҡайһы берҙәренә парашюттың тауарын да биргәндәр. Беҙгә теймәне, арҡаны ғына эләкте.\n—Ә ул тауарҙы нимә эшләткәндәр икән?\n—Күлдәк тегеп кейгәндәр булды, тиҙәр. Fәбиҙә еңгәй Венераһына тектергән шикелле. Венера Үрге Fәлелә генә йәшәй бит, инеп сыҡ.\nШәрифулла ағай менән хушлашып, Үрге Fәлегә юл тотам. Венера Сәмиғулла ҡыҙы Солтанова өйҙә булып сыҡты.\n—Ул ваҡытта мин Сибай педагогия училищеһының беренсе курсында уҡып йөрөй инем,— тип башланы һүҙен Венера Сә-миғулла ҡыҙы. Бер көндө әсәйемдәрҙән хат килеп төштө. Бикйән ауылына спутник килеп төштө, тип яҙғандар.\nӘсәйем уҡытыусы булғас, ауылға килгән бөтә кеше беҙгә төшә торғайны. Был юлы ла төшкән аппараты юллап килгән офицерҙар һәм отделение командирҙары беҙҙең өйҙә ҡунғандар. Ағайым Салауат мәрхүм беҙҙең өйҙә йәшәгән Григорий Зазымко исемле егет менән ныҡлап дуҫлашып китеп хат алышып та ятҡайны. Фотоһы ла һаҡланырға тейеш. Туҡта, ҡарайым әле,—тип Салауат ағай мәрхүмдең «Дембель альбомы»н аҡтарырға кереште.—Бына, әйттем бит булырға тейеш тип,—тине лә йөҙөнә һары йүгерә башлаған кескәй фотоны миңә һуҙ-ҙы. Фотонан асыҡ йөҙлө йәш егет беҙгә йылмайып ҡарап тора. Артына: «Сержант Гриша Зазымко. Кемеров өлкәһе, Ленинск-Кузнецк ҡалаһы, 27834-се хәрби часть» тип яҙылған ине. Фотоны ҡараған арала: «Сәләм, сер-жант! Тормош еле һине ҡайҙарға алып барып ташланы икән? Белһәң ине. Һин миңә 7-8 йылға ағай булырға тейешһең. Иҫән булһаң, һиңә хәҙер 75 тирәһе булырға тейеш. Ошо көндәр, Башҡортостан бер тапҡыр булһа ла иҫеңә төшкәне булдымы? Ә Са-лауат дуҫың донъяла юҡ инде...»—тип уйлап өлгөрҙөм.\n—Парашют тауарынан һеҙгә лә күлдәк тегеп кейҙергәндәр, тинеләр Бикйәндә,—тим.\n—Эйе. Тауарын беҙгә лә ҡалдырып киткәндәр. Аҡ ҡына һәм әфлисүн төҫөндә ине. Һәйбәт, ныҡ тауар булды. Аҡ капронынан күлдәк, ҡыҙғылт-һарыһынан кофта тегеп кейгәйнек.—Елгә елпелдәп кенә тора торғайны. Шул күлдәкте кейеп әлегә уйынға килгәнмендер күп булһа. Клубта Ҡарһылыу булып та йөрөгәйнем. Шунан ҡыҙҙарым уны һүтеп, теләһә-нәмә тегеп алып китеп бөттөләр—ҡайҙа иткәндәрҙер, белмәйем.\n1970 йыл Мәскәүҙең Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ орденлы геология-разведка институтына уҡырға индем. Рязань өлкәһендә бер ай «картуф сүпләп» ҡайтҡандан һуң, ятаҡҡа урынлашып, уҡыуҙар башланғас, баш ҡала менән ныҡлап танышыу теләге мине Халыҡ хужалығы ҡаҙаныштарының Бөтә Союз күргәҙмәһенә (ВДНХ) алып килде. Күргәҙмә алдындағы бөтә СССР-ға билдәле алтын скульптуралар менән биҙәлгән фонтан янында фотоға төшкәс, төпкә, «Космос» павильонына табан атланым. Павильон алдындағы майҙанға ҡуйылған ТУ-134 самолетына сират теҙелгән: алдан, летчиктар кабинаһы янынан, инәләр, «ҡойроғонан» сығалар. Мин, үҙем Өфөнән Мәскәүгә ошо самолетта осоп килгәс, туҡтап торманым, тура павильонға үттем. Ҙур павильон (ВДНХ-ла иң ҙур павильон шул булғандыр әле) халыҡ менән шығырым тулы. Иң тәүге космос кораблдәренә арналған стендтарҙы, Белка менән Стрелка осҡан аппаратты, Ер йөҙөндәге беренсе космонавт Юрий Гагаринға арналған әйберҙәрҙе ҡарап төпкә атлайым. Бер урында малайҙар шау-гөр килә: нәмәнеңдер өҫтөнә аяҡтарын һәлендереп тороп ултырып алғандар ҙа гәп һаталар, икенселәре эсенә үк инеп, люкҡа оҡшаған нәмәнән ауыҙ йыра.\nНимәһелер таныш кеүек тойолдо миңә ул әйберҙең. Яҡыныраҡ килеп ҡараным да... иҫем китә яҙҙы: шул, Бикйәнгә төшкән космос аппараты бит! Бала хәтере ныҡ була, яңылышырға тейеш түгелмен! Шул, шул! Малайҙарҙы ҡыуып төшөрөп, ҡосаҡлап уҡ алдым. Һыйпайым, һөйәм. Ҡулыма тыуған ер йылыһы, танауыма ҡылған еҫе килеп бәрелгәндәй булды. Башҡортостандан ситкә сығып өйрәнмәгән кеше ни...һағынып та өлгөргәнмендер инде...үҙ туғанымды осратҡан кешеләй ҡыуандым.\nМәскәүҙә биш йыл уҡыуым осоронда мин уны бер нисә тапҡыр барып күрҙем. Йылдар үтә бара—онотолдо. Хәҙер «Бикйән» аппараты ул күргәҙмәлә ултырамылыр, юҡмылыр—белмәйем. Яңыраҡ бер төш күреп уяндым: ВДНХ- ға «яҡташым»ды күрергә барғанмын да, ҡара көйгән «тәнен» һыйпап, үҙемдең «ҡултамғамды» эҙләйем икән, тием.\n...Бикйәндә «тәүге осрашҡанда» берәй таш алып «А.Ф.З» тип яҙып ҡуйырға ла баш етмәгән!—тип әрләйем хәҙер үҙемде.


Урта диңгеҙҙә һуңғы өс көндә генә ике йөҙҙән ашыу ҡасаҡ батып үлгән. Был турала миграция буйынса халыҡ-ара ойошма хәбәр итте. Йыл башынан диңгеҙҙе йөҙөп сығырға теләгән меңдән ашыу кешенең ғүмере өҙөлгән. Халыҡ-ара ойошмалар ашығыс саралар күрергә саҡыра. Австрия үҙ сиктәрен нығытырға ниәтләй....\nӘлшәй районында йәшәүсе Демешевтар ғаиләһенең 9 йәшлек улдары һирәк осраған йөрәк сиге менән ауырый. Баланы ҡотҡарыр өсөн уларға Германияла ҡиммәтле операция эшләр кәрәк. Аҡса булмау сәбәпле ғаилә интернет селтәрендә аҡса йыйыу өсөн махсус төркөм аса. Тик бының менән мутлашыусылар ҡуллана. Ҡыҫҡа...\nӨфөнөң Рәсәй урамындағы бер йортта йәшәүселәр фатирҙағы йылылыҡ өсөн хаҡтың икеләтә артып килеүенә зарлана. Аптырашта ҡалған халыҡ дөрөҫлөктө асыҡлай башлай. Ни өсөн хаҡтар артып килә? Торлаҡ менән хужалыҡ итеү хеҙмәткәрҙәре ниндәй яуап бирҙе? Өфөнөң Рәсәй урамындағы был йортта йәшәүсе Флорид...\nБөгөн Башҡортостанда дауыл сығыуы ихтимал\nРеспубликаның Ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығы мәғлүмәттәренә ҡарағанда, урыны менән йәшен, боҙ-борсаҡ, елдең секундына 26 метрға тиклем көсәйеүе, таулы райондарҙа һауа температураһы +31,+36 градус булыуы көтөлә.Ҡотҡарыусылар насар һауа торошонда һаҡсыллыҡ саралары тураһында иҫкә төшөрә.\nӨфөлә һыуға батыусылар арта\nБөгөн Дим биҫтәһендә 6 йәшлек баланың ғүмере өҙөлөүе тураһында мәғлүм булды. Ул ата-әсәһе менән ял итергә барғанда һыуға батып һәләк була. Һыу инеү миҙгеле башланғандан һуң 6 кеше батҡан. Фажиғәләрҙең төп сәбәбе-билдәләнмәгән урында һыу инеү. Күптәр һыуҙа үҙеңде нисек тотоу ҡағиҙәләрен белмәй. Бата...\nЯнғын һүндереүселәр ярыша\nБашҡортостанда Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы идаралыҡтарының янғын һүндереү-ҡотҡарыу спорты буйынса төбәк-ара ярыштары башланды. Өфөлә асылған сарала төрлө өлкәләрҙән 23 команда, шул иҫәптән Башҡортостан вәкилдәре лә көс һынаша. 18 йәшлек Вадим Мозафаров мәктәптә уҡығанда уҡ янғын һүндереү...\nБөгөн Өфөлә Менделеев урамында дүрт ҡатлыҡ бина янып китте\n50 кеше имен урынға күсерелде. Һәләк булыусылар һәм йәрәхәтләнеүслер тураһында хәбәр ителмәй. Ғәҙәттән тыш хәлдәр идаралығынан хәбәр итеүҙәренсә, ут тиҙ арала һүндерелгән. Ғәҙәттән тыш хәл урынында әле тәфтишселәр эшләй.\nРәсәйҙә 2018-2020 йылдарға коррупцияға ҡаршы көрәш буйынса милли план раҫланды\nРәсәй Президенты Владимир Путин ҡул ҡуйған указға ярашлы, сикләүҙәр, тыйыуҙар һәм талаптар системаһын яҡшыртыу, һатып алыуҙар, хеҙмәттәр күрһәтеү өлкәһендә коррупция менән көрәшеү буйынса сараларҙы камиллаштырыу, ҡарала. Указда Федерация Советына, Дәүләт Думаһына, Юғары судҡа, Иҫәп палатаһына, Үҙәк...\nГермания канцлеры Европа илдәрен миграция мәсьәләһе буйынса берҙәм сәйәсәт булдырырға саҡырҙы. Ангела Меркель әйтеүенсә, Европа өсөн миграция мәсьәләһе хәл иткес булыуы ихтимал. Кире осраҡта беҙҙең ҡимәттәргә бер кем дә ышанмаясаҡ, тигән Германия канцлеры. Ул Европа берлегенә ингән илдәрҙең һәр...\nӨфөлә ғалимдар башҡорт балының балауыҙын таҙартыу ысулын уйлап сығарған. Был асыш иһә, балауыҙҙы сит илдәргә сығарыу мөмкинлеген бирә. Яңы ысулды тормошҡа ашырыу өсөн күпме ваҡыт сарыф ителә һәм уның үҙенсәлеге нимәлә? Яҙғы-йәйге осорҙа оянан сыҡҡан ҡорттарҙың бер аҙ ҡорт тиҙәге, ә стеналарҙа...


26 Октябрь 2010, 19:29\nСабир ҒӨБӘЙҘУЛЛИН, 43 йәш:– Мәктәптә әллә ни яҡшы уҡый алманым. Шулай ҙа класта барыһы менән бергә комсомол булыу бәхете тейҙе. Иллә-мәгәр комсоргтан йыш ҡына эләгә торғайны. Шуныһы ҡыҙыҡ: бөтөнләй көтмәгәндә инеп киттем комсомол сафына. Уставты ятларға бирҙеләр, ятлай алмайым да ҡуям. Минең өсөн бик ауыр нәмәләр яҙылған кеүек тойола ине унда. Партия етәкселәренең исемдәрен белергә ҡуштылар. Өлкән ағайым, эй, ыҙаланды миңә шуларҙың фамилияларын ятлатып. Ахыры ҡул һелтәне. Алмаһалар, алмаҫтар, уҡыуҙан ҡыуып ҡуйһалар ҙа иламаҫмын, тип барҙым шул көндө мәктәпкә. ҡыҙара бүртеп килеп баҫтым һорау алыусылар алдына. Баҡһаң, миңә нимә тылҡығандар – барыһы ла иҫемдә ҡалған булған. Хатта уставтан мәғәнәһен бөтөнләй аңламаған һөйләмде лә әйттем дә бирҙем. Әллә ни әүҙем комсомол булдым, тип әйтә алмайым, әммә эсеү-тартыуҙан, тәртип боҙоп йөрөүҙән алыҫ булдым.\nСабир ҒӨБӘЙҘУЛЛИН, 43 йәш:\n– Мәктәптә әллә ни яҡшы уҡый алманым. Шулай ҙа класта барыһы менән бергә комсомол булыу бәхете тейҙе. Иллә-мәгәр комсоргтан йыш ҡына эләгә торғайны. Шуныһы ҡыҙыҡ: бөтөнләй көтмәгәндә инеп киттем комсомол сафына. Уставты ятларға бирҙеләр, ятлай алмайым да ҡуям. Минең өсөн бик ауыр нәмәләр яҙылған кеүек тойола ине унда. Партия етәкселәренең исемдәрен белергә ҡуштылар. Өлкән ағайым, эй, ыҙаланды миңә шуларҙың фамилияларын ятлатып. Ахыры ҡул һелтәне. Алмаһалар, алмаҫтар, уҡыуҙан ҡыуып ҡуйһалар ҙа иламаҫмын, тип барҙым шул көндө мәктәпкә. ҡыҙара бүртеп килеп баҫтым һорау алыусылар алдына. Баҡһаң, миңә нимә тылҡығандар – барыһы ла иҫемдә ҡалған булған. Хатта уставтан мәғәнәһен бөтөнләй аңламаған һөйләмде лә әйттем дә бирҙем. Әллә ни әүҙем комсомол булдым, тип әйтә алмайым, әммә эсеү-тартыуҙан, тәртип боҙоп йөрөүҙән алыҫ булдым.\nРадик ВАФИН, 46 йәш:\n– Ул саҡта комсомол булыу «текәлек» ине. Беҙҙең бер туғаныбыҙҙы мәктәптә уҡығанда комсомолға алмағандар. Һөнәрселек училищеһына ингәс кенә, әллә 20 йәшендә, Устав ятлап йөрөгәнен хәтерләйем. Бик кәм тоя ине үҙен. Мин иһә пионер саҡта уҡ һәйбәт барабансы булдым, шуға кластан тәүгеләрҙән комсомолға алындым. Бик шаян инем. Комиссияла ултырған уҡытыусының: «Ни өсөн комсомол ойошмаһына инәһең?» – тигән һорауына ла шуҡлығымдан сығып, саҡ: «Класташтарҙан ҡалышырға ярамай бит», – тип яуап бирмәнем. Юҡһа, күрер инем комсомол билетын! Был һорауға яуапты комсомол булған һәр кем иҫләй торғандыр. Әсәйем ВЛКСМ ағзаһы булыуымды байрам һымаҡ ҡабул итте һәм тәмле бәлештәр бешереп ҡаршыланы. Бер күңелһеҙ ваҡиға иҫтә – комсомол билетымды юғалтҡан өсөн ҡаты киҫәтеү алдым. Мине яуапһыҙлыҡта ғәйепләнеләр.\nҒәлиә СӘЛИМЙӘНОВА, 54 йәш:\n– 14 йәшемдән комсомол булып киттем. Мәктәп йылдарындағы иң сағыу ваҡиға, тип иҫәпләйем ошо ойошма сафына алыныуымды. Ул көндө көтөп алдым, комиссия ултырған бүлмәгә инер алдынан ныҡ тулҡынландым. Алмай ҡуйһалар, тип хәүефләндем. Былай бер ҙә кире ҡағырға сәбәптәре юҡ, тип үҙемде ҡат-ҡат тынысландыра-тынысландыра саҡ сиратымды көтөп еткерҙем.\nУставты нисек яҡшы ятлағанымды белһәгеҙ! Оҙаҡ йылдар һәр һүҙен хәтерҙә тоттом. Шулай ҙа комиссия артыҡ һорау биреп йонсотманы. Сөнки мин алдынғы уҡыусы, пионер-активистка, етмәһә, спортсы инем. Бер аҙ үпкәләнем дә хатта – исмаһам, башҡаларға биргән: «Ни өсөн комсомол сафына инергә теләйһең?» – тигән һорауҙы ла бирмәнеләр. Ә был бик мөһим ине. Комсомол – өлгөлө кеше, тип өйрәтә ине атай-әсәйҙәр. Шуға ынтылдыҡ та инде.


Китапханаларҙа - "Библиотөн - 2019" | Бурзянская Централизованная библиотечная система Республики Башкортостан\nпн, 04/22/2019 - 10:50 | Администратор\nҮҙәк район китапханаһында “Библиотөн” кисәһенең тәүге ҡунағы – БР атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, мәҙәниәт ветераны Фатима Ғәйнуллина. Иҫке Собханғол мәктәбе уҡыусылары өсөн ойошторолған осрашыу бик күңелле үтте. Бала сағынан уҡ театрға, сәнғәткә ғашиҡ Фатима апай нисек Бөрйәнгә килеп эш башлауы, халыҡ менән ниндәй спектаклдәр ҡуйыуы, элек кешеләрҙең мәҙәниәт усаҡтарына ҙур теләк менән йөрөүҙәре, тамаша ҡуйырға ла, ҡарарға ла ашҡынып тороуҙары хаҡында һөйләне. Ғ. Насрыйҙың “Йәшел эшләпә” комедияһындағы Яусы ҡарсыҡ йырын башҡарып һоҡландырҙы, Мостай Кәримдең “Россиянмын” шиғырын матур итеп һөйләп ишеттерҙе. Уҡыусыларға киләсәктә берәй пьесаны сәхнәләштереп ҡарарға тәҡдим итте. Сәхнә оҫталығы серҙәрен үҙләштереүҙең файҙаһы бик ҙур булыуына, дөрөҫ интонация менән һөйләү, төрлө хәрәкәттәрҙе урынлы ҡулланыуҙың сәхнә кешеләренә генә түгел, башҡа профессия эйәләренә лә кәрәкле икәнлегенә баҫым яһаны.\nСараның икенсе өлөшөндә Гөлдәр Йомағолова йөндән өй эсендә кейер өсөн тәпешкәләр эшләү буйынса мастер-класс ойошторҙо. Уңайлы ла, йылы ла был аяҡ кейемен эшләүе мәшәҡәтле, оҙаҡ ҡына булһа ла, һәр кемдең ҡулынан килерлек шөғөл икән. Күп нәмә лә талап ителмәй: тетелгән һарыҡ йөнө, йылы һыу, кер һабыны ғына кәрәк. Әҙер кейеҙ тәпешкәләрҙе матур итеп биҙәп тә ебәрһәң, бына тигән үҙенсәлекле бүләк килеп сығасаҡ.\nАртабан Саимә Ғүмәрова “Флай-леди системаһы һәм Конмари ысулы буйынса өйҙө тәртиптә тотоу серҙаре” тигән бик фәһемле лекция менән сығыш яһаны. Көн оҙоно ваҡытын эштә үткәреп, өй йыйыштырырға өлгөрә алмаусы, шунлыҡтан ял көндәрендә башкөллө йорт мәшәҡәттәренә сумыусы ҡатын-ҡыҙҙар өсөн бик уңайлы был ысул. Ваҡытты дөрөҫ бүлеп, көн дә өйҙөң айырым бер зонаһын йыйыштырып өйрәнгәндә, ялдарҙы донъя таҙалауға түгел, ә күңелгә яҡын икенсе шөғөлдәргә бағышларға мөмкин.\nҺәр ваҡыттағыса, акция файҙалы, йәнле, матур үтте. Ҡатнашыусыларға ҙур рәхмәт!\n19 апрель көнө Байназар ауыл китапханаһы ла «Китапхана төнө -2019» Бөтә Рәсәй акцияһына ҡушылды.Сара килгән ҡунаҡтар менән театр донъяһына сәйәхәт итеүҙән башланды.Ауылыбыҙҙың ҡул эштәре оҫтаһы Таңһылыу Нурғәлина үҙенең күҙ нурҙарын һалып бисерҙән эшләгән төрлө сәскә,алҡа,муйынсаҡтарын күрһәтеп,балаларға беләҙек эшләү серҙәрен өйрәтте, ә теләүселәр өсөн Рәлиә Зөлфәрова тырнаҡ дизайны буйынса оҫталыҡ дәресе үткәрҙе. "Китапхана төнө- 2019" ҡатнашыусылар менән онотолоп барған башҡорт милли уйындарын уйнап -бейеп, караокеға ҡушылып йырлап, режиссер Булат Йосоповтың «Бабич» исемле нәфис фильмын ҡарау менән тамамланды.\n20 апрель Исламбай ауыл китапханаһы Бөтә Рәсәй "Китапхана төнө" акцияһына ихлас ҡушылды. Үткәрелгән саралар Театр йылына арналды. “Бөтә донъя театр” исеме аҫтында үткән әкиәт - бәйгегә балалар бик матур әҙерләнгәндәр. Уларға алдан эштәр бирелгәйне: 4 класс уҡыусылары “Төлкө, ҡуян һәм әтәс” әкиәтен, 5 кластар “Шалҡан”, 6 кластар “Йомро икмәк”, 7 класс уҡыусылары “Үгәй ҡыҙ Гөлбикә” әкиәтен сәхнәлештереп күрһәттеләр. Һәр бала үҙ роленә инеп ихлас уйнанылар. Балалар тиҫтерҙәренә яҡшылыҡтың һәр саҡ яуызлыҡты еңәсәген, бер-береңә ярҙамсыл, яҡындарыңа ихтирамлы, ихтибарлы булыу кәрәклеген еткерә алдылар тигән ышаныс белдерҙеләр тамашасылар. Тамашасыларға бик оҡшаны. Был әкиәт бәйгеһендә 1-се урынға 6 класс уҡыусылары, 2-се урынға 7 класс, 3-сө урынға 5 класс һәм 4 класс уҡыусылары лайыҡлы тип таптылар баһалама ағзалары. Һәр класҡа Маҡтау ҡағыҙҙары һәм балаларға тәмлекәстәр таратылды. Күңелле уйындар уйнап, шау-гөр килешеп таралышты балалар. Музыкаль яҡтан биҙәп, ярҙам иткән художество етәксеһе Маһира Хәйбуллинаға ҙур рәхмәтемде белдерәм.\nӨлкән тамашасылар менән “Уйынлы, ысынлы...” һаулыҡҡа ҡағылышлы әңгәмә үткәрелде. Уларға һаулыҡ тураһында бик күп мәғлүмәт еткерелде. Актерҙар тормошона һәм ижадына байҡау яһаныҡ, сәхнә артындағы тормош менән таныштыҡ. Кисә тамашасылар яратып уйнаған “Әлләсе” уйыны һәм “Беҙҙеңсә ахрита”менән тамамланды.\nКилдеғол ауыл китапханаһында “Китапхана төнө - 2019” акцияһы сиктәрендә балалар һәм ололар өсөн саралар үтте. Акцияны асыҡ тип иғлан иткәндән һуң, китапханала ҡыҙҙар өсөн веер (одноразовый вилкаларҙан, төҫлө ҡағыҙҙарҙан) эшләү буйынса оҫталыҡ дәресе ойошторолдо. Ә малайҙар өсөн зал яғында шашка ярышы үтте. Акцияны дауам итеп балаларға кәнфиттәр менән шашка уйыны уйнатылды. Был уйын бигерәк тә уларҙың күңеленә хуш килде. Артабан Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәримдең тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата “Мостай илендә” исемле әҙәби-музыкаль кисә ойошторолдо. Кисәлә шағирҙың тормош юлына, ижадына байҡау яһап, “Беҙҙең өйҙөң йәме”, “Өс таған” повестарынан өҙөк сәхнәләштерелде, “Айгөл иле” пьесаһынан Айгөлдөң монологы, шиғырҙары, уның шиғырҙарына ижад ителгән йырҙар яңғыраны. Кисә аҙағында балалар М. Кәрим ижады буйынса һорауҙарға яуап биреп, кроссворд тултырҙылар. Кисәгә “Күкрәгемдән ҡоштар осорам” исемле китап күргәҙмәһе эшләнде.\nОлолар өсөн “Иғтибарлы китап уҡыусы” исемле пантомима конкурсы ойошторолдо. Конкурста ҡатнашыусылар һәр береһе ихлас итеп, ролдәренә инеп китеп пантомима күрһәттеләр. Был конкурста Яхина Гилмия апай еңеүсе тип табылды. Артабан, өҫтәл уйыны “Әлләсе” тәҡдим ителде. Уйында ике команда үҙ-ара сәмләнеп китеп ярышты. Әнисә Фәткуллинаның командаһы беренселәрҙән булып Өфө ҡалаһына килеп етте һәм еңеүсе тип иғлан ителде. Акциянан барыһы ла күтәренке кәйеф менән таралышты.\n20апрель Ҡолғана ауыл китапханаһында Бөтә Рәсәй "Библиотөн - 2019" акцияһы сиктәрендә төрлө саралар булып үтте. Балалар өсөн "Күкрәгемдән ҡоштар осорам" - шиғыр һөйләүселәр өсөн конкурсынан һуң урамда улар өсөн ҡыҙыҡлы уйындар ойошторолдо.\nОлолар өсөн саралар сәғәт 19:00 Якупова Диананың тырнаҡ дизайны буйынса мастер - классын ҡарауҙан башланды. Һуңынан Мостай Кәримдең "Сигеү сигә ҡыҙҙар" шиғыры сәхнәләштерелде. "Әлләсе" уйыны үткәрелде. Кисә күңелле сәй табыны менән тамамланды.\nБөтә Рәсәй сиктәрендә үткән "Китапхана төнө" акцияһына Әтек ауылы китапханаһы ла ҡушылды һәм "Бөтә донъя театр" исеме аҫтында саралар үтте. Был сараға ҡул эштәренә маһир Алһыу Зарипова сакырылды һәм "Һөнәрле ҡулда бәрәкәт бар" исемле оҫталыҡ дәресе үткәреп, фоамирандан роза сәскәләр эшләргә өйрәтте. Уҡыусылар ҡурсаҡ театр ярҙамында “Тирмәкәй” әкиәтен күрһәттеләр. Артабан, өҫтәл уйыны “Әлләсе” тәҡдим ителде. Уйында ике команда үҙ-ара сәмләнеп ярышты.\nСара аҙағында ҡыҙҙар флешмоб бейенеләр.\nҒәҙелгәрәй ауыл китапханаһы “Библиотөн” акцияһына ҡушылып, балалар өсөн “Мөғжизәле театр илендә” исемле мәғлүмәт сәғәте үткәрҙе. Һуңынан уҡыусылар ҡалаҡтарҙан мастер - класс ҡаранылар, 2 командаға бүленеп, “Шалҡан” һәм “Йомро икмәк” әкиәте персонаждарын эшләп, сәхнәләштерҙеләр. Сара төрлө уйындар уйнағандан һуң, Мостай Кәримдең “Ҡайын япрағы тураһында” шиғыры флэшмобы менән тамамланды. Ололар өсөн "Хазина" уйыны үтте. Командалар төрлө һынауҙарҙа үҙҙәренең сослоғон, етеҙлеген, тапҡырлығын күрһәттеләр.Уйын аҙағында карта ярҙамында "Хазина"эҙләп таптылар.\nИҫке Монасип ауыл китапханаһы "Китапханалар төнө-2019" акцияһына ҡушылды. 19 апрель мәҙәниәт йортонда "Бөтә донъя-театр!" исемле сара үтте. "Театр-әҙәбиәттең бер өлөшө" исемле китап күргәҙмәһе ойошторолдо. Тамашасылар китапханасының театр тураһындағы һорауҙарына ентекле яуаптар бирҙеләр, "Беҙ артистар"тигән уйында ихлас ҡатнашып үҙҙәренең һәләттәрен күрһәттеләр.Иң әүҙем һәм иң оҫта "артист" Йыһануров Исмәғил булды. Шунан һуң балалар сит ил яҙыусыһы Шарль Перроның "Золушка"исемле әкиәтен сәхнәләштерҙеләр. Уҡыусылар рольдәрен бик килештереп уйнанылар. Дискотеканан һуң "артистар" өсөн сәй табыны ойошторолдо. Тамашасылар саранан ҡәнәғәт булып таралышты.


Республика уҙып барған йылды оҙатып, яңыһын ҡаршы алырға әҙерләнә. Байрам осоронда граждандарҙың именлеген тәьмин итеү көнүҙәк мәсьәләгә әйләнә. Төбәктә ғәҙәттән тыш хәлдәрҙе иҫкәртеү өсөн киләһе аҙнанан ҡотҡарыусылар көсәйтелгән эш режимына күсерелә. Унынсы ғинуарға тиклем 3 меңдән ашыу хеҙмәткәр тәүлек әйләнәһенә дежурға сығасаҡ. Былтыр, мәҫәлән, республикала раштыуа каникулдары осоронда республикала 22 кеше утта янып һәләк булғайны. Ә бына яңы йыл төнөндә республикалағы боҙ майҙансыҡтарына кәм тигәндә 250 мең кешенең килеүе көтөлә. Халыҡ именлеген полицияның 3 мең хеҙмәткәре һаҡлаясаҡ. 31—се декабрҙән 1-се ғинуар төнөндә Башҡортостан юлдарында 600 инспектор эшләйәсәк. Республика хөкүмәтендә лә оператив төркөм эшләйәсәк. Бөтә мәғлүмәт туранан – тура Радий Хәбировҡа еткереләсәк.