Башҡорттарҙың изге ҡоштары ӨЙРӘК\nБашҡорт мифологияһында, йолаларында өйрәк тотем ҡош, тотемик тәүтыуҙырыусы, һаҡлаусы, айырым урындарҙың юғары эйәhе, ерҙе барлыҡҡа килтереүсе илаhи зат булараҡ ҡабул ителә. Уның соляр культ менән бәйләнеше лә асыҡ һиҙелә.\n«Урал батыр» менән «Аҡбуҙат» эпостарында өйрәктәр ҡояш менән айҙы кәүҙәләндерә. Беренсе ҡобайырҙа бәйән ителеүенсә, Урал батыр тере һыу эҙләп донъя гиҙеп йөрөгән сағында ҡояш ҡыҙы Һомай иленә барып сыға. Һомай батырға ярҙам итергә ризалаша, тик бының өсөн «бөтә донъя ҡош төҫөн үҙ төҫөнә биҙәгән» ҡошто табып килтереүен һорай. Егет уны ярҙары һәм төбө көмөш менән ҡапланған, тирә-яғы бейек тауҙар менән уратып алынған күлдә таба. Ҡош, егеттең дейеүҙәр тоҡомонан булмауына ышанғас, күҙҙең яуын алырлыҡ hылыу ҡыҙға әүерелә һәм Айһылыу исемле ай ҡыҙы икәнлеген белдерә.\nЭпоста «бөтә донъя ҡош төҫөн үҙ төҫөнә биҙәгән» ҡоштоң өйрәк булыуы тураһында әйтелмәй. Евразия халыҡтарының фольклор сюжеттарын һәм йолаларын өйрәнеп, В.Котов «Урал батыр» эпосында һыуҙа йөҙгән ҡош һүрәтендәге апалы-һеңлеле ҡыҙҙар хаҡындағы (өйрәк образындағы Айһылыу — ай, аҡҡош hынлы Һомай — ҡояш) боронғо соляр мифтың эҙҙәрен таба. Улар демиургтар — ерҙе булдырыусы ағалы-ҡустылы Шүлгән менән Уралдың ҡатындары булып китә.\nБыл фекер «Аҡбуҙат»тың сюжет линияһы менән дә нығытыла. Эпостың төп геройы Һәүбән күлдә йөҙөп йөрөгән алтын өйрәкте күреп ҡала. Оҙаҡ уйлап тормай, уғын тоҫҡай hалып ҡошто атып йыға ла, эргәһенә йөҙөп барып, уны ярға табан ҡыуа башлай. Шул мәлдә өйрәк телгә килә һәм, һыу аҫты батшаһы Шүлгәндең ҡыҙы булыуын әйтеп, батырҙан уны ебәреүен үтенә. Әгәр ҙә һыуҙан ергә сыҡһа, үләсәген дә белдерә, сөнки ул — һыу ҡыҙы, «бар ере нурҙан, уттан яралған». Ҡыҙ ирек өсөн байлыҡ, мал һәм легендар ат — Аҡбуҙатты тәҡдим итә, Һәүбән риза була.\nИкенсе тапҡыр егет алтын өйрәк менән шул уҡ күлдә осраша, тик был юлы ҡош алтын сәсле ҡыҙ ҡиәфәтендә алтын тәхеттә ултыра. Һәүбән һиҙҙермәй генә килеп, уның сәсенән эләктереп ала һәм бергә булырға тәҡдим яһай. Һылыу ябай кеше түгеллеген, ә «нурҙан тыуған ҡыҙ бала» икәнен әйтә. Аҙаҡтан Һәүбән уның менән һыу аҫтына төшә, исеме Нәркәс икәнен белә, ҡыҙ егеткә Аҡбуҙатты бүләк итә. Эпостың аҙағында Нәркәс Һәүбәнде яратыуын һәм шуның өсөн генә уға буйһоноуын белдерә.\nШулай итеп, «Аҡбуҙат» эпосында аныҡ әйтелә: өйрәк-Нәркәс нурҙан һәм уттан яралған, ул үҙе лә яҡтылыҡ сығанағы булып тора, алтын сәстәре — ҡояш символы. Фольклорсыларҙың «Аҡбуҙат»ты «Урал батыр» эпосының тематик һәм логик дауамы итеп ҡарауын иҫәпкә алһаҡ, Нәркәс матур ҡаурыйлы ҡош — Айһылыуға тиң. Икеһе лә күк есемдәрен кәүҙәләндерә, беренсеһе — айҙы, икенсеһе — ҡояшты.\nӨйрәкте ҡояш менән айға оҡшатыу күренештәре күп кенә Евразия халыҡтары традицияларында сағыла. Мәҫәлән, фин-уғыр, славян, герман hәм балт ҡәүемдәрендә ҡояштың төндә ер аҫты океанында өйрәк hөйрәп йөрөгән кәмәлә йөҙөүе хаҡында легендалар теркәлhә, карел-фин hәм коми риүәйәттәрендә был күк есемдәре өйрәк йомортҡаларының hарыhынан (ҡояш) hәм ағынан (ай) яратылғандар, имеш, тип әйтелә. Өйрәк ҡиәфәтендәге ҡыҙ образы рус әкиәтендә («Царевна — сера утица») билдәле. Ундай мотивтар Көньяҡ Америка индеецтарының ауыҙ-тел ижадында ла сағылыш тапҡан: Перу, Колумбия hәм Эквадорҙа йәшәгән макуна халҡының бер хикәйәтендә өйрәк ҡиәфәтле ҡояштың кәмәлә йөҙөп йөрөүе hүрәтләнә.\nБашҡорт халыҡ ижадында өйрәк донъяның ҡайһы бер элементтарын барлыҡҡа килтереүсе булараҡ сығыш яһай. Ҡырмыҫҡалы районы дыуан-табындарынан яҙып алынған «Утрау барлыҡҡа килтергән ике өйрәк» легендаһында һөйләнелеүенсә, донъя барлыҡҡа ғына килгән мәлдә йыhан киңлеге һыу менән ҡапланған булған. Бына бер мәлде сикһеҙ диңгеҙҙә ике өйрәк пәйҙә булған. Улар диңгеҙ төбөнә сумып, һыу өҫтөнә ләм сығара башлағандар. Инә ҡош ләм өҫтөнә үҙенең ҡауырһындарын hәм йөндәрен ҡағып төшөрөп оя ҡорған, һуңынан йомортҡа һалып, бәпкәләр баҫып сығарған. Бәпкәләр үҫеп еткәс, үҙҙәре оя ҡороп, балалар сығарған. Шул рәүешле өйрәк оялары ныҡ күбәйеп киткән һәм, бергә уҡмашып, утрау хасил иткән. Ошолай итеп һыу өҫтөндә ҡоро ер барлыҡҡа килгән.\nОҡшаш йөкмәткеле легенда З.Әминев тарафынан Баймаҡ районы бөрйән башҡорттарынан яҙып алынған. Башта бөтөн йыhанда тик һыу ғына булған. Ошо һыуға ҡайҙандыр өйрәк килеп төшә һәм, һыу аҫтына сумып, ләм сығара башлай. Унан оя үргәс, ике йомортҡа һалып, бәпкәләр баҫып сығара. Үҫеп еткәс, ҡошсоҡтар ҡоро ер өсөн үҙ-ара талашып китә. Ер ул мәлдә бәләкәй генә була, хатта ике өйрәк бәпкәһен дә һыйҙыра алмай. Берәүһе икенсеһен һыуға төртөп төшөрә һәм тегеһе аждаһаға әйләнә. Ваҡыты-ваҡыты менән ул үҙен был донъянан ҡыҫырыҡлап сығарыуҙарын иҫенә төшөрөп, бөтөн йән эйәләренә зыян килтерә, имеш.\nБыл космогоник мифтар, башҡа халыҡтарҙа табылған фольклор һәм этнографик артефакттар менән нығытылып, боронғо башҡорттарҙа өйрәк культының киң таралыуы хаҡында hығымта яhарға мөмкинлек бирә. Ҡайhы бер ғалимдар бындай ҡараштарҙың сығанағын фин-уғыр инаныуҙарында йә, киңерәк алғанда, урал халыҡтары традицияларында күрә.\nЫсынлап та, өйрәктең диңгеҙ төбөнән мәте-таш сығарып ҡоро ер яhауы тураһында сюжет фин-уғыр халыҡтарында, бигерәк тә хант, мари, муҡшы, вепс, удмурт, финдарҙа киң таралған. Мордва, коми, карел, саам мифтарына ерҙең, йыhандың өйрәк йомортҡаhынан (йә уның ярсыҡтарынан) яралыу мотивы хас.\nУрал тел ғаиләһенең тағы бер тармағы — самодийҙарҙа был сюжет Красноярск крайының төньяғында йәшәгән нганасандарҙа осрай. «Донъяны барлыҡҡа килтереү тураһында»ғы әкиәттә Тәңре тәүҙә ерҙе барлыҡҡа килтерә. Тик тиҙҙән уны һыу баҫа. Һыу өҫтөндә йөҙөп йөрөгән өйрәк сума ла ете көндән һуң океан төбөнән үлән, мүк алып сыға. Уларҙы һыуға ташлағас, ҡоро ер барлыҡҡа килә.\nерҙе барлыҡҡа килтереүсе илаhи йән образы булараҡ был ҡош төрки-монгол халыҡтарына ла ят түгел. Ҡазан татарҙары риүәйәтенә ярашлы, ер йөҙөн туфан hыуы баҫҡас, өйрәк Тәңре ҡушыуы буйынса диңгеҙ төбөнән мәте сығара һәм, уны hыу өҫтөнә таратып, ҡоро ер эшләй. Себер татарҙарының легендаhында диңгеҙ төбөнә ике өйрәк сума: береhе, суҡышына ҡабып сығарған ылымыҡты hыу өҫтөнә йәйеп, ҡоро ер булдырhа, икенсеһе суҡышына эләккән таш бөртөгөнән тау яhай. Алтай һәм шор халыҡтары ижадында ике изге өйрәк — иң юғары Алла Улген менән уның ҡустыһы, үлеләр донъяһы башлығы Эрлик йыhанды барлыҡҡа килтереүселәр булараҡ һүрәтләнә. Эрлик океан төбөнән балсыҡ һәм ләм ташый, Улген уларҙан ерҙе күтәреп тороусы өс балыҡты яралта. Хакастарҙа ла ҡоро ерҙе ике өйрәк барлыҡҡа килтерә, улар йылға төбөнән ҡом алып, тирә-яҡҡа һибеп сыға. Тик берәүһе суҡышында бер аҙ ҡом ҡалдыра, аҙаҡ кире сығара, ошо рәүешле тауҙар барлыҡҡа килә. Оҡшаш сюжеттар яҡуттарҙың hәм бүрәттәрҙең ауыҙ-тел ижадында ла осрай.\nӘгәр ҙә айырым тикшеренеүселәр шундай мотивтарҙың hинд-европа халыҡтары (атап әйткәндә, славяндарҙың hәм балттарҙың) традицияларында сағылыуын шул уҡ фин-уғырҙарҙың тәьҫир итеү hөҙөмтәһе тип ҡабул итhә, быға тартым хикәйәттәр менән ҡытай, тунгус-манжур (эвен, эвенк, нанай, удэге, негидал халыҡтары), палеоазиат (юкагир, нивх төркөмдәре) ҡәүемдәре hәм Америка индеецтары (атапаск, чипевайян, сиу, ансарока, сенека, делавар, мохау, арикара, кроу, хидатса, мандан, арапах, шейен, пают, мивок, йокуц, моно, салинан, каинганг ҡәбиләләре) таныш булыуын фин-уғыр йә урал халыҡтары йоғонтоhо эҙҙәре тип аңлатып булмай. Күрәhең, әлеге сюжеттарҙың урал-алтай ҡәүемдәрендә лә, шул уҡ ваҡытта Америка индеецтары ҡәбиләләрендә лә күҙәтелеүен палеолит осорондағы Себер hунарсылары традициялары менән бәйләгән ғалимдарҙың фекере нигеҙлерәктер.\nБындай тоҫмаллауҙарға урал-алтай ҡәүемдәрен Төньяҡ Американың көнбайыш ярында йәшәгән на-дене индеецтары менән бәйләүсе төп быуын булып торған палеоазиат халыҡтары (атап әйткәндә, нивхтарҙың) фольклорында табылған бер күренеш этәргес бирә: йыhан бушлығы тик икhеҙ-сикhеҙ hыу диңгеҙенән торған осорҙа ҡайҙандыр килеп сыҡҡан өйрәк күкрәгенән hәм ҡанаттарынан йөн-ҡауырhындар йолҡҡолап оя яhай һәм, шунда йомортҡа hалып, бәпкәләр баҫып сығара. Ҡошсоҡтар, үҙ сиратында, үҫеп еткәс, мәтенән hәм йөндәренән яңы оялар әүмәләй. Улар, бергә ҡушылып, утрауға әүерелә. Нәҡ шундай эпизодтар алтай, шор, себер татарҙары hәм атапасктар мифтарына хас. Уларҙа ла өйрәктәр, осо-ҡырыйы күренмәҫ hыу киңлегендә диңгеҙ төбөнән ләм сығарып, ҡоро ер әүеш-тәүеш итәләр. Башҡорт риүәйәттәрендәге шундай уҡ деталдәр, фин-уғыр йә урал халыҡтарының космогоник легендаларына ҡарағанда, алтай, шор, себер татарҙары, нивх hәм атапаск хикәйәттәренә яҡыныраҡ тора.\nБашҡорт фольклорында был изгеләштерелгән ҡош тау-урмандар эйәһе булараҡ та ҡабул ителә.\nЯңауыл районы урман-гәрәйҙәренән яҙып алынған «Йөгәмәш тауы» легендаһында әйтелеүенсә, бейек тауҙың башында күл булған. Был тау башына һис кем менеп етә алмаған. Ошо күлдә ата һәм инә өйрәктәр йәшәгән, улар тауҙың эйәһе булған, имеш. Көндәрҙән бер көн ниндәйҙер һунарсы, тау башына менеп, инә ҡошто атып алған. Ата өйрәк, һауаға күтәрелеп, тау тирәләй оҙаҡ осоп йөрөгән, һуңынан ҡаяға ташланып һәләк булған. Тап шул мәлдә дауыл ҡупҡан, көслө ел ағастарҙы тамырынан ҡуптарып ауҙарған, тау тетрәгән һәм күл юҡҡа сыҡҡан. Уның урынында тәрән бер соҡор ғына ҡалған. Һунарсы атып алған ҡошто өйөнә алып ҡайтҡан. Өйрәк ите өс көн (бер вариантта — ете көн) ҡаҙанда ҡайнаған, әммә барыбер бешмәгән, ташҡа әйләнгән. Хужалар уны ташларға мәжбүр булған. Тау ҙа яйлап ер аҫтына киткән.\nЛегенданың тағы бер вариантында әйтелеүенсә, был өйрәк тау башындағы күлдең эйәһе булған. Һунарсы уны атып алғас, күл кипкән, ти. «Аҡбуҙат» эпосында ла өйрәк һыу эйәһе булараҡ ҡабул ителә.\nБорай районы таҙларынан яҙып алынған мәғлүмәттәр күрһәтеүенсә, өй эйәһе төрлө ҡош-хайуанға, шул иҫәптән өйрәккә лә әүерелә ала, имеш.\nБашҡорттар пантеонындағы өйрәк hынлы илаhи заттар кеүек персонаждар төрки-монгол, урал, тунгус-манжур, палеоазиат, ҡытай-тибет, hинд-европа hәм афразий (семит-хәмит) телдәр төркөмөнә ингән халыҡтарҙың боронғо дини ҡараштарында hәм ауыҙ-тел ижадында ла hаҡланған.\nӘйтәйек, хакастарҙа ҡыҙыл өйрәк (огарь) күк аллаhы булып hаналhа, ҡалмыҡтарҙа ул изге ҡош тип атала. Бүрәттәр үлектәр донъяhы хакимы Эрлик ханды өйрәк төҫлө илаhи йән итеп күҙ алдына килтергән. Мансиҙарҙың йола фольклорында юғары тәңре Нуми-Торумдың ете улы ошо ҡошҡа оҡшаш бот (илаh) итеп hүрәтләнә. Мариҙарҙың Керемет, муҡшыларҙың Шкай, комиларҙың Ен менән Омоль, карелдарҙың Укко исемле аллалары ла өйрәк рәүешле hынланған.\nСелькуптарҙың ышаныуҙарында күктән төшкән өйрәктәр бала табыусы ҡатындарҙы ҡурсалаусы мөҡәддәс ҡош итеп баhалана. Нанай ауыҙ-тел ижадында өйрәк ҡиәфәтле сихри әбей (Сэнгэ мама) ҡырағай йәнлектәрҙең, йәшәү hәм үлем ағасының хужаhы итеп ҡабул ителә. Эвенктарҙа hәм эскимостарҙа ағастан эшләнгән өйрәк hындары шамандарҙың hәм ырыу-араларҙың изге рухтары булып иҫәпләнгән.\nТибет мифологияhында аҡ ата өйрәк күк тәңреhе ролендә сығыш яhаhа, ҡытайҙарҙың инаныуҙарында ғаиләне яҡлаусы, бәхетле никах символы булып танылыу тапҡан.\nБыл ҡошҡа hыу эйәhе, ямғыр, йәшен менән идара итеүсе, йорт эйәhе итеп ҡарау боронғо көнсығыш славяндарға, шул иҫәптән рустарға, украиндарға hәм белорустарға хас.\nБоронғо египетлыларҙың ер аллаhы Гебтың да исеме өйрәк иероглифы менән яҙылыуы бик ҡыҙыҡ. Элекке заманда уның ҡыҙы — йылғалар тәңреhе Исида ла «өйрәк йомортҡаhы» исемен йөрөткән. Геродот яҙып ҡалдырыуынса, египетлылар аласыбар өйрәккә табынған.\nУл, илаhи субстанция булараҡ, башҡорттарҙың хөрәфәти хикәйәттәрендә, йолаларында hәм инаныуҙарында кеше яҙмышына ыңғай йоғонто яhарға hәләтле изге йән эйәhе иҫәбенә инә. Балтас районы ҡыр-таныптарында теркәлгән «Кейеҙбай менән батша ҡыҙҙары» тигән әкиәттә рәхмәтле өйрәк, геройға ярҙам итеү теләге менән, батша баҡсаһынан алма урлаған яуыз ҡоштарҙы суҡып үлтерә. «Ҡараса батыр» хикәйәтендә ҡош батырға батша ҡыҙын эҙләп табырға ярҙам итhә, тәлтем-юрматыларҙа (Ишембай районы) осраған «Әхмәт батыр менән Ҡасим батыр» ҡиссаhында үлтерелгән геройҙы терелтеү өсөн тере һәм үле һыу алып килә. «Еҙтырнаҡ» уйҙырмаhында егеткә бөтә теләктәрҙе лә үтәй торған ҡауырhын бирә, Бөрйән районы бөрйәндәрендә киң таралған «Йылҡысыҡҡанкүл» риүәйәтендә йәш көтөүсегә һыу аҫты батшалығында йәшәгән аттарҙы бүләк итә. «Аҡбуҙат» эпосында алтын өйрәк — Нәркәс Һәүбәнгә күл төбөнән hанап бөткөhөҙ мал сығара.\nӘлшәй районы яйыҡ-суби-меңдәрендә hаҡланған «Ике бер туған» новеллаhында мөғжизәле өйрәк алтын йомортҡалар һала, мохтажлыҡта йәшәгән туғандарҙың береhе уларҙы баҙарға алып барып hата һәм фәҡирлектән ҡотола.\nӨфө районы меңдәренең «Нух бабай хазинаһы» легендаhында был ҡош йәшереп ҡуйылған аҫыл таш, алтын-көмөш хужабикәһе була. Ҡарт, һәр төн хужалығындағы өйрәктәрҙе һуйып, уларҙы байлыҡ эйәhенән алтынға алмаштырған. Пермь крайының Барҙым районы Солтанай ауылында ғәйнәләр бер тарих һөйләй: бер ваҡыт Ғата исемле хәҙрәт күлдә йөҙөп йөрөгән алтын өйрәкте күреп ҡалған. Ҡошто уҡ менән атып алған hәм мал-мөлкәтле кеше булып киткән, имеш.\nБашҡорттарҙа шундай ышаныу ҙа бар: өйрәк йәки ҡаҙ йолҡҡан кешенең бөтөн гонаһтары юйыла, ҡаурыйҙарҙағы магик көс кешене киләсәктә ауырыу-сирҙәрҙән һаҡлап торасаҡ. Хәйбулла районы үҫәргәндәрендә өйрәк ҡойроғондағы өлтөк йөндө баланың башлығына тегеп ҡуйыу кескәйҙе күҙ тейеүҙән һаҡлаусы иң көслө сара булып hанала. Краснокама районы урман-гәрәйҙәрендә тәҙрә яңаҡтарына әлеге ҡош һүрәтен төшөрөү ҙә ошо маҡсаттан сығып эшләнгән булырға тейеш. Ҡатай башҡорттары ир-егеттәренең билбауы — ҡәмәрҙәрҙә өйрәк башы формаһындағы көмөш биҙәүҙәр осрай, улар тылсымлы көскә эйә бетеү булып иҫәпләнгән.\nБашҡа халыҡтар традицияларында бындай мотивтарға hәм сюжеттарға параллелдәр ҡырғыҙҙарҙың «Манас» эпосында сағыла: унда баҡыр ҡанатлы өйрәк Ҡуңырбай исемле батырҙың иң hиҙгер ҡарауылсыhы ролендә сығыш яhай.\nӨйрәкте көслө яҡлаусы итеп баhалау осраҡтары мари, фин, венгр, эвенк, онондага индеецтары (Төньяҡ Америка), рус, «Махабхарата» осоро hиндтары, грек, немец фольклорында сағылыш тапҡан.\nХакас, ҡытай, рус, поляк әкиәттәрендә ҡош байлыҡ символы булып тора. Уларҙың ышаныуынса, тылсымлы өйрәк (йә өйрәк hынлы рух) кешеләргә муллыҡ, мал-мөлкәт алып килә.\nВолга буйы болғарҙары, Ҡазан татарҙары, хакастар, эвенктар, нанайҙар, эскимостар, негидал, ульчи, нивх халыҡтары, рустар кейем-hалымға тегелгән өйрәк йөнөн, торлаҡ стеналарына, ҡулланыу әйберҙәренә (кейем-һалым, hауыт-һаба, шәмдәл, кәмә) төшөрөлгән ҡош hүрәтен, ондан йә шәкәр ҡомонан әҙерләнгән hындарҙы төрлө бәлә-ҡазаларҙан ҡурғаусы фетиш итеп ҡабул иткән.\nСвердловск өлкәhе Горбунов hәм Шигир ауылдары янындағы торф ятҡылыҡтарында табылған, ағастан юнып эшләнгән өйрәк фигуралары (б.э.т. 4—2 мең йылдар элек) hәм Волга-Ока йылғалары араhында Волосово археологик ҡомартҡыларында ҡаҙыныуҙар алып барғанда күтәрелгән hөйәктән ҡырылған статуэтка ла (б.э.т. 3—2 мең йылдар) ошондай уҡ мәғәнәгә эйә булғандыр, тип фаразлайҙар.\nБашҡорт ир-егеттәренең ҡәмәрҙәренә беркетелгән, өйрәккә оҡшатып эшләнгән көмөш биҙәүестәр б.э.т. IV—II быуаттарҙағы ҡара-абыҙ археологик культураhына ҡараған әйберҙәр араhында (Бөрө районы Биктимер ауылы янындағы боронғо ҡәберлектә) табыла.\nБилдәле булыуынса, элек тәңреләргә ҡорбан килтергәндәр. Нәҡ шундай хәл өйрәк культына ла ҡағыла. Был турала Хәйбулла районы Оло Әбеш ауылында И.Д.Илембәтовтан яҙып алынған дүрт юллыҡ шиғыр hөйләй:\n«Өйрәк әйтә: баҡ, баҡ!\nАшарыма тап, тап!\nӨйөңдө булhа ла hат, hат!»\nИлаhи ҡошҡа мәрхәмәт күрhәтеүҙең бер күренеше юғарыла телгә алынған «Нух ҡарт хазинаhы» новеллаhында — өйрәк ҡиәфәтле хазина эйәhенә өй өйрәген ҡорбан итеү эпизодында асыҡ сағыла.\nӘүәлге замандарҙа башҡорттарҙың өйрәк-тотемға хәйер-саҙаҡа килтереүҙәре тураhында hөйләгән тағы бер ситләтелгән дәлил бар. Мәҫәлән, көньяҡ-көнсығыш башҡорттарында (бөрйән, үҫәргән, ҡыпсаҡтар) тотҡаhы өйрәк башы рәүешендә яhалған, юғары сәнғәт өлгөһөнә тиң булған ағас ижауҙар осрай. Улар ҡәҙерле ҡунаҡтарға ҡымыҙ ҡойоу өсөн тәғәйенләнгән.\nҠайhы бер ғалимдар өйрәккә оҡшатып яhалған ағас hауыттар Урта Уралдан Көнсығыш Балтика hәм Финляндияға тиклем арауыҡта таралған булған, тип иҫәпләй. Әммә бындай ижауҙар Көнбайыш Себер уғырҙарында, Тубыл буйы татарҙарында hәм хакастарҙа ла осрай. Улар негидал, ульчи, нивх hәм башҡа Алыҫ Көнсығыш ҡәүемдәренең көнкүрешендә лә киң ҡулланылған. Бындай hауыт-hабаларҙың тарихи тамыры Көньяҡ Төркмәнстанда табылған, өйрәк hүрәттәре менән биҙәлгән балсыҡ hауыттарға (б.э.т. V—III мең йыллыҡ), Свердловск өлкәhе Горбунов торф hаҙлығында ҡаҙып алынған өйрәк hынлы ағас сүместәргә (б.э.т. III—II мең йыллыҡ), Кемерово өлкәhендә табылған, hөйәктән ҡырып эшләнгән өйрәк статуэткаларына (неолит осоро) барып тоташа.\nТикшеренеүселәр ошондай hауыт-hабаның киң таралыу күренешен боронғо Евразия халыҡтары араhында өйрәккә тотемик ҡараштың киң таралыуы, тотем-өйрәкте магик алымдар ярҙамында үрсетеүгә йүнәлтелгән йолалар менән аңлаталар. Алыҫ Көнсығыш халыҡтарының диңгеҙ ҡоштарына ҡорбан итеп килтерелгән емде hалыу өсөн өйрәккә оҡшатып эшләнгән ағас hауыттарҙы файҙаланыуы ла ошо фекерҙе дәлилләй.\nБәлки, башҡорттарҙа hаҡланған ижауҙар ҙа элек тотем-өйрәккә хәйер-саҙаҡа килтереү өсөн файҙаланылғандыр, изге ҡошто үрсетеү, аҙыҡ-түлекте ишәйтеү, уны бәрәкәтле итеү йолаларында ҡулланып, магик көскә эйә әйбер, тип hаналғандыр.\nБашҡа халыҡтарҙың фольклорында, ышаныуҙарында hәм ғөрөф-ғәҙәттәрендә мөғжизәле өйрәккә ҡорбан ҡылыу йолаhы Алыҫ Көнсығыш халыҡтарында ғына теркәлгән.\nШуның менән бергә күп ҡәүемдәрҙә ҡоштоң үҙен төрлө аллаларға hәм рухтарға бағышлап салыу йолаhы киң таралған. Әйтәйек, сыуаштар йыл hайын сәсеүҙән hәм ураҡтан hуң үткәрелә торған Учук йола байрамында өйрәкте фиҙа ҡылғандар. Ҡазан татарҙары сәсәк менән ауырыған кешенең хәлен еңеләйтеү өсөн фәҡирҙәргә хәйергә өйрәк биргәндәр.\nКоми-пермяктар өй төҙөгәндә уның алғы мөйөшөнә ҡанат hалғандар. Яңы өйгә нигеҙ ҡорғанда өйрәкте ҡорбанға килтереү йолаhы славян халыҡтарында ла таралған булған.\nХанттарҙа hәм мансиҙарҙа мәрхүмдәрҙе ерләгәндән hуң иҫкә алыу мәжлесендә ошо ҡош итен ашау мотлаҡ hаналған. Боронғо Мысырҙа ҡәбер янындағы бағанаға ҡорбан өйрәген элеп ҡуйыу ғәҙәте күҙәтелгән. мари, нанай, эскимос, ҡытай халыҡтарының, төньяҡ рустарҙың, чехтарҙың дини hәм йола байрамдарында ул изге көстәргә тәғәйенләнгән ҡорбан ҡошо һаналған.\nКүреүебеҙсә, төрлө халыҡтарҙа өйрәк айырым тәңреләргә, шул иҫәптән әруахтар рухына hәм тәүбабаларға ҡәҙерле иғәнә тип баhаланған. Был күренештәрҙең бик тәрән тарихи тамыры булыуын күҙ уңында тоторға кәрәк.\nЭтнография фәне билдәләүенсә, донъяға тотемистик ҡараш өҫтөнлөк иткән осорҙа хайуан hынлы тотемик тәүбабалар hәм улар нигеҙендә формалашҡан боронғо аллалар үҙҙәре төҫлө йән эйәләрен ҡорбан ҡылыуҙы хуп күргәндәр. Мәҫәлән, Боронғо Мысырҙа, Месопотамияла, Иранда, Һиндостанда, Урта Азияла, славян ҡәбиләләрендә үгеҙ йә hыйыр килбәтле юғары заттарға hыйыр йәки үгеҙҙе ҡорбанға килтергәндәр. Ошоға тартым йолалар ҡайhы бер урал, тунгус-манжур hәм палеоазиат халыҡтарында ла күҙәтелә. Улар болан ҡиәфәтле тәңреләренә бағышлап болан салалар.\nБәлки, өйрәкте теге йәки был тәңрегә, рухҡа фиҙа ҡылыу осраҡтарының сығанағы ла ошондай ырымдарға барып тоташалыр: кешеләр, изге ҡошто ҡорбанға килтереп, өйрәк рәүешле тотемик тәүбабаларҙың да рухын ризаландырырға, ихтирам күрhәтергә тырышҡандарҙыр.\nБыл hығымтаны байтаҡ халыҡтарҙың (шул иҫәптән башҡорттарҙың да) инаныуҙарында өйрәктең әруахтар рухы, кеше йәне менән ауаздаш булыуы өҫтәмә рәүештә дәлилләй. Әйтәйек, «Кейеҙбай менән батша ҡыҙы», «Әхмәт батыр менән Ҡасим батыр» әкиәттәрендә мәкерле персонаждарҙың йәне өйрәк эсендәге йомортҡала, тип тасуирлана. Күренекле совет ғалимы С.И.Руденко яҙып ҡалдырыуынса, табын башҡорттары hыуға батып үлгән кешенең рухы өйрәк сүрәтенә кереүенә ышанған. Изге кеше мәрхүм булһа, уның йәне өйрәккә әүерелә, тигән хөрәфәт Пермь крайы Барҙы районы ғәйнә башҡорттарында ла теркәлгән.\n«Ун беренсе Әхмәт» исемле татар әкиәтендә ен батшаhының йәне өйрәк йомортҡаhы эсенә йәшерелгән, тип hүрәтләнә. Трансильвания сакстарының, скандинавтарҙың, ирландтарҙың, болгарҙарҙың hәм рустарҙың фольклор әҫәрҙәрендә лә демоник көстәрҙең (мәҫәлән, Үлемһеҙ Кощейҙың) йәндәре өйрәк йомортҡаhы эсендә ята, тигән мотив танылыу тапҡан.\nМәрхүм булған ҡамдарҙың (шамандарҙың) рухы ошо ҡошҡа әйләнеүе хаҡында күҙаллау хакастарҙа hаҡланған. Манси, хант, эвенктар ышаныуынса, кеше йәне үлер әҙәмдең тәненән өйрәк булып сығып, теге донъяға осоп китә, имеш. Белорустар, АҠШ-та, Канадала йәшәүсе тлинкиттар hәм Парагвай, Төньяҡ Аргентина абипондары йөҙөп йөрөгән өйрәктәрҙе hыуға батҡан бәндәләрҙең рухы булараҡ ҡабул иткәндәр.\nБашҡорт халыҡ ижадында ул кеше теленә эйә булған, бәндә ҡиәфәтенә инә алған, әҙәмсә йәшәүгә hәләтле ҡош ҡиәфәтендә кәүҙәләнә. «Йылҡысыҡҡан күл» легендаhының бер вариантында (бөрйән башҡорттарынан Г.Р.Хөсәйенова яҙып алған) hунарсы егет күлдә йөҙөп йөрөгән матур ғына өйрәкте атып алмаҡ булған. Ҡош телгә килеп: «Егет, берүк мине атма. Һиңә әжеренә күлдән бер өйөр йылҡы сығарам!» — тип өндәшкән, ти. Егет риза булған, өйрәк күлдән ала-сыбар аттар сығарған, йәнәhе.\n«Һанай батыр» әкиәтендә герой күлдә йөҙөп йөрөгән өйрәкте атмаҡ була. Ләкин теге: «Атма, егет, мин — hинең киләсәк бәхетең!» — ти ҙә күҙҙән юғала. Бер нисә көндән Һанай батыр шул уҡ күлдә таш өҫтөндә сәсен тарап ултырған ҡыҙҙы осрата. Был hылыу ҡыҙға әүерелгән теге ҡош булып сыға. Өйрәк-ҡыҙ егеткә кейәүгә сығырға ризалыҡ бирә. Шундай уҡ сюжеттар «Урал батыр» hәм «Аҡбуҙат» эпостарында ла осрай. «Умыс», «Ҡыҙ-йылан менән Вәнүшкә» hәм Ишембай районы гәрәй-ҡыпсаҡтарында табылған «Исмай» хикәйәтендә ир-егеттәр төрлө сихри алымдар менән ата өйрәккә әйләнеү, аҙаҡ кире кеше hүрәтенә ҡайтыу сифатына эйәләр.\nҠошто hәм әҙәмде бер-береhенә тиңләү hәм уларҙың бер-береhенә әүерелә алыу эпизодтары хакас hәм тыва легендаларында осрай: егеттәр йыш ҡына ҡыҙ ҡиәфәтенә ингән өйрәктәргә өйләнә. Ҡаҙаҡтарҙың «Вәзир малай» әкиәтендә егет күлдә өйрәк булып йөҙөп йөрөгән пәрей ҡыҙын ҡатынлыҡҡа ала.\nГеройҙарҙың кәләшкә ҡыҙ-өйрәкте алыу сюжеттары фин, карел, вепс, мордва, мари, эвенк, орочи, удэгей, чукча, инупиат (Беринг боғаҙы), шета (Бразилия), мокови (Аргентина), тибет, манобо (Филиппин), рус, болгар, белорус, латыш мәҙәктәрендә киң билдәле.\nХант, көнсығыш славян, америка индеецтары, шул иҫәптән томпсон, меномини, санти ҡәбиләләре (АҠШ, Канада) риүәйәттәрендә hәм йырҙарында, киреһенсә, егеткә үҙгәргән ата өйрәк ер ҡыҙы менән никахҡа инә.\nКешенең ҡошҡа әүерелеү мотивтары ярайhы уҡ киң таралған. Татар хикәйәтендә егет ата өйрәккә әйләнеү hәм кеше төҫөнә кире ҡайтыу hәләтенә эйә. Алтайҙар легендаhында ҡатынын ташлап сығып киткән ир ата өйрәк hүрәтенә инә. Ҡатыны уны ҡоштар тубында таба. Ир яңынан элекке ҡиәфәтенә ҡайта.\nИр-егеттәрҙең ата өйрәккә әйләнеү күренеше манси мифтарына, эскимос йола фольклорына hәм вашо (АҠШ) лаҡаптарына хас. Ә ҡатын-ҡыҙҙарҙың инә өйрәккә әүерелеү осраҡтары ульчи (Алыҫ Көнсығыш), меномини (АҠШ), рус, латыш, немец ауыҙ-тел ижадында күҙәтелә.\nКешенең инә йә ата өйрәккә үҙгәрә алыуына ышаныу ҡайhы бер тотемик күсәгилеш йолаларының нигеҙендә ята. Әйтәйек, «Ике бер туған» башҡорт әкиәтендә ике бер туған бала, алтын йомортҡа hалыусы тылсымлы өйрәктең итен ашағандан hуң, үҙҙәре лә ошо hәләткә эйә була. Был эпизод тәүтормош кешеләренең, тотем итен ашап, уның ысын hәм хыяли сифаттарын үҙҙәренә күсерергә тырышыуы менән бәйле.\nИр-ат билбауы — ҡәмәрҙе өйрәк башына оҡшатып биҙәү ҙә ошо ышаныуҙарға бәйле булһа кәрәк. Беренсенән, ҡәмәрҙе балалар йәки ҡарттар йөрөтмәгән, уны көсө ташып торған йәш егеттәр һәм урта йәштәге ирҙәр таҡҡан. С.Шитова материалдары буйынса, ҡәмәр — башлыса кейәү егете кейеменең атрибуты.\nБыл тезис этнографик һәм фольклор материалдары менән дә раҫлана. «Ҡара юрға» легендаһында (М.Буранғолов тарафынан Ырымбур өлкәhе Красногвардейск районы йомран-табындарында 1907 йылда яҙып алынған версия) Мәсем байҙың ҡыҙы Маҡтымһылыу, үҙенең Әбләй батырға битараф булмауын күрһәтеү маҡсатынан, егеттең биленә көмөш менән ҡайылған ҡәмәр бәйләргә теләүен белдерә. «Зөһрә менән Алдар» эпосында Алдар үҙенең туйы мәлендә дуҫы Этбайға ошондай билбау бүләк итә. «Урал батыр» эпосында Яйыҡ та ҡеүәтле егет ҡорона ингәс, биленә ҡәмәр быуып, атаһы Урал батырға ярҙамға китә. «Заятүләк менән Һыуһылыу»ҙа (М.Сәғитов версияһы) үҙ ғүмерендәге тәүге уңышлы һунары өсөн Заятүләккә атаһы Сәмәр хан көмөш һәм ҡиммәтле таштар менән биҙәлгән билбау бүләк итә. «Ҡуҙыйкүрпәс менән Маянһылыу» эпосында (Ғ.Сәләм версияһы) Ҡуҙыйкүрпәскә ун ете йәш тулғас, уға атаһының көмөш менән биҙәлгән ҡәмәрен тапшыралар. Быларҙың барыһы ла шуға ишаралай: боронғо башҡорттарҙа ҡәмәр йәш кешенең өлгөрөп етеү символы, уның тулы хоҡуҡлы ирҙәр төркөмөнә күсеүен күрһәтеп тороусы атрибут булған.\nИкенсенән, тотем тиреһенән яһалған билбау (беләҙек, йөҙөк, маңлай бауы һ.б.) ошо йәнлек йә ҡоштоң тиреһен ябыныуға тиң ҡаралған. Был кеше тотем йәнлек йә ҡошҡа әүерелеп, уның бөтөн яҡшы сифаттарын ала, тип ышанғандар.\nӨсөнсөнән, йәнлек-ҡоштарҙың тәүтормош кешеләре мәҙәниәтендәге сағылышын тикшереп, ғалимдар уларҙы төрлө тылсымлы сифаттарға эйә булған тотем ишараты итеп ҡабул итергә кәрәк, тип фекерләй. Бәлки, боронғо башҡорттар ир-егет ҡорона ингән йәш-елкенсәктең билен өйрәк биҙәкле билбау менән быуып, уны изге ҡош-тәүбаба ҡурсалауында «яңынан тыуҙырып», тотем-өйрәктең төп үҙенсәлектәренә эйә кешегә әйләндереү йолаhын (инициация) атҡарғандарҙыр.\nБыл йола ярсығы «Ҡараса батыр» хикәйәтендә лә hаҡланған. Унда өйрәк рәхмәт йөҙөнән батырға бойҙай бөртөгөнә әүерелгән батша ҡыҙын табып бирә. Ҡош ергә сәселгән бойҙайҙарҙы сүпләй башлауы була, ҡыҙ шунда уҡ үҙ ҡиәфәтенә ҡайта.\nЙәштәрҙе ололар төркөмөнә күсереү йолаһы «Әхмәт батыр менән Ҡасим батыр» ҡиссаhында ла сағыла: Ҡасим батыр тарафынан үлтерелгән Әхмәт батырҙы терелтеү өсөн өйрәк ер сигенән тере hәм үле hыу алып килә.\nБыға оҡшаш мотивтар — тылсымлы ҡоштоң йөрәген ашап, ауыҙынан алтын йомортҡалар сығарыусы малай образы, өйрәк йомортҡаhын ауыҙ итеп, ирен үлтереү урынына уға ҡарата көслө hөйөү тойғоhо кисергән ҡатын тураhында әкиәттәр рус фольклорында теркәлгән («Сказка про утку с золотыми яйцами», «Царица-лягушка»).\nКөньяҡ Ҡытайҙа бер ҡыҙыҡ йола таралған: йылдың аҙаҡҡы көнөндә малайҙар ҡулдарына өйрәк йомортҡаһы тотоп урамға сыға һәм: «Ялҡауҙы һатам!» — тип ҡысҡыра. Киләһе йылда үҙҙәренең насар ғәҙәттәренән ҡотоласаҡтарына ышанып, һуңынан йомортҡаны ашайҙар. Бының ғилләһе шунда: борон тотемдың йомортҡаһын йә йөрәген ашаһаң, уның бөтөн яҡшы сифаттарын алаһың, тип уйлағандар.\nХакастарҙа ошондай йола күҙәтелгән: hигеҙ йәшлек ҡыҙҙың сәсен беренсе тапҡыр үргәндә толом осон өйрәк ҡойроғонан алынған мамыҡ менән биҙәгәндәр. Бында ла ҡыҙ баланы тәүбаба — өйрәк ҡурсалауы аҫтында өлкәндәр төркөмөнә күсереү, уны тотем-өйрәктең гүзәл сифаттары менән тулыландырып, «яңынан тыуҙырыу» йолаhы ята.\nСеберҙә йәшәгән алтай, хакас, тыва, бүрәт hәм монгол халыҡтары, Алыҫ Көнсығыш эвенктары hәм нанайҙары, Төньяҡ-Көнбайыш Америка эскимостары hәм алеуттары шамандары өҫ hәм баш кейемдәрен өйрәк hындары менән биҙәгән, был да уларҙың изге ҡошҡа әйләнеп, башҡа донъяларға осоп йөрөү теләге менән бәйле.\nТәүтормош кешеләре инаныуынса, әҙәмдәр менән айырым хайуан төрҙәре ҡан-ҡәрҙәш, улар әҙәм-хайуан hыҙатлы уртаҡ тәүбабанан таралған. Бындай ҡараш өйрәккә лә ҡағыла. Үҫәргәндәрҙең «сөрәгәй», ҡыпсаҡ, бөрйән һәм үҫәргәндәрҙең «өйрәк», юрматыларҙың «бәбкә» аралары ошоно дәлилләй.\nҠыпсаҡ һәм тамъян ырыуы шәжәрәһендә Ҡушай менән Үрәкәй антропонимдары осрай. Ҡушай — «ҡушы» (өйрәктең бер төрө, сумыусы өйрәк) һүҙенән, ә Үрәкәй атамаһы «өйрәк» тигәндән килеп сыҡҡан булыуы ихтимал. Әкиәт батыры Ҡараса менән бөгөнгө көндә лә осраған Ҡарасов фамилияһы боронғо башҡорттарҙың тотемик ҡараштары менән бәйле: «ҡараса» һүҙе «ҡара өйрәк» тигәнде белдерә.\n«Урал батыр» эпосындағы Айһылыуҙы хәтергә төшөрһәк, боронғо башҡорттарҙың тәү инәһе булып аҡҡош hынлы Һомай ғына түгел, уның атаһы буйынса һеңлеһе, өйрәк ҡиәфәтле Айһылыу ҙа иҫәпләнеүе бик мөмкин. Айһылыу менән Шүлгәндең никахынан Һаҡмар тыуа, ул — тәү ата, ерҙе барлыҡҡа килтереүсе демиург Уралдың көрәштәше.\nБашҡа халыҡтарҙа үрҙә күрhәтелгән башҡорт материалдарына тап килгән мәғлүмәттәр хакас фольклорында күҙәтелә: уларҙың бер генеалогик легендаhында өйрәк-демиург кешеләрҙе hәм хайуандарҙы яралтҡан илаhи ҡош итеп hүрәтләнә. Шорҙарҙа «őртек» — «өйрәк» тигән атаманан барлыҡҡа килгән Уртеков, Уртегешов фамилиялары осрай. Ҡырғыҙҙарҙа бер ҡатындың hыу ингәндә хикмәтле рәүештә ауырға ҡалып, ҡыҙыл өйрәк бәпкәhе тыуҙырыуы тураhында хикәйәт яҙып алынған.\nСаам, коми халыҡтарына hәм рустарға әҙәм затының өйрәк йомортҡаhынан моронлап сығыуы тураhындағы риүәйәттәр таныш булhа, нанайҙар, орочиҙар hәм шеттар (Көньяҡ-Көнсығыш Бразилия индеецтары) тәүге кешеләр өйрәктән (тәү әсә) таралған, тип уйлай. Көнсығыш славяндарҙағы Утин, Уткин, Селезнев, Чирков фамилиялары кешеләрҙең өйрәктән килеп сығыуына ишара.\nКешеләрҙе hәм хайуандарҙы тиң итеп hанау, уларҙы ҡан-ҡәрҙәш тип ҡарау тотемик хайуандарҙы үлтереүҙе hәм уларҙың итен ашауҙы тыйған йолаларҙа асыҡ күренә. Быға оҡшаш ырымдар өйрәк культына ла хас булған. Боронғо башҡорттарҙа изге тип hаналған ҡоштоң итен ашауҙы хупламау үрҙә телгә алынған «Йөгәмәш тау» легендаhында сағыла: hунарсы өйрәкте атып алғас, ер hелкенә, ҡот осҡос дауыл ҡуба. Итен бешерергә hалғас, ул өс (ете) көн буйына ҡайнай, әммә аш урынына ташҡа әүерелә.\nБыл ҡошто тотемик табуациялау ҡалдығы ҡырғыҙҙарҙа ҡыҙыл өйрәктең итен ашауҙы тыйыуҙа hәм эвенктарҙың яҙ көнө беренсе булып осоп килгән өйрәкте атмауҙарында сағыла.\nБашҡорттарҙа тағы бер этнографик раритет иғтибарҙы йәлеп итә. 1978 йылда сәнғәт белгесе Р.Сөләймәнов Баймаҡ районы Ниғәмәт ауылында билдәле бөрйән ҡурайсыhы Кәрим Диәровтан «Ҡара өйрәк» тигән боронғо бейеү көйөн яҙып алған. Был көйгә ир-егеттәр яңғыҙ бейеү башҡарған.\n«Дәүләкән ынйылары» (2008 й.) тигән фольклор йыйынтығында ла ҡыҙыҡлы мәғлүмәт бар. 1900 йылдарҙа ошо райондың ҡырҡ-өйлө меңдәре йәшәгән Ҡаҙанғол ауылында һуғым ашында ҡатын-ҡыҙҙар «Үрҙәк бейеүе»н бейегән. Ул түбәндәге таҡмаҡҡа башҡарылған:\n«Баҡ-баҡ, баҡылдығы — мин баҫамын ваҡ-ваҡ,\nБына шулай йөҙөп киләм һөйгәнемдең янына...\nБаҡ-баҡ, һөйгәнем, һин ҡарайһың яҡ-яҡ,\nКинйәкәйем, ашарға тап, һин бит йорттоң хужаһы...\nБаҡ-баҡ, баҡылдап, бергә йәшәү күңелле,\nЙорт хужаһы иҫән булып, ата үрҙәк булғанда...\nБаҡ-баҡ, баҡылдап, ҡанаттарымды ҡағам,\nБер аҙ күрмәй, әҙерәк торһам, һөйгәнемде һағынам».\nКүренеүенсә, бейеү ҙә, таҡмаҡ та инә өйрәк исеменән ата өйрәккә бағышлана, йәғни ҡатын менән ир инә һәм ата ҡошто кәүҙәләндерә. Бейеү элементтарында ярамһаҡланыу ҙа, ҡыйпанланыу ҙа һиҙелә. Ундай ҡыланыу тотемик байрамдарҙа башҡарылған барлыҡ йола бейеүҙәренә хас булған.\nОшондай йола бейеүҙәре эҙҙәре бөгөн дә рустарҙың «Инә өйрәк» («Утушка») hәм «Ата өйрәк» («Селезень») тигән әйлән-бәйлән уйындарында hәм йырҙарында, ҡатын-ҡыҙҙарҙың «Инә өйрәк» («Утица») исемле боронғо яңғыҙ бейеүендә күҙәтелә. Өйрәк хәрәкәттәренә оҡшатып бейеү мари халҡында ла бар. «Өйрәк бәпкәләре» («Утята») тип аталған бейеү нанайҙарҙа ла теркәлгән. Уларҙың тотем-өйрәкте ишәйтеү ниәте менән башҡарылыуы шик тыуҙырмай.\nШулай итеп, башҡорт халыҡ ижадында өйрәктең тотем ҡош булып иҫәпләнеүен дәлилләүсе сюжеттар күп. Ул тәү инә, кешене һаҡлаусы, яҡлаусы, шул уҡ ваҡытта бәрәкәт килтерә торған илаhи ҡош тип баhалана.\nӨйрәк культы Евразия континентында, Боронғо Мысырҙа, Төньяҡ Америкала киң таралған, ә бына Кавказ, Яҡын hәм Көньяҡ-Көнсығыш Азияла, Африкала, Австралияла, Океанияла hирәк осрай. Был күренеш иң боронғо таш быуат осоронда (35—12 мең йылдар элек) Үҙәк Азия hәм Ҡытайҙағы тәүтормош hунарсыларының өйрәккә тотемик күҙаллауҙары менән бәйле булыуы ихтимал.


Яуланғандары сик түгел » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Спорт һәм туризм » Яуланғандары сик түгел\nЯуланғандары сик түгел 21.03.2018 // Спорт һәм туризм\nРайоныбыҙҙың Иҫке Монасип мәктәбен уҡыуға, шәхесте төрлө яҡлап үҫтереүгә ныҡлы әһәмиәт биреүсе тәрбиә үҙәге, хоккей мәктәбе булараҡ та яҡшы беләбеҙ.\nБынан ун йыл элек, хоккейға ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятып, районда был спорт төрөн үҫтереүгә ҙур өлөш индергән, ниндәй мәктәптә эшләһә лә, спортҡа ҙур иғтибар биргән, мәктәбендә волейбол, шахмат, шашка, гер, баскетбол буйынса түңәрәктәр ойошторған етәксе, тыуған төбәгем, мәктәбем тип йән атҡан педагог Йәмил Ҡотлобаев башланғысы менән Иҫке Монасипта, район тарихында тәүгеләрҙән булып, хоккей ҡабы асыла. Ул ваҡытта район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы булған Юлай Садиҡов та был эште хуплай.\nОшонда хоккей менән шөғөлләнә башлап, был өлкәлә төрлө еңеүҙәр яулаған егеттәребеҙ ҙә байтаҡ. Белорет ҡалаһындағы хоккей буйынса билдәле тренер Инсаф Хәлитов, Өфө ҡалаһының мәртәбәле хоккей командаларында уйнап йөрөүсе Рөстәм Хәлитов, әлеге ваҡытта ла хоккей ярыштарында төрлө кимәлдә еңеү яулаусылар Ильяс Мөхәмәтов, Фәнүр Ғәлин, Вадим Юлдашев һәм башҡалар – ошо исемлектә.\nРайоныбыҙҙа хоккейҙы үҫтереүгә лә ҙур этәргес булды был ваҡиға. Әлбиттә, ошо спорт төрөнә тәғәйен майҙансыҡ асылған мәлдә тәү сиратта уҡыусы балалар йәлеп ителә. Ололар араһында ла ҡыҙыҡһыныусылар бермә-бер арта.\n2009 йылдың 17 февралендә Иҫке Монасип мәктәбенең хоккей майҙансығында яугир-интернационалист Азамат Йәғәфәров призына Иҫке Монасип, Яңы Монасип, Ҡурғашлы, Байназар, Нәби, Яңы Мөсәт мәктәптәре командалары араһында тәүге тапҡыр күсмә кубок ярышы ойошторола. Ошо уҡ йылдың 5 мартында Белорет районының Сермән ауылы уҡыусылары, Белорет ҡалаһының йыйылма командалары менән уйындар уҙғарыла. Һөҙөмтәлә монасиптар 3:2 иҫәбе менән Белорет ҡалаһы командаһын еңә. Еңеүсе монасиптар командаһын ул саҡта көслө уйынсы-уҡыусылар Инсаф Хәлитов, Ильяс Мөхәмәтов, Вадим Юлдашев, Фәнүр Ғәлин, Фәнүр Хәлитов, Илназ Хисмәтуллин, Рифат Баймырҙин, Рөстәм Хәлитов, Әнүр Муллағолов, Маргиз Әмирхановтар тәшкил иткән.\nОшо уҡ йылдың 11 мартында Урал аръяғы чемпионы титулына эйә булған Сермән мәктәбенең хоккей йыйылма командаһы менән монасиптарҙың йыйылма командаһы араһында ярыштар үтә. Еңеү 9:2 иҫәбе менән сермәндәр файҙаһына тамамлана. Бына ошондай күп һанлы осрашыу-уйындар аша сермәндәр, белореттар менән булған дуҫлыҡ ептәре нығына. Монасиптың сәмле хоккей командаһы ауылда ғына түгел, күрше Белорет районында, шулай уҡ Шишмә районында хоккей буйынса үткән республика ярыштарында ла ҡатнаша.\n– Сермәндәр менән дуҫлыҡ матди-техник базаны нығытыуға ла, уйнарға өйрәнергә ла этәргес булды, – ти Йәмил Ишбулды улы.\nАлыштырғыһыҙ комментатор Әлмира Абдуллина уйынсыларҙы алға, еңеүҙәргә рухландырыусы ла булып тора.\nИр-егеттең йәшен һорамайҙар, күрһәткән эшен һанайҙар, тип Йәмил Ишбулды улы кеүек халҡы-иле өсөн башҡарған матур эштәре менән абруй ҡаҙанған хөрмәтле ир-уҙамандарға төбәп әйтәләр.\nХоккей – батырҙар уйыны. Эште башлаған мәлендә Йәмил Ишбулды улына ҡайһы бер етәкселәрҙән “юҡ менән булмағыҙ, ҡурҡыныс уйын бит ул” тигәнерәк тә фекерҙәр ишетергә тура килә. Әммә алдына алғанын ҡуймайынса, етәксе маҡсатына өлгәшә. Күмәкләгән яу ҡайтарған, тигәндәй, мәктәптә әүҙем йәмәғәтселәр Әлмира Абдуллина, Мансур Ғазин, Сәғиҙә Ғазина һәм башҡа уҡытыусылар, ата-әсәләр һәр эште теүәл үтәгән, шәхси эшҡыуар Рәмил Ишемғужин матди яҡтан ярҙам иткән. Уйынсыларға форманы ла тиҙ арала хәстәрләп алған Йәмил Ишбулды улы.\n– Ғүмер буйы спортҡа тоғро физик тәрбиә уҡытыусыһы Мансур Ғазин инде оҙаҡ йылдар хоккей ҡабының боҙон туңдырыусы ла, команданы ярыштарға әҙерләүсе лә, дәрт-дарман биреүсе лә. Ул мәлдә өлкән вожатый булып эшләгән Сәғиҙә Ғазина иһә команда ярышҡа ситкә барһа, ҡатнашыусыларҙы хәстәрләп, аҙыҡ-түлек, кейем-һалымдарын барлап, үҙе лә бергә барып, юлда йырлатып, күңелдәрҙе күтәреп йөрөүсе икенсе әсә ролен үтәне, – ти Йәмил Ишбулды улы.\nБөгөн дә спорт яратыусы монасиптарҙың хоккей майҙансығы көҙҙән яҙғаса хоккей уйнаусыларға хеҙмәт итә, йәйге осорҙа ла буш тормай, унда башҡа уйындар ойошторола, ҡыҫҡаһы, йәш быуынды спортҡа ылыҡтырыуҙың әһәмиәтле урыны ул.\nОшо көндәрҙә иһә ажғыр буранлы ҡышты оҙатып, матур яҙҙы ҡаршылаған мәлдә монасиптар хоккей ҡабы төҙөлөүгә ун йыл тулыуға арналған юбилей айҡанлы ярыштар уҙғарҙы. Сараға дуҫтарын – Белорет районының Сермән хоккей командаһы уйынсыларын да саҡырҙылар. Бик көсөргәнешле барҙы байрам сараһы. “Иң шәп уйынсы”, “Иң шәп ҡапҡасы”, “Иң шәп һөжүм итеүсе”, “Иң шәп һаҡсы” ла, еңеүсеһе лә билдәле булды. Юбилей бик матур үтте.\nҺуңғы йылдарҙа районыбыҙҙа спорттың бөтә төрҙәренә лә ныҡлы иғтибар бирелеүе ҡыуаныслы. Районда физик культура һәм спортты үҫтереүҙә дөйөм белем биреү учреждениелары, балалар һәм үҫмерҙәр спорт мәктәбе, “Мәсем” йәштәр һәм үҫмерҙәр клубы, район мәҙәниәт һарайының спорт залы, “Урал” физик культура һәм сәләмәтләндереү комплексы дәррәү эшләй.\nБөгөн районда бөтәһе 12 боҙ майҙансығы бар, хоккей буйынса 16 ярыш үткән. Халыҡтың да һаулығына битараф түгеллеге һиҙелә.\n– Яуланғандар сик түгел, – ти Йәмил Ишбулды улы Ҡотлобаев. Бөгөн ул райондың ҙур, алдынғы мәктәптәренең береһе булған Байназар дөйөм урта белем биреү мәктәбе директоры булып эшләй. Бында балалар ат спорты клубын, уҡтан атыу, кикбоксинг, сафҡа теҙелеүгә әҙерлек, сыҙамлылыҡ мәктәптәрен үҙ эсенә алған “Любизар” хәрби-патриотик клубы эшләп килә, уға нигеҙ һалған Йәмил Ишбулды улы икәнен әйтеп тораһы ла түгел. Сабыр ғына маҡсатына ынтылып, теләк-хыялдарын ысын итеүсе, башҡаларға ла юл күрһәтеүсе абруйлы уҙаман ул.\nӘмир ШАҺИВӘЛИЕВ, Бөрйән районының газ хеҙмәте етәксеһе:\n– Районда хоккей майҙансығын йүнсел Йәмил Ишбулды улының Иҫке Монасипта тәүгеләрҙән булып төҙөтөүе маҡтауға лайыҡ. Заманында ошо ҡыуаныслы ваҡиғаның шаһиты булдым. Йәштәрҙе спортҡа ылыҡтырыу юҫығында аныҡ эш булды. Бында матди яҡтан таҡта менән элекке урман хужалығы директоры Р.С. Хәйбуллиндың да ярҙам итеүен билдәләп үтергә кәрәк. Белорет районының Сермән ауылы уҡыусыларынан торған хоккей командаһын, Сермән ауыл хакимиәте башлығы Айытбай Әйүпов менән берлектә саҡырып, дуҫлыҡ күпере булдырҙы. Уҡыусылар уйнарға өйрәнде. Һөҙөмтәләре лә бар. Уҡыусылары ла, йәштәре лә спорт өлкәһендә алдынғы урындарҙа. Нәбиҙә лә спорт майҙансығы төҙөттө.\nҺуңғы ун йылда районда хоккей менән шөғөлләнеүселәрҙең һаны артты. 40 йәште үткәндәрҙең шөғөлләнә башлауы ла бик ҡыуаныслы. Монасиптар башҡа ауыл кешеләрен дә дәртләндереп ебәрҙе. Был башланғыс уларҙан үҫеп сыҡты.\nМин етәкләгән ойошмала ла спортҡа ҙур иғтибар бүләбеҙ. Республика кимәлендә яуланған үрҙәребеҙ бар. Спорт менән дуҫ кеше һау-сәләмәт була.\nЮлай САДИҠОВ, элекке район хакимиәтенең мәғариф бүлеге начальнигы:\n– Йәмил Ҡотлобаев алдынғы ҡарашлы директор булараҡ, эшләү дәүерендә күп кенә яңылыҡтар индереүгә өлгәште. Үҙ көсө менән финанс яғын хәл итеп, коллектив менән берлектә хоккей ҡабын төҙөттө, үҙе лә ошо эштең уртаһында ҡайнап, майҙансыҡты боҙ менән ҡаплап, районыбыҙҙа бөтә талаптарға тулы яуап биргән тәүге хоккей ҡабын төҙөтөп тә ҡуйҙы. Монасиптар ошоноң менән тарихҡа инде.\nБашта берҙәм кейем бөтөнләй булманы тиерлек: быймаға бәйләнгән коньки, аҡсаһыҙлыҡ, ата-әсәләрҙең иғтибары һүлпәнерәк. Йылға буйында үҫкән ағастарҙан хоккей уйнарға сәкән эшләп алғайнылар...\nЙөрөгән таш шымара, ятҡан таш мүкләнә, тигәндәй, бензин табып, Сермән балалар йортона ярышҡа бара улар. Сермәндең данлыҡлы, көслө чемпион командаһы менән бирешмәй уйнап, уларҙы аптыраталар. Улар “Бының менән дә уйнап буламы?” тип быларҙың кейемдәрен тотоп ҡарайҙар икән. Ә үҙҙәре берҙәм формала, ялтырап торған конькиҙа… Быларҙы һағынып һөйләргә генә ҡалды. Шунан сермәндәр монасиптарға үҙҙәренең 15-20 комплект элекке формаларын бүләк итә. Сермән хоккей командаһы тренеры Ринат Ишморатов, Сермән ауыл хакимиәте башлығы Айытбай Әйүповтар Йәмил Ишбулды улының таянысына, йән дуҫтарына әүерелгән.\nӘ бит иҫке булһа ла, шул сермәндәр бүләк иткән хоккей формаларын кейеп, уйнарға ынтылып үҫте монасиптар. Ун йыл элек ошо командала уйнап йөрөгән әрһеҙ хоккейсылар бөгөн матур ғаилә башлыҡтарылыр, билдәле спортсыларҙыр. Ғаиләләрендә, мәктәптә фотолар, видео-аудиояҙмалар һаҡланалыр… Ни генә тиһәң дә, быларҙың бөтәһе лә монасиптарҙың алға ынтылышлы булыуы, әүҙемлеге тураһында һөйләй.\nХоккей майҙансығы төҙөү тураһында һүҙ сыҡһа, күп кенә директорҙар йылғала боҙ бөткәнме тиһә, Йәмил Ишбулды улы үҙ башланғысына таянып, уҡытыу-тәрбиә эшен алып барыу менән бер рәттән, йәш быуынды спортҡа ылыҡтырыу, сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға йүнәлтелгән ҙур эштәрҙе атҡарып та ҡуя ине. Беренселәрҙән булып Иҫке Монасип мәктәбендә теплица төҙөттө, мебелде үҙендә – мәктәбендә етештерҙе, шулай уҡ уҡыусылар менән оҫтаханала балалар баҡсаларына карауат-ултырғыстар ҙа эшләп һатыуҙы ойошторҙо.\nЭшләргә теләһәң, юлы табыла икәнлеген иҫбатланы Йәмил Ишбулды улы. Бөгөн районда хоккей йылдам үҫешә. Ә уның изге башланғыстарынан өлгө алыусылар бар икән, был бик ҡыуаныслы күренеш.\n– Йәмил Ишбулды улын электән беләм. Ыңғай кеше, ышаныслы дуҫ. Икебеҙ ҙә спорт тип йән атҡан кешеләр булараҡ, дуҫлашып, туғанлашып киттек тиһәм дә, хата булмаҫ. Беҙ Иҫке Монасипҡа Сермән командаһы менән гел теләп килдек. Монасиптар менән үҙ-ара бик татыу, сәмле уйнайбыҙ, тик бер кемдең дә еңелгеһе килмәй.\nТеләгем – киләсәктә лә хоккей ҡабы буш тормаһын, ата-әсәләр балаларына коньки алып бирһен, йәш быуын боҙ майҙанында һаулығын нығытһын.\nБөрйәнгә ярышҡа килгәндә: “Беҙ һеҙгә ярышҡа түгел, ә ял итергә киләбеҙ, бында күңелле ял итеп ҡайтабыҙ”, – тип әйтеүебеҙ ҙә монасиптарҙың, бөрйәндәрҙең кешелеклелеге, ҡунаҡсыллығы тураһында һөйләй. Ысынлап та, Бөрйәндә хоккей бәйгеһе байрамға әйләнә, ә Йәмил Ишбулды улы сараның ғәҙел һәм яҡшы шарттарҙа үтеүенә күп көс һала.\nИҫке Монасипта уҡыусылар ҙа, ауыл йәштәре лә спортты үҙ итә. Йәштәрҙә спортҡа ҡарата һөйөү бар. Командаларҙың күбәйеүенә ҡыуанам. Тимәк, монасиптар ойотҡо һала алған. Киләсәктә һәр ауылда ла был майҙансыҡтар булыр, дуҫлығыбыҙ ҙа артабан нығыныр.\nИҫке Монасип ауылы.


Хәбәрҙәр: Ҡунаҡханалар йондоҙҙарҙы ярым айға алмаштыра.\nҠунаҡханалар йондоҙҙарҙы ярым айға алмаштыра.\nРәсәй мөфтөйҙәр советы “Хәләл”стандартын раҫланы. Ул шәриғәт нормаларына ярашлы үҙ стеналарында мосолмандарҙы ҡабул итергә теләгән ҡунаҡханалар өсөн ҡағиҙәләр булдырҙы. Номерҙарҙа Ҡөрьән, намаҙлыҡтар ятасаҡ, килеүселәргә хәләл ризыҡ тәҡдим ителәсәк һәм ҡибла тарафын күрһәтеүсе тамғалар буласаҡ. Хәҙер үк тиҫтәнән ашыу Рәсәй ҡунаҡханаһы “Хәләл”хеҙмәттәрен сертификациялауға заявка бирҙе.\nРәсәйҙә ҡунаҡхана һәм туристар сегментында “Хәләл” хеҙмәттәр күрһәтеү ҡағиҙәләрен регулирләүсе тәүге стандарт раҫланған. Был турала дүшәмбе көн Рәсәй мөфтөйҙәр советы матбуғат хеҙмәте хәбәр итте.\nҠунаҡханаларҙа ислам динендәге ҡунаҡтарға хәләм ризыҡ тәҡдим ителәсәк. Ә Рамаҙан айында ифтар һәм сәхәр өсөн мөмкинлектәр буласаҡ.\nОшо талаптарҙы үтәгән хәлдә, ҡунаҡхана хәләл хеҙмәттәр күрһәтеүгә сертификат һорай ала. Документты әҙерләүселәр шуға ышана: был яңылыҡтар Рәсәйҙә мосолмандар өсөн турист бизнесын әүҙем рәүештә үҫтерергә мөмкинлек бирәсәк.\n“Бөгөн Рәсәйгә туристар күпләп килә. Көньяҡ-Көнсығыш Азиянан, Ҡытайҙан килеүселәр арта,-тип һөйләй “Газета.Ru”ға Рәсәй мөфтөйҙәр советы рәйесе урынбаҫары Рушан Аббасов.-Рәсәйҙә ул хеҙмәттәрҙе күрһәтеү потенциалы бар. Ҡунаҡханалар быға өлгәшә ала. ”\nРәсәй мөфтөйҙәр советы рәйесе һүҙҙәре буйынса, стандарттарҙа күрһәтелгәндәр сәйәхәт итеүсе мосолманға Аллаһ менән бәйләнеште өҙмәҫкә мөмкинлек бирәсәк. Былар иһә, уның әйтеүенсә, Рәсәй ҡунаҡханаларын халыҡ-ара кимәлгә күтәрәсәк:\n“Донъяның күп кенә күренекле ҡунаҡханаларында Библия һәм Ҡөрьән бар.”\nАббасов һүҙҙәре буйынса, әлеге мәлдә һүҙ “Хәләл” хеҙмәттәрен күрһәтеү хаҡында бара, йәғни булған ҡунаҡханалар был хеҙмәттәрҙе күрһәтеү өсөн шарттар булдыра ала.\n“Мосолман общиналары үҙҙәренең айырым ҡунаҡханаларын төҙөүҙе планлаштырмай, артабан, бәлки, ул булыр. Мәҫәлән, мин барған Ҡытай ҡалаларының береһендә ҡунаҡхана мәсет янында ине. Ул дини ойошма милке булып тора, алынған килем община ихтыяждарына тотола.”\nҠасан да булһа айырым хәләл ҡунаҡханалар барлыҡҡа килһә, уларға традицион “йондоҙҙар” түгел, “ярым ай” биреләсәк. Бөтә шәриғәт ҡанундары ла үтәлһә, ҡунаҡханаға “биш ярым ай”биреләсәк.\nӘле Рәсәйҙә ҡунаҡтарҙы шәриғәт нормалары буйынса ҡабул иткән өс ҡунаҡхана бар: береһе Ҡазанда, икәүһе Мәскәүҙә.


Бер ғаиләлә – өс баянсы » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Бер ғаиләлә – өс баянсы\nБер ғаиләлә – өс баянсы\nйәки Ынйы Вәдүтова ҡабат сәхнәгә сығырмы?\nҺомғол буйлы, нескә билле, сибәр, нәзәкәтле генә ҡыҙ баланың сәхнәлә үҙе ауыр, үҙе ҙур баянды күтәреп уйнап торғанын күҙ алдына килтерә алаһығыҙмы? Әгәр ҡасандыр күргәнегеҙ булһа, тимәк, һеҙ Ынйы Вәдүтованың ижады менән яҡындан таныш. Уны атаһы, Башҡортостандың халыҡ артисы, билдәле музыкант Рәжәп ағай ВӘДҮТОВ алты йәшенән үк музыка мәктәбенең баян класына уҡырға биргән.\n– Ынйы, музыка мәктәбендә шөғөлләнә башлағас та сәнғәткә, музыкаға һөйөү уяндымы?\n– Атайым көн һайын эштән тыш өйҙә лә яңы көйҙәр, әҫәрҙәр өйрәнә, репетиция яһай торғайны. Гел генә баян моңдарын ишетеп үҫкәнгәме, бала саҡтан йыр-моңдо яраттым. 4 – 5 йәштә үк атайым, музыка ҡоралдарын уйынсыҡ итеп уйнатҡанымды күреп, бәләкәй генә гармун алып бирҙе. Ҡустым менән икәү шуны уйнаттыҡ. Музыка мәктәбенән тыш, бейеү түңәрәгенә лә йөрөнөм. Тик йәш музыканттар конкурстарында ҡатнаша башлағас, ваҡыт етмәү сәбәпле, уны ташларға тура килде. Ике тапҡыр баянды ла ташларға тырышып ҡараным, әммә өйгә килеп өгөтләгән уҡытыусыларҙың һүҙен йыға алманым. Ә һөнәргә килгәндә, олатай-өләсәйҙәрем уҡытыусы булып эшләне. Мин ниңәлер уларға оҡшарға тырыша инем, уларҙың юлын дауам итермен, тип уйланым. Бер осор табип булырға ла хыялландым. Тик мәктәптә 9-сы класты тамамлағас, Өфө сәнғәт училищеһына уҡырға барырға булдым. Был үҙ теләгем менән яһаған аҙымым ине. Тырышлығым да булды, талант та юҡ түгелдер. Һәр хәлдә, училищены ҡыҙыл дипломға тамамлап, сәнғәт институтында уҡый башланым.\n– Һинең билдәле шәхес балаһы икәнеңде курсташтарың белә инеме?\n– Әлбиттә. Тик талаптар барыбыҙға ла ҡаты булды. Танышлыҡ менән уйнап булмай бит, тырышлыҡ кәрәк. Киреһенсә, атайымдың йөҙөнә ҡыҙыллыҡ килтермәйем тип, икеләтә, өсләтә күберәк эшләргә тура килде.\n– Ҡыҙ бала өсөн баян ауыр бит ул...\n– Әлбиттә, ауыр. Күтәрергә лә ауыр, уйнарға ла. Сәнғәт училищеһында насарыраҡ уҡыған студенттарҙы хор-дирижерҙар бүлегенә күсереү менән янайҙар. Хәҙер уйлап ҡуям, насар уҡырға ла, шунда күсергә кәрәк булған. Шулай ҙа институттың тәүге курсын уҡып бөткәс, күңелдә тартҡылашыу башланды. Эстрада вокалы бүлеге беҙҙә юҡ ине әле, Ҡазанға күсеү өсөн ғариза яҙғайным (унда күсеү мәсьәләһе хәл ителеп бөткәйне инде, хатта дөйөм ятаҡ бүлмәһендә урын да бирелгәйне), тағы ла уҡытыусыларымдың өгөтләүе башланды. Ебәргеләре килмәгәс, уҡыуымды Өфөлә, тик думбыра класында дауам итергә булдым.\n– Рәжәп ағай бына инде 45 йыл буйы йән дуҫы – баянынан айырылмай. Ә һинең баянсы стажың бармы?\n– Бер көн дә эшләмәнем. Институттың беренсе курсынан бирле уны ҡулыма ла алғаным юҡ. Институтты тамамлағас, филармонияға думбырасы булып эшкә урынлаштым. Элек баянда сәхнәлә йыш уйнаным, атайым йыш ҡына ижад кисәләрен ойоштора ине. Беҙ унда һәр ваҡыт ғаилә менән сығыш яһаныҡ. Әйткәндәй, 13 йәшемдә данлыҡлы бейеүсе Рәүилә Хажиева ярҙамы менән “Бишбармаҡ”ты өйрәнеп, бейеү менән сәхнәгә сыҡтым.\n– Ә йыр менән ҡасандан ҡыҙыҡһынаһың?\n– Училищела уҡығанда башланды. Шул йылдарҙа уҡ тәүге йырҙарымды ижад иттем, “Йәшлек-шоу” бәйгеһендә ҡатнашып ҡараным. Артабан инде “Гәлсәр һандуғас” телефестивалендә ҡатнашып, ижади тормошҡа сумдым. Хатта атайымдан гастролдәре мәлендә тамашасылар: “Һеҙ Ынйы Вәдүтованың атаһымы әллә?” – тип һорай башлағандар.\n– Рәжәп ағай йырлаймы һуң?\n– Эйе, һәр ваҡыт тигәндәй йырлап, көйләп йөрөй. Тик кеше алдында бөтөнләй йырламай, ояла шикелле. Миңә уның тауышы оҡшай, моңо бар.\n– Сәхнә һағындырамы?\n– Һағындыра ла кеүек, шул уҡ ваҡытта икенсе һөнәр тураһында ла уйланам. Кейәүгә сығып, бер-бер артлы өс балам тыуҙы, ете йыл декрет ялында ултырам. Һуңғы тапҡыр 2015 йылда, “Гәлсәр һандуғас” проекты үҙ эшен тергеҙгәс, сәхнәгә сыҡҡайным. Йырлағы килә, тик донъя мәшәҡәттәре баҫып бара шикелле.\n– Әсәйең ниндәй һөнәр эйәһе? Белеүемсә, ҡустың Илсаф та сәнғәт юлынан киткән...\n– Әсәйем – иҡтисад белгесе, Ейәнсура районының Күгәрсен ауылында тыуып үҫкән. Һөнәре буйынса сәнғәттән алыҫ булһа ла, йырға, баян моңона битараф түгел. Әйтеүе буйынса, ул иң тәүҙә атайымдың гармунда уйнауына иҫе киткән, аҙаҡ ҡына үҙенә ғашиҡ булған. Беҙҙе элек-электән үҙе менән бергә концерттарға, спектаклдәргә йөрөттө, сәнғәткә ылыҡтырҙы. Ҡустым да баян буйынса белем алды, көйҙәр, музыкаль әҫәрҙәр ижад итә. Ике тапҡыр Германияла үткән халыҡ-ара фестивалдә лауреат булды, Европа илдәрендә сығыш яһаны.\n– Рәжәп ағай тормошта ниндәй кеше? Беҙ белмәгән ниндәй таланттары бар?\n– Үтә лә тырыш һәм талантлы кеше. Бала саҡ йылдары ауыр ваҡытҡа тура килгән. Ул, беләһегеҙме, нисек баянда, гармунда уйнарға өйрәнгән? Дәфтәр битенә телдәрҙе төшөрөп, һандар яҙып. Сөнки уйын ҡоралы алырлыҡ мөмкинлеге булмаған. Үҙенә маҡсат ҡуйып, уны мотлаҡ тормошҡа ашырып йәшәй ул. Бер уйлап ҡараһаң, атайға музыкаль белем алыу кәрәкмәгән дә кеүек: былай ҙа баянда уйнай белә, мәжлестәргә саҡырылып йөрөгән. Етмәһә, көйҙө бер тыңланымы, отоп та ала, уйнап та ебәрә. Әммә профессиональ белем алып, ноталар өйрәнеп, хыялын тормошҡа ашырҙы, тәжрибә тупланы. Классиканы ла, халыҡ ижадын да, эстраданы ла берҙәй булдыра алған музыканттар бик-бик һирәк була. Етмәһә, тиҫтәнән ашыу халыҡ көйәнә, йырына эшкәртмәләре бар, улар махсус музыка уҡыу йорттарының программаһына индерелгән. Хәҙер ҙә көн һайын шөғөлләнә, мин быны беләм, тип үҙенә ялҡауланырға ирек бирмәй. Тағы ла һүрәт төшөрөргә ярата, ваҡыты булғанда йорт йыһаздарын ҡайтанан тергеҙә, йәғни реставрация яһай. Иҫке баяндарҙы, гармундарҙы, башҡа музыка ҡоралдарын йүнәтә.\n– Атайығыҙ һеҙгә ҡарата талапсан булдымы?\n– Һәр ваҡыт гастролдә йөрөгәс, атай һағынып ҡайта ла, беҙҙе иркәләп, яратып ҡына торҙо. Тәртип һәм уҡыу буйынса әсәй талапсаныраҡ булды. Ғөмүмән, ижад кешеһенең донъяуи мәшәҡәттәргә артыҡ ҡыҙыҡһыныуы булмай. Шуға күрә әсәйем атайға рәхәтләнеп эшләрлек бөтөн мөмкинлекте булдырырға тырышты. Йорт эштәрен, балалар тәрбиәләүҙе күберәк үҙ иңенә алды. Атай беҙгә музыкант булараҡ ҡына талапсанлыҡ күрһәтте. Әйткәндәй, бала саҡта ул беҙҙе үҙе менән бергә бер нисә тапҡыр гастролгә лә алып сыҡты. Матур тәбиғәт, ят кешеләр, ауыл клубы иҫемдә ҡалған. Ә йәй көндәребеҙ олатай менән өләсәй янында үтте. Хәҙер инде улар янына бүлә-бүләсәрҙәр ҙә ҡайта.\n– Характерың буйынса кемгә нығыраҡ оҡшағанһың?\n– Әсәйемә шикелле. Һәр хәлдә, беҙ уның менән әхирәттәрсә аралашабыҙ. Барлыҡ серҙәремде лә ул белә, аңлай, кәңәштәрен бирә.\n– Ә ирең ниндәй һөнәр эйәһе?\n– Рәис менән танышҡанда ул журналист булып эшләй ине. Сәнғәттең әсе-сөсөһөн белгән, йыр яратҡан кеше булараҡ, минең ижади тормошомдо аңлап ҡабул итте. Йырҙарыма ла битараф түгел.\n– Балаларыңдың сәнғәт юлынан китеүен теләйһеңме? Уларҙа талант бармы?\n– Талант тип әйтергә әле иртәрәктер, ҡысҡырып илауҙарына ҡарағанда, Хоҙай тауышты йәлләмәгән кеүек тойола (көлә – авт.). Теләктәре булһа, музыка мәктәбенә, бейеүгә йөрөтөргә ризамын. Тик тормоштарын сәхнә менән бәйләүҙәрен теләмәҫ инем. Сәнғәт – ул көслө кешеләр донъяһы. Һәр ваҡыт алға барырға, тик ундағы тормош менән генә йәшәргә кәрәк. Шул осраҡта ғына ниндәйҙер уңыштарға ирешергә мөмкин. Балаларға килгәндә, иң мөһиме, иҫән-һау, бәхетле, изгелекле булып үҫһендәр. Ә беҙ ҡулдан килгәнсә ярҙам итербеҙ. Илдә тыныс, күңелдә нур булһын!\n– Әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт, Ынйы! Шулай ҙа, яҡын киләсәктә һине яңы йырҙар менән сәхнәлә күрербеҙ, тип ышанғы килә! Ғаилә именлеге, ҡатын-ҡыҙ бәхете насип булһын үҙеңә!\nСығыу ваҡыты 11-11-2017, 08:00 | Ҡаранылар: 424\n“Мәңгелек тема – ул мөхәббәт”\nБанк белгесе, йырсы, гимнаст, сибәр ҡыҙ йәки Милена Зарипованың ниндәй һөнәрҙәре бар?\nАйгөлдөң йырлы иле


13 ноябрь — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы көнө - Культурный мир Башкортостана\n13 ноябрь — 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы көнө\nБашҡортостанда яңы иҫтәлекле дата барлыҡҡа килә — 13 ноябрь 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы көнө тип билдәләнәсәк. “Башҡортостан Республикаһында байрам һәм иҫтәлекле даталар тураһында” Законға үҙгәрештәрҙе Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай депутаттары 30 ғинуар пленар ултырышта ҡараясаҡ.\n112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы генерал-майор Миңлеғәле Шайморатов етәкселегендә Бөйөк Ватан һуғышында Брянск, Воронеж, Көньяҡ-Көнбайыш фронттарында, Сталинградта барған алыштарҙа еңеү яулай. Дивизияның 3860 яугиры орден, миҙалдар менән бүләкләнә, 78 яугир Советтар Союзы Геройы исемен ала.\nСығанаҡ: Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы


Шағир Тойғонға 60 йәш тулыуға арналған юбилей кисәhе » Новости Уфы, главные новости Башкортостана / Bash-Portal.Ru\nШағир Тойғонға 60 йәш тулыуға арналған юбилей кисәhе\nШағир Тойғонға 60 йәш тулыуға\nарналған юбилей кисәhенең\nРежиссеры – Салауат Итбаев.\nАлып барыусы – Илсөйәр Fәзетдинова.\n«Далан» төркөмө башҡарыуында яртылаш\nТойғон hүҙҙәренә яҙылған «Эй, Ырымбур,\nЫрымбур!» йыры яңғырай hәм шул ыңғайға\nаҡрын ғына шаршау асыла. Сәхнә түрендәге «60» эмблемаhының сағыу балҡышы ҡараш-\nтарҙы иркәләй. Йыр тамамланыу менән Илсөйәр Fәзетдинова, кисәне алып барыусы булараҡ, тамашасы алдына сыға.\nАлып барыусы. Хәйерле кис, ҡәҙерле дуҫтар, туғандар, милләттәштәр!\nҺаумыhығыҙ, хөрмәтле шиғриәт hөйөүселәр, әҙәбиәт дуҫтары, ҡәләм оҫталары, сәхнә әhелдәре, мөхтәрәм ҡунаҡтар!\nБына беҙ тағы ла ошо мөhабәт, күркәм залда шиғриәт байрамына, күңел hәм матурлыҡ тантанаhына йыйылдыҡ. Байрамыбыҙҙы иhә «Далан» төркөмө егеттәренең Ырымбур хаҡындағы йыры менән башлап ебәрҙек. Был юҡҡа түгел. Сөнки Ырымбур ере лә Башҡортостанға hут биргән тәрән тамырҙарҙың береhе ул. Ошо яҡтарҙан сыҡҡан байтаҡ аҫыл заттар иhә беҙҙең әйткәндәргә ҡеүәт була ала. Хәйер, тауҙың бейеклеген күрер өсөн ситкәрәк китеп ҡарарға кәрәк – быныhы инде hүҙ уйнатыу түгел, ә ысынбарлыҡ.\nЫсынбарлыҡта иhә әҙәбиәт өлкәhендә лә бөгөн ырымбурҙарҙың тос өлөшө бар. Уларҙы исемләп атайыҡ:\nБашҡортостан Яҙыусылар союзы идараhы рәйесе, Башҡортостандың халыҡ шағиры, Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияhы лауреаты, филология фәндәре докторы, баш ҡалабыҙ Өфөнөң почетлы гражданины Рауил Бикбаев;\nТарих, тел hәм әҙәбиәт институтының элекке директоры, академик, яҙыусы Зиннур Ураҡсин;\nХалыҡ тарихына бәйле ҡыйыу фекерҙәр тыуҙырған арҙаҡлы яҙыусы Йыhат Солтанов;\nБашҡорт дәүләт университеты уҡытыусыhы, педагогия фәндәре докторы, әҙәбиәт белгесе Рафаэль Аҙнағолов;\nШағир, Башҡортостан комсомолының Fәлимов Сәләм исемендәге республика премияhы лауреаты Хисмәт Юлдашев\nhәм бөгөнгө юбиляр – Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараhы рәйесе урынбаҫары, Рәсәй Федерацияhының hәм Башҡортостан Республикаhының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, Сергей Чекмарев hәм Фәтих Кәрим исемендәге әҙәби премиялар лауреаты, шағир hәм прозаик, йәмәғәт эшмәкәре Риф Fәлим улы Тойғонов.\nӘйҙәгеҙ, ҡәҙерле тамашасылар, юбилярҙы сәхнәгә саҡырайыҡ.\nАлҡыштар оҙатыуында Тойғон залдан сәхнәгә күтәрелә лә үҙенә тәғәйен урынға ултыра.\nАлып барыусы. Тәүге ҡотлау hүҙе – Башҡортостан Республикаhы Хөкүмәтенең мәҙәниәт, спорт, мәғлүмәт саралары, милли hәм йәштәр сәйәсәте бүлеге мөдире Буранбай Рәфҡәт улы Күсәбаевҡа.\nАлып барыусы. Ә хәҙер сәхнәгә Башҡортостан Республикаhы Дәүләт Йыйылышы–Ҡоролтай депутаты, күренекле шағирә Гүзәл Рамаҙан ҡыҙы Ситдиҡованы саҡырабыҙ.\nАлып барыусы. Шағир тантанаhын, ижадсы байрамын йыр дауам итә. Юбиляр hүҙҙәренә композитор Fәзиз Дәүләтбирҙин яҙған йыр: «Юҡ, барыбер hине онотоп булмай». Райман Ишбаев башҡара.\nАлып барыусы. Тормош hәр саҡ осраштыра\nКүп түгел дә кеүек ерҙә\nШөкөр итәм барлығына,\nКәрәкмәй тик артығы.\nЙырҙың hымаҡ hағыныуҙың да\nБулмаҫ миндә йыртығы.\nОшо хәлем бер саҡ мине\nАяғымдан йығыр ҙа...\nИң беренсе шиғыр ҙа.\nШуға мин дә ҡәләм алдым –\nХолҡома күрә таман.\nХәҙер күпте аңлар йәштә –\nЙыртыҡлы үҙе заман.\nБөтәйтергә теләй уны\nАҙ күрмәнем был донъяның\nЙылдар үткәс, төшөндөм мин\nШәхес булыу – дан ишәйтеү\nХалҡына hәм еренә.\nУлар иhә шундай шәхес –\n[28 февраля 2011] | Просмотров: 304 Опубликовал: admika Оцени статью!


Республика юлдарында быйыл 501 кеше һәләк булған - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nНоябрҙең һәр өсөнсө йәкшәмбеһендә Юл-транспорт фажиғәләре ҡорбандарын иҫкә алалар. Хәтер көнө юлда һәләк булыусыларҙың йылдан-йыл артыуына иғтибарҙы йүнәлтә һәм уйландырырға мәжбүр итә. Ошо айҡанллы кисә Конгресс-холл алдындағы майҙанда флешмоб үтте. Унда ҡатнашыусылар “501” цифраһын яҙып теҙелде. Тап 501 кеше быйыл республика юлдарында һәләк булған. Донъяла тәүлегенә өс меңгә яҡын кешенең юлда ғүмере өҙөлә, 100 меңгә яҡын кеше төрлө йәрәхәттәр ала. Халыҡтың ғүмерен ҡыйған фажиғәләрҙең сәбәбе нимәлә? Йыл башынан юл-транспорт фажиғәләре 9,3%-ҡа кәмеп, 151 мең тәшкил итә. Кәмеһә лә, был бик ҙур һан. Германиялағы хәл менән сағыштырып ҡарау ҙа етә. Унда - 5 мең тирәһе. Ә бит был илдә юғары тиҙлекле юлдар селтәре өҫтөнлөк итә. Тимәк, сәбәп тиҙлекте арттырыуҙа ғына түгел. Автомобилдәрҙең һаны үҫеүе тиһәк, Германияла “тимер аттар” байтаҡҡа күберәк. Беҙҙә 35 млн еңел автомобиль теркәлһә, был илдә – 43 млн. Шуға ҡарамаҫтан, унда юл фажиғәһе ҡорбандары беҙҙән ун тапҡырға әҙерәк. – йылына 3-4 мең кешенең ғүмере өҙөлә. Ә Рәсәйҙә йылына 30 меңгә яҡын кеше юлда һәләк була. Ошо ҡәҙәре айырманың сәбәбе ниҙә һуң? Рәсәйҙә бәләгә ҡалғандарға йыш ҡына тәүге ярҙам үтә һуңлап килә. Беҙ был йәһәттән Европа илдәренән байтаҡҡа ҡалышабыҙ: унда юл-транспорт ваҡиғаһына эләккәндәр өсөн айырым «тиҙ ярҙам» хеҙмәте эшләй. Статистика мәғлүмәттәренә ярашлы, ауыр йәрәхәтләнгәндәрҙең 80 проценты, нигеҙҙә, күп ҡан юғалтыуҙан авариянан һуң өс сәғәт дауамында йән бирә. Шуға ла Германия кеүек илдәрҙә авария урынына иң тәүҙә беренсе ярҙам күрһәтеү өсөн ашыға.Бәлки ундағы юлдар беҙҙекенән күпкә сифатлыраҡтыр? Ысынлап та, беҙҙең илдә фажиғәләрҙең төп сәбәптәре иҫәбенә юлдарҙың сифатһыҙ булыуы ла инә. Үткән айҙа Рәсәй халыҡ фронты инспекторҙары тикшереү барышында беҙҙең башҡалала талаптарға яуап биргән бер генә урын да тапманыҡ, тип белдерҙе. Уйланырға урын бар.Йыл һайын юл ҡағиҙәләрен һанға һуҡмаусылар ҙа арта. Быйыл ғына Юл-хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһы хеҙмәткәрҙәре тарафынан республика юлдарында 2 млн-дан ашыу административ хоҡуҡ боҙоу осрағы теркәлгән.Әлбиттә, руль артында төрлө кешеләр ултыра. Уларҙың әҙерлек кимәле лә төрлөсә. Әммә шуны иҫтә тотоу кәрәк — тәртип, тәү сиратта, үҙеңдән башлана. Водителме һеҙ, йәйәүлеме — һәр кем юл ҡағиҙәләрен теүәл үтәһә, автоһәләкәттәр һанын күпкә еңеләйтергә мөмкин булыр ине.\n16 ноября «Өфө» аэропортына Мысырҙа ял итеп ҡайтҡан пассажирҙарҙың багажы килеүе дауам итә


22:03, 10 октябрь 2021 версияһы\n8499 байт өҫтәлгән , 7 месяцев назад\n→Мәйет тәрбиәләү тәртибе\n21:59, 10 октябрь 2021 версияһы (төҙәтеү)\n22:03, 10 октябрь 2021 версияһы (төҙәтеү) (кире алыу)\n(→Мәйет тәрбиәләү тәртибе)\nКеше был донъянан үткәс аяҡтарын ҡиблаға бороп, аяҡ-ҡулдарын турайтып куйыу тейеш. Күҙҙәрен йомдороп, ауыҙын ябып, ул асылмаһын ^с§н берәй яулыҡ менән эйәгенән уратып бәйләйҙәр. Күкрәге ҡабармаһын өсөн түшенә ҡайсы кеүек берәй тимер әйбер ҡуялар.\n=== '''Кәфен киҫеү тәртибе''' ===\nКәфен кискәндә тәһәрәтле булыу шарт. Кәфен ирҙәргә өс ҡат, ҡатындарға биш ҡат иҫәбенән үлсәнә. Беренсе һәм икексә ҡаты мәйеттең башы яғынан да, аяҡ яғынан да 30 см артып торордай итеп үлсәнә.\nӘхирәт күлдәген әҙерләгәндә, бер ҡат материалды мәйеттең муйынынан алып йөҙлөгөн ҡапларлыҡ итеп үлсәп алып, яңынан шуның ҡәҙәр алаһың, бөкләгән ерҙән баш һыйырлыҡ итеп киҫәһең.\nБөркәнсек (яулыҡ) башынан кендегенә ҡәҙәр үлсәнә.\nХирҡа (билбау) мәйеттең кәүҙәһенә урап үлсәһәң ике ҡат, өҫтөнә ҡуйып үлсәһәң 4 мәртәбә иҫәбенән алына. Хирҡаның киңлеге - ярты иң.\n=== '''Йыуыу тәртибе''' ===\nМәйетте йыуғанда, һул ҡул менән аҫтын таҙартыу һәм истинжә ҡалдырыу өсөн, һул яғынан торалар. Йыуа торған һыуҙың температураһы ҡан йылылығындай булырға тейеш. Мәйет йыуғанда һыу йөрөтөү өйҙөң уңайына ҡарап (ишек торошона ҡарап) була.\nЭске тәһәрәтен алдырыу өсөн өс кисәк һәм ауыҙы, моронон таҙартыу өсөн алты кисәк сепрәк әҙерләгәндән һуң, мәйетте күлдәге йәки сепрәге менән ҡоласаға күтәреп һалалар. Күлдәген аҫтан өскә ҡарай, еңен беләҙектән юғарыға табан киҫеп алалар. Күлдәкте киҫмәйенсә систереп алһаң да ярай. Ғәүрәт ерен ҡаплап ҡуялар.\nБашта әҙерләп ҡуйылған өс киҫәк сепрәк менән эске тәһәрә-тен алдыралар. Шунан һуң тәнен йомшартыу өсөн марляны һабынлап, һылатып сығалар. Сәсен һүтеп, башын яҡшылап һабынлап йыуалар, һабын күбеген бөтөрөү өсөн алғы яғын ҡайтанан йыуалар.\nБынан һуң һул ҡабырғаһына ятҡырып, уң яҡ өлөшөн һәм арҡаларын һабынлап йыуалар Ҡоласайы йыуып мәйетте кире һалалар ҙа уң яғына әйләндереп, һул яҡ өлөшөн һәм арҡаларын йыуып, яңынан ҡоласаны таҙартып мәйетте һалалар.\nЭске тәһәрәтен алдырыр алдынан, кәүҙәһен ҡалҡытып эсенә баҫа-баҫа нәжәсен сығарып бөтөрәләр.\nАхырҙа камил тәһәрәт алдырталар: Тәүҙә уң ҡулын, шунан һул ҡулын йыуалар. Әҙерләнгән өс кисәк сепрәк менән өс мәртәбә ауыҙын йыуалар. Өс сепрәк менән моронон йыуалар. Өс мәртәбә йөҙөн йыуалар. Өс мәртәбә уң беләген, унан һуң һул беләген йыуалар, унан һуң уң аяҡты һәм һул аяҡты йыуалар. Тере кеше нисек мәсих ҡыла, мәйеткә лә шул тәртиптә мәсих ҡылалар.\n=== '''Мәйетте ғөсөлләндереү''' ===\n'''Ғөсөл ҡойондорғанда:''' «Илаһи ниәт ҡылдым әхирәт ғөсөлөн ҡойондормаҡҡа, тәндәрен таҙаламаҡҡа. Әшһәдү әл лә илләһә илләллааһу үә әшһәдү әннә Мөхәммәдән ғәбдүһү үә рәсүлүһ»-тип әйтелә.\nМәйеттең башын бер аҙ күтәргән хәлдә башына һыу ҡойоп, шул тәңгәлдән ҡоласаны йыуып ебәрәләр.\nУң яҡ елкәһенән ботона, шунан һул яҡ елкәһенән ботона ҡәҙәр һыу ҡоялар.\nҺул яғына ятҡырып кәүҙәнең уң өлөшөн, арҡаларын ғөсөлләндергәс, ҡоласаны йыуып ебәрәләр.\nУң яғына әйләндереп һул яғын ғөсөлләндереү шул уҡ тәртиптә.\nИке аяғының да бармаҡ араларын, аяҡтың үҙен ғөсөлләндерәләр.\nСәстәрен ике яҡҡа һуҙып һалалар.\nӘгәр нәжесе сығып бөтмәү шиге булһа, мамыҡты марляға төрөп, шунан бөкө (пробка) ҡуялар.\nНәжесе ҡабаттан сыҡҡан хәлдә башҡаса ғөсөл Ҡойондоролмай, тик шул урынын ғына таҙарталар ҙа мамыҡ менән бөкөләп ҡуялар.\nБоттарын ҡуша бәйләп ҡуйып, тәнен яҡшылап ҡоротҡас, • йыуңу тамам була. Мәйетте кәфен өҫтөнә күтәреп һалыу уңайлы булһын өсөн, биленән берәй тауар уратып алып, күтәреп һалғанда өсөнсө кеше шул сепрәктән ҡалҡытыша.\nБашта таҙа урынға берәр юрған йәки одеял түшәп, уға тап төшмәһен өсөн өҫөтөнә полиэтилен (йә клеенка)йәйәләр.\nГүргә төшөрөү өсөн 2,5-3 метр оҙонлоҡтағы өс таҫтамалды төрөлгән килеш ҡуялар.\nХирҡаны (билбау) бил тәңгәленә ҡуялар.\nКәфендең ике ҡатын йәйгәс, өҫтөнә яулыҡ ҡуялар, улар өҫтөнә әхирәт күлдәген ҡуялар. Унан һуң сәсен күкрәк өҫтөнә йәйеп, мәйетте әҙер кәфен өҫтөнә һалалар, әхирәт күлдәгенең уйылған тишегенән мәйеттең башын сығарып кәүҙәһе өҫтөнә ҡаплайҙар.\nАуыҙы асылмаһын өсөн эйәгенән башына ҡәҙәр сепрәк менән бәйләп ҡуйып, яулыҡ бөркәндерәбеҙ.\nБеренсе ҡат кәфендең тәүҙә һул яғын, шунан һуң уң яғын ябалар. Артабан хирҡаны ябып, аяғы осондағы кәфенде бәйләйҙәр.\nТаҫтамалдарҙы мәйеттең өҫтөнә ҡуйып, юрғаны менән ҡуша төрәләр, алып барғанда таралмаһын өсөн,аяҡ яғын бәйләргә кәрәк.. Мәйетте өйҙән аяғы менән алып сығалар. Алып барғанда башы алда була.\nМәйетте мөмкин ҡәҙәрле ашыҡтырыу хәйерле, сөнки бынан һуң ул инде гүр кешеһе, уны үҙ урынына ашыҡтырыу яҡшы.\nЙыуып кәфенләнгән мәйеттең башы Мәғрибкә (көнбайыш) ҡаратылып ергә ҡуялар. Шунан һуң имам мәйеттең күкрәге тәңгәленә, йәмәғәт саф-саф булып уның артына теҙелгәс, йыназа намаҙы уҡыла. Намаҙ уҡыусы берәү генә булған хәлдә лә мәйеттең күкрәге тапҡырында булыу тейеш.\nЙыназа намаҙының шарттары башҡа намаҙҙарҙың шарттары кеүек үк, ләкин йыназа намаҙының билдәле генә ваҡыты юҡ. Йыназа намаҙы өсөн мәйеттең йыуылған һәм кәфенләнгән булыуы шарттыр.\nЙыназа намаҙының ҡыйраты, рәҡүғе һәм сәждәһе, ҡағдәһе юҡ, ул тәҡбир, ике сәләм менән тамам ҡылына.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/wiki/Махсус:Сравнение_версий/24215»


Иҡтисад // Хаҡтар\nБашҡортостан РеспубликаһыПрезиденты урынына дәғүә итеүс еләр республика иҡтисадына ҡағылған һандарҙы Волга яны федер аль округы региондарындағы һандар менән сағыштырып мәж килә.\nУларҙың сағыштырыуы, билдәле, Башҡортостан файҙаһына түгел Дөрөҫлөктөң төбөнә төшөү маҡсаты менән мин дә республикалағы\nауыл хужалығы продукттарына, ҡайһы бер тауар һәм хеҙмәтләнд ереүгә хаҡтарҙы Волга яны федераль округы регион үҙәктәрендә ге хаҡтар менән сағыштырып ҡарарға булдым. Тикшерелеүсе объе кттар иҫәбенә Йошкар - Ола, Саранск, Киров, Түбәнге Новгород , Чебоксар, Ҡазан, Һамар, Һарытау, Ульяновск, Өфө, Ижевск, Ы рымбур, Пенза һәм Пермь ҡалалары инде.\nҠайҙа нимәнең күпме тороуына күҙ һалайыҡ. Әгәр ҙә һеҙ к иске ашҡа һыйыр итенән бифштекс әҙерләргә уйлаһағыҙ, Өфөлә б ыл продукттың бер килоһы 63 һум 34 тин торасаҡ, Һарытауҙа - - 63 һум 56 тин. Байрам өҫтәленә яртылаш ҡаҡланған колбаса а лабыҙ тиһәгеҙ, беҙҙең башҡалала 93 һум 16 тин, Ҡазанда -- 9 7 һум тирәһе, Саранскта -- 122 һум сығарып һалырға тура килә сәк. Диңгеҙ продукттары менән туҡланып өйрәнгәнһегеҙ икән, б ер кило ябай балыҡты Түбәнге Новгородта 50 һумға, Өфөлә 10 һ умға арзаныраҡ, ә Ырымбурҙа 33 һум 16 тингә алып була. Аҡ ма йҙың иң арзаны беҙҙең республика башҡалаһында -- килоһы 67, 18 һум. Өфө менән сағыштырырға яратҡан Ҡазанда аҡ май 81 һум\n13 тин тора ( Кировта -- 81,06, Пермдә -- 80 һум). Волга ян ы федераль округында үҫемлек майының хаҡы 27,79 һумдан (Һары тау) 40,99 һумға (Пермь) тиклем. Өфөлә был продуктҡа хаҡ 35 һум 15 тин тәшкил итә. Һөт тә Өфөлә иң арзандарҙан һанала --\n8 һум 12 тин, Ҡазанда был продукт өсөн тағы 80 тин өҫтәргә кәрәк, Пензала иһә һөттөң литры 12 һум тирәһе тора.\nСыр беҙҙең республикала деликатестар иҫәбенән сыҡты, Өфө лә һеҙ уның килоһын 92 һумға ала алаһығыҙ, Ҡазанда -- ике һу мға ҡиммәтерәк, Чебоксарҙа -- 109 һум 56 тин. Көнбайыш кухня һын яратһағыҙ, былау өсөн ристы Өфөлә иң арзан хаҡҡа -- 11\nһум 46 тингә табырға була. Шул уҡ ваҡытта Ҡазан, Пермь, Сар анск һәм Кировта һеҙгә бер килограмм рис өсөн 17 һум түләргә\nтура киләсәк. Әйткәндәй, Башҡортостанда туҡмас, алма, күп к енә химия әйберҙәре лә иң арзаны һанала. Ә бына араҡы баяғы Татарсан менән сағыштырғанда 10 һумға ҡиммәтерәк, быны ла н асар тип әйтеп булмай, шулай бит.


Башҡортостан Президенты «Айыҡ ауыл» конкурсының ролен юғары баһаланы // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан Президенты «Айыҡ ауыл» конкурсының ролен юғары баһаланы\n16:25, 19 апреля 2012 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов, «Ислам. Йәштәр. Киләсәк» республика форумында сығыш яһап, йәштәрҙең бөгөнгө проблемалары хаҡында әйтеп үтте. Улар араһында — әхлаҡлылыҡтың, мәҙәниәттең түбән кимәлдә булыуы, енси тәртипһеҙлек, суицид, алкоголизм һәм наркомания. Был мәсьәләләрҙе хәл итеүҙә «Айыҡ Башҡортостан» төбәк хәрәкәте эшмәкәрлеге яҡшы миҫал булып тора, тине ул.\n— Ҡайһы бер ауылдарҙың үҙҙәрен айыҡлыҡ зонаһы тип иғлан итеүе ҡыуаныслы, — тип билдәләне республика Президенты. – Былтыр «Айыҡ Башҡортостан» төбәк хәрәкәте «Айыҡ ауыл» конкурсын үткәрҙе. Унда еңеүселәр аҡсалата приздар ғына түгел, ә үҙҙәренең абитуриенттары өсөн республиканың алдынғы юғары уҡыу йорттарына квоталар ҙа ала. Айыҡ мөхиттә тәрбиәләнгән балаларҙың юғары уҡыу йорттарына ингәндә өҫтөнлөклө хоҡуғы булыуы мөһим, тип уйлайым. Әлбиттә, эскән ғаиләләрҙә лә һәләтле балалар бар, һәм ундай балаларға ярҙам итеү айырыуса мөһим. Әммә айыҡлыҡ хәрәкәтен үҫтереү зарур. Алкоголизмға ҡаршы көрәшеү эшмәкәрлеген тәҡдим иткән мосолман ойошмаларына ҙур рәхмәт.\nРеспублика башлығы фекеренсә, эскелеккә эшһеҙлек килтермәй, киреһенсә, эскелек эшһеҙлеккә килтерә.\n— Эсмәгән хәлдә, ауылда эш һәр ваҡыт табыла, — тине Президент. – Беҙҙә халыҡтың 40 проценты ауыл ерендә йәшәй. Ауылдарҙың иҡтисади хәлен яҡшыртыу мәсьәләләре беҙҙең өсөн бик мөһим.\nТеги: бр президенты,айыҡ ауыл,айыҡ башҡортостан,конкурстар


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КЕСЕ ТУҒАНДАРЫБЫҘ ТӘБИҒӘТТЕ АФӘТТӘН ҠОТҠАРМАҠСЫМЫ? - 2016 - Мәҡәләләр\nҠондоҙҙар кеше һымаҡ...\nҠама тураһында ваҡыт үтеү менән ниндәйҙер кимәлдә мәғлүмәт туплай алһам, ҡондоҙ тураһында китапты тик 90-сы йылдарҙа ғына осраттым. Был мин тапҡан берҙән-бер мәғлүмәт, унан яҡшыраҡ бүтән сығанаҡтар таба алманым. Хәҙерге заман кешеләре ҡондоҙ тураһында бер нәмә лә белмәй.\nТапҡан китабымдың исеме "Саджо и ее бобры" тип атала. Авторы америка индеецы Вэша Куоннезин - Һоро Өкө. Тәбиғәтте бөтә нескәлектәре менән белгән, уны бөтә күңеле менән яратҡан кеше була. Ҡондоҙҙар тормошон өйрәнеп, уларҙы Кесе Туғандар тип атай.\nИҫ киткес эш һөйөүсән йән эйәләрен яҡлау өсөн ошо китапты яҙа һәм уларға һунар итеүҙе бөтөнләй ташлай.\nҠондоҙҙар тормошон ентекле күҙәтеп, яҙып бара. Китап кешеләрҙә ҡондоҙҙарға ҡарата һөйөү тойғоһо уятырға һәм һунар итеүҙе туҡтатырға йүнәлтелә. Тырышлыҡ бушҡа китмәй: Канада хөкүмәте ҡондоҙҙарҙы яҡлап закондар сығара һәм улар йәшәгән ерҙәрҙе ҡурсаулыҡ итә, унда йөрөү, ҡондоҙҙарҙы бимазалау тыйыла.\nҺоро Өкө үҙ китабын тәбиғәт яратҡан бөтә кешеләргә һәм балаларға бағышлай. Бөтә урман йәнлектәре һәр ваҡыт хәрәкәттә. Уларға кешеләр кеүек үк, күп эшләргә тура килә: ашарға табырға, балаларҙы тәрбиәләп, аяҡҡа баҫтырырға кәрәк. Ҡырағай хайуандарҙың ҡайһылары яңғыҙ йәшәй, даими төйәге лә юҡ. Икенселәре күмәкләшеп көн итә, йорттар төҙөй. Улар араһында иң аҡыллылары ҡондоҙҙар: йылы өйҙәр төҙөй, быуалар ҡора, ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ запасы туплай, кеше һымаҡ эшләйҙәр, ял иткәндә бер-береһенә нимәлер һөйләйҙәр. Уларҙың аҡылына һәм эшһөйәрлегенә хайран ҡалырлыҡ. Хатта һөйләшеүҙә-ренә тиклем кешенекенә оҡшап ҡуя. Шуға индеецтар уларҙы ныҡ ихтирам итә һәм Кесе Туғандар тип йөрөтә. Һоро Өкө китабындағы ҡондоҙҙар тау йылғаһын ағас сыбыҡтарынан ситән үреп быуа, тишектәренә мүк тултыра, балсыҡ менән һылай, ныҡ булһын өсөн өҫтөн эре таштар менән баҫтыра. Хатта артыҡ һыуҙы ағыҙыу өсөн уртанан уйпат ер ҡалдыра. Быуа урта-һындағы ҡалҡыу ергә ағастан өй төҙөйҙәр: ағасты кимереп йығалар, тейешле оҙонлоҡта бүрәнәләргә турайҙар һәм кәрәк урынға алып баралар. Йыуан бүрәнәләрҙән ҡыуыш төҙөп, ярыҡтарына мүк тултырып, тыштан балсыҡ менән һылап ҡуялар. Йылы өй шулай барлыҡҡа килә. Әҙер өй өҫтөнә арҡыс-торҡос итеп эре ағастар өйәләр. Диаметры - 3, бейеклеге 2 метр тирәһе, кәбәнде хәтерләткән ҙур өй хасил була. Был өйөмдөң ситтәре һыу эсенә батып тора: ҡоро ерҙән дә, һыу эсенән дә өйгә инерлек түгел. Йәй көнө өйҙө киң быуа һыуы йыртҡыстарҙан һаҡлай, ә ҡыш боҙ өҫтөнән килгән йыртҡыстар һыуға ҡуша туңған ағастарҙы бер нисек тә аҡтара алмай. Шулай ҡондоҙҙар һаҡланыу сараһын да күрә белә. Быуа йырылһа, уларға үлем килә. Сөнки улар йыртҡыс түгел, тыныс хеҙмәтте генә белә, үлән һәм ағас ҡайырыһы менән туҡланып көн итә.\nҠондоҙҙоң өйөнә тик һыуҙан ғына, үҙҙәре генә белгән ерҙән инергә мөмкин. Ул - үҙҙәре һыйырлыҡ ҡына тар тоннель, өйҙөң ситенә килеп сыға. Тышҡа килеп сыҡҡан ерҙә, ҡыйыҡ һымаҡ булып, өй өҫтөнә өйөлгән бүрә-нәләрҙең сите сығып тора, ҡапыл ғына табырлыҡ түгел. Запас юлдары ла була. Һыуҙан тоннель буйлап килеп сыҡҡан ҡондоҙ тәүҙә һыу һарҡыта торған майҙансыҡҡа баҫа. Шунда тиреһенең һыуын һарҡыта, йөнөн һыға, ҡорота, тарай. Оҙаҡ ҡына үҙен тәртипкә килтерә. Ҡороған йөнөн яҡшылап тарау өсөн уның махсус тырнағы ла бар. Тамам таҙарынғас ҡына өҫкәрәк күтәрелә: унда ҡоро хуш еҫле үлән түшәлгән майҙансыҡ. Шунда ял итәләр, йоҡлайҙар, балалары уйнай. Өй эсе шаҡтай ҙур, хатта эсенә оло кеше бөкләнеп һыя ала. Аҙыҡ запасы ла өй эргәһендә генә, һыуҙа һал кеүек йөҙөп йөрөй, алыҫ китмәһен өсөн өй ситенә беркетелгән. Өҫтө-өҫтөнә өйөлгән ағас һыуға тәрән батып, һыу өҫтөндәгеһе саҡ ҡына күренеп тора. Шулай кәрәк тә: ағастар кипмәй, һәр ваҡыт яңы булып һаҡлана. Аҙыҡҡа сыҡҡан ҡондоҙ һал аҫтынан ағасты алып, тоннель буйлап өйгә индерә. Йылы өй эсендә рәхәтлә-неп кимерәләр. Ҡайырыһы кимерелгән ағасты өйөм ситенә ҡуялар. Шулай, өйҙө ҡаплаған өйөм аҫтан да үҫә.\nҠондоҙҙо нимәлер эшләп бөксәйеп ултырған кешегә оҡшаталар. Артҡы аяҡтары оҙон, бармаҡтары араһында ярыһы бар, йөҙөү өсөн бик уңайлы. Ялпаҡ ҡойроғо руль булараҡ хеҙмәт итә. Кәрәк саҡта шул уҡ ҡойроҡ өҫтөнә балаларын ултыртып һөйрәй. Алғы тәпейҙәре ҡыҫҡа, кеше ҡулына оҡшаған, хатта бармаҡтарына тиклем кешенекенә тартым. Шул ҡулдар менән ағастар, ташый, быуа төҙөй, өйөнә үлән, аҙыҡ килтерә, балаларын тәрбиәләй.\nҺыуҙа бик йылғыр, шәп йөҙә. Уның ҡарауы, ҡорола насар йөрөй: алғы аяҡтары ҡыҫҡа булғас, йөрөүе уңайһыҙ. Шуға ла ҡондоҙҙо ҡорола йыртҡыс хайуан еңел генә тота ала. Шуға ла уның йән һаҡсыһы - быуа. Бөтә тормошо шул быуаға бәйле. Һәр ваҡыт күҙәтеп, тәрбиәләп, йүнәтеп торалар. Төп ҡоралы - өҫтән һәм аҫтан берәр пар бысаҡ кеүек үткер тештәре. Оҙон булып алғараҡ сығып тора, бер туҡтауһыҙ үҫәләр. Шуның өсөн бер туҡтауһыҙ кимерергә мәжбүрҙәр. Йыуан ағастарҙы ла тиҙ генә йыға алалар. Бик һаҡ хайуандар: көндөҙ ял итәләр, төнө буйы эшләйҙәр. Саҡ ҡына шикле тауыш ишетеү менән һыуға сумып юҡ була улар. Кәрәк мәлдә ошо уҡ тештәр менән дошманына ҡаршы үлемесле алышҡа сыға.\nҠама ҡондоҙҙарҙың иң яуыз дошманы. Быуаларын йырып, һыуын ағыҙалар. Өлкән ҡондоҙҙар быуа менән булышҡан арала балаларын тотоп ашай. Балалары бик һөйкөмлө, матур була. Кеше балалары кеүек илайҙар. Улар иркен бүлмәлә рәхәтләнеп йәшәй, ата-әсәһенең һөйөүгә тулы тәрбиәһен ала, ҡондоҙ тормошона өйрәнә.\nТағы бер мөһим үҙенсәлек: өй эсендәге сума торған һыу кимәле дөйөм быуа кимәле менән бер үк. Быуа йырылып, һыу аҡһа, өй эсендәге һыу кимәле лә кәмей. Быуа именлеген шуға ҡарап беләләр. Һыу кәмей башлау менән тышҡа ташланалар, йырылған урынды табып, йүнәтергә тотоналар. Шулай итеп, ҡондоҙҙарҙың имен йә-шәүенең төп шарты - быуа.\nБынан өс-дүрт йыл элек Күжә, Ҡамшаҡлы йылғаларында, быуа быуып, ҡондоҙҙар йәшәй башлауы ишетелгәйне. Даими белешеп торҙом, тик артыҡ бер нәмә лә әйтә алманылар. Күжә ҙур ғына йылға, ә Ҡамшаҡлы бик бәләкәй, тауыҡ кисмәле генә. Шул йылғала быуа быуылып, ҙур ғына һыу ятҡылығы хасил булыуын ишеткәс, хайран ҡалғайным. Йәнә шуныһы: барған кешеләр быуаны йырып ҡарай. Һыуы кәмегән быуаға ҡарап, ҡондоҙҙар кеше һымаҡ сеңләп илай, ти. Береһе хәбәр тарата: йәнәһе лә, ҡондоҙҙо илатһаң, ҡарғышы төшә. Йән өшөткөс һыҡтаулы илау тауышы бер кемде лә битараф ҡалдырмайҙыр. Хәҙер быуа йырыу тураһында хәбәр ишетелгәне юҡ. Исемен дә белмәгән йәнлек менән халыҡтың танышлығы шулай башлана. Өсөнсө йыл Шүлгән йылғаһына ҡондоҙҙар килгән, тигәнде ишетеп, бик ҡыуандым. Бесәнде тамамлағас, ҡатыным менән күрергә барҙыҡ. Ауылдан өс саҡрым тирәһе алыҫлыҡта Күсәй атамаһын йөрөткән ерҙә булып сыҡты ҡондоҙ быуаһы. Урынды ла һайлай белгәндәр. Йөҙ метр самаһы киңлектә ике тау араһы быуа менән кәртәле ине. Элек был ер шайтан ботон һындырырлыҡ, үтеп сыҡҡыһыҙ ҡуйы әрәмәлек ине: муйыл, ерек, тал дымлы һыу ситендә күкрәп үҫте. Ҡомалаҡ менән сырмалған ағас араһынан үтермен тимә, элек ҡомалаҡҡа йөрөгәс, был ер яҡшы таныш.\nШүлгән йылғаһы йәй көнө бәләкәй генә булып, уң яҡ ситтәнерәк кенә йырҙа яһап аға. Һул яҡ тау ситендә ҡороған йырҙа, унан һыу яҙғы ташҡында ике тау араһын тултырып аға. Ике йырҙа уртаһындағы ҡалҡыулыҡ беленеп тора. Ләкин ҡайҙа ҡарама - ағас, ҡуйы әрәмә. Шул тиклем ағастарҙы ҡырҡып ситкә ташып, ер таҙартырға ҡайҙан көс тапҡандарҙыр? Күҙ алдына килтерегеҙ: текә генә битле ике тау араһы быуылған. Быуа аҫтында элекке шырлыҡ, ә өҫ яғы тап-таҙа, элек ағастар үҫкән ерҙә йәйрәп һыу ята. Унда-бында ғына серек ҡайын төпһәләре һерәйеп ултыра. Файҙаһы булмағас, серек ағасҡа теймәгәндәр. Һыу үренә лә йөҙ метр самаһы көҙгө кеүек һыу ялтырай. Ятҡылыҡ уртаһында, әллә ҡайҙан күренеп, ҡондоҙ өйө урын алған. Күрәһең, һыу бик тәрән. Быуа бейеклеге был тәрәнлекте тағы ла арттыра. Шулай итеп, ҡондоҙ өйөнә үтерлек түгел: ҡайҙа ҡарама, тәрән һыу.\n(Дауамы. Башы 3-сө һанда).\nЯҙылған: 25.01.16 | Ҡаралған: 875


Бәшмәкселәр өсөн ҡыҙыу осор яҡынлаша\nЯмғырлы йәй урман байлығының мул булырына ишара. Күптәр өсөн бәшмәк йыйыу яратҡан шөғөл булһа, икенселәр унан килем ала. Әлегә баш ҡаланың асыҡ һауала ойошторолған сауҙа урындарында йүнселдәр аҡ көлөпә, гөрөздә тәҡдим итә.\n"Гөрөздәне һатып алыусылар һирәк, баллы бәшмәк күпкә үтемлерәк"- ти Анатолий Шабрин. Ул Кушнаренко районынан килеп баш ҡала халҡын "урман ите" менән тәьмин итә. Йүнселдең бәләкәй бизнесы яйға һалынған, тик ҙур килемдәр хаҡында хыялланырға ғына ҡала. Баҙарҙа гөрөздәнең киллограмы ни бары 30 һум.\nБаш ҡалала ауыл хужалығы тауарҙарын тәҡдим итеүсе сауҙа урындары етерлек. Унда фермерҙар, йүнселдәр йәшелсә, емеш-еләк, ит, һөт продукцияһын тәҡдим итә. Тик бында "урман ите" генә йыш осрамай. Шәхси эшҡыуарҙар ҙа бәшмәкте һатыуҙан сығарған. Фәнзилә Вәлиева йәй миҙгелендә конкуренция ҙур, ти.\nЙүнселдәр республика урмандарында үҫкән бәшмәктең 20-гә яҡын төрөн йыя. Тик баш ҡала халҡы уларҙың танып белгәнен генә һатып ала икән. Күптәр гөрөздә, аҡ көлөпәне ҡышҡылыҡҡа әҙерләп һаҡларға - тоҙларға йыйына. Шулай ҙа "тәмле ризыҡтан" шикләнеүселәр ҙә бар.\nХәүефләнергә урын бар. Йыл башынан бәшмәктән ағыуланып Өфө дауаханаһына өс кеше мөрәжәғәт иткән. Оло йәштәгеләр уларҙы үҙ белдеге менән йыйған.\nРөхсәт ителмәгән урындарҙа ла бәшмәк менән сауҙа итеүселәр етерлек. Уларҙың тауарҙары санитар-эпидемиология талаптарына тап килмәүе ихтимал. Был ризыҡ махсус сәнәғәт төргәгендә һатылырға тейеш.\nАвгустан бәшмәкселәр өсөн ҡыҙыу осор башлана. Аяҡ аҫтында ғына ятҡан "ризыҡты" йыйыу өсөн күп көс һәм түҙемлек талап ителә. "Тыныс һунар" хәүефһеҙ үтһен өсөн иғтибарлы булырға кәрәк. Ауыл, ҡала эсендә - төрлө парк-скверҙарҙа, сүплек янында, юл ситендә үҫкән бәшмәкте йыйырға ярамай. Был ғүмер өсөн ҡурҡыныс, ти белгестәр.


Төбәк етәксеһе Республика балалар клиник дауаханаһының бәләкәй пациенттарын Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө менән ҡотланы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТөбәк етәксеһе Республика балалар клиник дауаханаһының бәләкәй пациенттарын Халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө менән ҡотланы\n11:54, 2 июня 2014 Йәмғиәт\nХалыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнөндә Республика балалар клиник дауаханаһы территорияһында бәләкәй пациенттар өсөн байрам ойошторолдо. Стационар алдындағы майҙанда балалар таһыллыҡҡа, етеҙлеккә һәм зирәклеккә ярышты.\nОшонда уҡ асфальтта һүрәттәр төшөрөү конкурсы, театрлаштырылған тамаша һәм ҡурсаҡтар театры спектакле уҙғарылды.\nБалаларҙы ҡотларға һәм уларға тиҙерәк һауығыуҙарын теләргә байрамға Рөстәм Хәмитов та килгәйне.\n— Бөгөн Балаларҙы яҡлау көнө. Беҙҙең өсөн һәр йылдың һәр көнө балаларҙы яҡлау көнө булып тора. Беҙ үҙебеҙҙе һәр ваҡыт ғүмеребеҙҙе балалар үҫешенә, уларҙың һаулығына, уларҙың именлегенә арнарға тейеш булған хәстәрлекле ата-әсәләр һәм өлкән кешеләр кеүек тоябыҙ.\nАта-әсәләрҙе ҡотлағым килә. Һеҙгә көс, сабырлыҡ теләйем. Бөгөн беҙ дауахана территорияһында осраштыҡ. Әлбиттә, мин һеҙгә тиҙерәк һауығып китеүегеҙҙе теләйем. Һәр ҡайһығыҙҙың кәйефе күтәренке булһын. Табиптар мөмкин тиклем барыһын да эшләп һеҙҙе аяҡҡа баҫтырһын. Һеҙҙең ауырыуҙарығыҙ бөтһөн. Сәләмәт булығыҙ. Байрам менән! Барығыҙға ла изгелек теләйем! — тип тәбрикләне Рөстәм Хәмитов.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, аҙна дауамында Республика балалар клиник дауаханаһында «Йылмайыу» операцияһы» хәйриә акцияһы барҙы. Был ваҡыт эсендә республиканың 55 балаһына операция яһалды.\nРөстәм Хәмитов яңаҡ-бит хирургияһы һәм отоларонгология бүлексәләрендә булды, балалар һәм уларҙың ата-әсәләре менән аралашты, бүләктәр тапшырҙы һәм бөтә илдән килгән табиптарға рәхмәт әйтте. Рөстәм Хәмитовтың «Йылмайыу» операцияһы» акцияһына йомғаҡ яһауҙа сығышының тулы стенограммаһы – рәсми сайтта.\nБүләктәр биргәндән һуң Рөстәм Хәмитов Республика балалар клиник дауаханаһының баш табибы Рөстәм Әхмәтшинға медицина ҡорамалдары һатып алыуға 5 миллион һумлыҡ сертификат тапшырҙы.\nТеги: халыҡ-ара балаларҙы яҡлау көнө,республика балалар клиник дауаханаһы


Хәбәрҙәр: Медведев Францияның Сүриә буйынса позицияһын “килешерлек түгел"тип атаны.\nМедведев Францияның Сүриә буйынса позицияһын “килешерлек түгел"тип атаны.\nТөркиәгә яҡын булған Рас-әл-Аин ҡалаһында Азат Сүриә армияһы һуғышсылары телекамералар алдында үҙҙәренең хәрби көсөн күрһәтә. Баш күтәреүселәр белдереүенсә, улар, ҡаршылыҡ күрһәтеүсе курд һуғышсыларын бәреп сығарып, ҡаланы үҙ контроле аҫтына алған. Әйтеүҙәренсә, баш күтәреүселәргә Төркиәнән ҡайтҡан Сүриә ҡасаҡтары Рас-әл- Аинды алыуҙа ярҙам иткән.\nЭлегерәк баш күтәргән ғәрәп һәм курд отрядтары Бәшәр Асад режимына ҡаршы көрәштә хеҙмәттәшлек иткән. Әммә Сүриә төньяғындағы һуғыштар барышында курдтарҙың региондағы йоғонтоһо артҡан һәм ғәрәптәрҙең Азат Сүриә армияһы отрядтары менән ҡаршылыҡтар тыуған.\nСүриә баш күтәреүселәре Дәмәшктән көнсығышҡа табан 15 километр алыҫлыҡта урынлашҡан авиабазаны ҡулға төшөргән. Алыш барышында 2 вертолет юҡ ителгән, хөкүмәт ғәскәрҙәренең 15 һалдаты әсиргә алынған.\nДүшәмбе кис Парижда Рәсәй премьеры Медведев Сүриә яҙмышы хаҡында һөйләшеүҙәрҙә буласаҡ.Францияға килер алдынан ул президент Олландтың оппозицияла тороусыларҙы Сүриәнең законлы власы итеп таныуын “төптө килешеп булмаҫлыҡ хәл”, ә Сүриә мәсьәләһе буйынса Елисей һарайы позицияһын “бик бәхәсле” тип атаны. Медведев Сүриәне, “тышҡы агрессиянан оборона тотоу өсөн”, ҡорал менән тәьмин итеүҙәрен дә йәшермәне.


«Башҡортостандың баш ҡалаһы» марафоны штандарты Нефтекамала ҡунаҡта // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Башҡортостандың баш ҡалаһы» марафоны штандарты Нефтекамала ҡунаҡта\n17:03, 1 апреля 2014 Мәҙәниәт\nРеспублика муниципалитеттары араһында «Башҡортостандың баш ҡалаһы» мәҙәни ваҡиғалар марафоны штандарты Яңауылдан Нефтекамаға күсте. Нефтекамалар үҙ күршеләренә күрһәтеүҙе Халыҡ-ара театр көнөндә Нефтекама тарих-крайҙы өйрәнеү музейынан башланы. «Театр ғәли йәнәптәре» сараһы урыҫ халыҡ театры актерҙарының мәктәп уҡытыусылары һәм БашДУ-ның Нефтекама филиалы студенттары менән аралашыу аҫтында үтте. Энергетик ауылында ике проект ғәмәлгә ашырылды: китапхана хеҙмәткәрҙәре әҙерләгән «Мәңге һеҙҙең Гоголь» әҙәби сәғәт һәм «Мәҙәниәт йыһаны» концерт программаһы.\n1 апрелдә штандартты Үҙәкләштерелгән китапхана системаһы көтә, унда «Нефтекама ҡаурый һәм бумала менән данлы» ижад сәғәте планлаштырылған. Шулай уҡ марафон Әмзә ауылында буласаҡ. Мәҙәниәт йорто «Йылмайыу һәм көлкөлә ҡунаҡта» байрам программаһын әҙерләгән, Балалар сәнғәт мәктәбе лә мәҙәни сараларҙан ситтә ҡалмаған. 2 апрелдә Нефтекама Балалар сәнғәт мәктәбендә биҙәү-ҡулланма сәнғәт күргәҙмәһе асыласаҡ. Артабан марафон символы, Ташҡын ауылында үтәсәк, «Заман ритмы» концерт программаһына киләсәк. Штандарт Нефтекамала иң аҙаҡтан балалар музыка мәктәбендә буласаҡ, унда «Музыкаға яҡты…» вокал-хор бүлегенең концерты үтәсәк. Нефтекама сараларынан һуң Мәҙәниәт йылы символы Салауат районына тапшырыласаҡ.


Урамһыҙ ауыл » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Урамһыҙ ауыл\nУрамһыҙ ауыл 15.11.2013 // Йәмғиәт / Аҡмулла\nКөтмәгәндә яҡын бер танышым (исемен үҙгәртеп, Азат тип атайыҡ) шылтыратты:\n— Ағайым китеп барҙы бит, ерләшергә киләһеңме?\nМәрхүмде ҡуйғандан һуң, бер килгәндә тип, ҡәберҙәрҙе ҡарап сығырға булдыҡ — минең дә туғандар ята бит бында. Азаттарҙың ауылы әллә ни ҙур түгел, ләкин зыяратҡа килеп ингәс, ҡәберҙәрҙең күплеген күреп, күңелдә ниндәйҙер бер шом тыуа. Етмәһә, хәтһеҙ ҡәберҙәрҙең ҡалҡып сығыуына әллә ни күп ваҡыт та үтмәгән кеүек. Уйымды һиҙгәндәй, танышым:\n— Аптырама, был яғы “Йәштәр урамы” була инде, — тине. Уның мәлһеҙ шаяртыуына асыулана биреп тә ҡуйҙым. Ҡәберҙәр араһынан үтәбеҙ.\n— Был егет һинең һымаҡ гармунсы ине. Бөтә байрамдар, туйҙар, клубтағы кисәләр унһыҙ уҙмай торғайны. Йәшләй генә китте. Унан һуң ауылда йүнләп гармун уйнаған кеше лә юҡ шикелле.\nИкенсе ҡәбер. Быныһы Х класты тамамлағас та фермаға эшкә ингән, өйләнергә йөрөгәндә, яңғыҙ әсәһен ҡалдырып, башын элмәккә тыҡҡан. Эх, егет, егет... Аҙағын уйламаныңмы һуң — кемде еңдең инде?\nАры китәбеҙ. Бер туғандар ята. Йә, Хоҙай, ата-әсә йөрәге нисек сыҙағандыр? Эшкә әрһеҙ булғандар. Көнө-төнө бер ярты хаҡына эшләп йөрөгәндә балаларығыҙ, туғандарығыҙ хаҡында уйланығыҙмы икән? Ҡырҡ йәшегеҙ ҙә тулмаған бит.\nИлле йәштәр самаһындағы апай ҡәбере эргәһендә туҡталабыҙ. Фотоһында — һылыу ғына ҡатын.\n— Бөтөн яҡтан да өлгөлө ғаилә ине. Аш-һыуға, тегеү-сигеүгә оҫта булды апай. Ире мәрхүм булғас, бөтөнләй үҙгәрҙе. Башта йәшереп эсте, унан өйөнә лә ҡайтмай, теләһә-ҡалай йөрөп китеп барҙы, — тине Азат, ҡулын ғына һелтәп.\nАрыраҡ — бала ҡәбере. Бә-ә-ә-й, бер сабый ғына түгелме һуң? Нимә генә күреп өлгөрҙөң инде һин был донъяла? “Ағай, әсәйемдәр ниңә килмәй икән? Уйынсыҡ алып килһәләр ине. Апайымдар рәхәтләнеп уйнайҙыр инде”, — тигән һымаҡ был бала. Эх, сабый, сабый... Нимә тип кенә йыуатайым икән һуң һине?! “Ярай, ярай, әйтермен әсәйеңдәргә, һиңә уйынсыҡтар алып килерҙәр...”\nБик матур итеп кәртәләнгән бер ҡәберҙе оҙаҡ ҡына ҡарап торғас:\n— Был ысын етәксе ине. Кесеһе, олоһо менән дә уртаҡ тел тапты. Халыҡҡа биргән һәр вәғәҙәһен ваҡытында үтәп, эшен еренә еткереп башҡарҙы. Күптәр уға, йәш булыуына ҡарамаҫтан, атаһының исеме менән генә өндәште! Уйламаны егет ғаиләһен, уйламаны — эскелек харап итте уны ла, — тип көрһөндө танышым.\nЗыяраттың бер мөйөшөндә генә тапанабыҙ — әллә күпме фажиғә, әллә күпме аяныслы яҙмыш. Ә күптәренең йәше 40-ҡа, юҡ, 35-кә лә етмәгән бит. Кем ғәйепле? Был тулҡынды туҡтатырға берәй төрлө сара юҡмы икән һуң? 100-гә, 90-ға тип әйтмәйем, 80 йәшенә булһа ла етеп донъя ҡуйған берәүҙе лә осратманыҡ. Ундайҙар юҡмы икән әллә? Көндөң һалҡын булыуына ҡарамаҫтан, тән түгел, күңел өшөй ине.\n— Азат, әйҙә ҡайтайыҡ инде.\nЗыяраттың ҡапҡаһынан сығып барғанда:\n— Ағай, сыҡҡанда ҡапҡаны ябып еткермә әле, — тигән тауыш ҡолаҡҡа салынғандай булды...\nУрам буйлап ҡайтып килгәндә йәш кенә егеттең иҫерек килеш юл уртаһында аунап ятыуына шаһит булдыҡ. Баяғы серле тауышты иҫкә төшөрөп, йөрәгем жыу итеп ҡалды.\n— Ағай, ҡапҡаны ябып еткермә әле...\nАвтор: Ғәфүр САФИН.\nРайон: Бөрйән районы, Кейекбай ауылы.


Яңы Морапталдан, көтмәгәндә, сәләм килде. Көтмәгәндә тип, Фирҙәүес апай тураһында яңы ғына әллә нисә көн һөйләнек, бөтә район, республика, хатта унан ары ла китеп, тыуған көнөн билдәләнек тә - хистәр һыуынып бөтмәгән.\nХатта республика башлығы Радий Хәбиров та Фирҙәүес апайҙы онотмаған - ҡотлау ебәргән.\nБындайға апайыбыҙ, әлбиттә, бик ҡыуанған (оло кешегә күп кәрәкме ни - иғтибар булһа, хаттин ашҡан). Хөкүмәт телеграммаһы бер нәмә, үҙенең уҡыусыларының рәхмәтен ишетеү, уларҙың шат йөҙҙәрен күреү тағы ла шәберәк. Байрамы үтһә лә, ошо ялдарҙа янына уҡыусылары йәнә һуғылған - Минзиә менән Әхәт Ҡотлоәхмәтовтар. Әхәт Йәүҙәт улы менән Минзиә Зиннур ҡыҙы: "Гәзитегеҙ матур сыға, уҡытыусыбыҙ менән шулай тип ултырабыҙ, матур ғына эшләгеҙ шулай" тигәндәр. Эт күңеле - бер һөйәк, беҙ ҙә, хәс оло кешеләй булып, ошо һүҙҙәргә ҡыуанып киттек. Шулай булһын: бергә-бергә, артабан да, хистәргә һыуынырға ирек бирмәй, матур йәшәргә яҙһын.


Башҡорт дөүлөт медуниверситеты студенттары Бөтә Рәсәй олимпиадаһында беренсе урын яуланы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡорт дөүлөт медуниверситеты студенттары Бөтә Рәсәй олимпиадаһында беренсе урын яуланы\n10:23, 27 ноября 2013 Йәмғиәт\nБашҡорт дәүдәт медицина университеты командаһы нормаль физиология буйынса Бөтә Рәсәй олимпиадаһында беренсе урын яуланы. Форум беренсе тапҡыр И.М.Сеченов исемендәге Мәскәү дәүләт медицина университеты базаһында үтте һәм Рәсәй Медицина фәндәре академияһы академигы Константин Судаков иҫтәлегенә арналды. Олимпиадала Рәсәйҙең бөтә төбәктәренән 24 команда ҡатнашты.\nБДМУ командаһы исеменән педиатрия факультетының 3-сө курс студенттары Валерий Сахаров, Елена Каширина, Мария Киселева, Айгөл Кәрәҙбаева сығыш яһаны.\nОлимпиаданың бөтә этаптарында балдар суммаһы буйынса БДМУ командаһы беренсе урын яуланы һәм алтын баҡа менән бүләкләнде.\n— Бындай олимпиадалар үткәреү төрлө төбәктәрҙән студенттарға белем менән алмашыу мөмкинлеге биреп кенә ҡалмай, шулай уҡ юғары уҡыу йорттары араһында аралашыуҙы юлға һалыуға булышлыҡ итә, — тип билдәләне БДМУ ректоры, республика парламенты депутаты Валентин Павлов.


“Википедия – дөйөм хеҙмәт емеше” » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » “Википедия – дөйөм хеҙмәт емеше”\n“Википедия – дөйөм хеҙмәт емеше” 09.01.2015 // Йәмғиәт\nИнтернеттан төрлө мәғлүмәт эҙләгәндә Башҡорт википедияһын ҡараштыра торғайным. Һуңғы ваҡытта үҙемә таныш өлкәләргә арналған ҡайһы бер мәҡәләләргә төҙәтмә һәм өҫтәлмәләр ҙә индерҙем. Был википедия хакимы Рөстәм НУРИЕВтың иғтибарынан ситтә ҡалманы. Һөҙөмтәлә уртаҡ темаға әңгәмә ҡорорға булдыҡ.\n– Республика баҫмаларында википедия хаҡында ара-тирә донъя күргән яҙмалар уҡыусыны тейешле кимәлдә хәбәрҙар итәме?\n– Был турала бөтөнләй белмәгәндәрҙә ниндәйҙер ҡыҙыҡһыныу уяналыр, тип уйлайым. Интернет бит иң төпкөл ауылдарға ла барып етте. Элек төрлө сығанаҡтарҙан оҙаҡ эҙләгән мәғлүмәтте табыу өсөн хәҙер компьютер клавиатураһының бер нисә төймәһенә баҫыу ҙа етә. Википедия – асыҡ һәм ирекле энциклопедия, унан белешмәне һәр кем бушлай ала. Ошо урында иғтибарҙы мөһим бер әйбергә йүнәлтер инем: Интернеттан һәм тәү сиратта википедиянан үҙенә кәрәклене эҙләгәндәр бихисап, әммә мәғлүмәттең унда нисек эләккәне тураһында күптәр уйлап та ҡарамай. Эҙләгәнеңде тәү сиратта википедияға урынлаштырырға кәрәк бит. Был ифрат кәрәкле эш менән ирекмәндәр шөғөлләнә.\nНәшриәттә баҫылған китаптарҙың, гәзит-журналдағы мәҡәләләрҙең тәғәйен авторы бар, ә википедия материалдарын дөйөм хеҙмәт емеше тип атар инем. Виртуаль энциклопедияға һәр кем яңы мәғлүмәт урынлаштыра, булғандарын тулыландыра йә төҙәтә ала. Әлбиттә, барса өлкәләге кеүек үк, бында ла ҡайһы бер шарттар мотлаҡ үтәлергә тейеш. Шуларҙың иң мөһиме – авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмау, дөрөҫ мәғлүмәт яҙыу.\n– Был шарттарҙың үтәлгәне күҙәтеләме?\n– Һис шикһеҙ. Эште дәүләттең ниндәйҙер органдары түгел, ә википедияны тулыландырыуға үҙ теләге менән тотоноп, етерлек тәжрибә туплаған ирекмән мөхәррирҙәр башҡара. Тимәк, һәр авторҙа ҙур яуаплылыҡ тойғоһо булырға тейешлеге көн кеүек асыҡ.\n– Башҡорт википедияһына ентекләберәк туҡталһағыҙ ине...\n– Бөгөн википедия Ер йөҙөндә йәшәгән халыҡтың 277 телендә алып барыла. Уны төҙөүҙә 51 миллиондан ашыу ирекмән ҡатнаша. Быуаттар буйына тупланған белем һәм мәғлүмәт һәр кешенең туған телендә ирекле ҡулланылышта булырға тейеш, тип иҫәпләй улар. Дөйөм эш һөҙөмтәһендә йыйылған төрлө телдәге яҙмалар 34 миллиондан артты. Башҡорт википедияһы, ошо виртуаль энциклопедияның айырылғыһыҙ өлөшө булараҡ, йылдан-йыл киңерәк танылыу ала бара. Был, әлбиттә, тәү сиратта туған телебеҙҙең ҡулланылыу даирәһен киңәйтә, уны донъя кимәленә сығара.\nВикипедияның башҡорт бүлегендә “Башҡортостан” тип исемләнгән тәүге мәҡәлә билдәһеҙ автор тарафынан 2005 йылдың 16 апрелендә яҙылған. Нәҡ ошо дата Башҡорт википедияһының тыуған көнө булып һанала. Бөгөн виртуаль энциклопедияла башҡорт телендә 34 меңгә яҡын мәҡәлә бар. Һан һәм мәғлүмәт тулыландырыу күрһәткесенең ныҡлы үҫеше һуңғы йылдарҙа айырыуса һиҙелде. Мәҫәлән, 2010 йылдың декабрендә бүлектә бер мең мәҡәлә иҫәпләнһә, былтыр иһә ике меңдән ашыу яңыһы яҙылды.\n– Кемдәр тарафынан?\n– Ирекмәндәр тарафынан. Алда әйткәнемсә, был эш менән телде белгән һәр кем шөғөлләнә ала. Ә википедияны тулыландырыуҙа әүҙемлек күрһәткәндәрҙе халҡы, теле өсөн янып йөрөүселәр тип атар инем. Ваҡыт менән иҫәпләшмәй, ҡайһы саҡта шәхси хәстәрҙәрен дә ситкә ҡуйып, ошо мөһим эш менән мәшғүлдәрҙең һаны бөгөн 11 меңдән ашыу. Википедияның барлыҡ тел бүлектәре өсөн уртаҡ ҡағиҙәгә ярашлы, бер айҙа ниндәйҙер эшмәкәрлек күрһәткән, теркәлгәндән һуң 10 һәм унан күберәк төҙәтмә индергәндәр “әүҙем” тип иҫәпләнә. Бөгөн Башҡорт википедияһының шундай мөхәррирҙәре исемлегенә һуңғы айҙа 562 мәғлүмәт өҫтәгән “Регион102” тигән шартлы исемдә яҙышыусыны, виртуаль энциклопедияны 212 белешмә менән тулыландырған Азат Хәлиловты, шулай уҡ “Саған” (133 мәғлүмәт), “YANBEK” (86) һәм “TagKosh” (65) атамалары алған ирекмәндәрҙе индерергә була. Исемлек, әлбиттә, даими үҙгәреп тора. Сәбәбе төрлө: беҙгә яңы фекерҙәштәр ҡушыла, элеккеләрҙән кемдер йәмәғәт шөғөлөнә етерлек ваҡыт бүлә алмай.\nФорсаттан файҙаланып, Башҡорт википедияһын төҙөүгә тос өлөш индергән рухташтарҙы атап үтәйем: Мәскәүҙә йәшәгән башҡорт егеттәре Фәрит менән Ришат, Йоматау һәм Сибай һылыуҙары Ләйсән Ғилметдинова менән Ләйсән Аралбаева, билдәле яҙыусы, йәмәғәт эшмәкәре Гүзәл Ситдиҡова, Күмертауҙан журналист Тәлғәт Шаһманов, М. Аҡмулла исемендәге БДПУ студенты Вячеслав Чернев, Тулуз ҡалаһынан француз ғалимы Дидье Дискуэн, компьютер программаһы ярҙамында башланғыс мәҡәлә төҙөргә өйрәткән белгес Emaus, ҡаҙаҡ егете Булатбек, немец һәм фин уҙамандары Рене Филипп менән Салла Лаппалайнен, Йәрүсәлимдә йәшәгән программист Әмир Аарони. Уларҙың һәр береһенә ижади уңыштар теләйем.\n– Быйыл апрелдә Башҡорт википедияһына 10 йыл була, тинегеҙ.\n– Эйе, тәүге байрам “Викиһабантуй-2015” тигән исем менән ойоштороласаҡ, уға әҙерлекте башланыҡ та инде. Мәҫәлән, виртуаль энциклопедияға яҙышҡандар өсөн ноябрь башында “Башҡорт википедияһына – 10 йыл!” тигән конкурс иғлан иттек. Тәжрибәле мөхәррирҙәр һәм яңы авторҙар араһында айырым иҫәп алып барабыҙ. Бәйгегә йомғаҡ апрель башында яһаласаҡ.\nБашҡорт дәүләт университеты, Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты менән берлектә “Википедия һәм мәғлүмәтле йәмғиәт” тигән халыҡ-ара фәнни-ғәмәли конференция үткәреү күҙаллана. Башҡа төрлө саралар ҙа ҡаралған.\nМинеңсә, гәзит уҡыусыларҙы беҙҙең ирекмәндәрҙең эштәре менән даими таныштырып барыу ифрат отошло булыр ине. Башҡорт википедияһында йышыраҡ аралашайыҡ, уны тулыландырыуҙа ҡатнашайыҡ!\nА. ӘНҮӘРОВ әңгәмәләште.


Башҡорт халыҡ мифологияһы нигеҙендә төшөрөлгән видеотаҫма\nТиҙҙән милли кинематография режиссер Айнур Асҡаровтың «Әсә» фильмы менән тулыланасаҡ. Яңы кино әҫәре өҫтөндә эш сентябрь айында башланғайны. Әлег ваҡытта фильмдың ижади төркөмө ҡорау һәм тауыш һалыу менән мәшғүл.\nМәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры артисы Юлиә Ғәләүетдиноваға үҙен кино сәнғәтендә тәүгә һынап ҡараған. Йәш актриса кинотаҫмаға төшкәндә лә, студияла тауыш һалғанда ла тулыһынса үҙе башҡарған образға инергә тырыша. Кәрәк саҡта илап йәки бөтә көсөңә ҡысҡырып та ебәреү еңелдән түгел. Әммә тауыш һалыу студияһында яңғыҙы ғына саҡта артистка бар донъяһын онота .\nИгеҙәктәр Айгиз һәм Нүргиз Такаловтар «Башҡортостан» киностудияһы иғлан иткән кастингта ҡатнашыусы тиҫтәләгән йәштәштәре араһынан һайлап алынған. Малайҙар икеһе лә яҡшы уҡый, кикбоксинг менән шөғөлләнә. Улар шулай уҡ\n«Байыҡ» республика телевизион конкурсы лауреаттары ла. Фильмда үҫмерҙәр ҡатмарлы тормош хәлендә ҡалған балалар ролен оҫта башҡара.\n«Әсә» фильмы Өфөлә, шулай уҡ Бөрйән һәм Нуриман райондарында өс ай эсендә төшөрөлгән. Ижади төркөм ағзалары яңы әҫәрҙе февраль айында тамашасы хөкөмөнә сығарырға иҫәп тота.


1 Февраль 2018, 12:22\nБеҙҙе һеҙҙең менән уртаҡ маҡсат берләштерә. Ул да булһа, йөкмәткеле, уҡымлы журнал ижад итеү, уны мөмкин тиклем күберәк дуҫтарыбыҙға еткереү, ошо юлдар менән милләтебеҙҙең әҙәби-мәҙәни мөхитенең киңерәк даирәләрен барлыҡҡа килтереү.\nӘҙип һәр дәүерҙә лә үҙ заманының юл ярыусыһы булған, халыҡ тормошо уның әҫәрҙәрендә сағылыш тапҡан. Беҙ элек-электән изге аманат итеп тапшырыла килгән журнал традицияларын һаҡлайбыҙ, яңыларын булдырырға ынтылабыҙ. Журналыбыҙҙа хәҙерге башҡорт әҙәбиәтенең ҡаҙанышы булырлыҡ әҫәрҙәр әленән-әле баҫылып тора. Әйтергә кәрәк, әҙәби процесс тап беҙҙең баҫмала сағылыш таба: яңы романдар, повестар, хикәйәләр, поэмалар, шиғырҙар, көндәлектәр, әҙәби тәнҡит мәҡәләләре китап итеп нәшер итеүҙән алда иң тәүҙә “Ағиҙел” журналының фатихаһын ала.\nБеҙ республикабыҙҙа, Рәсәй Федерацияһында барған ваҡиғаларҙың уртаһында ҡайнайбыҙ, тип әйтергә лә мөмкин. Рәсәй Президенты Владимир Путиндың республикабыҙ ойошторолоуының 100 йыллығын билдәләү тураһында Указ ҡабул итеүе шул башланғыстарҙың рәсми танылыуы булды. Был датаны беҙ алдағы йылда билдәләйбеҙ. Ошо уңайҙан яҙыусы, С. Юлаев исемендәге премия лауреаты Ғәлим Хисамовтың республикабыҙ ойошторолоуы хаҡындағы “Шаҡай бураны” романы уҡыусылар тарафынан йылы ҡабул ителде. Оҙаҡламай С. Юлаев премияһы лауреаты, яҙыусы Ринат Камалдың “Башҡорт ғәскәре” романы баҫыла башлаясаҡ. Шулай уҡ яҙыусы Наил Ғәйетбайҙың “Бабич” романын уҡыусылар иғтибарына тәҡдим итергә йыйынабыҙ.\nБеҙҙе журналға иғтибар арта барыуы һөйөндөрә. Уны алдырмаусылар китапханаларҙан, күршеләренән һорап булһа ла, уҡып барырға тырыша. Былтыр журналыбыҙҙы таратыу, подписка ойоштороу маҡсатында байтаҡ ҡына осрашыуҙар үткәрҙек. Шундай осрашыуҙарҙың береһе Күгәрсен районының үҙәге Мораҡта булды. Шунда өлкән йәштәге бер уҡыусыбыҙ: “Беҙ “Ағиҙел” журналын уҡып үҫкән быуын вәкилдәре Һ. Дәүләтшинаның “Ырғыҙ”, З. Биишеваның “Кәмһетелгәндәр”, Н. Мусиндың “Мәңгелек урман”, Т. Ғарипованың “Бөйрәкәй”, Г. Яҡупованың “Ҡатындар” романдары һымаҡ әҫәрҙәр баҫылһа, журналды алдырып уҡыясаҡбыҙ”, – тине.\nҺәр ваҡыттағыса, журналыбыҙҙы күпләп алдырған райондарға рәхмәтлебеҙ. Улар: Баймаҡ, Хәйбулла, Әбйәлил, Белорет, Бөрйән, Ҡырмыҫҡалы, Яңауыл, Борай, Балтас, Стәрлебаш, Көйөргәҙе, Ишембай, Мәсетле, Ғафури райондары, Сибай, Стәрлетамаҡ, Ағиҙел ҡалалары. Шулай уҡ баҫмабыҙҙы 1-2 дана ғына алдырыусы райондар барлығы хаҡында ла әйтеп үтергә мәжбүрбеҙ.\nБыйыл “Ағиҙел” журналы сыға башлауға 95 йыл тула. Ошо ваҡыт арауығында илебеҙ, республикабыҙ һәм халҡыбыҙ еңел булмаған, әммә данлыҡлы юл үтте. Барлыҡ ауырлыҡтарға, һуғыштарға, башҡа төрлө түңкәрелештәргә, иҡтисади һәм сәйәси көрсөктәргә ҡарамайынса, журналыбыҙҙың һаман да һаҡланып ҡалыуы, рухиәтебеҙ донъяһының бер сәхифәһен тәшкил итеүе юлыбыҙҙың дөрөҫлөгө хаҡында һөйләй.\n“Ағиҙел” журналының баш мөхәррире.\n"Ағиҙел" - №1, 2018 йыл.\nТеги:"ағиҙел""ағиҙел" журналы"ағиҙел" журналы сайты"ағиҙел" журналының баш мөхәррирерәлиф кинйәбаевбашҡортостан журналдарыбашҡорт әҙәбиәтебашҡорттар2018 йыл