29 Ғинуар 2011, 17:45\nБашҡортостандың халыҡ шағиры, Башҡортостан Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе, Башҡортостан Дәүләт Йыйылышы – ҡоролтай депутаты Рауил БИКБАЕВ – «Йәшлек» гәзите редакцияһында «Тура бәйләнеш»тә булып, бик күп һорауҙарға яуап бирҙе. Тел, милләт, әҙәбиәт яҙмышы һәм ижад серҙәре менән ҡыҙыҡһынды гәзит уҡыусылар. Мәғариф, спорт темаларына ҡағылған шәхсән һорауҙарҙы депутат үҙенең эш ҡағыҙына теркәп ҡуйҙы. Ил ағаһы һәр шылтыратыусыға аныҡ яуап биреп кенә ҡалманы, уларҙың уй-кисерештәре, эштәре менән дә ҡыҙыҡһынды.\n– Һаумыһығыҙ! Рауил ағай, һеҙме? Һораумы икән, теләкме – һеҙҙең менән һөйләшкем килгәйне. Хәҙистәрҙе, ҡөрьәндең аҡыллы һүҙҙәрен халыҡҡа аңлайышлы телгә, шиғри телгә һалыуығыҙға рәхмәт, кинәнеп, фәһем алып уҡыйбыҙ.\n– Исемегеҙ нисек?\n– Исемде әйтмәй генә һөйләшәйек. Ауылдаштарҙан оялам.\n– Исемһеҙ аңлашып буламы ни?\n– Бер телдән, бер диндәнбеҙ – аңлашырбыҙ. Шундай үтенес бар: беҙҙең БСТ каналынан, дингә күберәк иғтибар биреп, намаҙ уҡыу серҙәрен дә өйрәтһендәр ине. Һеҙ, Рауил ағай, халыҡтың күҙе менән ҡашы араһында бит, телевидение етәкселәренә әйтәһегеҙме әллә? Юҡ-барҙы, әҙәпһеҙлекте күп күрһәтәләр, намаҙға ун минутлыҡ ҡына ваҡыт китә.\n– Дин менән ҡыҙыҡһыныуығыҙ, иман тураһында уйланыуығыҙ бик тә һәйбәт. Һуңғы йылдарҙа был өлкәлә һәйбәт үҙгәрештәр бар. Һәр ерҙә мәсеттәр ҡалҡа, изге китап – ҡөрьәнебеҙҙең башҡортсаға тәржемәһе нәшер ителде, шағирҙарыбыҙ хәҙис, сүрәләрҙе, ысынлап та, шиғри телгә һала. Дингә арналған әҫәрҙәр ҙә тыуҙы. Мин дә «Өс йөҙ ҙә өс хәҙис» исемле китап сығарҙым.\nРадио, телевидениенан да «Йома» тапшырыуҙары бара. Мөнәжәттәр йыш яңғырай. Ә бына һеҙ күтәргән мәсьәләгә килгәндә, телевизорҙан намаҙға өйрәтеүҙе һис кенә лә күҙ алдына килтерә алмайым бит әле. Бик күп дини ҡулланма сыға, шуның аша өйрәнергә кәрәктер һеҙгә. Ауылығыҙҙа мәсет бармы?\n– Бар. Теләге булғандар килә. Ябыҡ торған саҡтары ла була.\n– Муллағыҙ барҙыр бит.\n– Бар, икәү.\n– Ул да өйрәтә алалыр. Теләгегеҙ ҙур булһа, өйрәнерһегеҙ. Һәр кем үҙ юлы менән намаҙға баҫырға тейеш, тип уйлайым. Беҙҙең заманда ғына мөмкинлек булманы, ә хәҙер теләгән һәр кешегә дингә ишек асыҡ.\n– Нимә генә тимәйек, ауыр саҡ булһа, Аллаға киләбеҙ бит. Хоҙайҙан ялбарып һорайым тиһәң дә намаҙ тәртиптәрен белергә кәрәк. Ә беҙҙә ныҡлы ғына белгән кеше юҡ. Шуға дингә лә иғтибар булыр, тигәйнем. Көсләп баҫтырыу, тип әйтмәйем. Хәҙер БСТ бик үҙгәрҙе, ауыл кешеләрен дә, башҡорттарҙы ла күрһәтеп бармайҙар. Насар хәлдәргә ныҡ иғтибар бирәләр.\n– Алама тапшырыуҙар хаҡында әйткәнегеҙ дөрөҫ. Бигерәк тә беҙҙең башҡортса матур тапшырыуҙар һирәгәйҙе. Сит өлкәлә йәшәүсе милләттәштәребеҙ менән бәйләнеш, хатта төп бәйләнеш, ошо телевидение аша бара ине. Улар был каналды ҡарап, Башҡортостандағы хәлдәрҙе, милләттәштәренең йәшәйешен белә ала. Матбуғат, китаптар барып етмәгәндә лә «зәңгәр экран» республиканың тын алышын еткерә. БСТ-ны Силәбе, Ырымбур һәм башҡа яҡтарҙа, Себер тарафтарында ла ҡарайҙар. Бына һуңғы осорҙа башҡортса тапшырыуҙар әҙәйгәс, тамашасылар ҙа кәмейәсәк. Улар башҡа каналдарға күсә. Шул уҡ Татарстандың тапшырыуҙары ҡыҙыҡ икән, уларҙы ҡараясаҡтар. Был хаҡта, һеҙҙең һымаҡ, беҙ ҙә бик борсолабыҙ һәм тейешле урында һүҙ алып барабыҙ.\n– Ғилман Аҙнабаев булам. Рауил ағай Ырымбур яҡтарына ҡайтып торамы икән? Унда яҡташтары Мөхәмәтша Буранғолов, Дауыт Юлтый, Сәғит Агиш, Рауил Бикбаевтарҙың әҫәрҙәрен үҙ телендә уҡый аламы икән? Башҡорт теле уҡытыламы, башҡорт китаптары барып етәме?\n– Тыуған яғыма йыл да ҡайтып торам. 60 – 70-се йылдарҙа оҙаҡ йылдар яҙыусылар бармай торғайны. Хәҙер, йыл һайын булмаһа ла, ике-өс йылға бер яҙыусылар беҙҙең яҡтарҙа булып, халыҡ менән осрашып тора. Дауыт Юлтыйҙың, Мөхәмәтша Буранғоловтың, Сәғит Агиштың юбилей һәм хәтер кисәләре бик йәнле үтте. Әҙип һүҙенә, туған теленә сарсаған яҡташтарым бик йылы ҡабул итә бындай кисәләрҙе.\nЛәкин, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, башҡорт матбуғаты тыуған яҡтарыма барып етмәй. Хәҙер гәзит-журналдарға яҙылыу юҡ дәрәжәһендә, подписканы ойоштороу кимәле шулаймы, әллә хаҡтар өркөтәме ҡәрҙәштәребеҙҙе... Заманында «Ағиҙел» журналының дөйөм тиражының 30 проценты сит өлкәләрҙә тарала торғайны.\nТағы шуныһы үкенес, Рәсәй мәктәптәрендә милли компоненттарҙы ҡыҫҡартыу һөҙөмтәһеме, башҡа аҫтыртын сәйәсәтме, башҡорт теле бик күп мәктәптәрҙә уҡытылмай. 90-сы йылдарға тиклем 50-ләп мәктәптә уҡытыла торғайны. Ике меңенсе йылдан күп ерҙә башҡорт теле бик шартлы рәүештә генә уҡыла. Факультатив кимәлендә. Урта мәктәптәр – һигеҙ йыллыҡҡа, һигеҙ йыллыҡтар башланғыс мәктәптәргә ҡалды. Бындай хәүефле хәл Ырымбурҙа ғына түгел, башҡа өлкәләрҙә лә күҙәтелә.\n– Рауил ағай, һаумыһығыҙ? Беҙҙең бик бай ағай! Һеҙгә Күгәрсен районының Аҙнағол ауылынан Владик ҡыҙрасов шылтырата. Ошо форсаттан файҙаланып, халыҡ шағирына атылған йондоҙ кеүек ҡыҫҡа ғына ике шиғырымды уҡып ишеттерәйем тигәйнем. Рөхсәтме?\n– Әйҙә, әйҙә, Владик.\n– «Ғүмер» һәм «Йөрәклетау» тип атала. (Бында һәр шиғырҙан берәр генә строфа бирәбеҙ – Авт.)\n...Был донъяның төп асылы\nҒәҙел ғүмер – шуны аңлағыҙ!\nЕрҙә кеше ғүмере сикһеҙ түгел,\nҡәҙерҙәрен белмәй ҡалмағыҙ!\n... Йөрәклетау – серле утрау,\nМөхәббәт тауы бит ул.\nҺөйөүҙәй саф, изге хисле\nҡуш йөрәк тауы бит ул.\nҺеҙҙең фекерҙәрҙе беләйем тигәйнем, Рауил ағай. Һеҙгә тәүләп мөрәжәғәт итеүем.\n– Тәүләп яҙыуың түгел бит. Нисә йәш һиңә?\n– Стәрлелә йәшәгәндә яҙғылай торғайным, шунан баҫылып торҙом. 48 йәш әле.\n– Самый мөхәббәт тураһында уйланып, шиғыр яҙа торған мәлең икән (йылмая). Матбуғатҡа биргәнең бармы?\n– Район гәзитендә баҫылды.\n– Шиғырыңдан ихласлыҡ бөркөлөп тора. Күптән яҙғанға оҡшайһың. Мәктәп йылдарынан уҡ, тип уйлағайным.\n– Мәктәп йылдарында ла яҙғыланым инде. Тик гәзиттәргә ебәргәнем булманы.\n– Әле өҙөк-өҙөк ишетелгән тауыштан шиғырыңдың һәр юлы хаҡында һүҙ алып барыуы ҡыйын, тик шулай ҙа һинең шиғри күңелле булыуың үҙен һиҙҙерә. Шиғыр менән йәшәүең – үҙе үк матур күренеш. Ундай кешенең уйҙары ла изге була. Был үҙе үк бәхет. Бәлки, киләсәктә шағир ҙа булып китмәҫһең, тик ошо бәхеттән, матурлыҡты күрә, шиғриәтте аңлау белеү бәхетенән Хоҙай айырмаһын үҙеңде. Бына «Йәшлек» егеттәре лә көтә һинең шиғырҙарыңды. Яҙыш, ижад ит!\n– Күмертауҙан Аҡъюл шылтырата. 314 битлек повесымды Күмертау яҙыусылары ойошмаһында тикшертеп, ыңғай баһа алдым. Тик улар, һин әле билдәһеҙ кеше, «Китап» нәшриәте тулыһынса сығара алмаҫ, ике өлөшкә бүлеп, беренсеһен генә алып бар, тип кәңәш итте. Ул өлөш быйыл сыға инде, Алла бирһә. Һорауым шундай: мин оло кеше, китабымдың икенсе өлөшөн күрә алмауым да мөмкин. Шуға күрә повесты тулыһынса сығарыу мөмкинлеге булмаҫмы икән?\n– Был һорауҙы миңә түгел, «Китап» хеҙмәткәрҙәренә бирергә кәрәк. Матбуғатта сыҡҡан мәҡәләләре менән Аҡъюл исеме күптәргә таныш. Шундай ҙур әйберҙең беренсе өлөшө китап булып сығыуы – үҙе үк ҡыуаныслы хәл. Китап сығарыу бөгөн еңел түгел, йылдан-йыл план ҡыҫҡара. Ғүмер бирһен һиңә, Аҡъюл, беренсеһе китап булып сығырлыҡ дәрәжәлә икән, икенсеһен дә ҡулыңа алырға яҙһын.\n– Ирек мин, Стәрленән. Рауил Бикбай шағир ғына түгел, сәйәсмән дә, йәмәғәт эшмәкәре лә. Бөгөнгө Президенттың эшмәкәрлегенә ҡарашы нисек икән?\n– Эйе, әйткәндәй, илдә бер генә Президент булырға тейеш, тигән фекергә Рауил ағайҙың ҡарашын белге килә?\n– Рөстәм Хәмитов үҙенең эшмәкәрлеген бик матур башлап ебәрҙе. Айырыуса беҙгә, яҙыусыларға, уның башҡорт теленә булған иғтибары, телебеҙҙең һәр саҡ яҡлауға мохтажлығын аңлауы, Башҡортостандың башҡорттар иле икәненә баҫым яһап әйтеүе ҡәҙерле. Шулай уҡ тәбиғәтебеҙгә булған ҡарашы ла ыңғай уйҙар уята. Ирәмәл, Торатау хаҡындағы бәхәстәрҙе туҡтатып, кешесә һаҡсыл ҡараш тыуҙыра алыуы ла маҡтауға лайыҡ. Етәксенең атҡараһы эштәре лә, уйландырырлыҡ хәстәрҙәре лә, менәһе тауҙары ла күп. Киләсәктә беҙ унан тағы ла изге эштәр, яңы уңыштар көтәбеҙ. Тик етәксе яңғыҙы ғына тау аҡтара алмаҫ, әгәр халыҡ уға терәк булмаһа.\nБер генә Президент тураһындағы фекергә килгәндә, минеңсә, Башҡортостан Президенты вазифаһы бер ҙә юҡтан булдырылмаған, республикабыҙ быға лайыҡ. Башҡортостан, Татарстан, Яҡутстан кеүек үҙ аллы, ҡеүәтле республикалар – президентлы була торған төбәктәр. Беҙҙең ҡайһы бер район дәүмәлендәге Кавказ республикаларында, беҙ президентһыҙ ҙа йәшәй алабыҙ, тип һүҙ сығаралар икән, уларҙың эшенә ҡыҫылмайбыҙ. Беҙ Президентлы республика булыу яғындабыҙ.\n– Бөгөн йәштәр ижадынан бигерәк тә кемде яратып уҡыйһығыҙ? Ләйсән исемле ҡыҙмын, БДПУ-ла уҡыйым. Көн дә Яҙыусылар союзы бинаһы эргәһенән үтәм. Үҙем дә яҙышам, әҫәрҙәремде кемгә күрһәтергә мөмкин икән? Союзда ундай кешеләр бармы?\n– Ниндәй жанрҙа эшләйһегеҙ?\n– Шиғырҙар яҙам.\n– Яратып уҡығандарым байтаҡ. Шуға айырып ҡына атау дөрөҫ үк булмаҫ. Яңыраҡ ҡына, Ләйсән һылыу, беҙҙең Яҙыусылар союзында һеҙҙең университет студенттарының шиғырҙары хаҡында фекер алышыу булды. Һин нисектер был хаҡта белмәй ҡалғанһың. Союзға ин, кемгә генә өндәшһәң дә, яҙғандарыңа иғтибар итерҙәр. Рәхим ит. Ғөмүмән, йәштәрҙең әүҙемерәк булыуын һорар инем. Союз бинаһында, әҫәрҙәрҙе тикшереүҙән тыш, һәр аҙна шиғри кисәләр, осрашыуҙар үтә, килегеҙ. Ул осрашыуҙар – үҙе үк ижади лаборатория, мәктәп.\n– Фәнүзә Сәфәрова. Нуриман районынанмын. Рауил ағай үҙенең етмеш йәшендә лә егеттәр кеүек. Ағайыбыҙ – ысын шағир ҙа, етәксе лә, хәҙер депутат та. Нисек шулай бар эштә лә өлгөрөргә мөмкин, тип аптырайбыҙ. Спорт менән дуҫлығығыҙ нисек, Рауил Төхфәтович?\n– Минең ижадты төрлө яҡтан белгәнегеҙ өсөн рәхмәт. Шағир булараҡ та, етәксе, депутат булараҡ та, ысынлап та, байтаҡ эш башҡарырға тура килә. Ваҡытты дөрөҫ баһалап ҡына күп нәмәгә өлгөрөргә мөмкин. Һәр сәғәтте, һәр минутты ҡәҙерләп йәшәгәндә генә ғүмер ҙә, түккән тир ҙә ҡәҙерлегә әйләнә. Йәшәү режимым ижадты ла, хеҙмәтте лә, ваҡытты ла һанларға өйрәтә. Мин бик иртә торам, таңғы дүрт-биштәрҙә өҫтәл артына ултырам, эшкә киткәнсе шулай ярайһы уҡ ижад итеп алам. Кис бик яҙышып ултырып булмай, эштән арынып ҡайтыуға һуң булып китә. Ижад ана шул ҡояштан алда тороп ҡыбырлағанды ярата. Ял, отпуск мәлендә лә ҡәләмгә тотонмайынса булмай.\nМахсус спорт төрө менән шөғөлләнгәнем булманы. Тик тәбиғәттә оҙағыраҡ йөрөргә тырышам. Һыу инергә яратам. ҡара яҙҙан ҡара көҙгәсә, көн торошоноң ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, юлым йылға-күл буйына килеп төртөлә икән, һыуға суммайынса сыҡмайым. Элегерәк йәйҙең нисек үтеүен үҙемдең нисә йылға, күлдә һыу инеүем менән билдәләй торғайным. Уларҙың һаны ҡайһы берҙә егерменән ашып китә торғайны. Ғүмер үтә бара был һан да ҡыҫҡара.\n– ҡыҙыҡ, ысын ир-егет икәнһегеҙ. Һаулыҡ-сәләмәтлек һеҙгә!\n– БДУ доценты Зәки Әлибаев ине әле был. Әҙәби тәнҡит буйынса белгестәрҙе юғары уҡыу йортонда әҙерләүҙе планлаштырып буламы? Әҙәбиәт институтының уҡыу программаһына ярашлы ижади шәхестәрҙе үҫтереү ҙә көн талабына яуап бирер ине. Бындай белгестәрҙе әҙерләүсе көс юғары уҡыу йорттарында бар бит. Һеҙ, депутат, Яҙыусылар союзы идараһы рәйесе булараҡ, ниндәй фекерҙәһегеҙ?\n– Тәнҡитселәрҙе махсус юғары уҡыу йортонда әҙерләүгә килгәндә, был мөмкин булырҙай эшме икән ул, тип, бик шикләнеп ҡарайым. Әҙәбиәткә, ижадҡа һәр кем үҙ юлын үҙенсә яра, ижадсыны уҡыу йорттарында ғына тәрбиәләп булмай. Хатта табиптарҙың да, хәрбиҙәрҙең дә, агроном-зоотехниктарҙың да әҙәбиәткә килеү күренеше бар. Быны кешенең яҙмышы тиергә мөмкин.\nӘ бына булған көстәрҙе ойоштороу, файҙаланыу өсөн БДУ-ла, башҡа уҡыу йорттарында тәнҡит буйынса махсус курс үткәреү маҡсатҡа ярашлы булыр ине. Был тәңгәлдә аҙымдар яһалды, әле лә һүҙ алып барабыҙ, эште тағы ла йәнләндереү өсөн Әҙәбиәт институты программаһына оҡшашыраҡ уҡыу программаһы төҙөп, шуны университетта тормошҡа ашырғанда, тағы ла һәйбәт булыр ине.\nМәскәүҙәге Әҙәбиәт институтында һуңғы ун-ун биш йыл эсендә беҙҙең студенттар уҡығаны юҡ. Мәскәүҙә йәшәү ҙә күп сығым һорай, стипендия бәләкәй – унда дәүләт ярҙамынан тыш уҡыу мөмкин түгел. Әле беҙҙә бер уй йөрөй, тик уны нисек тормошҡа ашырырбыҙ?.. Беҙҙең йәш актерҙар, режиссерҙар, ғөмүмән, бик һәләтле йәштәр Мәскәүҙә, Санкт-Петербургта уҡып ҡайтты. Был эш сәнғәтте күтәреү, яңы һулыш биреү өсөн дәүләт ярҙамында махсус рәүештә эшләнде. Ошо программа буйынса беҙ ҙә әҙәбиәтселәрҙән бер төркөм ойоштороп, Әҙәбиәт институтына ебәрә алһаҡ, әҙәбиәтебеҙ киләсәген хәстәрләүҙең бер сараһы булыр ине. Тик был ҡытлыҡ заманда быны тормошҡа ашырыуы еңел булмаясаҡ. Зәки, быны һин үҙең дә яҡшы аңлайһың.\n– Стәрлетамаҡтан шылтыратабыҙ. Зәйнәб Биишева исемендәге Стәрлетамаҡ дәүләт педагогия академияһы башҡорт филологияһы факультетының 4-се курс студенттары. Венера Ғәзизова булам. Рауил ағай, әлеге ваҡытта ниндәй темалар өҫтөндә эшләйһегеҙ? Яңы китап әҙерләйһегеҙме?\n– Күләмле әҫәрҙәремдең һуңғыһы «Хазина» поэмаһы булды. Был әҫәр буйынса шиғри театр тамашасыларҙы шаҡ ҡатырҙы, рух уятты, тулҡынланып, яратып ҡаранылар. Ғөмүмән, бындай театр беҙҙә яңылыҡ булараҡ ҡабул ителде. Сәхнәбеҙ йондоҙо, профессор Таңсулпан Бабичева ҡуйған тамашала Өфө дәүләт сәнғәт академияһы студенттары һәм Милли йәштәр театры актерҙары уйнаны. Күп урында ҡуйылған был театрҙы бик йылы ҡабул иттеләр. Театрға яңынан әйләнеп ҡайтасаҡбыҙ, мин әле әҫәрҙең яңы редакцияһын эшләйем.\nЯңы китаптар тураһында әйткәндә, һуңғы йылдарҙа һайланма әҫәрҙәремдең өс томы баҫылып сыҡты. Әле дүртенсеһен әҙерләп тапшырҙым, быйыл сығасаҡ. Киләһе йыл бишенсеһе менән был оло эште йомғаҡларбыҙ, тим. Ижадты барлау, айырым әҫәрҙәргә бөгөнгө күҙлектән ҡарау байтаҡ ваҡытымды ала. Яңы шиғырҙар яҙыла.\nБеҙ яҙыусыларҙың сираттағы 15-се съезына әҙерләнәбеҙ. Ошо ваҡиға алдынан йола буйынса «Яҙыусы һәм заман» тигән мәғлүмәти-аналитик китап әҙерләйбеҙ. Унда һуңғы биш йылдағы башҡарған эштәргә йомғаҡ бирелә. Был йыйынтыҡ минең съезда һөйләнәсәк телмәр менән асылып китә. Әле ошо эш менән мәшғүлмен. Ошо яуап менән ҡәнәғәтһеңме?\n– Ә нисек ваҡыт еткерәһегеҙ?\n– Алда был һорауға яуап биргәйнем. Әлбиттә, дәүләт, йәмәғәт эштәре ваҡытты күп ала. Ижадҡа ваҡыт наҡыҫыраҡ ҡала. Әҙерәк йәл, әлбиттә.\n– Абзый, һинме?\n– Мин тыңлайым, Хәсән (күренекле шағир Хәсән Назарҙы тауышынан таныны – авт.)\n– Эшләгән урының күп булғас, үҙеңде табырмын тимә. Һин, ил йөрәгендә йөрөгән кеше, беләһеңдер, Рәсәй Президенты Медведев Башҡортостанға килә, ти, шул дөрөҫмө ул?\n– Алдан һинең менән һөйләшмәнеләрме ни? Хәсәндең үҙенән рөхсәт алғандарҙыр әле, тигәйнем (рәхәтләнеп көлә). Эйе, февраль баштарында көтәбеҙ. Ил башлығы Башҡортостандағы милләт-ара мәсьәлә буйынса оло кәңәшмәлә ҡатнашасаҡ. Беҙҙәге дуҫлыҡ-татыулыҡты үҙе килеп күрмәксе. Нисек үҙеңдең хәлдәрең, ижад барамы?\n– Өйҙәмен, бөгөн бик буранлай ҙаһа. Эйе, яҙышам әле.\n– Ярай, осрашҡанға тиклем.\n– Нәркәс Биктанова булам. Башҡорт теленең киләсәк яҙмышын нисек күҙаллайһығыҙ? Телде һаҡлау маҡсатында ниндәй эштәр башҡарыла?\n– Башҡорт теленең киләсәге иң элек башҡортттоң үҙенән тора. Әгәр башҡорт ғаиләһендә башҡорт теле бар икән, тел дә, милләт тә мәңгелек. Атай-әсәй телендә, балалар араһында үҙ-ара аралашыу телендә башҡорт теле юҡ икән, ниндәй генә мәктәптә уҡытһаң да, ниндәй генә китаптар сығарһаң да, ниндәй генә закон-программалар ҡабул итһәң дә, уның һөҙөмтәһе беҙ теләгәнсә булмаясаҡ. Киләсәге, киреһенсә, хәүефле.\nТелде һаҡлау, үҫтереү буйынса һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда ифрат күп эшләнде. Телебеҙ дәүләт статусы алды, мәктәптәрҙә телде өйрәнеү бара, үҙ телебеҙҙә күпме гәзит-журнал сыға, шөкөр, китаптарыбыҙ баҫылып тора, нисәмә радио каналы үҙ телебеҙҙә һөйләй, йыр-көй тарата... Элек Өфө урамында башҡортса һөйләшкән баланы осратыуы, берәй кисәлә башҡортса шиғыр уҡыусы ҡыҙ йә малайҙы күреүе мөмкин түгел ине. Беренсе интернат һәм 20-се мәктәп, БДУ-ның филология факультетын ғына иҫәпкә алмаһаҡ... Ә бөгөн кисәләрҙә башҡортса шиғыр йә йыр яңғырамаған мәктәпте республикала табыуы ҡыйын. Шуға ҡарамаҫтан, халҡыбыҙ араһында ассимиляция көсәйгәндән-көсәйә бара. Бында беҙ элек дәүләтте ғәйепләй торғайныҡ. Ысынлап та, 60-сы йылдарҙа, Хрущев заманында уҡытыу рус теленә күсеү арҡаһында нисә быуын үҙ телен белмәйенсә үҫте. Хәҙер беҙгә балаларҙы үҙ телендә уҡытыу мөмкинлектәре артты, ә шул уҡ ваҡытта башҡортса китап, гәзит уҡыусылар һаны кәмей бара. Ғәйепте, тимәк, үҙебеҙҙән дә эҙләргә кәрәк. Беҙҙең телде кемдер ситтән килеп һаҡлап йөрөмәйәсәк. Үҙеңдән, балаңдан башлана телде һаҡлау. Тағы ҡабатлайым, дәүләт теле булып та, башҡорт теле ғаилә теле түгел икән – уның киләсәге хәүефле. Студенттарға, буласаҡ ата-әсәләргә, буласаҡ уҡытыусыларға был бигерәк тә ҡағыла. Был турала уйланһағыҙ ине.\n– Уйландырғыс нәмәләр тураһында әйттегеҙ. Күпме иғтибар иткәнем бар: балалар хәҙер, өйҙә үҙ телендә һөйләшһә лә, урам буйында үҙ-ара русса аралаша.\n– Эйе, заман, мөхит тигән төшөнсә лә бар. Миңә лә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ауылға ҡайтып, бындай күренештең шаһиты булырға тура килгәне бар. Беҙҙең ауылда, Ырымбур өлкәһендә булһа ла, бөтә предметтарҙан да беҙҙе тик башҡортса уҡыттылар, тик башҡортса аралашып үҫтек. Үткән ҡайтҡанда ғына әле, урамда малайҙар русса һөйләшеп уйнағас, ҡайҙан ҡайтҡан, кем балалары, тип һораһам, нишләп ҡайтһын, беҙҙең урам малайҙары, тиҙәр. Аптырарлыҡ та, әсенеп иларлыҡ та.\n– Һаумыһығыҙ, Рауил ағай. Юлиә Килмөхәмәтова. Ни өсөн башҡорт китабының таралыу даирәһе тар? Шул һорау борсой мине.\n– Был һорау башҡорт китабына ғына түгел, бар башҡорт матбуғатына ла ҡағыла. Беҙ, Юлиә һылыу, әле тел тураһында һөйләштек, шунда күтәрелгән проблемалар бында ла сағыла. Уҡыусыларыбыҙ ни өсөн кәмей? Сөнки оло быуын урынына төп уҡыусылар булып 60 – 70-се йылдарҙа уҡыған кешеләр һәм уларҙың балалары килергә тейеш. Ә ул осорҙағы быуындың байтаҡ өлөшө башҡортса белмәй үҫте һәм улар нисек балаларына башҡортса өйрәтә алһын? Шунан китаптың кәмеүенә, бәҫе китеүенә заман технологиялары ла үҙ өлөшөн индерә. Хәҙер рус китабын да бик уҡып бармайҙар. Күптәр интернет, компьютерға йәбешкән. Шуның арҡаһында гәзитте тотоп та ҡарамай. Китеп бара замандың йәш кешеһе, трамвайҙамы, поездамы, алдында – ноутбук, шул минутында уҡ булған хәл-ваҡиғалар менән танышып бара. Нәфис әҙәбиәтте лә экраны аша уҡырға мөмкин...\nСәбәптәр етерлек. Мәҫәлән, сауҙа селтәренең булмауы. «Китап» нәшриәте үҙенең көсө менән Өфөлә һәм бер нисә районда үҙ магазинын булдырҙы. Һәйбәт күренеш, тик бының менән генә халыҡ ихтыяжын ҡәнәғәтләндереп булмай. Сәйер хәл килеп сыға: ҡайҙа барһаҡ та, китап юҡ, тип зарланалар, беҙ, яҙыусылар, күп урындарҙа осрашыуҙар үткәреп, үҙебеҙ менән китап тейәп барабыҙ, әммә китаптың яртыһы кире ҡайта. Зарланған халыҡ шул китапты алырға бик атлығып бармай.\n– Был әҙәбиәттең кимәле хаҡындамы, әллә халыҡтың аҡсаһыҙлығы тураһында һөйләйме?\n– Күп кешеләребеҙҙең моңһоҙлоғо хаҡында. Аҡса юҡ, тип зарлана, ә башҡаһын һатып алырға табыла. Китапҡа – юҡ. Ә, уйлаһаң, балаһының киләсәге – шул китапта.\n– Әйүпов булам, уҡытыусымын, һеҙҙең менән осрашыу үткәреп булырмы икән? Башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары бик һорай.\n– ҡайһы яҡтанһығыҙ?\n– Әлбиттә, була. Беҙҙең Яҙыусылар союзы йылына 500-гә яҡын осрашыу, кисә үткәрә. Һис кенә халыҡ һорауынан баш тартҡаныбыҙ юҡ. Мәғариф бүлеге аша әйҙә ойоштороғоҙ, килербеҙ, осрашырбыҙ!\n– Илдар Ғәбитов, Өфөнән. Рауил ағай, яҙыусыларҙы мин Алла урынына күрәм. ҡәләм оҫталарының абруйын күтәреү өсөн республикала киләһе йылды, бәлки, Яҙыусылар йылы тип үткәрергәлер?..\n– Киләһе йыл мәҙәниәт йылы булыуы мөмкин, тигән фараздар бар. Шунда яҙыусылар ҙа инеп китер. Китап йылы итәйек, тигән тәҡдим менән сыҡҡан саҡтарыбыҙ булды. Тик ул етәкселектә лә, йәмғиәттә лә аңлау ҙа, яҡлау ҙа тапманы. Нисек кенә булмаһын, халыҡтың рухи мәҙәниәтенә, аңына, тәрбиәһенә ныҡлы иғтибар кәрәк.\n– Рауил Төхфәтович, һаумыһығыҙ, Өфөнән Әлфинә булам. Бер һорауым бар ине. Күптән түгел генә Президенттың дәүләт унитар предприятиеларҙы бөтөрөү тураһында указы булды. Нәшриәтебеҙҙең яҙмышы борсой мине, оптималләштереү һылтауы менән уны ла, гәзит-журналдарыбыҙҙы ла ябып ҡуймаҫтармы? Дәүләт ярҙамынан тыш нәшриәт тә, милли матбуғат та йәшәй алмай бит инде.\n– Үҙегеҙ ҡайҙа эшләйһегеҙ?\n– Беҙҙең арала һеҙҙең кеүек китап, әҙәбиәт, матбуғат яҙмышы өсөн борсолоп, хәстәрләп йәшәүсе мөғәллимдәр булыуына бик шатмын. Был һорауҙы миңә йыш ишетергә тура килә. Ысынлап та, борсолорға урын бар. Баҫма һүҙҙең, китаптың конкуренттары бик күбәйҙе, ләкин беҙҙең Президентыбыҙ, Хөкүмәтебеҙ матбуғатты ла, китапты ла ярҙамһыҙ ҡалдырмаясаҡ. Мин быға ышанам. Сыҡҡан китаптарҙы күберәк уҡығыҙ, гәзит-журналдарҙы күберәк алдырығыҙ! Ихтыяж булғанда, рухи ҡиммәттәребеҙ һаҡланыр.\n– Яуабығыҙ ҡәнәғәтләндерҙе. Шунан һуң, уҡырға тигәндән, хәҙер йәштәр, ҡулына китап алмаһа ла, интернеттан үҙенә кәрәген табып уҡый бит. Интернет-китаптар, сайт булдырыу эше беҙҙә нисек ҡуйылған?\n– Был турала һөйләшеүҙәр ҙә, эш тә алып барыла. Һүҙ ҙә юҡ, әҙәбиәттең бер өлөшө интернетҡа күсәсәк. Заман шуны талап итә, быны аңлайбыҙ. Яҙыусылар союзының үҙ сайты ошо көндәрҙә асыласаҡ. Тиҙҙән китаптарыбыҙҙың электрон варианттары унда ла урын аласаҡ.\n– Һаумыһығыҙ. Әлиә Илсеғолова шылтырата ине һеҙгә, Рауил ағай. Йәш яҙыусылар хаҡында һорауым. Йәштәрҙең ижади һәләтен үҫтереү өсөн беҙҙә ниндәй эштәр башҡарыла?\n– Йәш кешенең, ҡәләмгә бер тотонғас, ижадҡа яуаплы ҡарауы үҙе үк үҫеште билдәләйәсәк. Талапсанлыҡ, эҙләнеүсәнлек һәләтте бик үҫтерәсәк. Ижад бит ул шәхси эш. Уның өсөн ижадсы үҙе генә яуап бирә. Ситтән килеп ярҙам итеп тә булмай.\nЯҙғаныңды донъяға сығарыу мәсьәләһендә лә беҙҙә ҡаршылыҡтар юҡ, буғай. Кәмендә берәй йәш ижадсының талантлы әҫәр ижад итеп, уның сыҡмай ятҡанын күргәнем юҡ. Ундай хәл булһа, үҙем нисек тә ярҙам итер инем.\nБеҙҙә «Йәштәр тауышы» тигән серия бар, унда 35 йәшкәсә йәш яҙыусыларҙың өс телдә – башҡортса, русса, татарса – проза һәм шиғри китаптары сығып килде, килә. Башта ул бик матур китте, китаптар тиҫтәләп-тиҫтәләп баҫылды. Һуңғы йылдарҙа, эҙләй башлаһаң, шул серияға лайыҡлы әҫәрҙәрҙе табыуы бик ҡыйын. Шуға күрә йәштәрҙең ижадын үҫтереү иң тәүҙә йәштәрҙең үҙенән тора.\nИжадта ярҙамға өмөтләнеп кенә йәшәп булмай, ижадҡа үҙең юл ярып киләһең. Шәйехзада Бабич егерме йәшендә халыҡты күтәреп алып китерлек шиғырҙар яҙған, ә Рәшит Назаров 16 йәшендә иҫ киткес талантлы әҫәрҙәр ижад иткән. Уларға кем ярҙам иткән? Үҙҙәре һәм шиғриәт тип янған йөрәктәре ярҙам иткән. Аңлашылдымы, Әлиә?\n– Һаумыһығыҙ, беҙҙе, ҡыҙҙарҙы, Рауил Бикбаев нисек ял итә, шул ҡыҙыҡһындыра ине (көлөү тауыштары ишетелеп ҡала). Халыҡ шағирына илһам ҡасан килә, ғәҙәттә?\n– Покой нам только снится, тигән Блок. Яҙыусы өсөн ял бик шартлы төшөнсә. Ижадтан бер ҡасан да айырылып булмай. Ялды беҙ, киреһенсә, эшләр өсөн, өҫтәл артына ултырыр өсөн көтөп алабыҙ.\nФекер, илһам килһә, ялыңды онотоп эшкә тотонаһың. Бәхетле мәл ул илһам килеүе. Ләкин ижад даими хеҙмәт икәнде аңлаған кеше илһамды ғына көтөп ултыра алмай. Көн дә ҡулыңда ҡәләмең булырға тейеш. Башҡорт әҙәбиәтендә профессиональ яҙыусылар бик-бик һирәк. Бальзак, Толстой, Горькийҙарҙы күҙ алдына килтерегеҙ, улар көн дә ижад менән генә булған. Ә беҙҙә әҙәби хеҙмәт менән генә йәшәү мөмкин түгел. Эш араһында ғына аҡ ҡағыҙға фекерҙе төшөрөү форсаты тейә. ҡыҙғанысҡа ҡаршы. Бына шулай хәлдәр, ҡыҙҙар.\n– Рауил ағай, һаумыһығыҙ. Һеҙҙе Ғафури районының Бәләкәй Үтәш ауылынан Рәфис исемле егет борсой. Башҡорт ханын һайлап ҡуйыуға һеҙ нисек ҡарайһығыҙ?\n– Хандар һайлау тарихта ғына ҡалманымы ни?\n– Йәштәрҙе лә поддержать итерлек хан кәрәк ине.\n– Рәфис, һин үҙең ҡайҙа эшләйһең?\n– Ваҡытлыса эшләмәйем. Ауылда йәшәйем.\n– Йәштәр ойошмаһы бармы һеҙҙә?\n– Дауай, һин үҙегеҙҙә ошо ойошманы ойоштороп ебәр. Йәштәрҙе тупла яныңа.\n– Тарҡаулыҡ бит йәштәр араһында\n– Эйе, уныһы бар.\n– Ауылда өйләнмәгән егеттәр нисәү?\n– Ой, улар күп инде.\n– Үҙебеҙ, милләт һаны кәмей, тибеҙ, ә һәр ауылда 30 – 40-шар буйҙаҡ егет йөрөй. Ана шулар хаҡында уйларға кәрәк, ә хан тураһында түгел.\n– Башҡорттар араһында байҙар ҙа юҡ бит. Халыҡ араһынан халыҡҡа ярҙам итерҙәй бай башҡорт тураһында әйтмәксе инем. Башҡа милләт байҙарына күпме бил бөгөргә мөмкин? Шуны уйлап әйткәйнем. Һүҙе үтерлек бай хан кәрәк беҙгә.\n– Халыҡты байытырлыҡ байҙарыбыҙ булһын! Шуныһы ла бар, Рәфис, беҙҙең халыҡтың тәбиғәтендә сереп байырға ынтылыу бик үк юҡ бит. Башҡорт сауҙа итергә ашҡынып тормаған, тыуған еренә йәбешеп, шунда тир түгеп, тәбиғәт балаһы булып йәшәгән дә йәшәгән.\nДөрөҫ әйтәһең, хәҙерге заманда халыҡтың байҙары күп булырға тейеш. Уларға таянырға тейешбеҙ. Рухыңды һындырмай йәшә, Рәфис.\n– Һаумыһығыҙ, Рауил Төхфәтович. Күгәрсен районынан, Мораҡтан. Райман. Һөнәрем буйынса юрист булһам да, шиғыр уҡырға яратам. Һеҙҙең бер шиғырығыҙ классикаға әүерелгән тип уйлап торам әле. Мостай ағайҙың, бәйгеләрҙә сапҡан ат кеү


БЕР ҠАБЫМЛЫҠ ЙОМРО ТОРТ » Журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\nБЕР ҠАБЫМЛЫҠ ЙОМРО ТОРТ\nКейк-поп – «чупа-чупс» кәнфитен хәтерләткән бәләкәс кенә тәмлекәсте Өфөлә йәшәүсе Миләүшә Торсонбаева бешереү серҙәре менән уртаҡлаша.\nКейк-поп төрлө ҡамырҙан әҙерләнә. Торт бешергәндә йәймәне тигеҙләп ҡырҡҡандан һуң ҡалған киҫәктәрҙе лә, ваҡланған печеньены ла ҡулланырға була.\nОшолай бисквит ҡамыры бешерергә лә мөмкин.\n4 йомортҡа, 1 стакан шәкәр, 1 стакан он, саҡ ҡына ванилин кәрәк.\nЙомортҡаның ағы менән һарыһын айырабыҙ. Ағын миксер менән ҡуйыланып күпергәнсе туғыйбыҙ. Шәкәрҙе берәр ҡалаҡлап ҡына өҫтәп барабыҙ. Һарыһын айырым туғыйбыҙ ҙа шулай уҡ берешәр ҡалаҡлап ҡына ағына өҫтәй барабыҙ. Ванилин ҡушылған ондо һалабыҙ ҙа, ҡалаҡ менән сит-ситенән уртаға табан йөрөтөп, ипләп кенә болғатабыҙ. 200 градус эҫелектәге мейестә 25 минут самаһы бешерәбеҙ.\nӘҙер бисквит йәймәһен һыуытабыҙ ҙа миксерҙа ваҡлайбыҙ. Ҡайнатма, иретелгән шоколад йә ҡуйыртылған һөт һалып болғатабыҙ ҙа ҙур булмаған шарҙар әүәләйбеҙ. 20 минут самаһы һыуытҡыста ултыртып ҡатырабыҙ.\nБыу өҫтөндә шоколадты иретәбеҙ. Шешлек өсөн таяҡтың (махсус таяҡтар ҙа була) осон шоколадҡа манып алабыҙ ҙа шарҙарға ҡаҙайбыҙ. Шулай иткәндә ул ныҡ тора. Тағы ла һыуытҡыста тотоп алабыҙ. Шунан шарсыҡтарҙы таяғынан тотоп, иретелгән шоколадҡа манып алабыҙ. Өйөрөлтөп, сәнске ярҙамында һырҙар һалырға була. Өҫтөн үҙебеҙ теләгәнсә биҙәйбеҙ. Бының өсөн ҡырғыстан үткәрелгән шоколад, ваҡланған сәтләүек, кокос юнысҡыһы һ.б. ҡулланырға мөмкин.


Бөтә донъя кредитҡа йәшәй. Иҡтисади яҡтан үҫешкән илдәр\nбашҡалар өсөн инвестор булып тора, икенсе һүҙҙәр менән әйтк әндә, күршеләренә ярҙам итәләр. Бынан ике яҡ та ота. Кредито рҙар процент ала, ә заем алыусылар иҡтисад үҫеше өсөн средст воға эйә була.\nХәйер, бының бер нескәлеге бар. Бурысты ғәҙәттә тикшерелг ән, ышаныслы, түләү һәләте булған илдәргә генә бирәләр. Көнд әлек тормошта ла теләһә кемгә аҡса бирмәйһең бит. Башҡортост ан күптән инде Рәсәйҙең тап шул ышаныслы һәм түләргә һәләтл е төбәге икәнлеген раҫланы.\nОшо көндәрҙә тормош үҙе әле беҙҙең республикаға ҡарата ә йтелгән һүҙҙәрҙе тағы бер тапҡыр иҫбатланы. 22 ноябрҙә сәғә т 16. 30 - ҙа Республика Йортонда Башҡортостан Республикаһы Хө күмәте һәм Мәскәү халыҡ банкы араһында Кредит килешеүенә ҡул\nҡуйылды. Документ аҫтына ҡуйылған Башҡортостан Республикаһы\nХөкүмәте Премьер - министры Рафаэль Байдәүләтов һәм Мәскәү халыҡ банкы идара рәйесе Игорь Суворовтың ҡултамғалары тиҙҙә н Башҡортостан иҡтисадына 30 миллион доллар йәлеп итәсәк, бы л аҡсаны беҙ бер йылдан ҡайтарып бирергә тейешбеҙ.\nБыл килешеүҙең льготалы шарттарына Башҡортостан менән Мәс кәү халыҡ банкы араһындағы партнерҙарса мөнәсәбәт тә сәбәп б улып торалыр. Был мөнәсәбәткә башланғыс 1998 йылда , банк ре спубликаға 45 миллион доллар кредит биргәндә һалынғайны. Ул йылда, әйтергә кәрәк, форс - мажор хәлдәр ( дефолт) ситуация ны ҡырҡа үҙгәртте. Долларға хаҡ ҡапыл күтәрелде һәм республи ка билдәләнгән ваҡытҡа кредитын түләп бөтөрә алмаҫлығы асыҡл анды. Әммә Мәскәү халыҡ банкы беҙҙең хәлде аңлап, бурысты 20 02 йылда түләп бөтөргә рөхсәт итте. Кем әйтмешләй, һәр минус тың бер плюсы була. Әйтелгән кредит һәм уға бәйле ҡатмарлыҡт ар банк һәм Башҡортостан араһында тығыҙ партнерлыҡ мөнәсәбәт тәре барлыҡҡа килеүенә булышлыҡ итте лә инде. Әйткәндәй, бөг өнгө кредит килешеүенә ҡул ҡуйыу ваҡытында ла хеҙмәттәшлекте ң дауам итәсәге тураһында һүҙҙәр яңғыраны.


Юғалған йолаларҙы тергеҙеп | ГТРК «Башкортостан» - Хәбәрҙәр | 254450\n13 января 2022 — 21:57 ГТРК «Башкортостан»\nӨфөнөң иппотерапия үҙәгендә “Ир баланы атҡа атландырыу” йолаһы уҙғарылды. Дүрт йәшен тултырған малайҙар атта йөрөп, казактар сафына баҫты. “Ир баланы атҡа атландырыу” йолаһы доға ҡылыуҙан башлана. Был иң мөһим шарттарҙың береһе. Сараға бөтәһе биш малай йыйылған. Улар ата-әсә ризалығы менән казактар рәтенә баҫа. Был йоланы башҡарыу өсөн сараға Иглин, Өфө райондарынан килгәндәр. Ысын ир булыр өсөн малайҙарға һыбай йөрөп, бер нисә һынау үтергә кәрәк. Билдәле булыуынса, был йоланың төп символы-ат. Үҙәктә бөтәһе ун туғыҙ ат тәрбиәләнә, шуларҙың берәүһе йола өсөн һайланып алына. Сараны ойоштороусылар уның тыныс булыуына иғтибар итә.“Атҡа атландырыу” йолаһы элек даими үткәрелеп килгән. Дүрт йәшен тултырған малайҙы һыбай йөрөтөү-уның үҙаллы, ысын ир икәнен аңлата. Ете йәшлек Владислав Фирстов, мәҫәлән, беренсе тапҡыр атҡа менгән. Әгәр ҙә бала малдан ҡурмай, иламай, уның өҫтөнән осоп төшмәй икән-тимәк ул тыуған илен һаҡлай аласаҡ, тип юрағандар. Һыбайлының атаһы сара барышында улына кәңәштәрен еткерә.Яланды өс тапҡыр урап үткәс, ир бала әсәһенә уң аяғында тубыҡланып тора, ә әсә үҙ фатихаһын бирә. Шул ваҡытта малайҙың ысын ир-егет булыуын иҫбатлап, атаһы бүләккә ҡорал тапшыра. Әле республикала биш йөҙҙән ашыу казак бар. “Ир баланы атҡа атландырыу” йолаһын һаҡлап ҡалыу һәм тергеҙеү-төп маҡсаттарҙың береһе, ти ойоштороусылар.


Белоретта берәҙәк эттәр өсөн приют асыласаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБелоретта берәҙәк эттәр өсөн приют асыласаҡ\n14:37, 27 марта 2012 Йәмғиәт\nБелорет районы хакимиәте башлығы Владислав Миронов ҡул ҡуйған ҡарарға ярашлы, район үҙәгендәге биналарҙың береһе «Белорет хайуандар приюты» йәмәғәт ойошмаһына бирелә. Бина бөгөнгө көндә файҙаланыуға яраҡһыҙ, уға капиталь ремонт талап ителә. Йәмәғәт ойошмаһы активистары әле ремонт үткәреүгә аҡса йыя.\n— Берәҙәк хайуандар өсөн приют асыу ҡаланы хәүефһеҙерәк итеүҙән тыш, йорт һәм ҡырағай йәнлектәргә, бесәйҙәр һәм эттәргә миһырбанлы ҡараш символы ла буласаҡ, — ти йәмәғәт ойошмаһы вәкиле Лариса Кербер. — Беҙ йәш кинологтар түңәрәге асырға, насар күргән кешеләрҙе йөрөтөүсе эттәр тәрбиәләргә өйрәнергә, Белоретта эттәр күргәҙмәһе үткәреүҙе тергеҙергә ниәтләйбеҙ.


Башҡортостан хужалыҡтарына тоҡомло һыйырҙар килтерелде | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБыл юлы Венгриянан голштин тоҡомло 157 баш тана ҡайтты. Әле улар карантинға ябылған. Тоҡомло һыйырҙар көнөнә 30 литрға яҡын һөт бирә ала. Теманы хәбәрсебеҙ Иҙел Алсынов дауам итә. Башҡортостанда «голштин» тоҡомло һыйырҙар иң һөтлөләрҙән һанала. Йыл дауамында бер һыйырҙан уртаса ете мең килограмдан ашыу һөт һауыла. Фермерҙар билдәләүенсә, һәр малға айырым ҡараш. Ҡырмаҫҡалы районындағы хужалыҡтарҙың береһе был йүнәлеш менән 10 йылдан ашыу шөғөлләнә. Һөт етештереүҙән тыш, улар, шулай уҡ сит өлкәләргә һәм илдәргә йәш таналарҙы һатыу менән шөғөлләнә. Сит илдән килтерелгән малдарҙың барыһы ла Таможня Союзының “Евразия иҡтисади союзында ветеринар-санитар сараларҙы ҡулланыу тураһындағы” ҡарары буйынса айырыуса хәүефле ауырыуҙарҙы асыҡлау йәһәтенән махсус тикшереүҙәр үтә. Үткән айҙа ғына «Россельхознадзор»ҙың Башҡортостан референт үҙәге менән зарарлы сирҙәрҙе асыҡлау йәһәтенән 6 мең 700-ҙән ашыу эре тоҡомло малдан ҡан алынып төрлө лаборатор тикшереүҙәр үткәрелгән. Белгестәр билдәләүенсә, был, тәү сиратта, хужалыҡта ваҡытында зарарлы ауырыуҙарҙы асыҡларға булышлыҡ итә. Шулай уҡ хәҙер предприятие заманса технологиялар менән эш итә. Мәҫәлән, Ҡырмыҫҡалы районындағы хужалыҡтағы һәр һыйырға махсус датчик ҡуйылған. Ул малдың күпме ашағанын, күпме һөт биргәнен, ниндәй һөт биргәнен, уға ниндәй витаминдар кәрәклеген, сирләйме әллә сәләмәтме икәнен билдәләй. Быларҙың барыһы ла белгестәргә ваҡытында саралар күрергә ярҙам итә. Һуңғы йылдарҙа Башҡортостанда һөт етештереү өлкәһе яҡшы үҫә. Август айында һөт малсылығын үҫтереү буйынса маҡсатлы дәүләт программаһы менән Евросоюз илдәренән төбәккә голштин тоҡомло 958 баш һыйыр ҡайтарылған. Һауын малдарын Күгәрсен, Саҡмағош, Дүртөйлө, Туймазы һәм Ҡырмаҫҡалы райондары хужалыҡтары алған.


Секс Уйындар Android – Бушлай Онлайн Уйындар Развратный\nПорно онлайн эш ҡасан етә, бар, бер нисә әйберләр, шулай уҡ интерактив һәм мауыҡтырғыс, тип порноигры. Ә әлеге ваҡытта беҙҙә менән сайты һеҙ аласаһы яҡшы порноигр үҙ на телефон или планшет android. Коллекция секс-бындай уйын өсөн Android уйын уйын төрҙәре һаны потрясающий gnu китерелә менән бөтә төрҙәре менән, шулай уҡ бөтә төр жанр һәм стиль раят. Коллекцияларында, беҙ был сайт бар, тик эсенә HTML5-уйын, сөнки беҙ тел гарантиялана кросс-платформа совместимость. Платформа туранан-тура беҙҙең сайтта, беҙҙең уйын уйнарға мөмкин., Браузерный уйын тәжрибәһен, тапҡыр һәм һеҙ улар тураһында оноторға мәжбүр итә, һәр платформала беҙҙең классик порнофильм килә, теләмәйме ни һеҙҙең интернет повеселиться.\nБеҙ хардкорный порноигры ҙур коллекция тупланған, улар һеҙҙең үҙегеҙгә телефон уйнарға мөмкин буласаҡ. - Булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ ниндәй һы йыйыныуы, һеҙ беҙҙең исемде дөрөҫ коллекция табып, бөгөн кис һеҙҙең өсөн кончать мәжбүр. Ҡасан һеҙ беҙҙең сайтта буласаҡ, һеҙҙең өсөн дә түләргә тура килә тип түгел. Бөтә уйындарҙа еңел ҡарай. Һеҙ булған өсөн дә түләү кәрәк түгел тип, һеҙ иҫәп яҙмаһын булдырырға кәрәк, кәрәк булһа һеҙгә ҡарап реклама роликтары һәм нескипировать түгел, уйындар уйнар өсөн. Дөйөм алғанда, беҙ һеҙҙе иң яҡшы тәҡдим Секс-хәҙерге уйындар Android өсөн сайттар, улар һеҙҙең пользовательский тәжрибәһе биреү тейешле., Беҙ хатта беҙҙең сайты функцияларын булған берләшмәләр алынған, ҡасан ҡыҙыу бәхәскә инергә теләгән ҡыҙҙар һәм егеттәр һеҙҙең менән, һеҙ улар өлкәндәр өсөн бүленгән уйын дәрте булды. Беҙҙең сайтта уҡытыу тураһында ентекләп параграф икенсе.\nБында Секс Уйындар Android Өсөн Иң Яҡшы Коллекция\nУйындары беҙҙең иң ҙур коллекцияһының береһе булған енси хардкорный, ул ҡасан төҙөлгән интернет булды, сөнки беҙ уйын һәм бик күп, шулай уҡ төрлө китапханалар булып беҙҙең күп беҙҙә. Төрлөлөгө, тимәк, һеҙгә уйын дөрөҫ тип табып, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ ир-егет йәки ҡатын-ҡыҙҙар, һеҙ һәм сексуаль ҡарамай. Натурал күпселеге беҙҙең өсөн тәғәйенләнгән уйын, беҙҙең аудиторияның күпселек өлөшө һәм күп өлөшө порно сөнки был-дөйөм алғанда тамашасы. Һеҙ натурал әгәр, һеҙгә оҡшаймы, тип, ҡыҙ менән ниндәй уйын беҙҙә бар, һеҙҙең уларға оҡшамауы мөмкин., Уйын беҙҙең ҡыҙҙар менән булған-әсәйем менән үҫмерҙәр һәм уйын, уйын беҙҙә бар, һеҙ үҙегеҙҙе идеаль ҡатын-ҡыҙ исемдәре бик күп һәм улар аласыз настроить беҙҙең пародийный категория уйынын сексуаль, уларҙы һеҙ килтергән бөтә персонаждар билдәле, ул һеҙгә һәр саҡ трахнуть теләйем.\nБеҙ шулай уҡ сайттарҙың береһе булыр, ул. бөтөн ҡатын-ҡыҙ енси категория өсөн уйындарына бағышлана. Аптырай һәм һеҙҙең булып, күргән, тип, бөтөнләй һәйбәт күренеү өсөн ҡатын-ҡыҙ енси уйын. Хәйер, улар артыҡ гламур һәм чувственный атмосфера бар, килгән бысраҡ фантазия менән уларҙың бөтә төрҙәре, шул иҫәптән секс межрасовый би-би-си, хатта ролле уйын фантазияны һәм көсләү тураһындағы төркөм челка. Ә беҙгә бар әле секс-парлы уйын өсөн, һеҙҙең ярҙам менән ул үҙ сексуаль һәм ҡыйыу рәүештә экспериментҡа идея-яҡ йоҡоно боҙа тикшерелде.\nНиһайәт, уйын тураһында онота хардкорный енси биреүселәр күп булды, ул беҙгә бағышлауы ғәжәп берләшмәһе. Әгәр һеҙ гей, бисексуал йәки ябай, ҡыҙыҡһыныусан, тиҫтәләгән яңы гей беҙҙең бар-секс-уйындар Android өсөн беҙҙең сайттар, улар тәҡдим итәләр, шулай уҡ gnu төрлөлөгө, тура һәм уйын кеүек. Категория леско был секс-һәм уйындар башҡа уйындар һеҙҙең таныштырыу леско симулятор-яҡ табып, наслаждаться леско уйынсылары улар мөмкин ысынлыкта, леско менән генә түгел, ә фантазия натурал. Категория ә трансвеститский секс - любим бөтә уйын беҙҙең сайтта.\nДөрөҫ Порно Өсөн Дөрөҫ Уйын Өлкәндәр Өсөн\nAndroid Sex эконом ваҡытта һәм эконом-мобиль платформаны яҡшы секс өсөн был-уйын. Был html5 булғандар ғына беҙҙең сайты-уйын, протестировать булып, инаныу өсөн, уларҙың яҡшы эшләргә теләсә ҡайһы мобиль айланмалар. - Булмауға ҡарамаҫтан, һеҙҙең телефон йәки планшет бар, наслаждаться уйындар һеҙҙең бер ниндәй ҙә проблема, сөнки беҙ уйын бер нисә протестировать был сайтта һәр төҙөлөшө. Android бағышланған сайтында ла башлы-уйынсылары, уйын, беҙ бында була, кросс булып тора-улар уйнарға мөмкин теләсә ниндәй төҙөлөшө һәм платформа, ул эшләй браузер ала., Шулай уҡ беҙ ошондай инаныуҙар менән ҙур коллекцияһы булырға кәрәк, беҙ дөрөҫ һәм һөҙөмтәле инструменттар өсөн үпкәләп ҡарап тәҡдим итә. Һеҙ уйынын таба алмай, уларҙы эҙләү, бер секунд һанап, сөнки беҙ дөрөҫ яҙылыуы тасуирлана браузерҙәр уйын һәм контент, ул миниатюралар тәҡдим итеүен уңайлаштырыу менән бергә уйлайым. Мин шулай яҙам, тип, һеҙгә беҙҙең сайттың функцияларын берләшмәләре файҙалана ала., Һеҙҙе уйын билдәләй һәм баһалай аласаҡ, һеҙ ағымы иғлан таҡта ҡатнашыусыларҙы ҡабул итә ала, һәм беҙ тере ч өҫтөндә эшләү-клиенттар, һәм чате һәм туранан-тура бәйләнеше аша беҙҙең бөтәбеҙ бергә йыйылып унда уйынсылары хәбәрен ала.\nТәжрибә Наслаждаться Секс-Кис Уйындар Android Өсөн Бөгөн!\nБеҙ ышанабыз, һеҙ беҙҙең сайтыбыҙҙа нимә оҡшай. коллекцияларында, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ ҡуҙғатҡан. Улар өсөн бында беҙ һеҙҙе уйын дөрөҫ булһа, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ кем. Беҙгә күберәк кәрәк булған башҡа сығанаҡтар менән һеҙ сайттың ххх уйын түгел. Закладка был һеҙгә һәйбәтерәк һәм платформа өҫтәй, сөнки аҙна һайын беҙ яңы тип уйын килтерә. Әйткәндәрҙе иҫәпкә алып, хәҙер иң ҡырағай әҙер һеҙ наслаждаться барлыҡ фантазияһын, виртуаль у йүгерергә һеҙҙең аша беҙҙең секс-мир, ул маргиналдар һәм барлыҡ төп порно gnu тыуҙыра., Беҙ бында, әгәр һеҙ ҡасан барлыҡҡа ҙә ниндәйҙер һорауҙары йәки тәҡдимдәре тураһында һөйләне, нисек беҙ был платформа яҡшыртырға тейеш. Бөгөн кис уйнай башланы!


Мальта парламенты — Башҡорт Википедияһы\nЗдание парламента (Мальта)[d], Валлетта, Мальта\nМальта парламенты Викимилектә\nВәкилдәр Палатаһы (ингл. House of Representatives, мальт. Il-tad Kamra-Deputati) — бер мандатлы Мальта парламенты.\nҠоролошо һәм вәкәләттәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nӘлеге ваҡытта Мальта парламенты 65 депутаттан тора. Әгәр ил масштабында тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаһа, 4 депутат өҫтәлә. 13 һайлау округында 65 депутат, округтан биш йылға берҙәм күсмә тауыш системаһы буйынса 5 депутат буйынса һайлана. Ҡалған дүрт депутат урыны бөтә ил күләмендә тауыштарҙың яртыһынан күберәген алған партия парламентта күпселек урын алмаған осраҡта өҫтәлә.\nПалата рәйесе булып уның ағзаларынан һайланған спикер тора (2008 йылдан алып — Луис Галеа). Мальта вәкилдәре палатаһы закон проекттарын, һайлауҙарҙа еңгән ил партияһы төҙөгән Хөкүмәт составын, премьер-министрҙы (бөтә хөкүмәт ағзалары кеүек үк Палата депутаты булырға тейеш) раҫлай, шулай уҡ биш йыллыҡ мөҙҙәткә президент һайлай.\n1966 йылдан алып палатала ике ҙур партия — консерватив милли һәм лейбористик — вәкилдәре генә ултырыш үткәрә. Был илдә ике партия системаһын барлыҡҡа килтерҙе.\n2008 йылда һайланған 11-се Палатала милли партиянан 35 депутат, ә лейбористар партияһынан 34 депутат була.\n2013 йылғы саҡырылышта лейбористар 39 , ә милләтселәр 30 урын ала, ләкин һуңынан Конституция суды, милли партияның күсмә тауыштарҙы иҫәпләгәндә хаталар ебәрелеүе тураһындағы дәғүәһен ҡарап, уларға ике өҫтәмә урын бүлә.\n2016 йылда бер милли партия ағзаһы бойондороҡһоҙ депутат була, ә бер депутат-лейборист яңы булдырылған демократик партияға күсә. Шулай итеп, 50 йыл эсендә тәүге тапҡыр Мальта парламенты ҡәтғи ике партия булыуҙан туҡтай (тәүҙә уның бөтә ағзалары ла ике төп партияның береһенән һайланһа ла).\n2015 йылға тиклем вәкилдәр палатаһының резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы тора, әммә әлеге ваҡытта ул Ренцо Пьяно проекты буйынса махсус төҙөлгән бинаға күсерелә, шул уҡ ваҡытта дәүләт башлығы резиденцияһы булып Ла-Валлетталағы Бөйөк магистр һарайы ҡала.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Мальта_парламенты&oldid=1031913 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:11 26 апрель 2021 үҙгәртелгән.


Аҙна яңылыҡтары. Баймаҡ районында төрки халыҡтарҙың милли уйындарының береһе Ылаҡ йылдам тергеҙелә башланы\nУл хәҙер һәр байрамдың төп биҙәгенә әйләнде. Халыҡ уйынын һәр яҡлап үҫтереү йәһәтенән ошо көндәрҙә районға Силәбе өлкәһенән ун дүрт махсус ат алынған. Ылаҡ уйынына Баймаҡтар Ҡырғыҙстанда үткән, «Күсмә халыҡтар фестивалендә» дүртенсе урын алып дәртләнеп ҡайтҡандан һуң ныҡлап тотондо.\nБаймаҡ ерендә тергеҙелгән уйынға башта халыҡ ятһынып ҡараһа, һуңынан уның үҙенсәлегенә төшөндө. Ул башҡорттарҙа онотолған милли уйындарҙың береһе. Нисә йылдар, нисәмә быуын вәкилдәре күреп-белеп үҫмәгән «Ылаҡ» уйыны былтыр Баймаҡ районында үткән «Башҡорт аты» фестивале сиктәрендә тергеҙелә. Башланғысты артабан Ҡырмыҫҡалы районы беренсе республика халыҡ «Уйын» байрамы сиктәрендә күтәреп алды.\n«Ылаҡ» көньяҡ илдәрҙә ысын ир-егеттәр уйыны тип телгә алына. Ул көкпар исеме аҫтында фестиваль, чемпионат рәүешендә үтә. Сараның талабы буйынса ҡатнашыусылар милли кейемдәрҙә сығыш яһай. Хәүефле ярыш меңдәрсә халыҡты йыя. Яңы-яңы ғына «ылаҡ» серҙәренә төшөнгән баймаҡтарҙың быйыл Ҡырғыҙстанда уҙған Бөтә донъя күсмә халыҡ уйындарында ҡатнашыуы ла шаҡ ҡатырғайны. Уйынды ҡарап, өйрәнеү ниәтендә барған яҡташтарыбыҙ көтмәгәндә дүртенсе урын яулап, 350 мең һумлыҡ призға эйә булып ҡайтты. Был милли уйынды үҫтереүгә йәнә бер ныҡлы аҙым яһалды тигән һүҙ.\nӘлегә тиклем баймаҡтар ҡағиҙәләрҙе бер ни тиклем үҙләштергән, әммә һыбайлыны һаҡлаусы махсус кейем хаҡында хатта, уйланылмаған. Бынан тыш, күнекмәләр тәкә менән түгел, ә ҡарасҡы менән уйналған. Халыҡ уйынын үҫтереү йәһәтенән ошо көндәрҙә Баймаҡ районына Силәбе өлкәһенең Верхнеуральск ҡалаһынан ун дүрт махсус ат алынды. Улар әле Ҡуянтау һәм Темәс ауылдарындағы фермерҙарҙа өйрәтелә. Әле Ҡуянтауҙағы тәжрибә хужалығында ете ат Ылаҡҡа әҙерләнә. Ғөмүмән, был аттар бейек, оҙон тояҡлы (или ботло) шәп юртаҡтар. Күбеһенсә, орлов, рус рысак йылҡылары һайлап алынған. Уларҙың башҡорт тоҡомло аттарға ҡарағанда, тиҙлеге шәп. Шулай уҡ был аттарҙың түш тирәһе киң. Ундай арғымаҡтар бер-береһе менән бәрелешкән осраҡта ла бирешмәй икән.\nӘлбиттә, Ылаҡ уйынында еңеү яулау өсөн уйынсынан тыш, аттарҙың да роле ҙур. Арғымаҡтар үҙ хужаһы менән берҙәй сығыш яһарға тейеш. Шуға күрә, төрлө күнекмәләрҙән тыш, кеше менән яҡшы мөнәсәбәтте булдырыу өҫтөндә лә эшләйҙәр. Киләсәктә Баймаҡ районында төрлө тоҡомло спорт аттарының бәйгеләрен ойоштороу, халыҡ уйындарын үҫтереү, йәш спортсылар тәрбиәләү йәһәтенән шарттар тағы ла яҡшырыр тип күҙаллана. Башҡортостан ойошторолоуҙың 100 йыллығы айҡанлы республикала башҡарыласаҡ сараларға ярашлы, Темәс ауылында ипподром төҙөү ҙә ҡаралған. Кем белә, бәлки, республикала «Ылаҡ» уйыны киң ҡолас алып, бар ырыу вәкилдәре ярышына әйләнмәҫ тимә.


Мәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре асыла // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nМәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре асыла\n13:40, 26 апреля 2012 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов бөгөн эш сәфәре менән Мәскәүгә килде. Хәтерегеҙгә төшөрәйек: Рәсәйҙең баш ҡалаһында Башҡортостан Республикаһы көндәре асыла, уның сиктәрендә Мәскәү халҡын һәм баш ҡала ҡунаҡтарын һәр төрлө бихисап осрашыуҙар көтә, унда улар башҡорт халҡының тарихы, мәҙәниәте, Башҡортостандың төрлө өлкәләге ҡаҙаныштары менән таныша аласаҡ.\nШулай итеп, РФ Сауҙа-сәнәғәт палатаһында республиканың сәнәғәт һәм инвестицион ҡеүәттәренең, Башҡортостан ғалимдарының мөһим фәнни ҡаҙаныштарының, шулай уҡ Башҡортостан менән Мәскәүҙең туристик продукттарының презентацияһы үтәсәк. Ошонда уҡ түңәрәк өҫтәл үткәреү планлаштырылған, унда Башҡортостандың һәм Мәскәүҙең эшлекле даирәләре һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре ҡатнашасаҡ. Тикшереләсәк төп темалар иҫәбендә төбәктәрҙә бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡҡа ярҙам итеү мәсьәләләре, йәштәрҙе эшҡыуарлыҡҡа йәлеп итеү механизмдары, бәләкәй эшҡыуарлыҡ үҫешенә булышлыҡ итәсәк яңы проекттар күрһәтелгән.\nЭш программаһында йәнә Башҡортостан Президентының Мәскәү мэры Сергей Собянин менән осрашыуы, Рөстәм Хәмитовтың М.Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университеты студенттарына лекцияһы, республика менән Ҙур театр араһындағы килешеүгә ҡул ҡуйыу ҡаралған.\nМәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәренең бай эстәлекле мәҙәни программаһы тураһында ла әйтмәй ҡалдырып булмай. Рәсәйҙең баш ҡалаһында бер юлы өс күргәҙмә асыласаҡ. «Башҡортостан – Евразия ынйыһы» фотоэкспозицияһына йөҙгә яҡын эш индерелгән. Уларҙа тәбиғәт, туризм, экотуризм, традициялар, кәсептәр, мәҙәниәт, спорт һәм тағы күп нәмә сағылдырылған. Биҙәү-ҡулланма сәнғәт һәм халыҡ кәсептәре изделиелары күргәҙмәһе менән Башҡортостан нәшриәттәренең китаптар экспозицияһы ла бихисап байрам саралары өсөн сағыу фон буласаҡ. Быларҙың барыһын да Халыҡ-ара Музыка йортона килгәндәр күрә аласаҡ, Башҡортостандың сәнғәт оҫталарының концерты ла ошонда үтәсәк.\nТағы бер күргәҙмә – республиканың Рәссамдар союзыныҡы – «Яңы манеж» күргәҙмә залында эшләйәсәк.\nМәскәүҙә Башҡортостан Республикаһы көндәре «Башҡортостан» киностудияһы эштәренең презентацияһы менән тамамланасаҡ. 28 апрелдә «Еңмеш», «Ел ҡыуыусы», «Ун өсөнсө раунд» нәфис фильмдарын, «Һуғыш беҙҙе балаларға һанаманы!» документаль таҫмаһын һәм «Батырҙар тураһындағы әкиәттәр», «Иҫәр бүре» һәм башҡа анимацион фильмдарҙы ҡарарға мөмкин буласаҡ. Башҡортостан киноһы көнө «35 мм» кинотеатрында үтәсәк.


Песня «Йөрәк сере» исполнителя Гульсум Бикбулатова. Скачать или слушать онлайн\nПесня «Йөрәк сере»\nДауылдарҙа осто ал яулығым,\nБәлки, табалырһың ишкәйен.\nЙәшләй һөйгән йәрҽм ятҡа ҡалды,\nӘйтегеҙсе, дуҫтар, нишләем?\nУның йөрәге лә юҡһыныуҙн\nҺыҙланалыр кеүек ғүмергә.\nАра йыраҡлаша, тик нигәлер\nКауышырбыҙ кеүек күңелгә.\nНик осораның минҽң тормошома,\nНур һипмәгәс таңдар атҡанда?\nӘмма һүнмәҫ рухым һаман көслө,\nДарья һыуы ташып аҡһала.


Башҡортостанда тәүге төбәк география диктанты уҙҙы\nГеография буйынса үҙ белемен тикшерергә теләүселәр Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында ойошторолған диктантта ҡатнашты. Уларға Башҡортостан географияһы буйынса 35 һорау бирелде.\n08 фев, 19:46\nӨфө дәүләт авиация техник университетында яңы эшләнгән уҙыш машинаһы һынанылар\nСтудент болиды. Рәсәй фән көнө уңайынан Өфө дәүләт авиация техник университеты йәмәғәтселек иғтибарына уҡыу йортонда эшләнгән уҙыш машинаһы тәҡдим ителде. Ул 2019 йылда төрлө ярыштарҙа ҡатнашҡан. Болид мөмкинлектәре менән БСТ каналы хәбәрсеһе Рафиҡ Әхмәтшин ҡыҙыҡһынды.\n08 фев, 19:45\nӨфөлә йәш ғалимдар традицион балға йыйылды\nБулмышын фәнгә арнаған йәштәр өсөнсө тапҡыр ауыл хужалығы министрлығының коллонналар залына йыйылды. Улар полнез бейеүендә ҡатнашты һәм лирик вальстарҙа әйләнде.19 быуаттың юғары ҡатлам йәмғиәте атмосфераһын БСТ каналы хәбәрсеһе Гүзәл Борханова тамаша ҡылды.\n08 фев, 19:44\nӘбйәлил районы Тупаҡ ауылында күптән көтөлгән мәктәп һәм балалар баҡсаһы файҙаланыуға тапшырылды\n120 уҡыусыға һәм 60 балаға иҫәпләнгән мәғариф объектының асылыуын тупаҡтар уҡыу йылы башынан көттө. Ниһайәт, улар яңы белем усағын туйлау тантанаһына йыйылды.\n08 фев, 19:43\nҠазанда башҡорт телен уҡытыу курстарына балалар туплана башланы\nБелем биреү февралдә үк башланасаҡ һәм майға тиклем дауам итә. Дәрестәр Халыҡтар дуҫлығы йортонда йәкшәмбе мәктәбе форматында үтәсәк.\nӨфөлә Наил Ғәйетбаевтың «Бабич» романы буйынса китап уҡыусылар конференцияһы ойошторолдо\nӘҙәбиәт музейы филиалы – Мәжит Ғафуриҙың йорт-музейында «Ағиҙел» журналы менән берлектә билдәле башҡорт яҙыусыһы Наил Ғәйетбаевтың «Бабич» романы буйынса китап уҡыусылар конференцияһы ойошторолдо. Сарала әҙиптең ҡәләмдәштәре, әҙәбиәт белгестәре, тарихсылар ҡатнашты.\nӨфөнөң Затон микрорайонында музыка мәктәбе төҙөлә\nУл «Башҡортостандың 100 йыллығына – 100 объект» программаһы исемлегенә ингән. Баш ҡала хакимиәте мәктәптең әҙерлеген 96 процент тип баһалай. Объектта электр ҡоролмаларын монтажлау, мебель урынлаштырыу һәм бинаны биҙәү эштәре бара. Тулыраҡ БСТ каналы хәбәрсеһе Әлфинә Килдейәрова.\n07 фев, 20:56\nБөгөн Өфөнөң Кузнецов затонында яңы балалар баҡсаһы асылды\nМәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы 64 урынға иҫәпләнгән, йоҡо һәм уйын, өҫтәмә дәрестәр өсөн бүлмәләр, гимнастика залдары, медицина кабинеты, тәрбиәселәр өсөн айырым бүлмәләр булдырылған. Өфө ҡала хакимиәте башлығы урынбаҫары Алина Сөләймәнова.\nБашҡортостанда балаларҙы беренсе класҡа алыу буйынса 8 меңдән ашыу ғариза ҡабул ителгән\nУларҙы 1 февралдән тапшырырға мөмкин. Мәктәптәргә ҡабул итеү нормалары тураһында Республика мәғариф һәм фән министрлығының бүлек етәксеһе Розалия Сәфиуллина һөйләй.\nРәсәй ВУЗдарында студенттар өсөн бюджет урындары арттырыла\nБыл турала Мәскәүҙә Дәүләт советы президиумы һәм Фән һәм мәғариф буйынса советтың киңәйтелгән ултырышында белдерелде. Ил президенты Владимир Путин тәү сиратта төбәктәрҙә ошо мәсьәләгә иғтибар кәрәк, тине.\nБөгөн Владимир Путин фән һәм мәғариф мәсьәләләренә арналған Дәүләт советы президиумы ултырышын үткәрҙе\nРәсәй университеттарының артабанғы үҫеш юлдары. Дәүләт башлығы эшкинмәгән юғары уҡыу йорттарын юҡҡа сығарыуҙы талап итте.\n07 фев, 00:10\nӨфөлә “Йыл уҡытыусылары” билдәләнде\nҠала мәҙәниәт һарайында “Башҡортостандың баш ҡалаһы йыл уҡытыусыһы“, “Башҡортостандың баш ҡалаһы башҡорт теле һәм әҙәбиәте йыл уҡытыусыһы”, “Йөрәгемде балаларға бирәм” ҡала һөнәри конкурстарын ябыу тантанаһы үтте.\n06 фев, 15:17\nӨфөлә йыл уҡытыусыһы исеменә Дамир Шәмсетдинов лайыҡ булды\nУға 25 йәш, 56-сы мәктәптә рус теле һәм әҙәбиәтен уҡыта.\n06 фев, 11:10\nБашҡорт дәүләт аграр университеты белгестәре селекция юлы менән яңы картуф төрөн сығарған\nӨмөтлө бүлбе. Ул вирустарға һәм сирҙәргә бирешмәй, мул уңыш алырға мөмкинлек бирә, - ти селекционерҙар. Киләсәктә яңы сорт сит илдән индерелгәндәрен алмаштырыр, - тип өмөтләнә аграр университет хеҙмәткәрҙәре.Улар менән БСТ каналы хәбәрсеһе Флорида Ким осрашты.\n05 фев, 23:02\nӨфөлә башланғыс класс уҡыусыларын бушлай туҡландырыуҙы ойоштороу буйынса кәңәшмә үтте\nДәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай рәйесе урынбаҫары Эльвира Айытҡолова билдәләүенсә, әле был тәңгәлдә әҙерлек эштәре алып барыла, аш-һыу блоктары йыһазландырыла. Аутсорсинг буйынса эште яҡшы ойошторған Нефтекама ҡалаһы алдынғы эш тәжрибәһе менән уртаҡлашты.\nРеспубликала ауыл педагогтарына миллион һум тапшырыла\nБыл аҡса халыҡ һаны 50 меңдән артмаған ауыл һәм ҡалаларға эшкә барған уҡытыусыларға түләнә. Программа быйыл тормошҡа ашырыла башлай.\nБалаларға өҫтәмә белем биреү өсөн сертификаттар тапшырыла башлай\nБашҡортостанда яңы уҡыу йылынан балаларға өҫтәмә белем биреү өсөн сертификаттар тапшырыла башлай. Уның суммаһы 8 мең 800 һум. Әле был проект республиканың 40-ҡа яҡын район һәм ҡалаһында һынау үтә. Республика мәғариф һәм фән министры Айбулат Хажин һөйләй.\n05 фев, 09:21\nИглин районы үҙәгендә 260 урынлыҡ яңы балалар баҡсаһы төҙөлә\nМәктәпкәсә белем биреү учреждение “Йондоҙло” биҫтәһенә ҡарай. Билдәләнгән участкала ер эштәре башҡарылған, әле инженер селтәрҙәр менән тоташтырыу, инфраструктура булдырыу мәсьәләһе хәл ителә. Район хакимиәте башлығы Николай Самойленко.\n04 фев, 19:38\n«Миловка паркы» торлаҡ комплексында мәктәп һәм балалар баҡсаһы төҙөлә\nЯңы биҫтәгә заманса социаль инфраструктура. Эштәр демография милли проекты сиктәрендә башҡарыла. Төҙөлөш федераль ҡаҙнанан финанслана. Эштәр барышын БСТ каналы хәбәрсеһе Рафиҡ Әхмәтшин күҙәтте.\n04 фев, 19:06\nАуыл уҡытыусыларына- махсус программа\nБөгөн Республика Хөкүмәте Президиумы ултырышында “Ауыл уҡытыусыһы” программаһы менән таныштырҙылар. Ошондай проект беҙҙең республикала былтыр тормошҡа ашырыла башланы. Уның буйынса ауылға эшкә ҡайтҡан 100 йәш уҡытыусыға 600 мең һум грант бирелде.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №31, 30 июль - 5 август, 2016 - Информационные страницы\n№31, 30 июль - 5 август, 2016\nКиләһе йыл Рәсәй һәм Башҡортостанда\n"Экология һәм айырыуса һаҡланған\nтәбиғәт биләмәләре йылы"\nтип иғлан ителде.\nРеспубликала экологик хәүефһеҙлекте\nтәьмин итеү, кешеләрҙә тирә-яҡ\nмөхиткә һаҡсыл мөнәсәбәт тәрбиәләү өсөн\nниҙәр эшләргә кәрәк тип уйлайһығыҙ?\nНи генә тиһәң дә, эскән һыуҙың таҙа, тейешле йомшаҡлыҡта һәм файҙалы минералдарға бай булыуы мотлаҡ, сөнки ҡулланған һыу сифатының кеше ғүмере оҙайлығына туранан-тура бәйләнеше барлығы күптән иҫбатланған.\nБелем усағы тәү башлап үҙ ишектәрен 1944 йылда Өфө ҡалаһының 9-сы урта мәктәбе нигеҙендә етем балалар өсөн булдырылған интернат булараҡ аса. 1991 йылда ул Рәми Ғарипов исемендәге 1-се Башҡорт республика гимназия-интернаты тип үҙгәртелә.\nТәбиғәт менән дуҫлашҡан, тәбиғәт телен аңлаған, тәбиғәттең серҙәрен белгән кеше бәхетле генә түгел, сәләмәт тә ул. Шулай тигәндә, тән сәләмәтлеге генә түгел, ә йән, рух сәләмәтлеге лә күҙҙә тотола. Танылған башҡорт яҙыусыһы, үлән белгесе Рим Билал улы ӘХМӘДОВ менән әңгәмәләшкәндә бының ысынбарлыҡ икәненә тағы бер ышанылды: эйе, тән һәм йән сәләмәтлеге ошонда, тәбиғәттә икән.\nКешенең бер көнлөк рационында аҡһым, май, углеводтар мотлаҡ булырға тейеш. Әгәр ҙә организмға уларҙың береһе генә лә етмәй икән, кеше ауырыуға һабыша.\nИғтибарығыҙҙы проблемаларға сарыф иткәнсе, иң яҡшыһы - яратҡан эшегеҙ менән шөғөлләнегеҙ, күберәк хәрәкәтләнегеҙ, ыңғай ҡарашлы кешеләр менән аралашығыҙ. Тыныс музыка тыңлағыҙ, файҙалы китаптар уҡығыҙ.\nОсондорҙолар, иркәләнеләр, тип әйтеп булмай, әлбиттә, ҡыҙ кеше нимә эшләргә тейеш - бөтәһен дә белеп үҫте. Тик саманан артыҡ ғашиҡ булып, илереү сигенә етеп яратыуы ғына харап итте уны.\nБашҡорттар тотем итеп ҡоштарҙы йөрөткән. Мәҫәлән, борон ҡошо - бөркөт, ағасы имән булған яҡын ҡәрҙәштәргә өйләнешеү хуш күрелмәгән. Бер аймаҡ, ара ҡәрҙәштәргә парлашыу, hис шикhеҙ, тыйылған.\n1. "Урал батыр" башҡорт халыҡ эпосы 2. М. Аҡмулланың шиғырҙар йыйынтығы 3. Ҡол Ғәли "Йософ ҡиссаһы" 4. Ризаитдин Фәхретдин "Нәсихәттәр" 5. Ғайса Хөсәйенов "Тормош" һәм "Донъя" парсалар китаптары 6. Шәйехзада Бабич, "Ғазазил" поэмаһы, шиғырҙары 7. Зәйнәб Биишева "Кәмһетелгәндәр" трилогияһы


«Башҡортостан» киностудияһына Әмир Абдразаҡовтың исеме бирелә // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n17:19, 16 августа 2018 Мәҙәниәт\nБашҡортостандың Мәҙәниәт министрлығында асыҡлыҡ индереүҙәренсә, тап Әмир Абдразаҡов 1990 йылда киностудия ойошторған һәм уның беренсе директоры булған.\nӘмир Ғәбделмән улы Абдразаҡов — башҡорт актёры, сценарист һәм кинорежиссер. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (1974) һәм Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты (2006). 1934 йылдың 15 ғинуарында Ырымбур өлкәһе Александровка районы Ҡәйепҡол ауылында тыуған. 1959 йылда А. В. Луначарский исемендәге Дәүләт театр һәм сәнғәт институты (ГИТИС) ҡарамағындағы башҡорт студияһын тамамлаған (О. И. Пыжова һәм Б. В. Бибиков класы). 1959-1962 йылдарҙа — Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт академия театрында актер. 1962 йылдан Башҡорт АССР-ы Министрҙар Советы ҡарамағындағы Телевидение һәм радио тапшырыуҙары комитетында режиссёр булып эшләй. 50-гә яҡын телевизион фильм төшөргән, шул иҫәптән Башҡортостан телевидениеһында тәүге тапҡыр Я.Хамматовтың «Бөртөкләп йыйыла алтын» (1979) һәм Ғ. Ибраһимовтың «Кинйә» (1986) романдары буйынса күп сериялы нәфис телефильмдар.\n2006 йылда Әмир Абдразаҡов «Һынмаҫ рух» документаль фильмы өсөн Башҡортостандың Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһына лайыҡ булды.\nТеги: «Башҡортостан» киностудияһы, Әмир Абдразаҡов


Берәҙәк эттәр проблемаһын кемдәр хәл итер? » "Урал" гәзите\nЭт кешенең дуҫы, юлдашы тигәндәрен бала саҡтан уҡ ишетеп, уларҙы яҡын күреп үҫәбеҙ. Әммә кешеләр бер төрлө булмаған кеүек, эттәрҙең дә төрлөһө була. Шул арҡала ҡайһы бер саҡтарҙа уларҙың дошманға әйләнеп киткәнен дә һиҙмәй ҡалабыҙ. Был осраҡта үҙенә эйәләтеп, күҙенә ҡарап торған хайуанды йүнләп ашатмаған йәиһә кәрәге бөткәс, уны бөтөнләй ҡыуып сығарған хужаһымы, әллә инде кешегә ышанысын юғалтып, ниндәй юл менән булһа ла тамағын туйҙырырға тырышҡан эт ғәйеплеме, белеп булмай.\nҮҙәк урамдарҙа өйөрө менән йөрөгән эттәргә лә, уларҙың көнө-төнө ѳрѳүенә лә хәҙер инде халыҡ күнегеп бара. Ошо арҡала тағы ла бер социаль мәсьәлә - берәҙәк эттәр проблемаһы ҡалҡып сыға. Бер нәмәнән дә ҡурҡмай, урам тултырып, иркен йөрөгән эттәр бигерәк тә балаларға, малға хәүеф тыуҙыра.\nРедакцияға килгән түбәндәге хат та, ҡарауһыҙ эттәрҙән зыян күргән, Егәҙе ауылында йәшәгән Мәүсилә Ишмөхәмәтованан: «Быйыл июнь башында дүрт һарығымдың ете бәрәсе булды. Хоҙайҙың биргән бәрәкәтенә ҡыуанып, нығынғансы уларҙы өйҙән сығармай тәрбиәләнек. Аяҡтарына ныҡлап баҫып киткәс, әсәләренә эйәртеп, урам буйына сығара башланыҡ. Тик ҡыуанысыбыҙ оҙаҡҡа барманы, бөгөн ошо бәрәстәрҙең, исмаһам, береһе лә тере түгел. Барыһын да урам буйында йөрөгән һимеҙ-һимеҙ эттәр ашап бөттө. Ауыл ерендә күҙ терәп торғаның мал. Кемдеңдер ғәмһеҙлеге, йүнһеҙлеге арҡаһында шул тиклем малымдың юҡҡа сығыуына ултырып иларҙай булдым. Был проблема менән ауыл хакимиәте башлығына ла мөрәжәғәт иттем, әммә күңел йыуатырҙай яҡшы яуап алманым. "Уларҙы тотоу, атыу ѳсѳн ҙур сығымдар кәрәк. Был хеҙмәткә түләү ѳсѳн хакимиәттең хәленән килмәй", - тип яуап бирҙеләр миңә. Эттәрен бәйле тотмағандарға штраф һалып, зыянды ҡаплатһалар, бәлки, битараф булғандар әҙерәк уйланыр ине», - тип әсенеп яҙа Мәүсилә апай.\nЭйе, бер кем дә малын икенсе берәүҙең этенә ем булһын тип үҫтермәй. Ауыл кешеһенең һәр малына, уның буласаҡ быҙауына, бәрәстәренә һәм хатта себештәренә тиклем инселәгән уй-ниәттәре була. Малыңдың зыян күреүе ниндәй ҡаза булыуын, бары тик уны тәрбиәләүгә әллә күпме көсѳн һалған, иртә таңдан ҡара кискәсә һарайҙан сыҡмаған ауыл кешеһе генә беләлер. Мәүсилә апайҙың һорауына яуап алыу өсөн Егәҙе ауыл хакимиәте башлығы Рәил Ишмырҙа улы ҒӘЛИУЛЛИНҒА мөрәжәғәт иттек. - Ни тиклем генә ҡыйын булмаһын, һүҙҙең дөрөҫө кәрәк, берәҙәк эттәр проблемаһын халыҡ үҙе тыуҙыра. Кемдеңдер йүнһеҙлеге арҡаһында, ыҙалап мал аҫрап, етеш йәшәргә тырышҡан кешеләр зыян күрә. Шуныһы насар, беҙҙең биләмәлә элек-электән көтөү булмаған, мал һәр саҡ үҙ иркенә йөрөгән. Көтөү булдырайыҡ, тип әйтеп ҡараһаҡ та, көтөүсе булырға ла, малды көтөүгә ҡыуырға теләүселәр ҙә табылмай. Атың насар булһа, һатып ҡотолорһоң, этең насар булһа, атып ҡотолорһоң, тиһәләр ҙә, урамда йөрөгән һәр этте аттыра алмайбыҙ, сѳнки айырым рөхсәт кәрәк.\nОшо эш менән шөғөлләнеүсе ойошмаларға мөрәжәғәт иткәндә, бер этте аттырыуға ғына яҡынса 1300 һум аҡса китә. Ҡаланың беҙгә алыҫ булыуы сәбәпле, сығымдарҙы ҡапламай тип, эттәрҙе ауларға килергә әллә ни ашҡынып тормайҙар. Бер нисә эт ѳсѳн оҙон юл үтергә риза түгелдәр. Уларҙың һорауы буйынса бер юлы 20-30 этте табып та булмаясаҡ. Ул тиклем эт беҙҙә юҡ. Әлбиттә, был мәсьәләгә күҙ йомоп, ҡул һелтәп ҡуймайбыҙ. Урам буйында йөрөгән эттәрҙең хужаларына иҫкәртеү яһайбыҙ. Иҫкәртеүҙе ҡабул итеп, эттәрен бәйләп ҡуялар ҙа ул, әммә бәйгә өйрәнмәгән, гел иректә йөрөгән эт сынйырын өҙөп, тағы ҡаса. Хакимиәткә генә зарланыуҙан хәл үҙгәрмәйәсәк. Был йәһәттән халыҡ үҙе лә әүҙем булһын ине. Эттең ысынлап та шул кешенеке булыуын дәлилләргә лә кәрәк бит әле. Әгәр кемдеке икәнен белһәләр, шунда уҡ хужаһына барып әйтһендәр, сѳнки иҫкәртеү яһағанда, минеке түгел, тип, хужаларҙың этенән баш тартҡан осраҡтары ла күп. Ғәйеплеһең, һинең этең тешләгән тип, кемгәлер нигеҙһеҙ дәғүә белдереп, штраф һалып булмай, сөнки хакимиәттең быға хоҡуғы юҡ, - тине Рәил Ишмырҙа улы.\nОшондай мәсьәләләр буйынса гәзитебеҙҙә күп мәҡәләләр баҫыла. Проблема бер Егәҙе ауылында ғына күҙәтелмәй, бѳтә хакимиәт башлыҡтары ла тѳп эштәренән айырылып, эттәргә ҡаршы кѳрәшкә баҫҡан, тиһәк тә хата булмаҫ. Шул арҡала хакимиәт бюджетындағы әҙме-күпме аҡсаны берәҙәк эттәрҙән ҡотолоу өсөн сығарып һалырға мәжбүрҙәр. Әлбиттә, аҡ эт бәләһе ҡара эткә тигәндәй, мәсьәләне хакимиәткә генә япһарып ултырыу дөрөҫ тә булмаҫ. Әммә халыҡ урындағы властың мөмкинлегенә, көсөнә ышана һәм ниндәйҙер проблемаларын да, тәү сиратта, уның ярҙамы менән хәл итә алыуына өмөт итә. Башҡа хакимиәттәрҙә хәлдең нисек булыуын белештек. Әзекәй ауыл хакимиәте башлығы Русим Рәмил улы БАЙМӨХӘМӘТОВ: - Үҙебеҙ генә хәл итә алырҙай мәсьәләне олоға ебәреп, былай ҙа саҡ осон-осҡа ялғап йәшәгән хакимиәттең аҡсаһын елгә осорабыҙ. Был проблема буйынса ҡаланың "Водоканал" ойошмаһына мөрәжәғәт итәбеҙ, сѳнки уларҙың был эште башҡарыуға лицензияһы бар. Былтыр 50 мең һум сығым түгеп, эт аттырып, бер КамАЗ эт үләкһәһен түктек. Бер этте аттырыу хаҡы - 1288 һум. Әлбиттә, был беҙҙең ѳсѳн ҙур сумма. Шулай булыуға ҡарамаҫтан, халыҡ мәнфәғәтен күҙ уңында тотоп, уның хәүефһеҙлеген ҡайғыртып, аҡсаһын да түләргә мәжбүрбеҙ.\nОшо аҡсаны башҡа эштәргә йүнәлткәндә, файҙаһы ҙурыраҡ булыр ине лә бит... Халыҡ уйлағанса, берәҙәк эттәрҙе тотоу, уларҙы юҡ итеү анһат ҡына эш түгел. Тәү ҡарамаҡҡа ябай ғына күренгән мәсьәләне хәл итеү ѳсѳн дә әллә күпме рәсми кәртәне үтергә кәрәк. Эттәрҙе ауларға килһәләр, алдан уҡ халыҡты иҫкәртеп иғлан эләбеҙ һәм уларҙы балалар мәктәптә булған саҡта, иртәнге сәғәт 9-ҙан 12-гә тиклем атабыҙ. Быйыл саҡ ҡына аҡса экономиялау маҡсатында, берәҙәк эттәрҙе аулау менән шѳғѳлләнгән шәхси ойошмаға мѳрәжәғәт иткәйнек. Аҡсаны әҙерәк түләнек, әммә халыҡ яҙған ялыуҙар буйынса йѳрѳп, әллә күпме ваҡытты әрәм иттек. Ауылдаштарға иҫкәртеү яһап, берәҙәк эттәрҙе контролдә тоторға тырышһаҡ та, ауылдың ҡалаға яҡын булыуы сәбәпле, Тимер юл ауылының сүп-сар ѳйѳмѳндә йѳрѳгән эттәр ѳйѳрѳ лә ауылға килеп, ѳҫтәмә бәләләр тыуҙыра. Инйәр ауыл биләмәһе хакимиәте башлығы Ғайса Ғәбделхаҡ улы МѲФТӘХЕТДИНОВ: - Берәҙәк эттәр проблемаһын уйлаһаң, йән әсеүҙән сәсең үрә торғандай була. Беренсенән, был проблеманы халыҡ шәхсән үҙе булдыра, икенсенән, мәсьәләне сығымдарһыҙ ғына, үҙ-ара хәл итеп булмай. Ниндәйҙер саралар күрә башлаһаң, китә үпкәләүҙәр, ошаҡлашыуҙар, ялыуҙар. Ошо арҡала үҙебеҙ ултырған ботаҡҡа сабабыҙ, әллә күпме аҡсаны туҙҙырабыҙ. 2007 йылдан бирле хакимиәт башлығы вазифаһын үтәйем. Бер йылда ла эт проблемаһына барып тѳртѳлмәй ҡалғаныбыҙ юҡ. Артыҡ гуманлы булыуыбыҙ арҡаһында, кешегә әллә күпме зыян килтергән, хәүеф тыуҙырған берәҙәк эттәрҙе кешеләрҙән дә ѳҫтѳнѳрәк ҡуя башланыҡ түгелме?\nЭттәрҙе утилләштереү ѳсѳн кәрәкле дарыуҙарын алырға, юҡ итеүҙең рәхимле юлдарын табырға, белгестәр саҡыртырға, әллә күпме документ тултырырға, кешеләрҙе йәлеп итергә тура килә. Был проблема, халыҡтың ғәмһеҙлеге, аңларға теләмәүе шул тиклем үҙәккә үтте. Шуға күрә мәсьәләне хәл итеү ѳсѳн Ҡоролтай депутаттарына мѳрәжәғәт итеп, ҡаты закон ҡабул итеүҙәрен һорарға кәрәк. Һәр эттең мотлаҡ ветеринар кенәгәһе, паспорт булыуын да талап итеү мѳһим. Был йәһәттән полицияның участка уполномоченныйҙарының да әүҙемлек күрһәтеүе шарт. Һәр эт артынан йүгереп йѳрѳһѳндәр, тигән һүҙ түгел был. Әммә мәсьәләне улар ҙа контролдә тотһа, ваҡытында иҫкәртеү яһаһа, файҙаһы булыр ине. Ярай әле ауылдарҙа тәртип булдырыу йәһәтенән старосталар ҙур эштәр башҡара. Ә бит уларҙың хеҙмәте ѳсѳн бер ниндәй ҙә түләү ҡаралмаған. Эшләгән кешенең хеҙмәтен күрә белеү, ваҡытында баһалау ѳсѳн старосталарҙы дәртләндереү сараһын да табырға кәрәк. Беҙҙең халыҡ, мал хаҡы бар, тип бушҡа әйтмәгән. Этте аҫрағас, ул да бер һүҙһеҙ ошо исемлеккә инә. Тотаһың икән, тимәк, үҙ ѳҫтѳңә уны ҡарау, ашатыу кеүек яуаплылыҡты ла алаһың. Ул урамға сығып, кеше малы менән тамаҡ туйҙырырға тейеш түгел. Географик яҡтан мѳмкинлек булмау сәбәпле, Инйәрҙә кѳтѳү ойоштороу ҡыйын. Тик береһенә лә кѳтѳү юҡ, мал тотмағыҙ, тип әйтеп булмай. Ә инде ошоларҙы белеп тә мал, эт тоталар икән, ябай ғына ҡағиҙәләрҙе, талаптарҙы ла үтәргә кәрәк.\nБеҙҙең хакимиәт районда иң ҙуры. 21 ауылдың етди проблемаларын, һәр ғаиләне, кешене күҙ уңында тотоу, ваҡытында уларҙы хәл итеү, халыҡтың ваҡ-тѳйәк мәшәҡәттәренә тѳрлѳ белешмәләр биреү ѳсѳн 5 кенә хакимиәт хеҙмәткәре бар. Ауылдар буйлап эт аулап, штраф һалып йѳрѳй башлаһалар, уларҙың эшен кем башҡарыр? Этенә баш була алмай, уны берәҙәккә әйләндергән кешелә лә, малын ҡарауһыҙ урамда йѳрѳтѳп, эттән ашатҡан хужала ла ғәйеп бар. Ябай ғына тәртиптәрҙе боҙмай, үҙ-ара дәғүәләшмәй, тыныс юл менән мәсьәләне хәл итһәк, был проблемалар ҙа булмаҫ, һѳҙѳмтә лә яҡшыраҡ булыр ине. Юғиһә, халыҡҡа тигеҙ юлдар ҙа кәрәк, һыуы ла эргәлә генә булһын, эте лә йѳрѳмәһен. Ә үҙе ошоларҙы булдырыу ѳсѳн бәләкәй генә бурыстарын да үтәргә онота. Аҡсаның бер кеҫәнән сығыуына ла етди иғтибар биреү мѳһим. Мәҫәлән, былтыр берәҙәк эттәрҙе утилләштереү ѳсѳн 5 тапҡыр махсус хеҙмәткәрҙәр саҡыртып, 100 мең һум самаһы аҡса тотондоҡ. Быйыл иһә ике тапҡыр эт ауларға саҡырып, 70 мең һум аҡса сығарып һалдыҡ. Әле бит йылдың уртаһы ғына, аҙағына тиклем күпме аҡса сарыф ителеүе билдәһеҙ, сѳнки ѳсѳнсѳ тапҡырға заявка биргәнбеҙ. Ошо һандарҙы күреп, халыҡ әҙерәк уйланһын ине. Бәлки, иҫәпләп ҡарағандар, был аҡсаларға ни тиклем социаль проблемаларҙы хәл итә алыуыбыҙҙы ла самалай алыр. Халыҡ шуны ла аңлаһын: йәмғиәт, тәү сиратта, кеше ѳсѳн. Ә беҙ, үҙебеҙ ҙә һиҙмәҫтән, дүрт аяҡлы дуҫтарыбыҙҙы тәүге урынға ҡуя башланыҡ. Һүҙ ҙә юҡ, кешелекле булырға кәрәк, әлбиттә, бынан берәү ҙә баш тартмай. Әммә ҡайһы саҡта артыҡ тырышлыҡ күрһәтеүебеҙ менән эттәрҙең социаль яҡтан ғына түгел, ә медицина проблемалары тыуҙырыуын да онотоп ебәрәбеҙ.\nХакимиәт башлыҡтарының фекерҙәренән сығып, был проблеманың кѳнүҙәк мәсьәләләрҙең береһенә әйләнеүен барыһы ла яҡшы аңлайҙыр. Аҡса түләмәйенсә ҡыл да ҡыбырҙатып булмаған заманда йәшәүебеҙҙе яҡшы беләбеҙ. Һәр кем хәленән килгәнсә йәшәргә, донъя кѳтѳргә тырыша. Малды берәү ҙә иреккәндән ҡыҙыҡ күреп, матурлыҡ ѳсѳн аҫрамай. Һәр ҡайһыһы уның файҙаһын күреүҙе, килемен алыуҙы күҙ уңында тота. Мәүсилә апайҙың да ете бәрәсенә ҡарата ѳмѳттәре булғандыр. Малға ҡарап торған ауыл кешеһенең кемдеңдер бәйһеҙ эте арҡаһында зыян күреүе береһен дә ҡыуандырмай. Шулай ҙа тѳрлѳ бәлә, зыян килтергән берәҙәк эттәр проблемаһын сығымдарһыҙ ғына үҙебеҙ ҙә хәл итә алабыҙ түгелме? Хакимиәт, полицияның участка уполномоченныйҙары халыҡ менән бер һүҙҙән булып кѳрәшкәндә, мәсьәлә ыңғай хәл ителмәҫ инеме икән?


Башҡортостан Рәсәй автомобилдәрен һатыу буйынса төбәктәр араһында өсөнсө урынды алды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n16:14, 7 ноября 2019 Иҡтисад\nБашҡортостан Рәсәй автомобилдәрен һатыу буйынса төбәктәр араһында өсөнсө урынды алды Фото: Ксения Калинина\nБашҡортостан Рәсәй автомобилдәрен һатыу буйынса өс лидер иҫәбенә инде.\nАғымдағы йылдың ғинуар-сентябрендә республикала 13,4 мең илебеҙ автомобиле һатылған, тип белдерҙе «Автостат» аналитика агентлығы. Был Рәсәйҙә Һамар өлкәһенән (15,5 мең машина) һәм Татарстандан (14,6 мең) ҡала өсөнсө күрһәткес.\nАгентлыҡ мәғлүмәттәренә ярашлы, 2019 йылдың 9 айында илебеҙҙә сығарылған яңы еңел автомобилдәр баҙары күләме Рәсәйҙә 258,7 мең берәмек тәшкил иткән. Был уҙған йылдың ошо осорона ҡарағанда 2 процентҡа күберәк.\nИлдең автомобиль сәнәғәте популярлыҡ менән файҙаланған биш төбәк араһында Мәскәү (10,3 мең дана) һәм Свердловск (9,2 мең дана) өлкәләре лә бар. Тәүге унау исемлеге аҙағында Санкт-Петербург һәм Мәскәү, уларҙа 2019 йылдың туғыҙ айында 7,6-шәр мең Рәсәй машинаһы һатылған.\nТеги: автомобилдәр һатыу, илебеҙ автомобилдәре, рейтинг


Өфөнөң Октябрь проспектында йәйәүлеләр өсөн юл аша сығыу урыны булмаясаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөнөң Октябрь проспектында йәйәүлеләр өсөн юл аша сығыу урыны булмаясаҡ\n15:13, 12 марта 2010 Йәмғиәт\nӨфөлә Октябрь проспектын хәҙер светофорҙа йәки ер аҫты үткәүеленән генә аша сығырға мөмкин. Был турала "Башинформ" агентлығына БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр иттеләр.\n"Дүрт рәттән торған машиналар йөрөгән юлда, яңы норматив документтарға ярашлы, «Йәйәүлеләр өсөн юл аша сығыу урыны» билдәһе торорға тейеш түгел", — тине матбуғат хеҙмәте вәкиле Наталья Трутнева.\nРеспублика Юл хәрәкәте хәүефһеҙлеге дәүләт инспекцияһында уҙған йылда булып үткән ике меңдән ашыу юл-транспорт фажиғәһенең 900-дә йәйәүлеләрҙең тапалыуын билдәләнеләр. Шуларҙың яртыһында йәйәүлеләр үҙҙәре ғәйепле. Бик йыш билдәләр булмаған урындан юл аша сығыу һәм юл аша сыҡҡанда иғтибарһыҙлыҡ кеүек ҡағиҙә боҙоуҙар күҙәтелә. Куп осраҡта кешеләр яҡынайған транспорт алдына сыға. Авариялар һөҙөмтәһендә уҙған йылда 43 кеше һәләк булған, 900-ҙән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған.


Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә компьютер технологиялары ҡулланыу - прочее, прочее\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә компьютер технологиялары ҡулланыу\nВ настоящее время в становлении новой системы образования нельзя представить современное обучение и воспитание учащихся без применения информационно-коммуникативных технологий (ИКТ). Под ИКТ подразумевается использование компьютера, Интернета, телевизора, видео, мультимедиа, аудиовизуального оборудования, то есть всего того, что может представлять широкие возможности для коммуникации.\n«Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә компьютер технологиялары ҡулланыу»\nКОМПЬЮТЕР ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫ ҠУЛЛАНЫУ\nГалиахметова Резеда Айратовна\nБөгөнгө донъя ҡатмарлы, тиҙ үҙгәреүсән. Шуның менән бәйле рәүештә мәғарифтең дә яңы шарттарҙа йәшәргә һәләтле кеше тәрбиәләүҙәге яуаплылығы арта бара. Социаль-тарихи һәм мәҙәни процестың шундай субъекты булып һәр яҡтан камил, рухи яҡтан үҫкән шәхес тора. Ул шул мөхиттә йәшәргә һәләтле булыу менән бергә унда актив эшләү күнекмәләренә лә эйә булырға тейеш. Хәҙерге шарттарҙа «мәғариф» тигән төшөнсә үҙе лә үҙгәрә башланы. Ул элегерәк мәктәптә уҡытыу процесы менән генә тиңләштерелһә, хәҙер киңерәк мәғәнә ала бара. Хәҙер беҙҙең илдә донъя мәғариф тирәлегенә инеүгә йүнәлтелгән яңы мәғариф системаһы урынлаша бара. Был эш педагогик фәнгә һәм уҡытыу-тәрбиә процесына һиҙелерлек үҙгәрештәр индерә:\n- белем эстәлеге яңы күнекмәләр менән байытыла, мәғлүмәт менән эш итеү һәләте үҫтерелә, белем биреү программалары индивидуалләштерелә, фән һәм иҡтисад үҫеше проблемалары ижади хәл ителә;\n- мәғлүмәт туплауҙың ғәҙәти ысулдары - һөйләү һәм яҙма телмәр, телефон һәм радио элемтәһе компьютер саралары менән алмаштырыла, телекоммуникация саралары бөтөн донъяла киң тарала;\n- уҡытыусының уҡыусылар менән шәхси йүнәлешле аралашыуы-педагогик процестың мөһим состав өлөшө булып тора;\n- шәхесте рухи яҡтан тәрбиәләүгә, кешенең әхлаҡи йөҙөн формалаштырыуға ҙур әһәмиәт бирелә;\n- белем биреү факторҙарын: мәктәп, ғаилә берҙәмлеген алға таба үҫтерә;\n- педагогик технологияларҙы булдырыуҙа фәндең әһәмиәте арта бара.\nРефераттың актуаллеге. Һуңғы йылдарҙа мәктәптә яңы педагогик технологиялар көндән-көн активраҡ ҡулланыла бара. Бөгөнгө уҡыу-уҡытыу процесы уҡытыусылар алдына яңы педагогик технологияларға таянып эшләү, уҡыу-уҡытыу эшендә уларҙың барыһын да теге йәки был дәрәжәлә ҡулланыу маҡсаттарын ҡуя. Шулар менән бергә, заман алға барған һайын, бөгөнгө уҡыу-уҡытыу процесында иң әһәмиәтле урынды заманса технологияларҙың береһе булған компьютер технологияһы алып тора. Уны дәрестәрҙә ҡулланыу торған һайын үҫә, камиллаша бара.\nЭштең маҡсаты: башҡорт телен уҡытыуҙа компьютер технологияһын ҡулланыуҙың роле. Маҡсатыма ирешер өсөн түбәндәге һорауҙарҙы асыҡланым: уҡытыуҙы компьютер ярҙамында ойоштороу, дәрестәрҙә электрон презентациялар төҙөү, Интернет ресурстар ҡулланыу, тестар эшләү, компьютер технологияларын дәрестең төрлө этаптарында ҡулланыу.\nТехнология (techne – грек һүҙе, сәнғәт, оҫталыҡ тигәнде белдерә) терминының эстәлеге энциклопедик һүҙлектә, «фәндең йәки етештереү өлкәһенең билдәле бер тармағында ҡулланылыусы метод, алым һәм ысулдар йыйылмаһы» тип аңлатыла. Башҡорт телен уҡытыуҙа яңы технологияларҙы ҡулланыу практик эштә төп урынды алып торорға тейеш. Телде өйрәтеүҙең төп сараларын билдәләү, уҡытыу-тәрбиә эшсәнлеген ойоштороу һәм үткәреүгә булышыусы барлыҡ уҡыу материалы белем биреү сараһы булып һанала. Заман талаптары бөгөнгө көндә башҡорт телен уҡытыу процесында ҙур үҙгәреш һорай. Уҡытыусыларыбыҙ алдында бик тә яуаплы һәм әһәмиәтле бурыс тора. Беренсенән, телебеҙҙе һаклап ҡалыу бурысы булһа, икенсенән, рус телле балаларҙа телде өйрәнеүгә ҡыҙыҡһыныуҙы үҫтереү бурысы. Был уҡытыусынан ҙур һөнәри оҫталыҡ, түҙемлелек һәм заман талап иткәнсә, юғары технологияларҙан, информацион сараларҙан хәбәрҙар булыуын, ижади эшләй белеүен талап итә. Педагогик эшмәкәрлектә ижадилыҡ - беренсе сиратта, яңылыҡҡа, үҙгәреүсәнлеккә омтолоу. Йәмғиәттәге үҙгәрештәрҙе уңай ҡабул итеү өсөн, уҡытыусының заман менән бергә атлап барыуы мөһим. Тәжрибә педагогик эшмәкәрлектең нигеҙе булһа, яңылыҡҡа омтолоу үҫеш - үҙгәреште тәьмин итә. Бөгөн уҡытыусы, ижади шәхес булараҡ, күп уҡырға, әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендәге яңылыҡтар менән таныш булырға ғына түгел, ә яңы педагогик технологияларҙың иң нәтижәлеһен һайлап алып, үҙләштереп эшләй белергә лә тейеш. Заманса технологиялар файҙаланып белем биреү түбәндәге мөһим бурыстарҙы үтәргә ярҙам итә: уҡыусыла телгә ҡыҙыҡһыныу уята; уның танып белеү активлығын үҫтерә; уҡыусыларҙың ижади мөмкинлектәрен камиллаштыра; белемдәрҙе тәрәнәйтә.\nЯңы педагогик технологияларҙы ҡулланыуҙың төп маҡсаты - белемле, тәрбиәле, тормошта үҙ юлын табырға әҙерлекле, яҡшыны ямандан айыра, тейешле ҡарар ҡабул итә белгән шәхес тәрбиәләү. Быға информацион технологиялар ҙа ныҡ тәьҫир итә. Технологик инновациялар педагогик метод һәм алымдар эстәлегенең байыуына килтерә, шуның менән бергә улар педагогика үҫешенә тулайым тәьҫир итә.\nI БҮЛЕК. Дәрестә ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИК САРАЛАР ҠУЛЛАНЫУҘЫҢ РОЛЕ\nЗаман уҡыу-уҡытыу эшсәнлегенең барлыҡ тармағына ла үҙгәрештәр индерә, беҙгә, уҡытыусыларға ла, яңы талаптар ҡуя. Сифатлы белем биреү өсөн, мәғариф өлкәһендә модернизациялау кәрәклеген аңлап, беҙ ҙә дәрестәребеҙҙә инновацион технологиялар ҡулланып эшләргә тейеш. Нимә һуң ул инновация? Инновация - латин һүҙе. Беҙҙең телгә тәржемә итһәк, «яңартыу, яңылыҡ, үҙгәртеү» тигәнде аңлата. Педагогик инновация - ул уҡыусыны уҡытыу һәм тәрбиәләү эшен яҡшыртыуға йүнәлдерелгән үҙгәрештәр. Бөгөнгө педагогик инновацияның төп бурысы - педагогҡа кәрәкле яңылыҡтарҙы туплау-йыйыу, өйрәнеү һәм классификациялау. Белем биреүҙең нәтижәлелеген күтәреү уҡытыу процесының яңы, тағы ла эффектлыраҡ технологияһын эҙләүҙе талап итә. Технология инновацион процестарҙа тулыһынса яңыртыла. Ул иҫә уҡытыу процесы субъекттарын -уҡытыусының да, уҡыусының да әҙерлекле булыуын талап итә. Был хәҙерге заман дәресен ойоштороу өсөн мотлаҡ. Шуны ла иҫтә тоторға кәрәк: уҡытыуҙың традицион системаһында булған иң яҡшы алым, методтарҙы ҡуллана, үҫтерә барып эшләгәндә генә, инновацион технология яҡшы һөҙөмтәгә ирешеүгә ярҙам итә ала.\nҺуңғы йылдарҙа беҙҙең илебеҙҙә компьютер тормошобоҙҙоң бөтә өлкәләренә лә үтеп керҙе. Уҡытыусы профессияһы ла уҡытыу процесында компьютер технологияларынан файҙаланыуҙы талап итә. Информацион технологияларҙың ҙур тиҙлек менән үҫеүе йәш быуындың белемле, ижади фекер йөрөтөүгә һәләтле булыуын талап итә. Бөгөнгө йәмғиәт тығыҙ информация селтәре менән уратып алынған.\nХәҙерге заман дәресе проблемалы ситуацияларҙан, информацион технологияларҙан башҡа үҫтерешле була алмай. Бынан бер нисә йыл элек уҡыу-уҡытыу процесында уҡытыусының төп эш ҡоралы булып таҡта менән аҡбур торһа, хәҙер инде бөтөнләй башҡаса. Мин үҙем башҡорт теле дәрестәрендә уҡыусыларҙы ҡыҙыҡһындырыу, дәресте мауыҡтырғыс итеп үткәреү өсөн компьютер ҡулланыуҙы бик отошло һәм кәрәкле алым тип һанайым.\nКомпьютер технологиялары белем биреүҙең йөкмәткеһен, методтарын, ойоштороу формаларын сифатлы итеп үҙгәртә, уҡыусыларҙың шәхси һәләттәрен, үҙенсәлектәрен, танып белеү һәләтен үҫтереүгә ярҙам итә, ә уның көсө, интеллектуаль базаһы, күргәҙмәлелек менән ярашыуы ваҡиғаларҙа туранан – тура ҡатнашыусы булырға мөмкинлек бирә, үҫеше менән идара итергә этәрә.\nИнформацион технологиялар донъяһында яңылыҡтар менән ҡыҙыҡһыныу теләге уятыуҙа компьютер технологияларын ҡулланыу бик отошло. Башҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә информацион технологияларҙы ҡулланыуҙың өҫтөнлөклө яҡтары күп: дәрес материалы юғары дәрәжәлә була, уҡыусының шәхси үҙенсәлектәрен асыҡларға мөмкинлек бар, төрлө дәрестәрҙең үҙ-ара бәйләнешен булдырыу, дәрес уҡытыу формаларын һәм ысулдарын төрләндереү дәрес эстәлеген байыраҡ һәм ҡыҙығыраҡ итә. Былар барыһы ла компьютер технологияларын ҡулланғанда уҡытыусы өсөн алмаштырғыһыҙ ярҙам итеүсе сифаттар. Был инде башҡорт теле һәм әҙәбиәтенең йөкмәткеһен беҙҙең әйләнә-тирәбеҙҙәге ысынбарлыҡҡа бәйләргә, шул мөхиттә шәхестең үҙ урынын билдәләргә ярҙам итә. Төп маҡсат уҡыусыларҙа фәнни фекерләү, ижади эшләү һәләтен үҫтереү, йәмғиәттә үҙ урынын таба алырлыҡ толерант шәхес тәрбиәләү.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә компьютерҙың мультимедиа мөмкинлектәренән киң файҙаланып була. Дәрестәрҙә төрлө видео, презентациялар ҡулланыу, телмәр үҫтереү дәрестәрендә презентацион Power Point программаһында эшләнгән иллюстрациялар ҡулланыу уҡыусыларҙың теманы үҙләштереү дәрәжәһен үҫтерә. Белемдәрен баһалау, хаталарын асыҡлау, уларҙы анализлау һәм төҙәтеү юлдарын билдәләү өсөн тестар бик уңайлы.\nII БҮЛЕК. УҠЫТЫУҘЫ КОМПЬЮТЕР ЯРҘАМЫНДА ОЙОШТОРОУ\nЯңы быуын Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы, бөтөн фәндәр буйынса дәрестәрҙә компьютерҙар әүҙем ҡулланылырға тейеш. Дәрес – уҡыу-уҡытыу эшсәнлегенең иң төп урыны. Нәҡ дәрестә уҡыусылар уҡытыусылары етәкселегендә үҙ интеллекттарын үҫтереү, белем алыу һәм тормош мәсьәләләрен хәл итеү өсөн мәғлүмәт туплау маҡсатында компьютер технологияларын ҡулланырға өйрәнә. Компьютер – бөгөнгө заманда белем алыу өлкәһендәге маҡсаттарға ирешеү, уҡытыу процесын байытыу, бала шәхесе һәм уҡытыусының һөнәри оҫталығы үҫешенә йоғонто яһау сараһы ул. Бының өсөн уҡытыусыға:\nкомпьютерҙан файҙаланыуҙың үҙенә хас үҙенсәлектәрен педагогик әсбап булараҡ аңлау, уның мөмкинлектәрен һәм етешһеҙ яҡтарын билдәләй белеү;\nуҡыу материалын аңлата алыу һәм уҡыусылар белемен тикшереүҙең бер ысулы булараҡ веб-ресурстарҙан файҙалана белеү тәжрибәһенә эйә булыу;\nүҙең уҡыта торған фән уҡытыусылары өсөн тәҡдим ителгән ҡулланма программа менән эш итә белеү алымдарын үҙләштереү кәрәк.\nМәғариф ойошмаларын компьютерлаштыру – мәғариф үҫешендәге өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе. Шунлыҡтан мәктәптәр интерактив таҡталар, мультимедиа проекттары менән йыһазлана, дәрестәрҙә компьютерҙар ҡулланыла. Башҡа күп кенә һөнәрҙәр кеүек үк, уҡытыусы һөнәре лә компьютер технологияларын нәтижәле ҡулланыуҙы күҙ алдында тота. Компьютер технологияһын файҙаланыу – хәҙерге көндә уҡытыу методикаһының мөһим бурысы. Яңы төр эшсәнлек уҡытыуҙың сифатын күтәреүгә ирешеү - әлеге технологияның иң өҫтөнлөклө яғы. Төрлө фән дәрестәрендә, шул иҫәптән башҡорт теле дәрестәрендә лә был технологияларҙы киңрәк һәм нәтижәлерәк ҡулланалар. Технологик яңылыҡҡа балалар һоҡланып ҡарай, һәм, әлбиттә, уларҙың ҡыҙыҡһыныусанлығын һәм танып-белеү активлығын үҙ шәхестәренең үҫешенә йүнәлдереү мөһим. Нәҡ дәрестә уҡыусылар уҡытыусылары етәкселегендә үҙ интеллекттарын үҫтереү, белем алыу һәм тормош мәсьәләләрен хәл итеү өсөн мәғлүмәт туплау маҡсатында компьютер технологияларын ҡулланырға өйрәнә.\nДәрестә компьютерҙан файҙаланыу методик яҡтан нигеҙләнгән булырға тейеш. Уҡытыуҙың башҡа саралары отошлораҡ булғанда, компьютер ҡулланыу мәжбүри түгел. Башҡа уҡытыу ысулдары менән сағыштырғанда юғарыраҡ нәтижәләргә ирешеү мөмкинлеге биргән осраҡта ғына мәғлүмәти технологияларға мөрәжәғәт итеү мөһим. Әлеге технологиялар яңы материалды өйрәнеү дәрестәрендә, оҫталыҡ һәм күнекмәләрҙе үҙләштергәндә, шулай уҡ практик дәрестәрҙә яҡшы нәтижәләр бирә.\nЯңы төрҙәге дәрестәрҙе үткәргәндә кластың әҙерлек кимәлен иҫәпкә алырға кәрәк. Уҡыусыларҙың белем кимәле төрлө булһа, класс шартлы рәүештә көслө, уртаса, йомшаҡ белгән уҡыусылар төркөмөнә бүленә һәм һәр төркөм өсөн айырым уҡыу бурыстары билдәләнә.\nУҡыусыларҙың уҡыу эшмәкәрлегенә әҙерлеге лә мөһим роль уйнай. Уҡыусылар компьютер программалары менән эшләүҙе ни тиклем яҡшы белһә, дәрестең темпы һәм уңышы шул тиклем юғарыраҡ була.\nДәрестә компьютер ҡулланыуҙың иң файҙалы яғы шунда: һәр уҡыусы компьютер программаһы менән үҙенә уңайлы темпта эшләй ала. Традицион дәрес ваҡытында уҡытыусы дәрестең һәр этабына билдәле ваҡыт бүлә. Уҡыусыларҙың ҡайһы береһе ҡуйылған бурысты тиҙ генә үтәп өлгөрә, ҡайһылары был ваҡытта эштең яртыһын да эшләй алмай. Әгәр компьютер ҡулланылған дәрестәрҙе традицион принципта төҙөһәң, уның эффекты, өҫтөнлөгө юғала. Шуға күрә компьютер программаһы һәр уҡыусы менән диалогҡа инергә тейеш. Был диалогтың интеллектуаль кимәлен – уҡытыусы менән программа, темпты һәм файҙалы мәғлүмәтте нисек алыуҙы уҡыусы үҙе билдәләй.\nКомпьютер программаһы менән эшләгәндә традицион эш дәфтәренең әһәмиәтен дә оноторға ярамай. Яңы теманы программа ярҙамында өйрәнгәндә кәрәкле билдәмәләрҙе, ҡағиҙәләрҙе дәфтәргә күсереү мотлаҡ. Уҡытыусы традицион дәрестә компьютер программаһы ярҙамында эшләгән ҡайһы бер схемаларҙы иҫкә төшөрөүҙе талап итһә, яңы төр дәрестәрҙең файҙаһы тағы ла артасаҡ.\nУҡыусыларҙы компьютер артына парлап ултыртҡанда, ике эш төрөн – клавиатура менән эшләүҙе һәм дәфтәрҙә яҙыуҙы алдан планлаштырыу мөһим, сөнки бер үк ваҡытта программа менән ике бала эшләй алмай. Парлап эшләгәндә бер уҡыусы икенсеһенең инициативаһын баҫырға тейеш түгел.\nКомпьютер программаһына ниндәйҙер кимәлдә шартлылыҡ хас икәнен оноторға ярамай. Әгәр яңы тема аңлатыу компьютер ярҙамында үткәрелһә, киләһе дәрестә уҡыусыларҙың теманы үҙләштереү кимәлен мотлаҡ тикшерергә кәрәк. Компьютерһыҙ ҙа балалар тема буйынса һорауҙарға яуап бирергә, яңы материалды аңлауын иҫбат итә алырға тейеш.\nКомпьютер ярҙамындағы дәрестәрҙе йыш үткәрергә ярамай, сөнки уҡыусыларҙың аңында башҡорт теле буйынса айырым ҡағиҙә компьютер кнопкалары йәки экрандағы әҙер схемаларға бәйле нығынасаҡ. Уҡыусы яҙма эщтә ҡағиҙәне компьютерһыҙ ҡуллана алмаясаҡ, йәнле телмәр ситуацияһында шулай уҡ юғалып ҡаласаҡ. Әгәр бала компьютер ярҙамында, дәреслектән уҡып, уҡытыусының аңлатыуы аша үҙләштергән ҡағиҙәләрҙе оҫта ҡулланып, күңелендәге хис-тойғоно, башындағы фекерҙәрҙе ҡағыҙға төшөрә ала икән, педагог үҙ маҡсатына иреште, тип әйтергә мөмкин.\nДәресте компьютер ярҙамында уңышлы үткәреү өсөн дидактик, методик һәм ойоштороу бурыстарының үтәлеүе мөһим. Уҡыу материалдары, конкрет өйрәтеү программаһы һәм аппаратура дидактик сығанаҡтарҙы тәшкил итә. Теманы аңлатыуҙа, дәрестең һөҙөмтәләрен анализлауҙа һәм маҡсат ҡуйыуҙа компьютерҙы ҡулланыу методтарын билдәләү – методик бурыс булып тора. Традицион дәрестә еңел хәл ителгән ойоштороу бурысы яңы төр дәрестә иң төп бурысҡа әйләнә. Уҡыу программаһы менән эшләү күнекмәләрен нығытҡанда балаларҙың арымау, шулай уҡ ваҡытты бушҡа үткәрмәүе лә мөһим. Әгәр уҡыусылар һанына ҡарағанда компьютерҙар һаны әҙерәк икән, бурысты тормошҡа ашырыу ауырлаша. Проблеманы хәл итеү өсөн төркөмдәр менән эшләргә, эш төрҙәренә ваҡытты рациональ бүлергә кәрәк.\nТеманың үҙләштерелеү кимәлен тестар ярҙамында тикшергәндә яңы төр дәрестәрҙең етешһеҙлеге күренә, сөнки теста яуаптар өсөн әҙер һөйләмдәр бирелә, уҡыусы һөйләмдәге һүҙҙәр тәртибе тураһында уйланмай. Шуға күрә тикшереүҙең тест формаһы менән үтә мауығырға ярамай. Әммә балаларҙың ҡайһы бер төркөмдәре өсөн бындай эш бик уңайлы. Мәҫәлән, “йомшаҡ” уҡыусылар ябай ғына тесты дөрөҫ эшләһә лә, уларҙа үҙҙәренә ҡарата ихтирам уяна.\nЛәкин программа менән эшләгәндә ҡайһы балаларҙың аңғармаҫтан кәрәкмәгән клавишаға баҫып йәки клавиатура регистрын алмаштырырға онотоп, ғәҙәти хаталар менән бер рәттән, техник хата ебәреүе мөмкин. Ошо ваҡытта уҡытыусының кәңәше, йылы һүҙе, ҡарашы уҡыусының эшен баһалауҙа ҙур роль уйнай.\nҮтелгән материалдарҙы ҡабатлау һәм йомғаҡлау дәрестәрендә компьютер ҡулланыу яҡшы һөҙөмтәләр бирә.\nКомпьютер - уҡыусы менән белем системаһы араһында аралашсы, белем алыу сараһы. Компьютерҙан файҙаланыу уҡытыу эшмәкәрлеген байыта, уҡытыу процесын ҡыҙыҡлы һәм ижади итеп ойошторорға мөмкинлек бирә. Интерактив таҡта ҡулланыу дәрестәрҙе тағы ла ҡыҙыҡлы, нәтижәле итергә ярҙам итә. Төрлө технологиялар, компьютер, мультмедиа технологиялары күргәҙмәлелекте, контроллекне тәьмин итеп һәм күп мәғлүмәт биреп, уҡытыуҙың сифатын күтәрергә ярҙам итә, этәргес бирә.\nIII БҮЛЕК. Дәрестәрҙә компьютер ҡулланыуҙың юлдары һәм ысулдары\nБашҡорт теле дәрестәрендә лә информацион технологияларҙы ҡулланыуҙың өҫтөнлөгө бәхәсһеҙ. Барынан да элек, әлеге технология – шәхескә йүнәлтелгән, ныҡлы һәм вариатив булыуы менән айырылып тора. Компьютер, күргәҙмәлелекте һәм контроллекте тәьмин итеп, күп мәғлүмәт биреп, уҡытыуҙың сифатын күтәрергә ярҙам итә. Дәрестәрҙә компьютер ҡулланыуҙың юлдары һәм ысулдары күп төрле. Шуларҙың береһе – электрон презентациялар. Дәрестәр өсөн презентациялар яһау уҡыусыларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу уята. Уларҙы яңы теманы аңлатҡанда, материалды нығытҡанда, яҙыусыларыбыҙҙың тормош юлдары менән таныштырғанда, кластан тыш сараларҙа ҡулланып була. Microsoft Power Point программаһы нигеҙендә төрлө темаларға презентациялар һәм слайдтар әҙерләргә, уларҙы һуңғы ваҡытҡа ҡәҙәр киң ҡулланған ҡағыҙ плакат һәм таблицалар урынына күргәҙмәлелек рәүешендә файҙаланырға була. Шулай уҡ уҡыусыларҙың үҙҙәренә лә өй эштәре итеп тә, ижади эш формаһында ла, өҫтәмә белем биреү дәрестәрендә (түңәрәктәрҙә) лә уңышлы ҡулланырға мөмкин.\nДәрестә ҡулланылған теләһә ниндәй визуаль мәғлүмәттең ыңғай нәтижәһе бар. Һәр бер уҡытыу сараһы дәрес материалын үҙләштереүгә этәргес бирә. Шулай ҙа бындай саралар ҡулланып үткәрелгән дәрестәр ғәҙәти, уҡыусы өсөн дә, уҡытыусы өсөн дә уңайлы булырға, тышҡы биҙәктәре менән уҡыусы иғтибарын ситкә йүнәлдермәскә тейеш. Ҡайһы бер дәрестәрҙә ҡағыҙҙан яһалған бер нисә таблица йәки схема күрһәтеү ҙә етә. Әгәр ҙә инде улар иҫкергән булһа, ул саҡта электрон презентация - әлеге мәсьәләне хәл итеүҙең заманса һәм уңай юлы. Уны ҡулланыу урынлы, сөнки ул балаларҙың иғтибарын ситкә йүнәлтмәй. Электрон презентация бары даими ҡулланылған осраҡта ғына уңай нәтижә бирәсәк, шул уҡ ваҡытта уны һәр дәрестә ҡулланыу менән дә артыҡ мауыҡмаҫҡа кәрәк.\nЭлектрон презентация – уҡытыусы тарафынан дәрестә ҡулланыла торған һәм уның аңлатмалар биреүен һәм өҫтәмәләр кертеүен талап иткән ярҙамсы сара. Презентация слайдтарын дәрес материалын аңлатҡанда, үҙләштергән белемдәрҙе нығытҡанда йәки дәрестә проблемалы ситуациялар булдырған саҡта ҡулланыу айырыуса уңышлы. Дәрестәрҙә компьютер презентацияларын файҙаланыу башҡорт теле фәнен тағын да эстәлеклерәк, тәьҫирлерәк, нәтижәлерәк уҡытыу мөмкинлеге бирә. Ул өлкән кластарҙа үткәрелә торған лекция тибындағы дәрес структураһына ла бик урынлы кереп урынлаша.\nПрезентация өсөн материал фәннилек, аңлайышлылыҡ, күргәҙмәлелек принциптарына яуап бирерлек итеп һайланырға тейеш. Презентацияны дәрестең барлыҡ этаптарында ла ҡулланырға мөмкин:\nБелемде актуалләштереү уҡыусылар менән әңгәмә рәүешендә уҙа. Бындай әңгәмә һорауҙарын слайдтар менән тулыландырыу отошло. Схемалар, таблицалар рәүешендә бирелгән үткән дәрестәрҙә алған, уҡыусыларға таныш булған теоретик материал бирелә. Үтелгән материалды тиҙерәк иҫкә төшөрөү өсөн уҙған дәрес презентацияларын да файҙаланырға була, был осраҡта ассоциатив хәтер эш итәсәк. Ҡайһы бер слайдтарҙа яуап табыу өсөн өҫтәмә һорауҙар ҙа яҙылған булырға мөмкин, әммә яуаптар яҙылмай.\nЯңы материалды аңлатҡан саҡта презентация бирелешенең мөмкинлектәре бик ҙур. Слайдтарҙы күрһәтеү тәртибе һәм төҙөү логикаһы өйрәнелә торған материалдың йөкмәткеһенә, айырым класс уҡыусыларының уны үҙләштереү үҙенсәлектәренә, уҡытыусы шәхесенә бәйле. Был осраҡта уҡыусы менән уҡытыусы араһындағы мөнәсәбәттең ниндәй булыуы ла иғтибарға алынырға тейеш. Слайдтарҙы текст менән сыуарламаҫҡа кәрәк. Унда, башлыса, даталар, исем, термин, рәсем, схема, ҙур булмаған таблицалар, ҡыҫҡаса тезистар яҙыла. Слайдтың масштабы, төҫө, фоны алдан уйланыла.\nДәрес темаһын аңлатыу – тулыһынса презентациялап барырға тейеш тигән һүҙ түгел. Аңлатыу барышында дәреслек менән дә эшләнә, таҡтаға һәм дәфтәрҙәргә лә яҙыла, ҡағиҙәләр менән дә эш ителә. Был осраҡта слайдтарҙа бары тик терминдар йәки ҡағиҙәләр генә яҙыла. Дәрес материалын беренсел нығытҡанда әңгәмә һәм тестар менән эш итеү ҡулайлыраҡ.\nӘгәр презентация дәрестең барлыҡ этаптарында ла ҡулланылһа, уның айырым өлөштәрен төрлө фондарҙа күрһәтеү отошлораҡ. Тик шуныһы бар: дәрестә слайдтарҙы кирәгенән артыҡ күп ҡулланыу менән мауыҡмаҫҡа кәрәк, шул уҡ ваҡытта бер төрлө лә булмаһын – бына шул саҡта ғына уларҙы ҡулланыу уңай нәтижә бирәсәк.\nБелемдәрҙе йомғаҡлау һәм системалаштырыу. Ҡағиҙә булараҡ, был – үҙе бер дәрес. Бындай дәрес презентацияһына өйрәнелә торған терәк схемалар, таблица, диаграммалар, күнегеү фрагменттары индерелә. Бындай презентация ҡатғи логика менән айырылып торорға тейеш түгел. Төрлө фондарҙы, анимация элементтарын да ҡулланырға була.\nДәрестәрҙә презентациялар төҙөү һәм ҡулланыу тураһындағы фекерҙәрҙе дөйөмләштереп, түбәндәгеләрҙе әйтергә мөмкин:\nАнимация күп һәм артыҡ актив булмаҫҡа тейеш. Баланың төп иғтибар теманы үҙләштереүҙән ситкә китергә тейеш түгел.\nФонға айырым иғтибар бирелергә тейеш. Ҡараңғы һәм артыҡ киҫкен төҫтәргә яҙылған яҙыуҙар уҡыусы иғтибарын ситкә ебәрә. Төҫтәрҙең һәм тексттың йыш алмашыныуы ла файҙаға түгел.\nТауыш ҡатнашында биреү ҙә артыҡ. Был осраҡта уҡытыусы аңлатма биреп бармаған видеофрагменттар ғына иҫкәрмә булып тора.\nЭлектрон презентацияларҙы өй эшенең бер төрө итеп тә бирергә мөмкин. Бындай биремдәрҙе үтәгән саҡта уҡыусылар компьютер менән эш итергә, үҙ фекерҙәрен төгәл һәм ҡыҫҡа итеп әйтергә өйрәнә. Был презентацияларҙы уҡытыусы аңлатҡан саҡта ла, өй эштәрен тикшергәндә лә ҡулланырға мөмкин. Бының өсөн ваҡыт та аҙ һорала. Уҡыусылар яңы презентациялар менән тәнәфес ваҡытында ла, дәрестән тыш буш ваҡыттарҙа ла бик теләп таныша алалар. Улар, үҙҙәре башҡарған эштең кәрәклеген тойоп, өй эше биремдәрен үтәүгә етдирәк тә ҡарай башлай. Хатта докладтар һәм төрлө сығыштар әҙерләргә бик үк атлығып тормаған уҡыусылар ҙа компьютер менән бик теләп эшләйҙәр.\nЭлектрон уҡыу әсбаптары түбәндәге дидактик бурыстарҙы хәл итергә булыша:\n- айырым фәнгә ҡараған база белемен үҙләштереү;\n- дәрес материалы менән мөстәҡил эш иткәндә уҡыусыларға уҡыу-методик ярҙам күрһәтеү;\n- уҡыу материалы менән үҙ аллы эшләй белеү күнекмәләре булдырыу;\n- үҙләштергән белемде билдәле бер ҡалыпҡа һалыу;\n- айырыуса ҡатмарлы, сетерекле һорауҙарға яуап бирергә күнектереү;\n- үҙ-үҙеңә контроллек итеү күнекмәләре булдырыу;\n- уҡыусыла дөйөм белем алыу күнекмәләре булдырып, уны тиҙ арала имтихан биреүгә әҙерләү.\nХәҙерге ваҡытта мәктәптәрҙә Интернетҡа тоташыу бар. Тимәк, дәрестәрҙә һәм дәрестән тыш сараларҙа интернет-материалдарҙы киңрәк ҡулланырға була тигән һүҙ. Барлыҡ фәндәр буйынса ла, шул иҫәптән башҡорт теленән дә, мәғлүмәти ресурстар һаны арта. Интернет торған һайын уҡыу-уҡытыу эшмәкәрлегендә файҙалана алырлыҡ мөмкинлектәргә эйә була бара.\nБөтөнләй яңы мәғлүмәтте эҙләп табырға, уны башҡалары менән сағыштырып, конструктив аралашыуға ҡоролған проблемалы ситуация булдырырға мөмкин. Материал дәреслектә бөтенләй юҡ, шул яғы менән ул ҡыҙыҡлы ла. Тикшереү һәм эҙләнеү барышында уҡыусылар әлеге проблемаға ҡарата үҙ фекерен, үҙ мөнәсәбәтен әйтеп бирә ала.\nАлдан уҡ уйланылған тема буйынса күҙәтеү бурысы ҡуйыла. Был – уҡыусының ижади эше булараҡ бәйәләнә ала. Интернет мөмкинлекләренән файҙаланған осраҡта белем сифаты дәрәжәһе, уҡыуға булған теләк-омтолош тағын да арта.\nТимәк, уҡытыусының белемен күтәреүҙә һәм дәрестәр үткәреүгә әҙерләнеүендә Интернеттың ресурстарынан белеп файҙаланыуының да әһәмиәте ҙур.\nБашҡорт телен уҡытыуҙағы бөгөнгө көн талаптары һәм мәғариф системаһына берҙәм дәүләт имтихандарының үтеп кереүе уҡытыусыларҙы ижади эҙләнеүҙәргә китерҙе. Билдәле булғанса, БДИ нигеҙен төрлө формалағы тестар тәшкил итә. Ә тестарға дөрөҫ яуап биреү өсөн, фәнни камил белеү менән бергә, уҡыусыларҙы кесе кластарҙан уҡ тестар менән эшләргә өйрәтеү мотлаҡ. Ҡағыҙға яҙып, уны уҡыусыларға таратып, һуңынан йыйып алып тикшереү уҡытыусынан бик күп ваҡыт талап итә. Компьютерға кертелгән махсус программалар тестар төҙөү һәм сисеү өсөн уҡытыусы хеҙмәтен күпкә еңеләйтә. Тестар төҙөү өсөн My Test, Hyper Test программалары отошло. Әлеге программалар белемде ни дәрәжәлә үҙләштереүҙе асыҡлау өсөн бик тә уңайлы.\nКесе кластарҙан уҡ компьютерҙа тестар менән эшләргә өйрәнгән уҡыусылар тора-бара үҙҙәре лә мөстәҡил рәүештә тестар төҙөй башлайҙар һәм өлкән кластарҙа имтихандарға ла үҙ аллы әҙерләнә аласаҡтар.\nБөгөн уҡытыусынан бик күп нәмә талап ителә: үҙ фәнеңде бик яҡшы белеү, балаларҙы яратыуҙан тыш, уларҙың фекерләү һәләтен үҫтереү, уҡыу-танып белеү эшмәкәрлеген ойоштороу, рухи һәм физик үҫешен тәьмин итеү. Ә бының өсөн мөғәллимдән үҙ шәхесенә тәнҡит күҙлегенән ҡарау, яңылыҡҡа омтолоу, заман һулышын тойоп, белемде өҙлөкһөҙ камиллаштырыу, уҡытыу-тәрбиә процесына ижади яҡын килеп эшләү һорала.\nДөйөм белем биреү мәктәбендә башҡорт телен уҡытыу түбәндәге маҡсаттарға ирешеүгә йүнәлтелә:\n1) уҡыусыларға бащҡорт теленең фонетик, лексик, грамматик нигеҙҙәре буйынса ғәмәли белем биреү;\n2) балаларҙың һөйләм һәм яҙма телмәр күнекмәләрен үҫтереү; телмәр эшмәкәрлегенең барлыҡ төрҙәре буйынса күнекмәләр формалаштырыу;\n3) уҡыусыларҙың ижади активлығын камиллаштырыу, уларҙа башҡорт телен өйрәнеүгә омтолош һәм ҡыҙыҡһыныу, уңай мөнәсәбәт булдырыу;\n4) балаларҙың рухи донъяһын байытыу, төрлө милләт вәкилдәре араһында дуҫлыҡ хисе тәрбиәләү.\nИке теллелек шарттарында шулай уҡ информацион компьютер технологияларын ҡулланыу башҡорт телен, уның культураһын, башҡорт халҡының тарихын өйрәнеүҙә ҙур мөмкинлектәр аса, ситтән тороп экскурсияларҙа булыу шарттары тыуҙыра. Был технологияны ҡулланыу уҡыусыларҙа фән менән ҡыҙыҡһыныу уята. Башҡорт телен ауыр үҙләштереүсе уҡыусыларҙың да бындай дәрестәрҙә активлашыуы күҙгә күренеп арта.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә информацион технологияларҙы ҡулланыуҙың өҫтөнлөклө яҡтары күп:\nматериал юғары күрһәтмәле дәрәжәлә булыуы менән отошло;\nуҡыусының шәхси сифаттарын асыҡларға мөмкинлек бар;\nконтроль һәм үҙеңде тикшереү дәрәжәһе юғары (материалды ҡабат уҡып, хатаны шунда уҡ төҙәтергә, проблема сисеүҙең бер нисә вариантын файҙаланып ҡарарға мөмкин;\nуҡытыуҙы интенсивлаштырыу өсөн тестарҙы нәтижәле ҡулланырға мөмкин. Уҡыусыларҙың теманы үҙләштереү дәрәжәһен тикшереү, белемдәрен баһалау, хаталарын асыҡлау, уларҙы анализлау һәм төҙәтеү юлдарын билдәләү өсөн дә тестар уңайлы;\nбелем һәм күнекмәләрҙе нығытыу күнегеүҙәрен күпләп эшләргә була.\nТөрлө дәрестәрҙең үҙ-ара бәйләнешен булдырыу, дәрес уҡытыу формаларын һәм ысулдарын төрләндереү, дәрес эстәлеген байыраҡ һәм ҡыҙығыраҡ итә.\nМультимедия технологияһы слайд - иллюстрациялар күрһәтергә, ситтән тороп экскурсия үткәрергә мөмкинлек бирә. Әҙәбиәт дәрестәрендә компьютер технологияһы ҡулланыу сағыштырмаса анализ яһарға ла ярҙам итә. Уҡыусыларҙың башҡорт телендәге информация менән ҡыҙыҡһыныуҙары башҡорт әҙәбиәте дәрестәрендә компьютер ҡулланыуҙың бик күп мөмкинлектәрен аса:\nИнтернет – башҡорт әҙиптәренең яңы әҫәрҙәрен һәм танылған яҙыусыларҙың һирәк баҫмалары менән таныша алыу;\nкомпьютер ярҙамында уҡытыу - тиҙ һәм нәтижәле итеп үткән материалды актуалләштерә ала;\nуҡыусыларҙың белем һәм күнекмәләрен баһалауҙа ярҙам итә;\nәҙәбиәт дәрестәрендә иллюстрациялар, сәнғәтле уҡыу күнекмәләре биреү һәм шағирҙарҙың көйгә һалынған йырҙарын тыңларға мөмкин. Дәрестең төрлө этаптарында материал мультимедиа аша бирелә.\nКомпьютер ҡулланыу дәресте ҡыҙыҡлыраҡ, йәнлерәк итә. Информацион технологияларҙы ҡулланыу, баланың ижади мөмкинлеген, уҡыуға ҡыҙыҡһыныуын һәм мөстәҡиллеген үҫтерә, күҙаллауҙарын киңәйтә, фекерләү һәләтен камиллаштыра.\nПрактика күрһәткәнсә, дәрестәрҙә компьютер ҡулланыу белем биреүҙә традицион методтарҙан өҫтөн булыуын раҫлай, уҡыусы дәрестәрҙә актив ҡатнашыусы була. Компьютер программалары уҡытыуҙы индивидуалләштереүгә ярҙам итә, уҡыусыларҙың үҙ аллы эшләүҙәрен ойошторорға мөмкинлек бирә.\nКомпьтер ҡулланыу түбәндәге осраҡтарҙа үҙен аҡларға мөмкин:\nобъект һәм күренештәрҙе күрһәтеү өсөн;\nанимация, моделләштереү өсөн;\nбелемдәрҙе тикшергәндә тест һорауҙарына яуап алыу өсөн;\nвиртуаль экскурсиялар үткәреү өсөн.\nИнформацион технологияларҙы ҡулланыу формалары:\nӘзер электрон продукттарҙы ҡулланыу. Белем биреүҙең сифатын яҡшырта, күргәҙмәлелек принцибын асыҡ итеп тормошҡа ашырырға ярҙам итә.\nМультимедиалы презентациялар ҡулланыу. Уҡыу материалын тейешле бер эҙлеклелектә биреп, материалды ассоциатив рәүештә иҫтә ҡалдырырға булыша.\nИнтернет селтәре ресурстары ҡулланыу. Белем алыуға кәрәкле информацияны таба белергә һәм системаға һалырға ярҙам итә.\nМультимедиа саралары менән эшләү дәрес формаларын төрләндереү мөмкинселеге бирә һәм уны дәрестең төрлө этаптарында ҡулланырға була:\nпроблемалы ситуация тыуҙырыу өсөн,\nяңы материалды аңлатыу өсөн,\nөй эшен тикшереү өсөн,\nдәрес барышында белемдәрен тикшереү өсөн.\nВидео-, аудио һәм текст материалын берләштереү теманы комплекслы асырға, уны ижади ҡабул итергә, уҡыусыларҙың активлығын күтәрергә булыша.\nПрезентациялар Power Point программаһында эшләнә. Презентацияны тулы бер дәрескә йәки дәрестең айырым бер этабына ғына ла эшләргә мөмкин. Информацион-коммуникатив технологиялар класты активлаштыра һәм дәресте нәтижәле итеп үткәрергә ярҙам итә. Презентация күрһәтмә материалды тәртипкә килтерергә булыша. Ҙур экранда иллюстрацияларҙы төрлө ҙурлыҡта йәки уның айырым өлөштәрен генә, иң әһәмиәтлеләрен айырып алып, төрлө төҫтәр менән күрһәтергә мөмкин. Иллюстрацияларҙы текст менән бәйләргә йәки музыка фонында бирергә була. Ошолай эшләгәндә бала күреп һәм ишетеп кенә ҡалмай, иң әһәмиәтлеһе унда эмоциялар барлыҡҡа килә. Ә эмоциялар, кисерештәр аша бирелгән белем үҫтерелешле уҡытыуҙың нигеҙе булып тора. Дәрестәрҙә информацион технологияларҙың төрлө формаларын ҡулланыу уҡыусыларҙың белемдәрен тәрәнәйтә, күҙаллауҙарын үҫтерә. Предмет буйынса өлгөрөштәрен арттыра. Мөстәҡил эшләргә өйрәтә. Үҙ уңыштарын күреп, һөйөнөү, ҡыуаныу хистәрен тыуҙыра.\nӘгәр уҡытыусы үҙе үҙләштергән методтар, алымдар менән генә эшләһә, уның хеҙмәте бик сикләнгән булыр ине. Ундай уҡытыусы белем биреүҙә юғары нәтижәләргә ирешеүҙән генә туҡтап ҡалмай, ә шәхес булараҡ та үҫеүҙән туҡтай. Инновацион алымдар ҡулланыу ғына уҡытыусының ителлектуаль үҫеүенә ярҙам итә. Ул уны яңы белемдәр, яңы мәғлүмәттәр эҙләүгә этәрә һәм уларҙы уҡытыу-тәрбиә эшсәнлегендә тормошҡа ашырырға булыша. Шулай итеп инновацион эшләү педагогтың информацион культураһы үҫеүенең төп сығанағына әүерелә. Ә ул үҙ сиратында белеменең үҫеүенә һәм инновацион процестарҙың тиҙләнеүенә сәбәпсе була.\nҺығымта яһап әйтһәк, беҙ шуны күрәбеҙ: мәктәптә уҡытыусының инновацион эшмәкәрлегенең нәтижәлелеге күп төрлө сараларға бәйле. Былар методологик, ойоштороу-педагогик, методик һәм техник саралар. Ләкин хәл иткес сара булып, әлбиттә, педагогтың белем биреү өлкәһендәге һәр яңылыҡты күрә белеүе һәм уны үҙ эшендә ҡулланыуы тора.\n1. Дәүләтшина М.С. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы. – Өфө: Китап, 2010.\n2. Дәүләтшина М.С., Ғәбитова З.М. Башҡорт телен уҡытыу методикаһы. – Өфө: Китап, 2011.\n3. Фәхрисламова Г.И. Дәресте заманса төҙөү методикаһы хаҡында\n// Башҡортостан уҡытыусыһы, №12, 2012\n4. Социальная сеть работников образования nsportal.ru.\nАвтор: Галиахметова Резеда Айратовна\nНомер свидетельства: 522863