“Һуғыш беҙҙе, ҡолаҡтарҙан тартып, ваҡытынан алда өлгөрттө...” » Архив газеты "Йәшлек"\n– Еткән ҡыҙҙарға бигерәк ауырға тура килде, күрендә күргәндәрен һөйләй башлаһалар – илай торғайныҡ, – Әбйәлил районының Рәхмәт ауылында йәшәгән Мәғәтифә Йәнсәйетова бала сағына әйләнеп ҡайтҡанда үҙен, 12 – 13 йәшлек ҡыҙ баланы, түгел, өлкән ҡыҙҙарҙы йәлләне. – Һал ағыҙғанда кем имгәнеп, кем батып әрәм булды... Шул саҡта күренгә йөрөгәндәрҙән хәҙер бер Хәмдиә апай ғына иҫән ҡалды шикелле, ул Ҡобағошҡа кейәүгә сыҡҡайны.\nМәғәтифә әбей күрендә яфаланғандарҙы һөйләй, ә минең күҙ алдында тик улар – юл төҙөүселәр. Үҙҙәре лә интеккән бит: ай ярым ас килеш юл төҙөп ҡара! Районыбыҙҙың Ҡобағош, Ҡаҙаҡҡол, Баттал, Оҙонгүл, Аһылай ауылдарынан йыйылған, быуындары ҡатып өлгөрмәгән йәш эшселәргә туйғансы ашарлыҡ ит, һөт-май кәрәк ине лә һуң, әммә ашарҙарына хатта икмәк тә юҡ, көнөнә ни бары бер тапҡыр арыштан өйрә бешерәләр. Шунда уҡ ҡырҙа ятып йоҡлайҙар. Көндөҙ ҡайнар ҡояш яндырһа ла, төндәре һалҡын ҡырыҫ Уралдың... Иген утау, бесән сабыу ҙа улар иңенә төшкән: илле сутыйға йөҙ грамм он бирәләр, ә гел асығып йөрөгән үҫмерҙәрҙең уға хәле етмәй, көнөнә утыҙ-ҡырҡты сапһалар ҙа шөкөр. Үҙәкте өҙгән аслыҡ тойғоһо, әсе күҙ йәштәре, ярылған устар, табандар... Тәүлек әйләнәһенә тиерлек ер һөргәндә, тәгәрмәсле трактор алдынан ауа-түнә фонарь тотоп йөрөгәндәр ҙә – ошо балалар. Атайҙар-ағайҙар булһа, бындай хәлдә йөрөмәҫ инек, тип кескәй йоҙроҡтары менән асырғаланып күҙ йәшен һелтәгән дә, ирендәрен ҡанатҡансы тешләгән дә – улар.\n– Минең тыуған ауылым Батталдан ҡырҡлап ир-егетте, һепертке менән һепереп тигәндәй, һуғышҡа алып киткәйнеләр, тик бер Мөжәүир ағай ғына кире әйләнеп ҡайтты, башҡаларҙың башҡынаһы ятып ҡалды сит ерҙәрҙә, – Мәғәтифә Ямаш ҡыҙы ауыр уфтанып, ашъяулыҡтың ситен рәтләй. – Ғилметдин ағайымды ла һуғыш бигерәк йәшләй йотто... Атайым был афәтте күрмәне, ул үлгәндә мин ни бары бер йәшлек сабый инем, ә ағайымдың туғыҙы тулғайны.\nҺуғыш мәлендә лә әсәйем кәзә, һыйыр көттө, аҡтан өҙмәне. Ул саҡта бит икешәр-өсәр ғаилә тупланып, өйҙәш йәшәнек. Йортто йылытыр өсөн бәләкәй сана менән ауылдың тирә-яғындағы урмандарға утынға йөрөнөк, уныһы үҙе бер михнәт ине. Беҙ күргәнде яҡшы эт тә күрмәй ул, ҡыҙым. Оноторлоҡ түгел.\nБелореттың мәрйәләре тегеп һатҡан брезент аяҡ кейеменә риза булып, ямалған күлдәк, иҫке-моҫҡо әйбер кейеп үҫкән Мәғәтифә әбей бөгөнгө көнгә бик тә риза, балаларҙың, йәштәрҙең матур, зауыҡ менән кейенеүенә, аҙыҡтың муллығына ихлас күңелдән һөйөнә. Ауылдаштарының күркәм йорттар күтәреүенә, етеш йәшәргә ынтылыуына ҡыуана. Тик бөгөнгө көндән хәтирәләр ебе уны тағы ҡырҡынсы йылдарға алып ҡайта:\n– Таштың мүген, әберсә һабағын сәй итеп ҡайнатып эскәнде нисек онотаһың?! Өлкән Боғаҙаҡ, Уй яғына башаҡҡа йөрөгәндә, баҫыуға ут төртәбеҙ ҙә, ҡурмас ашап, эскә йылы төшөрәбеҙ, туйғансы әпәкәй ашарға ине, тип ҡайтҡанда юл буйына хыялланабыҙ. Аслыҡтың ни икәнен беләбеҙ, шуға ла балаларға, икмәк валсығын төшөрмәй ашағыҙ, тип кенә торам. Булғандың ҡәҙерен белеп, шөкөр итеп йәшәргә кәрәк. Хоҙай һуғышты башҡа күрһәтмәһен.\nБөтә ил кисергән ауырлыҡтарҙы үҙ көсө менән йырып үткән Мәғәтифә Ямаш ҡыҙы егерме йәшендә Рәхмәт ауылына килен булып төшә – япон һуғышында ҡатнашҡан яугир Рәхмәтулла Йәнсәйетовҡа кейәүгә сыға. Ире менән илле өс йыл татыу ғүмер итеп, бала бағыу бәхетен татыған әсә эске ғорурлыҡ менән ҡыҙҙары Мәрйәм, Таңһылыу, Рәғиҙә, улдары Исрафил, Исмәғил хаҡында бәйән итә. Күҙ алдында йөҙө яҡтыра, һырҙары кәмей: һәр әсәгә үҙ балаһы түрҙәге түрә кеүек... Исмәғил улы, Фәрзәнә килене менән ике тиҫтә йыл бергә донъя көткән Мәғәтифә әбей, өйҙәгеләрҙең эштән, уҡыуҙан ҡайтыуына бер табаҡ картуф, бер сәйнүк сәй әҙерләп торам, тамаҡтарын ялғап алһалар ҙа. минән бер файҙа, тип йылмая. Бер-береһен ҡәҙерләп, ихтирам иткән килен менән ҡәйнәгә һоҡланып ҡарап ултырыу минең өсөн дә кинәнес. «Һаумыһығыҙ, ауылдаштар!» байрамында «Иң татыу килен-ҡәйнә» исеменә лә юҡҡа лайыҡ булмағандыр Исмәғил ағайҙың ҡәҙерлеләре. Сабырлыҡ, изгелек, эш һөйөүсәнлек икеһенә лә берҙәй хас һыҙаттар: килен ҡәйнә тупрағынан яралған.\nӘңгәмәсемдең асыҡ йөҙөндә, һағышлы ҡарашында, ҡытыршы ҡулдарында йылдар эҙен күрәм, юғалтыуҙарын, әрнеүҙәрен, шатлыҡтарын тойомлайым. Бәхеттең хаҡы тураһында уйлайым. Оҙон хеҙмәт юлында һыйыр ҙа һауған, һарыҡсылыҡта ла эшләгән, бер ваҡытта ла ауыр эштән ҡурҡмаған Мәғәтифә Йәнсәйетова ябай ауыл ҡатыны ғына түгел. Ул һынауҙарҙа сыныҡҡан ҡорос быуын вәкиле – Бөйөк Еңеү билдәһе. Шуға ла Еңеүҙең мең йөҙө араһында мин уның да һынын сырамытам...\nБеҙҙең матурҙарыбыҙ, беҙҙең ...\nКүңел йылыһы барыһына ла етерлек\n«Тыныслыҡтың ҡәҙерен белегеҙ!»


Бөгөн: 17 Декабрь 2018\nИлеш районы. “Ағиҙел” һөт-тауар фермаһы.\nСовет заманында Илеш районы республика агросәнәғәт комплексы лидерҙарының береһе ине. Район юғары уңдырышлылығы һәм хеҙмәт дисциплинаһы менән айырылып торҙо. Уның продукцияһы илдең башҡа төбәктәрендә лә яҡшы билдәле ине. Ләкин һуңғы йылдарҙа Илештең элекке даны юғалып ҡалғандай. Ул үҙенең позицияларын юғалтты төҫлө. Әммә төбәктә ауыл хужалығы өлкәһендә тырышып эшләүселәр байтаҡ. Йөннө ауылындағы “Ағиҙел” һөт-тауар фермаһы – шуларҙың береһе. Та...\nҒаиләлә генә бала бәхетле\nРәсми мәғлүмәттәр буйынса, Рәсәйҙә етем һәм ата - әсә ҡарауынан мәхрүм ителгән 700 мең бала бар. Интернаттарҙа, приюттарҙа, балалар йорттарында даими 400 мең тирәһе сабый йәшәй. Уларҙы ғаиләгә урынлаштырыу буйынса әүҙем эш алып барыла. Бынан бер – нисә йыл элек тәрбиәгә бала алыу илдә киң таралған күренеш һаналды. Сер түгел, йәмғиәттә, был йәһәттән, бәхәстәр, ҡараштар төрлө булды. Балаларҙы йөрәк, намыҫ ҡушыуы буйынса түгел, ә үҙ мәнфәғәттәрен...\nБаймаҡ районы Ҡолсора ауылында эш ҡайнай.\nБаймаҡ районы Ҡолсора ауылында яңы эш урындары булдырылды - тегеү цехы асылды.\nСибай ҡалаһында йәшәүсе Әхмәт Сыбарғошов менән осрашыу.\nЭкология мәсьәләләре, ҡороп, юҡҡа сығып барған йылға-күлдәр өсөн борсолған бөгөнгө ҡунағыбыҙ - Әхмәт Ғибәҙәт улы Сыбарғошов.\nҒафури районы Ҡауарҙы ауылы\nҠауарҙы Ғафури районында ғына түгел, республикала данлыҡлы ауылдарҙың береһе. Бында ғилемгә ынтылышлы, йыр-моңға маһир халыҡ йәшәй. Шуға ла етәксе урындарҙа, сәнғәт донъяһында улар бихисап. Ауыл таһыллы көрәшселәре менән дә дан тота. Бында шахмат уйынының да киң таралыуын билдәләргә кәрәк. Урындағы халыҡтың күпселеге мал-тыуар, ҡорт үрсетә, шәхси хужалыҡтан алған килем менән йәшәй. Ҡауарҙыла урта мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт йорто, фельдш...\nМалсылыҡта - йәйге мәшәҡәттәр мәле\nБөйөк Ватан һуғышы ветераны Ғәйзулла Әблүзин менән осрашыу\nДан орденының тулы кавалеры Әҙеһәм Әлибаевты иҫкә алыу\nБаймаҡ районындағы Түбә ҡасабаһы - Башҡортостанда тау сәнәғәте үҫешкән, социаль-иҡтисади үҙенсәлеге, бай тарихы менән билдәле төбәк\n“Баймаҡ-Өфө” cаңғы марафоны\n1975 йылда Бөйөк Еңеүҙең 30 йыллығына арнап Баймаҡ районының йәш комсомолдары “Баймаҡ-Өфө” маршруты буйынса саңғы уҙышы ойоштора. Теүәл ҡырҡ йыл үткәс яҡташтары йәнә шул маршрутты ҡабатлай. Сара Бөйөк Еңеүҙең 70 йыллығына арнала. Ойоштороусылар һәм ҡатнашыусылар менән Гөлнур Ишбулатова осрашты.\nБөгөн ҡатын-ҡыҙҙар эшҡыуарлыҡ менән әүҙем шөғөлләнә\nАуыл хужалығы өлкәһендә лә үҙ эшен асҡан гүзәл заттар бихисап. Ошондай ҡыйыу һәм уңған замандаштарыбыҙ тураһында Гөлнур Ишбулатова.\nНи өсөн республиканың көньяҡ-көнбайыш төбәгендә эшкә һәләтле халыҡ кәмей? Ни өсөн ғаилә ҡорорға теләүселәр һаны аҙая?\nРайон тормошо уртаһында ҡайнап йәшәгән, төрлө өлкәлә уңышҡа өлгәшкән ҡатын–ҡыҙҙар менән Гүзәл Зарипова таныштыра\nҠулдарынан һәр саҡ бал тамып торған, тырыш һәм уңған Иглин умартасылары - Хәлитовтар тураһында\nБөйөк Ватан һуғышы ветераны Сәхиулла Арыҫланбаев уҙаман менән осрашыу\nЭштән ҡыҫҡартыуға эләккән осраҡта, ниндәй закондарға таянырға мөмкин?\nБаймаҡ районы Буранбай ауылы феномены\nБыл ауылдың һәр кешеһе үҙе шәхес. Республикабыҙға, илебеҙгә данлыҡлы ҡурайсы, бейеүсе, йырсы, һүҙ оҫтаһы – шағирҙар бүләк иткән төйәктең сере нимәлә?\nТарихты тергеҙеүсе, йәш быуында илһөйәрлек тойғоһон тәрбиәләүсе “мсье Баймаҡ” Айҙар Мәжитов


Башҡортостанда былтыр 1 мең 700-ҙән ашыу микрофинанс ойошмаһы ябылған\nУларҙың күбеһе клиенттар менән дөрөҫ эшләмәгән. Өфөлә үткән Бөтә Рәсәй банк хеҙмәткәрҙәре конференцияһында ошо турала әйтелде. Әлеге ваҡытта микрофинанс ойошмалары эшмәкәрлеге камиллаша бара.\nУлар әкренләп юғары проценттарҙан баш тарта. Әммә ҡайһы бер ойошмалар аҡсаны бурысҡа йылына 600 процент менән бирә. Халыҡ араһында ашығыс кредит алыусылар кәмемәй. Улар - башлыса осон-осҡа ялғап йәшәүселәр, йәғни эш хаҡына тиклем бурысҡа аҡса алып торорға мәжбүр булыусылар. Былтыр ашығыс кредит юллаусылар 40 процентҡа артҡан, тип хәбәр итәләр Үҙәк Банктан.


БАЛА САҠ ТӘМЕ!\n16 Ғинуар 2020, 18:15\nИҫләйһегеҙме?! Бәлки, йәшерәк быуын белмәйҙер ҙә әле.Элек мәктәп буфетында ошондай, тәмле генә пирожныйҙар һатыла ине. “Песочные” тип атала ине улар. 15 тинлек тә, ҙурырағы - 22 тинлеге лә була торғайны...Ана шул, бала саҡты хәтерләткән тәмлекәсте үҙебеҙ бешереп, яҡындарыбыҙҙы һөйөндөрә алабыҙ. Бының өсөн алабыҙ:\nИҫләйһегеҙме?! Бәлки, йәшерәк быуын белмәйҙер ҙә әле.\nЭлек мәктәп буфетында ошондай, тәмле генә пирожныйҙар һатыла ине. “Песочные” тип атала ине улар. 15 тинлек тә, ҙурырағы - 22 тинлеге лә була торғайны...\nАна шул, бала саҡты хәтерләткән тәмлекәсте үҙебеҙ бешереп, яҡындарыбыҙҙы һөйөндөрә алабыҙ.\nБының өсөн ярты кило он, 300 грамм аҡ май, 200 грамм ваҡ шәкәр, 2 йомортҡа (береһенең һарыһы ғына кәрәгәсәк), 2 грамм тоҙ, 1 грамм сода, ванилин, алма повидлоһы талап ителә.\nМайҙы ваҡлап, шәкәр, тоҙ, ванилин ҡушып,миксерҙа туҡыйбыҙ. Айырым сеүәтәлә 1 йомортҡа һәм икенсеһенең һарыһын туҡырға ла, май өҫтөнә аҙлап ҡына ағыҙып, ҡушып туҡырға. Содаһы һеркәлә яндырырға. Ондо иләргә һәм барыһын ҡушып, ҡамыр баҫырға. Әҙер ҡамырҙы бер аҙ һыуытҡыста тотоп алырға.\nҠамырҙы икегә бүлеп, һәр ҡайһыһын 1 см самаһы йәйеп, махсус ҡағыҙ түшәлгән противендә, 240 градус эҫелектә бешереп алығыҙ. Оҙаҡ тотмай, “алһыу”лана башлаһа – алығыҙ. Юғиһә, корждар ҡоро булыр. Шулайтып икенсеһен дә бешереп алығыҙ. Беренсе ҡатҡа повидлоның яртыһын һылап, икенсе корж менән ҡапларға. Ҡырҙарын тигеҙләп ҡырҡҡас, өҫтөнә ҡалған повидлоны һылайбыҙ. Ситен тигеҙләп ҡырҡыуҙанартҡан корж киҫәктәрен ваҡлып, повидло өҫтөнә һибәбеҙ.\nУнан бер аҙға ҡалдырып тороу яҡшы булыр. Йомашара биргәс, пирожное итеп, киҫәктәргә ҡырҡырға ла, тәмлекәс менән сәй эсергә ҡала. Сәйегеҙ тәмле булһын!


Улар күп йылдар элек поезда бер купела барған саҡта та нышҡайны. Осраштылар ҙа, айырылыштылар ҙа. Әммә был ҡатынды һис тә күңеленән сығарып ташлай алманы ул. Былай килеп сығыр ын белһә, перронда булһа ла ҡыуып етеп, исем - шәрифен, йәшә гән адресын һорап ҡалыр ине. Купела ни бары тик йәшәгән ауы лын һәм төпкөл ауыл өсөн ятыраҡ яңғыраған исемен генә белеп ҡалды шул.\nМоғайын республикала йәшәгән һәр кемгә үҙ ғүмерендә бер т апҡыр булһа ла адрес - белешмә бюроһына мөрәжәғәт итергә тур а килгәне барҙыр. Хәҙер бында килеүселәрҙе хеҙмәтләндереү ти ҙлеге унар тапҡыр артҡан, был башлыса халыҡты иҫәпкә алыуҙың\nавтоматлаштырылған системаһына күсеүгә бәйле. Башҡортостанд ан тыш бөгөн Рәсәйҙә бары тик Красноярск һәм Сыуашстанда ғын а ошондай уҡ заманса система эшләй. Мәскәүҙә әлегә был турал а бары хыялланалар ғына.\nБыл системаның нисек эшләүен үҙ күҙҙәрем менән күрергә те ләп паспорт - виза хеҙмәтенең өлкән хеҙмәткәре Рәзинә Әнүәр ҡыҙы Ситдиҡоваға киләм. - Был эҙләүҙең иң ябай системаһы, - тип аңлата ул. Көнөнә беҙгә ғәҙәттә йөҙгә яҡын кеше килә .\n... Уйҙары менән ул йыш ҡына юлдаш ҡатынға мөрәжәғәт итт е. Бына ул ауылды таба, уйынан сыҡмаған ҡатындың йомшаҡ ҡулд арынан тота һәм унһыҙ йәшәй алмауы тураһында белдерә. Һәм шу нда уҡ үҙен туҡтатты:"Әгәр ҙә ул кейәүҙә булһа Бәлки ул пое здан төшөү менән мине онотҡандыр. Юҡ, башта адресын табып ха т ебәрергә кәрәк". Тик нисек эшләргә һуң быны, фамилияһын б елмәй, йәшен дә сама менән генә әйтә ала. Аптырап йөрөй торғ ас, ир кеше адрес - белешмә бюроһына мөрәжәғәт итергә булды.\nЮлы уңды уның. Бер ни тиклем ваҡыт элек бында уның һымаҡ тарға теләп ярҙам итә башлағандар икән. Ситдиҡова компьютерҙ а эҙләү системаһын тоҡандыра, эҙләнеүсе ҡатынға сама менән н исә йәш тирәһе булыуын һораша һәм бына экранда кәрәк кешенең\nадресы яҙыла. Ирҙең рәхмәт тулы күҙҙәрен күрһәгеҙ икән! Ул хатта торған урынында һикереп ҡуйҙы. Уны оҙатҡас, Рәзинә Әнү әр ҡыҙы һуңғы ваҡытта бындай мөрәжәғәт итеүҙәр йышайыуын бел дерә - көнөнә егермегә яҡын кеше.\n- Ә кем йышыраҡ эҙләй - ирҙәрме әллә ҡатындармы\n- Ғәҙәттә, оло йәштәге ирҙәр үтенес менән мөрәжәғәт итә.\nЙыш ҡына хеҙмәткә балалар йортонда тәрбиәләнеүсләр ата- ә сәләрен йә туғандарҙы табырға яоҙам һорап мөрәжәғәт итә. Инв алидтар һәм ҡарттар йортонда тәрбиәләнеүселәр алыҫ туғандары н йә иһә онотолған дуҫтарын эҙләй. Күпселек ваҡытта эҙләү үҙ\nһөҙөмтәләрен оҙаҡ көттөрмәй.


"Дуҫтар һөйөүе" номинацияһында кем еңер?\n28 Апрель 2020, 14:05\nДуҫтар! Тиҙҙән һеҙ, ҡулығыҙға "Аманат" журналының апрель һанын алып, кем "Алағарай һылыуы" булғанын белерһегеҙ. Әйҙәгеҙ, киләһе ай - һабанай һанында фотолары донъя күрәсәк ҡыҙҙар менән таныша торайыҡ.\nТиҙҙән һеҙ, ҡулығыҙға "Аманат" журналының апрель һанын алып, кем "Алағарай һылыуы" булғанын белерһегеҙ. Әйҙәгеҙ, киләһе ай - һабанай һанында фотолары донъя күрәсәк ҡыҙҙар менән таныша торайыҡ.\nҮткән айҙағы кеүек үк, еңеүсене беҙ үҙебеҙ билдәләйбеҙ. Ә "Бәйләнештә" сайтындағы төркөмдәге альбомда тәҡдим ителгән фотолар араһында кемдеке иң күп "лайыҡ" йыя - ул һыылыу "Дуҫтар һөйөүе" номинацияһына эйә буласаҡ.\nНисек тауыш бирергә?\n✓ Тәүҙә "Бәйләнештә" сайтындағы беҙҙең төркөмгә ТЕРКӘЛЕРГӘ. Кемдәр төркөмдә юҡ - уларҙың "лайыҡ"тары иҫәпкә алынмай. Шулай уҡ тауыш биреү бөткәнсе, йәғни 12 майға тиклем төркөмдә ҡалыу шарт. Кем дә кем төркөмдән сығып китә - уларҙың "лайыҡ"тары иҫәпкә алынмай. Беҙ махсус программа ярҙамында уларҙың иҫәбен ҡарап барабыҙ.\n✓ "Һабанай һылыуы" альбомына инергә һәм үҙегеҙгә оҡшаған ҡыҙҙың фотоһы аҫтына "лайыҡ" ҡуйырға. Дуҫтарға ла альбомға һылтанманы ебәрергә мөмкин, тик улар беренсе пунктты үтәргә тейеш.\n✓ 12 майҙа, көндөҙгө сәғәт 15:00 тауыш биреү туҡтатыла. Шуға тиклем мөмкин тиклем күберәк тауыш йыйып ҡалырға ашығығыҙ. Тағы бер ҡат иҫкәртәбеҙ, иң күп "лайыҡ" йыйған һылыуға "ДУҪТАР ҺӨЙӨҮЕ" номинацияһы бирелә һәм уның турала мәғлүмәт беҙҙең журналда баҫыла.\n✓ Шулай уҡ сайтта ла тауыш бирергә була. Тик бының өсөн компьютер аша инергә һәм https://amanat.rbsmi.ru/ һылтанмаһы буйынса иң аҫҡа тиклем төшөп етеп, һул яҡтағы бағанала торған тауыш биреү майҙансығын табырға, шунда теләгән төймәгә баҫып, тауыш бирергә була.\nАйназа Ямалова, Дыуан районының Иҫке Хәлил ауылынан:\n“13 йыл элек йәмле алтын көҙҙөң бер көнөндә ғаиләлә икенсе бала булып донъяға килгәнмен. 7-се синыфта “4” һәм “5” билдәләренә бик тырышып уҡыйым.\nМин еңел атлетикаға һәм бейеү түңәрәктәргә йөрөйөм. Район кимәлендә уҙғарылған төрлө конкустарҙа, ярыштарҙа ҡатнашып, урындар яулайым.\nКиләсәктә мәктәбемде яҡшы итеп тамамлап, тыуған илемә кәрәкле кеше булғым килә”.\nГөлиә Ҡарамышева, Бөрйән районының Ҡыпсаҡ ауылынан:\n“Миңә – 10 йәш. Тик яҡшы билдәләргә өлгәшәм. Бик тә йырларға яратам мин. Өс йәшемдән сәхнәлә сығыш яһайым. Буш ваҡытымда спорт менән шөғөлләнәм, һүрәт төшөрәм. Төрлө конкурстарҙа ҡатнашам. “Урал батыр” эпосын ятлап, гран-при алдым.\nҒаиләбеҙҙә – өс ҡыҙ. Апайым Зилиә, һеңлем Рәлиә менән бик татыубыҙ”.\nДиана Вәлиева, Туймазы районының Серафимовка ауылынан:\n“Серафимовка 3-сө мәктәбенең 1-се “Б” синыфында белем алам. Мин шиғыр һөйләргә, һүрәт төшөрөргә һәм төрлө-төрлө конкурстарҙа ҡатнашырға яратам. Бөтә ветерандарҙы Еңеүҙең 75-се яҙы менән ҡотлайым. Уларға сәләмәтлек, оҙон ғүмер, бәхет-шатлыҡтар теләйем!”\nНаҙгөл Дәүләтбаева, Баймаҡ районының Ғәҙелбай ауылынан:\n“Миңә – 13 йәш. 7-се синыфта тик “4” һәм “5” билдәләренә генә өлгәшәм.\nБуш ваҡытымды ҡул эштәре менән үткәрәм, һүрәт төшөрөргә яратам. Cпорт менән дуҫмын. Киләсәктә табип булырға хыяланам”.


Өфөлә социаль фотография конкурсы иғлан ителде // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә социаль фотография конкурсы иғлан ителде\n11:22, 12 января 2012 Йәмғиәт\nӨфөлә социаль фотография конкурсына эштәр ҡабул ителә башланы. Уның ойоштороусылары булып Башҡортостан митрополияһы, «Яңырыу» йәштәр ижады үҙәге, йәмәғәт ойошмалары сығыш яһай. Проектҡа БР Рәссамдар ойошмаһы һәм «Каруанһарай» комплексының Үҙәк художество галереяһы ярҙам итә.\n«Башинформ» агентлығына Башҡортостан митрополияһының мәғлүмәт-аналитика бүлегенән хәбәр итеүҙәренсә, конкурс ауыр томош хәлендә ҡалған кешеләрҙең проблемаларына иғтибар йәлеп итеү һәм бер үк ваҡытта ҡыйбатлы дарыуҙар менән дауаланыуға мохтаж инвалид балаларға ярҙам күрһәтеү маҡсатында үткәрелә.\nЙәше һәм ниндәй дин тотоуы буйынса сикләүҙәр юҡ, конкурста теләге булған һәр кеше ҡатнаша ала. Конкурсҡа төҫлө, шулай уҡ аҡлы-ҡаралы фотоһүрәттәр ҙә ҡабул ителә. Шул уҡ мәлдә улар мотлаҡ «Инвалид балалар», «Өйһөҙҙәр», «Етемдәр», «Стихиялы бәлә-ҡазаларҙан зыян күреүселәр», «Ауыр хәлдә ҡалыусылар» кеүек биш темаға арналған булырға тейеш. Фоторәсемдәр 29 ғинуарға тиклем ҡабул ителә.\nҺуңынан конкурс йомғаҡтары буйынса иң яҡшы фотоһүрәттәрҙән күргәҙмә ойоштороласаҡ. Конкурс еңеүселәренә ҡиммәтле бүләктәр тапшырыласаҡ. Күргәҙмә ваҡытында шулай уҡ хәйер йыйыу һәм хәйриә йәрминкәһе ойошторола. Сара дауамында йыйылған аҡса тулыһынса инвалид балаларҙы дауалауға йүнәлтеләсәк.


Яңы йылға бүләк-әкиәт\nБөгөн республиканың һаулыҡ һаҡлау тармағы хеҙмәткәрҙәре балалары өсөн шыршы байрамы үтте. Тамаша «Башҡортостан» дәүләт концерт залында ойошторолдо. Бында кескәйҙәр ысын мәғәнәһендә мөғжизәләр иленә сәйәхәт ҡылды.\nЯратҡан әкиәт геройҙары, йыр-бейеү, уйын-көлкө. Кескәйҙәр залға инеү менән үк тылсымлы әкиәт донъяһына эләкте. Бер майҙанда балалар үҙҙәренең һәләттәрен күрһәтһә, залдың икенсе яғында билдәле сәхнә оҫталарының сығыштарын ҡарарға һәм әкиәт геройҙары менән иҫтәлекә фото төшөргә мөмкин. Шулайҙа байрамдың иң төп ҡунағы-Ҡыш бабай менән Ҡарһылыу һәм йылдың хужаһы Ҡуй. Улар балалар менән бергә ҡупшы шыршы тирәләй әйләнде, һәр бер балаға онотолмаҫлыҡ тәьҫораттар бүләк итергә тырышты. Байрамға кескәйҙәр республиканың төрлө төбәктәренән килгән, алыҫ райондар хатта таңғы биш тирәһендә юлға сыҡҡан. Кескәйҙәрҙе сәхнәлә лә мөғжизәле тамаша көтөп торған. Әкиәт балаларҙы берсә көлдөрҙө, берсә көйҙөрҙө. Мәкерле Мәскәй әбей урман йәнлектәрен күпме генә бүләкһеҙ ҡалдырырыға тырышмаһын - ҡулынан килмәне, берҙәмлек, изгелек һәм ғәҙеллек еңеп сыҡты. Ҡыш бабайҙың тоғо табылды, тәмлекәстәр хужаларына барып етте. Тамаша йыр-бейеүгә бай булды, шулай уҡ кескәйҙәрҙе сәхәнәнең зауыҡлы итеп биҙәлеүе лә таң ҡалдырҙы. Роза Әминева, һаулыҡ һаҡлау тармағы хеҙмәткәрҙәренең профсоюз комитеты рәйесе урынбаҫары: «Беҙҙҙең профсоюз комитеты үҙебеҙҙең тармаҡ хеҙмәткәрҙәре өсөн 20 йыл тирәһе инде шыршы байрамдары ойоштора. Һуңғы йылдарҙа тамашалар айырыуса сағыу итеп ойошторола башланы. Байрам программаһы, бүләктәр әҙерләйбеҙ. Беҙҙә балалар күп, 2 мең ярым тирәһе, шуға тамашаны бер нисә тапҡыр үткәрергә тура килә». Шыршы байрамы ике сәғәткә яҡын дауам итте. Әммә был тамаша бүләк иткән күтәренке кәйеф оҙаҡ һаҡлансаҡ әле.


Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы төбәктәре һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинциялары етәкселәре осрашыуында сығыш яһаны // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы төбәктәре һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинциялары етәкселәре осрашыуында сығыш яһаны\n10:25, 24 июня 2014 Сәйәсәт\n23 июндә Һамарҙа Рөстәм Хәмитов Волга буйы федераль округы субъекттары һәм Ҡытай Халыҡ Республикаһындағы Янцзы йылғаһының юғары, урта ағымы төбәктәре етәкселәренең өсөнсө ултырышында сығыш яһаны, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Осрашыу Рәсәй Президентының Волга буйы федераль округындағы тулы хоҡуҡлы вәкиле Михаил Бабич һәм Ҡытай Дәүләт Советы ағзаһы Ян Цзечи рәйеслегендә үтте.\nМихаил Бабич үҙенең сығышында билдәләүенсә, әле округта һәм Янцзы йылғаһының үрге, урта ағымындағы төбәктәрҙә тормошҡа ашырыу өсөн берлектәге 73 Рәсәй-Ҡытай инвестиция проекты, шулай уҡ 64 гуманитар һәм мәғариф проекты тикшерелә.\n— Беҙҙең бөтә төбәктәребеҙҙе лә Ҡытай Халыҡ Республикаһының алты провинцияһы менән ике яҡлы килешеүҙәр бәйләй, һәм ул килешеүҙәр тулыһынса аныҡ йүнәлешкә эйә, – тине Михаил Бабич. – Округтағы төбәктәрҙең етәкселәре уртаҡ проекттарҙы тормошҡа ашырыу яҡлы.\nУлтырышта республиканың презентацияһы менән сығыш яһап, Рөстәм Хәмитов, Башҡортостан – «ул Волга буйы федераль округында иҫәп буйынса иң ҙур субъект, сәнәғәт һәм иҡтисади йәһәттән үҫешкән төбәк. Бөгөн Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән сауҙа күләме 700 миллион доллар тәшкил итә. Ҡытай Халыҡ Республикаһына 500 миллион долларлыҡ продукция тапшырабыҙ, Ҡытайҙан 200 миллион һумлыҡ тауар алабыҙ», тип билдәләне.\nРеспублика етәксеһе Ҡытай провинциялары менән хеҙмәттәшлек итеү тураһында һөйләне. Инвестиция проекттары тураһында һөйләгәндә, Рөстәм Хәмитов шуны билдәләне: хәҙер «Башҡортостан Республикаһында «Чжон Гэ» компанияһының Ҡытай-Рәсәй халыҡ-ара сауҙа үҙәге төҙөлә. Ер табылды. Хәҙер участкаларҙы рәсмиләштереү процесы бара, энергетика мәсьәләһен хәл итәбеҙ. Бынан тыш, көҙөн Цзянси провинцияһында Рәсәй, Башҡортостан бизнесы көндәрен үткәрәсәкбеҙ. Ул ҙур, ҡыҙыҡлы күргәҙмә буласаҡ. Шулай уҡ метиздар етештереү өлкәһендә «Юйди» Чунцин металл эшкәртеү компанияһы менән эшләйбеҙ. Беҙ баҡыр сығарыу, эшкәртеү һәм етештереү, авиа һәм вертолеттар эшләү өлөшөндәге проекттар менән ҡыҙыҡһынабыҙ. Университеттар бик әүҙем эшләй. Беҙҙең биш университет Ҡытай Халыҡ Республикаһының ете университеты менән килешеү төҙөгән. Бөгөн беҙҙең Башҡорт дәүләт университетында тейешле квалификация биреү менән яңы һөнәр – «ҡытай теле» асыла».\nТөбәк башлығы быйыл яҙ Цзянси провинцияһында Башҡортостан тураһында фотокүргәҙмә ойошторолоуын билдәләне. Цзянси провинцияһы тураһында яуап күргәҙмә быйыл көҙ үтәсәк.\n— Был көҙ Ҡытай Халыҡ Республикаһына барырға планлаштырабыҙ. Ул Цзянси провинцияһына, Чунцин ҡалаһына рәсми сәфәр буласаҡ. Шулай уҡ үҙебеҙ менән байтаҡ бизнесмендарҙы алып барасаҡбыҙ. Беҙҙә Ҡытай Халыҡ Республикаһы менән даими хеҙмәттәшлек алып барған эшсе төркөм булдырылған. Эш пландары бар. Төрлө йүнәлештәр буйынса туранан-тура эшләү өсөн Ҡытай Халыҡ Республикаһы провинцияларында һәм үҙебеҙҙә булған пландарҙы сағыштырырға кәрәк тип уйлайым. 2015 йылдың йәйендә, теүәл бер йылдан Өфөлә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзаһы булып торған дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы үтәсәк. Бик ныҡлы әҙерләнәбеҙ һәм ултырышта булғандарҙы сарала ҡатнашырға саҡырабыҙ. Беҙҙә Шанхай хеҙмәттәшлек ойошмаһы ағзалары – дәүләттәр башлыҡтары Советы ултырышы һәм БРИКС дәүләттәре һәм хөкүмәттәре башлыҡтарының осрашыуы үтәсәк. Һис шикһеҙ, ШОС һәм БРИКС саммиттары башланғанға тиклем етди хеҙмәттәшлек варианттарын күрһәтергә теләйбеҙ: беҙгә бергәләп сәнәғәт предприятиелары төҙөлөшө башын, ҙур мәҙәни һәм ғилми программаны алып барырға кәрәк, — тине Рөстәм Хәмитов.\nТеги: волга буйы федераль округы,рөстәм хәмитов


Суд аша айырылышыуға ғариза бирә. Суд аша айырылышыу: документтар - Бөтә донъя юристар! Интернет-кафе адвокат менән юридик.\nСуд аша айырылышыуға ғариза бирә. Суд аша айырылышыу: документтар\nАйырылышыу-был ғаиләләргә ауыр тормош эпизодыӘммә был һорауға тулы ышаныс әгәр ҡатын менән яҡынлашып, был процедура ауыр әхләҡи, тапшырырға кәрәк буласаҡ. Кеше бик күп һәм йыш ҡына түгел, беләһеңме, нисек процесы башлана, бының өсөн ниндәй документтар кәрәк, уларҙы ҡайҙалыр тапшырырға, процедура бик оҙаҡ һуҙылған айырылышыу булды.\nОнота алмағандар тураһында, ғаилә кодексына ярашлы, 17-се статьяһына, әгәр ҙә һеҙҙе йәки һеҙҙең хәлегеҙҙе бик йәш ҡатындар тағы бала булһа, йәшенә етергә 1 йыл булһа ла, кире ҡағылһа ла суд аша айырылышыу ғариза бирҙеләр, никахтары булды һәм туҡтатыу мөмкин түгел.\nБындай сикләү юҡ, әгәр ҡатын-ҡыҙ шикәйәт бирә. Әгәр һеҙҙең осраҡта өс бөтә шарттары индерелә, һәм шул ваҡытта һеҙ был процедураларҙы күпкә кәмерәк тотонолған нерв. Һеҙгә йәшәгән урынығыҙ буйынса загс органына йәки ҡушымта шул ҡулланыу. йә, һеҙ унда теркәлмәгән никахта булды. Ай йөкмәтергә ҡарар ҡабул итеү өсөн, һуң, нисек һеҙҙең бөтә кәрәкле документтар тапшырыла.\nШуның өсөн, аша айырылышыу өсөн судҡа биреп, судҡа ғариза ебәрҙе.\nисковый булырға тейеш, ул ҡатын йәшәгән урынығыҙ буйынса һеҙгә ҡарап, әгәр уның айырым йәшәй. Башҡа варианттар булыуы мөмкин, әгәр иждивение н истец булып балалар, бәлиғ булмаған, уны суд аша айырылышыуға ғариза биреү өсөн теркәлгән урын буйынса заявитель булыуы мөмкин. Был ай һеҙгә ғариза буйынса беренсе ултырыш булып үтте, тип хәбәр булды. тәртибенә суд органдары һеҙҙең хаҡта. Әлбиттә, үҙ теләге буйынса ярамай айырылыу, айырылышыу, билдәле бер ҡағиҙә бар. Документ ҡушымта - былар барыһы ла тәҡдим ителергә тейеш булмаған уңышһыҙлыҡҡа.\nКәрәкле документтарҙы, шул иҫәптән суд аша айырылышыу өсөн ғариза, хат почта аша йәки шәхсән булып тойолған заказной.\nАйырылышыу бөтөнләй бушлай килеп сыға түгел. Әгәр дөйөм милек бүлешеү тураһында өҫтәмә талаптар юҡ, техник хеҙмәтләндереү алименты булған, тик һуңынан һәр береһе иҫәбенә супруги менән дәүләт пошлинаһын түләү, булыу-булмауға ҡарамаҫтан, никах йәки айырылышыу тураһында судҡа ғариза яҙып загс органдарында. Стандарт бланктар үҙаллы тултырырға һәм суд аша айырылышыуға ғариза бирергә мөмкин, әгәр ҙә һеҙҙең бөтә талаптарға һәм шарттарға формалаштырырға кәрәк, һеҙ профессиональ адвокат ярҙамы кәрәк. Юрист хеҙмәттәр өсөн түләү документтарын рәсмиләштереү кәрәк. Заявкалар күп булырға тейеш факторҙар: паспорт мәғлүмәттәре күрһәтелгән, теркәлгән тураһында мәғлүмәт никах, айырылышыуға сәбәп була. Әгәр өҫтәмә талаптар булыуы, шулай уҡ уларға ҡушымта тураһындағы мәғлүмәт индерелгән.\nҺеҙ кәрәк китапҡа ла ышанғандары өсөн, тиҙ процедура түгел, сөнки, беренсе ултырышы ҡарарына һәм выноситься түгел.\nОҙонлоғо бәйле суд процестарын һеҙҙең шәхси хәл. Судьяларҙың, барлыҡ ҡағиҙәләр буйынса, икенсе эштәре буйынса тыңлауҙар тәғәйенләү тура килде һеҙгә. Судья беренсе булып һеҙҙең уҡыусыларҙың хоҡуғын һәм бурыстарын тикшерә. Барлыҡ дәғүәләр ҡаралды һәм һеҙгә дәлил-берегеҙгә, бер ваҡытта мөмкин тиклем өс ай өсөн ярашыу судьяһы итеп тәғәйенләнә. Моғайын, был срок бер айға менән сикләнмәй, икенсе һәм тыңлауҙар тәғәйенләне. Кәрәк, тип билдәләү бер яҡтан мәжбүри булып тора барлыҡҡа килә, кәм тигәндә, ике яҡҡа тартып әгәр булһа, икенсе тыңлауҙарында ҡатнашыу өсөн бер ай булмаһа, һеҙҙе автоматик рәүештә юҡҡа сығарыу өсөн ғариза менән суд аша айырылышыу. Ваҡыт бирелеп бөткәс, икенсе процесс, тәҡдим ителә һезгә, әгәр ҙә һеҙ үҙ ҡарарын үҙгәртмәй. Әгәр ҙә был хәл булмаһа, айырылышыу тураһында судья өйөр килешмәй. Хәҙер һеҙ кәрәк дауахананан алына һәм суд ҡарары менән загс-ҡа барып, һеҙ ҡайҙа айырылышыу тураһында таныҡлыҡ ала. Көн менән генә инеп исемлеге теркәлгән акттарын теркәү, никах һеҙгә йәшәүҙән туҡтай. Һеҙҙең никахығыҙға тарҡалыу һәр ваҡыт икенсе яртыһын кире ҡаға ала, бының өсөн биреүҙе юллау өсөн суд ҡарарын юҡҡа сығарҙы. Был һығымта яһағандан һуң суд документтарҙың күсермәһен алырға мөмкин. Һеҙ суд аша айырылыштыҡ, һәм яртыһын һеҙгә менән риза түгел, хатта әгәр һеҙ ғаризаһы исковой ҡарар кире ҡағыла. Был осраҡта айырылышыу ответчик н ҡәтғи риза түгел, шуға күрә посещаемость иҫәпләшмәй, 3 тапҡыр суд ултырышы булды һалыуҙан тыш, ай һайын бер тапҡыр.\nОтветчик барлыҡҡа әгәр түгел, һеҙ автоматик рәүештә айырылышырға була, ә һеҙ бөтөнләй буш булманы.\nОтветчик айырылышыу ҡаршы түгел, ләкин шулай булған хәлдә, ул экспертиза ҡатнашыу мөмкинлеге юҡ. Был осраҡта, суд тыңлауҙары дата һалырға мөмкин. Ответчик суд вәкилдәре ҡатнаша ала, уның урынына башҡа проинструктировать ул, элек бирелгән ышаныс ҡағыҙы нотариус булып сыҡты. Ғаилә тормошонда төрлө хәл була, ҡайһы берҙә шул тиклем етәсәк, тип невыносимо бары бергә йәшәй башлай.\nАйырылышыу башҡара нәфрәт бурандар күп булды.\nТрезво һәр саҡ килеп хәл итергә кәрәк был, һалҡын аҡыл менән түгел, ә киҫкенлек эмоциональ. Бик йыш ҡына эмоцияларға кешеләр хата яһай, һуңынан уларҙы йәлләмәй. Бына ни өсөн һалҡын ғына тора айырылышыу башы менән уйлай. Барыһы ла һуң, ғаилә бәхете, өйгә йылылыҡ һәм йәм-был ҡиммәттәр өсөн көрәш тора. Ғәйрәт үҙе һәм ғаилә бер-берһенән.\nSEIRBHÍSÍ CHOIRIÚIL DLÍODÓIR


Радий Хәбиров: Башҡортостан сит төбәктәрҙә башҡорт милләтен үҫтереү өсөн яуаплы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n10:12, 15 августа 2019 Йәмғиәт\nЫрымбур өлкәһендә йәнә Башҡортостан Республикаһы Вәкиллеге асылыуы ихтимал. Был хаҡта Башҡортостан Башлығы вазифаһын ваҡытлыса башҡарыусы Радий Хәбиров Өфөләге Конгресс-холда Рәсәй төбәктәренең башҡорт йәмәғәтселеге вәкилдәре менән осрашыуҙа белдерҙе.\n«Республика Вәкиллеге кәрәк, беҙ был хаҡта бер нисә тапҡыр фекер алыштыҡ. Беҙҙә иҡтисади бәйләнештәр шаҡтай тығыҙ, Ырымбурҙың күп кенә эшҡыуарҙары Урал аръяғында эшләй. Республика Хөкүмәтенә йөкләмә бирермен», — тип билдәләне Радий Хәбиров.\nПермь һәм Свердловск башҡорттары «Башҡортостан» сауҙа йорттарын асыуҙа ярҙам һораны. Радий Хәбиров был идеяны хупланы.\n«Сауҙа йорто темаһы миңә оҡшай. Эшҡыуарлыҡ һәм туризм буйынса дәүләт комитетынан был мәсьәләне өйрәнеүҙәрен һорармын. Аҡса һорарға ғына түгел, үҙебеҙгә лә аҡса эшләргә кәрәк, ә беҙ тейешле ярҙам күрһәтербеҙ», — тип иҫәпләй республика етәксеһе.\nОсрашыуҙа төбәктәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙың көнүҙәк мәсьәләләре лә күтәрелде. Был һорау осрашыуҙа ҡатнашыусыларҙың барыһын да — Татарстан Республикаһы, Силәбе, Ҡурған, Ырымбур, Свердловск өлкәләре, Премь крайы башҡорттарын борсой. Осрашыуҙың модераторы — Дәүләт Йыйылышы рәйесе урынбаҫараы Эльвира Айытҡолова билдәләүенсә, әлеге көндә Силәбе өлкәһендә — 32, Ырымбур өлкәһендә — 12, Ҡурған өлкәһендә өс мәктәптә башҡорт теле уҡытыла.\nЫрымбур өлкәһе ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Йәғәфәр Яманһарин хәбәр иткәнсә, Ырымбур өлкәһенең Ҡыуандыҡ ҡалаһында ата-әсәләр башҡорт телен өйрәтеүҙе һорап 120 ғариза биргән. Дәреслектәр һәм уҡытыусылар кәрәк.\nТөбәк етәксеһе әйтеүенсә, башҡорт телен үҫтереүгә етди иғтибар бүлергә кәрәк, ләкин мәжбүри ысул менән түгел, ә яйлап уны ҡулланыу модаһын индерергә. Бының өсөн республикала башҡорт телен өйрәнеү буйынса заманса мобиль ҡушымталар булдырыу, яңы методикалар индереү буйынса әүҙем эш алып барыла.\nПермь крайы башҡорттары ҡоролтайының башҡарма комитеты рәйесе Рәсил Мөхәмәтйәнов Пермь крайында төньяҡ башҡорттарының диалекты йәшәп килеүе, халыҡты әҙәби башҡорт теленә этаплап өйрәтеүгә йәлеп итергә, тимәк, башҡа программа, башҡа дәреслектәр кәрәклеге хаҡында һөйләне. Уның әйтеүенсә, тәүҙә башҡорт телен өйрәнеүгә бөтәһе өс ғариза яҙылған булһа, аңлатыу эштәренән һуң уларҙың һаны 70-кә еткән.\n«Башҡортостан — һеҙҙең тыуған йортоғоҙ, башҡорт милләтен үҫтереү өсөн яуаплы булған Рәсәй Федерацияһы субъекты. Милләттәштәребеҙ, Рәсәй төбәктәренең йәмәғәт ойошмалары менән эште яңы кимәлгә күтәрергә кәрәк, беҙ уға яңы энергия һәм яңы мөмкинлектәр бирергә теләйбеҙ. Йәмәғәт ойошмалары эшмәкәрлеген финанслауҙы арттырыуҙан башланыҡ. Башҡорттарҙы берләштереү өсөн Рәсәй субъекттарында башҡорт тарихи-мәҙәни үҙәктәренең эшен әүҙемләштереү зарур», — тип белдерҙе Радий Хәбиров.\nОсрашыу ҡатнашыусыларҙы Башҡортостан Республикаһының Почет грамоталары, Башҡортостан Республикаһы Башлығының рәхмәт хаттары менән бүләкләү һәм иҫтәлеккә фотоға төшөү менән тамамланды. Рәсәй төбәктәренең башҡорт йәмәғәтселеге вәкилдәре менән ошондай форматта осрашыуҙарҙы йылына ике тапҡыр уҙғарыу хаҡында килештеләр.\nТеги: Рәсәй Федерацияһы башҡорттары, Радий Хәбиров


22 февралдә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 48-се ултырышы үтәсәк // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n22 февралдә Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышының 48-се ултырышы үтәсәк\n14:59, 14 февраля 2012 Сәйәсәт\nБашҡортостан Республикаһының дүртенсе саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың 48-се ултырышы 22 февралдә үтәсәк. Бындай ҡарар республика парламенты Президиумы ултырышында ҡабул ителде. Депутаттар алдағы пленар ултырыштың көн тәртибен раҫланы. Йәмғеһе 23 республика закон проектын ҡарау планлаштырыла. Тикшереү һөҙөмтәләре буйынса ундан ашыу проектты закон статусына күсереү күҙ уңында тотола.\nТәүгә республика парламентының пленар ултырышында унға яҡын закондар сығарыу инициативаһы ҡараласаҡ. Был «Башҡортостан Республикаһының Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты статусы тураһында», «Башҡортостан Республикаһында бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү тураһында», «Ветеринария тураһында» һәм башҡа республика закондарына үҙгәрештәр индереүгә бәйле закон проекттары.\nТөбәктең Дәүләт Йыйылышы ултырышында раҫланған көн тәртибе сиктәрендә Башҡортостан Республикаһында хоҡуҡ тәртибе торошо һәм 2011 йыл өсөн БР Контроль-иҫәп палатаһы эшмәкәрлеге тураһында отчет уҡып ишеттереләсәк.\nБР Дәүләт Йыйылышы Президиумы ултырышында закон сығарыусылар алдағы пленар ултырыштың көн тәртибенә «Республика Башкортостан» гәзитенең етәксеһен алмаштырыуға бәйле мәсьәләләрҙе лә индерергә ҡарар итте. Бынан тыш, ете федераль закон проектын ҡарау планлаштырыла.


Башҡортостанда халыҡ-ара тау ультрамарафоны 180-дән ашыу ҡатнашыусыны йыйҙы // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n13:27, 14 июня 2018 Йәмғиәт\nКөньяҡ Урал биләмәһендә, Башҡортостандың Белорет һәм Әбйәлил райондарында, 9-12 июндә TransUral халыҡ-ара күп көнлөк тау ультрамарафоны уҙҙы. Республика Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, ҡатнашыусылар дүрт көн эсендә ҡыҙыҡлы тау маршруттары буйлап һалынған арауыҡты артылды.\n«Был бик ҙур һәм иҫ киткес һоҡланғыс этап булды. Уҙыштың һәр көнө бер-береһен ҡабатламаны — урындар, тауҙар, тупраҡ, үҫемлектәр алмашынды, — тип хәбәр иттеләр ведомствонан. — Көньяҡ этаптың 180-дән ашыу ҡатнашыусыһы Ҡырҡтытау һырты, Ямантау (719 метр), Уралтау һыртының иң юғары нөктәһе, Көркәк тауы (1008,8 метр) һәм Ҡыраҡа һырты, Әрүәк-Рәз тауы (1068 м) буйлап 140 саҡрым самаһы ер үтте».\nСарала ҡатнашыусыларҙың һәм ҡунаҡтарҙың хәүефһеҙлеген Белорет ҡалаһы, Башҡортостан Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитетының авария-ҡотҡарыу хеҙмәте ҡотҡарыусылары тәьмин итте. Ҡотҡарыусылар дүрт көн буйына дежурлыҡ ойошторҙо һәм квадроциклда маршруттың иң ҡатмарлы участкаларын йөрөп сыҡты. Улар һәр минутта тәүге ярҙам күрһәтергә әҙер ине. Ультрамарафонда ҡатнашыусыларға ярҙам талап ителмәне, тип билдәләнә.\nTransUral 2.0 — яңы дүрт йыллыҡ серияның башы, Рәсәйҙәге иң ҙур күп көнлөк тау ультрамарафонының яңы бүлеге. Дүрт йылда ҡатнашыусылар Көньяҡ, Урта, Төньяҡ һәм Поляр түңәрәк тирәһендәге Уралды яуларға ниәтләй.\nТеги: Башҡортостандың Ғәҙәттән тыш хәлдәр буйынса дәүләт комитеты, марафон, спорт, туризм


Башҡортостан Республикаһының яңыртылған Конституцияһының тексы башҡорт һәм рус телдәрендә баҫылды\n28 Октябрь , 12:02\nБашҡортостан Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай сайтында республика Конституцияһының тулы тексы рус һәм башҡорт телдәрендә донъя күрҙе.\n– Башҡортостан парламенты республикабыҙҙың Төп Законына үҙгәрештәр индереү буйынса ҙур эш башҡарҙы, – тине Дәүләт Йыйылышы рәйесе Константин Толкачев. – Башҡортостан Республикаһы Конституцияһында Рәсәй Федерацияһының яңыртылған Конституцияһының тезистары сағылыш тапты һәм үҫеш алды. Улар араһында – социаль гарантияларҙы нығытҡан, илһөйәрлек тәрбиәләүгә, традицион ғаилә ҡиммәттәрен, халыҡтарҙың мәҙәни үҙенсәлеген һаҡлап ҡалыуға йүнәлтелгән әһәмиәтле положениелар. Конституция – мөһим норматив документ, барлыҡ хоҡуҡ системаһының нигеҙе булып тора. Бер закон да, бер ҡарар йәки бойороҡ та Конституцияға ҡаршы килә алмай. Ике дәүләт телендәге документ Дәүләт Йыйылышы сайтында баҫылған. Башҡорт теленә тәржемә ителгән төп закон тәү сиратта бөтә кимәлдәге депутаттар, милли матбуғат журналистары, уҡытыу башҡорт телендә алып барылған уҡыу йорттары уҡытыусылары, уҡыусылары өсөн кәрәк.


Рәми ҡойған кәрәҙ\n11 Апреля , 09:37\nУҙған быуаттың етмешенсе йылдар башы ине. Башҡорт дәүләт университетында уҡып йөрөгән саҡ. Уҡыу менән ҡуша гәзит-журнал, радио-телевидение эшендә ҡатнашам. Бер көндө радиола йомош ҡуштылар: элемтә хеҙмәткәрҙәре көнө айҡанлы, бер-ике йәш кешене табып, шул хаҡта тапшырыу әҙерләргә кәрәк.\nХаҡлыҡ теле булған өсөн\nЙәштәрҙе табыу ҡыйын түгел, тик уларҙың башҡортса матур итеп һөйләй белеүе шарт. Ул саҡта уҡыу йорттарында беҙҙең халыҡ вәкилдәре бик һирәк була торғайны. Киттем университетҡа яҡын ғына урынлашҡан элемтә техникумына. Директор янына индем, йомошомдо әйттем. Теге уйға ҡалды. Оҙаҡ ултырҙы, тегендә-бында шылтыратты, ярҙамсыларын саҡырып бөттө. Бер нисә мең студент араһынан башҡортса һөйләшә белгән кешене таба алмайҙар (Аллаға шөкөр, бөгөн улай түгел). Бер ханымдың иҫенә төштө:\n– Бар ундай кеше. Рәми Ғариповтың улы Салауат.\nМин киттем ҡыуанып. Шунда уҡ был егетте барып таптым. Кәңәшләштек, нимә тураһында нисек һөйләргә килештек. Салауат үҙе менән тағы бер егетте килтерәм, тине.\nБуласаҡ тапшырыу тураһында радиокомитеттың етәкселәренә әйткәндәр. Ризалашҡан улар, тик бер шарт менән. Егеттәрҙең сығышын магнитофон таҫмаһына яҙып, тәүҙә етәкселәргә тыңлатырға кәрәк. Тура эфирға сығарырға һис кенә лә ярамай.\nТапшырыу шәп килеп сыҡты. Салауат та, уның дуҫы ла бик һәйбәт һөйләнеләр. Һуңғараҡ мин теге саҡта ни эшләп тура эфирға сығармаҫҡа ҡаты шарт ҡуйыуҙары менән ҡыҙыҡһындым. Баҡһаң, шул осорҙа Рәми Ғариповты телевидениеға саҡырғандар икән. Ул ваҡытта телевизион тапшырыуҙарҙың күбеһе тура эфирҙа бара торғайны. Рәми ниндәй шиғыр һөйләйәсәген әйткән, уҡып та күрһәткән. Тапшырыу башланғас, был тотҡан да бөтөнләй икенсе шиғыр уҡыған. «Туған тел» тип атала, тигән.\nЯҡшы әйткән шағир, тап-таманын әйткән, беҙҙең ауылда бындайҙы «күҙеңде сығарғансы әйткән» тиҙәр. Тик ни эшләп дөрөҫөн ярып һалған өсөн эҙәрлекләргә кәрәк һуң? Телетапшырыуға сыҡмаҫ борон Рәми әлеге шиғырын ҡайҙалыр уҡыған һәм уға бының өсөн «милләтсе» мөһөрө йәбештергәндәр. Үҙенең туған теле тураһында шиғыр яҙыу милләтселекме икән ни? Бынан илле йыл элек тә аңламаным, әле лә аңламайым мин быны. Әгәр ҙә үҙ туған теленән баш тартып, башҡа телгә күскәне менән маҡтанып йөрөүсене эҙәрлекләһәләр, төшөнөр инем. Рәми Ғарипов ана шундайҙар булмаһын өсөн бөтәһен дә эшләне. Быны ул беренсе сиратта үҙенән башланы.\nШағирҙың тормош юлдашы, мөхәббәте, Хоҙай тарафынан бирелгән янындағы фәрештәһе башҡорт милләтенән түгел ине. Надежда Васильевна – украиндарҙан. Мәскәү янындағы Переделкино ауылында булған саҡта бер юлдашым:\n– Ошонда мин Рәми Ғарипов менән Надежданың туйында ҡатнаштым, – тип һөйләгәйне. – Табынды башлап ебәрерҙән элек Рәми: Надя, һин миңә кейәүгә сығырҙан алда бына ошондағы бөтөн халыҡ алдында әйт: һин башҡортҡа кейәүгә сыҡҡас, уның телен белергә тейешһең. Минең телемде өйрәнәсәкһеңме, башҡортса һөйләшәсәкһеңме, тип һораны. Тегенеһе: эйе, һөйләшәсәкмен, тип ант итте.\nАнтына тоғро булды Надежда еңгә. Миңә уның менән аралашырға тура килде, һәр саҡ тап-таҙа итеп башҡортса һөйләшә торғайны. Ҡалала тыуып, ҡалала йәшәүҙәренә ҡарамаҫтан, Рәмиҙең балалары Салауат, Азамат, Гөлнара атаһының телен бына тигән белделәр һәм үҙҙәренең балаларын да шул рухта тәрбиәләйҙәр.\nАна шул турала бит шағирҙың «Туған тел»е. Шул шиғырҙы уҡыған өсөн эҙәрлекләргә кәрәк булғанмы? Ошо халыҡтың шағирымын, тип күкрәк һуғып, әммә үҙе бүтән телдә һөйләшеп, балалары атаһының туған телен бөтөнләй белмәгән бәндәләрҙе эҙәрлекләргә кәрәк тә бит...\nБер генә дәүерҙә лә бер генә ысын шағир ҙа әҫәре өсөн рәхмәт кенә ишетеп тормаған. Бер үк әҫәре өсөн берәүҙәр маҡтаған, икенселәр ҡамсы менән ярған. Сөнки йәмғиәт ҡапма-ҡаршы кешеләр ҡатламынан тора һәм уларҙың донъяға ҡарашы бер ваҡытта ла тура килмәй. Шуның арҡаһында ғына йәмғиәт үҫешә, үҙгәрә һәм алға бара. Рәми Ғариповты эҙәрлекләү тураһында күп яҙылды, күп һөйләнде. Уны ҡабатлап тормайынса, бер генә юҫыҡҡа иғтибар туплайыҡ әле. Рәми шағир булараҡ нимәгә өлгәште, нимәгә өлгәшә алманы? Был һорауға яуап бирерҙән алда ул үҙенә ниндәй маҡсат ҡуйған һуң, шуға өлгәшер өсөн ниндәй ғәмәлдәр башҡарған тигән һорауға яуап биреп ҡарайыҡ. Шағир, яҙыусы, тарихсы, фәйләсүф – йәғни донъяның гуманитар өлөшөндә тороусылар үҙҙәренең булмышын халыҡҡа хеҙмәт итеүҙә күрә һәм шуны эшләргә тырыша. Ләкин халыҡҡа хеҙмәт итеү – үҙе абстракт төшөнсә. Уның нимә, нисек һүрәтләнеүен, күп ҡырлымы, түңәрәкме икәнлеген берәү ҙә белмәй. Шуға абстрактҡа ниндәйҙер аныҡ ысул менән хеҙмәт тә итеп булмай.\nХалҡы күңеленән ынйы йыйып...\n«Мин халҡымдың сәскә күңеленән / Бал ҡортондай ынйы йыямын», – бәлки ошолор уға хеҙмәт итеү ысулы. Рәмисә фекерләһәң, шулай булырға тейеш. Халҡына хеҙмәт итер өсөн ул Мәскәүҙәге әҙәбиәт институтында уҡыған саҡта, йәйге каникулдар мәлендә, башҡорттар йәшәгән төбәктәрҙә ауылдан-ауылға йөрөп, халҡыбыҙҙың ауыҙ-тел ижады өлгөләрен йыя, шуларҙы өйрәнә. Был эште бит уға берәү ҙә ҡушмаған, быны ул үҙе уйлап сығарған, халыҡтың батырлығы ла, бахырлығы ла, фекерләү ҡеүәһе лә, маҡсаттары ла ошо ижадта сағыла бит. Шуларҙы өйрәнеү аша халыҡтың күңелендә ни барлығын белеп була ла инде. Башҡорт дәүләт университетының филология факультетында уҡыған студенттарға һәйбәт ул – унда уҡыусыларҙы йыл да фольклор, диалектология, тарих экспедицияларына йөрөтәләр. Мәскәүҙең әҙәбиәт институтында уҡыусылар өсөн был юҡ бит. Шуға Рәми ауыҙ-тел ижадын йыйыу һәм өйрәнеү менән генә сикләнмәй, археология экспедицияларына ла йөрөй. Башҡорт дәүләт университетын бөтмәгән шағирҙар, яҙыусылар араһында Рәмиҙән башҡа, кем халыҡ күңеленең ынйыһын ошо рәүешле йыйғаны бар? Юҡ. Һәр хәлдә, миңә билдәле түгел.\nХалыҡҡа хеҙмәт итеү ысулының береһе – ул туҡтауһыҙ эшләү: аҡыл, ҡул, арҡа көсөңдө туҡтауһыҙ үҙеңдең маҡсатыңа йүнәлтеү. Был йәһәттән мин ике яҙыусының шулай хеҙмәт иткәнен беләм. Береһе – француз Гюго, икенсеһе – башҡорт Рәми. Гюгоның үҙенә-үҙе ҡушҡаны билдәле: көн һайын кәмендә 3 бит яҙырға тейешһең. Хәлең ауырмы, яҡшымы, кәйефең, ваҡытың бармы, юҡмы булыуына ҡарамаҫтан, көн һайын кәмендә 3 бит! Рәми үҙенә ниндәй йөкләмә алғандыр, белмәйем. Һәр хәлдә, Гюго – бөтөн донъя әҙиптәре араһында иң күп әҫәр ҡалдырған яҙыусы, Рәми ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә иң күп шиғри әҫәр ижад иткән шағир һанала.\nБөйөк шағирҙарҙың ғүмере ҡыҫҡа була, тиҙәр. Күрәһең, Аллаһы Тәғәлә уларға киләсәкте билдәләгәндә, бөйөклөгөң ҡыҫҡа осорҙа асылырға тейеш, тип шарт ҡуя торғандыр инде. Рәми Ғарипов та ни бары 45 йәшендә баҡыйлыҡҡа китеп барҙы. Шул ваҡыт эсендә ижад иткән шиғри әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе быуаттар буйы яңғыраһа ла, иҫкермәйәсәк.\n«Ҡайһы бер кешеләр үҙҙәре ерҙән китеү менән яйлап онотола башлай. Ни хәл итәһең, был тормоштоң законы, әҙәм балаһы алдағыһын уйлап көн итер өсөн яратылған, – тип яҙҙы әҙип Рәшит Солтангәрәев Рәми Ғарипов тураһында. – Кемдәрҙер шулай онотола, ә Рәми һаман йөрәкте һыҙырып, йәнде һыҙландырып тора. Уның аҡыл һырҡырап торған йөҙө, мыҡты кәүҙәһе менән һелкетә баҫып атлауҙары һаман күҙ алдында. Талғын тауышы менән шиғыр уҡыуҙары, моңһоу ғына көлөп ебәреүҙәре ҡолаҡ төбөндә».\nБыйыл шағырҙың мәрхүм булыуына ла 45 йыл тула. Тыуыуына 45, үлеменә 45. Ә ул үҙе беҙҙең күңелдәрҙән «бал ҡортолай ынйы йыя» һәм «йәнле ынйыларҙан хуш еҫле бер кәрәҙ ҡоя». Башҡорт балы иҫкерә белмәй ул, Рәми ҡойған кәрәҙ ҙә шулай.\nҠатыны Надежда, улы Азамат менән. 1963 й.\nАвтор:Ғәлим ХИСАМОВ, яҙыусы


Алдағы байрам көндәрендә ике мең полиция хеҙмәткәре йәмәғәт тәртибен һаҡлаясаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nАлдағы байрам көндәрендә ике мең полиция хеҙмәткәре йәмәғәт тәртибен һаҡлаясаҡ\n12:25, 9 июня 2012 Йәмғиәт\nРеспублика халҡының тыныслығын алдағы байрам көндәрендә ике меңгә яҡын полиция хеҙмәткәре һаҡлаясаҡ. Беҙҙе алда өс көнлөк ял көтә. 12 июндә бөтә ил Рәсәй көнөн билдәләй, 10 июндә Нефтекама һәм Бәләбәй халҡы Ҡала көнөн байрам итәсәк, ә 12 районда был көндә һабантуйҙар үтәсәк.\n— Байрам көндәрен тәртип боҙоуҙар менән йәмһеҙләмәһендәр өсөн, Башҡортостандың Эске эштәр министрлығы көсәйтелгән режимда эшләйәсәк. Полиция хеҙмәткәрҙәре республика халҡына ла һиҙгерлекте юғалтмаҫҡа саҡыра. Әгәр хоҡуҡ боҙоу осрағын күрһәгеҙ, айырым кешеләрҙең тәртибен ғәҙәти булмаған тип иҫәпләһәгеҙ, йәки шикле предмет осратһағыҙ, был турала полиция хеҙмәткәрҙәренә хәбәр итегеҙ, — тинеләр БР буйынса Эске эштәр министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.


Мәшәҡәтле түгел, бәрәкәтле тормош » Башҡортостан гәзите\n"Башҡортостан гәзите" » Социаль мәсьәлә » Мәшәҡәтле түгел, бәрәкәтле тормош\nМәшәҡәтле түгел, бәрәкәтле тормош 07.03.2018 // Социаль мәсьәлә / Анонстар\nБашҡортостан Хөкүмәтендә бер төркөм гүзәл затҡа “Әсәлек даны” миҙалы тапшырылды. Дан әсәләр араһында Стәрлетамаҡтан Резида Фәтҡуллина (Рәхмәтуллина) ла бар ине. Рәхмәтуллиндарҙың ишле ғаиләһендә өс малай һәм ике ҡыҙ үҫә.\n...Фатирға килеп ингәс тә был ғаиләлә тәртип, бөхтәлек һәм ихласлыҡ тәрбиә эшенең төп алымы икәнлеге күҙгә ташланды. Ҡыҙҙар ҡунаҡты итәғәтле генә ситтән күҙәтһә, малайҙар килеп, берәм-берәм ирҙәрсә ҡул биреп күреште. Балаларҙың әсәләренә һәм аталарына булышыуҙары йәнә ҙур мәғәнәгә эйә ине: өлкәнерәктәр – 12 йәшлек Лиана менән 9 йәшлек Линар – һеңле-ҡустыларын ҡараша. Тимәк, киләсәктә ныҡлы терәк-таяныс. Хәйер, 7 һәм 5 йәшлек Динар менән Илнар ҙа апай-ағайҙарынан ҡалышырға теләмәй, өҫтәл тирәһендә ярҙамлаша. Ә 1,5 йәшлек кенә Зарина әлегә әсәй-атай, апай-ағайҙарының иркәһенә кинәнеп уйнай, тәтелдәп бер була – ныҡлап теле асылған ваҡыт бит. Ғөмүмән, тырыш, итәғәтле сабыйҙар үҫә.\n– Өйләнешкәндә ике бала тәрбиәләрбеҙ тип уйлай инек, әммә күңел төбөндә ишле ғаилә хаҡында хыял йөрөттөк. Хоҙай был теләгебеҙҙе ишетте, – тип шатлыҡтары менән уртаҡлаша Рәхмәтуллиндар.\nӘлбиттә, миҙал ике яҡлы була тигәндәй, биш баланы бағаһы, аяҡҡа баҫтыраһы бар. Әммә баҙап ҡала торғандарҙан түгел был ғаилә – булмышына яуаплы ҡарай: сәнәғәт өлкәһендәге тауарҙар менән сауҙа итеп икмәк таба, ҙур фатирҙары бар, 2016 йылда ер участкаһы бүленгән. Хәйер, ишле ғаиләләргә дәүләт ярҙамы көндәлек тормошта ла һиҙелеп тора: балалар баҡсаһына ташлама, сираттағы льготалар, түләүҙәр һәм башҡалары. Сер түгел, сирләп киткән саҡтары ла була сабыйҙарҙың, өлгөрә алмай ҙа китәләрҙер – был мәлдә иһә өләсәй Зилә Абдрафиҡ ҡыҙының ярҙамы ҙур. Шулай тормоштоң тәмен белеп, йәмен табып йәшәй Фәтҡуллиндар. Әлбиттә, уларға ла ҡояш гел генә йылмайып тормаған, кеше тупһаһын тапарға ла тура килгән ваҡытында, бизнесты үҫтереү һ.б. Иң мөһиме – барлыҡ һынауҙарҙы ла йырып сыға алған ғаилә.\n...Бөгөнгө көндә ишле ғаиләләргә һоҡланып ҡына түгел, һынап та бағырға күнеккәнбеҙ – биш бала тәрбиәләү берәүҙе аяҡҡа баҫтырыу түгел шул. Әйткәс әйтәйек инде, күп баланы өҫтәлмә мәшәҡәт тип атаусылар ҙа бар. Был йәһәттән Резида Вәсим ҡыҙы менән Радик Рәшит улының фекере ҡиммәт:\n– Линар улыбыҙ каратэ менән шөғөлләнә һәм төрлө ергә ярыштарға сығып китә. Был саҡта ла, башҡа балалар өләсәләренә ҡунаҡҡа киткәндә лә өй бушап ҡалған һымаҡ – балаларыбыҙ күмәкләшеп өй тултырып ҡайтҡанда ғына донъябыҙ бөтөн, – ти улар бер тауышҡа һәм былай тип тә өҫтәп ҡуялар. – Бала мәшәҡәт була алмай: ул – Хоҙай бүләге, улар – тормош бәрәкәте.\nМатур һәм тос һүҙҙәргә тағы ни өҫтәйһең...


Материалы за 28.02.2010 » Архив газеты "Йәшлек"\nРеспубликабыҙҙың хөрмәтле улы Башҡортостан » Юбилейҙар\nСалауат Мөхтәр улы – Учалы районының Рәсүл ауылы егете. Йәштәштәре әйтеүенсә, мәктәптә үҙенең яҡшы уҡыуы, тәртибе, спорт менән ныҡлы шөғөлләнеүе менән башҡаларҙан айырылып торған. Артабан ул Өфөләге 9-сы мәктәп-интернатта уҡый. Был белем усағында ла егет тырыш, ҡыҙыҡһыныусан була, ваҡытын бушҡа үткәрмәй, төрлө түңәрәктәргә әүҙем йөрөй. Мәҫәлән, Республика пионерҙар һарайының фото, шахмат түңәрәктәрен үҙ итә, киномеханик һөнәрен үҙләштереп, мәктәп уҡыусыларына кино күрһәтә. Мәктәпте тамамлағас, Новосибирскиҙағы элемтә институтына юл ала. Унда һөйгәнен табып, өйләнә. Институтты тамамлағас, Салауат ағай ғаиләһе менән тыуған яғына ҡайта.\nБөгөн Салауат Мөхтәр улы ауылыбыҙҙа йәшәмәһә лә, уны беҙҙә олоһо ла, кесеһе лә белә, хөрмәт итә. Уның менән һөйләшеү – үҙе бер мәртәбә, тиҙәр.\nҺорауға - яуап Яңылыҡтар » Хаттар яҙҙым\nБелгес хеҙмәткә саҡырылғанда уның эш урыны һаҡланамы?\nЮҡ, һаҡланмай. РФ Хеҙмәт кодексының 83-сө статьяһына ярашлы, хеҙмәткәрҙең хәрби хеҙмәткә саҡырылыуы, йә уны алмаштырыусы альтернатив граждандар хеҙмәтенә ебәрелеүе хеҙмәт килешеүен өҙөүгә нигеҙ булып тора. Айырым осраҡта, мәҫәлән, бындай гарантия хеҙмәт килешеүе йә коллектив килешеү буйынса ҡаралған булһа, йә эш биреүсенең инициативаһы буйынса хеҙмәткә саҡырылыусы кешенең эш урыны һаҡланыуы ихтимал. Был осорға эш биреүсе, РФ Хеҙмәт кодексының 59-сы статьяһына ярашлы, икенсе кешене килешеү буйынса ваҡытлыса эшкә алып торорға хоҡуҡлы.\nНи өсөн бөтә эш стажы ла иҫәпләнмәгән? Яңылыҡтар » Хаттар яҙҙым\nПенсия фонды пенсиямды иҫәпләп сығарғанда, бер үк ваҡытта тағы бер урында эшләгән биш йыл эш стажымды иҫәпкә алмаған. Закон буйынса ул дөрөҫмө?\nЭйе, закон буйынса шулай булырға тейеш. Сөнки ул эште һеҙ төп эш ваҡытынан тыш, хеҙмәт килешеүе нигеҙендә башҡараһығыҙ. Йәғни бер үк ваҡытта бер нисә урында эшләгәндә хеҙмәт килешеүе теге йәки был эш биреүсе менән хеҙмәт-хоҡуҡ мөнсәбәттәрендә торған хеҙмәткәр менән төҙөлә, һәм был эш бер үк осорҙа башҡарыла.\n«Хеҙмәт пенсиялары тураһында» РФ законында һәм Страховка стажын иҫәпләү һәм раҫлау ҡағиҙәләрендә билдәләнеүенсә, страховка стажын иҫәпләгәндә теге йәки был эшмәкәрлек осоро календарь тәртиптә иҫәпкә алына.\nБеҙҙең халыҡ үҙ илендә йәшәгән өсөн һаман урыҫ ҡаҙнаһына 70 процент һалым түләй. Шым ҡалған һайын үҙәк нығыраҡ ҡыҫа түгелме?


Байыта ла, һағайта ла Себер » Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы\nСебер. Һуңғы йылдарҙа өмөтөбөҙ ҙә, бәхетебеҙ ҙә, хатта бәхетһеҙлегебеҙ ҙә шул Себер менән бәйле була бара түгелме?! Ауылдың дөлдөлдәй ир-егеттәре генә түгел, һәләтле, юғары белемле, типһә, тимер өҙөрҙәй көслө заттарыбыҙ ҙа, тыуған ерҙә толҡа тапмай, лайыҡлы эш хаҡы артынан шунда ағыла. Ә Себер ярлыҡаймы һуң беҙҙең йәштәрҙе? Сит төбәктә улар үҙҙәрен нисек тоя? Тиҫтә йылдар Себерҙә тир түккән ҡорос йәнле ир-аттарыбыҙҙың береһе, шағир Хисмәтулла Юлдашевтың был хаҡта үҙ фекере, үҙ тәьҫораттары. Уның хәтирәләре фиҙакәр яҡташтарыбыҙҙың хәлен анығыраҡ күҙ алдына баҫтырырға ярҙам итер, моғайын.\n“Гүйә яу яланы...”\n– Бәхетебеҙҙе ишәйтеп, өсөнсө улыбыҙ Рамазан донъяға килде. Сабый һөйөнөсө, бәхет-шатлығы менән бер рәттән, мәшәҡәттәр ҙә артты. Ысын ир-аттың төп бурысы – ғаиләһен матди яҡтан тәьмин итеү, балаларына белем һәм рухи тәрбиә биреү. Ошо изге ғәмәлдәрҙе тормошҡа ашырыу маҡсаты менән юлландым Себергә. Тәүге мәлдәрҙә ныҡ ҡыйын ине: тыуған яҡтан, ғаиләнән ситтәһең, эш ауыр, төрлө яҡтарҙан төрлө холоҡло кешеләр йыйылған. Яңы асылған нефть ятҡылығында төҙөлөш башланған ғына саҡ. Һыуыҡ вагондарҙа ҡунырға тура килә. Егеттәр һалҡынға ла түҙә, ауыр эшкә лә әрһеҙ, әммә күптәре хәмер менән күңел һыҙлауын баҫа. Эскән урында кәзекләшеп, яғалашып та алалар. Ошоларға йәнем әсенеп, барыһын да ташлап ҡайтайым да китәйем, тип йөрөгәйнем. Арабыҙҙа Ғаяз Хәлитов тигән абруйлы ағай бар ине. Элекке хәрби офицер. Үҙе сығышы менән Башҡортостандың Федоровка районынан. Шул минең икеләнгәнде күреп: “Ҡустым, йәштәргә һине гел үрнәк итеп һөйләйем. Батыр рухлы, ҡайнар йөрәкле, шиғри йәнле ысын башҡорт егете бит һин, ундайҙарҙың тормошо ла баһадирҙарса булырға тейеш”, – тигән һүҙҙәре, үҙемә ышанысты нығытып, ҡанатландырып ебәрҙе. Шул йылы һүҙҙәре өсөн әле лә рәхмәтлемен уға. Эйе, бөтәһенә лә үрнәк булыу мөмкин түгел, ләкин ниндәйҙер яҡшы сифаттарым, еңеүҙәрем менән үҙ улдарыма өлгө була алһам, шул да бәхеттер ул, – тип үҙ кисерештәрен бәйән итә әңгәмәсем.\nХәйер, арыҫландай ир-егеттәребеҙҙең күбеһе, ошо оло ниәт менән тыуған ерҙәренән, ҡатындарының йылы ҡуйынынан айырылып, ғүмеренең аҫыл йылдарын һалҡын Себер ҡосағында үткәреүгә арнаған. Барыһы ла бала, матур тормош хаҡына. Тик шуныһы үкенесле: күптәре сабыйының тәүге тәпәй баҫҡан йә яңы теле асылған сағын, беренсе мәртәбә мәктәпкә барған көнөн күреү, ошо һөйөнөслө минуттарҙы уртаҡлашыу бәхетенән мәхрүм. Атайҙар алып ҡайтҡан аҡса ошо ҡиммәттәрҙе алмаштырырлыҡ әһәмиәткә эйәме һуң? Ә ҡатындар, һуғыш йылдарындағы кеүек, ирҙәренең вахтанан имен ҡайтыуын теләп, сабыр ғына көтөргә күнгән. Һәр ғаилә тиерлек матур көндөң бәхет ҡояшы яҡынмы-алыҫмы киләсәктә атасағына ышанып йәшәй. Ә бөгөн? Бөгөн нисек һуң?\n– Һылыу, кешелек йәмғиәте, ғөмүмән, киләсәк менән йәшәй бит ул. Һәр бөгөнгө иртәгәгә нигеҙ һалыуға, ниәттәрҙе ғәмәлгә ашырыуға ҡоролған. Әлеге беҙҙең матдилыҡҡа өҫтөнлөк бирелгән аяуһыҙ заманда – айырыуса аҡса тип кешеләрҙең, әйтерһең, аңы томаланған. Балаларҙың атайһыҙ үҫеүе, йәмғиәттең киләсәк быуынға, кешеләрҙең бер-береһенә һәм тәбиғәткә миһырбанһыҙ мөнәсәбәте тетрәтә, әлбиттә. Әммә күптәрҙең заманға, йәмғиәткә ярашлы йәшәүҙән башҡа сараһы ҡалмай.\nСағыштырыуҙарығыҙ ҙа дөрөҫ, беҙҙең эшләгән ерҙе күрһәгеҙ, ысынлап та, яу яланы, тип уйлар инегеҙ. Нефть быраулау вышкалары, ауыр техника, йөк машиналары теҙелеп киткән, һалдаттар кеүек, бер иштән кейенгән кешеләр йүгерешеп йөрөй. Төҙөлөш башланған ваҡытта тәртип тә, йәшәү шарттары ла аламараҡ ине. Хәҙер, Аллаға шөкөр, барыһы ла яйланды. Тәртип ҡаты – эскән, йүнһеҙ, боласыл кешеләрҙе эштә тотмайҙар. Эш сәғәте – иртәнге етенән киске етегә тиклем. Ул ваҡытта телефондан һөйләшеү ҙә, гәзит уҡыу ҙа тыйыла.\n“Себер еле” тигән яңы китабыма ингән “Яурыныма ҡуна ҡарсыға” исемле шиғырым ошо кисерештәремде асығыраҡ һүрәтләйҙер, бәлки.\nБәлки, оҡшаштыр ҙа\nСебер, һиңә табан\nҠыл арҡандан баҫма һаламын.\nАрҡа буйҙарына һыҙырғанда\nҠыл арҡандың осо –\nШыңшып илаһаң һин –\nСебер киңлектәре ихлас түгел,\nМиңә улар, гүйә,\nЮл сатындағы һәйкәлдәр\nТәүге ваҡыт, юл ситендә йыш осраған һәйкәлдәрҙе күреп, ғәжәпләнгәйнем. Сәскә һалынған рәшәткәле өйөмдәр, күңелгә шом һалып, ғүмерҙең мәңгелек булмауын аҙым һайын иҫкәртеп тора, әйтерһең. Асфальт йәйелгән киң генә трассаларҙа, етмәһә, транспорт та әллә ни күп түгел, юл фажиғәләре шулай йыш күренешме икән ни, тип хеҙмәттәштәремдән һорашам. “Ю-юҡ, юлда туңып мәрхүм булғандарға ҡуйылған һәйкәлдәр ул”, – тигәс, йөрәгем сәнсеп алғандай булғайны.\nСеберҙә ҡыштың шыңғырҙап торған сатлама һыуыҡтары етеү менән эштең иң ауыр һәм ҡатмарлы мәле башлана. Йылы көндәрҙә ауыр техника менән һаҙлыҡлы ерҙән йөрөү хәүефле, шуға ла ҡеүәтле ҡорамалдарҙы күсереү, нефть ятҡылыҡтарындағы аварияларҙы иҫкєртеү, торбаларҙы алмаштырыу кеүек мөһим эштәр үҙәкте өҙгөс һалҡындарҙа башҡарыла. Әммә кеше һәм техника өсөн уның да ҡурҡыныс яғы бар. Машиналар, тиҙ эштән сығып, һыуыҡта һүнеп ултырыу ихтималлығына эйә. Ә ҡола яланда ышыҡһыҙ ҡалған кеше нимә эшләргә тейеш һуң? Бер мәл минең менән дә шундайыраҡ хәл булды. Тәүге йылдары стропальщик (ауыр йөктәрҙе бушатыусы) булып эшләнем. Нефть ятҡылыҡтары буйлап торбалар бушатып йөрөп һуңға ҡалып киткәнбеҙ. Эшселәр ҡасабаһына ҡайтыу яғына ыңғайлағанда, эңер төшөп килә ине инде. Юлдың яртыһында машинабыҙ һүнде лә ҡуйҙы, күпме тырышһаҡ та, ҡыҙмай. Тимер әйбер тиҙ һыуынды. Ә тышта – түҙеп торғоһоҙ әсе ел. Ҡалтырата. Һыуыҡ һеңергә тиклем үтте – теш тешкә теймәй. Ошонда ғына ятып үлергә яҙғанмы икән ни, тигән төрлө хәүефле уйҙар килә башҡа. Шулай ҙа йәшәү өсөн көрәшмәйенсә, тиҙ генә бирешкәндәрҙән түгелбеҙ: шофер менән машинаның запас тәгәрмәсен алып яҡтыҡ. Шуның йылыһына әҙерәк тәнгә хәл ингәндәй булды. “Эй Раббым, үлемдән ҡотҡарһаң, артабан гел изгелектәр генә ҡылырбыҙ”, – тип Хоҙайға анттар биреп бөттөк. Аллаһы Тәғәләнең ҡушыуы булдымы, бәхетебеҙгә күрә, вездеход машинаһы килеп сыҡты. Улар ярҙамында машинабыҙҙы ҡабыҙып, имен-һау ятаҡханаға ҡайтып еттек. Ҡараһаҡ, йөҙҙәребеҙ, кейемдәребеҙ янѓан тәгәрмәс ҡоромона ҡарайып бөткән. Уға ла иғтибар итмәй, бәләнән имен ҡалыу бәхетенә иҫебеҙ китеп шатланабыҙ.\nШулай ҙа һалҡын, ҡырыҫ тәбиғәт кеше күңелен аяуһыҙ һәм ғәмһеҙ итмәгән, киреһенсә, Себерҙә халыҡ изгелекле, ярҙамсыл һәм киң күңелле ул. Юлда йәйәү ҡайтып барған кешене күреү менән, кеме булһа ла, машинаһын туҡтатып, ултыртып ала. Сөнки бындағы тәбиғәт һәм һауа торошо шарттарында һәр кем үҙе йәйәүле хәлендә ҡалыуы ихтимал. Ҡышын һыуыҡтар, һауа торошоноң киҫкен үҙгәреше, башҡа миҙгелдәрҙә оҙайлы ямғырҙар теңкәгә тейә. Шуғалыр ҙа, бәлки, Себер ҡояшы баҙығыраҡ, яҡтыраҡ, йылыраҡ тойолалыр. Бигерәк тә ҡыштарын, бөтә тирә-яҡ ап-аҡ ҡар солғанышында ҡалып, тәбиғәт тын йоҡоға талғанда, уның сағыулығы күңелде нығыраҡ иретә.\n“Аһ, Тамараның бәлештәре…”\nВахтанан һуң һәр беребеҙ тыуған яҡтарына, һағынып көткән ғаиләләренә ашҡына. Ул көн ғаиләлә оло байрам кеүек ҡабул ителә. Минең Тамарам да, татлы бәлештәр, итле-һалмалы һурпалар, төрлө турамалар әҙерләп, ҙур табын ҡора. Һөйгән ҡатыным, уландарым янына мин дә буш ҡул ҡайтмайым. Ҡырыҫ төбәктең иң файҙалы ризығы һаналған муксун балығын, йәйҙәрен мүк еләге алып ҡайтам. Тамара унан тәмле ҡайнатмалар, компоттар яһай. Яҡындарым янында бер ай ваҡыттың нисек үткәнен дә һиҙмәй ҡалам. Һағыныу хисе лә ҡанып өлгөрмәй, китер мәл етә. Юлда һәм унда барғас ашарға тип, Тамара иттән, еләк-емештән төрлө ҡамыр аштары әтмәләй. Ишембайҙа йыл һайын ҡарағат ишелеп уңа. Шул ҡарағат ҡайнатмаһын айырыуса ярата егеттәр. “Тамара апайҙың ҡарағат вареньеһы бигерәк тәмле була торған. Шуны алып кил әле“, – тип әйтеп ҡайтаралар. Вахтаға эшкә килгән көндө һәр кем ҡатынының уңғанлығы менән маҡтанырға форсат таба. “Ҡайҙа әле, Тамара апайҙың анау бәлешен тәмләп ҡарайым”, “Быныһы ҡалай телде йоторлоҡ булған”, “Үәт, ҡыҫтыбыйҙары”, тип ҡатындарҙы маҡтай-маҡтай, бер-беребеҙҙе ҡыҫтай-ҡыҫтай табын ойоштороп алабыҙ. Ҡатындарыбыҙ бешереп ебәргән аҙыҡ 3-4 көнгә етә. Төрлө көтөлмәгәнлектәр һағалаған ауыр ҙа, ҡатмарлы ла эшкә шулай үҙебеҙҙе көйләп, тулыһынса эш мәшәҡәтенә сумабыҙ.\nБеҙҙең ир-аттарыбыҙ бер ҡайҙа ла юғалып ҡалмай: шиғырын да яҙа, ғаиләһен дә баға, Себерҙең аяуһыҙ һалҡынлығына ла бирешмәй, киреһенсә, ћынауҙар уларҙы сыныҡтыра һәм көсәйтә генә, тип әйтә алабыҙҙыр шағир тормошоноң сағыу миҫалында. Себерҙән ирҙәрен көтөп, ғаилә усағын һүндермәй һаҡлаған ҡатындарына ла һәйкәл ҡуйырлыҡ бит! Әйткәндәй, әҙиптең билдәле шағирә, “Аҡбуҙат” журналының баш мөхәррире Тамара Юлдашева менән татыу ғаиләһе ысындан һоҡланыу уята. Уларҙың шиғри нурлы, мөхәббәтле донъяһы һынауҙарҙан, әйтерһең, нығына, яҡтыра ғына бара.


Рабочая программа по башкирскому языку. 5 класс.Хажин | Образовательный портал WebUrok.com — учебно-методические материалы для учителей\nБашҡортостан Республикаһы Ағиҙел ҡала округы\nМО ултырышында директоры урынбаҫары\nПротокол №____ «__»_____2016й. ______/Харисова Д.Р. /\n______ Шәрәфетдинова Д.М. «__»__________2016 й.\n_____/Денисламова Г.Ә /\n5 - се класс\nдөйөм сәғәттәр һаны – 70 сәғәт\nҠунафина Лиана Ғәзинур ҡыҙы төҙөнө\nТөп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5-9. (Төп дөйөм белем биреү буйынса башҡорт\nмәктәптәре өсөн ). / Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. – (Икенсе быуын стандарттары). Әсә теле . Автор-төҙөүселәре: В.Ш.Псәнчин, Ю.В.Псәнчин. Урта мәктәптең 5- се класы өсөн дәреслек. –\nӨфө: Китап, 2011.\nТөп дөйөм белем биреү буйынса өлгө программалар. Башҡорт теле 5-9. Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. (Икенсе\nбыуын стандарттары). Вариатив программа “Туған тел – рухи байлыҡ сығанағы”. Аҙнағолов Р.Ғ. “Башҡортостан уҡытыусыһы”, 12.2012.\nмәктәптәре өсөн ). Төҙөүсеһе: З. М. Ғәбитова. – Өфө: Китап, 2012. – (Икенсе быуын стандарттары). Вариатив программа “Туған тел – рухи байлыҡ сығанағы”. Аҙнағолов Р.Ғ. “Башҡортостан уҡытыусыһы”, 12.2012.\nДәреслек: Әсә теле. Урта мәктәптең 5-се класы өсөн дәреслек. Автор-төҙөүселәре: В.Ш.Псәнчин һәм Ю.В. Псәнчин,\nМәктәптә башҡорт теле уҡытыу методикаһы. Төҙөүсеһе: Р.Ғ.Аҙнағолов. – Өфө: Китап, 2011.\nМәктәптә һүҙ төркөмдәрен өйрәнеү. Т.Ә.Бикҡужина. – Өфө: Китап, 2001.\nӘсә теле дәреслегенә методик күрһәтмәләр – 5 класс. В.Ш.Псәнчин. – Өфө:Китап, 2007.\nБашҡорт теленән тыныш билдәләре. И.Ә.Шарапов. – Өфө: китап, 2007.\n“Башҡортостан уҡытыусыһы” журналы.\nБашҡорт теленән диктанттар йыйынтығы. Х.А. Толомбаев, С.В.Атнағолова. – Өфө: Китап,2009.\nИзложениелар өсөн текстар йыйынтығы. М.Ғ.Ғималова, С.М.Рәхимова. – Өфө: Китап,2009.\nИзложениелар өсөн текстар йыйынтығы 5-11. Т.Я.Бикбаева, Т.Ы.Ҡунафина. – Өфө: Эдвис,2008.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәтенән традицион булмаған дәрестәр. М.И.Баһауетдинова, Г.Н.Йәғәфәрова. –\nӨфө: Информреклама, 2003.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте дәрестәрендә яңы технологиялар ҡулланыу.Төҙөүсәләре: М.И.Баһауетдинова,\nҒ.Н.Йәғәфәрова. – Өфө,2008.\nБашҡорт теленән синыфтан тыш эштәр. Т.Ә. Бикҡужина. – Өфө: Китап,1997.\nҠыҙыҡлы грамматика. З.Ғ.Ураҡсина, Э.Ф.Ишбирҙин, Г.М. Ҡотлобаева, М.Х.Әхтәмов. – Өфө: Китап, 1993.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәтенән тест һорауҙары. И.Ә.Шарапов. – Өфө: Китап, 2000.\nБашҡорт теленән контроль һорауҙар, тестар ҡулланмаһы. Ә.С.Раҡаева, М.С.Дәүләтшина. –Өфө:Педкнига, 2008.\nӘсә теле, 5 класс. Дидактик материалдар. Китап, Өфө-2009.\nӘсә теле – 5. Дидактик материалдар. Ю.В. Псәнчин. – Өфө: Китап,2009.\nV—IX синыфтарҙың программаһы әсә теленән булған барлыҡ эштәрҙең йөкмәткеһен һәм йүнәлештәрен үҙ эсенә ала. Ул йүнәлештәрҙең иң мөһиме — туған тел һәм туған әҙәбиәт дәрестәрендә белем менән бер рәттән тәрбиә биреүҙе тығыҙ бәйләнештә алып барыу.\nәҙәби телдең дөрөҫ әйтелеше, һүҙьяһалыш, грамматик һәм лексик нормаларын асыҡ, дөрөҫ үҙләштереү;\nуҡыусылар телмәренең грамматик төҙөлөшөн, һүҙ байлығын ишәйтеү;\nфекерҙе телдән һәм яҙып дөрөҫ, тулы итеп сағылдырыу.\nПрограмма үҙенсәлектәренең характеристикаһы: Эш программаһы Башҡортостан Республикаһы Мәғариф министрлығы\nтарафынан тәҡдим ителгән башҡорт мәктәптәре өсөн башҡорт теленән программа нигеҙендә. (V-XI кластартар өсөн. Төҙөүселәре:\nВ.Ш.Псәнчин һәм Ю.В. Псәнчин, Өфө-2002.) төҙөлдө.\nБашҡортостан Мәғариф Министрлығы тарафынан тәҡдим ителгән программа Нуриман районы муниципаль районының Иҫке Күл ауылы урта дөйөм белем биреү мәктәбе муниципаль дөйөм белем биреү учреждениеhының «Уҡыу планы»на ярашлы рәүештә тормошҡа ашырыла.\n«Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Рәсәй Федерацияһының «Мәғариф тураһында» Законы, «Башҡортостан Республикаһы халыҡтары телдәре тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһының «Мәғариф тураһында» Законы, Башҡортостан Республикаһында Милли мәғарифты үҫтереү концепцияһы\nТөп дөйөм белем биреү маҡсаттарын тормошҡа\nашырыуҙа «Башҡорт теле» предметының өлөшө\nБашҡорт теле — башҡорт халҡының туған теле һәм Башҡортостан Республикаһының дәүләт теле булып һанала.\nТуған телдең метапредмет белем биреү функцияһы мәктәптә белем алыу процесында бала шәхесен формалаштырыуҙа «Башҡорт теле» предметының универсаль, дөйөмләштереү характерын билдәләй.\nБашҡорт теле баланың фекер үҫешенә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙың интеллектуаль һәм ижади һәләтен үҫтерергә ярҙам итә; белем һәм күнекмәләрҙе үҙ аллы үҙләштереү һәләттәрен үҫтерә, шулай уҡ уҡыусыларҙың үҫтереүсе уҡыу эшмәкәрлеген ойоштора. Туған тел башҡорт мәҙәниәтен өйрәнеүгә нигеҙ булып тора һәм башҡорт әҙәбиәтенең рухи тел байлығын үҫтереүгә булышлыҡ итә; уҡыусыларҙы кешелектең мәҙәни-тарихи тәжрибәһенә ылыҡтыра. Киләсәктә төрлө белемде үҙләштереү һәм һаҡлау формаһы булараҡ, башҡорт теле бөтә предметтар менән тығыҙ бәйләнештә тора һәм профессиональ күнекмәләрҙе үҙләштереү сифатына йоғонто яһай. Аралаша белеү, шул һөҙөмтәлә уңыштарға өлгәшеү, юғары профессиональ һәм социаль әүҙемлек шәхес тормошоноң төрлө өлкәләрендә өлгәшелгән уңыштарын билдәләүсе характеристика булып тора. Туған тел ул баланың төрлө тормош ситуацияларында тәрбиә-этик нормаларын формалаштырыу нигеҙе; әхлаҡ нормалар позицияһынан сығып, үҙ ҡылыҡтарына дәлилле баһа биреү мөмкинлеген дә үҫтерә.\n1) туған телгә ҡарата һөйөү, мәҙәниәт күренеше булараҡ, телгә ҡарата аңлы ҡараш тәрбиәләү; туған телдең төп аралашыу, кеше эшмәкәрлегенең төрлө сфераһынан белем алыу ҡоралы булыуын, йәмғиәттә ҡабул ителгән әхлаҡ-этик нормаларҙы үҙләштереү сараһы булыуын аңлау; туған телдең эстетик ҡиммәттәрен үҙләштереү;\n2) көндәлек тормошта һәм уҡыу эшмәкәрлегендә туған телде аралашыу сараһы булараҡ үҙләштереү; үҙ-ара аңлашыу һәм үҙ-ара фекер алышыуға һәләтлелекте үҫтереү; үҙ телмәреңде камиллаштырыу; мөһим төп уҡыу белемен һәм универсаль уҡыу хәрәкәттәрен (эшмәкәрлек маҡсаттарын аныҡ итеп әйтә белеү, уны планлаштырыу, библиографик эҙләнеү үткәреү, төрлө типтағы лингвистик һүҙлектәрҙән, сығанаҡтарҙан, Интернеттан тейешле мәғлүмәтте алыу һәм эшкәртеү һ. б.) үҙләштереү;\n3) тел системаһы төҙөлөшөн һәм уның хәрәкәттә булыу законлығын үҙләштереү; стилистик ресурстарҙы һәм төп әҙәби тел нормаларын күҙәтергә өйрәнеү; анализлау, сағыштырыу, классификациялау һәм тел факттарын баһалау һәләттәрен үҫтереү; яҙма һәм һөйләү телмәрен, телмәр эшмәкәрлеге төрҙәрен, аралашыуҙың төрлө ситуацияларында телде ҡулланыу ҡағиҙәләрен, телмәр этикет нормаларын үҙләштереү; актив һәм потенциаль һүҙлек запасын байытыу; телмәрҙә грамматик сараларҙы ҡулланыу күләмен киңәйтеү; алынған белемде, күнекмәне аралашыу процесында, уҡыу эшмәкәрлегендә һәм көндәлек тормошта ҡулланыу һәләтлеген камиллаштырыу.\nТексты шыма, аңлы, дөрөҫ, тотош һүҙләп уҡыу, логик баҫымдарҙы, паузаларҙы дөрөҫ әйтеү; тасуири уҡыу;\nтекстың өлөштәренә, иллюстрацияларына исем биреү, өҙөк буйынса план төҙөү; текстан аңлашылмаған һүҙҙәрҙе, һүрәтләү, тасуирлау сараларын табыу, мәғәнәләрен аңлатыу, һүҙлектәр менән эш итеү;\nҘур булмаған һөйләмдәрҙе күсереп һәм яттан яҙыу; текст, күҙәтеүҙәр йәки экскурсия буйынса һорауҙарға яуап яҙыу;\nбер телдән икенсе телгә тәржемә итеү;\nФункциональ грамоталылыҡты формалаштырыу, уҡыусыларҙың телмәр эшмәкәрлеген камиллаштырыу, төрлө аралашыу шарттарында башҡорт теленең уны ҡулланыу үҙенсәлектәрен белеү нигеҙендә төҙөлә. Уҡыу процесы телде анализлау күнекмә\nләрен формалаштырыуға ғына йүнәлдерелгән булырға тейеш түгел, ә шулай уҡ телмәр мәҙәниәтен тәрбиәләү, тормошта мөһим күнекмәләрҙе формалаштырыу, төрлө уҡыу төрҙәрен ҡулланыу, тексты мәғлүмәти эшкәртеү, мәғлүмәтте төрлө формала эҙләү, телмәр ситуацияһына, әҙәби тел нормаларына һәм аралашыуҙың этик нормаларына яраҡлы төрлө ысулдарын файҙаланыу. Шулай итеп, төп дөйөм белем биреү мәктәптәрендә башҡорт телен уҡытыу баланың дөйөм мәҙәни кимәлен үҫтерергә, артабан уҡыуын төрлө белем биреү учреждениеларында дауам итә алырлыҡ кимәлдә булырға тейеш.\nӨлгө программа структураһында башҡорт теле курсының йүнәлеше коммуникатив, тел һәм лингвистик, мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙа сағылыш тапты. Унда күрһәтелгән компетенцияларҙы формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе өс бәйләнешле йүнәлеш билдәләнә:\n• коммуникатив компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;\n• тел һәм лингвистик компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке;\n• мәҙәни компетенцияны формалаштырыуҙы тәьмин итеүсе йөкмәтке.\nКонтроль диктанттар өсөн һайланған текстарҙа һүҙҙәр һаны һәр класс буйынса түбәндәгесә билдәләнә:\nУҡыу йылы башында Уҡыу йылы аҙағында 90 100 100 110 110 130 130 150 150 160\nЯҙма эш төрҙәре (изложение,инша) яҙыу уҡыусыларҙың уҡыу кимәленә, белеменә, мөмкинселегенә ҡарап уҡытыусы ҡарамағына ҡалдырыла һәм түбәндәге эш төрҙәрен үткәрергә мөмөкин:\nһорауҙарға телдән һәм яҙма яуаптар биреү;\nябай һәм ҡатмарлы пландар төҙөү;\nәҫәрҙең художество үҙенсәлектәрен һаҡлап, ундағы һүҙҙәрҙе файҙаланып, тексҡа яҡын итеп изложение яҙыу;\nәҫәрҙең йөкмәткеһен үҙгәртеп, ижади биремдәр менән изложение яҙыу;\nуҡытыусы биреме буйынса текстың айырым урынын һайлап яҙыу;\nтексты ҡыҫҡартып яҙыу;\nтекстың йөкмәткеһенән сығып, образдарҙы характерлау.\nИнша 32м изложениелар я66ырыу аша у7ыусылар6ы8\nя64анда,грамматик нормалар4а 32м д0р09 я6ыу 7а4и62л2рен2 таянып эш ите1е тикшерел2. Шуны8 0с0н инша4а ла, изложение4а ла 32р ва7ыт ике билд2 7уйыла. Беренсе билд2 мен2н - улар6ы8 й0км2тке3е 32м телм2р т060л0ш0,икенсе билд2 мен2н грамоталылы7 ким2ле ба3алана.\nЙәнле телмәрҙе тыңлау һәм аңлау\nУҡытыусының телмәрен, уҡыусыларҙың һөйләгәнен, башҡорт теленән һәм әҙәбиәтенән грампластинкаларҙағы, магнит таҫмаларындағы текстарҙы тыңлау һәм аңлау.\nТекстың дөйөм уй-фекерен, идеяһын, лингвистик мәғәнәһен аңлап тыңлай белеү.\nТелмәрҙең төп, тонын, темпын, мәғәнәүи һәм хис-тойғо интонацияһын, логик баҫымын тотоп ала белеү маҡсаты менән тыңлау.\nӘңгәмәнең, бер нисә кешенең үҙ-ара һөйләшеүенең йөкмәткеһен аңлау һәм уларҙа ҡатнашыу. Сағыштырмаса оҙон ғына булған монологик телмәрҙе аңлауға ынтылыу.\nУҡыу һәм уҡығанды аңлау\nТекстың төп тонын, мәғәнәүи һәм хис-тойғо биҙәген, интонацияһын, шулай уҡ хәбәр, һорау, өндәү һәм бойороу һөйләмдәренең интонацияһын дөрөҫ сағылдыра белеү. Хәбәр һөйләмдәрҙең аҙағына табан тонды түбәнәйтеп уҡый белеү. Мәғәнә яғынан айырып әйтелә торған һүҙҙәргә логик баҫымды ҡуйып уҡыу. Өндәү һөйләмдәрҙе һәм тотош тексты уҡығанда шатлыҡ, ғәжәпләнеү, көйөү, ҡайғырыу һ.б. шуның шикелле тойғоларҙы сағылдыра белеү.\nШиғырҙы һәм сәсмә әҫәрҙәрҙән өҙөктәрҙе тасуири уҡыу.\nУҡыусыларҙың үҙҙәре тарафынан һорау-яуап юлы менән йәнле телмәрҙе, уҡылған тексты нисек үҙләштереүҙәре, аңлауҙары тураһында контроллек итеү.\nТексты анализлау һәм һөйләү\nТекстың төп фекерен, автор нимә әйтергә теләгәнен билдәләй белеү: нимәлер тураһында хәбәр итмәгәнме; нимәнелер тасуирламағанмы; уҡыусының уй-тойғоһона тәьҫир итергә уйламағанмы; нимәлер хаҡында иҫбат итмәгәнме? һ.б. Текстың төп тонын (кәйефен) (шатлыҡмы, ҡайғымы, шаянлыҡмы, етдилекме, ғорурлыҡмы, һуҡраныумы, көйөнөсмө һ.б.) билдәләү.\nТекстың темаһын билдәләй белеү һәм текстың бөтөнлөгөн булдырған дөйөм тематик һүҙҙе тоҫмаллай алыу. Текстың исеменән сығып, уның йөкмәткеһен, темаһын һәм төп айышын сағылдыра һәм әйтә белеү. Текстың йәки хикәйәнең ниндәй ҙә булһа хәл-ваҡиға тураһында хикәйәләүме, әллә һүрәтләүме (тасуирлаумы) икәнен айыра белеү. Текстың башланышын һәм тамамланышын күрһәтә белеү. Тексты абзацтарға, микро-темаларға тарҡата белеү. Микротемаларҙың үҙәк һүҙҙәрен айыра белеү. Хикәйәләүгә ҡоролған текстың ябай планын күмәкләп төҙөү.\nӨлгө буйынса төрлө типтағы диалогик телмәр ҡулланып һөйләү. Диалогтарҙы етешмәгән репликалар менән тулыландырыу. Өлгөгә ҡарап диалогтар төҙөү. Текст буйынса һорауҙарға яуап бирә белеү. Хикәйәләүгә ҡоролған тексты һорауҙар, план, темаға яраҡлы терәк һүҙҙәр буйынса һәм абзацтың тәүге һөйләменән дауам итеп һөйләй белеү. Хикәйәләү тексын теүәл һәм ҡыҫҡартып һөйләү. Хикәйәләү тексын тасуирлау элементтары индереп яҙыу.\nАралашыу өсөн темалар\nТелмәр мәҙәниәте — тәртип культураһы ул (сәләмләшеү, һаубуллашыу, танышыу, рәхмәт әйтеү формулалары, әҙәп һүҙҙәре).\nБеҙҙең ғаилә. Минең атай-әсәйҙәрем. Ғаиләлә өлкәндәргә ярҙам. Баҡсалағы эштәр.\nЙәйен — ауылда. Йәйге ял. Өлкәндәргә ярҙам.\nБеҙҙең мәктәп. Мин яратҡан уҡытыусылар.\nКитапханала. Минең яратҡан китабым.\nДуҫлыҡ. Минең дуҫтарым (әхирәттәрем).\nТыуған тәбиғәт. Тәбиғәттең йәш дуҫтары.\nЙыл миҙгелдәре: йәй, көҙ, ҡыш, яҙ. Төрлө миҙгелдәрҙә — тәбиғәт.\nҺөйләү һәм яҙма телмәр төрҙәре коммуникативлыҡты тормошҡа ашырыу\nДиалогик телмәр. Әҙәплелекте (этикетты) сағылдырыусы диалогтар (осрашыу, сәләмләү, хушлашыу, танышыу, ғәфү үтенеү, ғәфү итеү, рәхмәт әйтеү һ.б.). Хәбәрләшеү (мәғлүмәт алмашыу), саҡырыу, үтенеү диалогтары. Мәктәп, тирә-йүн тормошо темаһына әңгәмә һәм диалогтар.\nУҡылған әҫәрҙәр тураһында үҙеңдең фекереңде әйтә белеү.\nМонологик телмәр. Мәктәп һәм тирә-йүндәге тормош темаларына телдән, әйтәйек, үҙ тормошоңдан ҡыҙыҡлы ваҡиға, мәктәптәге һәм өйҙәге дәрестәр тураһында, ял ваҡыты, уйындар, ҡыҙыҡһыныуҙар, ғаилә, уҡылған китап тураһында һөйләү.\nНиндәй ҙә булһа берәй предметты, хайуанды, ҡошто, сәскәне телдән һәм яҙып тасуирлау, һауа торошо тураһында хәбәр итеү. Телевидениенан оҡшаған программа («Сәңгелдәк», «Тамыр», «Тыныс йоҡо, кескәйҙәр!») тураһында һөйләү.\nКүмәкләп төҙөгән план һәм туплаған материал буйынса хикәйәләүгә ҡоролған инша яҙыу. Иншаның төп мәғәнәһен билдәләү. Иншаның планын төҙөү. Иншаға материал туплау һәм уны системалаштырыу.\nЭшлекле уйын. «Беҙ ҡунаҡтарға үҙешмәкәр концерты әҙерләйбеҙ».\nV класс уҡыусыһы белергә тейеш төшөнсәләр\nсинтаксис, стилистика; тыныш билдәләре, текст, һөйләм, һүҙбәйләнеш; ҡушма һөйләм төшөнсәләре;\nфонетика, телмәр өндәре, ижек, һүҙ баҫымы, һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр; өндәрҙең бер-береһенә оҡшашыуы (сингармонизм) төшөнсәләре;\nграфика; алфавит; хәрефтәрҙең өндәрҙе сағылдырыу төшөнсәләре;\nорфография (дөрөҫ яҙылыш), һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы, һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың һүҙҙең тамырында, ялғауҙарҙа, һүҙ араһында яҙылышы һәм әйтелеше, һүҙҙе юлдан юлға күсереү;\nлексика; һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе; һүҙҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе; синонимдар, антонимдар, омонимдар;\nграмматика, морфема (ялғау, һүҙҙең бер өлөшө, киҫәге); тамыр, нигеҙ, яһаусы ялғау, үҙгәртеүсе ялғау; тамырҙаш һүҙҙәр; һүҙьяһалыш юлдары;\nтекстың эсендә һөйләмдәрҙең бер-береһенә бәйләнеп килеү саралары (юлдары); йәнле һөйләү, фәнни, күркәм (художестволы) стилдәр;\nтелмәр төрҙәре (типтары): хикәйәләү, тасуирлау (һүрәтләү), хөкөм сығарыу (мөнәсәбәт белдереү).\nфонетика, өн-хәреф, һүҙьяһалыш, һүҙ төҙөлөшө буйынса анализ яһай белеү;\nһүҙбәйләнеш, ябай ике составлы һөйләмдәр, теркәүесһеҙ һәм теркәүесле ҡушма һөйләмдәр төҙөй белеү;\nһуҙынҡылар менән тартынҡыларҙың төп һыҙаттарын дөйөм билдәләре буйынса төркөмләй, һүҙҙәрҙең тамырында, ялғауҙарында һуҙынҡылар менән тартынҡыларҙы дөрөҫ яҙа, өйрәнелгән орфография ҡағиҙәләрен тәртипкә килтерә белеү;\nйәнле һәм яҙма телмәрҙә синонимдарҙы, антонимдарҙы, күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе ҡуллана белеү;\n«Башҡорт (туған) теле» предметының өйрәнеү һөҙөмтәләре\nТөп дөйөм белем биреү мәктәбенең сығарылыш уҡыусыларының башҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙә шәхси һөҙөмтәләре булып түбәндәгеләр тора:\n1) башҡорт телен башҡорт халҡының төп милли-мәҙәни ҡиммәте булараҡ аңлау, интеллектуаль, ижади һәләтлектәрен һәм шәхестең мораль-этик сифаттарын үҫтереүҙә туған телдең ролен, уның мәктәптә белем алыу процесындағы әһәмиәтен билдәләү;\n2) башҡорт теленең эстетик ҡиммәтен аңлау; туған телгә ҡарата ихтирам, һөйөү, уның менән ғорурланыу тойғоһо тәрбиәләү; милли-мәҙәни сағылыш булараҡ, башҡорт теленең таҙалығын һаҡлау тураһында хәстәрлек күреү; үҙ телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу;\n3) аралашыу процесында кәрәкле һүҙлек запасына эйә булыу һәм үҙ фекереңде иркен еткереү әсән тейешле грамматик сараларҙы үҙләштереү; үҙ телмәреңде күҙәтеү һәм уны баһалау күнекмәһен булдырыу.\nБашҡорт (туған) теле программаһын үҙләштереүҙең мета-предмет һөҙөмтәләре:\nны Дата Тема буйынса төп йөкмәткеһе Күргәҙмә\nматериал Уҡыусылар эшмәкәрлегенең төп төрҙәренә характеристика (уҡыу эшмәкәрлеге кимәле буйынса) Өйгә\n1 Тел – аралашыу – ҙың иң мөһим сараһы. 1 Башҡорт теле – туған тел, баланың әсә теле. Уның төрки телдәр ғаиләһенә ҡарауы.Ҡәрҙәш телдәр араһында башҡорт теленең роле. Дәреслек, тел тураһында мәҡәлдәр 1 – 4 кластарҙа үтелгәндәрҙе иҫкә төшөрөү. Карточкалар менән эшләү. Тел тураһында мәҡәлдәр яҙырға. 2 Үтелгәндәрҙе ҡабатлау. 1 Исемдәрҙең,сифаттарҙың,\nзаман, һан, зат һәм барлыҡ-\nюҡлыҡ менән үҙгәреше. Дәреслек, таблица, электрон дәреслек Телмәрҙә исем, сифат, ҡылым һүҙ төркөмдәрен дөрөҫ ҡулланыу күнекмәләрен тәрбиәләү. Һүҙлектәрҙән файҙаланырға өйрәтеү. Ижади эшкә өйрәтеү. 15-се күнегеү Синтаксис һәм пунктуация.\n3 Һүҙбәйләнеш 1 Һүҙбәйләнештәрҙең төп билдәләре, яһалыу юлдары: теҙмә һәм эйәртеүле бәйләнеш. Дәреслек, таблица, карточкалар Һөйләм составындағы һүҙбәйләнештәрҙе таныу; эйәртеүсе һәм эйәреүсе һүҙ; һүҙбәйләнеш һәм ҡушма һүҙҙәр. 31 -се күнегеү 4\n5 Һөйләм һәм уның билдәләре. 2 Ябай һөйләм; әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәре һәм уларҙың мәғәнәһе , структур үҙенсәлектәре. Дәреслек, таблица, карточкалар Һөйләмдең сиктәрен билдәләү. Әйтелеү маҡсаты буйынса һөйләм төрҙәрен таныу. Интонация һәм мәғәнәүи үҙенсәлектәре буйынса хәбәр, һорау, бойороҡ, өндәү һөйләмдәрҙе анализлау. 39-сы күнегеү 6 Һөйләмдең баш киҫәктәре 1 Һөйләмдең баш киҫәктәре: эйә, хәбәр; йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәр. Дәреслек, таблица, карточкалар Һөйләмдең грамматик нигеҙен, ябай һәм ҡушма, ҡатмарлы структуралы һөйләмдәрҙе таныу; баш һәм эйәрсән киҫәктәрен табыу; төрлө һүҙ төркөмдәренән килеүен күҙәтеү; йыйнаҡ һәм тарҡау һөйләмдәрҙе айырыу, сағыштырыу. 52-се күнегеү 7\n9 Һөйләмдәрҙең эйәрсән киҫәктәре. 3 Һөйләмдәрҙең эйәрсән киҫәктәре: аныҡлаусы, тултырыусы, хәлдәр. Дәреслек, таблица, карточкалар Һөйләмдең эйәрсән киҫәктәрен таныу һәм анализлау. 59, 64,72-се күнегеү 10 Һөйләмдең тиң киҫәктәре. 1 Тиң киҫәкле һөйләмдәр. Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ (ә, ләкин, һәм,шулай уҡ) тиң киҫәктәр. Улар араһында тыныш билдәләре. Дәреслек, таблица, карточкалар Тиң киҫәктәрҙең төрлө типтәғы бәйләнешен таныу һәм дөрөҫ интонация менән әйтеү. 82-се күнегеү 11 Диктант.“Батырҙың исеме үлемһеҙ”. 1 Уҡыусыларҙың белемен баһалау. Үтелгәндәрҙе ҡабатлау, системалаштырыу. Үтелгәндәрҙе ғәмәлдә ҡуллана белеү, системалаштырыу. Үҙ белемеңде баһалау. 12 Текст. 1 Текст тураһында төшөнсә, уның өлөштәре, һөйләмдәрҙең үҙ-ара бәйләнеше (танышыу). Ҡыҙыл юл. Төрлө типтағы текстар Текстың билдәләрен белеү. Теманы, текстың төп фекерен, сығанаҡ һүҙҙәрҙе, текста һөйләмдәрҙең бәйләнеү төрҙәрен билдәләү. 87-се күнегеү 13 Өндәш һүҙҙәр. 1 Өндәш һүҙҙәр, уларҙың функцияһы һәм интонацияһы; улар эргәһендә тыныш билдәләре. Дәреслек, таблица, карточкалар Төп функцияларын аңлау;өндәш һүҙле һөйләмдәрҙе таныу һәм дөрөҫ интонация менән әйтеү; телмәрҙә ҡулланыу. 90-сы күнегеү 14 Ҡушма һөйләм. 1 Ҡушма һөйләм тураһында төшөнсә (һәр ябай һөйләмдә эйәһе лә, хәбәре лә булған ҡушма һөйләмдәр менән эш ителә), улар араһында һәм, ә, ләкин, иә, йәки, әгәр, шуның әсән, шуға күрә, сөнки теркәүестәре алдында өтөр ҡуйып яҙыу. Дәреслек, таблица, карточкалар Теркәүесле һәм теркәүесһеҙ ҡушма һөйләмдәрҙе, һөйләмдәрҙе бирелгән үрнәктәр буйынса, тексты үҙгәртеп, йөкмәткене теүәл һаҡлап үҙгәртеү. 97-се күнегеү 15 Тура телмәр. 1 Тура телмәрле һөйләмдәрҙә тыныш билдәләренең ҡуйылышы. Диалог. Диалог алдында һыҙыҡ. Дәреслек, таблица, карточкалар Тура телмәрле һөйләмдәрҙе, диалогтарҙы дөрөҫ тауыш менән тасуири уҡыу алымдарына эйә булыу. 103-сө күнегеү 16 Контроль диктант 1 “Икмәк ҡәҙере”. Диктанттар йыйынтығы Фонетика һәм графика. Орфография.\n17 Фонетика тураһында төшөнсә. 1 Тел ғилеме бүлеге булараҡ фонетика. Тел берәмеге булараҡ өн. Өндәрҙең мәғәнә айырмалыҡ функцияһы. Дәреслек, таблица, карточкалар Фонетиканың төп аңлатмаларын үҙләштереү. Өндәрҙең мәғәнә айырмалыҡ функцияһын аңлау. 109-сы күнегеү 18\n20 Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәр. 3 Нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡылар; иренләшкән һәм иренләшмәгән һуҙынҡылыр, һуҙынҡы өндәрҙең үҙгәреше. Тартынҡы өндәр системаһы; яңғырау, һаңғырау һәм сонор (талғын) тартынҡылар. Дәреслек, таблица, карточкалар Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәрҙе, нәҙек һәм ҡалын һуҙынҡыларҙы, иренләшкән һәм иренләшмәгән һуҙынҡыларҙы, яңғырау, һаңғырау һәм сонор (талғын) тартынҡыларҙы таныу 114,121,\n127-се күнегеү 21 Телм2р 19тере1. 1 Тыу4ан ауылым – алтын бишегем. Мәҡәлдәр, шиғырҙар . 22 Өн һәм хәреф. Алфавит. 1 Өндәрҙең яҙыуҙа хәрефтәр менән белдерелеүе. Алфавит. Орфоэпия һәм орфография тураһында төшөнсә. Ике өндө белдереүсе һәм айырыуҙы һәм йомшаҡлыҡты белдереүсе билдәләр. Телмәр ағышында өндәрҙең үҙгәреше. Дәреслек, таблица, карточкалар Һүҙҙең өн һәм хәреф составын сағыштырыу һәм анализлау. Алфавитты ҡулланыу.Һүҙгә фонетик анализ яһау. Бирелгән билдәләмә буйынса өндәрҙе төркөмләү һәм анализлау. Орфоэпик күҙлектән сығып, үҙ һәм икенсе кеше телмәрен анализлау; үҙ телмәреңде дөрөҫләү. 135-се күнегеү 23\n24 Һуҙынҡыларҙың дөрөҫ яҙылышы. 2 О, 0, ы, е 0н-х2рефт2рене8 д0р09 я6ылышы.\nЕ, е, э, я, ю 0н-х2рефт2рене8 д0р09 я6ылышы. Дәреслек, таблица, карточкалар Орфография ҡағиҙәләре менән танышыу. Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу.\nТөп башҡорт һәм рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙең баҫымдарын сағыштырыу күнекмәһе булдырыу. 141-се күнегеү\n25 Ижек. 1 Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр. Ижектәрҙең төрҙәре, һүҙҙәрҙе юлдан юлға күсереү. Дәреслек, таблица, карточкалар Һүҙҙәрҙе ижектәргә бүлеү һәм уларҙы юлдан юлға дөрөҫ күсереү.\n(Төп башҡорт һүҙҙәрендәге һәм рус теленән үҙләштерелгән һүҙҙәрҙәге ижектәрҙе сағыштырыу). 149-сы күнегеү 26 Баҫым. 1 Баҫым үҙенсәлектәре. Асыҡ һәм ябыҡ ижектәр. Баҫымлы һәм баҫымһыҙ ижектәр. Дәреслек, таблица, карточкалар Баҫым урынын билдәләү һәм уның һүҙҙәргә ялғау ҡушылғанда үҙгәрешен күҙәтеү, баҫымдың төп ҡағиҙәләрен, әйтелеш нормаларын үҙләштереү. 152- се күнегеү 27\n28 Һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеше.\n2 Орфоэпия һәм орфография тураһында төшөнсә. Һөйләү\nһәм яҙыу телмәрендә өндәрҙең үҙгәреше. Дәреслек, таблица, карточкалар Һуҙынҡыларҙың һәм тартынҡыларҙың дөрөҫ әйтелеш нормаларын, яҙыу ҡағиҙәләрен күҙәтә белеү. Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу. 159,161-\nсе күнегеү 29 Өндәрҙең оҡшашыуы. 1 Уҡыусыларҙы практик планда сингармония, ассимиляция менән (терминдарҙы әйтмәйенсә) таныштырыу. Өйрәнелгән орфографик ҡағиҙәләрҙе системаға һала белеү күнекмәһенә эйә булыу. 166-сы күнегеү 30 Изложение. 1 “?от7ар6ы”. Изложениелар йыйынтығы 31 !телг2нд2р6е 7абатлау. 1 32 Контроль диктант.\n1 “Ҡояш”. Диктанттар йыйынтығы Лексика.\n33 Лексика. Һүҙҙең мәғәнәһе. 1 Тел ҡилеме бүлеге булараҡ лексикология. Телдең берәмеге булараҡ һүҙ. Башҡа тел берәмектәренән һүҙҙең айырмалығы. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнәһе. Дәреслек, таблица, карточкалар Лексикологияның төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең лексик һәм грамматик мәғәнә айырмалыҡтарын аңлатыу; һүҙҙең лексик мәғәнәһен төрлө ысулдар менән аңлатыу. Аңлатмалы, ике телле, орфография һүҙлектәрен фаәҙаланырға өйрәтеү. 172-се күнегеү 34\n35 Һүҙҙең күп һәм күсмә мәғәнәлеге. 2 Бер һәм күп мәғәнәле һүҙҙәр; һүҙҙәрҙең тура һәм күсмә мәғәнәһе. Дәреслек, таблица, карточкалар Күп мәғәнәле, тура һәм күсмә мәғәнәле һүҙҙәрҙе айырыу. 176,179-сы күнегеү 36 Синоним, антоним, омоним һүҙҙәр. 1 Омонимдарҙың күп мәғәнәле һүҙҙәрҙән айырмалығы;синонимдарҙың мәғәнәүи һәм стилистик айырмалыҡта -ры; башҡорт теленең синоним һәм антоним һүҙлектәре. Дәреслек, таблица, карточкалар Синонимдарҙың мәғәнәүи һәм стилистик айырмалыҡтарын билдәләү. Һүҙҙәрҙе ҡапма-ҡаршы ҡуйыу; антоним һәм омонимдарҙы парҙарҙа табыу. 184,188-се күнегеү 37 Биремле диктант. 1 “Йылыу сыҡҡан ерҙә”. Диктанттар йыйынтығы Һүҙяһалыш һәм орфография.\n39 Тамыр һәм ялғауҙар. 2 Тамыр һәм һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ). Ялғауҙарҙың төрҙәре. Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Дәреслек, таблица, карточкалар Тамыр һәм һүҙҙең нигеҙе (яһалма һүҙ), төрлө ялғауҙар һүҙ составын тәшкил итеүен аңлау. Ялғауҙар һәм улар:ың дөрөҫ яҙылышын ғәмәлдә дөрөҫ ҡулланыу. 195,198- се күнегеү 40\nТамыр һәм яһалма һүҙ. Ялғауҙарҙың дөрөҫ яҙылышы. 2 Һүҙ яһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙар. Һүҙьяһалыш юлдары. Телдә һүҙьяһалыш ысулдары. Дәреслек, таблица, карточкалар Һүҙяһаусы һәм үҙгәртеүсе ялғауҙарҙы айыра белеү. 202, 211-се күнегеү 42 Телмәр үҫтереү. Инша. 1 “Минең урмандарым, яландарым” 43\n44 Һүҙьяһалыш. Ҡушма һүҙҙәр.\nДөрөҫ яҙылышы (изложение). 2 Һүҙьяһалыш юлдары. Ҡушма һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышы. Дәреслек, таблица, карточкалар Ҡушма һәм парлы һүҙҙәрҙең дөрөҫ яҙылышын үҙләштереү. Төрлө юлдар менән яһалған һүҙҙәрҙе телмәрҙә ҡулланырға өйрәтеү. 217,220-се күнегеү 45 Контроль диктант. 1 “Халыҡ шағиры” Диктанттар йыйынтығы Морфология. Орфография.\n46 Һүҙ төркөмдәре. 1 Грамматика бүлеге булараҡ мофология. Һүҙҙең грамматик мәғәнәһе һәм уның лексик мәғәнәһенән айырмалығы. Башҡорт телендә һүҙ төркөмдәре системаһы. Дәреслек, таблица, карточкалар Морфологияның төп аңлатмаларын үҙләштереү. Һүҙҙең лексик мәғәнәһенән айырмалы рәүештә грамматик үҙенсәлектәрен аңлау.Үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен һәм уның формаларын таныу. 224- се күнегеү 47 Исем. 1 Һүҙ төркөмө булараҡ исем, уның дөйөм категория мәғәнәһе, морфологик билдәләре, синтаксик функциялары. Дәреслек, таблица, карточкалар Исемдең дөйөм категория мәғәнәһен, морфологик билдәләрен, синтаксик ролен анализлау. 227- се күнегеү 48 Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр.\n1 Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәр. Уларҙың дөрөҫ яҙылышы. Дәреслек, таблица, карточкалар Уртаҡлыҡ һәм яңғыҙлыҡ исемдәрҙе дөрөҫ әйтеү һәм яҙыу күнекмәләре биреү. Исемдәрҙең һан, килеш, эйәлек һәм хәбәрлек категорияларын таныу. 233- сө күнегеү 49 231-се күнегеү буйынса инша Ф.Кащеевтың “Бабай” исемле картинаһы. 50\n52 Исемдәрҙең яһалышы. 3 Исемдәрҙең яһалышы һәм дөрөҫ яҙылышы. Дәреслек, таблица, карточкалар Телмәрҙә исемдәрҙе, уларҙың ялғауҙарын дөрөҫ әйтергә һәм яҙырға өйрәтеү. Исемдәрҙең ниндәй һанда, килештә килеүен билдәләү. 252,253,\n254- се күнегеүҙәр 53 Контроль диктант. 1 “Засада” Диктанттар йыйынтығы 54\nҠылым. 1 Һүҙ төркөмө булараҡ ҡылым, уның морфологик билдәһе, синтаксик функцияһы. Ҡылым һөйкәлештәре. Дәреслек, таблица, карточкалар Ҡылымдың мәғәнәһе. Морфологик билдәләре (зат, һан менән үҙгәреүе, өс төрлө заманда, барлыҡта-юҡлыҡта ҡулланылыуы), синтаксик вазифалары. 261- се күнегеү 55 Инша 1 Яҙ килә 56\n58 Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар. Тамыр һәм яһалма ҡылымдар. 3 Үҙ аллы ҡылымдарҙың ярҙамсы ҡылым вазифаһында йөрөүе (ташла - эшләп ташла, бир - уҡып бир).\nТамыр һәм яһалма ҡылымдар (бар - барһа, барған, эшлә - эшләй, эшләмәй һ.б.). Дәреслек, таблица, карточкалар Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдарҙы айыра белеү.\nТөрлө ысул һәм саралар менән ҡылым яһау күнекмәһен үҫтереү. 270, 274- се күнегеү 59 Ҡылымдың затлы формалары. Бойороҡ Һөйкәлеше.\n1 Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе: һан, зат менән үҙгәреүе.\nДәреслек, таблица, карточкалар Бойороҡ һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәләрен билдәләү; үтенесте, инәлеүҙе, ҡаты бойороуҙы, саҡырыуҙы, өндәшеүҙе телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһен булдырыу. 281- се күнегеү 60\n6263 Хәбәр һөйкәлеше. 4 Хәбәр һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе, уларҙың үткән, хәҙерге, киләсәк замандарҙа килеүе. Хәбәр һөйкәлеше ҡылымда -рының үткән заман, хәҙерге заман, киләсәк заман, формаларын телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһе булдырыу. 287, 292, 302, 311 - се күнегеү-\nҙәр 64 Шарт һөйкәлеше\n1 Шарт һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе һәм яһалышы Уларҙың зат, һан, юҡлыҡ менән үҙгәреше. Дәреслек, таблица, карточкалар Шарт һөйкәлеше ҡылымда -рын телмәрҙә ҡуллана белеү күнекмәһе булдырыу.\n317-се күнегеү 65 Теләк һөйкәлеше 1 Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының мәғәнәһе, уларҙың яһалышы һәм үҙгәреше. Теләк һөйкәлеше ҡылымдарының төрлө мәғәнә биҙәген сағылдырған формаларын телмәрҙә ҡулланыу, уларҙың стилистик үҙенсәлектәрен билдәләй белеү һ.б. 324-\nсе күнегеү 66 Ҡылым темаһын ҡабатлау. 1 Ҡылым, уның мәғәнәһе һәм төп грамматик билдәләре, һөйләмдә ҡылымдың урыны. Ҡабатларға 67 Контроль диктант 1 “Кемдәр шатлана”. Диктанттар йыйынтығы 68\n69 Бөтә үтелгәндәрҙе ҡабатлау 2 Дәреслек, таблица, карточкалар 70 Йомғаҡлау 1 Дәреслек


Йылҡысылыҡ — Башҡорт Википедияһы\nЙылҡысылыҡ — малсылыҡтың бер тармағы. Ул йылҡы малы үрсетеү менән шөғөлләнә. Башҡортостанда йылҡысылыҡ менән бик әүҙем шөғөлләнәләр. Өфөлә, Мәләүездә, [[Баймаҡ]ъта һәм тағы ла бер нисә йылҡы үрсетеү хужалығы бар. Унда шулай уҡ диетик йылҡы ите, шифалы эсемлек ҡымыҙ әҙерләнә.\n1 Башҡорттар һәм йылҡысылыҡ\n2 Хәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ\n3 Хисаплау динамикаһы\nБашҡорттар һәм йылҡысылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nЙылҡысылыҡ — борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең ҙур өлөшөн тәшкил иткән тармаҡ. Башҡорттар биләгән ер үҙе үк йылҡысылыҡ өсөн уңайлы булған. Сәскәле болондар, ҡылғанлы далалар, ҡарҙан иң тәү әрселә торған түмәләсле яландар, ҡыш көндәре ышыҡланыу өсөн ҡалын урмандар йылҡысылыҡты үҫтереү өсөн бигерәк тә ыңғай шарттар тыуҙырған. Шуғалыр ҙа башҡорттар борон-борондан йылҡысылыҡ менән шөғөлләнгән. Атһыҙ башҡорт булмаған. Ҡайһы бер сығанаҡтарға ҡарағанда, 20-се быуатҡа хәтле башҡорттар йылҡыһыҙ йәшәмәгәндәр. Иң ярлы һаналған башҡорттоң да 15-ләп аты булған.\nБашҡорт тормошон өйрәнеүсе И. Г. Георгиҙың яҙмаларында күрһәтелгәнсә, 18-се быуат аҙағында иң ябай башҡорттоң да 30-50 аты булған, күптәренең 500 башҡа еткән, байҙарҙың 1000, ҡайһыларының 2000 һәм унан да күберәк булған.\nБашҡорттарҙа башлыса ат өс йүнәлештә аҫыралған. Иң беренсе, әлбиттә ау өсөн. Улар айырым тотолған, өйөрҙәге иң етеҙ, йылдам аттар һайлап алынып, махсус рәүештә тәрбиәләнгән. Икенсе йүнәлеш: эш аттары.\nӨсөнсөһө ит һәм һөт өсөн. Бейә һөтөнән шифалы эсемлек — ҡымыҙ яһалған. Итненән ҡаҙы әҙерләнгән.\nХәҙерге Башҡортостанда йылҡысылыҡ[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБашҡорт халҡының тарихы, ғөмүмән, йәшәйеше ат менән айырылғыһыҙ бәйләнгән. Ат кешене борон-борондан туйындырған, кейендергән, яуҙарҙа һаҡлаған. Ә инде бөгөнгө көндә йылҡысылыҡты үҫтереүгә ихтыяж бермә-бер үҫә. Әлеге ваҡытта Башҡортостан аттар һаны буйынса Рәсәйҙең башҡа төбәктәре араһында беренсе урынды алып тора. Тоҡомло аттар үрсетеү, йылҡы ите, ҡымыҙ етештереү агросәнәғәт комплексының өҫтөнлөклө йүнәлештәренең береһенә әүерелде. Әйтәйек, 2006—2009 йылдарҙа аттар һаны ун процентҡа артҡан һәм ағымдағы йыл башына уларҙың һаны 136,9 мең баш иҫәпләнә. Былтыр республика буйынса 22398 центнер ҡымыҙ етештерелгән. 2009 йыл менән сағыштырғанда, йылҡы ите етештереү 4,7 процентҡа артҡан. «Өфө» дәүләт завод ат һарайы дәүләт учреждениеһы республикала йылҡысылыҡ өлкәһендә өлгәшкән уңыштарҙа әһәмиәтле урын биләй. Уның төп эшмәкәрлеге аттар һанын арттырыуға, уларҙың тоҡом сифатын яҡшыртыуға, продуктлы йылҡысылыҡҡа ирешеү маҡсатына йүнәлтелгән. Ул йылҡысылыҡ менән шөғөлләнеүсе хужалыҡтарға методик һәм практик ярҙам күрһәтеү үҙәге лә. Башҡорт аты хаҡлы рәүештә иғтибар үҙәгендә тора. Халыҡтың үҙенсәлекле селекцияһы һәм ҡырыҫ тәбиғи шарттарҙа һайланыш һөҙөмтәһендә быуаттар төпкөлөнән беҙҙең көнгәсә килеп еткән тоҡом ул. Башҡорт аттары юғары үрсем, күп һөт һәм ит биреү, ифрат ҙур эш һәләтенә эйә. Улар шулай уҡ талымһыҙ, сыҙамлы, йыл әйләнәһенә көтөүлектә йөрөп тә үҙен туйындыра ала. Был тоҡом аттар иҡтисади яҡтан бик файҙалы. Һауыу осоронда 4 — 8 килограмм, айырым бейәләр 15 — 18 килограмға тиклем һөт бирә. Ә ит сығышы 50 — 54 процент тәшкил итә.\nХисаплау динамикаһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nДонъя илдәрендә йылҡы малын иҫәпләү динамикаһы(мең баш)\nДәүләттәр \_ Йыл\nҠытай 7600 7600 8883 11100 10987 10691 10294 8859\nБразилия 8600 9500 - 6300 6330 5850 6000 6400\nАҠШ 3500 н/д 7667 9928 н/д н/д 2456  2427  4028 \nРәсәй - - - 5619 2600 - 2620 2201 1343  2011 йылдың 7 июль көнөндә архивланған.\nҠаҙағстан - - - 1295 1455 - 1610 1083\nРумыния - - 686 - 660 693 663 820\nГермания - - 411 452 471 - 477 680\nПольша 2600 2600 2573 - 1404 1051 941 558\nИталия - - 292 273 245 - 256 323\nБөтә донъя 65683 - 61164 60946\n«Халҡыбыҙ кеүек талымһыҙ ул башҡорт аты», «Йәшлек» 8-01-2011,\n«Башҡорт аты-тормош ҡото», «Йәшлек» 22-03-2011\nЙылҡысылыҡ // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Йылҡысылыҡ&oldid=1066686 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:04 31 август 2021 үҙгәртелгән.


Башҡортостанда «Өлгө ал» конкурсының икенсе этабына 30 ғаилә үтте // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n16:03, 21 сентября 2018 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2018 йыл, 21 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, /Гөлфиә Акулова.\nБашҡортостанда төбәктең социаль яҡтан әүҙем ғаиләләре араһында барған «Өлгө ал» конкурсының икенсе этабына 30 ҡатнашыусы үтте. Республикала йәшәүселәр аҙна дауамында Башҡортостан юлдаш телеканалы сайтында иң яҡшылар тигән исемгә лайыҡ ғаиләләрҙең ғаризаларын һайланы. Конкурсҡа бөтәһе 107 ғариза килгән. Ойоштороусылар мәғлүмәттәре буйынса, алдағы ике аҙнала конкурс комиссияһы һайлап алынған ҡатнашыусыларҙың мәғлүмәттәренең дөрөҫлөгөн тикшерә. 5 октябрҙә төп бүләк – автомобиль өсөн көс һынашырға тейешле ғаиләләрҙең исемлеге билдәле була.\n«Өлгө ал» конкурсы Башҡортостан Башлығы башланғысы менән үткәрелә, ойоштороусылары – Башҡортостандың Ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы, Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары агентлығы, «Башҡортостан» ТРК ДУП-һы. Уның төп маҡсаты – ғаилә ҡиммәттәрен популярлаштырыу һәм граждандарҙы йәмәғәт тормошона йәлеп итеү. Еңеүсе еңел автомобиль һатып алыу өсөн 600 мең һумлыҡ аҡсалата сертификат менән бүләкләнә. Сертификат ноябрҙә Башҡортостанда Ғаилә йылын йомғаҡлау сараһында тапшырыла.\nТеги: ғаиләләр, конкурс, «Өлгө ал»


Быларҙы белергә кәрәк! Наркотиктарға – ЮҠ!\n21 Февраль 2018, 12:05\nӨлкәнәйеү барышында йәш кешегә күп кенә мөһим ҡарарҙар ҡабул итергә тура килә. Ҡайһы саҡ уларҙы ҡабул итеүгә башҡа кешеләр йоғонто яһай. Ҡағиҙә булараҡ, эргәлә “тормоштан мөмкин булғандың барыһын да алырға” тәҡдим иткән, онотолғоһоҙ тәьҫораттар вәғәҙә иткән “изге күңеллеләр” пәйҙа була.Һин уларҙың наркотиктар “һайланма кешеләр” йәмғиәтенә ылығыуға, модала донъяның бер өлөшө булыуға ярҙам итәсәк тигән һүҙҙәренә ышанаһың икән, тормошоң башланмайынса уҡ тамамлана тигән һүҙ.\nӨлкәнәйеү барышында йәш кешегә күп кенә мөһим ҡарарҙар ҡабул итергә тура килә. Ҡайһы саҡ уларҙы ҡабул итеүгә башҡа кешеләр йоғонто яһай. Ҡағиҙә булараҡ, эргәлә “тормоштан мөмкин булғандың барыһын да алырға” тәҡдим иткән, онотолғоһоҙ тәьҫораттар вәғәҙә иткән “изге күңеллеләр” пәйҙа була.\nҺин уларҙың наркотиктар “һайланма кешеләр” йәмғиәтенә ылығыуға, модала донъяның бер өлөшө булыуға ярҙам итәсәк тигән һүҙҙәренә ышанаһың икән, тормошоң башланмайынса уҡ тамамлана тигән һүҙ.\nНаркотик таратыусылар телендә “маймылды тотоу” (“поймать обезьяну”) тигән төшөнсә яңы кешене наркотикка ултыртыу тигәнде аңлата. Тик һин наркотик – ул шприцтар, ампулалар һәм тәү ҡарашҡа имәнес наркодиллерҙар ғына икән тип уйлама. Заманса наркотиктарҙы тәмәке йәки порошок рәүешендә ҡулланып ҡарарға ғына тип дуҫтарығыҙ ҙа тәҡдим итеүҙәре мөмкин.\nҺуңғы йылдарҙа медицина учреждениеларына тәмәке итеп тартыу ҡатнашмалары һәм башҡа синтетик наркотиктар ҡулланыу арҡаһында ҡатмарлы ағыуланып, хәлдәре бик ауыр булған йәш кешеләр килеүе артыу өҫтөндә. Илдә ошо сәбәптән үлем осраҡтары ла теркәлгән.\nХатта тәүге тапҡыр ҡулланып ҡарағандан ғына ла улар үҙәк нервы системаһының бик көслө зарарланыуына, психозға, ауыр депрессияға, тауыш һәм күреү галлюцинацияһына килтерәләр. Ҡулланған кешеләрҙең үҙ-үҙҙәренең йәки башҡаларҙың ғүмеренә ҡул һуҙыуы ла бик ихтимал.\nБер нисә йыл элек ике кешене вәхшиҙәрсә үлтереү осрағы тотош Өфөнө тетрәтте. Хәл былай була. 19 йәшлек колледж студенты “спайс” тәьҫире аҫтында үҙенең 43 йәшлек әсәһенә бысаҡ менән 50 тапҡыр һәм 12 йәшлек ҡустыһына 20 тапҡыр сәнсә.\nБашҡортостандың бер нисә ҡала һәм районында йәш кешеләр синтетик наркотиктар ҡулланғандан һуң фатирҙарының балконынан һикергән. Һөҙөмтәлә, бәғзеләре ауыр тән йәрәхәттәре алған, шулай уҡ үлем менән тамамланған осраҡтар ҙа булған.\n*Хәтерегеҙҙә тотоғоҙ, тәмәке итеп тартыу ҡатнашмалары (курительные смеси), мефедрон һәм башҡа синтетик психоәүҙем матдәләр Рәсәйҙә әйләнештә тыйылғандар исемлегенә индерелгән!\nҺеҙ йыш ҡына НАСВАЙҙы ҡулланырға мөмкинме тигән һорауҙы бирәһегеҙ. Моғайын, уны күргәнегеҙ барҙыр – бәләкәй генә йәшел шарҙар йәки һорғолт-көрәнһыу порошок. Насвай – составына “нас” үҫемлеге, тәмәке, Урта Азия махоркаһы, эзбиз, үҫемлектәр көлө, үҫемлек майы ингән ҡатнашма. Насвай ябай кустар ысул менән генә, йәғни өй шарттарында ғына эшләнгәс, уның составына нимәләр ингәне күҙәтелмәй. Йыш ҡына уның составына дөйә, тауыҡ тиҙәге, елем ҡушыла. Хайуандарҙың ашҡаҙан сей яраһына, эсәк инфекцияларына һәм паразитар ауырыуҙарға, шул иҫәптән вируслы гепатитҡа килтереүсе экскременттарының зыяны тураһында әйтеп тороу кәрәкме икән?\nНасвайҙы оҙаҡ ваҡыт ҡулланғанда теш ауырыуҙары, яман сирҙәр үҫеү хәүефе юғары. Мәҫәлән, Үзбәкстанда теркәлгән ауыҙ һәм тамаҡ яман шеше менән сирлеләрҙең 78 проценты насвай ҡулланыусылар икән.\nНасвай физик сәләмәтлеккә генә хәүефле түгел, ул – психик үҫеште боҙоусы, хәтерҙе юйыусы, даими аптырап ҡалыу һәм тотанаҡһыҙлыҡ барлыҡҡа килтереүсе психотроп матдә.\nҺеҙгә наркотик тәҡдим итеүселәр уларҙың законһыҙ әйләнеше өсөн административ һәм енәйәт яуаплылығы ҡаралғанлығы хаҡында иҫкәртеп тормаясаҡтар. Шуға күрә быны беҙ эшләйбеҙ.\nРФ КоАП-ынан һәм Енәйәт Кодексынан өҙөктәр:\nРФ КоАП-ының 6.8 статьяһы\nНаркотик средстволарҙы, психотроп матдәләрҙе һәм уларҙың аналогтарын һатыу ниәтенән тыш законһыҙ рәүештә һатып алыу, һаҡлау, алып барыу, әҙерләү, эшкәртеү өсөн 4 мең һумдан 5 мең һумға тиклем административ штраф йәки 15 тәүлеккә тиклем ҡулға алыу ҡаралған.\nРФ КоАП-ының 6.9 статьяһы\nНаркотик средстволарҙы йәки психотроп матдәләрҙе табип тәғәйенләүенән тыш ҡулланыу өсөн 4 мең һумдан 5 мең һумға тиклем административ штраф йәки 15 тәүлеккә тиклем ҡулға алыу күҙаллана.\nРФ Енәйәт кодексының 228-се статьяһының 2-се бүлеге\nНаркотик средстволарҙы, психотроп матдәләрҙе һәм уларҙың аналогтарын һатыу ниәтенән тыш ҙур күләмдә законһыҙ рәүештә һатып алыу, һаҡлау, алып барыу, әҙерләү, эшкәртеү өсөн 500 мең һумға тиклем штраф менән бергә 3 йылдан 10 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү рәүешендә яза ҡаралған.\nШул уҡ статьяның 3-сө бүлеге буйынса айырыуса ҙур күләмдә башҡарылған шул уҡ ғәмәлдәр өсөн 500 мең һумға тиклем штраф менән бергә 10 йылдан алып 15 йылға тиклем иректән мәхрүм итеү ҡаралған.\nРФ Енәйәт Кодексының 228.1 статьяһы\nНаркотик средстволарҙы, психотроп матдәләрҙе йәки уларҙың аналогтарын законһыҙ рәүештә һатҡан өсөн ғүмерлеккә иректән мәхрүм итеүгә тиклем яза ҡаралған.\nНаркотиктар таратыу һәм ҡулланыу осраҡтары тураһында БР Прокуратураһы һәм БР буйынса Эске эштәр министрлығының түбәндәге ышаныс телефондары буйынса конфиденциаль рәүештә хәбәр итергә мөмкин: 8 (347) 272-71-42, 8 (347) 279-32-92.\nРәсәй Эске эштәр министрлығының Бөрйән районы буйынса бүлексәһе.


Яһалма интеллект – технологик үҫештең киләсәге\n14 Ноябрь 2019, 11:30\nЯңыраҡ Рәсәй Президенты Владимир Путин ҡатнашлығында яһалма интеллект өлкәһендә технологияларҙы үҫтереү мәсьәләләренә арналған кәңәшмә үтте. Унда яһалма аҡыл тармағында эшләүсе биш меңләп эксперт ҡатнашты.\n– Яһалма интеллект - киләсәктең технологик үҫешендә төп йүнәлештәрҙең береһе. Рәсәй иһә был тәңгәлдә бойондороҡһоҙ булырға тейеш, – тине Владимир Владимирович.\nКүп кенә үҫешкән илдәр яһалма интеллект технологиялары буйынса төрлө план ҡорған. Әлбиттә, проекттары ғәмәлгә лә ашырыла, беҙ ҙә артта ҡалырға тейеш түгелбеҙ.\nРәсәйҙә бының өсөн бөтә шарттар ҙа бар. Иң мөһиме, маҡсатлы ниәттәрҙе тормошҡа ашырыуҙа кадрҙар талап ителә. Уларҙы ситтән йәлеп итәбеҙме, үҙебеҙҙекеләрҙе үҫтерәбеҙме – нисек кенә булмаһын, "аҡыллы баштар" яһалма интеллект булдырыуҙа иң кәрәкле кешеләр.\nВладимир Путин да шулай тип белдерҙе:"Рәсәйгә үҙ һәләтлеләрен һаҡлау һәм бөтә донъянан иң яҡшы белгестәрҙе йәлеп итеү мөһим". Был тәңгәлдә программистар, математиктар, компьютер лингвистары, мәғлүмәт эшкәртеүсе белгестәрҙе әҙерләүгә ҙур иғтибар биреү мотлаҡ. Ошо йүнәлештә фәнни тикшеренеүҙәрҙе финанслауҙы арттырырға кәрәклеген дә һыҙыҡ өҫтөнә алды ул.\nӘйткәндәй, ил башлығының әлеге өлкә менән ҡыҙыҡһыныуы беренсегә түгел.\n– Кем яһалма интеллек өлкәһендә монополия тыуҙыра ала, шул донъя менән хакимлыҡ итә аласаҡ, – тип иҫәпләй В.В. Путин.