Эш һөйгәнде ил һөйөр » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Эш һөйгәнде ил һөйөр\nЭш һөйгәнде ил һөйөр 22.01.2019 // Йәмғиәт\nБашҡортостандың атҡаҙанған нефтсеһе, Рәсәй тау фәндәре академияһы академигы, техник фәндәр докторы Эрнст Юлбарисов бөгөн дә ғилем донъяһына тоғро хеҙмәт итә.\nЭрнст Мирсаяф улының исеме ғилми даирәләрҙә лә, республика йәмәғәтселегенә лә яҡшы таныш. Ул – 700 фәнни мәҡәлә һәм тәржемә, 29 уйлап табыу эше, ете китап авторы. Күптәр Э.М. Юлбарисовты ғалим, геолог, нефтсе булараҡ белә, ә бөгөнгө әңгәмә барышында беҙ уны оҫта рәссам, тос фекерле шағир һәм тәржемәсе, хәстәрлекле ғаилә башлығы, абруйлы атай һәм һөйөклө олатай булараҡ та астыҡ.\n– Эрнст Мирсаяф улы, һеҙҙе билдәле, көслө нәҫел вәкиле булараҡ беләбеҙ. Әңгәмәне оло донъяға алып сыҡҡан ғүмер һуҡмағығыҙҙың башы, һеҙ үҫкән мөхит менән танышыуҙан башлайыҡ.\n– Архангел районының Муллаҡай ауылында тыуһам да, миңә ике-өс йәш тирәһе булғанда атайымдың тыуған ауылы Тәүәкәскә күскәнбеҙ. Атайым Мирсаяф Мөхәмәтғәле улы уҡытыусы, мәктәп директоры булып эшләй. Бөйөк Ватан һуғышы башланғас, үҙ теләге менән фронтҡа китеп, 1943 йылда, 29 ғына йәшендә, Харьков янындағы бәрелештәрҙең береһендә һәләк була. Әсәйем Бибиғәлиә Мәғәфүр ҡыҙы ла ғүмерен йәш быуынға белем биреүгә арнаны, атай фронтҡа киткәс, уның эшен – директорлыҡ йөгөн тулыһынса үҙенә алды. Улар икеһе лә уҡымышлы нәҫел балалары ине, затыбыҙҙа көслө муллалар ҙа булған.\nБеҙ Марат ағайым менән Өфөләге 5-се балалар йортонда тәрбиәләндек. Артабан юлыбыҙ данлыҡлы 9-сы башҡорт мәктәп-интернатына (хәҙерге Р. Ғарипов исемендәге башҡорт республика гимназия-интернаты) илтте. Был уҡыу йорто атайҙары һуғышта һәләк булған әллә нисәмә быуын башҡорт балаһына белем һәм тәрбиә бирҙе, ҡанаттарыбыҙҙы нығытты. Уны икебеҙ ҙә көмөш миҙалға тамамланыҡ. Мәскәүҙә, имтихан тапшырған саҡта, комиссия рәйесе: “Һеҙ ҡайҙа уҡынығыҙ? Уҡытыусыларығыҙ кем?” – тип ҡыҙыҡһынғайны. Ысынлап та, мәктәп-интернатта төплө белем биреү менән бер рәттән, балаларҙың һәләтен төрлө яҡлап үҫтереү өсөн ҙур мөмкинлектәр тыуҙырылғайны.\n– Һеҙ, ябай ауыл егете, баш ҡалаға – Мәскәү дәүләт университетына уҡырға инергә йөрьәт итәһегеҙ. Ул заман өсөн был бик ҡыйыу ҡарар булғандыр?\n– Мәскәүгә юлды ағайым Марат асҡайны инде. Ул – Мәскәү дәүләт университетына уҡырға ингән башҡорттарҙың иң тәүгеләренең береһе. Мин башта документтарымды Жданов исемендәге Мәскәү архитектура институтына ебәргәйнем, әммә ятаҡ булмау сәбәпле, ағайымдың юлын дауам итеп, МДУ-ның геология факультетын һайланым. Был тармаҡ менән ҡыҙыҡһыныуым да көслө ине. Бәләкәйерәк класта ҡулыма төҫлө һүрәтле “География” китабы килеп эләккәс, ер ҡатламының төҙөлөшө, тау тоҡомдары тураһында иҫем китеп уҡығаным хәтерҙә.\n– Башҡорт геологияһы өлкәһендә Юлбарисовтар – билдәле династия...\n– Был тармаҡты минең һәм ҡатынымдың нәҫел-нәсәбенән ете кеше үҙ итте.\nМарат ағайым Алыҫ Көнсығышта, Магаданда инженер-геолог булып эш башлай. Өфөгә ҡайтҡас, Көнбайыш Урал инженер-төҙөлөш тресының баш инженеры урынбаҫары итеп тәғәйенләнә. Чукотка, Себер, Яҡутстан, БАМ трассаларын, илдең күп объекттарын, мәҫәлән, башҡорт халҡының милли батыры Салауат Юлаев һәйкәле төҙөлөшөн геологик яҡтан нигеҙләне. “Башгипроводхоз” институтында ун йыл буйы директор йөгөн тартты. Уны әле лә күптәр оло хөрмәт, йылылыҡ менән иҫкә ала.\nВильгельм ағайым Өфө геология-разведка техникумын тамамлап, геофизик һөнәренә эйә булды, артабан ул да юғары белем алды. Башҡортостанда “Арлан” геофизик партияһының начальнигы, хаҡлы ялға сыҡҡансы Көнбайыш Себерҙәге Башҡорт экспедицияһының комплекслы геофизик партияһы етәксеһе вазифаһын башҡарҙы.\nДинастиябыҙҙың икенсе быуын вәкиле – Илдар Марат улы Мәскәү дәүләт университетын тамамлағас, республиканың күп кенә ҡатмарлы геологиялы объекттарында эшләне. Беҙгә уның менән бер предприятиела хеҙмәттәштәр булырға ла тура килде.\nТормош иптәшем Наилә Ғаяз ҡыҙы ла – геолог. Ул сығышы менән Хәйбулла районының Әбеш ауылынан. Мәскәү дәүләт геология-разведка институтын тамамлап, инженер-геолог-гидрогеолог булараҡ, байтаҡ төҙөлөш объекттарын, мәҫәлән, “Сила Сибири” магистраль газ үткәргесен геологик йәһәттән нигеҙләүҙә ҡатнашты. Бергә йәшәүебеҙгә былтыр сентябрҙә 50 йыл тулды.\n– Үҙегеҙҙең хеҙмәт баҫҡыстарығыҙ тураһында ла ҡыҫҡаса һөйләп үтһәгеҙ ине.\n– Хеҙмәт юлымды “Туймазынефть” нефть промыслаһы идаралығында скважиналарҙы тикшереү буйынса оператор булып башланым. Артабан Үҙәк ғилми-тикшеренеү лабораторияһының нефть запастарын иҫәпләү буйынса өлкән геологы, “Башнефть” производство берекмәһендәге нефть ятҡылыҡтарын эшкәртеү бүлегенең өлкән инженеры булдым.\n1965 йылда атаҡлы ғалим, СССР-ҙың беренсе геология-минералогия фәндәре докторы, профессор Василий Михайлович Сенюков менән танышыу бәхете тейҙе. Профессорҙың ҡат-ҡат саҡырыуын ҡабул итеп, 1966 йылдың аҙағында аспирантураға уҡырға индем һәм уны уңышлы тамамлап, геология-минералогия фәндәре кандидаты дәрәжәһенә диссертация яҡланым. Унда тәҡдим ителгән технология 29 уйлап табыу эшемдең иң тәүгеһе булды.\n1978 – 1980 йылдарҙа Ангола Халыҡ Республикаһының Нефть министрлығында баш инженер вазифаһында нефть сәнәғәтен аяҡҡа баҫтырыуҙа булыштым. Шул осорҙа билдәле Америка һәм Европа компанияларының нефть һәм газ ятҡылыҡтары геологияһын өйрәнеү, уларҙың фәнни һәм ғәмәли тәжрибәһе менән яҡындан танышыу мөмкинлегенә эйә булдым.\n1980 йылда ябылыу сигендәге нефть ятҡылыҡтарында ҡалдыҡ запастарҙы микробиологик ысул ярҙамында табыу мөмкинлеген биргән технология уйлап таптым. Был технология Башҡортостандың, Удмурт Республикаһының һәм Көнбайыш Себерҙең 30 нефть ятҡылығында өс тиҫтә йылдан ашыу ҡулланылды.\n1992–1997 йылдарҙа Башҡортостан дәүләт геология буйынса комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары вазифаһында эшләргә тура килде. Был осорҙа көсөмдө, белемемде геология хеҙмәтен тергеҙеүгә арнарға тырыштым. Республика ер аҫтын файҙаланыуҙың хоҡуҡи нигеҙҙәрен, “БР тәбиғи ресурстарын файҙаланыу буйынса дәүләт концепцияһы”н төҙөүҙә ҡатнаштым.\nАртабан “ВНИИнефтеотдача”, “БашНИПИнефть”, “КогалымНИПИнефть” институттарында эшләргә тура килде һәм уларҙың һәр береһендә илдә беренсе булып үҙемдең йүнәлештәге бүлектәр асыуға өлгәштем.\n– Бөгөн илебеҙҙә геология тармағы бик үк яҡшы осор кисермәй, ул нисектер юғалып, онотолоп ҡалғандай...\n– Был хәл мине үтә ныҡ борсой. Ил кимәлендә лә, республикабыҙҙа ла мәсьәлә етди иғтибар талап итә. Мәҫәлән, 2006 йылда республика хакимиәтендә геологияны көйләгән структура бөтөрөлдө. Бында үҙебеҙҙә лә ғәйеп барҙыр, сөнки Министрҙар Кабинетының бер ултырышында “Рәсәй геологияһы тарҡалыуға дусар булды” тигәнгә беҙҙең чиновниктар, ҡаҙылма байлыҡтарыбыҙ 20-30 йылға етерлек, беҙгә геологияның ни хәжәте бар, тип белдерҙе. Геологияның сиктәре юҡ. Уның эшмәкәрлегенә ил, дәүләт иҡтисадын тотоп торған тармаҡтарҙың киләсәге бәйләнгән. Бары менән ҡәнәғәт булырға ярамай. Мәҫәлән, беҙҙең алда нефтте тәрәнерәк быраулау алымдарын үҙләштереү бурысы тора. Бөгөн ул 7-10 километр тирәһендә сикләнә, ә бит 12-15 километр тәрәнлектәр әлегә өйрәнелмәгән килеш ҡала.\nБеҙҙең заманда геологтарға романтик рух хас ине. Практикаға ла, эшкә лә илдең иң алыҫ урындарына ебәреүҙәрен теләй инек. Студент саҡтағы практикаларҙы Алыҫ Көнсығышта, Ҡырымда үттем. Бөгөнгө йәштәргә бына ошо романтика етешмәй кеүек. Шулай уҡ киләсәктә ил һәм республика етәкселеге тармаҡты үҫтереүгә иғтибарҙы арттырһын ине, тигән теләктәмен. Ғөмүмән, беҙҙең Башҡортостан – хазиналар төйәге, тик шул байлыҡтарға һаҡсыл ҡараш, уларҙы рациональ файҙаланыу алымдары булырға тейеш.\n– Һеҙҙе “Урал батыр” эпосын геологияға бәйләп өйрәнгән ғалим булараҡ та беләбеҙ. Был ҡыҙыҡһыныуға нимә сәбәпсе?\n– 2014 йылда Ишембайҙа башҡорт һәм бер өлөшө рус телдәрендә нефтсе-инженер Юнир Ваһапов үҙнәшер юлы менән “Урал батыр” ҡобайырында тәбиғәт” исемле китап сығарғайны. Башҡорт халҡының яҙмышына, уның борон замандан әхлаҡи үҫешенә битараф булмаған тынғыһыҙ шәхес эпосҡа таянып, ҡайһы бер тәбиғи күренештәрҙе үҙенсә асыҡлап ҡарай. Автор был башланғысына туған халҡының тарихына битараф булмаған ғалимдар һәм белгестәр ҡолаҡ һалыр, үҙ фекерен әйтер тип тә өмөтләнгән, әммә хеҙмәте йәмәғәтселек иғтибарынан мәхрүм ҡала. Тик ул баҡыйлыҡҡа күскәс кенә, туғандары һәм коллегалары башланған һөйләшеүҙе артабан дауам итеү маҡсатында мөрәжәғәт иткәс, мин был хеҙмәт менән ентеклерәк танышып сыҡтым. Шул нигеҙҙә ерҙәге геологик тетрәнеүҙәрҙе “Урал батыр” эпосына бәйләп сағыштырып, ундағы хайуандар донъяһын һәм кешелек тарихының үҫешен үҙ күҙлегемдән өйрәнеп, “Урал батыр” һәм тирә-яҡ мөхит” тип аталған хеҙмәт яҙҙым. Ул 2017 йылда “Башҡортостан” гәзитендә баҫылып сыҡҡас, Башҡортостандың халыҡ шағиры Рауил Бикбаев менән эпосты ғилми нигеҙҙә өйрәнгән ғалимә, филология фәндәре докторы Фәнүзә Нәҙершина хеҙмәтемә ыңғай баһа бирҙе.\n– Һеҙҙе яҡындарығыҙ һәүәҫкәр рәссам, шағир-тәржемәсе булараҡ та белә...\n– Былар барыһы ла йәшлек мауығыуы булғандыр инде. Һүрәт төшөрөүгә һәләт бала саҡтан килә. Көҙгөгә ҡарап эшләгән тәүге автопортретым әле булһа һаҡлана. Студент йылдарында уҡыу йортоноң рәсем төшөрөү студияһына йөрөгәйнем, байтаҡ ҡына эштәрем дә йыйылғайны, әммә осраҡлы янғын арҡаһында барыһы ла янып юҡҡа сыҡты.\nУниверситетта уҡыған йылдарҙа башҡорт шағирҙары һәм яҙыусылары, Мәскәүгә килгән саҡтарында, мотлаҡ беҙҙең менән осрашыу үткәрергә тырыша торғайны. Шул шиғри кисәләр тәьҫирендә миндә лә шиғыр яҙып ҡарау теләге тыуҙы. Студент саҡта ижад иткән байтаҡ арнауҙарым, тәржемәләрем һаҡланған. Бигерәк тә рус шағиры, сит ил әҙәбиәте өлгөләрен тәржемәләгән Валерий Брюсовтың ижады күңелемә яҡын.\n– Ғүмерегеҙҙең 80 йәшлек үренә артылғанда ла һеҙ тынғыһыҙ эшмәкәр булып ҡалаһығыҙ. Бөгөн ниҙәр менән мәшғүлһегеҙ?\n– “Башҡорт энциклопедияһы” ғилми нәшриәтендә инде 25 йыл автор, мөхәррир, тәржемәсе һәм редколлегия ағзаһы булып хеҙмәттәшлек итәм. 2018 йылда ҙур хеҙмәтемде – “Урыҫса-башҡортса геология терминдары һүҙлеге”н тамамланым. Ул быйыл баҫылып сығасаҡ.\nҒаиләбеҙ менән бергә йыйылыуҙан күңелгә ял, рәхәтлек алам. Ғөмүмән, минең уңыштарымда, әлеге дәрәжәләргә етеүемдә ғаиләмдең, тормош юлдашымдың роле баһалап бөткөһөҙ. Мине ҡайҙа ғына эшкә ебәрһәләр ҙә, улар һәр ваҡыт янымда булды. Алыҫ Африкала ла йәшәп ҡайтырға тура килеүе хаҡында әйтеп үткәйнем инде. Надир улым Өфө сәнғәт училищеһын һәм Мәскәү коммерция һәм хоҡуҡ институтын, Булат БДУ-ның тарих факультетын – ҡыҙыл дипломға һәм философия факультетының аспирантураһын тамамланы, хәҙер күренекле журналист. Бөгөн икеһе лә тормошта үҙ урындарын табып, ғаилә ҡороп, матур балалар үҫтерә. Ейәндәрем Айҙар, Таһир, Элина – мәктәп уҡыусылары, барыһы ла тырыштар. Айҙар былтыр тәүге ғилми мәҡәләһен яҙҙы, химия, геология, биология, астрономия фәндәре менән ныҡ ҡыҙыҡһына. Бәләкәстәребеҙ – өс йәшлек Әмирә менән Әсҡәр ҙә тормошобоҙ йәме булып үҫеп килә.\n– Йөкмәткеле әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт! Һеҙгә иҫәнлек-һаулыҡ, ғаилә именлеге теләйбеҙ!\nСССР нефть сәнәғәте министры урынбаҫары (1976 – 1981):\n– Яҙмыш бала саҡтан Эрнст Мирсаяф улына тәбиғәт тарафынан бирелгән һәләттәрен үҫтереүгә булышлыҡ итә. Бында ата-әсәһенең, уға белем биргән уҡытыусыларының роле ҙур, шулай уҡ үҙенең дә эшһөйәрлеген, маҡсатҡа ынтылыусанлығын билдәләп үтергә кәрәк.\nЭрнст Юлбарисовтың әүҙем ҡатнашлығында нефть табыуҙы арттырыу буйынса яңы биогеотехнологиялар ғәмәлгә индерелде һәм киң ҡулланылыш тапты.\n“Башкиргеология” йәмғиәтенең генераль директоры:\n– Эрнст Мирсаяф улы – энциклопедик белемгә эйә кеше. Мин уны башҡорт халҡының ғорурлығы тип атар инем. Ул һәр ваҡыт үҙенең белеме, тәжрибәһе менән ихлас бүлеште, йәш белгестәр – геологтар, нефтселәр өсөн остаз булды.\nМин айырыуса уның Башҡортостан Республикаһының геология буйынса дәүләт комитеты рәйесенең беренсе урынбаҫары булараҡ башҡарған эшмәкәрлегенә оло баһа бирер инем. Ул – геология тармағын үҫтереүгә, уның хоҡуҡи нигеҙҙәрен булдырыуға тос өлөш индергән шәхестәребеҙҙең береһе.\nБашҡорт халыҡ йырынан.\nҠарт Уралым, тарт һин ҡурайың,\nАғиҙелкәй, урғыл туҡтамай,\nОс, ыласын, һайра, һандуғасым,\nТыуған ерем, йырла һыҡтамай.\nТар быуаттар тотто башҡортто\nҠәбер өҫтөндәге ситлектә.\nТура уғын тота алыр ҡулын\nБәйләтмәне халҡым этлектән.\nСалауаты эйәрләне атын,\nЮлай тылсымланы ҡылысын,\nҠараңғыны яҙғы йәшен ярҙы\nҺәм яҡтыртты улдар намыҫын.\nСалауаттың йырла йырҙарын,\nОсма, ыласын, тыңла, һандуғасым,\nАғиҙелкәй, ашма ярҙарың.\nЙырла, Урал, ҡырҙа, яландарҙа\nУлдарыңдың ҡаны тамғанын,\nКөйлә, елкәй, һөйлә, еркәй,\nҠыҙарғанды ап-аҡ ҡарҙарың.\nЙырла, ялан, яраланған\nИр-егеттең яңғыҙ аттарын.\nЙырла, Урал, тоғро улың\nБуранбайҙың яҙған хаттарын.\nТыуған еркәй, йырла һыҡтамай.\nАғиҙелкәй, урғыл туҡтамай!


Материалы за Сентябрь 2013 года » Башкортостан кызы\n– Таңда уянып, табандарыбыҙҙы ергә тейҙергәндә, барыбыҙ ҙа бер үк шарттар алдындабыҙ. Ләкин килер көндөң, улай ғына түгел, ғүмерҙең нисек үтерен һәр кем үҙенсә хәл итә. Минең өсөн тормош матур, ҡәҙерле һәм ғәзиз. Кемдер, йәшәү – ғазап, ти икән, ул...\nЙыл буйына көткән ҡояшлы йәй күҙ асып йомғансы үтеп китте. Тәбиғәт, алтынһыу-ҡыҙыл төҫтәр менән балҡып, ҡабатланмаҫ матурлығын күңелдәргә һеңдерергә тырыша. Эйе, көҙҙө бар сағылышында – күҙҙе наҙлаусы сағыу төҫтәрен генә түгел, һалҡын иртәләрен,...\nХыял иле менән фани донъяны тоташтырыусы\nТиҫтә йылдар элек Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрында гөрләп барған “Ҡыпсаҡ ҡыҙы” спектакленең сағыу күренештәре әлегеләй күҙ алдымда. Бигерәк тә күрәҙәсенең, һуғышҡа ирең менән барһаң, ул иҫән ҡайтасаҡ, тигәнен уйлап, ул...\nТәүгеләрҙән булып яҙ килеүен ләлә сәскәләре еткерә, шунан петуниялар ултыртыла, пион, лилиә, раузалар... Йәй буйына төҫтәр алмашына, берәүһе ҡойолғанда, икенсеһе сәскә ата башлай. Бәрхәт гөл, цинния, йондоҙ сәскәләр көҙгә тиклем күҙҙе иркәләй. –...\nИрина Шейк өләсәһе менән ҡоймаҡ бешерә\nБашҡорт һылыуҙарының бер-бер артлы донъя подиумын яулауы ғәҙәти күренешкә әйләнеп килә шикелле. Ҡыҙҙарыбыҙҙың береһе – матурлыҡ алиһәһе тип танылған, Португалия футболсыһы Криштиану Роналдуның йөрәген әсир иткән билдәле топ-модель Ирина Шейктың...\nЗифа, Зөлхизә, Ғәлимә...\n50-се йылдарҙа Силәбе өлкәһенең данлыҡлы Магнит ҡалаһында йәшәүсе ҡорос ҡойоусы Исмәғил менән уның ҡатыны Нәфисә ғаиләһендә өс ҡыҙ үҫә – Зифа, Зөлхизә, Ғәлимә. Өйҙә уларҙы башҡортса исемдәре менән атаһалар, урамда, мәктәптә тик урыҫса – Зина, Зоя,...


“Бутсыларҙы сөйгә элергә иртә әле!”, – ти спорт ветерандары.\n9 Март 2017, 20:43\nОшо көндәрҙә “Йондоҙло” физкультура-сәләмәтләндереү комплексында спорт ветерандары араһында мини-футбол турниры үткәрелде. Сараның ойоштороусылары – район хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт бүлеге. Мини-футболды популярлаштырыу, сәләмәт йәшәү тормошон пропагандалау, ауыл халҡын спорт уйындарына йәлеп итеүҙе маҡсат итеп ҡуйған турнирҙа Йылайыр, Һабыр һәм Юлдыбай ауылдары командалары ҡатнашты.\nФутболсылар алдында сәләмләү һүҙе менән район хакимиәтенең йәштәр сәйәсәте, физик культура һәм спорт бүлеге етәксеһе Фәрит Әбделмәнов, спорт ветераны Александр Мамыкин сығыш яһаны.\nӘйтергә кәрәк, ветерандар бик матур һәм сәмле уйын күрһәтә алды. Уның барышында, район үҙәге ветерандары башҡаларҙан күпкә айырылып торҙо. Финалда улар Юлдыбай ауылы ярышташтарын үтеп, еңеүгә өлгәште. Өсөнсө урын Һабыр футболсыларына бирелде. Ярыш һуңында иң яҡшы мини-футболсылар билдәләнде. Шулай итеп, “Иң яҡшы ҡапҡасы” номинацияһында район үҙәгенән Илфат Такалов, “Иң яҡшы һаҡсы” номинацияһында Һабырҙан Венер Таһировҡа еткәндәр булмаһа, “Иң яҡшы һөжүмсе” булып Юлдыбайҙан Александр Ивлев танылды.\nБындай төр спорт ярыштары, уйын яланында барған тактик алыш менән генә түгел, ә үҙ-ара аралашыу менән дә ҡиммәт була. Бер-береһе менән күптән түгел генә район намыҫын яҡлаған йыйылма команда составында булған спортсылар өсөн еңеү төп маҡсат итеп ҡуйылмауы билдәле.\nЭйе, физик культура ғүмерлек шөғөл булып ҡалырға тейеш. Бындай, иң йәш уйынсы 45-те ашаҡлаған, 50-гә етеп килгән ирҙәр, иҫ китерлек оҫта туп уйнатҡан сараларҙы күрһәң, илһам һәм дәрт өҫтәлә. Айырыуса был ярыштарҙы ойоштороусыларҙың, унда ҡатнашыусыларҙың футболға тоғролоғо һоҡландырҙы. Үҙе әйтмешләй, бутсыларын сөйгә элергә ашыҡмаған, 72 йәшлек спорт ветераны Александр Мамыкиндың да сәмле уйыны күп нәмә хаҡында һөйләй.


Өфөлә авария хәлендәге йорттан тағы ла хөртөрәгенә күсергәндәр - Bash.News\nӨфөлә авария хәлендәге йорттан тағы ла хөртөрәгенә күсергәндәр\nӨфөлә авария хәлендәге йорттан тағы ла хөртөрәгенә күсергәндәр https://bash.news/news/101912_fl_avariya_xlendge_jorttan_tay_la_xrtrgen_ksergndr\nӨфө районы Подымалово ауылында йәшәгән һигеҙ ғаиләгә социаль килешеү нигеҙендә авариялы тип танылған торлаҡтары урынына яңы фатирҙар бүленә. "Әммә был фатирҙарҙа йәшәү мөмкин түгел, төҙөүсе ойошма йорттарҙы нисек етте шулай тапшырған, санитар талаптарға ла яуап бирмәй” ти фатир хужалары. Подымалово ауылында социаль торлаҡ менән бәйле мәсьәләне БСТ каналы хәбәрсеһе Гүзәл Борханова асыҡланы.\nНина Шобик 84 йәшлек атаһына бирелгән был йорттоң ишеген айырыуса һаҡлыҡ менән генә асып инә. Күп фатирлы йорттан авариялы торлаҡ урынына тәҡдим ителгәне тағы ла сифатһыҙыраҡ булып сыҡҡан.\nНина Шобик: “Асҡыстарҙы ҡулға алып, был торлаҡҡа инеү менән иҙәндәге ошо соҡорҙарға тап булдыҡ. Башта туғандарға ҡртымға биреп торҙоҡ, өлкән йәштәге атайым икенсе ҡатта йәшәй алмай. Унда бөтөнләй тын алып булмай”.\nСоциаль торлаҡ SIP панелдән ҡоролған. Әммә нигеҙен ҡорғанда уҡ етешһеҙлектәргә юл ҡуйылған. Стеналар ҙа бик насар нығытылған. Улар аша күршеләрҙең нисек тын алғаны ла ишетелә, ти, бында йәшәүселәр.\n“Йәшәү өсөн тәғәйенләнгән 9 квадрат метрлы бүлмә сарҙаҡта урынлашҡан. Күп фатирлы йорт тип һаналған торлаҡта иҙәндәр бәүелеп тора. Йорт хужабикәһе хатта көслө ел иҫкәндә ленолеумды ла күтәрә, тип зарлана”.\nРәсих Мозафаров йортонда ла төҙөүселәр тарафынан үтәлмәгән етешһеҙлектәр бихисап. Стеналар ишелергә тора, иҙән ҡабарып сыҡҡан, тәҙрәләр көс-хәл менән генә ябыла\nРәзилә Ғәзиева, юрист: “Был торлаҡта йәшәрлек түгел, нигеҙенән алып түбәһенә тиклем етешһеҙлектәр бик күп”.\nБашҡортостандың торлаҡ төҙөлөшө фондында был йорттарҙы төҙөгән ойошма юҡ, шуға ла уға бәйле бөтә ялыуҙар беҙгә килә. Был йорттарҙа етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса эш башҡарыла, тигән яуап алдыҡ.\nДенис Чепорный, Башҡортостан торлаҡ фондының гарантия файҙаланыу секторы мөдире: “Экспертиза үткәрелгәндән һуң, етешһеҙлектәрҙе бөтөрөү буйынса проект эшләнде. әлеге ваҡытта ике йортта капиталь ремонт үткәрелде, ҡалған икеһендә эштәр бара, Алты йортта йыл аҙағына ремонт эштәре тамамланырға тейеш”.\nӨфө районы Подымалово ауылында йәшәгән һигеҙ ғаиләнең дәғүәләре яуаплы органдар тарафынан контролгә алынған. Беҙ социаль торлаҡта етешһеҙлектәр нисек бөтөрөлөүен күҙәтеп барасаҡбыҙ.\nӨфөнөң Инорс биҫтәһендә яңы бассейн төҙөлә\n18:15, 14 авг\nИглин районында «Башҡорт ихаталары» конкурсы әүҙем үтә\n23:19, 10 авг\nШишмә районының Әлкә 2 ауылы үҙәгендә сквер төҙөкләндерелә\nКүберәк төҙөргә кәрәк!\n17:01, 08 авг\nРадий Хәбиров республиканың алдынғы төҙөүселәренә юғары наградалар тапшырҙы\n16:49, 08 авг


Башҡортостан Башлығы указы менән республиканың тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе итеп Светлана Бурдюк тәғәйенләнде.Светлана Бурдюк Липецк өлкәһендә 1966 йылда тыуған. Юғары белемле. Юғары комсомол мәктәбе һәм Башҡорт дәүләт агарар университетын тама\nСветлана Бурдюк Липецк өлкәһендә 1966 йылда тыуған. Юғары белемле. Юғары комсомол мәктәбе һәм Башҡорт дәүләт агарар университетын тамамлаған. Әлеге вазифаға тәғәйенләнгәнсе республиканың тарифтар буйынса дәүләт комитеты рәйесе урынбаҫары булып эшләгән.


Гәзиттең номеры: 33 » Гәзиттең номеры: 33 » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Гәзиттең номеры: 33\n30 мең гектар буш ята27.04.2017\n«Россельхознадзор» хеҙмәтенең БР буйынса идаралығы былтыр ауыл хужалығы ерҙәрендә 995 тикшереү үткәрә. 356 ер тураһында ҡануниәтте боҙоу осраҡтары асыҡланды: башбаштаҡлы рәүештә уңдырышлы ҡатламды һыҙырып ташлау, ерҙәрҙе юҡҡа сығарыу, сүпләү, сүп үләндәре таралыуға юл ҡуйыу, ауыл хужалығы ерҙәрен маҡсатҡа ярашһыҙ файҙаланыу һәм башҡа.\nТикшереүҙәр барышында бирелгән күрһәтмәләр буйынса 1303,8 гектар ер ауыл хужалығы әйләнешенә ҡайтарыла.\nБашбаштаҡлы рәүештә уңдырышлы ҡатламды һыҙырып ташлау осраҡтары нигеҙҙә ҡаҙылма байлыҡтар сығарыу өсөн ҡаҙылған карьерҙарға тура килә - 25 факт. Карьер асыу өсөн лицензия йә рөхсәт ҡағыҙы алған осраҡта ла, эшкә тотонор алдынан участканы ауыл хужалығы ерҙәре категорияһынан сәнә-ғәт ерҙәре категорияһына күсереүҙе хәстәрләү бурысы ла тора.\nХеҙмәттәре ҡаһарманлыҡҡа тиң27.04.2017\nБашҡортостанда Чернобылдә эшләгән 3 меңдән ашыу кеше йәшәй. Ҡала-районыбыҙҙан авария эҙемтәләрен бөтөрөүҙә 106 кеше ҡатнаша. Бынан тыш, 1957 йылда 12 яҡташыбыҙ Силәбе өлкәһендәге «Маяҡ» сәнәғәт берләшмәһендә радиацияға дусар була. 1953 йылда шулай уҡ Семипалатинск полигонында хәрби хеҙмәт үтеүсе 12 кеше ядро бомбаһын һынаған мәлгә эләгә. Йыл һайын республика төбәктәрендә ликвидаторҙар осрашыуҙарға йыйыла. Бындай саралар Учалыбыҙҙа ла үтеп тора. Чернобыль фажиғәһе эҙемтәләрен бөтөрөүҙә ҡатнашыусылар хөрмәтенә һәйкәл асылған. Былтыр Чернобылдә ҡатнашыусыларға юбилей миҙалдары ла тапшырылды.\nОнотолмай Чернобыль фажиғәһе27.04.2017\nСССР-ҙағы иң ҙур атом станцияһын Белоруссиянан йыраҡ түгел, Киевтан - 100 км, Чернобылдән 18 километр алыҫлыҡта төҙөйҙәр. Күп тә үтмәй уның эргәһендә атомщиктар йәшәгән киң урамдары, балалар майҙансыҡтары, стадиондары булған Припять ҡалаһы ҡалҡып сыға. 1986 йылдың 26 апрелендә Чернобыль атом электростанцияһының дүртенсе энергия блогында көслө шартлау яңғырай...\nОсрашыу эшлекле үтте06.05.2016\n25 апрелдә ҡала-районыбыҙға эш сәфәре менән РФ Дәүләт Думаһы депутаты, Думаның мәҙәниәт буйынса комитет рәйесе, «БР халыҡтары ассамблеяһы рәйесе» Зөһрә Рәхмәтуллина килде. Башта Зөһрә Йыһанур ҡыҙы район хакимиәте башлығының оператив кәңәшмәһендә ҡатнашты. Осрашыу барышында учалыларҙы яҡынлашып килгән Яҙ һәм Хеҙмәт байрамы менән ҡотланы. Һөҙөмтәле, тырыш хеҙмәттәре өсөн Ҡунаҡбай ауылы мәктәбе директоры Ринат Ямалиевҡа, «Башҡорт алтын табыу компанияһы» директоры Ирек Ғиззәтуллинға, Учалы телевидениеһы хәбәрсеһе Мәүлиә Рәхимоваға Хөрмәт грамоталары тапшырҙы.


Атеросклерозды нисек дауаларға? » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек»\nГазета "Йәшлек" » Һаулыҡ һаҡлау » Атеросклерозды нисек дауаларға?\n06.10.2018 Атеросклерозды нисек дауаларға?\nБыл сир атеросклероз төйөрсәләре барлыҡҡа килеүҙән ҡан тамырҙарының тарайыуынан була. Шунлыҡтан холестеринығыҙ юғары икән, мотлаҡ диетаға күсергә кәрәк. Йәғни майһыҙ ит, балыҡ, майһыҙ ғына бешерелгән йәшелсә ашарға ярай. Йәшелсәләрҙең картуфтан башҡа бөтәһен дә ашарға мөмкин. Колбаса, сыр, шоколад кеүек аҙыҡтарҙан баш тартығыҙ. Һөттөң ҡуйылығы 1,5 процент ҡына булырға тейеш. Көнөнә 2 йомортҡа һарыһы ашарға ярай.\nЮғары ҡан баҫымын да һәр саҡ көйләп тороу зарур. Сөнки ҡан баҫымы күтәрелгәндә, тамырҙарға көсөргәнеш арта. Был уғата хәүефле, сөнки уларҙың күтәрә алмауы ихтимал.\nТарайған ҡан тамырҙары аша шыйыҡ ҡанға үтеүе еңелерәк, шунлыҡтан ҡанды шыйығайтыу өсөн көн дә киске аштан һуң 1/4 аспирин эсергә кәңәш ителә. Әммә кемдә ашҡаҙан сей яраһы бар, уларға аспирин ярамай. Эҫелә, айырыуса физик эш эшләгәндә организм 3 – 5 л һыуҙы юғалта. Һөҙөмтәлә ҡан да ҡуйыра. Шуға күрә эҫелә һыуҙы күберәк эсеү талап ителә. Дарыуҙарға килгәндә, уларҙы табип менән кәңәшләшеп кенә ҡулланырға кәрәк.


Аҙна аҙағына көндәр йылынасаҡ // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nАҙна аҙағына көндәр йылынасаҡ\n15:35, 4 октября 2010 Йәмғиәт\nБашҡортостанда аҙнаның икенсе яртыһы йылы буласаҡ. Был турала гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы буйынса Башҡортостан идаралығы начальнигы Юрий Ферапонтов хәбәр итте.\n— 7 октябргә тиклем һалҡын һауа торошо һаҡланасаҡ. Төнөн урын-урыны менән 2-7 градусҡа тиклем һыуытыуы көтөлә. Көндөҙ термометр бағанаһы 2-7 градус йылы билдәһендә буласаҡ, — тине ул. – Аҙна уртаһына республика буйынса йылы фронт үтәсәк. Урыны менән бер аҙ ямғыр яуыуы ихтимал. Фронт үтеүгә һауа температураһы күтәреләсәк.\nЮрий Ферапонтов әйтеүенсә, төнөн ике градус һыуыҡтан өс градус йылыға тиклем буласаҡ. Көндөҙ һауа 12-16 градусҡа тиклем йылынасаҡ. Яуым-төшөм көтөлмәй.


Әсә наҙына мохтажмын\nЗөһрәнең ике ятып бер төшөнә инмәне ҡала тормошо. Эйе, ҡала тормошон ни өсөндөр өнәп етмәне шул. Ҡунаҡҡа килгән арала ла ике-өс көндән артыҡ тора алманы.– Ҡала тормошо тормошмо ул? Таш өйҙөң һауаһында эҫергәнеп, йә йоҡлап булмай, төнө буйы алай-былай әйләнеп, тулап, баш ауыртып, туҡмалған кеше кеүек килеп тораһың. Йә иркенләп бәҙрәфенә йөрөп булмай. Ҡана, ҡуй, ҡайта һалайым, – тип ҡайтып китә торғайны.\nБашыңа төшһә, өйрәнәһең икән ул ҡала тормошона ла. Шөкөр, бына өс йыл тулып үтте ҡалала йәшәп ятыуына. Ярты йыл тирәһе шаулы ҡалаға өйрәнә алмай йонсоно шулай ҙа. Әле бына һин дә мин ҙур ҡалала яңғыҙы йөрөргә өйрәнеп алды. Бараһы еренә машина көтөп тормай, үҙе сыға һалып йөрөп, йомошон йомошлап ҡайта.\nШул бала тип килеп йәшәп ятыуы. Хатта ауылдағы өйөн дә һатмаған. Ҡәйнешенең малайҙарын индереп киткәйне. Үҙе лә ярты йыл һайын ҡайтып -китеп йөрөй. Йыраҡ шул ара, бик йыш ҡайта алмай.\nИренең мәрхүм булыуына ун йыл булып китте. Аталары үлгәс тә ҡалаға үҙ яндарына әйҙүкләй башлағайны инде улы ла ,ҡыҙы ла.\n– Әле һаулығым да шөкөр, атайығыҙ менән икәүләп хәләл көс менән ни һан донъя ҡорҙоҡ. Ҡунаҡҡа барып йөрөрмөн, күсеп барыуға ауыҙығыҙҙы ла асмай тороғоҙ. Ҡартайып, кәрем ҡайта башлаһа, унда күҙ күрер, – тигәйне.\nҠыҙы Дилә лә, улы Рим дә юғары уҡыу йортон бөтөп, бер ҡалала төпләнделәр. Шөкөр, икеһе лә тиң-тигеҙ яртыларын тапты. Киленен дә, кейәүен дә үҙ балаларындай күрә Зөһрә. Улы үҙенең эшен асҡан. Килене иренең эшендә юрист, иренең уң ҡулы. Бер ҡыҙ, ике ул үҫтерәләр.\nҠыҙынан һуң арыуыҡ йөрөп, килене игеҙ малай тапты. Бына шул игеҙ баланы ҡарашырға, ай-вайына ҡуймай, әсәһен ҡалаға йәшәргә алып килде Рим.\n– Әсәй, мин эштән бушамайым, гел юлдамын. Киленеңә бер үҙенә ауыр игеҙ балаларҙы ҡарауы, етмәһә, Лизаны мәктәпкә, төштән һуң түңәрәктәргә йөрөтөргә кәрәк. Иртән үҙем мәктәбенә алып барһам ,төштән һуң һин алып йөрөшөр инең, әсәй, уйла әле. Мин бөтөнләй күсенеп бар тимәйем, балалар аҙыраҡ ҙурайғансы ғына, – тип ай-вайына ҡуйманы. Әсә балаһының һүҙен йыға алманы.\nХәҙер инде игеҙәктәр ҙурайҙы, тиҙҙән садикка барасаҡтар. Бына икенсе йыл Зөһрә ейәнсәрен дүрт туҡталыш йыраҡлыҡта бейеү түңәрәгенә алып йөрөй. Бәләкәйҙән ҡыҙыҡай бейеүгә ынтылды. Зөһрәнең Диләһе лә бейеү яратты. Мәктәптә уҡығанда уҡ бейеү конкурстарында урындар алып йөрөгәйне. Тик һайлаған һөнәре сәнғәткә яҡын булманы. Экономист һөнәрен һайлап, банк өлкәһендә эшләй.\nБөгөн иртәрәк килгәндәр икән. Түңәрәк етәксеһе гел генә ҡаршы ала торғайны. Әле күренмәй. Зөһрә ата-әсәләр өсөн беркетелгән бүлмәгә инде. Бүлмәлә Лиза менән шөғөлләнгән Айлина әсәһе менән телевизор ҡарай. Улар ҙа иртәләгән икән. Айлина Лизанан бер аҙ һуң килде бейеүгә.\nТөҫө-башы менән ҡыҙыҡай әсәһенә оҡшаған. Башҡалары менән бик аралашмаһа ла, ошо Айлина менән матур аралаша Лиза. Әле лә күреү менән бер-береһенә бик матур йылмайышып яҡынайҙылар. Кейемдәрен алыштырырға тотондо ике ҡыҙ. Бына ошо иркен бүлмәнең булыуы һәйбәт ата-әсәләргә. Коридорҙа-фәлән көтөп тормайһың, өҫтәге кейемде сисеп элеп торорға кейем элгестәре, ултырырға диван-ултырғыстар, өҫтәл, мөйөштә телевизоры ла бар.\nӘлбиттә, машина менән килгәндәр ҡайтып кире килә, ә автобус менән оҙатып килгән ҡайһы бер ата-әсә ошо бүлмәлә балаһының шөғөлләнеп бөткәнен көтә. Зөһрә менән Лиза күп осраҡта йәйәү йөрөгәс, күберәген Зөһрә инә был бүлмәгә. Былтыр бер ҡыҙҙың әсәһе менән ултыралар ине, улар хәҙер ҡайҙалыр күсеп киткән тинеләр. Быйыл ошо Айлинаның әсәһе менән йыш булмаһа ла ҡайһы ваҡыт осрашалар.\nЙәш ҡатын бик һөйләшеп бармай, күберәк уйҙарға сумып ултырыуҙы хуп күрә. Һуңғы ваҡыт был ҡатындың күҙҙәренең моңһоулығын шәйләне Зөһрә. Эйе, күҙенең нуры юҡ, тоноҡ. Үҙе төҫкә-башҡа күркәм, һылыу ғына, кәүҙәһе лә ыҡсым.Кейгән кейеме лә ҡиммәтле, килешле генә.\nТәүҙәрәк бик иғтибар ҙа итмәне йәш ҡатын Зөһрәгә. Тора-бара, йыш осрағас, баш ҡағып ҡына иҫәнләште. Үҙе машина менән дә килеп, ҡайһы ваҡыт ҡыҙын ҡалдырып, аҙаҡ килеп алғаны бар. Кеше менән аралашыуға шәп Зөһрә нисек тә эсенә инә алмай йонсоно ошо ҡатындың. Исмаһам, исемен дә белмәй бит. Ары-бире һүҙ ҡушып ҡарағаны бар ул, тик эйе, юҡтан башҡаны өндәшмәй.\nӘмәлгә ҡалғандай, бөгөн үҙе һүҙ башланы йәш ҡатын. Килеп ингәс тә Зөһрә өҫтөн сисеп элергә булғайны:\n– Апай, һеҙ төпкәрәк элһәгеҙ ҙә була. Бөгөн мин Айлинаны иртәрәк алам, шуға ситкә ҡуйғайным кейемемде, – тип йылы ғына өндәште. Әллә ҡасандан һүҙ башларға уңай тапмай йөрөгән Зөһрәгә был етә ҡалды.\n– Ярай, ҡуйырмын, – тип өҫ кейемен элде лә йәш ҡатынға ҡаршыраҡ ултырҙы. – Һеңлем, исемеңде лә һорашҡаным юҡ, кем булаһың? Мин Зөһрә апайың булам. Лизаның өләсәһе.\n– Мин Сәүиә булам. Өләсәһелер, тигәйнем, дөрөҫ һиҙемләгәнмен икән.\n– Ауылдан килдем мин ошо балаларҙы көтөшөргә. Хәҙер өс йыл инде улымдың балаларын ҡарашам. Лизанан һуң килен игеҙ малайҙар тапты, хәҙер өс йәштәрен тултырҙылар. Улымдың үҙ бизнесы бар. Ҡыҙым да ошо ҡалала. Уныҡы ла берәүһе уҡып йөрөй, бәләкәсе әле садикта, быйыл көҙгә уҡырға бара аныһы ла. Кейәүем дә, ҡыҙым да сәғәтле эштә йөрөгәс, ваҡытында балаларын садикка ла, мәктәпкә лә алып йөрөйҙәр. Шулай ҙа ял көндәренә, байрамдарға улым өйҙә булғанда уларға ла йөрөйөм. Балаларын һағынам. Барып һөйөп, танһығымды ҡандырып ҡайтып китәм. Баланың балаһы балдан татлы бит. Үҙебеҙҙекеләрҙе ней, эш араһында үҫтереп, күрмәй ҙә ҡалғанбыҙ. Аталары менән бер ул, бер ҡыҙ үҫтергәйнек. Хәҙер ун йыл инде атайҙарының беҙҙе ташлап китеүенә. Балалар шунда уҡ, үҙебеҙҙең янға алабыҙ тип, бер булдылар. Үҙегеҙ ныҡлап урынлашығыҙ, әле үҙ донъямды үҙем көтөрлөкмөн, бушҡа бимазаламағыҙ мине, – тип ҡаршы булғайным, килен игеҙәктәрен тапҡас, улым ай-вайыма ҡуймай бала ҡарашырға тип алып килде. Инде генә яратмай торғайным ҡала тормошон, кеше әкренләп өйрәнә икән. Хәҙер үҙемә лә оҡшай башланы әле ҡала, – тип бер тынала һөйләп бөтөп, артынса шарҡылдап көлөп ҡуйҙы Зөһрә.\nЙылмайыу менән генә сикләнергә уйлаған Сәүиәгә Зөһрә апаһы хут бирмәне.\n– Һинең балаң нисәү һуң? Әллә ошо Айлина ғынамы? Үҙең ҡайһы яҡтыҡы? Әллә ҡаланың үҙенекеме? Ата-әсәйең барҙыр? Ирең ҡайҙа эшләй? – тип бер-бер артлы һорауҙарға күмеп ташланы Зөһрә апаһы Сәүиәне.\nӘңгәмәгә әҙер түгел инеме, әллә һөйләгеһе килмәнеме – шунда уҡ һүҙ башламаны йәш ҡатын. Моңһоу күҙҙәре менән тултырып ҡарап, уйға ҡалып ултырҙы бер аҙ. Аҙаҡ тыныс, талғын ғына матур тауыш менән:\n– Минең дә ҡыҙым менән малайым бар. Малайыма дүрт йәш. Садикка йөрөй. Ата-әсәйем күптән ҡалала йәшәй. Беҙ ике ҡыҙ үҫтек. Рима исемле һеңлем бар. Башта район үҙәгендә йәшәнек, һуңынан атайымды эше буйынса үрләттеләр. Ғаиләбеҙ менән ҡалаға күсеп килгәнгә байтаҡ йылдар. Ошо ҡалала унынсыны тамамлап, һеңлем дә, мин дә юғары уҡыу йортон тамамланыҡ. Мин студент саҡта уҡ тормошҡа сыҡтым. Ирем ғаиләһендә бер үҙе генә. Ата-әсәһе район үҙәгендә йәшәй. Бик яҡшы кешеләр. Әле булһа ,ярҙам итеп торалар.\n– Һәйбәт инде, ике яҡлап та ата-әсә хәлле булып, балаларына ярҙамы тейеп торһа. Минең киленемдең атаһы юҡ, ҡоҙағый йыш ауырый, кейәүемдең ата-әсәһенә үпкә юҡ. Өс балаһына ла етешәләр. Һау ғына булһындар, – тип ҡоҙағыйҙарына ҡәнәғәт булыуын белдерҙе Зөһрә.\n– Ғаиләлә ике генә ҡыҙ үҫһәк тә, әсәйем һеңлемде нығыраҡ ярата. Әсәйем уҫал минең. Атайым эшендә түрә булып ултырһа ла, өйҙә әсәйемдең күҙенә ҡарап, уға буйһонорға ғына тора. Ғүмер баҡый ғаиләлә атайымдың һүҙе булманы. Бөтәһе лә әсәй фарманы менән барҙы. Атайым уның һүҙенән сыҡмай.\n– Ней, ике генә бөртөк балаңды нисек инде айырып ҡарау булһын, һеңлем, һинең үҙеңә шулай тойолғандыр, – тип әсә кешене яманлатҡыһы килмәй һүҙгә ҡыҫылды Зөһрә.\n– Үҙем дә шулай тип һаман үҙемде тынысландырып килдем. Кейәүгә сыҡҡас, ысын шулай икәнен аңланым. Ярлы кешенең балаһына сыҡтың, тип туй яһаманылар, атайым ҡаршы тора алманы. Иремдең ата-әсәһе яғында булды туйыбыҙ. Әсәйемдәр килмәне. Хатта һеңлемде лә туйға ебәрмәнеләр. Ҡайнымдарҙың ярҙамы менән матур фатир һатып алдыҡ. Әле шунда йәшәйбеҙ. Ә һеңлем кейәүгә сыҡҡайны, әсәйемдәр уға ике бүлмәле квартира һалдылар туйға. Һуң, уйлап ҡараһаң, ул да министр балаһына сыҡманы. Минең иремдең ата-әсәһе кеүек ябай кешеләр ине. Кейәүҙең ата-әсәһе айырылышҡан. Туйға әсәһе генә килде.\nБер нәмәһе лә кәрәкмәй миңә уларҙың.Тик мин әсәйемде йәшәгән һайын аңламайым. Бала саҡтан әсәйемдең: «Һиңә ошо ла яраған», – тигән һүҙҙәре әле булһа ҡолағымда тора.\nКейәүгә сыҡҡас, тиҫтә йыллап балаға уҙа алманым. Ҡәйнәм-ҡайнымдан әр һүҙе ишетмәнем, әммә үҙ әсәйем сәбәбен дә һорап тормайынса, иреңдән тороп ҡалаһың, бала тап, ҡыутомшоҡ бисәнән башҡа ирең бисә таба алмаҫ тейһеңме, тип теңкәмде ҡоротто. Сәбәбен һорашып та торманы.\nБала булмайынса арыуыҡ йөрөгәс, иремдең миңә ҡарашы үҙгәргәнен тоя башланым. Көн тимәй, төн тимәй илап-илап Хоҙайҙан бала һорап ялбарҙым. Күп тә үтмәй иремдең һулға йөрөгәнен дә ишеттерҙеләр. Ташлаһа, үҙе ташлап китер, тип күрмәмеш-белмәмешкә һалыштым. Ҡәйнәм минең балаға уҙа алмай йөрөгәнде белгәс, минән кәм ҡайғырманы. Әллә ҡайҙан әбей-һәбей белешеп, эсемде һылатырға ла алып йөрөнө. Әллә эс һылатыу ярҙам иттеме, әллә теләк ҡабул булдымы – йәшәүебеҙгә туғыҙ йыл тигәндә мин ауырға ҡалдым. Шатлығымдың сиге булманы. Ҡәйнәмә әйткәс, ишетте лә баһа Хоҙайым, тип күҙ йәштәре менән иланы.\nӘммә ирем минең балам буласағына ҡыуанманы, киреһенсә, абортҡа ҡыуҙы. Сөнки был ваҡытта уның икенсе ҡатындан балаһы бар ине инде. Шулай ике ғаилә араһында йөрөп ятҡан сағы. Мине лә ташлай алмай, сөнки ҡайны-ҡәйнәм мин тип өҙөлөп тора. Хоҙайҙан һорап алған баламды, мин ул ташлап киткән хәлдә лә, таба инем. Таптым. Бына ошо Айлина минең көтөп алған ғәзиз балам. Атаһының мөнәсәбәте үҙгәрмәне, башта уҡ ҡаршы булғанғамы, үҙенеке итеп ҡабул итмәне. Әлегә тиклем бер йылыһы ла юҡ балаға. Өс йылдан һуң Айлинаға ҡусты алып ҡайттыҡ. Ирем ерҙән түгел, күктән йөрөнө. Бәләкәй сағынан ҡарашты. Әле лә малайыбыҙ өсөн үлеп тора. Садикка ла үҙе йөрөтә. Бына шулай атай-әсәйҙең дә төрлөһө була икән ул. Үҙем бала саҡтан әсәйемдең ситләтеүенән, әр-битәренән үҙәгемә үтеп үҫтем. Бер йылы ҡараш, наҙ тойманым, хәҙер ҡәҙерле ҡыҙым ата һөйөүенә мохтаж. Мин әсәйемдең һөйөп иркәләгәнен бер тапҡыр ҙа иҫләмәйем. Һин шулай, һин былай тигән һүҙҙәре генә ҡолаҡ төбөндә. Хәҙер ҡыҙымды үҙ атаһы ситләтә. Эше ошо тирәлә булһа ла, ҡыҙын алып йөрөүҙе күп күрә. Ярай, машина алып биреште үҙемә. Права алып, былтырҙан үҙем йөрөйөм машинала.\n– Бына хикмәт, улай ҙа була икән. Йөрәк ярып сыҡҡан балаларыңдың һәр береһе ҡәҙерле инде ул. Аптыраттың әле мине, Сәүиә һеңлем. Әллә, мин ней ике балам өсөн йәнемде бүлеп бирергә әҙермен. Эйәле-башлы булғас, килен-кейәүеңде лә балаға һанайһың әле ул. Шунһыҙ булмай. Ауыҙыңдан өҙөп биреп, булмағанын етештереп торорға тейеш инде ата-әсә. Бигерәк тә әсәй кеше. Бармаҡтың ҡайһыныһын тешләһәң дә ауырта.\n– Юҡ шул, Зөһрә апай, бөтә ата-әсәй ҙә улай булмай икән. Мин әсәйемә ҡарағанда ҡәйнәмде яҡын күрәм. Айырылышып бөткән ерҙән уның тырышлығы менән ғаилә тарҡалманы. Әсәйем менән бер ҡалала йәшәп тә һирәк күрешәбеҙ. Ҡәйнәм аҙна һайын тейәнеп килеп етә, һағындым тип. Ҡайным да, ҡәйнәм дә ике балам өсөн өҙөлөп тора.\n– Әллә уйлағайным шул, күҙеңдең нуры юҡ бит, был һеңлене ниндәй һағыш-уй баҫҡан икән тип, әтнәкеһе булған икән. Һеңлең менән арағыҙ нисек һуң? Ҡатышағыҙмы?\n– Тәүге ире менән һеңлем айырылышты. Икенсегә барҙы. Аралар йылы түгел. Анда-һаяҡ, мәжлестәрҙе иҫәпкә алмағанда, аралашыу юҡ тейерлек. Ул бит минән әсәйемде ҡыҙғана. Бына шулай йәшәйбеҙ инде. Ситтән ҡарағандарға, бәлки, ал да гөл кеүек күренәбеҙҙер. Атайымды йәлләйем, вазифалы урындарҙа эшләп кеше араһында йөрөһә лә, әсәйем ни тиһә, шул булып йәшәне. Мине ҡаҡманы, һуҡманы ла, ҡыҙым тип йән дә атманы. Әле ирем ҡыҙыбыҙ өсөн шулай. Маңлайға яҙылғанмы, күрәсәк шулай булғандырмы? Түрә балаһы булып, етеш тормошта йәшәнем. Әммә әсә наҙы менән ата һүҙенә бала саҡтан һыуһап үҫтем. Шуға ҡыҙыма мөмкин тиклем әсә наҙы бирергә тырышам. Атаһының да һалҡынлығын белгертмәйем. Балаларҙы йышыраҡ ҡартатаһы менән ҡәртәсәһенә алып ҡайтабыҙ. Үҙҙәре лә шунда талпынып тора. Әсәйем менән атайым ҡунаҡҡа саҡырһаң ғына килә. Атайым балаларҙы иркәләп йылы һүҙ ҡушһа ла, әсәйем өҙөлөп тормай. Әле ошо йәшкә етеп аңламайым, һеңлем ауырып больницаға ятҡас, әсәйем үҙе ҡараны балаларын. Әле лә ҡараша. Һөйөүҙе, яратыуҙы көсләп алып булмай. Шуға артыҡ үҙемә иғтибар талап итеп йонсомайым. Шулай ҙа йөрәккә бойороп булмай. Уйландыра. Әсәйем миңә сит кеше кеүек. Ирҙең һалҡынлығына түҙеп була, әсәйҙең һалҡынлығы үҙәккә үтә икән, – тип күҙенә йәш алды.\nУңарсы Сәүиәнең ҡыҙы килеп сығып, әсәһен ҡосаҡлап алды. Әсә балаһының арҡаһынан һөйөп, ҡыҙына кейенергә ҡушты.\n– Зөһрә апай, бер кемгә лә былай асылып киткәнем юҡ ине. Әллә һеҙҙең арбау көсөгөҙ булдымы, уйымдағын, эсемдәген һөйләнем дә ҡуйҙым. Ғәфү итерһегеҙ инде, – тип һаубуллашып, ҡыҙын етәкләп сығыр яҡҡа ыңғайланы.\n– Ярай, Сәүиә, бер ҙә насар булманы. Нисә йыл һаҡлап йөрөгән шешең шартланы. Юғиһә, ауырыу булып берәй ереңә йәбешер ине. Бирешмә!Балаларыңды беректереп йәшәргә өйрәт. Үҙ-ара татыу булһындар. Апай-ҡусты тип өҙөлөп торһондар, бергә ҡатышып йәшәрлек булһын киләсәктә. Үҙеңдең башыңдан үткәс, беләһеңдер, мин өйрәтмәһәм дә. Бөтәһе лә әсәйҙән тора шул. Көтөп алған балаларың бәхетле булһын, – тип Зөһрә лә күҙ йәштәрен һөртөп ҡуйҙы.\n– Рәхмәт кәңәштәрегеҙгә, һау булығыҙ, – тип сығып киткән Сәүиәнең һағышы таралып, күҙенә нур ҡайтҡан һымаҡ булды.\nНи хәл итәһең, тормош ал да гөл генә булмай шул. Был донъяла бала үҫтереп, ғүмер буйы бала һөйөүенә, бала йылыһына сарсап йәшәгән әсәләр булған кеүек, әсәй менән үҫеп тә, ғүмер буйы ата-әсә наҙын, әсә йылыһын көҫәп йәшәгәндәр була. Барыһына ла фани донъяларҙа әсә наҙын да, бала һөйөүен дә татып йәшәргә насип булһын ине.


Йөрәк хәтере | Әбйәлил - Абзелил\nӘбйәлил - Абзелил > тарих, риүәйәттәр, легендалар > Йөрәк хәтере\n« Асыҡ ғәүрәт\nАятүль Көрси »\nМин Мәхмүтова Хәснә Насибулла ҡыҙы, 1938 йылда Буранғол ауылында, ярлы крәҫтиән ғаиләһендә тыуғанмын. Бала сағым Бөйөк Ватан һуғышы осорона тура килә. Атайым һуғышҡа киткәс, бәләкәс кенә бер бүлмәле өйҙә өс бала ҡалдыҡ: ағайым, апайым һәм мин. Бына шул ваҡыттан аслыҡ, яланғаслыҡ башланды ла инде...” Көҙөбил” колхозы инәйҙәргә, ҡарттарға, бала-сағаға ҡалды. Инәйҙәр ҡара кискә ҡәҙәр кәбән дә ҡойҙолар, иген дә урҙылар, колхоз малына бесән эшләнеләр. Эшселәр төшкө ашҡа ыумас, өйрә, ҡатыҡ, ҡатырмаҡ алып баралар. Ҡайһы ваҡыт эш хаҡына икейөҙ грамм он бирәләр ине. Минең инәйем бер һыйырҙан өҙөлмәне, һыйырға ай яҡтыһында бесән эшләр ине, тик 200 литр һөт — һалым, шуға күрә май-ҡаймаҡ ашаған булманы. Май йыйылһа Кирәбе ауылына алып барып һатып килә торғайны, сөнки сарыҡ тегеп кейергә еп, күн һәм башҡа донъяның кәрәк ярағы күп кәрәк. Мин бала сағымда ит ашағанымды хәтерләмәйем, сөнки һыйырҙың быҙауын йылда хөкүмәткә тапшырып торҙоҡ, тағы ла 200 йомортҡа, һарығың бармы, юҡмы һорап тормайҙар, һарыҡ йөнө лә йылда тапшырырға тура килде. Тағы инәйҙәрҙе “займ” тигән нәмә йонсота ине, нисә һум түләп алғандарҙыр инде, мәжбүри эш булды. Минең бала саҡта ашап үҫкән аштарым: кәһәл, ыумас, ҡатыҡ, ҡурмас, өйрә... Инәйем кәһәл бешерергә ҡуйһа беребеҙҙе туҡтауһыҙ болғап торорға ҡуша, уны һоло ононан бешерәләр, болғатмаһаң күмһей. Ҡатырмаҡты әшәк өҫтөнә һалып алалар, инәйем бер ҡатырмаҡты дүрткә бүлә ине. Беҙ оҙағыраҡҡа етһен тип, әҙләп кенә семтеп ашайбыҙ. Исмаһам ауылыбыҙҙа картуф үҫмәне, ҡырау алып торҙо, тиҙәр.\nҠыш уйнарға сығып булмай сөнки кейергә кейем юҡ. Юл аша ғына әхирәтем йәшәй, уйнарға, тип беҙгә йүгереп килә лә, әшәк өҫтөнә аяғын ҡуйып алыр ине. Йәйгә сыҡһаҡ беҙҙең эштәр көйлө! Яҙын бер түбәлә ҡар иреһә, шунда уйнарға йүгерәбеҙ. Минең уйнап үҫкән уйындарым : көйөкбаш, бала йәшереү, уртабай, сертке, бесәй менән сысҡан, аҡ тирәк-күк тирәк... Уртабай, сертке уйындары өсөн туп кәрәк, инәйҙәр сепрәктән туп тегеп бирәләр, яҙын һыйыр йөнөнән туп эшләп алабыҙ, һыу буйынан нәҙек ике тал ҡырҡып , остарын бәйләп ырғыуыс эшләп алабыҙ. Йәйен тамаҡ туҡ- ҡырҙа кәзә һаҡалы, һөтлөкәй, еләк-емеш ашайбыҙ. Беҙҙең ауыл тирәләй ҡарағастар күп үҫә, шуның ылыҫын да ашайныҡ, сайырын сәйнәнек... Ҡымыҙлыҡҡа барабыҙ, тау йыуаһы, бетлекәй йыябыҙ, ауылдан йыраҡ түгел һаҙ йыуаһы үҫә, шуны яулыҡҡа төрөп алып ҡайтабыҙ. Инәйҙәр ҡышын ашарға тип, ваҡ ҡына итеп турап киптерәләр, хатта Абҙаҡ, Рысай ауылдарынан да килеп тоҡ-тоҡ итеп алып ҡайталар. Хәҙер һаҙ йыуаһы күренмәй. Әллә беҙҙең быуын кешеләре, Ҡыҙыл китапҡа ингән һаҙ йыуаһын, ҡоротоп бөтөрҙөләрме икән? Инәйҙәр тоҡ, һарына ҡаҙғыс алып, һарына йыйырға китәләр, ҡайтҡас, һарына өйрәһе эсәбеҙ. Шул һарына күп йылдар үҫкәне юҡ ине, аслыҡ ҡоротто уныһын да, ярты быуат ғүмер үткәс кенә күренә башланы сабынлыҡта һарынаһы ла. Һуғыш йылдары әллә шырпы булманы, мин бер кемдә лә шырпы күрмәнем, инәйем әшәктә утын янып бөткәс, тере күмерҙәрҙе әшәктең бер яҡ эргә буйына көл менән күмә ине. Биҙрә, йә шабала тотоп урамға сығаһың, кемдең мөрйәһенән төтөн сыға шуларға күмер һорарға бараһың. Инәйем кис әшәктең яҡтыһында яманып ала ла: « Ярлы ямана ла, ҡыуана”, тип әйтеп ҡуйыр ине. Беҙҙең төтәнәк шәм бар, кәрәсинебеҙ юҡ. Байыраҡ кешеләрҙә кәрәсине лә, унлыҡ төтәнәк шәмдәре лә бар ҙа ул... Урта байҙарҙа етелек торбалы шәм. Шул шәмдәргә лә милтә табыуы ҡыйын, һуғыш бөткәс ҡайһы бер атайҙар, ағайҙар шинель кейеп ҡайттылар, шинелдең итәк осон милтәгә ҡырҡып, сарыҡ ҡуңысына ҡырҡып, ҡыҫҡартып бөттөләр. Инәйем мине председатель булып эшләгән ағайҙарға йомошҡа ебәрҙе, ишек төбөндә торам, иҙәндә ятҡан, оло кеше ике ҡабырлыҡ икмәкте усыма йомдорҙо, ҡапҡаларынан сығыу менән ашап та ҡуйҙым. Бына бит вазифаһынан файҙаланып мейес тултырып икмәк бешереп ашайҙар, ҡайҙа һуң ғәҙеллек? Һуғыш йылы 200 грамм бойҙай урлап тотолһаң –төрмә, беҙҙең ауылдан 17 йәшлек апай 500 грамм бойҙай өсөн төрмәлә булып ҡайтты. Инәйем игенгә башаҡ йыйырға йөрөнө, суйын көршәккә һалып мейестә быҡтыра, йә булмаһа баҙға төшөп ҡул тирмәне аша үткәрә ине, ҡул тирмәне үткәргән тауышты аңдып ҡына торалар, ошаҡ көслө булды. Күптәр ҡырлыҡ үҫемлеген ашап, тартышып үлделәр, “Ҡырлыҡ ашап, ҡырҙа ятып ҡалған”, тип һөйләрҙәр ине. Ауылыбыҙҙа өс мунсалы кеше булды, мунсаға сират, йыуынырға һабын юҡ, көл тоноғо менән йыуынабыҙ, кер йыуабыҙ.\nШулай итеп уҡыу йәшенә лә еттем, ялан аяҡ, ялан баш, хатта ыштан да юҡ, бер ҡат күлдәктә беренсе класҡа барҙым. Һуғыштан ҡайтҡан Мирза исемле ағай дүрт класты ла бер үҙе уҡытты. Иҫәпләргә өйрәнер өсөн 10 таяҡ эшләп килтерергә ҡушты, мунса миндегенән 10 иҫәп таяғы эшләп алып барҙым, яҙырға дәфтәр юҡ, һәр класҡа 2 китап ни бары. Уҡытыусыбыҙ Талик ауылына ( 4-5 өйҙән тора, ике саҡрым йыраҡлыҡта) алып китте, Миәстән килеп йәшәгән рус кешеһенә картуф алыштыҡ һәм эш хаҡына ул беҙгә күп итеп һары ҡағыҙ тоҡтар тотторҙо, шул тоҡтарҙан дәфтәрҙәр эшләп, буй һыҙыҡтар һыҙып, уҡытыусыбыҙ өләшеп бирҙе. 3-4 кластарҙа пероһы менән ручкаһы, ҡараһы кәрәк. Әҙәм балаһы әмәлен таба, мейес ҡоромонан ҡара иҙеп алалар, ҡайһылары пероны сыбыҡҡа бәйләйҙәр. Инәйем плащ материалынан аяҡ кейеме тегеп бирҙе, яулығым бар ине, бишмәт тегеп кейҙерҙе, хәҙер ҡышын да мәктәпкә йөрөй алам. Минең ҡарт инәйем, оҙонса ғына итеп он иләргә туҙҙан селнисә тегеп алды. Һуғыштан һуң күп йылдар халыҡ күтәрелә алманы, бер-береһенә йомошҡа йөрөрҙәр ине, хатта ямаулыҡ һорағандары ла иҫтә ҡалған, кер йыуырға ялғаш, иләген дә һорарҙар ине. Күрше ауылға ҡунаҡҡа саҡырһалар: “Ауыл ебәрһә, барырмын”, тигәндәр. Ҡайһыһына шәл, ҡайһыһына камзул биреп торғандар... Клуб булмағас, “Мәктәптә концерт ҡуялар!”, тигән хәбәр таралды. Шул көнө инәйем минең күлдәгемде систереп йыуып, икмәк көрәгенә элеп, әшәк башына киптерергә ҡуйҙы. Миңә үҙенең шинель костюмын кейҙереп концертҡа ебәрҙе. Әҙерләгән номерҙары бөткәс, тамашасылар араһынан ҡайһыһын йырларға, ҡайһыһын бейергә һорайҙар. Мине лә, бейеүсе икәнемде белгәс, бейергә саҡырҙылар “Күлдәгем юҡ!”, тинем, “Йә, улай булғас!..”, тип ҡуйҙылар.\nАуылда 4 класты тамамлағас күрше Малай Муйнаҡ ауылына бишенсе класҡа уҡырға барҙым, йәйәү барабыҙ, ҡайтабыҙ. Инәйҙәр вещмешок тегеп бирҙеләр, бер аҙна ашарлыҡ аҙыҡ күтәреп барабыҙ, аҙыҡ тигәс тә тәм-том юҡ: йоморо икмәк, ҡаймаҡ. Барғанда атлап барабыҙ, ҡайтҡанда буш рюкзактар менән йүгерешеп ҡайтабыҙ. Беҙ уҡыуҙан сығыуға бер апай бер ҡаҙан һыу ҡайнатып ҡуя, шуны икмәк менән эсәбеҙ-шул төшкө аш. Аталары һуғыштан килмәгән атайһыҙ балаларҙы ятаҡҡа алдылар, мин дә шунда эләктем, ҡалғандарҙы ике бүлмәле өйҙә йәшәгән әбейгә урынлаштырҙылар, уларҙы аталары утын менән тәьмин итә. Малайҙар ятағы ла бар, таҡтанан эшләнгән урынлыҡ, мейес, утын түмәренән бысып алынған дүрт ултырғыс — бар йыһаз шул. Һигеҙ ҡыҙға ла әллә бесән, әллә һалам тултырылған матрац, одеал, простыня бирҙеләр. Каникулда бригадир аш утарға ҡуша, игендә осот үләне күп үҫә ине, ә бесән ваҡыты етһә һәнәк, тырма тотоп, бесән эшенә йөрөйбеҙ. Ул ваҡытта бөтә эш ат көсө менән эшләнә: иген һөрөү, тырматыу, малға бесән ташыу... Ат башында 5-7 йәшлек малай, егеттәр кәбән ҡоялар. 1 сентябрь тағы йәйәүләп уҡырға китәбеҙ, шулай итеп ете класты тамамланым. Яҡшы уҡығандарҙы Миәсс ҡалаһына экскурсияға йәйәү алып барҙылар. Әхирәтемдең күлдәге юҡ, бараһы килә, минең ике яңы күлдәгем бар ине, уға биреп торҙом. Малай Муйнаҡ ауылына барып ҡундыҡ та, юлға сыҡтыҡ. Әхирәтем: «Миәстә жуликтар күп тип һөйләйҙәр”, ти, ул жуликтарҙы алама кейенеп йөрөйҙәр, тип уйлаған. Уҡытыусылар киноға алып барҙылар, “Буря” тигән кино ине. Кино башланған, мин әхирәтем менән иң аҙаҡ керҙек һәм ултырғысҡа ултыра алмай мәшәҡәтләндек, ҡыя ҡырына ултырып ҡарайбыҙ, залда ут һүнгән, ултырғыс әйләнә икән!.. Ишек ҙурлығы көҙгөгә ишек тип, бәреләбеҙ. Урамда Һеҙ ФЗОшниктармы әллә тип һорайҙар. Ике тапҡыр фото төштөк, хатта ике малайҙың тубығындағы ямауы күренеп тора, ҡайһы саҡ шул фотоға ҡарап ултырам, аяҡ әйберҙәребеҙ төрлөсә: кемдең кирза итек, сандали, ә минең аяғымда йөн ойоҡбаш, һай галуш. Малай Муйнаҡ мәктәбен тамамлап ауылыма ҡайттым, бесәнгә тиклем колхозда төрлө эштә йөрөп, салғы ла тоторға ваҡыт етте. Йәй булһа бесәндә, ҡышын колхоз келәттәрендә эшләйбеҙ. Винка тигән ҡоролманы ике ҡыҙ тотҡаһынан әйләндерә, берәү бункирға аш һала, икенселәре сортҡа айырылған ашты ситкә ағас көрәк менән ала. Орлоҡҡа ашлыҡ әҙерләйбеҙ. Винка тауышын бейеү көйөнә оҡшатып, бейеп тә алабыҙ, ә мәктәпте тамамлаған малайҙар фермала башмаҡ ҡарайҙар, ҡайһылары ат егеп бесән ташынылар. Мин эш барҙа эшләп, эш юҡта селтәр бәйләп, сигеү сигеп, инәйемә половик һуғышып ун туғыҙ йәшкә еттем. Үҙемдең ауыл егетенә, егерме йәшлек, уның атаһы ла һуғышта үлгән егеткә, тормошҡа сыҡтым. Кейәү бүләге яулыҡ, өс метр күлдәклек сәтин булһа, минең бирнәм: яҫтыҡ, юрған, кейеҙ, буш һандыҡ ине. Йөк арбаһын егеп, ат менән ике әбей мине күсереп алып ҡайттылар.\nӨй һалдыҡ, биш бала тәрбиәләп үҫтерҙек, үкенесле лә, төрлөсә итеп 31 йыл ғүмер иттек. Аллаға шөкөр, яҡшы кейенеп, яҡшы туҡланып үҫмәһәм дә һаулығым насар түгел, хөкүмәткә алдынғы һауынсы булып ғәҙел хеҙмәт иттем, хаҡлы ялға сығып, 76 йәшемә лә еттем. Тормош иптәшем иртә китһә лә, мин яңғыҙ түгелмен, балаларым, ете ейән –ейәнсәрҙәрем, бер бүләсәм тормошомдо биҙәйҙәр. Интегеп үҫеүемә ҡарамаҫтан, мин бәхетле, тик шуныһы үкенес — ваҡытында уҡымағанмын, ғүмер буйы ғәҙелһеҙлектәрҙе күреп эсем боша, хөкөмсе генә булып эшләргә тейеш кеше инем бит мин...\nИнтернет киңлектәренән ворд документ\nГраждандар һуғышы, аслыҡ йылдары: https://nazir1965.com/bez-rubriki/grazhdandar-%D2%BBu%D2%93yshy-asly%D2%A1-jyldary.html\nҺуғыш йылдарын иҫкә төшөрҙөм...: https://nazir1965.com/tarix/%D2%BBu%D2%93ysh-jyldaryn-i%D2%ABk%D3%99-t%D3%A9sh%D3%A9r%D2%99%D3%A9m.html\nБала сағыбыҙҙы... һуғыш тартып алды: https://nazir1965.com/tarix/bala-sa%D2%93yby%D2%99%D2%99y-%D2%BBu%D2%93ysh-tartyp-aldy.html\nЕр һәм йыр улы: https://nazir1965.com/tarix/er-%D2%BB%D3%99m-jyr-uly.html#more-2784\nЭта запись написана автором Назир Сабитов, 15.08.2018 в 00:19, и размещена в категории тарих, риүәйәттәр, легендалар. Следите за ответами на эту запись с помощью RSS 2.0. Вы можете написать комментарий или разместить обратную ссылку на своем сайте.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БӘЙҒӘМБӘРЛЕКТӘН ҠАЛА ШАҒИРЛЫҠ, ТИҘӘР. - 2018 - Мәҡәләләр\nҠыйыу фекерле шағирә итеп беләбеҙ уны. Зыялы, әүҙем, рухлы шәхес итеп. Интернет киңлектәрендә төрлө мәсьәләләргә ҡарата һалған төплө яҙмалары уҡ апайҙың юғары аң кимәлен аңғарта. Ә көндәлек тормошта ул ниндәй? Түбәндәге әңгәмә, моғайын, ошо һорауҙың яуабын асыҡлағандай итер.\nТаңһылыу апай, беҙ һеҙҙе ижадығыҙ аша бик ҡыйыу кеше итеп беләбеҙ...\n- Шулай тойола ғына ул, асылда, миндә ҡатын-ҡыҙға хас булған бөтөн тойғолар ҙа бар. Ҡурҡам да, илайым да, үпкәләп тә китәм, бушҡа көлөп тә алам. Ә инде ҡыйыулыҡҡа мин йәшәй-йәшәй, ҡағыла-һуғыла, ауыҙ-мороном ҡанай-ҡанай өйрәндем. Бала саҡта иһә бешмәгән генә ҡыҙ булдым ул. Хатта бәләкәс һеңлем Гөлсәсәктән дә туҡмалып ҡала инем. Өләсәйем йыуашлығыма көйөп китеп: "Һуҡ шул ҡәҫәр ҫуҡҡырҙың үҙенә, йәмшәйеп илап торғанса", - тип әрләй. Әммә мин ҡайтарып һуға белмәйем. Мәктәптә лә, урамда ла шулай булдым. Сөнки өләсәйемдең бик иркә генә ҡыҙы инем.\nБөгөнгө йәшәйештә, бигерәк тә беҙҙең милли йәшәйештәге әүҙемлегемде "ҡыйыулыҡ" тип түгел, ә бары намыҫлы булыу, тип атар инем. Минең туған телемә, милли ҡиммәттәремә ҡурҡыныс янағанда нисек итеп өндәшмәй боҫоп ятайым? Ярай, мин оло кеше, ярай, миңә ҡалай ҙа бара, тип үткәрәм икән көндәремде, ары ул ҡурҡаҡ намыҫ менән нисек ғүмер итергә? Ҡыйыулыҡ - ул үҙ-үҙеңде нимәлер өсөн ҡорбан итергә әҙер булыу, тигәнде лә аңлата. Әгәр беҙ яратҡан, үҙебеҙ ынтылған төшөнсәләребеҙ өсөн ҡорбан булыуҙан, шәһит китеүҙән ҡурҡабыҙ икән - еңеүгә өлгәшә алмабыҙ. Мәҫәлән, тарихта артыҡ төпкә китмәй генә, автономия яулаусы батырҙарыбыҙҙы ғына хәтерләйек. Улар үҙҙәрен ҡорбан итеүҙәрен аңлай-белә тороп был юлға барғандар бит. Бына мин, мәҫәлән, ҡорбан була белгән зат нәҫеленән. Был һыҙат миңә ата-бабамдан бирелгән. Атайымдың ағалары Әмир, Гәрәй Ҡарамышевтар халҡыбыҙҙың батырҙары исемлегендә. Төпкәрәк төшкәндә инде, Мөхәмәтйософ Ҡарамышев - Йософ майор тигән исем менән ҡалған ул тарихта- губернатор Перовскийҙың ғәскәрендә Һырдаръя буйҙарында Аҡ мәсет ҡәлғәһен алыуҙа ҡатнашҡан. Уны 35 йәшендә генә ағыулап үлтерәләр.\nОлатайым Солтангәрәй Ҡарамышевтың улдары заманында үҙ көстәре менән мал көтөп, ер эшкәртеп, хәлле генә йәшәгәндәр. Аҡтар яҡлы ла, ҡыҙылдар яҡлы ла булмағандар. Граждандар һуғышына бөтөнләй ҡаршы торғандар. Һәм уларҙы, олатайымдың биш улын да, "контрреволюционер" тип, совет осороноң тәүге концлагерына - Архангел крайы Холмогорск ҡалаһына һөргөнгә ебәрәләр. Ундағы ауыр эштән, аслыҡтан ҡырылалар бер-бер атлы, бары атайымдың атаһы Шәңгәрәй олатайым ғына тере ҡайта. Ҡайтҡас та әле Сталин репрессиялары тынғы бирмәй. Был юлы Шәңгәрәйҙең ҡатыны булған Зәйнәп өләсәйемде Томск өлкәһенә оҙаталар. Олатай балаларын алып, ҡатыны артынан китә. Һәм Сталин үлгәс кенә улар берәм-берәм тыуған яҡтарға ҡайтып төшәләр.\nБеҙ тарихһыҙ быуын булып үҫтек. Беҙгә атайҙарыбыҙ, йәки уҡытыусыларыбыҙ халҡыбыҙ тарихын һөйләмәне. Сөнки ысын тарихты һөйләү тыйылғайны. Беҙ совет осороноң яһалма тарихын өйрәндек. Хәтеремдә, бер мәл атайым ашығып ҡайтып инде, һарыҡ салды, беҙгә һалма ҡырҡырға ҡушты, өйҙө йыйыштырҙыҡ. Ҙур ҡунаҡ килә, тине. Беҙгә шунда Себерҙән һөргөндән ҡайтҡан атайымдың ике туған ағаһы Әхмәтгәрәй Сәйетгәрәй улы Ҡарамышев килде. Ул һөргөн срогын тултырып ҡайтҡан икән. Шунда улар атайым менән төнө буйы һөйләшеп ултырҙылар. Өй бер бүлмәле генә, һигеҙ кеше йәшәйбеҙ. Мин төнө буйы кемдәрҙе ҡасан төрмәгә ултыртҡандар, кемдәрҙе нисек алып киткәндәр, кемдәр нисек үлгән икәне хаҡындағы хәбәрҙәрҙе тыңлап яттым. Беренсе тапҡыр атайымдың шундай мәғлүмәттәрҙе белеп тә, беҙгә бер ауыҙ һүҙ һөйләмәгәненә хайран булып яттым. Тәүге тапҡыр туғандарымдың фажиғәһенә шаһит булдым. Аҙаҡ миңә был олатайҙың ҡулъяҙмалары ҡалды, уларҙы әкренләп кенә эш итеп ултырам. Унда Маҡар ауылы тарихы, шул заман кешеләренең яҙмыштары бар. Ошо туғандарымдың фажиғәле тарихы хаҡында поэма ла яҙҙым. Шунан килеп, нисек мин ҡурҡаҡ була алайым?..\nРубрикабыҙ "Ҡатын-ҡыҙҙың ҡырҡ сырағы" тип атала. "Сыраҡтар" тигәндә, һеҙ нимәне күҙ уңында тотаһығыҙ?\n- "Сыраҡтар" - ул, минеңсә, күңелде ҡараңғылыҡтан ҡотҡарып килеүсе шәмдәр, йәғни, илһам сығанаҡтары. Улар бала саҡтан уҡ ҡабыҙылып, береһе һүнһә, икенсеһе балҡып, һине алға әйҙәй, тип уйлайым. Бына минең сыраҡтарым - һөнәрҙәрем. Һөнәргә, ғәҙәттә, бала саҡта өйрәнәһең. Бала саҡта сигеү сигергә яраттым. Сигеү менән мауығыуым студент булғас туҡталып торҙо, ҡорама ҡороуға бирелеп киттем. Әле лә ташламағанмын был шөғөлдө. Заманында тағы ла бер һөнәргә өйрәнергә тура килде. Дүртенсе синыфта уҡығанда атайым лотереялар алып ҡайтып, һәр бер балаға исемен яҙып таратып биргәйне. Минең лотереям "Подольск" тигән тегеү машинаһы отҡайны. Минең машинкала тегенеүемде күреп, бер саҡ баҙарҙа һатыу иткән күрше ҡатын бүректәр тегеп бирергә тәҡдим итте. Был шөғөлөм миңә мул ғына аҡса эшләргә ярҙам итте.\nТағы бер мауығыуым, ҙур бер илһамым булды. Беренсе-икенсе синыфтарҙа уҡытҡан уҡытыусым Мәрхәбә апай Миндеғолова оҫта мандолинасы ине. Мин шул музыка ҡоралына, моңона хайран ҡалдым хәҙер. Илап-илап тороп атайымдан мандолина алып биреүен һорайым. Ахырҙа, ул уны һатып алды. Шул мандолинаны тотоп, синдек башына менеп ултырам да үҙем белгәнсә сиртәм, тырышып-тырышып көйҙәр сығарам. Өйрәткән-аңлатҡан кеше юҡ. Өйҙә тыңҡылдарға рөхсәт итмәйҙәр, баштарын ҡаңғыртам ололарҙың. Урыным шул - солан башы. Бармаҡтарымды күперсетә торғас, өйрәндем бит.\nИкенсе курста уҡып йөрөгәндә, Коммунистик урамынан "Мелодия" магазины алдынан үтеп барам. Ҡараһам, витринала скрипка тора. Инеп, шул ҡоралға сәғәттәр буйына ҡарап торам. Уйнап ҡарағым килә бит! Нимә икәнлеген яҡшылап аңламаһам да, шунда көй сығарғы килә. Ә мин бит инде алдыма алғанды ҡуймай торған кеше, стипендиямды йыйып, барып алдым тегене. Бүлмәләштәрем Рәмзилә Хисаметдинова, унан тағы ике рус ҡыҙы аптырап киттеләр. Быларҙы карауатҡа теҙеп ултырттым. Һыҙҙырып ебәрәйем тиһәм... тауышы сыҡмай. Ҡалайтырға белмәйбеҙ. Рәмзилә әйтә: "Уны майлайҙар шикелле ул", - ти. Бер көрөшкә һары майҙы иретеп, тасылдатып майлап ташланыҡ. Тағы уйнап ҡарайым, тайып-шыуып тора был, әммә тауышы юҡ. Мәшәҡәтләнә торғас, кис булды, ҡыҙҙар ялҡты, йоҡларға ятты. Мин скрипкамды тотоп, коридорға сығып киттем. Ултырам ҡайғырып тәҙрә төбөндә. Ишмөхәмәт Ғәләүетдинов үтеп бара. "Нишләп ултыраһың төндә?"- тип һорай. "Бына, боҙоҡ скрипка һатып алғанмын", - тим илай яҙып. Ул алып, ҡулында бер-ике әйләндерҙе лә, кәрәк урындарын тартҡылап-борғолап, еңел генә уйнаны ла ебәрҙе. Шунан мин дә өйрәндем уйнарға. Тик минең музыка ҡоралдарына булған һөйөүем уның менән генә туҡтаманы әле. Кейәүгә сыҡҡас, ауырлы көйө йөрөгәндә, эй, гармунда уйнағы килә бит. Ауылға ҡайтҡас, ҡустымдың баянына тотондом хәҙер. Шуны көндәр буйына тысҡылдатам. "Ҡорһаҡлы көйө юҡ менән булышаһың, хәҙер атайың ҡайта - оят", - тип өләсәй ороша. Уларҙан ҡасып, мунсаға сығып китәм. Тәки өйрәндем уйнарға...\nӘ шулай ҙа һеҙҙең иң яҡты сырағығыҙ - ул ижад бит инде, шулаймы?\n- Шулай, әлбиттә. "Бәйғәмбәрлектән ҡала шағирлыҡ" тип әйтәләр икән, шуға аҙ ғына булһа ла тап килергә тырышам. Тәүге шиғырымды туғыҙынсы синыфта уҡығанда яҙып ҡараным. Мәктәбебеҙгә Мөнир Ишбулатов тигән күрше ағай уҡытырға килде һәм әҙәби түңәрәк ойоштороп ебәрҙе. Юнир Салауатов менән шул түңәрәккә яҙылдыҡ. Ағайыбыҙ шул саҡ әлеге сыраҡты тоҡандырғандыр инде. Минең Мөнир ағайҙы тәүге тапҡыр тыңлағандан һуң уҡ шиғырҙар яҙғым килеп китте. Йүгереп ҡайттым да, шәм тотоп (әле ауылда ут юҡ), карауат аҫтына инеп яттым. Ҡусты-һеңлелерем ҡамасауламаһын өсөн селтәрле япма аҫтына йәшенеп, илһамланып ижадҡа тотондом. Бер дәфтәр итеп яҙҙым да ҡуйҙым шиғырҙы. Уны "Салауат йәшәй" тип исемләп ҡуйҙым әле. Шул шиғырҙы стена гәзитендә сығарҙылар. Районға командировкаға килгәнендә Тайфур Сәғитов ул шиғырҙы үҙе менән алып китеп, "Урал" гәзитендә баҫтырҙы. Ары Сәләх Кулибай уларҙы "Башҡортосан" гәзите редакцияһына алып килгән, Рәшит Шәкүр менән Рәми Ғариповҡа уҡытҡан. Ағайҙар был шиғырҙы тотоп, баш мөхәррир Зиннур Нурғәлинға кергәндәр. Шулайтып, минең карауат аҫтында яҙған шиғырҙарым ошолай ҙур яҙмышлы булып, хужабикәһен ижад донъяһына осортоп алып инеп китте...\nБөгөн мин кәйлә тотоп, таш та ватмайым, көрәк тотоп, ер ҙә ҡаҙмайым, мин ҡәләм тотоп ижад итәм. Был минең ғүмеремдең аҙағына тиклем оҙата бара торған һөнәрем. Үҙемде заман шағиры ла тимәйем, бер ниндәй сик-биктәргә яраҡлашмайым, аҡыл һатам да тимәйем, бары намыҫыма, выжданыма ҡаршы бармай, күңелем теләгәнде яҙа торған әҙибәмен. Йыһат Солтанов ҡулайлаша торған шағирҙарҙы "ҡорһаҡйәндәр" тип атай торғайны. Мин был һүҙҙең асылын һәр саҡ иҫемдә тоттом. Аллаға шөкөр, бер ваҡытта ла ҡорһағым теләгән намыҫым теләгәнде еңеп китмәне. Азат булдым һәр ваҡыт...\nҺеҙ - совет осоро балалары. Әлбиттә, ниндәй генә осорҙа үҫһә лә, һәр кем бала сағын яҡты, нурлы итеп хәтерләй. Һеҙҙе шәхес итеп тәрбиәләүҙә мәктәптең роле ниндәй булды?\n- Ул осорҙа беҙ атай-әсәйҙеке генә түгел, йәмғиәттең дә балалары булдыҡ. Мине мәктәп тә, ауылдаштарым да тәрбиәләне. Шул заманыма рәхмәтле булып "тәрбиәләне", тигән һүҙҙе ғорурлыҡ менән әйтә алам.\nМәктәп күп нәмәгә өйрәтте беҙҙе. Бала саҡта синыф менән фермаға һыйыр һауырға ла йөрөнөк. Ә өләсәй беҙҙе өйҙә бер эш тә эшләтмәй үҫтерҙе. "Мин үлгәс эшләрһегеҙ", ти ҙә ҡуя ине. Юнир Салауатов (ул артисты барығыҙ ҙа беләһегеҙ) класташым булды минең, шуның менән фермаға китәбеҙ. Уның әсәһе алдынғы һауынсы. Юнир белә бит инде минең һыйырға яҡын барған бала түгеллегемде. Ҡыҙыҡ итергә булған был мине. Һүҙгә әүрәтеп алып барып, күрәләтә үгеҙҙең аҫтына ултыртҡан. Ә мин уның хәбәренә әүрәп барып, ул күрһәткән мал аҫтына сүгәләнем дә, һауайым тип ҡулдарымды һонһам - елен юҡ. Ятып көлә был хәҙер. Ул ғына түгел, бөтөн класташтар көлә. Был хәл бар ауыл халҡына билдәле булды. "Үгеҙ һауған Таңһылыу" тип атап та йөрөнөләр. Шулайтып, мәсхәрәгә ҡалып ҡуйһам да, ҡулдарымды ҡабарта-ҡабарта, телемде арҡыры тешләп, һауырға өйрәндем һыйырҙы. Төркөм алып, ун һигеҙ һәүкәште һауҙым әле.\nКонцерттар әҙерләп, район буйлап гастролдәрҙә йөрөй торғайныҡ мәктәптә уҡығанда. Әҙәбиәт дәресенән драмалар үтелһә, шуларҙы сәхнәлә уйнап ҡына "әтмиткә" ала алабыҙ. Шул ваҡытта минең актриса булыу теләге уянды. Тик мине был хыялымдан әлеге бергә уйнап, бергә уҡып үҫкән дуҫым Юнир Салауатов төңөлдөрҙө. "Таңһылыу, һин ҡалай ғына шәп уйнаһаң да, шиғыр ятлаһаң да, йырлаһаң да, бейеһәң дә, һине актриса итеп алмайҙар", - ти был миңә. "Нишләп?"- тейем. "Үсекмәйһеңме һуң?" - тип һорай. "Юҡ, үсекмәйем", - тим. "Буйың бәләкәй. Шундай бәләкәй генә актриса булмай инде", - ти был миңә. Ысынлап, мин бәләкәй генә бит инде. Ошо бәләкәйлектән ҡыҙыҡ хәлдәр сығып ҡына тора ине. Йәш саҡта йәйҙәрен баланы әсәйемә ҡалдырып киткеләй торғайным. Бер ҡайтһам шулай, балам мине танымай - онотҡан. Ҡаҡашып бөткән, хас ауыл балаһы булып уйнап йөрөй. Өләсәһе: "Гәүһәр, ана бит әсәйең ҡайтҡан", - ти. Был бала миңә ҡарап торҙо ла: "Ыста, шулай бәләкәй әсәй буламы?"- тип китте лә барҙы. Шулай бәләкәй генә ҡыҙыҡай, бәләкәй генә әсәй, бәләкәй генә шағирә булып йәшәнем. Ярай, "бәләкәй" тиеүҙәре бүстәк, иң мөһиме, "йөрәге бәләкәй" тимәһендәр.\nӘ инде мәктәп темаһына әйләнеп ҡайтҡанда, бөгөнгө быуындан айырмалы рәүештә, беҙ мәктәп алдында ҙур яуаплылыҡ тойҙоҡ. Уҡытыусыларға ҡарата оло хөрмәт, мәктәп милкенә һаҡсыл ҡараш, мәктәп тәртибенә буйһоноу бар ине. Әммә бөгөнгө мәктәп системаһын да кәмһетергә теләмәйем. Бөгөн дә мәктәп балаларҙы яҡшыға һәм белемгә өндәй бит. Бары замандың идеологияһы, кешеләрҙең ышаныу, ынтылыу маҡсаты ғына үҙгәргән.\nӨләсәйегеҙҙе йыш телгә алаһығыҙ. Ул һеҙҙең өсөн ҙур абруй булған ахыры ғаиләлә?\n- Өләсәйле булыуҙың бәхетен күрҙек беҙ. Дүрт ҡыҙ, бер малайбыҙ. Иртәнсәк өләсәм тыпылдатып һөйөп уята, сәй ҡайнатҡан, ризыҡтар бешергән. Килеп итәгенә һалып тороп иркәләтә. Таҡмаҡ әйтеп бейетә, бармаҡ шартлатып әүрәтә. Орошоуы ла үҙенсә бер төрлө, тейеш итеп ҡабул ителә торған әр, бер ниндәй үпкә уятмай. Тәрбиәһе лә эргәһендә генә. Бына шул өләсәй тулыһынса беҙҙе ҡараны, һәр беребеҙҙең өҫ-башын ентекләп теүәлләп, тамағыбыҙҙы ҡайғыртып, иркә-наҙын өләшеп йәшәне. Шул тиклем тәмле итеп бешерҙе, тәмлетамаҡ итеп бөткәйне. Тик беҙгә өйрәтмәне. Ҡыуа ла сығара ине аш бүлмәһенән. Һәр хәлдә, бөгөн дә аш-һыуға оҫталығым юҡ. Бала саҡта шулай, бауырһаҡ бешерәм, тип, аласыҡта ултырған бер биҙрә йомортҡаны, бер табаҡ майҙы ҡушып, ҡамыр баҫтым. Унда шәкәр ҙә өҫтәнем. Бешергән нәмәм ҡып-ҡыҙыл булып өтөлөп-янып бөттө. Иҙән ҡалманы буялып, мейес плитәһе ҡалманы. Өләсәй ҡайтып инеп, хайран булып, "Бер биҙрә йомортҡамды, бер табаҡ майымды..." тип һамаҡлай-һамаҡлай таҙалап алды. Үҙе бешереп ашатты шунан, тик күрһәтмәне. "Көнө килһә, башыңа төшһә, былай ҙа өйрәнерһең", ти ҙә ҡуя ине. Шулай әпәүләне ул беҙҙе. Ә үҙе ул әсәйебеҙҙең үҙ әсәһе лә булмаған икән, быныһын үҫкәс кенә белдек, әсәйебеҙҙе тәрбиәгә алып үҫтергән булған. Ә ҡандай оло йөрәкле, аҡыллы, тәрбиәле булды ул.\nАтай ҡатылыҡ күрһәтте. Яуаплы булған эштәрҙе бүлеп бирә. Мал ҡарау, мал аҫтын таҙалау, һыу алып килеү, утын ташыу кеүек ауыл балаһы белә торған һәр эшкә ҡушты. Хужалыҡтағы, ғаиләләге бөтөн һорауҙар тик уның аша ғына хәл ителә ине. Әсәйем һәр ваҡыт уның янында һәм уның ыңғайына ғына торҙо. Бына ҡалай дөрөҫ ҡоролған боронғо ғаиләләрҙәге тәртип. Өләсәй ҡыҙын хәленән килгән тиклем балалар һәм көнкүреш мәшәҡәтенән ҡотҡарған һәм ҡатын булараҡ иренә иғтибар бүлергә форсат биргән. Бер ваҡытта ла ир менән ҡатын араһына кермәгән, ә, киреһенсә, уларҙы бер бөтөн итеп, теҙгенде уларға тоттороп, үҙе ейәндәренә бауыр баҫҡан. Борон ололар шулай аҡыллы, сабыр булып, тормоштан, яҙмыштан уҙып китергә ынтылып бармағанға ла, уның ҡул аҫтындағы ғаиләләр татыу булғандыр, тием.\nҺеҙҙең шағирҙар табынында, табағында үҙ урынығыҙ бармы?\n- Мин артыҡ табынға ла, табаҡҡа ла һыйған кеше түгел ул. Был хаҡта үҙемдең дә уйланғаным бар. Әммә холҡомдо нисек кенә шелтәләһәм дә, йөрәгемдең хаҡлы булыуына иманым камил.\nЗаманында үҙем ойошторған баҫмалар "Йәшлек"тән дә, "Шоңҡар"ҙан да китергә тура килде. Был һынауҙар миңә тап ана шул табынға һәм табаҡҡа һыя белмәүемдән, һәр нәмәгә үҙ ҡарашым һәм фекерем булыуҙан бирелде. Эш урындарымдан шулай китергә риза булһам да, иң төп эш урынымдан - ижадтан китмәнем. Был өлкәлә позициямды тотоп ҡала алдым.\nХеҙмәт юлымды мин "Башҡортостан ҡыҙы" журналында башланым. Университетты бөткәс, Кәтибә Кинйәбулатова менән Рәми Ғарипов мине шунда эшкә саҡырып алдылар. Әммә оҙаҡ эшләй алманым. Тәүге репрессиям тап шунда башланды ла инде. Рәми ағай Ғариповты баҫмаҡлаған сағы ине властарҙың. Редакция коллективы, өлкә комитет хужалары йыйылып, ағайыбыҙға "милләтсе" тамғаһы тағып, эштән сығарҙылар. Шунда, протест йөҙөнән, мин, Фәүзиә апай Рәхимғолова, Миңлебикә Йәрмөхәмәтовалар ҙа ғариза яҙҙыҡ. Ошо хәлдән һуң йылға яҡын мине бер ҡайҙа ла эшкә алманылар. Ҡайҙа барһам да "Ул - милләтсе, милләтсе Рәмиҙе яҡлай", тигән хәбәр оҙата йөрөнө. Ахырҙа, Рәми ағай үҙе матур итеп ҡылыҡһырлама яҙып, Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтына Әкрәм Бейешовҡа ебәрҙе. Әкрәм ағай "Башҡорт теленең аңлатмалы һүҙлеге" тигән секторға кесе ғилми хеҙмәткәр итеп эшкә алды. Был да миңә ҙур мәктәп булды. Тап ошонда эшләгәндә һүҙ мәғәнәһен аңланым мин. Хатта шағир булып тыумағанда ла, был хәтлем һүҙҙәр байлығы менән эш иткәндән һуң шағир булып китергә мөмкин ине.\nШиғриәттәге илһам шишмәм ул минең - "Урал батыр" эпосы. Ғүмер буйы мин был ижадты аңларға, төшөнөргә, яңынан-яңы аң-балҡыштарын асырға тырышам. Төбөнә туҙ ҡуйырға тырышам. Әҫәрҙәге фәлсәфә мәңге тотоноп бөтөп булмаҫ байлыҡ ул...\nТаңһылыу апай, һеҙҙең шәхси тормошоғоҙ тураһында бер ерҙә лә бер ниндәй мәғлүмәт юҡ. Шағирә булараҡ, шәхес булараҡ, уҡыусыларығыҙ һеҙҙең менән таныш та, ә хисле ҡатын-ҡыҙ булараҡ һеҙҙең тормош бөтөнләй бикле. Бәлки, асылырһығыҙ бөгөн?\n- Эйе, мин шәхси тормошомдо һәр саҡ йәшерҙем, журналистарға түгел, хатта яҡындарыма ла һөйләп барманым. Сөнки барыһы ла ал да гөл генә булманы. Кешеләрҙең үҙ ҡайғы-хәсрәте лә еткәндер, ни эшләп мин уларға зарымды түгеп ултырам әле, тип уйланым һәм барыһын да үҙ эсемдә ҡалдырып өйрәндем шулай. Башҡорт ҡатындарының ғорурлығы ла баштан ашҡан бит инде. Уртыңда ҡан булһа ла тышҡа төкөрмәйһең. Һөйләһәм дә, тик бәхетле мәлдәремде генә һөйләнем һәм яҙҙым. "Күҙ нурым" тигән йырҙы ишеткәнең бармы? "Һин ураған юлды мин урайым" тигән юлдар бар? Был шиғырҙы мин Байназарҙа уҡығанда Салауат тигән егеткә арнап яҙғайным. Ул минең үҫмерлек мөхәббәтем булды, иң саф йәшлек хистәрем. Ул да миңә ғашиҡ ине. Университетҡа уҡырға ингәс, уның менән бер генә тапҡыр осраштыҡ. Виләсәпит менән килеп алып, яр буйында һөйләшмәй генә ултырҙыҡ. Айырылышҡанда уның: "Таңһылыу, һин студент булдың инде, мин, моғайын, ябай ауыл кешеһемендер. Юлдарыбыҙ ошолай бүленәме икән инде?" - тип әсенеп әйткәнен хәтерләйем. Унан егет армияға алынды, хаттар яҙҙы. Ауылда хәбәр тиҙ йөрөй бит инде. Әсәйемә почтальон апай Салауат менән хатлашыуымды әйткән. Әсәйем: "Аһ-аһ! Әсәһе Ҡарамышовтар ҡыҙы бит уның! Туғаның даһаң!"- тип бот сапты. Был минең өсөн йәшен атҡан шикелле тәьҫир итте. Ҡалайтһам да иттем, әммә йөрәгемдән был һөйөү гөлөн төбө-тамыры менән йолҡоп аттым.\nҺуңғараҡ, университетта уҡығанда, минең етди һәм үкенесле мөхәббәтем булды. Был хәлде минең тиҫтерҙәремдең барыһы ла белә, йәшерен-батырыны юҡ. Арабыҙҙы бутаусылар бик ныҡ тырышты һәм беҙ ташлашып ҡуйҙыҡ. Мин быны ауыр кисерҙем. Йөрәгем әйтеп аңлатҡыһыҙ яраға дусар булды. Һөйләшә, ашай алмай, түшәмгә ҡарап яттым. Шундай матур яҙ мәле, тәҙрәләр асыҡ, муйыл, сирень еҫтәре аңҡый, ә мин йәшәүҙән ваз кисеп ятам. Рәмзилә әрләй: "Шағирҙар ғашиҡ булһа, шиғыр яҙырға тейеш, ә һин тик ятаһың..."- ти. Был ныҡышып торғоҙҙо мине, көҙгөгә алып килгәйне - йөҙөм һап-һары. Һағыштан һарғайыуҙың ысын икәнлеген аңланым шунда. Һыу буйына төштөк әхирәтем менән, оҙаҡ итеп ағымға ҡарап ултырҙыҡ. Шунда мин аҡҡан һыуға һалып, ниндәйҙер ауырлығымды ағыҙып ебәргәндәй булдым. Шунан бер аҙ баҫылып, асылып киттем. Әммә ул кешене онота алманым.\nБыл хәлдән һуң мин бер фекергә килдем: үҙем яратҡанға түгел, ә мине яратҡан кешегә кейәүгә сығам, тинем. Ҡыҙымдың атаһы етенсе синыфтан алып минең артымдан йөрөгән егет ине. Армияға тиклем бер Маһинур тигән ҡыҙҙарҙың өйөндә осраҡлы ғына тура килгәндә, ул ишектән инеп, миңә шаҡ ҡатып тексәйеп торҙо ла, үтеп китеп, тәҙрә төбөндәге гөл сәскәһен өҙөп тоттороп киткәйне. Шул егет минең ғазаплы мөхәббәт ауырыуынан сығып етә алмаған сағымда килеп тапты, тәҡдим яһаны. Мин уға асыҡтан-асыҡ әйттем, яратырға вәғәҙә итә алмайым, тинем. Ул шул шартҡа риза булды. Тик беҙ ғүмергә бергә була алманыҡ, алты йыл йәшәп айырылыштыҡ. Ирем яйлап эсә, ҡул күтәрә башланы һәм мин баланы бындай мөхиттә үҫтерергә теләмәнем...\nОшо тәңгәлдә, үҙем яратмаһам да, мине яратҡанға сығам, тигәндең эҙемтәләрен әйтеп китмәксемен. Ир кеше үҙе нисек кенә яратһа ла, уға ул ғына етмәй. Ул мотлаҡ ҡатындан да һөйөү талап итәсәк. Ул инде өйләнгән ҡатынының һөйөүен яулау юлдарын уйлап тормаясаҡ, ә ул хистәрҙе талап итеп, ҡурҡытып, кәмһетеп алып була икән, тип кенә уйлаясаҡ. Ир кешегә һинең хөрмәтле ҡарашың, иғтибарың ғына аҙ, уға ҡатынының йәне-тәне менән бирелгән булыуы зарур, күрәһең. Тормош тәжрибәһе һәм йәшәйеште күҙәтеүҙән сығып әйтәм мин быларҙы.\nИр менән йәшәгәндә, минең бәхетһеҙлегем бының янында, тип уйлай инем. Әммә айырылғас та бөтөнлөк тойғоһон тоя алманым. Уны уйланым, йәлләнем, нимә ашап, нимә кейеп йөрөй икән, тип ҡайғырҙым, үҙемде өҙгөләнем. Депрессия башланды. Ошо халәт минең бер ун йыллап ғүмеремде алып китте. Ярай әле эшем булды, ҡыҙым булды, шулар мине ҡотҡарҙы, алға этәрҙе.\nАртабанғы йәшәйештә мин ир-егеткә күтәрелеп ҡараманым. Кисергән бәхетһеҙ мөхәббәтем, уңышһыҙ ғаилә тәжрибәм минең күңелемдә башҡа бер кемгә лә урын ҡалдырмағайны. Булған көсөмдө, энергиямды хеҙмәткә, балама, ижадҡа һалдым.\nҠыҙығыҙҙы ла үҙегеҙҙең ижади һөнәрегеҙ юлынан әйҙәгәнһегеҙ, ахыры...\n- Гәүһәр мәктәпте бөткәс, мин уға филология факультетына уҡырға инергә тәҡдим иттем. Ул шунда: "Һинең кеүек көнө буйы гәзит сығарып, ҡайтҡас та шул гәзиттең хаталарын эҙләп ултырғым килмәй",- тип ҡырҡа баш тартты. Тарих факультетына инде был. Уҡып бөттөләр, кейәү балаҡай Туймазы районына алып ҡайтып китте хәҙер ҡыҙҙы. Туймазы ҡалаһында эш тапмай йөрөй торғас, был бала ваҡытлыса ғына гәзиткә эшкә урынлашып торҙо. Һәм шул мәлдән гәзиттә эшләй. Бөгөн ул Туймазы район-ҡала гәзиттәре берләшмәһенең директоры. Район башҡорттары ҡоролтайы рәйесе, "Ағинәйҙәр" ҡорон ойоштороусы. Ике ейәнсәремде лә башҡортса һөйләштереп үҫтерҙе, ауыҙ тултырып "өләсәй" тип торалар. Бик ризамын, бик ҡәнәғәтмен балаларымдан... һәм яҙмышымдан да.\nТел һәм милләт мәсьәләләре буйынса әле оҙаҡ ҡына һөйләштек шағирә менән. Ҡайҙа нисек сығыш яһауҙарын, телмәрен кемдәр нисек ҡабул итеүен, бөрйәндәрҙең айырым психологияһы һәм башҡалар хаҡында ла фекер бүлештек. Оло ғорурлыҡ менән тыуған ауылы Байназар ағинәйҙәре бүләк иткән түшелдереген күрһәтте, китаптарын бүләк итте. Шул мәл мин милләт өсөн хеҙмәт иткән һәм күңелендә үҙе бер тарих йөрөткән оло быуын вәкилдәренә тейешле иғтибар бүлмәүебеҙҙе аңланым. Ә бит улар белгәндәр һәм кисергәндәре ҡыҙыҡлы ла, фәһемле лә. Мәҫәлән, бына Таңһылыу апай Ҡарамышеваның ҡырҡ сырағы - үҙе бер китаплыҡ.\nЯҙылған: 20.11.18 | Ҡаралған: 276


Алмағыҙ кеше рәнйешен! » Табын\nАуылдарҙа спиртлы эсемлек һатыусылар, уйланығыҙ, халыҡтың рәнйешен, ҡарғышын алмағыҙ! Һеҙҙе ауылдаштарығыҙҙың хәле ҡайғыртмай. Беҙ спиртлы эсемлек һатыусыларға тик нәфрәт менән ҡарайбыҙ. Улар үҙҙәренең кәсебе нимәгә килтергәнен күрә, ауылдаштарының ҡарғышын ишетә, әммә нәфселәрен тыя алмай. Шулай уҡ дин ҡанундарын да, дәүләт закондарын да һанға һуҡмай.\nБыйылғы йылды "Башҡорт" йәмәғәт ойошмаһы Хәмергә ҡаршы һуғыш йылы тип иғлан итте. Ошо акцияға ҡушылып, Юлыҡта ир-егеттәр йыйыны булып үтте. Был йыйында ауылдаштарыбыҙҙы борсоған һорауҙар күтәрелде һәм башҡа ауылдарҙағы кеүек, төп мәсьәләләрҙең береһе – эскелеккә ҡаршы көрәш булды. Йыйын ҡарары буйынса, кемдәр спиртлы эсемлектәр һата, шуларға аңлатыу эштәре үткәрелде: әүҙем егеттәр өйҙәренә инеп, йыйын ҡарарын аңлатты һәм башҡа һатмауҙарын талап итте. Әгәр артабан да кәсептәрен дауам итһәләр, беҙҙең һүҙҙе ишетмәһәләр, икенсе ысул ҡулланыласаҡ, штрафтар һалынасаҡ, унан да туҡтамаһалар, уларҙың исем-шәрифтәрен интернет селтәренә һалырға мәжбүр булабыҙ. Сөнки беҙҙең туғандарыбыҙҙы, ауылдаштарыбыҙҙы, халҡыбыҙҙы үлтереүселәрҙең исемдәрен халыҡ белергә тейеш.\nАуыл халҡының күпселек өлөшө айыҡ тормош яҡлы.\nАуылдаштар милли йолалар һәм ҡабул ителгән закондарҙы һанға һуҡмай, еңел юл менән аҡса эшләүсе сауҙагәрҙәр эшмәкәрлеген туҡтатырға кәрәк тигән фекерҙә.\nЮлыҡ ауылы йәштәре.


Бригада бер бөтөн булып эшләргә тейеш\nБригаданың туранан-тура етәксеһе булып бригадир һанала. Ул хәүефһеҙ һәм сәләмәт хеҙмәт шарттары менән тәьмин итә, технологик процестар барыуы, ышаныслы, аварияһыҙ эксплуатациялау һәм ҡорамалдарҙы йүнәтеү өсөн яуап бирә. Тағы ла тап ул үҙ-ара ярҙамлашыу һәм бер-береңде алмаштыра алыу нигеҙендә яйға һалынған эште ойоштора.\nВалерий Крючков үҙ ғүмерен ауыл ғужалығы менән юҡтан ғына бәйләмәгән – уның ата-әсәһе колхозда эшләй. Шуға ла һөнәр һайлағанда уларҙың өлгөһө хәл иткес роль уйнаған.\nВалерий Петрович бөтөн ғүмерен “Ленинский” хужалығына бағышлай. 36 йыл ул төрлө вазифаларҙа эшләй: ат ҡараусы һәм ферма мөдире була, хәҙер –бригадир. Ҡайҙа ғына эшләһә лә, уны яуаплылыҡ айырып тора, үҙенең эшен тулыһынса аңлап һәм һөҙөмтәле эшләй.\nУның етәкселегендә 96 кеше хеҙмәт итә. Һәр береһе менән уртаҡ тел таба, ҡайҙа кәрәк – ярҙам ҡулы һуҙа, булыша. Ул белгестәрҙең өҙлөкһөҙ һәм эште туҡтатмай бер бөтөн булып эшләүен ойошторорға тейеш.\nБригаданың яуаплылығында һаҡсыл мөнәсәбәт талап иткән 19 берәмек техника иҫәпләнә. Валерий Крючков “тимер аттарҙың” торошо һәм төҙөклөгө артынан ныҡлы күҙәтә.\nБригаданың эше дүрт участкала: трактор паркында, һөт-тауар фермаһында, ат аҙбарында һәм иген складында бара. Комплекслы бригада һәр береһендә үҙенең бурыс-тарын ваҡытында һәм шелтәһеҙ үтәй. Юғары һауым күрһәткестәре, быҙауҙарҙың артҡан ауырлығы – комплекслы бригаданың һәм бригадирҙың үҙенең эшкә яуаплы ҡараштарының һөҙөмтәләре.\nКүп йыллыҡ һәм намыҫлы хеҙмәте өсөн Валерий Крючковҡа 2011 йылда Башҡортостан Республикаһы Ауыл хужалығы министрлығының Маҡтау грамотаһы бирелә. Үткән йыл һөҙөмтәләре буйынса “Һөнәре буйынса иң яҡшыһы” район конкурсында ул ауыл хужалығының иң яҡшы белгесе тип танылған.


Башҡортостан делегацияһының Америка Ҡушма Штаттарына рәсми визиты тамамланды // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан делегацияһының Америка Ҡушма Штаттарына рәсми визиты тамамланды\n9:51, 29 июля 2013 Сәйәсәт\n21-25 июлдә Башҡортостан Республикаһы делегацияһы эш визиты менән Америка Ҡушма Штаттарында булды. Делегацияны Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов етәкләне. Делегация составында Хөкүмәт, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы ағзалары, муниципалитет башлыҡтары, финанс һәм сәнәғәт ойошмалары етәкселәре булды.\n22 июлдә Башҡортостан Президентының визиты айҡанлы Хьюстонда Техас штатының эшлекле даирәһе менән бизнес-форум ойошторолдо. Сараны Рәсәй-Америка сауҙа палатаһы ойошторҙо. Рөстәм Хәмитов Башҡортостандың иҡтисади мөмкинлектәре тураһында һөйләне, Америка бизнесмендарының һалым ташламаларына һәм башҡа мәсьәләләргә ҡағылышлы һорауҙарына яуап бирҙе. Атап әйткәндә, Башҡортостанда транспорт-логистика терминалдарын төҙөү, медицина үҙәктәрен асыу, ауыл хужалығы комплекстарын булдырыу буйынса инвестиция проекттарын тормошҡа ашырыу тураһында һүҙ барҙы.\nТехастың административ үҙәге – Остин ҡалаһында Рөстәм Хәмитов штаттың Ауыл хужалығы департаменты етәксеһе Тодд Стэлс менән осрашты. Һөйләшеү барышында Техастан тоҡомло мал һатып алыу мөмкинлектәре тикшерелде. Департамент етәкселеге был тәҡдимде хупланы.\nТехас штатының Транспорт департаментында Башҡортостанда автомобиль юлдары өсөн стабилизатор етештереү буйынса завод төҙөү проекты тикшерелде.\n23 июлдә Рөстәм Хәмитов Көньяҡ-көнбайыш тикшеренеү институтында булды. Был уҡыу йорто Американың коммерцияға ҡарамаған ҙур учреждениеларының береһе булып тора. Ул аэрокосмос технологиялары, энергияны һаҡсыл файҙаланыу өлкәләрендә тикшеренеүҙәр үткәреү һәм эшләнмәләр әҙерләү буйынса махсуслашҡан.\nБашҡортостан Президенты Көньяҡ-көнбайыш тикшеренеү институты президенты Дэн Бейтс менән осрашты, институттың презентацияһы менән танышты һәм тикшеренеү лабораторияларын ҡарап сыҡты. Рөстәм Хәмитов бындай ғилми үҙәктәрҙе Рәсәй төбәктәрендә лә булдырыу кәрәклеген билдәләне һәм ошо юҫыҡта килешеү төҙөргә тәҡдим итте. Килешеү сиктәрендә ошондай уҡ тикшеренеү институтын Башҡортостанда асыу мөмкинлеге тикшереләсәк.\nКапитолийҙа (Техас штаты) Рөстәм Хәмитов һәм губернатор Рик Перри ике яҡлы хеҙмәттәшлек тураһындағы килешеү әҙерләү тураһында һөйләшеп килеште. Республика Президенты саҡырыуы буйынса губернаторҙың Башҡортостанға яуап визиты сиктәрендә уға ҡул ҡуйыу планлаштырыла. Рик Перри республикаға килергә риза булыуын белдерҙе.


Йәш башҡарыусылар, коллективтар ҙа ҡатнаша ала\n15 Сентябрь , 09:44\n9 – 10 октябрҙә «Башҡортостан таланттары» Бөтә Рәсәй конкурс-фестивале үтәсәк. Ул йәш һәләттәрҙең ижадын танытыу, яңы исемдәр асыу, милли мәҙәниәтебеҙҙе үҫтереү маҡсатында ойошторола. Бәйгелә коллективтар ҙа, 3-тән 17 йәшкә тиклемге йәш башҡарыусылар ҙа ҡатнаша ала.\nЕңеүселәр «Вокал», «Хореография», «Үҙенсәлекле жанр», «Нәфис һүҙ», «Инструменталь жанр», «Мода театры» номинациялары буйынса билдәләнәсәк. Ғаризалар 25 сентябргә тиклем mailto:gukrcnt@mail.ru электрон почтаһы буйынса ҡабул ителә. Тулыраҡ мәғлүмәтте talanty-bashkortostana.ru сайтында йәки 8-965-645-33-77, 8-996-579-21-88 телефондары буйынса алырға мөмкин.


«Китап» нәшриәтендә Өфөнөң тарихы һәм уның сағыу шәхестәре тураһында китап-альбомдар баҫылып сыҡты // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\n«Китап» нәшриәтендә Өфөнөң тарихы һәм уның сағыу шәхестәре тураһында китап-альбомдар баҫылып сыҡты\n17:01, 12 декабря 2014 Мәҙәниәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 12 декабрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ләйлә Аралбаева/.\nБашҡортостан «Китап» нәшриәтендә тарих һөйөүселәр өсөн яңы китап-альбомдар баҫылып сыҡты.\nСветлана Шитова менән Гүзәл Данукалованың «Тарихи Өфө: Архитектура биҙәлеше сәнғәте» китап-альбомында иҫке ҡаланың матур һүрәттәре бирелгән. Китапта йөҙҙәрсә төҫлө һәм аҡлы-ҡаралы фотолар, губерна осоронда ҡаланың үҫеше хаҡында мәҡәлә һәм архитектура, биҙәү эштәренең төрҙәре тураһында ҡыҫҡаса аңлатмалар урын алған.\nРус һәм башҡорт телдәрендә баҫылған «Хөкүмәт рәйесе. Зекериә Аҡназаров» китап-альбомы күренекле дәүләт эшмәкәренең тыуыуына 90 йыл тулыуға арналған. Был шәхес тормошоноң сағыу биттәре. Замандаштарының, хеҙмәттәштәренең һәм ябай кешеләрҙең фекерҙәре аша китапта башҡорт халҡының күренекле улдарының береһенең образы ижад ителә һәм эске донъяһы асыла. Ауыл уҡытыусыһынан республика Хөкүмәте башлығына тиклем үрләгән Зекериә Аҡназаров Башҡортостан үҫешенең мөһим этаптарында ҡатнашҡан. Китапты төҙөүселәр – Марсель Ҡотлоғәлләмов, Ғәлиә Нәбиева. Альбомда Зекериә Аҡназаровтың ғаилә архивынан һәм Наил Ғәлиевтың архивынан алынған фотолар файҙаланылған.\nТарихи китап-альбомдарҙы нәшриәт магазиндарында һатып алырға була.\nТеги: китап нәшер итеү,өфө тарихы


Бөгөн Башҡортостандың төньяҡ районы ла хеҙмәт батырҙарын данланы\nЯңауыл ҡалаһы эргәһендәге майҙанда уҙған һабантуйҙың яҡшы үтеүена ҡояшлы көн үҙе булышлыҡ итте. Бөгөн яңауылдар хеҙмәт батырҙарына ысын мәғәнәһендә дан йырланы. «Ураҙа», «Юлдаш», «Мираҫ» һәм башҡа бик күп крәҫтиән-фермер хужалыҡтары эшсәндәре, заманса техника, райондың алдынғы шәхестәре, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре, спортсыларынан торған колонна майҙан тотто.\nРетро автомобилдәр парадын да халыҡ ҙур ихласлыҡ менән ҡараны. Байрамға йыйылыусыларға совет осоро киноларында ҡулланылған популяр автомобилдәрҙе бөгөнгө заманда күреү бәхете тейҙе. Һабантуй ат сабышы, милли көрәш, ҡолғаға үрмәләү һәм Яңауыл халҡына ғына хас ҡул менән балыҡ тотоу, ҡатыҡ эсенән тәңкә эҙләү кеүек уйындар менән үрелеп барҙы. Яңауыл районы хеҙмәт батырҙарын Башҡортостандың Дәүләт Йыйылышы - Ҡоролтай рәйесе Константин Толкачев тәбрикләне.


Инфоурок › Классному руководителю › Конспекты › "Мәктәптә һәм ғаиләлә сәләмәт тормош алып барыу" Ата -әсәләр йыйылышы\n“Мәктәптә һәм ғаиләлә сәләмәт йәшәү рәүешен\nСығышымды ошондай һүҙҙәр менән башлағым килә “Әгәр бер йыл алдан уйлайһың икән - орлоҡ сәс, 10 йыл алдан уйлаһаң - ағас ултырт, әгәр бер быуат алдан уйлаһаң - кеше тәрбиәлә”. Кеше - табиғәт бүләге. Табиғәттән, тормоштан йәм табып йәшәү өсөн иң беренсе сәләмәтлек кәрәк. Был урында бөйөк педагог Ж.Ж.Руссоның һүҙҙәрен иҫкә төшөрөп үткем килә: “Баланы аҡыллы һәм фекер йөрөтә белә торған кеше итергә теләһәгеҙ, иң элек уның сәләмәтлеге һәм таҙалығы тураһында ҡайғыртығыҙ: ул бер ҡайсан да тик тормаһын, ниҙер эшләһен, ҡыҫҡаһы, һәр ваҡыт хәрәкәттә булһын”.\nСәләмәтлек әйтергә бик ябай ғына төшөнсә. Ә тормош өсөн иң аҫыл ҡиммәттәрҙең береһе. Ул һәр кемгә һауа, һыу, яҡтылыҡ кеүек кәрәк.\nХалыҡ «Һаулығың—байлығың» тип юҡҡа ғына әйтмәгән. Һау-сәләмәт кешенең генә тормошто бѳтә матурлығында, йәшәүҙе бар гүзәллегендә күреүе бәхәсһеҙ. Сәләмәт йәшәү рәүеше яҡлы булып, спорт менән шѳғѳлләнгәндә, шулай уҡ дѳрѳҫ туҡланғанда һаулығыңа зарланырға урын ҡалмай. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йәшәйешебеҙгә күпләп яңы һәм ҡатмарлы технологиялар килеп ингән, тирә-яҡта глобалләштереү, автоматлаштырыу барған, магазин-баҙарҙар химикаттар менән тулған заманда халыҡ дѳрѳҫ туҡланамы, йәштәр спорт менән шѳғѳлләнәме? Сәләмәт тәндә—сәләмәт рух, тигән аҡылды ҡабул итәме?\nТәрбиә эшенең төп бурысы, асылда, бала шәхесенең барлыҡ эске тәбиғи көстәрен хәрәкәткә килтереүҙән, уны рухи һәм физик яҡтан әҙерләп, яңы йәмғиәт шарттарында интеллектуаль-әхлаҡи шәхес булараҡ эш итә алыусы ирекле бер зат итеп тәрбиәләүҙән ғибәрәт.\nТәрбиә процесы - баланың тулыһынса шәхес булараҡ формалашыуы ул. Ошо тулы бер процеста төп һәм әһәмиәтле урынды- бала сәләмәтлеге биләй. Ләкин баланың сәләмәтлеге тураһында һөйләшәбеҙ икән - түбәндәге факттарға туҡталмайса ҡала алмайбыҙ.\nСтатистика мәғлүмәттәренән күренеүенсә, hуңғы осорҙа халыҡтың сәләмәтлеге hиҙелерлек ҡаҡшаған. Республикала медицина тикшереүҙәре күрһәткәнсә, бөгөн уҡыусыларҙың 10-20 % - ы ғына тулыһынса һау сәләмәт. 6 – 7 йәшлек балаларҙың 30 – 35 проценты хроник сирле. Мәктәпкәсә йәштәге сабыйҙар ҙа йыш сирләй. Ундайҙарҙың 60-70 проценты йылына ғына дүрт тапҡыр ҡаты ауырый. 14 – 17 йәшлек ҡыҙҙарҙың hәр унынсыhында дисгармоник үҫеш күҙәтелә. Айырыуса киң таралған ауырыуҙарҙың береһе - күҙҙәрҙең насар күреүе. Һулыш органдары, нервы системаһы, ашҡаҙан системаһы, һөйәк, мускул, ҡан тамырҙары ауырыуҙары йыш күҙәтелә.\nУҡыусыларҙа булған ауырыуҙарҙың сәбәптәренә күҙ һалайык.\n1.Күп уҡыусылар аҙ хәрәкәтләнә, спорт менән шөғөлләнмәй тиерлек. Мәктәптә парта артында ултырған бала өйөнә ҡайтҡас та телевизор һәм компьютер ҡаршында ултыра.\n2. Ҡайһы берәүҙәрҙең өйөндә тынысланып ял итергә мөмкинлеге, әйтәйек, айырым бүлмәһе йәиһә уңайлы психологик шарттар юҡ.\n3. Малайҙар, хатта ҡыҙҙар ҙа мәктәптә уҡығанда уҡ тәмәке тарта башлай. Республика күләмендә тәмәке тартыусы уҡыусылар һаны - 50% -ты тәшкил итә.\n4. Спиртлы эсемлектәр ҡулланыу һуңғы ун йылда-ике тапҡыр, ә наркотиктар ҡулланыусылар һаны биш тапҡыр артҡан. Токсикомания күренеше лә артҡандан-арта бара.\nҺүҙ ҙә юҡ, hауаның бысраҡлығы, сифатhыҙ hыу, төрлө стрестар ҙа hаулыҡҡа насар йоғонто яhай. Өҫтәүенә, яҡшы шарттарҙа, йылыла ғына йәшәп, йәйәү йөрөргә бөтөнләй оноттоҡ. Ә ялды ятҡан килеш телевизор ҡарау тип аңлайбыҙ. Ысынында иhә, әҙ хәрәкәтләнгән кеше тиҙ арый, хәлhеҙләнә, йоҡомhорай, йыш ҡына башы ауырта, йөрәк эшмәкәрлеге боҙола, тыны ҡыҫыла, быуындары hыҙлай.\nАлда әйтеп үтелгән барлыҡ күңелһеҙ факттар балалар араһында күҙәтелә. Ә беҙ, хөрмәтле ата-әсәләр, мәктәп менән берлектә был факттарҙы һис шикһеҙ киҫәтергә тейешбеҙ.\nБала - бауыр емеше.Ул ата-әсә өсөн ҡәҙерле һәм ғәзиз. Ата-әсә уның өсөн утҡа ла, һыуға ла керергә әҙер. Балалары өсөн үҙҙәренә бала ваҡытта булмаған мөмкинлекләрҙе тыуҙыра. Күп ваҡытта кәрәгенән артып та китә. Туҡланыуҙарына килһәк, иртә менән бутҡа ашатаһы урынға конфет бирә, йәшелсә, емеш-еләк урынына - чипсылар, кириешкалар ашата. Ялдары саф һауала түгел, компьютер, телевизор артында уҙа. Балаларҙы хеҙмәткә өйрәтәһе урында, бар эшкә дә әсәйҙәр өлгөрә. Бына шулай итеп баланың дөрөҫ туҡланыу рационын боҙабыҙ, иң актив ваҡыттарында хәрәкәттәрен сикләйбеҙ, сәләмәтлектәренә зыян килтерәбеҙ.\n“ Сәләмәтлек- берҙән- бер ҡиммәтле аҫыл таш; уның өсөн ваҡытты ла, көстө лә, хеҙмәтте лә ҡыҙғанмаҫҡа кәрәк”. Йыш хәрәкәтләнеү hаулыҡ өсөн бик мөhим. Физзарядка яhаған кешенең йөрәге ныҡ була, ҡан әйләнеше көйләнә. Ҡанда холестерин кәмей, быуындар нығына, тын алыу яҡшыра. Билдәле булыуынса, спортсмендар ете литр hауа hулай, ә әҙ хәрәкәтләнгән кеше ни бары – өс-биш. Ә инде физик эш эшләгән йәки спорт менән шөғөлләнгән кешенең етеҙ, hәр саҡ кәйефе шәп булыуы, башы шәп эшләүе hәр кемгә лә мәғлүм. Заман медицинаhы сирҙе дауалауға йәнең теләгән дарыуҙы тәҡдим итhә лә, hәр саҡ хәрәкәттең иң ҙур дауа икәнен иҫкәртә. Сөнки физик күнегеү ул hау-сәләмәт кеше өсөн тренер ғына түгел, ә табип та.\nУҡыу баланан, уның организмынан ҙур көс, энергия талап итә. Шуға күрә баланың сәләмәтлеген һаҡлау - иң төп бурыстарыбыҙҙың береһе. Дәрестәрҙә балаларҙың дөрөҫ ултырыуҙарына иғтибар бирәбеҙ, ял моменттарын даими файҙаланабыҙ.Уҡыусыларыбыҙ музыкаль биҙәлешле ял минуттарын айырыуса яраталар.(Был урында физмин күрһәтәм, күҙҙәр һәм дөйөм хәрәкәт өсөн).\nБала күп ваҡытын мәктәптә уҙғара. Шуға күрә мәктәптең уңайлылыҡ дәрәжәһе балаларҙың анатомик, физиологик үҙенсәлектәренә тура килгәндә генә йәш быуын сәләмәт һәм камил үҫә ала. Был яҡтан мәктәптең йылылығы, яҡтылығы СанПИН талаптарына һәм нормаларына тура килә.\nДөйөм итеп алғанда, беҙ һәр яҡлап “Ауырыуҙы дауалауға ҡарағанда, сәләмәтлекте һаҡлау еңелерәк” булыуын уҡыусыларыбыҙ аңына һеңдерергә тырышабыҙ.\nСәләмәт тәндә генә сәләмәт аҡыл була алыуын һәр беребеҙ белә. Ләкин сәләмәт тән һәм сәләмәт аҡыл кешегә үҙенән-үҙе генә бирелмәй.\nСәләмәтлекте, тышҡы һәм эске матурлыҡты яулап алырға һәм уның өсөн көрәшергә кәрәк.Сәләмәт тормош рәүеше компоненттарын теүәл белеү һәм үтәү балаларға ла, үҙегеҙгә лә ярҙам итер:\nдаими физик күнегеүҙәр;\nғаиләлә уңай, дуҫтарса мөнәсәбәттәр – ышаныс, бер-береңде аңлау.\nДонъяны – матурлыҡ ҡотҡарыр, тигән һүҙ бар. Мин был аҡыллы фекерҙе дауам итеп, матурлыҡ ул- сәләмәт балалар тип өҫтәр инем.Сөнки балалар беҙҙең киләсәгебеҙ, матурлыҡ тыуҙырыусыларыбыҙ.\nБер генә тапкыр йәшәйбеҙ...\nЭйе, тормоштоң башҡа варианты булмаҫ. Шуға күрә лә тормошта үҙеңде, элекке быуындарҙың рухи тәжрибәһендә башланып, киләсәк быуындарҙа дауам итәсәк сәләмәт шәхес итеп тоймайса йәшәү енәйәт булыр ине.\nҺәм беҙ, ололар, үҫеп килеүсе йәш буындың һәр бер көнө рухланып торһон өсөн барыһын да эшләргә тейешбеҙ. Ә рухи көс- сәләмәт кешелә генә була ала. Сәләмәт кеше- хөрмәтле, ҡәҙерле, ҡиммәтле. Был иң ҙур бәхет, һәм был донъяла һәр кемдең бәхетле йәшәргә хаҡы бар.\nНомер материала: ДВ-381124


Башҡортостан мәктәптәрендә һәр 12 балаға бер компьютер буласаҡ\n10 Декабрь 2010, 17:00\nБашҡортостан мәктәптәрендә компьютерҙар иҫәбен арттырғас, 12 балаға бер техника берәмеге тура киләсәк. Әлегә иһә республика мәктәптәрендә һәр компьютерға уртаса 18 кеше сиратта тора. Был турала йома көнө БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Рәйесе Константин Толкачевтың уҡытыусылар – Башҡортостандың муниципаль берәмектәре вәкәләтле органдары депутаттары менән осрашыуында БР мәғариф министры урынбаҫары Владимир Аристархов хәбәр итте. Уның әйтеүенсә, яңы компьютерҙар һатып алыуҙан тыш, Башҡортостанда дөйөм белем биреү өлкәһенә башҡа заманса мәғлүмәт технологияларын әүҙем индереү ҙә планлаштырыла. Улар иҫәбендә яңы электрон белем биреү ресурстарын файҙаланыу һәм алдынғы мәғлүмәт технологияларын үҙләштергән уҡытыусыларҙы матди яҡтан дәртләндереү ҙә бар.


Башҡорт проекттары өсөн хостинг — Журнал Bashkort.org\nИкенсе вариант, һеҙҙең башҡортса сайтығыҙ эшләй, әммә ниндәйҙер ауырлыҡтарға осрағанһығыҙ:\nХостингҡа түләй алмайһығыҙ йәки нисек эшләргә икәнлеген белмәйһегеҙ;\nҺеҙҙе элеккке хостингтан ҡыуалар;\nТехник мәсьәләләрҙе насар беләһегеҙ;\nУның менән шөғөлләнергә ваҡытығыҙ етмәй, ләкин һаҡларға теләйһегеҙ;\nҠасандыр яҡшы сайтығыҙ булған, әммә ябылған, ә бөтөн мәғлүмәттәр бэкапта ҡалған.\nТәҡдимдәрегеҙҙе миңә ебәрһәгеҙ ине. Әгәр минең хостинг урынлаштыра алырлыҡ кимәлдән күберәк тәҡдимдәр килһә, иң уңышлы һәм перспективалы бер-нисә сайтты һайлап алам. Һәр хәлдә миңә мөрәжәғәт итеүселәрҙең барыһына ла ярҙам итергә тырышасаҡмын.\nКемдең техник оҫталығы, мөмкинлектәре бар, һеҙҙең бөтәгеҙҙе лә ошо бик мөһим, ҡыҙыҡлы проекттарға һәм халыҡҡа ярҙам итергә саҡырам. Һеҙҙең сығымдар: базала — 10 мб, дискта — 100 мб һәм аҙнаһына бер сәғәт техник ярҙам. Ә сайт булдырырға теләүселәр өсөн был бик ҙур ярҙам, халҡыбыҙға баһалап бөткөһөҙ донъяуи ресурс буласаҡ.\nИғланды дуҫтарығыҙға һәм төркөмдәргә таратһағыҙ ине. Рәхмәт һеҙгә!\nОпубликовано 03.08.2013 06.06.2018 Автор adminРубрики Проекттар\nНазад Предыдущая запись: Google Summer of Code 2013\nДалее Следующая запись: Башкортостан райондарының картаһы