Төньяҡ Америка — Башҡорт Википедияһы\n47° с. ш. 105° з. д.\n579 000 000 ± 1 000 000 кеше (2016)\nТөньяҡ Америка көнсығыш ваҡыты[d], Тымыҡ Океан ваҡыты[d], Гавайско-Алеутское время[d], Newfoundland Standard time[d], Атлантическое стандартное время[d], Аляскинский часовой пояс[d], Центральное поясное время[d] һәм Тау сәгәт поясы[d]\nКөньяҡ Америка, Евразия һәм Үҙәк Америка[d]\n24 930 000 ± 10 000 км²\nТөньяҡ Америка Викимилектә\nДонъя картаһында Төньяҡ Америка\nТөньяҡ Америка — (ингл. North America, франц. Amérique du Nord, исп. América del Norte, Norteamérica, ацт. Ixachitlān Mictlāmpa) Ер планетаһының Көнсығыш һәм Көнбайыш ярымшарҙары тоташҡан урындағы ҡитға. Төньяҡ Америка халҡы 500 млн кеше. Халыҡ тығыҙлығы Кариб диңгеҙе һәм ҡитғаның Үҙәк өлөшөндә ҙур. Бында 1 кв.км-ға 200-ҙән артыҡ кеше тура килә.\nТөньяҡ Американың утрауҙарһыҙ майҙаны — 20 360 000 км², утрауҙар менән 24 365 000 км² тәшкил итә. Төньяҡ Америка халҡының һаны 500 миллиондан ашыу кеше, донъя халҡының 7 %-н тәшкил итә. Төньяҡ Америка утрауҙарына Гренландия, Канада Арктика архипелагы, Вест-Һиндостан, Алеут утрауҙары һәм башҡалар инә. Материк сиктәрендә йыш ҡына, АҠШ-ты берләштергән Төньяҡ Америка төбәген, Гренландияны, Сен-Пьеро һәм Микелонды, Бермудты атайҙар. Төньяҡ Америка, Австралия кеүек үк, диңгеҙгә сығыу урыны булмаған материк булып тора.\nТирә-яҡтағы территориялар менән Төньяҡ Америка картаһы\n1 Сағыштырмаса характеристика\n3.1 Төньяҡ Американы асыу һәм тикшереү тарихы\n6 Төньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр\nСағыштырмаса характеристика[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nАҠШ Вашингтон 9 629 091 328 239 523 21428\nТөньяҡ Америка һәм уға йәнәш территориялар картаһы\nМатерик Флоренция сәйәхәтсеһе Америго Веспуччи хөрмәтенә немец картографы Мартин Вальдземюллер һәм Матиас Рингманн тарафынан Америка тип аталған. 1497 һәм 1502 йылдар араһында Көньяҡ Американы тикшереүсе Веспуччи — Американы Ост-Һиндостан тип түгел, ә билдәле булмаған яңы континент тип фараз итеүсе беренсе европалы була. 1507 йылда Вальдземюллер донъя картаһын төҙөй, унда хәҙерге Бразилия районында Көньяҡ-Америка континентына «Америка» атамаһын ҡуя. Ул атаманы картаға ҡушымта булған Cosmographiae Introductio китабында былай тип аңлата:\nБөгөн донъяның был өлөштәре (Европа, Африка һәм Азия) тулыһынса өйрәнелгән, ә донъяның дүртенсе өлөшөн Америго Веспуччи аса. Европа һәм Азия ҡатын-ҡыҙҙар исеме менән аталғанлыҡтан, мин был яңы өлкәне, аҡыллы ир исеме менән Америга йәки Америка тип атауҙан ҡамасау күрмәйем\nОригинал текст (лат.)\nҺуңғараҡ картала Төньяҡ Америка барлыҡҡа килә, уға ла шул уҡ исем ҡушыла: 1538 йылда Герард Меркатор «Америка» топонимын донъя картаһында бөтә көнбайыш ярымшарын билдәләү өсөн ҡуллана.\nҠайһы бер тикшеренеүселәр раҫлауынса, ул ваҡытта асылған ерҙәрҙе исем менән атау ҡабул ителмәй (король шәхестәренән тыш), ә тик фамилия менән генә рөхсәт ителгән, шулай итеп Америго Веспуччи исеменән сыҡҡан атаманың сығышы теорияһы бәхәсле. Альфред Хадд 1908 йылда теория тәҡдим итә, уға ярашлы континент Бристоль сауҙагәре Ричард Америка хөрмәтенә аталған, ул, фараздар буйынса, 1497 йылда Ньюфаундлендты асыусы Джон Кабот экспедицияһын финанслаған. Тағы бер фараз буйынса Америка боронғо вестгот Амаирик исемле булған испан диңгеҙсеһе хөрмәтенә аталған. Шулай уҡ «Америка» атамаһының тамыры индейҙар теленә бәйле.\n1970 йылдарҙан алып, индейҙарҙың активистар хәрәкәте Төньяҡ Америка өсөн «Гөбөргәйелдәр утрауы» тигән терминды пропагандалай.\nТөньяҡ Америка көнбайыштан Тымыҡ океандың Беринг диңгеҙе, Аляска һәм Калифорния ҡултығы менән, көнсығыштан Атлантик океандың Лабрадор, Кариб, Изге Лаврентий һәм Мексика ҡултығы менән, төньяҡтан Төньяҡ Боҙло океандың Бофорт, Гренландия Гудзон ҡултығы менән йыуыла. Көнбайыштағы Евразиянан Беринг боғаҙы айырып тора. Көньяҡ Американан Панама боғаҙы айырып тора. Төньяҡ Америка составына шулай уҡ Гренландия, Канада арктика архипелагы, Алеут утрауҙары, Ванкувер утрауы, Александр архипелагы һәм башҡа утрауҙар инә. Утрауҙар менән Төньяҡ Америка майҙаны — 24,2 млн кв. км., утрауҙарһыҙ — 20,4 млн.кв. км.\nТөньяҡ Американың ситке нөктәләре:\nТөньяҡ нөктәһе — Мёрчисон мороно, 71°50′ с. ш. 94°45′ з. д.HGЯO\nКөньяҡ нөктәһе — Марьято мороно, 7°12′ с. ш. 80°52′ з. д.HGЯO\nКөнбайыш нөктәһе — Принц Уэльс мороно, 65°35′ с. ш. 168°05′ з. д.HGЯO\nКөнсығыш нөктәһе — Сент-Чарльз мороно, 52°24′ с. ш. 55°40′ з. д.HGЯO\nТөньяҡ Американың оҙонлоғо төньяҡтан көньяҡҡа табан 66°, йәки 7326 км тәшкил итә, ә көнбайыштан көнсығышҡа табан оҙонлоғо 112°, йәки яҡынса 5700 км тәшкил итә. Шулай уҡ был материк яр буйы һыҙығының иң ҙур оҙонлоғона — 60 мең километрға эйә.\nТөньяҡ Американы асыу һәм тикшереү тарихы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1000 йыл элек материкҡа Скандинавияның боронғо халҡы — викингтар килә.\n986 йылда Эрик викингтар төркөмөн йыя, улар үҙҙәре асҡан утрауҙа төпләнә.\n982 йылда Ерән Эрик Рыжий, кеше ғүмерен ҡыйған өсөн, Исландия колонияһынан ҡыуыла. Ул Исландиянан 1000 километр алыҫлыҡта ятҡан ерҙәр тураһында хикәйәләр ишетә. Унда ҙур булмаған отряд менән юллана. Ҡыйынлыҡ менән йөҙөп барып етә алған. Эрик был урынды Гренландия («йәшел ил») тип атаны. 986 йылда Эрик үҙе асҡан утрауҙа төпләнгән бер төркөм викингыларҙы йыйған.\nЭриктың улы Лейф Бәхетле тағы ла арыраҡ китә һәм Лабрадор ярымутрауына барып етә.\n1492 йылдың 12 октябрендә Христофор Колумб Багам утрауҙарының береһе «Сан-Сальвадор» тип аталған утрауҙы асҡан. Әммә Үҙәк Американың материк ярын ул 1502 йылда ғына аса.\n1497 йылдың майында Джон Кабот һәм Себастьян Кабот «Мэтью» карабында Бристоль портынан йөҙөп китә. Июль аҙағында Азия тип ҡабул итеп, улар Ньюфаундленд тип аталған утрауға төшә, һәм яр буйлап Изге Лаврентий ҡултығынан көнсығышҡа ҡарай йөҙөүҙе дауам итә. Яр буйлап бер ай тирәһе йөҙгәндән һәм балыҡтың бай запасын тапҡандан һуң, улар кирегә йүнәлеш ала.\n1512 йылда Понсе де Леон Флорида ярымутрауын аса; 1513 йылда Бальбоа Панама морононоң бер бейеклегенән Тымыҡ океанды күреп ҡала. Грихальва 1515 йылда Мексиканың көнсығыш ярын, йәки Яңы Испанияны аса, уны аҙаҡ 1519—1521 йылдарҙа Фернандо Кортес баҫып ала.\nТөньяҡ Америкала яңы ерҙәрҙе асыу өсөн ебәрелгән беренсе француз карабы 1524 йылда Флоренция кешеһе Джиованни Верраццани етәкселегндә китә, ул Төньяҡ Американың көнсығыш ярын Флориданан алып Акадиға тиклем урап үтә.\n1534 йылдың апрелендә, Сен-Мало ҡалаһынан йөҙөп китеп, француз Жак Картье 20 көндән һуң Ньюфаундленд утрауына барып етә, һәм, утрауҙы урап үтеп, Бен-Иль боғаҙы аша Изге Лаврентий ҡултығына инә. Урындың картаһын төҙөп, Картье кире Францияға ҡайта. 1535 йылда Картьеның өс карабы ҡабаттан Ньюфаундлендҡа яҡын килә. Ул төньяҡтан Антикости утрауын урап үтә һәм Изге Лаврентий йылғаһының тамағына инә. Юл күрһәтеүсе-гурондарҙы яллап, француз караптарҙы йылға буйлап алып бара һәм, индеецтар Стадакон тип атаған ергә килә (хәҙер унда Квебек ҡалаһы урынлашҡан).\nКартьеның Ошелага йылғаһындағы ирокездарҙың ауылына килеүе. Рәссам Лоуренс Робб Бэтчелор (1933)\nОктябрь башында француздар ирокездарҙың Ошелага утырағына килә. Картье ауыл өҫтөнән ҡалҡып торған тауға менә, уны Мон-Руаяль (Король тауы) тип атай. Тауҙан тупһалар күренә, улар караптарға йылға буйлап үргә менергә мөмкинлек бирмәй. Картье Стадаконға әйләнеп ҡайта. Француздар бында форт төҙөп, ҡышларға ҡала.\n1541 йылда Картьеның өсөнсө йөҙөүе башлана. Ул үҙе тикшергән ерҙәрҙә Яңы Франция тип аталған колониялар төҙөргә тейеш була. Ләкин был уй килеп сыҡмай. Сәйәхәтсе Францияға ҡайта, мәрхәмәтһеҙлеккә эләгә һәм 1557 йылда вафат була.\n1577 йылда уҡ инглиз кешеһе Мартин Фробишер Гудзон ҡултығының инеү урындарының береһе аша уҙа, һәм ошо ваҡыттан алып Төньяҡ Американың арктик ярҙарын тикшереү өсөн күп һанлы экспедициялар башлана. 1585-86 йылдарҙа Джон Дейвис Гренландияның көнбайыш ярын урап үтә, Баффин еренең Камберленд ҡултығын аса, Төньяҡ Америка яры буйын ентекле тикшерә һәм Гудзон боғаҙының аныҡ урынын билдәләй; 1609—11 йылдарҙа Генри Гудзон Төньяҡ Американың төньяҡ-көнсығыш һәм көнсығыш ярҙарын тикшерә; 1611—15 йылдарҙа Уильям Баффин һәм башҡалар Баффин ҡултығына үтеп инә.\n1608 йылда Самуэль де Шамплейн Стадакон ауылы урынында Квебек ҡалаһына нигеҙ һала, ә 1611 йылда Ошелага ултырағына яҡын ерҙә Монреаль төҙөй.\n1542—1543 йылдарҙа испан Хуан Родригес Кабрильо хәҙерге Мексиканан төньяҡҡа Калифорнияның яры буйын тикшереү өсөн йөҙөп китә.\nТөньяҡ Америка Азия менән тоташмағанлығын 1648 йылда казак Дежнёв иҫбатлай, ул Беринг боғаҙын аса, унда 1725—28 йылдарҙа Витус Ионассен Беринг килә һәм уға үҙенең исемен бирә.\nXVIII быуат уртаһында Бөйөк Төньяҡ экспедицияһы ваҡытында материктың төньяҡ-көнбайыш яры буйын асыу үтә. 1741 йылдың июлендә Витус Беринг етәкселеге аҫтында «Изге Пётр» карабы командаһы Америка яры буйын яҡынса 58° т. киңлектә күрә, ә Алексей Чириков етәкселегендәге «Изге Павел» карабы командаһы Америка ярҙарына саҡ ҡына көньяҡтараҡ — 55° т. киңлеккә яҡын килә.\nТөньяҡ Американың төньяҡ-көнбайыш ярҙарын, 1775 йылдан башлап, испандар Хуан Айала, Франсиско де ла Бодега-и-Квадра]], 1777—78 йылдарҙа Бөйөк Британия диңгеҙсеһе Джеймс Кук тикшерә. 1789 йылда Александр Макензи Макензи йылғаһының (йылға уның исеме менән атала) тамағына етә, ә 1786 йылда Жан-Франсуа де Лаперуз]] һәм 1792—94 йылда Джордж Ванкувер картаға төньяҡ-көнбайыш ярын төшөрә.\n«Коронадо төньяҡҡа китә», Фредерик Ремингтон картинаһы (1861—1906)\nИспан Эрнандо де Сотоның 1539—43 йылдарҙа Миссисипи йылғаһы йыуған ерҙәргә сәйәхәте, Төньяҡ Америка төпкөлөнә беренсе экспедиция була. 1540—1542 йылдарҙа Франсиско Васкес де Коронадо Мексиканан төньяҡҡа икенсе испан экспедицияһын етәкләй. 1673 йылда француз сығышлы сауҙагәр Луи Жоллье һәм француз миссионеры Жак Маркет, Арканзас һәм Миссисипи йылғалары ҡушылған урынға етә, унда индеецтарҙан Миссисипи йылғаһының Тымыҡ океанға түгел, ә Мексика ҡултығына ҡойғанлығын белә. 1682 йылда француз Рене-Робер де Ла Саль Миссисипи йылғаһының тамағына етә. 1804—06 йылдарҙа Американың Льюис һәм Кларк экспедицияһы АҠШ-тың көнбайышында яңы ерҙәр тикшерә.\nРельефтың айырмалығы — боҙлоҡ дәүеренең оҙайлы эшкәртеүе һөҙөмтәһе. Һөҙәкле-тулҡынлы ҡалҡыулыҡтарҙың бейеклеге — 150—600 м. Үҙәк тигеҙлек — Төньяҡ Америка платформаһы өлөшө. Бейеклеге — 200—500 м. Рельефы эрозиялы һәм аҙ тулҡынлы, төньяҡта боҙло һәм боҙлоҡ менән шыуып төшкән тау тоҡомдарынан тора. Көньяҡ өлөшө урман менән ҡапланған. Озарк ҡалҡыулығы (бейеклеге 760 м тирәһе), Уошито ҡалҡыулығы (884 м тиклем) эпигерцин плтаформаһының йыйырсығы булып тора. Бөйөк тигеҙлектәр Кордильер платоһының тау итәге булып тора. Бейеклеге — 500—1500 м. Былар Кордильер платоһының ватылып, йыйырсыҡланып өҫкә күтәрелеү һөҙөмтәһендә барлыҡҡа килгән.\nТөньяҡ Американың иң юғары нөктәһе — Денали тауы (2015 йылға тиклем Мак-Кинли тип аталған) — 6190 м, иң түбән нөктәһе — Үлем үҙәне — диңгеҙ кимәленән 86 м түбәнерәк.\nЯр буйы ҡалҡыулыҡтары\nКлимат алыҫ төньяҡта Арктиктан алып Үҙәк Америкала һәм Вест-Һиндостанда субэкваториалгә тиклем, яр буйы райондарында океанлы, эске райондарҙа — континенталь. Ғинуарҙа уртаса температура −36 °C (Канада Арктик архипелагы төньяғында) алып 20 °C (Флориданың һәм Мексика таулығының көньяғында), июлдә — 4 °C алып Канада Арктик архипелагының төньяғында 32 °C тиклем АҠШ-тың көньяҡ-көнбайышында. Иң күп яуым-төшөм Аляска һәм Канаданың Тымыҡ океан яры буйында һәм АҠШ-тың төньяҡ-көнбайышында (йылына 2000—3000 мм); материктың көньяҡ-көнсығыш райондарында 1000—1500 мм, Үҙәк тигеҙлектәрҙә — 400—1200 мм, Кордильерҙың субтропик һәм тропик райондарының тау-ара үҙәндәрендә — 100—200 мм. 40—44° так как төньяҡҡа ҡарай ҡышын тотороҡло ҡар ята. Йәй йылы, һирәк ҡойон ямғырҙар, ҡоролоҡтар һәм ҡоро елдәр менән.\nТөньяҡ Американың климат шарттары шаҡтай төрлө. Был полюсҡа яҡыныраҡ Ерҙең «иң төньяҡ» континенты, шул уҡ ваҡытта төньяҡтан көньяҡҡа 7 мең километр һуҙылған. Материк экваториаль бүлкәттән тыш планетаның бөтә климат бүлкәттәрендә урынлашҡан. Климат типтарының шундай төрлөлөгө һөҙөмтәһендә Төньяҡ Америкала Ерҙең бөтөнләй тиерлек тәбиғәт зоналары формалашҡан, ә материктың тере тәбиғәте үҫемлек һәм хайуан төрҙәренең шаҡтай төрлөлөгө менән айырыла.\nАрктик климат Канада Арктик архипелагы утрауҙарына, Гренландия һәм Алясканың төньяҡ өлөшөнә хас. Яланғас ташлы арктик сүллектәр көньяҡта мүк һәм лишайниктар менән ҡапланған, төньяҡта ҡалын япма боҙлоҡтар аҫтында ята. Ҡыш саманан тыш ҡырыҫ, температура уртаса −32 °C алып −40 °C тиклем тирбәлә һәм Гренландияның эске райондарына ҡарағанда түбән. Яуым-төшөм бик аҙ, йылына 250—100 мм. Йәй бөтөнләй тиерлек булмай, тик йылдың эҫе айҙарында һауа торошо температураһы 0 °C юғары күтәрелә.\nСубарктик климат бүлкәте Канаданың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөндә һәм Алясканың көньяҡ өлөшөндә урынлаша. Урман һәм урман тундраның тәбиғәт зоналарынан ғибәрәт. Йәй бик ҡыҫҡа, ҡар июндә ирей, ә йылы һауа торошо тик бер ай ғына була. Поляр түңәрәктән һуң поляр төн һәм поляр көн башлана. Төньяҡҡа ҡарай яуым-төшөм әҙерәк — йылына 500 алып 100 мм тиклем. Ҡыш температура −24 алып −40 °C тиклем төшә. Ҡыш ҡырыҫ һәм оҙайлы. Иң күп яуым-төшөм йәйгә тура килә, ул саҡта төбәк өҫтөнән уртаса һауа массалары өҫтөнлөк итә. Йәй температура көньяҡта 0 алып +16 °C тиклем етө.\nУртаса бүлкәт — Төньяҡ Американың иң ҙур климат бүлкәте, ул Ҡушма Штаттарҙың төньяҡ һәм үҙәк өлөшөн һәм Канаданың көньяҡ өлөшөн биләй. Уртаса бүлкәт шулай уҡ өс секторға бүленә. Уларҙың иң йомшағы көнбайыш сектор. Йылы Төньяҡ-Тымыҡ океан ағымы арҡаһында бында яуым-төшөм күп, ул башлыса ҡышҡа тура килә. Материкта теркәлгән иң ҡарлы ваҡыт тап бында — Рейнир вулканы районында (АҠШ) булған, 1971-72 йылдар ҡышында ул 31 102 мм тәшкил иткән. Уртаса яуым-төшөм бында 2000 алып 3000 мм тиклем. Йәй ярайһы уҡ һалҡын +8 — +16 °C. Ҡыш йылы, температура төньяҡта 0 алып −16 °C тиклем. Үҙәк сектор байтаҡҡа ҡырыҫыраҡ. Бында көнбайыштағы диңгеҙ климатынан айырмалы климаттың континенталь һәм ҡырҡа континенталь типтары күҙәтелә. Яуым-төшөм күләме йылына уртаса 250 алып 500 мм тиклем. Йылда сыуаҡ көндәрҙең күплеге һөҙөмтәһендә (океандан алыҫ булыуы һөҙөмтәһендә) бында температураның ҙур йыллыҡ амплитудалары күҙәтелә — йәй +16 — +24 °C тиклем һәм ҡыш −8 алып −32 °C тиклем. Төньяҡта тайганың тәбиғәт зонаһы урынлашҡан, ул ҡырҡа далаларға күсә. Климат бик киҫкен булыу сәбәпле, япраҡлы урмандар ҙур булмаған территорияларҙы биләй. Көнсығыш сектор муссондар йоғонтоһо аҫтында. Яуым-төшөмдәр Атлантик океан ярында 2000 мм алып материк эсендә 500—1000 мм тиклем. Бында йәй йылы +16 — +24 °C һәм һалҡынса, ләкин шулай уҡ сағыштырмаса йылы ҡарлы ҡыш, температура 0 алып −16 °C тиклем. Секторҙың төньяғы бореаль (төньяҡ) урмандар һәм тайга, көньяғын ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар биләй.\nСубтропик климат бүлкәт Мексиканың төньяҡ өлөшө һәм АҠШ-тың көньяҡ өлөшө территорияһында урынлашҡан. Был материкта ул ҙур майҙан биләй, әммә ошо уҡ сәбәптәр менән — көнбайыштан көнсығышҡа ҡарай оҙонлоғо арҡаһында уның барлыҡ райондары ла йәшәүгә яраҡлы түгел. Бүлкәтте өс секторға бүлергә мөмкин. Көнбайыш нәҙек һыҙат булып Тымыҡ океан яры буйлап — Кордильер таулыҡтарында һуҙылған. Бында ҡатнаш урмандарҙың (төньяҡта) һәм мәңге йәшел урмандарҙың һәм ҡыуаҡлыҡтарҙың (көньяҡта) тәбиғәт зоналары урынлашҡан. Бында уртаса +16 алып +24 °C тиклем температура эҫе йәй һәм +8 — 0°С температура менән һалҡынса ҡыш күҙәтелә. Яуым-төшөм күләме 500 алып 2000 мм тиклем, уларҙың һаны көньяҡтан төньяҡҡа ҡарай арта. Үҙәк йәки континенталь сектор уңайлы булмаған климат шарттары менән характерлана. Секторҙың ҙур майҙандарын Кордильер тауҙары биләй, тигеҙлектәрҙә сүллектәр барлыҡҡа килә. Бында ҡоро континенталь һауа массалары өҫтөнлөк итә, яуым-төшөм аҙ — йылына 100 алып 500 мм тиклем. Һауа температураһы йәй +32 алып +16°С тиклем, ҡышын +8 алып −8°С тиклем тирбәлә. АҠШ-тың һәм Мексиканың үҙәк субтропиктары өсөн бөгөнгө көндә муссондар йоғонтоһо аҫтында сүллектәрҙең артыуы көнүҙәк проблема булып тора. Көнсығышҡа ҡарай сүллектәр дала һәм урман далаға әүерелә. Көнсығыш сектор муссондар йоғонтоһонда. Яуым-төшөм бик аҙ, йылына 1000—2000 ммтәшкил итә, ваҡыты менән был урындың һаҙланыуына килтерә. Дымлы климат алмашлап дымлы урмандарҙың үҫеүенә килтерә. Бында эҫе йәй (+32 °C һәм юғарыраҡ) һәм 0 алып +24°С тиклем температура менән йылы ҡыш күҙәтелә (Флоридала).\nТропик климат Үҙәк Американың ҙур өлөшө өсөн хас. Уның территорияһында яуым-төшөм бүленеше буйынса өс сектор айырыла. Көнбайыш секторҙы (көньяҡ Мексиканың Тымыҡ океан яры буйы) алмашлап дымлы урмандар биләй. Яуым-төшөм Кордильер битләүҙәрендә яуа, уларҙың күләме йылына 2000 мм тиклем етә. Үҙәк секторҙы саванналар һәм сүллектәр биләй. Континенталь тропик һауа массалары йоғонтоһонда булғанлыҡтан, унда яуым-төшөм аҙ. Урындың диңгеҙ кимәленнә юғары булыуы һөҙөмтәһендә температура бер аҙ түбәнерәк. Йәйен +16 алып +32 °C тиклем (бейклек менән бәйле), ҡышын — +8 алып +24°С тиклем. Яуым-төшөм күләме 500 алып 250 мм тиклем һәм әҙерәк.\nТөньяҡ Американың субэкваториаль бүлкәте континенттың иң көньяғында, Панама морононда урынлашып, ҙур булмаған территорияны биләй. Бүлкәтте алмашлап дымлы урмандарҙың тәбиғәт зонаһы, шулай уҡ саванналар һәм көнбайышта һирәк урмандар биләй. Бында йәйен дә, ҡышын да +20 °C температура менән даими эҫе һауа торошо һаҡлана, яуым-төшөмдөң иң күбе йәйгә тура килә. Яуым-төшөм күләме йылына 2000-3000 мм һәм күберәк.\nГидрографияһы[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөньяҡ Америкала йылғалар, күлдәр ярайһы уҡ күп: Миссури ҡушылдығы менән Миссисипийылғаһы, ә сөсө һыуҙар тупланмаһы Бөйөк Америка күлдәре районында урынлашҡан. Континент территорияһы климат, шулай уҡ орографик үҙенсәлектәр арҡаһында тигеҙ һуғарылмай. Иң ҙур һыу системаһын Бөйөк күлдәр һәм уларҙы Атлантик океан менән тоташтырған Изге Лаврентий йылғаһы барлыҡҡа килтерә.\nТөньяҡ Америка йылғалары Тымыҡ, Төньяҡ Боҙло һәм Атлантик океандар бассейнына ҡарай; уларҙың ҡайҙы берҙәре эске аҡмаға эйә. Күпселеге Атлантик океанға ҡоя.\nТөньяҡ Американың күп өлөшө ҙур транспорт һәм гидроэнергия әһәмиәтенә эйә.\nМатериктың төрлө өлөштәрендә бер үк йылға режимдары булмаған төрлө төрҙәге һыу системалары урынлашҡан. Улар климат һәм орография шарттары үҙенсәлектәренә бәйле.\nҘур айыу күле\nҘур Тоҙло күл\nХайуандар донъяһы. Фаунаның күпселек, материктан тыш өлөшөндә Евразияның ошондай уҡ өлөштәренең фаунаһы менән оҡшашлығы ҙур, был материктар араһында ҡоро ер бәйләнешенең һөҙөмтәһе булып тора һәм был территорияларҙы Голарктиканың эре зоогеография өлкәһенә берләштерергә мөмкинлек бирә. Бының менән бер рәттән фаунаның ҡаһы бер үҙенә генә хас үҙенсәлектәре Төньяҡ Америка өлөшөн үҙ аллы Неарктик булмаған өлкә булараҡ ҡарарға һәм уны Евразияның Палеарктик өлкәһенә ҡапма-ҡаршы ҡуйырға мөмкинлек бирә. Тундра зонаһына хас булған йәнлектәр: төньяҡ боланы (карибу), аҡ айыу, аҡ төлкө, лемминг, поляр ҡуяны, поляр өкөһө, ағуна. Һарыҡ-үгеҙ Канада Арктик архипелагында һәм Гренландияла ғына осрай. Тайганың иң типик вәкилдәре: ҡондоҙ, Америка кеше, вапити, һоро айыу, һеләүһен, ағас дикобразы, ҡоно, ондатра, һыуһар илька, ҡыҙыл тейен, ҙур осар тейен. Йәнлектәрҙең, бигерәк тә ҡиммәтле тиреле йәнлектәрҙең һаны ҡырҡа кәмегән.\nТағы ла нығыраҡ йәнлектәрҙең үҙенсәлекле төрҙөрен үҙ эсенә алған ҡатнаш һәм киң япраҡлы урмандар зыян күргән (мәҫәлән, Виргиния боланы, скунс, һоро төлкө, звездонос, ҡыҙыл һеләүһен, һоро тейен, ҡоштарҙан — көйгәнәк, ҡырағай күркә).Йышыраҡ алйырҙандар, һуҡыр сысҡандар, урман байбаҡтары осрай. Субтропиктарҙа, материктың көньяҡ-көнсығышында, йәнлектәр менән бер рәттән, киң япраҡлы урмандар зонаһы менән дөйөм булған, тропик фауна вәкилдәре лә — аллигатор, аллигаторға оҡшаш гөбөргәйелдәр, ибистар, фламинго, пеликандар, колибри, тутыйғош осрай. Дала һәм урман-дала йәнлектәре бик ныҡ юҡҡа сыҡҡан: бизон (тик ҡурсаулыҡтарҙа ғына һаҡланған), антилопа, оҙон ҡолаҡлы болан мазама, (тауҙарҙа һаҡланған), бүре койот, төлкө; кимереүселәр байтаҡ: йомрандар, болон эттәре, дала көҙәндәре, бурһыҡ, һәм ҡоштар: ер өкөһө, болон ҡоро һ.б. Кордильерҙарҙың тау-урман ландшафтына хас йыуан мөгөҙлө тәкә, гризли айыуы, ҡар кәзәһе. Сүл-дала яҫы таулыҡтарында һөйрәлеүселәр күп, шул иҫәптән ағыулы шалтырауыҡ йылан, кеҫәртке фринозома, быуар йылан һ.б. Үҙәк Америкала һәм Вест-Һиндостанда, өлөшләтә Мексика таулығының көньяғында тропик йәнлектәр, шул иҫәптән Көньяҡ Америка маймылдары, кеҫәрткеләре, ярғанаттар, колибри, тутыйғоштар, гөбөргәйелдәр һәм крокодилдар өҫтөнлөк итә.\nТөньяҡ Америка территорияһындағы дәүләттәр[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТөньяҡ Америка, космостан күренеш\nГондурас флагы Гондурас\nСент-Винсент һәм Гренадин\nАҠШ Виргин утрауҙары\nБританияның Виргин утрауҙары\nНидерландтың Антиль утрауҙары\nБыл Төньяҡ Америка географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәлә. Һеҙ мәҡәләне төҙәтеп һәм тулыландырып проектҡа ярҙам итә алаһығыҙ.\n↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; БСЭ төшөрмәләре өсөн текст юҡ\n↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; БЭС төшөрмәләре өсөн текст юҡ\n↑ Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; ГЭ төшөрмәләре өсөн текст юҡ\n↑ Amerigo Vespucci. Encyclopædia Britannica. Тәүге сығанаҡтан архивланған 27 май 2012. 7 июль 2011 тикшерелгән.\n↑ 7,0 7,1 The Naming of America: Fragments We’ve Shored Against Ourselves. By Jonathan Cohen\n↑ Lloyd, John (инг.)баш.; John Mitchinson. The Book of General Ignorance. — Harmony Books (инг.)баш., 2006. — С. 95. — ISBN 978-0-307-39491-0.. — «New countries or continents were never named after a person’s first name, but always after the second…».\n↑ Америка // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ Исследование Американского Запада\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Төньяҡ_Америка&oldid=1102761 ҡабул ителгән\nТөньяҡ Америка географияһы буйынса тамамланмаған мәҡәләләр\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:36 21 декабрь 2021 үҙгәртелгән.


Башҡортостанда коронавирус менән сирләүселәр буйынса яңы рекорд теркәлде\n29 Сентябрь 2021, 14:40\nБашҡортостанда коронавирус менән сирләүселәр буйынса яңы рекорд ҡуйылған. Оперштабтың 29 сентябргә мәғлүмәттәре буйынса, тәүлек эсендә 391 сир йоҡтороу осрағы асыҡланған. Ауырыуҙар барлығы 66 459 кешегә еткән.\nБер тәүлектә коронавирустан 19 үлем осрағы теркәлгән. Мәрхүмдәр — 1 594 кеше, шул иҫәптән 60 йәштән өлкәндәр — 1 320 кеше.\nӘле 733 кеше стационарҙа дауалана, араларында 60 йәше тулған 436 пациент бар. Уларҙың 34-е — ауыр хәлдә, 13-ө үпкәне яһалма елләтеү аппаратына тоташтырылған.\n6 310 сирле өйҙә дауалана, 60 йәштән өлкәндәр— 3 812 пациент.\nБер тәүлектә — 509, йәмғеһе 57 822 кеше һауығып сыҡҡан.


Өфө районында X Республика йәш журналистар фестивале үтә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфө районында X Республика йәш журналистар фестивале үтә\n17:32, 26 сентября 2013 Йәмғиәт\nӨфө районының «Восход» ял базаһында X Республика йәш журналистар фестивале асылды.\nИке көнлөк форумда бөтә республика гәзиттәре хәбәрселәре ҡатнаша: «Бүздәк хәбәрҙәре», «Туймазинский вестник», «Белорецкий рабочий», «Яңауыл таңдары» һәм башҡалар.\nФестивалдә ҡатнашыусыларҙы Матбуғат һәм киң мәғлүмәт саралары буйынса агентлыҡ етәксеһе Борис Мелкоедов сәләмләне:\n— Фестивалдең төп маҡсаты – аралашыу һәм тәжрибә уртаҡлашыу. Предприятиены ғәҙәттә кешеләр капиталына ҡарап баһалайҙар. Был рейтингтың юғары баҫҡысында иһә сеймал һәм ресурс компаниялары түгел, ә «аҡылда» төҙөлгән компаниялар. Һеҙ – капитал. Мин һеҙгә йөкмәткеле аралашыу, профессиональ яҡтан байығыуығыҙҙы теләйем.\nХәҙерге заман журналисы фотоаппарат менән ҡуллана белергә, видео төшөрөргә, интернет-технологияларына эйә булырға тейеш.\nЯңы медиа һәм яңы журналистика тураһында фестивалдә ҡатнашыусыларға Воронеж дәүләт университетының журналистика факультеты деканы Владимир Тулупов һөйләне. Ул ҡағыҙ матбуғатының яҙмышы, интернет-журналистиканың үҫеше, гәзит материалдарын анализға, эксперттарҙың комментарийҙарына һәм эксклюзив биреүгә йүнәлтеү кәрәклеге тураһында һөйләне.\nШулай уҡ фестивалдә интернет-журналистикаһы, уның спецификаһы хаҡында һүҙ барҙы – фестивалдә ҡатнашыусылар менән Ufa1.ru сайтының баш мөхәррире Олег Смаков һөйләште.\nЭлектрон гәзиттең күп форматлы версиялары менән «Туймазинский вестник»тың баш мөхәррире Гөлназ Ермохина таныштырҙы. Өфө дәүләт нефть техник университетының политология, социология һәм йәмәғәтселек менән бәйләнеш кафедраһының өлкән уҡытыусыһы Максим Яковлев «Нисек ышаныслы яҙырға?» эшлекле уйынын үткәрҙе. Тәүге фестивалдәрҙә ҡатнашыусылар «Беҙ беренсе булдыҡ» түңәрәк өҫтәле артына йыйылды.\nЙома көндө, Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылына арналған «Тапалмаған һуҡмаҡтар» конкурсы йомғаҡтары иғлан ителәсәк.\nТеги: фестивалдәр,киң мәғлүмәт саралары,йәштәр


Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуғын күҙәтеү федераль хеҙмәте суицид тураһындағы мәғлүмәтте гәзит-журналдарҙың беренсе битендә баҫтырыуҙан баш тартырға тәҡдим итте. Белгестәр фекеренсә, үҙ- үҙенә ҡул һалыусылар тураһында яҙыу психикаһы ҡаҡшаған кешеләргә яңылыш аҙым яһарға этәргес булыуы бар. Әле федераль хеҙмәт киң мәғлүмәт сараларына суицидҡа бәйле мәғлүмәтте урынлаштырыу буйынса аныҡ тәҡдимдәр әҙерләй.\nПермь крайында М-7 Волга федераль трассаһы торошона бәйле енәйәт эше ҡуҙғатылды. Прокуратура мәғлүмәттәренә ярашлы, юлдың айырым бер өлөшөндә ҡыҫҡа ғына ваҡыт эсендә 5 юл- транспорт ваҡиғаһы теркәлгән. Уларҙа өс кешенең ғүмере өҙөлгән, 14 кеше йәрәхәтләнгән.\nЕвропаның парламент ассамблеяһы Рәсәй менән мөнәсәбәттәрҙе көйләүгә көс һалырға тейеш. Был турала ПАСЕ бюроһы вәкиле Ионетта Каввадия Страсбургта яҙғы сессияны асыу ултырышында белдерҙе.\nИраҡтың Мосул ҡалаһында Рәсәйҙә тыйылған «Ислам дәүләте» террор төркөмөнөң тағы бер етәксеһе сафтан сығарылды. Абу Сейф тип танлыған террорсы Ираҡ курдтарының хәрби көстәре операцияһы барышында юҡ ителде.\n4 мең ярым йыллыҡ ҡәберлек. Ҡытай археологтары Сычуань провинцияһында ҡаҙыныу эштәре барышында неолит дәүеренә ҡараған ерләү урынына юлыҡты. Ғалимдар табышты ҙур уңыш тип баһалай. Уның әлегә төбәктә табылған иң боронғо ҡәберлек булыуы асыҡланған.


Компьютерҙарҙың урыны сүплектә түгел » Архив газеты "Йәшлек"\nЙүгерек атҡа ял теймәй.\nСентябрь Иҫтәлекле даталар һәм байрамдар\nТАКСИ ЭШЕ ТӘРТИПКӘ ҺАЛЫНА\nЯл да иттек, дуҫтар ҙа таптыҡ\nКомпьютерҙарҙың урыны сүплектә түгел Иҡтисад\nКөнитмешебеҙҙә нимәгә генә барып тотонһаҡ та, тәбиғәт ресурстарын файҙаланырға тура килә. Ләкин тәбиғәт биргән бәрәкәттең ҡәҙерен белеп бөтәбеҙме икән? “Экологик мәҙәниәт” тигән төшөнсә беҙҙең халыҡ өсөн буш бер һүҙбәйләнешме, әллә инде бөгөн кешеләр тәбиғәтте тәләфләмәйме? Бәндә тирә-яҡ мөхитте мөмкин тиклем әҙерәк бысратырға, ҡәҙерләргә теләгән осраҡта эште нимәнән башларға тейеш?\nОшондай көнүҙәк һорауҙарға яуап табыу өсөн Бөтә донъя тирә-яҡ мөхитте һаҡлау көнө алдынан Башҡортостан Республикаһының Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығы ҡарамағындағы “Тәбиғәт” дәүләт унитар предприятиеһының инженер-экологы Альбина ШӘМСЕТДИНОВА менән әңгәмә ҡорҙоҡ.\n– Альбина, һеҙ эшләгән ойошма республика халҡын экологик яҡтан тәрбиәләү менән шөғөлләнә тип әйтеп буламы?\n– Эйе, дөйөмләштереп әйткәндә, тап шулай. Исеменән үк күренеп тороуынса, “Тәбиғәт” – махсуслашҡан тәбиғәтте һаҡлау предприятиеһы. Алдыбыҙға ҡуйылған төп маҡсат – халыҡты хозур тәбиғәтебеҙҙе тәләфләмәй ҡулланырға өйрәтеү, кешеләрҙә экологик мәҙәниәт тәрбиәләү.\n– Әйтегеҙ әле: кеше экологик яҡтан мәҙәниәтле булырға теләһә, эште нимәнән башларға тейеш?\n– Әлбиттә, эш үҙ өҫтөңә яуаплылыҡ алыуҙан башлана. Урамда, тәбиғәт ҡосағында сүп-сар ташламау, һыу буйҙарын бысратмаҫҡа тырышыу кеүек ябай, әммә шул уҡ ваҡытта сикһеҙ яуаплы нәмәләр тураһында бер генә минутҡа ла оноторға тейеш түгелбеҙ. Былар һәр кемдең ҡанына һеңһен ине. Аныҡ эштәргә килгәндә, бөгөнгө көндөң афәте – сүп-сар менән нисек эш итеү тураһында һүҙ алып барырға теләйем. Бөгөн тирә-яҡ мөхитте сүплеккә сығарып ташланған ҡалдыҡтар шул тиклем бысрата – сәстәрең үрә торор.\nРеспубликала махсус төҙөлгән полигондар бар – улар заманға яраҡлаштырып, нормалар буйынса эшләнгән. “Тәбиғәт” дәүләт унитар предприятиеһына ҡараған полигондарҙың барыһында ла сүп-сар йыйыу ҡағиҙәләр буйынса башҡарыла. Ләкин полигондар менән генә эш бөтмәй шул – иҫәпһеҙ-һанһыҙ сүплектәрҙә нимәләр сереп, ағыу сәсеп ятҡанын белеп тә бөтөп булмай. Сүплек сүплектән айырыла – унда йортоңда артыҡ булған бөтә нәмәне лә сығарып быраҡтырмайҙар.\n– Мәҫәлән, нимәне ырғытырға ярамай һуң?\n– Иҫке компьютерҙар, ноутбуктар һәм, ғөмүмән алғанда, көнкүреш техникаһын сүплеккә быраҡтырыу – ҙур хата. Күп тә тормай, улар зарарлы матдәләр бүлеп сығара башлаясаҡ һәм һауаны, һыуҙы, ерҙе бысратасаҡ. Һәр нәмәнең үҙ рәте бар – техниканы теләгән бер сүплеккә ырғытмайҙар. Уларҙы махсус урындарға алып барып тапшырыуҙы хәстәрләү – ана шул һеҙ билдәләгән экологик мәҙәниәтле булыуҙың бер сағылышы.\nУртаса алғанда, һәр бер ғаилә унлаған көнкүреш техникаһын ҡуллана. Улары ватылған һайын ҡайҙалыр ырғытырға кәрәк. Техниканың составында терегөмөш, ҡурғаш, кадмий һәм башҡа зарарлы матдәләр бик күп. Ә беҙҙә күптәр оҙаҡ уйлап тормай ғына ватыҡ компьютерҙарҙы, телевизорҙарҙы дөйөм сүплеккә сығарып ырғыта.\n– Иҫке көнкүреш техникаһын шундуҡ йорттан сығарып ташларға кәрәк тип тә аңларғамы инде был ҡағиҙәләрҙе? Күптәрҙең өйөндә ватыҡ телефондар һәм башҡа техника ла бар бит…\n– Юҡ. Улар ҡаплаулы килеш йортта торғанда әллә ни зарар килтерә тип әйтеп булмай. Ләкин тышҡа сығарылдымы – ямғыры ла, еле лә, ҡары ла техникаға йоғонто яһай. Һөҙөмтәлә сүплеккә сығарып ташланған компьютер тирә-яҡ мөхитте ағыуға күмеүсе бер “дошман”ға әүерелә. Ошо проблеманы хәл итеү өсөн “Тәбиғәт” дәүләт унитар предприятиеһы ватылған компьютерҙарҙы йыйыу өсөн махсус пункт булдырҙы.\nЭксперттар белдереүенсә, иҫке техниканың 90 процентҡа тиклем детале яңынан ҡулланыуға яраҡлы. Был хаҡта белеүселәр бармы икән? Беҙҙең илдә әйберҙәрҙе ҡайтанан эшкәртеү менән шөғөлләнеүселәр бик аҙ. Әйтерһең, тәбиғәт ресурстары төпһөҙ. Ҡайһы бер урындарҙа ватыҡ техниканы йыйыусы ойошмалар бар. Беҙ ҙә был эште башҡарабыҙ: Өфө ҡалаһында Степан Кувыкин урамындағы 102-се йортҡа килеп, бөтә ватыҡ техниканы ла ҡалдырып китергә мөмкин. Был да шулай уҡ бушлай күрһәтелгән хеҙмәт.\n– Хәҙер магазиндарҙа ябай лампочкаларҙы табыуы ҡыйын була башланы – улар һатыуҙа бик әҙ. Ә яңылары тураһында төрлө һүҙ йөрөй, зарарлы тип әйтеүселәр ҙә бар. Энергияны һаҡлаусы лампалар тураһында нимә әйтер инегеҙ?\n– Рәсәйҙә яңы технологиялар буйынса энергияны экономиялаусы лампалар күпләп етештерелә башланы. Беҙ өйрәнгән ябай лампочкалар менән хушлашырға ваҡыт – 2011 йылдан 100 ватт һәм унан юғары ҡеүәтле лампочкаларҙы етештереү туҡтатылды. 2014 йылдан һуң 25 ватт ҡеүәтлеләре лә сығарылмаясаҡ. Был юҡҡа ғына ҡабул ителгән ҡарар түгел. Элекке лампочкаларға ҡарағанда яңылары күпкә яҡшыраҡ, сифатлыраҡ.\nЛәкин, һәр ваҡыттағыса, проблемаларһыҙ ҙа булмай шул. Энергияны һаҡлаусы яңы лампаларҙың составында терегөмөш бар. Ул беренсе класҡа ҡараған ағыулы матдә һанала. Яңы лампалар сығарылған-сығарылыуын – ләкин ҡулланыу ваҡыты уҙғас, уларҙы нимә эшләтергә икәнлеге аңлашылмай. Терегөмөштөң ныҡ зарарлы булыуын һәр кем белә. Ә бына лампочкаларҙы сүплеккә сығарып ташлауҙың ҙур зыян килтереүен, хәүеф тыуҙырыуын ныҡлап аңлаусылар самалы. Терегөмөшлө лампочкалар ватылдымы, тереклекте ағыулаусы матдәләр бүлеп сығара башлаясаҡ. Кеше ошондай матдә менән зарарланған һауаны йыш һулаһа, нервы системаһы ҡаҡшай, эске органдары зарарлана.\n– Ә нимә эшләргә һуң: лампочкаларҙы сүплеккә ырғытырға ла ярамай, йортоңда тотоу ҙа үҙеңде ағыулау булып сыға түгелме?\n– Яҡын киләсәктә ошондай заманса лампаларҙы утилләштереү өсөн уңайлыҡтар табылыр тип өмөтләнәбеҙ. “Башҡортостан Республикаһында 2011 – 2020 йылдарҙа ҡаты көнкүреш ҡалдыҡтары менән эш итеү системаһын камиллаштырыу” тип аталған республика маҡсатлы программаһы эшләй. Уны тормошҡа ашырыу барышында терегөмөшлө ҡалдыҡтарҙы йыйыу системаһы халыҡҡа яҡынайыр, уңайлы булыр тип план ҡорабыҙ. Әле республикала составында терегөмөш булған ҡалдыҡтарҙы, сүпте йыйыу менән өс ойошма шөғөлләнә. Дәүләт учреждениелары, предприятиелар кимәлендә составында ағыулы матдәләр булған ҡалдыҡтарҙы йыйыу эше яйға һалынған. Тик халыҡ менән эшләйһе бар әле. Бында кешеләрҙе генә ғәйепләп булмай – ошондай ҡалдыҡтарҙы йыйыу һәм эшкәртеү өсөн үҙәкләштерелгән селтәр юҡ. Мәғлүмәт етмәгәнлектән, һәм дөрөҫөн әйтергә кәрәк, яуаплылыҡ тоймағанлыҡтан, кеше терегөмөшлө лампаларҙы башҡа ҡалдыҡтар менән сүплеккә сығара ла ырғыта. Ағыулы матдәһе булған ҡалдыҡтар айырым йыйылырға тейеш. Уларҙы махсус урындарға алып барып тапшыралар.\n– Термометрҙар, терегөмөшлө лампочкаларҙы йыйыу пункттары бар. Теләгән һәр кем унда барып, ҡулланыу ваҡыты уҙған термометр һәм лампочкаларҙы махсус контейнерҙарға һалып китә ала. Был контейнерҙар ҙа үрҙә билдәләнгән адрес буйынса урынлашҡан. Бынан тыш, республиканың бөтә район һәм ҡалаларына ла беҙҙең экомобиль йөрөй. Ул билдәле бер ваҡытта килеп, терегөмөшлө лампаларҙы бушлай йыйып китә.\n– Зарарлы ҡалдыҡтарҙы килтереп тапшырыусылар күпме?\n– Әлбиттә. 2012 йылда ғына экомобиль 10 меңдән ашыу лампа һәм термометр йыйып алды. Был машина һәр ауылға инеп йөрөй алмай. Шуға ла ауыл халҡы ҡалдыҡтарҙы бергә туплап, экомобиль уларға яҡыныраҡ ергә килгәндә тапшыра ала. Ысынында, бының бер ҡыйынлығы ла юҡ, яуаплылыҡ тойорға ғына кәрәк. Һин бер лампаны ырғыттың, күршең ватыҡ термометрын – уларҙың бөтәһен бергә ҡушһаң, күпме токсик матдә барлыҡҡа килә.\n– Республикала быйылғы йыл Тирә-яҡ мөхитте һаҡлау йылы тип иғлан ителде. Ошо айҡанлы ниндәй эштәр башҡараһығыҙ?\n– Бына әле Себер кедры ағастары ултыртып ҡайтып ҡына торабыҙ. Ағас ултыртыу, макулатура йыйыу, балалар, үҫмерҙәр араһында экологияға ҡағылышлы төрлө акциялар ойоштороу кеүек саралар бик күп – уларҙың һәр береһен атап та бөтөп булмаҫтыр.\nКешелә экологик мәҙәниәт тәрбиәләү бер көнлөк эш түгел. Тирә-яҡ мөхит алдында яуаплылыҡ тойоу һәр кемдә ғаиләһенән, мәктәптән үк башланған осраҡта ғына киләсәктә бөгөнгөләй матур тәбиғәтле ерҙә йәшәрбеҙ, тип өмөтләнергә була. Төрлө саралар, акциялар ойоштороуҙың файҙаһы бар. Тамсы тама-тама ташты тишә, тигәндәй, тора-бара кешеләр көнкүреш ҡалдыҡтарына ла, тәбиғәткә лә тағы ла яуаплыраҡ ҡарай башлаясағына ышанам. Бына мин үҙем, мәҫәлән, бер ваҡытта ла ҡағыҙҙы ике яғын да тултырып яҙмай тороп, макулатураға тапшырмайым. Был инде хәҙер автоматик рәүештә эшләнә.\nӘ уйланырға урын бар – тәбиғәт беҙҙең ҡурсыуға мохтаж. Мәҫәлән, беренсе пластик етештерелгәнгә нисәмә йыл үткән, ә шул беренсе пластик әле һаман да серемәй, ҡайҙалыр ерҙә ятыуын дауам итә…\n– Альбина Ирек ҡыҙы, әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт, киләсәктә лә хеҙмәттәшлек итергә өмөт итәбеҙ!\nавторы: admin | 19 сентября 2013 | | Фекерҙәр (0)\nСифатлы йәшелсә-емеш һайлау өсөн ябай ғ ...\nЕңеүсегә Мысырға юл асылды!\nҺЫУЫҢ, ҺАУАҢ НИНДӘЙ, ӨФӨМ?


27 Июль 2018, 17:12\nБеҙҙең яҡтарҙа әле йәшел ураҡтың иң ҡыҙған мәле. Хужалыҡтар ҙа, мал тотҡан уңғандар ҙа көндәрҙең утығып китеүенән файҙаланып, мал-тыуарына ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ әҙерләп ҡалырға ашыға. “Утар” йәмғиәте йыл да эшсәндәренә бесән әҙерләү эшендә ярҙам итә. Хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренә игенде, мал аҙығын эш хаҡы иҫәбенә лә бирә.\nБеҙҙең яҡтарҙа әле йәшел ураҡтың иң ҡыҙған мәле. Хужалыҡтар ҙа, мал тотҡан уңғандар ҙа көндәрҙең утығып китеүенән файҙаланып, мал-тыуарына ҡышҡылыҡҡа аҙыҡ әҙерләп ҡалырға ашыға.\n“Утар” йәмғиәте йыл да эшсәндәренә бесән әҙерләү эшендә ярҙам итә. Хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренә игенде, мал аҙығын эш хаҡы иҫәбенә лә бирә.\n- Ямғырҙар ауыл хужалығы эшсәндәре алдына ҙур һынау ҡуйҙы. Бындай шарттарҙа өмөттө аҡларлыҡ уңыш үҫтереп алыу, ҡышҡылыҡҡа етерлек мал аҙығы туплау өсөн игенсенән икеләтә тырышлыҡ талап ителә. Әммә беҙ бирешмәйбеҙ. Беҙҙә әле йәшел ураҡтың ҡыҙған мәле. Етәрлек аҙыҡ запасы булдырыр өсөн эшселәр көн тимәй, төн тимәй тир түгә. Былтыр үҙебеҙҙә эшләгән егеттәргә 50-шәр рулон бесән биргәйнек, быйыл үлән шыйығыраҡ, шуға 30-ар рулон бирәбеҙ. Шулай уҡ эшсәндәребеҙгә үҙ бесәнлектәрен сабырға ярҙам итәбеҙ, преслап, ташып та бирәбеҙ, - ти хужалыҡ етәксеһе Азамат Айытҡолов хужалыҡтағы эштәр барышы менән таныштырып.\nБеҙ барғанда Сергей Породькин “МТЗ-82” тракторында әҙер рулондарҙы Алексей Рязанов (һүрәттә) идара иткән”Т-150”-гә тейәй ине. Уларҙан ары Артур Булатов (һүрәттә) ”КПС-5” бесән сапҡысы менән күп йыллыҡ үләндәрҙе саба, уның нисек оҫта итеп техника менән идара итеүен ҡарау үҙе бер кинәнес булды.\nСабылған, елләгән бесәнде йыйыу эше менән Роберт Рәхмәтуллин шөғөлләнә. Уның артынан “ПРФ-145” пресс-подборщигы менән Юнир Айытҡолов (һүрәттә) төшә.\nБыл агрегатта ул бер нисә йыл эшләй инде. Хужалыҡҡа бесән әҙерләп бөткәс, техникаһы менән ауылдаштарына, яҡын тирә-ауылдарҙа йәшәүселәргә ярҙамға килә, бесәнде рулондарға йыйып бирә.\nХужалыҡта бесән әҙерләү менән бер рәттән ураҡҡа төшөргә лә әҙерләнәләр, комбайндар һәм келәт биналары ремонтлана.\n“Утар” йәмғиәте етештергән ҡымыҙҙы районда белмәгәндәр һирәктер. Әлеге ваҡытта үҙ эшенең оҫтаһына әйләнгән Мария Породькина ярҙамсыһы Валентина Андреева менән көнөнә 100-150 литр ҡымыҙ етештерә. Бында йылҡы малы ла ишле, икенсе йылға уларҙы тағы ла арттырырға планлаштыралар.


Өфөлә күсемһеҙ милеккә хаҡтар артыуын дауам итә // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфөлә күсемһеҙ милеккә хаҡтар артыуын дауам итә\n18:00, 17 февраля 2012 Иҡтисад\nБылтыр Өфөлә күсемһеҙ милеккә хаҡтар 6,1 процентҡа күтәрелгән. Йыл аҙағында Башҡортостандың баш ҡалаһында бер квадрат метрҙың хаҡы 48 мең һум тәшкил иткән. «ГдеЭтотДом.ру» аналитик үҙәге ошондай мәғлүмәт бирә. Ил буйынса дөйөм алғанда фатирҙарға 2,5 процентҡа хаҡ артҡан.\n2011 йылда Рәсәйҙә торлаҡҡа хаҡтар күтәрелеүенең төп сәбәбен ипотека кредитлауы баҙарының көрсөккә хәтле булған кимәлгә күтәрелеүе һәм ил өсөн уңайлы макроиҡтисади конъюнктура фонында ҡулланыусыларҙың ышанысы артыуы менән аңлаталар. Төҙөлөш тармағында дауам иткән көрсөк тә ҙур роль уйнаған, уның әлеге торошо совет заманындағы төҙөлөш күләмдәренә түгел, көрсөккә тиклем булған күрһәткестәргә сығырға ла мөмкинлек бирмәй.\nАналитиктар билдәләүенсә, Рәсәйҙең торлаҡ баҙары 2000-се йылдарҙағы аномаль хәлдән сыҡҡан: әлеге хаҡтар үҙгәреше тотороҡло торлаҡ баҙарына хас. Хаҡтарҙың күтәрелеүгә йәки кәмеүгә табан 10 проценттан да күберәккә үҙгәреүе мөмкин булған ситуацияның донъя иҡтисады сценарийы айырыуса негатив үҫешкәндә генә булыуы ихтимал.\nЙыл йомғаҡтары буйынса иң ҡыйбат торлаҡ, Мәскәүҙән, Санкт-Петербургтан, Мәскәү өлкәһе һәм Сочинан тыш, әүәлгесә Екатеринбургта, Хабаровскиҙа һәм Краснодарҙа — квадрат метры 50 мең һумдан ҡыйбатыраҡ. Иң арзан квадрат метрҙар — Пензала, Ивановола, Брянскиҙа, Курскиҙа һәм Ульяновскиҙа —«квадратына» 34 мең һумдан арзаныраҡ.\nӘйткәндәй, Өфөләге күсемһеҙ милек агентлыҡтарының береһе биргән мәғлүмәттәргә ярашлы, Башҡортостандың баш ҡалаһында квадрат метрҙың хаҡы 10 февралдә 51,3 мең һумға еткән.


«Һеңлекәш»те ҡарамай ҡалмағыҙ!\nҺуңғы йылдарҙа Башҡортостан кинематографияһы республика халҡын нәфис фильмдары менән йыш ҡыуандыра. Әле яңыраҡ ҡына кинотеатрҙарҙа «Беренсе Республика», «Бабич» фильмдарын ҡарап ҡыуанғайныҡ. Тамашасы ла тарихҡа, үткәнебеҙгә таянып төшөрөлгән фильмдарҙы йылы ҡабул итте.\nҺәм, ниһайәт, тағы ла бер премьера. Башҡаларынан айырмалы, «Һеңлекәш» хәрби драмаһын Рәсәй Федерацияһының Мәҙәниәт министрлығы һәм Мостай Кәрим исемендәге фонд булышлығында «Мотор Фильм Студия» кинокомпанияһы төшөргән. Кинотаҫманың прокаты менән Walt Disney компанияһы шөғөлләнә. Фильм Яңы Хәсән ауылында төшөрөлдө. Проект өсөн махсус рәүештә ҡуйыусы рәссам Вячеслав Виданов етәкселегендә декораторҙар 1940 йылдарҙағы өйҙәрҙең аныҡ күсермәләрен төҙөнө. Фильмдың режиссеры - танылған актер һәм режиссер Александр Галибин. Башҡорт, украин һәм рус телдәрендә төшөрөлгән «Һеңлекәш» фильмында Илгизә Ғилманова, Виталий Салий, Рәүис Заһитов, Тимур Ғарипов, Гөлназ һәм Руслан Хайсаровтар, Сәғиҙулла Байегет, Ирада Ҡадирова, Йософ һәм Фәнис Рәхмәтовтар һәм башҡалар йәлеп ителгән. Шулай уҡ «Рейд» хәрби-тарихи клубынан 10- дан ашыу кеше ҡатнаша. Ә эпизодтарҙа инде Инйәрҙең «Елмәрҙәк» халыҡ театры һәүәҫкәр артистары ҡатнашты. Әйткәндәй, 22 сентябрҙә баш ҡалабыҙҙың «Башҡортостан» дәүләт концерт залында, Мостай Кәримдең «Беҙҙең өйҙөң йәме» повесы буйынса төшөрөлгән «Һеңлекәш» фильмының премьераһы уҙҙы. Премьераға Александр Галибин «Елмәрҙәк»тәрҙе шәхсән саҡырҙы (һүрәттә).\nФильм былтыр ғына төшөрөлһә лә, кинофестивалдәрҙә ҡатнашып еңеүҙәр ҙә яулай. Яңыраҡ Ялтала «Евразия күпере» халыҡ-ара кинофестивалендә «Һеңлекәш» фильмы «Иң яҡшы уйын фильмы» номинацияһында гран-при алды.\n19 сентябрҙә картина киң прокатҡа сыҡты, ә 20 октябрҙә - Мостай Кәримдең тыуған көнөндә Рәсәйҙең «Мәҙәниәт» каналында ҡарай алабыҙ.\n«Һеңлекәш» фильмы ҡаланың «Металлург» кинотеатрында күрһәтелә. Тамашасы районыбыҙҙа төшөрөлгән, һәүәҫкәр артистарыбыҙ уйнаған фильмды 26 сентябрҙән 2 октябргә тиклем киске 18.50 сәғәттә ҡарай ала. Билеттар хаҡы балалар өсөн - 130-150 һум, өлкәндәр өсөн 180-200 һум тора.


Өфөлә «Нәүрүз-2011» 16 апрелдә билдәләнәсәк\n17 Март 2011, 12:09\nБашҡортостан Республикаһы Халыҡтар дуҫлығы йортонда «Нәүрүз-2011» байрамын ойоштороусыларҙың ултырышы үтте. Унда республиканың тиҫтәнән ашыу милли-мәҙәни берекмәләре етәкселәре ҡатнашты, тип хәбәр итте «Башинформ» агентлығына БР Халыҡтар дуҫлығы йорто директоры урынбаҫары Илшат Сабитов.\nОсрашыуҙа ҡатнашыусылар байрам үткәреү датаһын һәм урынын билдәләне — ул 16 апрелдә Өфөнөң И.Яҡутов исемендәге паркында үткәреләсәк. Һәр милли-мәҙәни үҙәк байрамда традицион йорт кәрәк-яраҡтары, милли аш-һыуы менән үҙенең ихатаһын ҡуясаҡ. Йола буйынса Нәүрүз халыҡ уйындары, спорт ярыштары менән оҙатылып барасаҡ. Концерт программаһын милли берекмәләр вәкилдәре һәм М.Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенттары әҙерләй. Байрамда Үзбәкстандан вокаль ансамблдең ҡатнашыуы ла көтөлә.\n— Быйылғы йыл Башҡортостанда Милләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы тип иғлан ителгән, — тип билдәләне Илшат Сабитов. – Республика етәкселеге тарафынан байрамға иғтибар ҙур буласаҡ. Нәүрүзгә Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов һәм башҡа юғары вазифалы ҡунаҡтар килер, тип өмөтләнәбеҙ.\nНәүрүз яҙ байрамы өс мең самаһы йыл элек Иранда барлыҡҡа килгән һәм сәсеү миҙгеле башланыуға ҡарата үткәрелә. Ул яҙғы көн менән төн тигеҙләшкән ваҡытта байрам ителә. Йола буйынса байрам алдынан йорттар биҙәлә, бурыстар таратыла һәм һый-ниғмәт әҙерләнә.\nТеги:халыҡ байрамдарымилләт-ара татыулыҡты нығытыу йылы


Ил улдары батырлығын мәңге онотмабыҙ\n22 Июнь , 14:59\n1941 йылдың 22 июне... Ул тетрәндергес көндән беҙҙе 81 йыл айырып торһа ла, 27 миллион ғүмерҙе өҙгән һуғыш яралары һаман да һулҡылдай. Илебеҙ сиктәрендәге көсөргәнешле хәлдәр уларҙы йәнә тергеҙә, әсәләрҙе хафаға һала, йөрәкте ҡанһырата.\nБөгөн, район үҙәгендә Хәтер һәм ҡайғы көнө айҡанлы ойошторолған митингыла һүҙ тотҡан район башлығы Азамат Сәйфуллин да тарихи факттарға туҡталып, был иҫтәлекле көндөң кешелек донъяһында тотҡан урынын билдәләп үтте.\nЯҡташтарыбыҙҙың Бөйөк Ватан һуғышы һәм төрлө локаль һуғыштарҙа күрһәткән ҡаһарманлығы ҙур ғорурлыҡ менән телгә алынды. Сарала һуғыш балалары – Шамил Алсынбаев менән Әхәт Хәмиҙуллиндың ҡатнашыуы уның мәртәбәһен арттырҙы. Мораҡ башҡорт гимназияһының алдынғы уҡыусыһы – Айнур Байдәүләтовтың ялҡынлы сығышы йәнә лә данлы тарихи үткәндәрҙе, ҡартай-олатайҙарҙың батырлығын хәтерҙә яңыртты.\nҠайғылы Әсә һәйкәленә сәскәләр һалынды. Изге яуҙа башын һалған батырҙар бер минутлыҡ тынлыҡ менән иҫкә алынды.


Һәр бала сәләмәт булырға лайыҡ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Социаль мәсьәлә » Һәр бала сәләмәт булырға лайыҡ\nҺәр бала сәләмәт булырға лайыҡ 05.02.2019 // Социаль мәсьәлә\nКиләсәктә абилитация үҙәктәре бушлай эшләйәсәк.\nҒаиләлә сирле, инвалид бала тыуһа, йәш ата-әсә күпселек осраҡта ҡот осҡос ауыр хәлдә тороп ҡала. Билдәһеҙлек, ҡурҡыу, яҙмышҡа үпкәләү, төшөнкөлөккә бирелеү... Ә инде сабыйҙы дауалау өсөн матди яҡтан тыуған ҡыйынлыҡтар тураһында әйтеп тораһы ла түгел. Әлдә һаулығында кәмселектәре булған балаларға ярҙамға килгән хәйриә фондтары бар, тип уйлап ҡуяһың ошондай саҡта. Бөгөн шундай фондтарҙың береһе – “Үҙенсәлекле балалар” тураһында һүҙебеҙ.\nБынан яҡынса өс йыл элек барлыҡҡа килә ул. Уны табип-неонатолог Фәйрүзә Латипова ойоштора. Фондтың төп эшмәкәрлеге – үҫеште тотҡарлауға килтергән ауыр сирле бәләкәй балаларға ярҙам күрһәтеү. Фонд янындағы “Һөйөклө сабыйым” абилитация үҙәге – әле инвалид булып өлгөрмәгән, әммә хәүеф төркөмөндәге бәләкәстәргә ярҙам иткән республикалағы берҙән-бер ойошма.\nҮҙәккә нигеҙ һалған, уның медицина директоры Фәйрүзә Менәүәр ҡыҙы тураһында бик күп һөйләргә мөмкин. Ул юғары категориялы табип-неонатолог, медицина фәндәре кандидаты, “Балалар йыл табибы” конкурсында еңеүсе, китап авторы һәм күп балалы әсә. 18 йыл буйына республика балалар клиник дауаханаһының яңы тыуған сабыйҙар хирургияһы бүлексәһендә иң “ауыр” балалар менән эшләү осоронда ҙур тәжрибә туплай. Уларҙы дауалау менән бер рәттән, инвалидлыҡты иҫкәртеү менән дә шөғөлләнә. Абилитациялау проблемаһын төплө өйрәнеп, китап баҫтырып сығара. Улар менән эшләү буйынса үҙ методикаларын булдыра.\nФәйрүзә Менәүәр ҡыҙы әйтеүенсә, абилитация – республика ғына түгел, беҙҙең ил өсөн дә әлегә ят күренеш. Рәсәйҙә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бала инвалидҡа әйләнгәс кенә, уның менән шөғөлләнә башлайҙар, реабилитация үткәрәләр. Әйткәндәй, абилитация инвалид булып өлгөрмәгән балалар менән шөғөлләнеү, уларға күнекмә үткәреүҙе күҙ уңында тота.\n– Кеше үҙенә машина һатып алғанда, мин уға ултырып аварияға эләгеп һәләк булам, тип уйламай. Бала тыуғас та, уны бер кем дә инвалид булыр тип күҙ алдына ла килтермәй. Медиктар ҙа күп осраҡта көтөү яҡлы. Инвалид тигән диагнозды ла, нигеҙҙә, бер йәше тулып, кәмселектәре ныҡлап күҙгә күренә башлағас ҡына ҡуялар. Ә бына мөһим ваҡыт, “алтын 200 көн” күҙ уңынан ысҡына. Бала сәләмәт үҫһен өсөн уның тормошоноң тәүге ярты йылында үтә иғтибарлы булыу кәрәк, – тигән фекерҙә табип.\nЫсынлап та, иртә ҡуйылған диагноз, ваҡытында башланған абилитация – һау тормош алып барыуҙың мөһим шарты. Ошоларҙы яҡшы аңлаған Фәйрүзә Менәүәр ҡыҙы абилитациялау мәсьәләһе менән бик төплө шөғөлләнә. Статистика мәғлүмәттәре күңелһеҙ. Башҡортостанда әле 16 меңдән ашыу инвалид бала бар. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был һандар йылдан-йыл арта. Уларҙың күпселеге тыуғанда уҡ сирле булһа, көн һайын булып торған юл-транспорт фажиғәләрендә, башҡа сәбәптәр менән инвалидҡа әйләнгәндәр аҙмы ни?\n– Беҙҙең илдә инвалид балалар ифрат күп. Поликлиникаларға ҡарағанда, реабилитация үҙәктәрен күберәк төҙөргә тейеш кеүек була башланы хатта. Ә сирле баланы аяҡҡа баҫтырыуҙың ни тиклем аҡса талап итеүен белергә Хоҙай үҙе күрһәтмәһен. Тик был бәлә менән инде осрашҡан ғаиләләрҙе яңғыҙ ҡалдырырға ярамай, – ти Фәйрүзә Латипова.\nФонд янындағы “Һөйөклө сабыйым” абилитация үҙәгендә бик яҡшы белгестәр тупланған. Бындағы 11 кешенең етеһе табип, шулай уҡ психолог, логопед һәм башҡа белгестәр эшләй. Улар балалар менән комплекслы, бөтә яҡлап та шөғөлләнә, күптәрҙе аяҡҡа баҫтыра. Тик әлеге лә баяғы аҡса мәсьәләһе бар. Эйе, мөмкинлеге булғандар үҙ көстәре менән килеп абилитация үтә ала. Ә аҡса еткерә алмағандарға нимә эшләргә? Был осраҡта фонд ярҙамға килә лә инде. Барлыҡ документтарҙы йыйып килтергәс, табиптар комиссияһы баланы һәр яҡлап тикшерә һәм кәрәкле сумма йыйылыу менән уны бушлай ала.\nОшо көндәрҙә фондҡа өс йыл тула. Фәйрүзә Менәүәр ҡыҙы әйтеүенсә, ошо йылдарҙа улар йөҙҙән ашыу бала менән бушлай шөғөлләнгән. Абилитация, реабилитация – ул бик ҡатмарлы сара. Уны бер тапҡыр ғына үттең дә, балаң йүгереп тә китте тигән һүҙ түгел. Дауаны курслап, даими алып торғанда ғына файҙаһы күренә. Бушлай абилитацияланған балалар ҙа бер килеп кенә шәбәйә алмай. Үҙәк табиптары һәм белгестәре уларҙы бер алғас, даими шөғөлләнеп, тейешле һөҙөмтәгә тиклем алып барып еткерә.\nӘлбиттә, бында килгән һәр бер бала тулыһынса һауығып сығасаҡ тигән һүҙ юҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, күп осраҡта был мөмкин дә түгел. Шулай ҙа шатлыҡлы статистика ла бар. Мөрәжәғәт иткән сабыйҙарҙың 30 проценты самаһы инвалидҡа әйләнмәй! Был әйтеп бөткөһөҙ ҙур еңеү! Инвалидтың да төрлөһө була бит әле. Күптәр ғүмер буйы түшәктә ятырға мәжбүр. Әммә шундай балалар менән дә ваҡытында шөғөлләнһәң, дөрөҫ абилитация үткәрһәң, уларҙың тормош сифатын бик яҡшыға үҙгәртергә мөмкин.\n– Миҫал итеп бер ҡыҙ тураһында ғына әйткем килә. Аиша беҙгә 8 айлыҡ сағында килгәйне. Етлекмәй тыуған ҡыҙҙың күреү һәләте буйынса инвалидлығы бар, уның ике күҙ яҫмығын да алып ташлағандар. Башҡа диагноздары ла байтаҡ булған бала атламаясаҡ, ғүмер буйы түшәктә ятасаҡ, тиҙәр ата-әсәгә. Беҙҙең белгестәр уның менән бер нисә мәртәбә шөғөлләнгәндән һуң, һөҙөмтә иҫ китмәле шәп – бөгөн ул йүгереп йөрөй! Ул ғына түгел, ғүмер буйы өйҙә ҡыҙын ҡарарға йыйынған әсәһе ошо арала уны махсус балалар баҡсаһына биреп, эшкә сығырға йыйына. Әлбиттә, күҙе буйынса проблемалары бар, тик нисек кенә булмаһын, ул әҙерәк булһа ла күрә, үҙ-үҙен хеҙмәтләндерә ала. Ғаиләнең тормош сифаты бик яҡшырҙы, – ти Фәйрүзә Менәүәр ҡыҙы.\n“Һөйөклө сабыйым” абилитация үҙәгенә ата-әсәләр UTV каналында “Ярҙам итеүе еңел” тапшырыуын күреп, таныштарынан ишетеп килә. Күп осраҡта бында дауаланып, һөҙөмтәһен үҙҙәрендә тойғандар ҙа кәңәш итә. Бер йылдан ашыу үҙәктең ҡыҙыу линияһы эшләй. Унда шылтыратып бала тураһында барлыҡ һорауҙарҙы бирергә, кәңәш алырға була.\nФондҡа әйләнеп килеп тағы шуны әйтергә кәрәк. Бында төп эш ирекмәндәр иңендә ята. Улар социаль селтәрҙәрҙе алып бара, балалар байрамдары үткәрә, перинаталь үҙәктә үҙенсәлекле балаларҙың әсәләренә ярҙам итәләр. Проектҡа барлығы 70-ләп ирекмән йәлеп ителгән. Балалар улар ойошторған байрамдарҙы айырыуса ныҡ ярата. Ни өсөн тигәндә, был үҙенсәлекле сабыйҙарға күңел асыуҙың берҙән-бер мөмкинлеге тиһәң дә була. Ябай балалар өсөн ойошторолған байрамдарға улар барырға ҡыймай, инвалид сабыйҙарға унда артыҡ шарттар ҙа юҡ. Шулай уҡ фондҡа етлекмәй тыуған балаларға йөн әйберҙәр бәйләшергә ярҙам иткән ирекмәндәр ҙә бар икән. Уларҙың күпселеге инәйҙәр – “көмөш ирекмәндәр”.\nБайрамдарҙан тыш, даими рәүештә төрлө акциялар ойошторола. Мәҫәлән, икенсе йыл рәттән уҙғарылған “Сәскә урынына балалар” акцияһы. Мәғәнәһе шунда: 1 сентябргә уҡыусылар унарлаған гөлләмә урынына уҡытыусыға бер ҙурҙы бүләк итә, ә ҡалған аҡсаны мәрхәмәтлеккә бирәләр.\nБылтыр йыл аҙағында фонд өсөн тағы бер мөһим ваҡиға булды. Һаулығында кәмселектәре булған балалар һәм уларҙың ата-әсәһе өсөн фотоға төшөү ойошторолдо. Матур урында, күркәм кейенгән әсәләр балалары менән бергә бер аҙға ғына булһа ла әкиәт донъяһына эләкте, күңелдәре менән ауыр көндәлектәрҙән ял итеп ҡайтты. Әйтергә кәрәк, был сағыу фотоларҙан стена календарҙары эшләнде һәм төбәк етәксеһе Радий Хәбировтың ҡултамғалары менән һәр район башлығына Яңы йыл бүләге итеп ебәрелде. Кинәйә менән эшләнгән бүләк, урындарҙа ла үҙенсәлекле балалар проблемаһын онотмаҫҡа, тәүге планға сығарырға тигән фекергә ишара ине. Әйткәндәй, Радий Фәрит улының хәләл ефете Каринэ Хәбирова фондтың попечителлек советы ағзаһы булып тора, уларға төрлө яҡлап ярҙам күрһәтә.\nФәйрүзә Менәүәр ҡыҙы менән әңгәмәне тамамлап, ул инвалид балалар тәрбиәләгән бихисап ата-әсә өсөн бик көтөлгән һәм һәйбәт яңылыҡ менән уртаҡлашты. Яҡын арала абилитация үҙәктәрен бушлай итергә уйлайҙар.\n– Был, әлбиттә, ҙур сығымдар, белгестәр һәм эш талап иткән проект. Тик унһыҙ ҙа был тормошта булмай бит. Һәр кемдең ваҡытлы абилитацияға, реабилитацияға, дауа алырға мөмкинлеге булырға тейеш. Тәүҙә был эште Өфө, Белорет, Күмертау һәм Нефтекама ҡалаларында башлап ҡарайбыҙ ҙа артабан бөтә республикаға таратыуҙы планлаштырабыҙ. Һәр бала һәм уның ғаиләһе һау, бәхетле тормошҡа лайыҡ! – тине табип.


Әл дә һеҙ бар әле донъяла\n6 Июнь 2020, 12:30\nБәләкәйҙән сибек, ауырыу булып үҫтем. Быға, әлбиттә, ҡарау-тәрбиәләү етмәү ҙә сәбәп булғандыр инде. Аслыҡ, кейемһеҙлек, һуғыштан һуң беҙгә, 1936-40 йылғылар өлөшөнә күп төштө. Тиф, тапма...\nБәләкәйҙән сибек, ауырыу булып үҫтем. Быға, әлбиттә, ҡарау-тәрбиәләү етмәү ҙә сәбәп булғандыр инде. Аслыҡ, кейемһеҙлек, һуғыштан һуң беҙгә, 1936-40 йылғылар өлөшөнә күп төштө. Тиф, тапма.\nМин дә сәсрәп тороп тиф менән ауырып киттем. Ул бик ҡурҡыныс ауырыу икән, бик юғары температура интектерҙе, бигерәк тә төндә көслө. Әсәй, сығып китәм тип аптыратҡас, аяҡ-ҡулды бәйләп һала ине. Ауылда фельдшер ҙа, медпункт та юҡ. Иҫәнғолдан табип Ямал Бәҙри ҡыҙы килгәнен беләм. Ул бик күп дарыуҙар ҡалдырып китә ине. Тифтан беҙҙең бик күп тиҫтерҙәр һәләк булды. Аллаға шөкөр, мин тере ҡалдым. Иртәнсәк ҡартайымдың һеүләп Ҡөрьән уҡыуына уянып китә торғайным (әсәйемдең атаһы Миспахетдин Юлтимеров, ул мулла булғаны өсөн 1920-34 йылдарҙа Себерҙә һөргөндә булған кеше). Әллә шул сәбәптән башым бик йыш ауырып, табиптарҙың дарыуҙары арҡаһында ғына ошо көнгә тиклем йәшәп киләм. Табиптар Мирсал Исмәғилев, Рамаҙан Мырҙабаев, Гөлдәр Мирсал ҡыҙы һәм башҡалар ярҙам итте, әле йәш табип В.Ваһаповҡа мөрәжәғәт итергә тура килде – 2019 йылдың 30 декабрендә үлем хәлендә тағы ла дауаханаға барып тәгәрәнем. Ипле генә мөғәмәлә итеп, (10 көн ял бит инде), шәфҡәт туташы саҡыртып укол һалдырҙы. Рәхмәтлемен ул йәш табипҡа ла, иҫән-һау эшләһен.\nБына илдә ҡурҡыныс тажлы ауырыу таралырға маташыуы хаҡында көнө-төнө һөйләйҙәр. Үҙҙәренең һаулығын ҡурҡыныс аҫтына ҡуйып, әлеге лә баяғы табиптар йөрөй халыҡты дауалап. Әл дә һеҙ бар әле был донъяла, аҡ халатлы изге йәндәр, табиптар, Аллаһы Тәғәлә һеҙгә бөтмәҫ һаулыҡ, аҡ бәхеттәр ебәрһен.\nМиңзиә ДҮШӘНБАЕВА, хеҙмәт ветераны.


Республикала йәшәүселәрҙең сит ил банктарында меңдән ашыу иҫәбе бар // Иҡтисад | новости башинформ.рф\n11:00, 17 августа 2018 Иҡтисад\nРеспубликала йәшәүселәрҙең сит ил банктарында меңдән ашыу иҫәбе бар Фото: photosfree.ru\nӨФӨ, 2018 йыл, 17 август. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы/.\nБашҡортостанда йәшәүселәрҙең си ил банктарында – 1056, юридик берәмектәрҙең 65 иҫәбе бар. Был хаҡта Федераль һалым хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығынан хәбәр иттеләр. Һалым хеҙмәте резиденттарҙың иҫәбендәге аҡсаның хәрәкәте тураһында отчеттарға идара итә һәм уларҙы күрһәтмәгән өсөн штраф һала.\nВедомствонан хәбәр итеүҙәренсә, тәүге ярты йыллыҡта 67 гражданға — 63,5 мең һумлыҡ, 30 ойошмаға 128 мең һумлыҡ штраф һалынған.\nҠануниәткә ярашлы, Рәсәй граждандары сит ил иҫәбен асыу-ябыу һәм улар буйынса аҡса хәрәкәте тураһында һалым хеҙмәтенә хәбәр итергә тейеш. Рәсәйҙәр сит ил банктарында депозиттар буйынса килемдәрҙән 13% һалым түләргә бурыслы.\nДөйөм алғанда, физик берәмектәрҙең 25 проценты, юридик берәмектәрҙең яртыһы тиерлек отчет бирмәгән, тип йомғаҡ яһанылар идаралыҡта.\nТеги: һалымдар, сит илдәге иҫәптәр


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - №4, 28 ғинуар - 3 февраль, 2017 - Информационные страницы\n№4, 28 ғинуар - 3 февраль, 2017\nНИСЕК ҺӘЛӘК БУЛҒАН?\n...Башҡортостан иҫән ҡала, тиһәң,\nБер йәнемә миллион үлем бир!\nШәйехзада Бабич кемдәр тарафынан һәм нисек һәләк булған? Ни өсөн берәүҙәр уны Темәстән Йылайыр аша Мораҡҡа, типографияны күсереп алып китеп барғанда аҡтар ҡулынан һәләк булды, ти. Ә икенселәре, киреһенсә, Ырымбурҙан Йылайыр аша Темәскә китеп барғанда ҡыҙылдар тарафынан үлтерелгән, тип бара. Был һорауға бөгөн, шағир вафатына бер быуатҡа яҡын ғүмер уҙғас, яуап эҙләүҙең кәрәге бармы? Минеңсә, бар, хатта ошо һорауҙарға теүәл яуап таба алмаған хәлдә лә, уйланырға һәм эҙләнергә тейешбеҙ, сөнки тарихҡа битараф булмау - халыҡты йәшәткән һәм йәшәтәсәк көс ул!\nСиттә лә үҙ миллилегеңде һаҡлап алып ҡалыуы бер ҙә ҡатмарлы түгел. Бер милләт вәкиленән торған ғаилә - үҙе бер дәүләт. Бына шул бәләкәй генә дәүләт эсендә үҙ телеңде, динеңде онотмау һәм быуындан-быуынға күсереү кәрәк.\nБилге итеп башлыса таш һайланған, шуға ла Башҡорт илендә Ташлы исеме менән атамалар ифрат күп булған һәм һуңыраҡ был атамалар ауыл исемдәренә лә күскән.\nУнан алыр һабаҡтарҙы, тәрбиәне тулы кимәлдә күңелгә һеңдереп тә өлгөрә алмағанмын инде. Ә малай кеше өсөн ғаиләлә атай кәрәк. Атайҙы бик уңған, тырыш кеше булды, тип кенә әйтһәм, әҙ булыр.\nБашҡорттарыбыҙ бөгөнгө көндән бик күп йылдар элек, әйтәйек, 30-40 мең йыл әүәл, ошонда, Урал армыттарында халыҡ булып йәшәгән һәм бөгөнгө көндә лә ул ошонда йәшәй. Уның киләсәк быуындары, балалары ла ошонда уҡ йәшәйәсәк.\nБыл классик биҙәүестәребеҙҙе, яһалышына ҡарап, үҙ атамалары менән дөрөҫ итеп яға, һаҡал, селтәр тип атайыҡ. Борон халҡыбыҙ һәр ҡайһыһын үҙ исеме менән атаған бит. Ул саҡта тарих та, зауыҡ та, тел байлығы ла һаҡлана.


Арттырыуы | Өй Ғаилә Пландар, Глобаль Мәҡәләләр Сайт.Эш биттәр | GVMG - Донъя Вирусный Маркетинг Төркеме\nӨй Ғаилә Пландар, Глобаль Мәҡәләләр Сайт.Эш биттәр > Арттырыуы\nУрып-йыйыу һеҙҙең тыуған ер ала, ҡайһы саҡ тоям, туп-тулы эш көнө. Нисек һеҙ генә тулыһынса закончите һуңғы бүлмәгә күрәһең, уны ваҡытта башлап ебәреү өсөн дөрөҫ итеп башкарырга биремдәр.. Покончить моның менән тартып-һуҙып та булды циклы, эйә булыу бик мөһим ойошторолған планы. Начнете системаһын менән. Иң һөҙөмтәле системаһы нисек иде бер кеше, тип ломается барлыҡ очистительный эштәрен аҙна дауамында. Ярҙамында әлеге системаны аласыз тамғаларға, төрлө биремдәр һәр кем көннәре тоторға һәм азак ваҡыт йыны һеҙҙең йортто һәм күп йылдағыса...\nҺеҙ беркасан ла задумывались, ни өсөн бер генә кеше келәм булып ҡала саф өс балалары һәм күп домашние һәм башҡа хайуандар күренә булараҡ, һуғыш ҡыры " грязь, "Кол-эй", һәм исе? Был мөмкин, сөнки кем булһа ла был кешеләрҙе аңлай һаклап ҡалыу өсөн, һеҙҙең коры таҙа һәм намаҙ уҡый, эш урыны тота, һеҙ тейеш элек ғәмәлдә менән сағыштырғанда, һәләкәттәр. Бар ҡайһы бер профилактик саралар ярҙам итер өсөн һеҙҙең ковров тотһон, хатта әгәр сездә дүрт бала, ике эт, һәм бесәй.\nЭкономия Ваҡыт Чистки Вано Бүлмә Киңәштәр\nБыл вано бүлмәһендә иң йыш используем-һыу бүлмәһе йортонда һәм шуның арҡаһында труднее стартерға һәм ярҙам итергә тотһон. Включи бер нисә тапҡыр спаса урып-йыйыу вано бүлмәлә кәңәштәр һеҙҙең көндәлек тормош, һеҙ кыскартырга ваҡытта һеҙҙең урып-йыйыу, экономит аҡса йыуыу саралары матбуғат һәм хезмәтендә заказ бирергә мөмкин очиститель вано бүлмә, оҙаҡ ваҡыт дауамында. Ҡасан урып-йыйыу бүлмә вано, мәңге начинание менән була һәм душ бүлмәләре ишектәрен асты. Буйынса систе өҫтән донизу, һеҙ экономит алымдар. Бысраҡ менән шып-шыма, һәм...\nКәрәкме Һуң Миңә Алырға Мал-Тыуар " Зоосалон?\nБыл булыу ярҙам итәсәк Һезгә яһарға күп обоснование хәл итеү кәрәкме алырға һеҙҙең тома был груминг өсөн профессиональ йәки хеҙмәт күрһәтеү өйлә.\nТропические Алырлык Һәм Аквариумы\nХобби тоторға аквариум һәм тропик балыҡтар сифатында йорт хайуандарын ғибәрәт сағыштырмаса яңы күренеш көнбайыш дөньяһында, һәм бер ни тиклем кәрәк өсөн ваҡыт ҡулланыу өсөн. Һаҡлау балыҡ ҙур булмаған ябыҡ резервуар ине етди каралды ғына быуаттың урталарында, ҡасан шул тиклем бөйөк британия һәм башҡа Европала ҙур ҡыҙыҡһыныу предметы эшләнде... Башында 1900 йылдар аквариумиста бөтә донъя буйынса башланылар тоторға тропик балыҡтар, һәм был иде "тренд" шулай нишләйһең, - тип башланып китә яңы тулҡын ...\nКитеүе өсөн бесәй ragdoll\nРэндл ҙур бесәй томы кошки, уның өсөн иң танылған яй һәм йомшаҡ характер. Улар инде әллә ҡасан, ҡалын тун кемебез һәм отметили, хәтерләтә улар самих. Китеүе өсөн ragdoll бесәй тейеш предусматривается регуляр, объектив кормление һәм китеүе өсөн расписание, менән бер рәттән, регулярные визиткам т ветеринар өсөн профилактик караула һәм прививка. Әгәр һеҙ яҡшы айыртырға һеҙҙең бесәй ragdoll, улар иҫән-һау буласаҡ, бәхетле, һәм яҡшыраҡ актив питомец һеҙҙең өсөн наслаждаться.\nНисек ярҙам итергә булған булып торған Гипоаллерген\nЭттәре булып һанала гипоаллерген һирәгерәк ала тудыра аллергик реакция кешеләр бар улар белмәй башҡа ҡәбилә. Бар бик күп яҡшы тоҡомло оҙон сәс, ҡыҫҡа сәс, һәм бешертте төрлә өсөн һайларға береһе ярашлы рәүештә, һеҙҙең конкрет аллергия һәм һеҙ эҙләсе был мәсегә. Гипоаллерген эт һатыла, нигеҙҙә, заводчик, әммә аласыз, шулай уҡ, табырға, уларҙы зоомагазина һәм ҡайһы ваҡыт хайуандар приюты өсөн. Әгәр\nХөрмәтле Әфәнде Мәйет. Кац: Мин күптән түгел алды һеҙҙең китапты әҙерләүгә һәм тыңланылар фильм бонус. Хәйер, мин таптым бик күп идеялар өсөн башҡа уҡыу һәм проблемалы китапта өлкәләре, Мин тапмаған лә бер ни ҙә файҙалы минең өсөн төп мөрәжәғәт итеү майҙаны мин бөгөнгө көнгә тиклем минең менән эт. Ул, 5 бер ай элекке боксер/пастух микс кем псайт смирно/звонованы сәләмләп, дуслар йәки тигән бер кеше, ысынлап та, кем килә, өйгә. Кайса2ында, хатта, әгәр ул спокойно эсендә үҙ конура клетка, ул буласаҡ яҙырға, Си...\nҮстерә, баланың’ң самооценки\nКүп кешеләр эйә твердое фекерен мөһимлеге тураһында балаларҙа самооценки. Ҡайһы бер кешеләр эйә кире фекерен һәм, тип һанай артыҡ ҙур баҫым яһалған был бөгөн самооценки. Айырым рәүештә бер үк ышанабыз, самооценка ҡулда тотоусы хәл иткес әһәмиәткә эйә үҫешенә балалар. Ысынында бында ни: һәр ике яҡ та өлөшөн биләүсе дәреслекте. Күрәһең, артыҡ ҙур баҫым самооценки һәм бөгөн самооценка үҫеш ҡулда тотоусы хәл иткес әһәмиәткә эйә. Ләкин үҙ эсенә ала табуты мөмкин найден араһында ике төркөмдәре. Пуп...\nБер Һәм Китеүе Каминов\nБар оло төрлөлөк каминов башлағас, эш судка барып етеп, т һайлау каминов бар олуғ бик күп, һәм күп кенә өстөнлөктәре менән бәйле, шулай уҡ улар. Күп камины оҡшаған шул, тип башҡа сажи. Бар бик күп каминов ҡулланыла биреү өсөн, яңы ҡараш йорто менән яһалма тырышыусы менән кулланыуға бик һаҡ карайлар, сөнки һеҙ ҡарағыҙ ошо операцион газ камин күренә түгел отдельный булһын өсөн һеҙ бер-совершенство булдырыу камина. Напольный был шыршылар...\nӘсәй Кадерле, Мин тырышам ҡуйыу өсөн үҙенең бала һәм ту минутта мин сығам бер бүлмә, ул башлай, иларға керешә йәки кричать минең өсөн. Зинһар, ярҙам итегез сош аҡыл менән әсәй, мин нисек ярҙам итә алам минең балаға рөхсәт итегез миңә ҡалдыра, уның өсөн бары бер генә бер аҙ. Мин тип уйлайм балалар баҡсаһы ла бар ҡурҡыу разлуки, тик мин генә телем белергә, нисек был еңәргә. Рәхмәт, Кэрол Кэрол, Был нормаль һеҙҙең өсөн бала булыу кисерә, сөнки улар аша йыйыла. Бер ни тиклем айда, улар прикрепления безгә 24 сәғәт, тәүлек 7 көн аҙнаға....\nНасте Бала Фонематический Ҡабул Итеү Бүлмәһе\nҺуңғы йылдарҙа, карта простыня белем тамырынан үҙгәрҙе, һәм күбеһе калошта инструктор тәптәре араһында фонетический инструкция һәм бөтә йоҡа тар таҡта. Укып төрлө программалар урталаша ике генә сарыф иткән миллионлаған реклама относительный ике дәрәжәдәге. Ябай хәҡиҡәт улай булғас ни, " иң яҡшы дәрес биреү укыуға бара ярдам дуэт менән ике стратегияларын. Һәм йышыраҡ укып тикшеренеүселәр фонематический курста...\nҠош-ҡорт, улар гнется был дереве кыуышлығын ә Нестле " ағас скворечники. Скворечники яҡлау һәм ҡоштар сопряжен уның менән бер ни тиклем яҡшы комплектования емлектәр, улар табаса убежище яҡлау һәм фото отель-се һеҙҙең огорода/баҡсаһы.\nНимә Белергә Кәрәк Тиклем Перепланировки\nЙүгерергә Өсөн Урынға Кошки\nПлиткә Килгән Тәбиғи Таш – Путаница Запечатанная\nТип Газонокосилки Аккумуляторы Батарея\nЙорт күтәреү менән ҡояш – Мөһим коэффициент көсөн арттырыу Төшөнсәһе\nБашкарылған Заказ Ятактар Балдахин\nКлык Гидротерапия: Һайлап Алыу Дөрөҫ Психотерапевта\nТүшәү Винтовой Дөрөҫ Плиткә\nБыл здрав мәғәнәлә алымдары тоторға өсөн балалар тағы ла урам наркотиктар\nОйоштороу Акустическая Түшәм Плитәләре\nТәреләр – бик яҡшы инвестиция\nОнлайн Каталоги Садоводство Һеҙҙең Ҡарамағында\nНисек Эш Радионяня\nЮҡ,, Юҡ,, Юҡ, – Гостиная Менән Бала Двухлетие\nСместитель Өсөн Кухня Өсөн Ҡабул Итеү Киңәштәр\nӨстөнлөктәре Ҡояш Водонагреватель Үҙенсәлектәре


Башҡортостанда табиптар уҡытыусыларҙан 1 ярым тапҡырға күберәк эш хаҡы ала икән - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nБашҡортостанда табиптар уҡытыусыларҙан 1 ярым тапҡырға күберәк эш хаҡы ала икән.\nСтатистика хеҙмәте йылдың 9 ай һөҙөмтәләре буйынса яңы мәғлүмәттәрҙе баҫтырып сығарҙы. Уға ярашлы мөғәллимдәрҙең уртаса хеҙмәт хаҡы 25 мең һумға тиң, шул иҫәптән мәктәп уҡытыусылары 25 мең 700, өҫтәмә белем биреү хеҙмәткәрҙәре 22, юғарыу уҡыу йорто уҡытыусылары 43 мең ярым тирәһе эш хаҡы ала. Ә бына табиптарҙың айлыҡ килеме 42 мең һумдан ашыу, ә кесе мед персонал 14 мең 600 һумға эшләй. Уртаса статистикала иң түбән эш хаҡы алыусылар — социаль хеҙмәткәрҙәр һәм мәҙәниәт тармағы белгестәре булып сыҡты, уларға айына16-17 мең түләйҙәр.


13 Март 2019, 16:29\nБеҙгә Камила ҒӘББӘСОВА, Ғафури районы Красноусол Башкорт гимназия-интернаты уҡыусыһы яҙа.\nМин үҙемде бик бәхетле һанайым, сөнки мин бәхетле ғаиләлә тыуғанмын, бәхетле ғаиләлә үҫәм. Минең атай-әсәйем полиция хеҙмәткәрҙәре: атайым –подполковник, ә әсәйем – капитан. Уларҙың эштәре бик ауыр, ҡурҡыныс һәм яуаплы. Улар үҙҙәренең бар ғүмерен, көсөн, ваҡытын кешеләр тыныс йәшәһен өсөн бирҙеләр.\nӘлеге ваҡытта атай-әсәйем хаҡлы ялда. Шуға ҡарамаҫтан, улар ҡура тултырып ҡош-ҡорт, мал-тыуар аҫырай, беҙҙе уҡытырға, аяҡҡа баҫтырырға тырыша.\nУларҙы бик йыш төрлө осрашыуҙарға саҡыралар. Беҙҙең гимназияға ла "Ғаиләм-ҡәлғәм" тип аталған кисәгә килделәр. Атайым да, әсәйем дә үҙҙәренең һөнәре тураһында һөйләне, һорауҙарға яуап бирҙе, уҡыусыларға матур теләктәрен еткерҙе. Мин бик ғорурланып ултырҙым һәм үҫкәс улар юлынан китергә, хәрби кеше булырға үҙемә маҡсат ҡуйҙым.\nКамила ҒӘББӘСОВА, Ғафури районы Красноусол Башкорт гимназия-интернаты уҡыусыһы.


Хапры ҡаласығы — Башҡорт Википедияһы\n47°15′56″ с. ш. 39°29′28″ в. д.\nХапры ҡаласығы, шулай уҡ бронза дәүерендә Хапры ауылы — Ростов өлкәһенең Мясниковский районында Калинин утарынан көньяҡ-көнсығышҡа ҡарай 461 м алыҫлыҡта урынлашҡан. Ауылға бронза быуатта нигеҙ һалына.\nХапры ҡаласығының үҫеше беҙҙең эраға тиклем башҡа Гниловский, Кобяков һәм Сафьянов ҡаласыҡтары кеүек үк 1 меңйыллыҡ менән даталана. Уларҙың әүҙем үҫеше б.э. тиклем VIII быуатта туҡтай, ә башҡа сығанаҡтар буйынса — был ваҡытта улар юҡ ителә 1971 йылда археолог Евгений Иванович Беспалый Хапры ҡаласығының өҫкө ҡатламында тикшеренеүҙәр үткәрә. Ул ҡайһы бер объекттарҙы таба, улар араһында терракот һынының өҫкө өлөшө фрагменты була. Уның бейеклеге 5,7 сантиметр тәшкил итә, шул иҫәптән 1,3 сантиметры — баш һөйәге ҡалынлығы. Һынды эшләү өсөн һары-көрән төҫтәге балсыҡ ҡулланыла. Унда күп булмаған слюда һәм ваҡ аҡһыл сит өлөшсәләр ҡушылған. Һындырып ҡарағанда,балсыҡ ҡара-һоро төҫтәге өс ҡатламдан тора. Ангоб йөҙ яғын ҡаплай. Был объект Хапры ҡаласығы биләмәһендә һәм Танаис ултыраҡтарында табылған коропластиканың берҙән-бер миҫалы булып тора. XXI быуатҡа тиклем һындың башының йөҙ өлөшө һаҡланып ҡала. Унда танауы яҡшы билдәләнгән, ә күҙҙәре билдәләнмәгән. Башында оҙон мөгөҙҙәре һәм ҡолаҡтары симметрия булмаған формала. Һын аҫҡы ослоҡтары хәрәкәт итә алған статуэтка-марионетка булыуы мөмкин тигән фараздар бар. Аҫлы ослоҡтары ҡулдан эшләнгән.\nЭшләнеүенең ҡулланылған алымы һәм башҡа үҙенсәлектәре менән был һын II—III быуат Пантикалейынан антропоморф һынына яҡын. Ҡайһы бер тикшеренеүселәр фекеренсә, бындай әйбер мистик хәрәкәттәр ваҡытында йәки ритуалдар өсөн марионтека ҡурсаҡ кеүек ҡулланыла. Хапры ҡаласығы биләмәһендәге табылдыҡ беҙҙең эраның II—III быуатына ҡарай, ә был ҡаласыҡтың өҫкө ҡатламы беҙҙең эраның II—III быуаттың беренсе яртыһы менән даталана.\n2015 йылдың 17 сентябрендәге Рәсәй Федерацияһы Мәҙәниәт министрлығының № 1561-р бойороғона ярашлы ауыл федераль әһәмиәттәге мәҙәни мираҫ объекттары реестрына индерелә.\n↑ 1,0 1,1 Приказ Министерства культуры Российской Федерации\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Хапры_ҡаласығы&oldid=889010 ҡабул ителгән\nРостов өлкәһе ҡаласыҡтары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:39 21 май 2019 үҙгәртелгән.


Ойошторолған рәсәй бизнесы - рәсәйҙәге Ебәрә, ойоштороу-хоҡуҡи формаһында ойошторола - урыҫ юрист\nОйошторолған рәсәй бизнесы — рәсәйҙәге Ебәрә, ойоштороу-хоҡуҡи формаһында ойошторола — урыҫ юрист\nҺайлау, ниндәй рәүешендә теркәлгән юридик шәхестәрҙең, иң мөһим этабы алдынан рәсәйҙә эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге береһе булып тора. Бөтә төр эшмәкәрлек легаль булыу-булмауы йоғонто яһаны, шул иҫәптән финанс отчеттар һәм һалым, таможня контроле һәм валюталарҙы. Шулай итеп, инвесторҙар билдәләргә тейеш тә сосредоточить өсөн тейешле ойоштороу-хоҡуҡи формаһы, уның бөтә маҡсаттарға ирешергә ярҙам итә, уның закон талаптарын үтәү уларҙа. Рф граждандар кодексына һәм рәсәй компанияһы эшмәкәрлегенә ярайһы яҡшы үҫешкән тәртип булдырыу һәм рф закондар һәм башҡа менән көйләнә. Акционерҙар йәмғиәте һәм яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте-был формаһы йыш ҡына ҡулланыла һәм сит илгә сығыу өсөн инвесторҙар рәсәй баҙарына ул иң түбән ҡаралған. Яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте (артабан яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте) нисек йәмғиәт, кешенең бер йәки бер нисә булдырыу, уларҙың устав капиталындағы өлөшөн бүлергә, уларҙың күләмен билдәләүсе документтар ойошторола. Ооо буйынса яуаплы бурыс түгел, ул ҡатнаша, әммә ҡурҡыныс зыян килтерә, уларҙың хаҡы өлөш индереү сиктәрендә фирмаһы эшмәкәрлеге менән бәйле. ООО йә кешегә йәки кешеләр төркөмө ойошторолоп ала, рәсәй йәки сит ил компаниялары йй. ООО ҡатнашыусылар һаны 50 артырға тейеш түгел. Әгәр һаны 50-нән артһа, йыл дауамында асыҡ акционерҙар йәмғиәте ооо колхозсы булырға тейеш. Иреклеге был ваҡыт, ҡатнашыусылар һаны ла кәмегән икән, ул суд ҡарары буйынса бөтөрөргә тейеш. Йәмғиәт эйә булған хужалыҡ йәмғиәттәре берҙән-бер алманы башҡа ҡатнашыусы булараҡ, бер кеше торған (физик йәки юридик шәхес). Минималь устав капиталы 10 000 һумдан кәм була алмай (370 доллар тирәһендә) һәм илле проценттан да кәм түгел компания теркәлгән капитал тиклем түләргә тейеш була. Мөмкин булған иғәнә аҡса йәки натураль формалары индерелә. Юғары етәксе органы — дөйөм йыйылышында ҡатнашты, хужалыҡ һәм идара компаниялары эшмәкәрлеген алып барыу буйынса ҡабул иткән барлыҡ ҡарарҙар иткән. Әгәр үҙ өлөшөн устав капиталындағы өлөшөн һатырға ниәтләй. акционеры өлөшө, уның менән туранан-тура эшләгән нотариустар был протокол эшкәртеү, һалым органдарында теркәлгән.\nДиректорҙар советы компаниялар өсөн улар эшмәкәрлегенең дөйөм күҙәтеү яһау. Был органы булыуы кәрәк түгел. Ирекле формированиелар булып тора компанияһы директорҙар советы контролдә тотоу тормошҡа ашырыу өсөн өҫтәмә волеизъявление. Башҡарма органдары (йәки идара итеү компанияһы генераль директоры ғәҙәттә). Көндәлек идара компанияһының башҡарма органдарының төп функцияһы. Компания акционеры алдында яуаплылыҡ тыш, башҡарма органдары енәйәт һәм административ яуаплылыҡ единоличный дәүләт алдында яуаплы. Рәсәй компанияһы туранан-тура контролде бер кешелә тупланыуы — генераль директоры. Был мөһим түгел ҡарамаҫтан, кешегә булған ышанысы, акционерҙар йәмғиәтенең генераль директоры итеп тәғәйенләнә һәм вазифанан (АО) — был йәмғиәттең устав капиталын ул. билдәле бер һандағы акцияларға бүленгән, ао хужаларының (акционерҙарҙың) буйынса үҙ бурыстарына яуаплы түгел, ләкин ҡурҡыныс ҡабул итмәй, юғалтыуҙар менән бәйле, АО менән бәйле, эшмәкәрлеге, акция сиктәрендә уның хаҡ булыр. Мотлаҡ теркәү һәм отчет биреү булып тора. артабанғы акция финанс баҙары буйынса федераль хеҙмәттең сығара. Акционерҙар йәмғиәте ике төрө бар: алдан раҫлау башҡа акциялар һатып акционеры булыуы, шул иҫәптән ҡиммәтле ҡағыҙҙар баҙары, нисек эсендә, шулай уҡ рәсәй федерацияһы территорияһынан ситтә булған. Акционерҙарҙың сикләнгән һан 50 артырға тейеш түгел. Кире осраҡта асыҡ акционерҙар йәмғиәтен үҙгәртеп ҡорорға тейеш дауамында бер йәмғиәттә. ошо уҡ йылда идаралыҡтың структураһы идара итеү структураһы ооо ао аннд. Ябыҡ һәм асыҡ акционерҙар йәмғиәтенең идара итеү органдары ике эйә булырға тейеш: акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы һәм башҡарма органдары. Акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы акционерҙарҙың күҙәтеү советы илле йәки артыҡ булырға тейеш. Йәмғиәтенең директорҙар советы айырмалы рәүештә, ҡайһы бер һорауҙарға, бәлки акционерҙар йәмғиәтенең директорҙар советы акционерҙарҙың дөйөм йыйылышы ҡарамағына тапшырылған вәкәләттәрҙе ҡарай. Бынан тыш, йыл һайын раҫлаған йыллыҡ отчеты һәм аудитор тышҡы финанс контроле ойоштороу өсөн уның профессиональ АО тейеш. Рәсәй сит ил вәкиллектәре һәм филиалдары, юридик шәхес ҡаралған, юридик шәхестәр түгел, ә органдары, сит ил юридик шәхестәре менән ҡыҙыҡһынып штаб-фатир башҡа илдәрҙә. Ике формаһын сағыштырыу. түбәндә бирелгән таблицала: вәкиллек булып тороусы структура бүлексәләре сит ил юридик шәхестәре, уларҙың компанияһы (штаб-квартираһы) рәсәйҙә коммерция мәнфәғәттәрен һәм эшмәкәрлеген тормошҡа ашырыу мөмкин түгел. Коммерция һәм маркетинг тикшеренеүҙәре үткәреүҙе төп маҡсаты булып тора компанияһы вәкиллеге булдырылған итеүсе компаниялары рәсәй баҙарын һәм рәсәй араһындағы мөнәсәбәттәрҙе баш. Ваҡыт, мөмкин түгел ул. өс йыл эсендә күберәк вәкәләттәре булған асыҡланды, хоҡуҡтарымды оҙайтыр. Ваҡыт, мөмкин тиклем ул биш йыл буйына вәкәләттәр булдырылған, хоҡуҡтарымды оҙайтыр. Йәки вәкәләтле дәүләт структураһы идара итеү органы булып тора. йөҙөндә пошлинаһы филиалы вәкиллеге етәксеһе бәйле филиалы йәки вәкиллеге сиктәрендә башҡарыла. Ышаныс ҡағыҙы нигеҙендә эшләгән сит ил юридик шәхестәре подразделениелары етәкселәре, сит ил юридик шәхестәр биргән. Сит ил компанияһы башлығы вәкәләттәрен ваҡытынан үҙе билдәләй. Уны кешеләр теләһә ҡайһы ваҡытта башҡа сит ил компанияһына ышаныс ҡағыҙы тапшырҙы һәм кире ҡайтарырға хоҡуҡлы.\nБер тапҡыр төрө\nһайлау алдында юридик, дәүләт теркәүе процедураһын башларға тейеш. Федераль законға ярашлы,»юридик шәхесте дәүләт теркәүе Тураһында»тормошҡа ашырғанда һалым органдары теркәлгән, биш көн дауамында документ менән ғариза биргән улар берҙәм дәүләт реестрына (һалым органдары мәскәүҙә — ете көн). Һеҙ рәсәй юридик берәмек теркәлгән, ғариза биреүсе документтарҙың береһе шәхсән үҙе ҡатнашырға тейеш. Зат, күрһәтеү ғариза һәм документтар ҡул вәкилдәре, тип атала. Әгәр акционеры булып тора юридик шәхестәр, йәғни компанияһы директоры сифатында сығыш яһай. Әгәр ҡатнашыу өсөн дәүләт теркәүе органдары заявитель алмай, почта аша ебәрелгән документтар булыуы мөмкин. Был осраҡта, юридик шәхестәрҙең документтар ебәреү буйынса теркәлгән адресын күрһәтергә лә яҙылырға була. Бынан һуң, процедураны үтәй түбәндәгесә булырға тейеш: — теркәлгән таныҡлыҡ алыу менән бюджеттан тыш фондҡа (пенсия фонды, мотлаҡ медицина страховкаһы Социаль страховкалау фонды һәм фонд) — АО төҙөлгән осраҡта, рәсәй федерацияһы финанс баҙары буйынса федераль теркәү хеҙмәте ҡиммәтле ҡағыҙҙар сығарырға тейеш була. Рәсәй өсөн һәр ваҡыт уның теркәлгән юридик шәхестәргә бәйле ойоштороу-хоҡуҡи формаһы. ООО өсөн — 2-3 аҙна, АО — акция сығарыу өсөн 2-3 ай аҙна ҡалаһында теркәлгән. 4800 һум күләмендә пошлина түләү өсөн рәсәй акцияһы акция теркәлгән юридик берәмек теркәлгән ҡулланыу төрөнә бәйле. Филиал дәүләт аккредитацияһы булырға тейеш һәм вәкиллекле органдарына, шулай вәкил аккредитация бирелмәй. Ҡағиҙә булараҡ, органдарҙың был сығышында: рәсәй федерацияһы юстиция министрлығы янындағы дәүләт теркәү палатаһы, Сауҙа-сәнәғәт палатаһы һәм Рәсәйҙең төрлө министрлыҡ. Мәҫәлән, әгәр белем биреү эшмәкәрлеге менән шөғөлләнгән компаниялар, министрлығы аккредитация филиалы йәки вәкиллеге белем ала. Компания булдырыу өсөн, сит ил инвесторҙар тулы әҙерләргә тейеш документтар исемлеге, рәсәй ҡануниәт талап итә. Бөтә илдең һәм сит ил юридик шәхестәрҙән документтарҙы һәм сығышы менән тәьмин ителергә тейешлеген белдерҙе нотариально апостилировать нотариально рус теленә тәржемә булырға тейешлеген белдерҙе. Филиалының юридик шәхес теркәлә ала вәкиллеге срогы ике айға тиклем сит илгә бер, аккредитацияһы процедураһын тиҙләтеү бәйле органдары менән ҡулланылғанда, өсөн яуаплы бүлексәһе вәкиллеге асыла рөхсәт бирә. Үрҙәгеңде осор теркәлгән иҫәпкә алып, бер ай фсфр акционерҙар йәмғиәте менән теркәлеү үтә. Филиалының юридик шәхес теркәлә ала вәкиллеге срогы ике айға тиклем сит илгә бер, аккредитацияһы процедураһын тиҙләтеү бәйле органдары менән ҡулланылғанда, өсөн яуаплы бүлексәһе вәкиллеге асыла рөхсәт бирә. Яуаплылыҡтан баш тартыу: документҡа аныҡлыҡ биреү ойоштороуҙы тәьмин итеү өсөн барлыҡ тырышлыҡҡа ҡарамаҫтан, уның өсөн биреү түгел, юридик тәғәйенләнде нисек айырыла советы хәл айырым булһа, тикшерелгән булырға тейеш йәки юристар һәм эксперттар менән


Яңғыҙ ҙа яланда яугир булыу мөмкин, ти Көйөргәҙе районы Яҡшымбәт ауылында йәшәүсе Илшат Исламғолов\nЙүнсел хәҙер ун йылдан ашыу фермерлыҡ менән шөғөлләнә. Дөрөҫ, япа-яңғыҙы уҡ түгел. Был тынғыһыҙ эштә уға 11 синыфта уҡыусы улы ярҙам итә. Үҫмер комбайнда иген урһа, атаһы йәнәшәлә йөк машинаһында йөрөй. Атаһы тракторҙа ер һөрһә, малайы тирмән тарта. Әле фермер ғаиләһе ҡыҙыу ураҡ өҫтөндә.\nУн беренсе синыфта уҡыған Илнур өсөн быйылғы ураҡ теорияны ғәмәлдә һынап ҡарау миҙгеле. Үҫмер комбайнсы таныҡлығына уҡып йөрөй. Шулай ҙа ауыл хужалығы техникаһын ул бәләкәйҙән белә. Сит илдеке уңайлыраҡ булһа ла, үҙебеҙҙә етештерелгән боронғо техниканың да яҡшы яҡтары бар , ти ул.\nКөнөнә Илнур 20-25 гектар ерҙә ашлыҡ ура. Был миңә ҙур ярҙам, ти үҫмерҙең атаһы. Сөнки фермер хужалығында һөрөнтө ерҙәр етәрлек. 320 гектар майҙанда йүнсел бар төрлө иген культураларын сәсә. Һуңғы йылдарҙа тик юғары сорттарға ғына иғтибар бирә башлаған. Киләсәктә тап элиталы орлоҡтар үҫтереп һатыуға күсеү ниәте бар.\nЙыйылған ашлыҡтың үҙҡиммәтен арттырыу ниәтендә фермер тирмән дә һатып алған. Игенде онға тартып һатыу күпкә отошлораҡ, ти ул. Мәҫәлән, ашлыҡтың тоннаһы яҡынсы 9 мең һум торһа, тартылғаны 14 меңгә барып баҫа. Тирмән тартыу эшендә лә Илнур атаһына ҙур ярҙамсы.\nФермерҙар тормошо ла тирмәнде хәтерләтә. Туҡтайһың икән килем дә туҡтай. Хәйер, килем йүнселдәр эшендә икенсе планда. Эшҡыуарлыҡ ул байығып китеү сараһы түгел, ә бер кемгә лә бойһонмай үҙ-үҙеңде, ғаиләңде эш менән тәьмин итеү , ти фермер.\nИке тиҫтәнән ашыу һыйыр малы, йөҙләп ҡош-ҡорт, биш ауыл хужалығы техникаһы. Башҡаларҙан айырмалы Илшат Исламғолов хужалыҡты киңәйтеү маҡсатын ҡыумай. Булған ерҙе тейешенсә эшкәртеү, майҙандарҙың уңдырышлығын арттырып шул уҡ яландарҙан мөмкин тиклем күберәк ашлыҡ йыйып алыу төп бурыс, ти йүнсел.


18 июлдә Балговещен районында бөтә Рәсәй фәнни-ғәмәли мәктәбе үҙ эшен башланы."Система" хәйрә фонды тарафынан ойошторолған йәйге лагерҙа илдең төрлө төбәктәренән килгән уҡыусылар шөғөлләнә. Ҡыҙҙар һәм малайҙар үҙҙәре уйлап сығарған проекттарҙы тәжрибәле белгестәр ярҙамында киләсәктә тормошҡа ашырыу мөмкинлегенә эйә.\nАҡыллы баштарҙың йәйге каникулдар ваҡытында ла ял итергә ваҡыты юҡ. Булсаҡ нефтселәр ҡара алтынды икенсе ҡат эшкәртеү юлдарын барлай. Уҡыусылар менән ғалимдар, илдең юғары уҡыу йорттары белгестәре шөғөлләнә. Уҡыусылар алдында ҡуйылған мәсьәлә тәү ҡарашҡа хәл ителмәҫтәй күренһә лә, бер аҙҙан улар проблеманың асылына төшөнә. Ғилми мәктәптең экология тармағы бүлмәһендә ҡыҙыу бәхәс бара. Ҡыҙҙар һәм егеттәр ҙур аудитория алдында үҙҙәренең проекттарын яҡлай. Свердловск өлкәһенән килгән 8 синыф уҡыусылары үҙҙәре йәшәгән мөхитте таҙалыҡта һаҡлау өсөн халыҡты мәҙәни тәрбиәләргә кәрәк тигән фекерҙә. Юлиә Идякина, ғилми-мәғариф мәктәбе уҡыусыһы, Свердловск өлкәһе: «Беҙ Превоуральск ҡалаһынан килдек. Маҡсатыбыҙ ҡаланы сүп-сарҙан, тәү сиратта нефть ҡалдыҡтарынан таҙартыу. Акциялар, өмәләр үткәрергә, Хром табыусы заводты төҙөкләндерергә тигән тәҡдим менән килдек». Рәсәйҙә фәнни-ғәмәли мәктәп өсөн йыл эшләй. Быйыл алдынғы ҡарашлы уҡыусылар лагерын Башҡортостанға күсерергә ҡарар иткәндәр. Мәктәптә нефть химияһы һәм уны эшкәртеү, энергетика һәм экология йүнәлеше буйынса төрлө төбәктәрҙән килгән 150 бала шөғөлләнә. Уҡыусылар алдында илдең стартегик үҫешен билдәләү, тәбиғи мөхитте һаҡлап ҡалыу, 10 йылға иҫәпләнгән иҡтисади проекттар төҙөү кеүек еңел булмаған бурыстар ҡуйыла. Андрей Андрюшков, "киләсәккә лифт" мәғариф программалары департаменты етәксеһе: «Мәктәптә балалар алдында ҡуйылған мәсьәләләр бер көнлөк түгел, улар тиҫтә йылдарға иҫәпләнгән. Мәҫәлән 8-се класс уҡыусыһы теге йәки был һорауға бөгөн тотоноп, уны йылдар дауамында хәл итә. Мәктәпте, юғары уҡыу йортон тамамлағансы был һорау менән шөғөлләнә. Мәктәп балаларҙы алға ҡарап йәшәргә өйрәтә». Ике аҙнаға иҫәпләнгән программа сикттәрендә балалар нефть компаниялары заводтары, лабораторияларында булыу, ҡоролмалар менән яҡындан танышыу мөмкинлегенә эйә. Сығарылыш уҡыусылары иһә был проектта ҡатнашҡандан һуң уҡырға ҡайҙа барырға, тип баш ватмай.


«Иремдең аяҡтарын үберҙәймен дә, ул юҡ шул...» » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Әҙәбиәт » «Иремдең аяҡтарын үберҙәймен дә, ул юҡ шул...»\n20.06.2019 «Иремдең аяҡтарын үберҙәймен дә, ул юҡ шул...»\nйәки Ҡәҙерле кешенең тере саҡта булһын ҡәҙере\nГәзит уҡыусыларыбыҙ яҙмаларыбыҙҙы уҡығандан һуң үҙ фекерҙәрен белдерһә, кәйеф күтәрелеп китә. Был юлы ла “Учалы ҡалаһы һәм районы юлдарында бер-береңә ярҙам итеү төркөмө” тураһында мәҡәлә сыҡҡас та, бер апай шәхси хәбәр ебәрҙе:\n– Бынау учалыларҙы, юлда ярҙам итеүселәрҙе әйтәм, бигерәк шәп булып сыҡтылар. Төркөмдәренә ингәйнем, унда йәштәр зыяратты ла таҙартыу өсөн өмә ойошторған икән. Фотолары бар. Ҡыуандым. Беҙҙә ни йәштәр һәлкәү, юлдарында арҡыры ятҡанды буйға һала белмәйҙәр.\n– Ойоштороусылары юҡтыр, – тип яуапланым. – Башлап ебәреүсеһе булһа, башҡалар ҙа, бәлки, тартылыр ине.\n– Әллә тағы, – апай аптыраны, ахыры. – Мин бер үҙем шунда сүп-сарҙы алып ташлаған булам да ул, күмәк көскә етәме һуң. Тамам иҫкереп туҙған веноктар, яртылаш серегән, төҫө уңған таҫмалар, яһалма сәскәләр елгә туҙышып ята, араҡы шешәләре лә күренгеләштерә.\n– Зыяраттамы ни? – ғәжәпләнергә миңә сират.\n– Эйе. Ике-өс көн һайын барам.\nӘллә балаһы йәшләй әрәм булдымы, тип уйлап та өлгөрмәнем, унан хәбәр килде:\n– Иремде иҫән сағында ҡәҙер итмәнем дә, хәҙер үкенестәр солғанышында йәшәргә мәжбүрмен. Янына килеп, яңылыҡтарҙы һөйләп киткән булам, ҡәберҙең тирә-яғын таҙартам, сәскәләр ултырттым, баш осона быйыл сирень ҡыуағы, муйыл сыбыҡтары төрткәйнем, ҡайһыһы үҫер инде. Үҫһә, ботаҡтарына ҡоштар ҡунып һайрар, ирем ҡыуаныр, тим. Шулайтып үҙемде үҙем алдаған көнөм. Башҡаны яратып, иремә кейәүгә сыҡтым да, уны һанламай торҙом. Яңыраҡ ҡыҙым ватсаптан бер видео ебәрҙе: унда бәләкәй генә ҡыҙыҡай илаған малайҙы ҡосаҡлап алған да, ебәрмәй. Икенсе бер ҡыҙсыҡ килеп, малайҙың беләгенән һыйпап йыуатырға уйлағайны, ҡайҙан, яҡын да ебәрмәй быныһы! Тас мин инде, тип һаһылданым. Ысын, мин дә ана шулай ҡаршылағы йортта йәшәүсе күрше малайҙы 2 – 3 йәшлек сағынан яраттым. Бигерәк матур ғына булды инде! Әле генә ҡартайып, һимереп, төҫ ташлаған. Ул миңә, апай, тип өндәшеп, бергә уйнап үҫтек. Ике йәшкә өлкән булғас ни. Инәһе уны миңә етәкләтеп сығара. Мин уның башына яулыҡ ябам, ауыҙына “петушок” тигән имгес кәнфит ҡаптырам да, етәкләп, ҡултыҡ аҫтына ҡурсағымды ла ҡыҫтырып, ике йорт араһында йөрөтәм. Беҙҙә өҫтәлдә, комодта тәмле ашамлыҡтарҙан нимә бар, шуны кеҫәләргә тултырып, усҡа ла йомоп, уларға китәбеҙ – унда имсәк бәпесен ҡараған инәһе беҙгә татлы бутҡа ашата. Тамаҡ туҡ, өҫ бөтөн, уйнарға иптәш бар – донъям түңәрәк! Ә теге үҫә килә мине эшкә һанамай башланы бит, йүнһеҙ. Етәкләһәм, ҡулын тартып алған була, ҡосаҡлаһам, этеп ебәрә, яулыҡты алып бәрә. Барыбер етәкләйем, ҡосаҡлайым, яулыҡты көсләшеп бәйләйем... Мәктәпкә барғас та, ҡарап йөрөттөм үҙен. Йә ручкаһын онотоп ҡалдыра, йә алмаш аяҡ кейемен килтермәй. Зыулатам үҙен. Ана, һинең кәләшең килә, тип уны үсекләйҙәр. Психланһа ла, барыбер урамда төн еткәнсе күмәкләп бергә уйнайбыҙ.\nМиңә ун өс йәш тирәһендә урамыбыҙҙағы тол бабай яңы әбей алды. Ул саҡта беҙгә әбей менән бабай булып күренһә лә, шул ҡырҡ-илле йәшлектәр. Әбейҙең биш бала, дүртәүе өлкән, ситтәләр, ә беҙгә йәштәш кинйә улы үҙе менән. Ҡаҙан төбө һымаҡ ҡап-ҡара малай. Әйтерһең дә, үҙем ап-аҡ. Унан әллә ни ары ла китмәгәнмен. Ҡуй инде. Ләкин, фу-у, тинем мин уны тәү күргәс. Сәпсим оҡшаманы. Бер мин танау борған булһам да, башҡалар уның менән йәһәт кенә уртаҡ тел табып, беҙҙең уйындарға ҡатышты ла китте. Әйтерһең дә, тыуғандан беҙҙең арала йөрөгән. Үәт шул ҡарасман баҫтырышҡанда тап мине ҡыуып етеп, ҡосаҡлап алыуҙы әллә ни күрә бит, әй. Йән көйә. Мин ни үҙем һаман күршемде ҡарауыллап баҫтырам. Бына ул мине ҡосаҡлаһа, бер ҙә, ҡуй, тимәҫ инем. Тик уның башында – шпиондар ҙа ниместәр. Хәрби уйындарҙы ярата: “ниместәргә”, йәғни беҙгә, ҡыҙҙарға, көтмәгәндә һөжүм итергә, кинәт ҡурҡытырға, аяҡ салып йығырға... Гел генә уның эргәһендә йөрөгәс, туҡмағы күберәк миңә эләгә. Ул ҡарға этеп йыҡһа ла, мин, диуана, ҡыуанам. Ҡыуана-ҡыуана тупыйын башынан һыпырып алып, шуныһы менән үҙен дөмбәҫләйем...\nСибәр егет булып үҫеп етте күршем. Армияға оҙатырға өлгөрмәйерәк ҡалдым. Дөрөҫөрәге, ул мине саҡырманы, хатта армияға алыныуы хаҡында өндәшмәне лә. Киреһенсә, инәйемдәрҙән уның армияға алыныуы хаҡында ишетеп, ҡасан һиңә хеҙмәткә, тип һорағас, числоһын алдап әйтте. Үпкәләһәм дә, барыбер инәһенән адресын алып, хаттар яҙып торҙом. Ул яуап яҙһа яҙҙы, яҙмаһа юҡ. Уҡып бөтөп, эшләй генә башлағайным, ноябрь аҙағында ялға ҡайтыуыма инәйем һөйөнсө алды: “Күршебеҙ армиянан һып-һылыу кәләш алып ҡайтҡан!” Саҡ үкереп илап ебәрмәнем. Теште ҡыҫып түҙҙем. Аңлашҡым килде. “Яратыуымды әйтһәм...” – тип нимәгәлер өмөтләндем. Моғайын да, кәләше менән маҡтанырға тансыға килер, тип кисен клубҡа сыҡҡайным, ҡарасман осраны. Мине күрҙе лә ауыҙы ҡолағына етте: “Һине күргәйнем, урам яҡтырып китте”. Иҫәр, бағана уттарын ҡабыҙҙылар, тинем тупаҫ ҡына. Клубта күршем мине күҙенә лә элмәне, баш ҡына һелкте лә, ҡарасманды ҡосаҡлап алды, уның менән хәбәр тетте. Кәләше – нимуй кеүек, мин таш һын һымаҡ тора бирҙек. Былай тороуҙы килештермәй ҙә, үсемә лә сыҙай алмай, кинәт ҡарасманды ҡултыҡланым да, күршемә: “Беҙҙе ҡотларға уйлайһыңмы-юҡмы?! – тип сая ҡараным. – Беҙ ҙә өйләнешәбеҙ!” Ҡарасман торған еренән йығылып китә яҙҙы. Уның миңә битараф булмағанын, ғашиҡ икәнен үҫмер саҡтан тоя инем. Күршем, ысынмы ла ысынмы, тип “аһ” итте. Башҡалар хәбәребеҙҙе ишетеп, яныбыҙға өйөлөшөп, ҡотлауҙарға ҡушылды... Ҡарасманды һөйрәтеп тиерлек клубтан алып сығып киттем. Ну, һин даешь, тип тәмәкеһенә йәбеште: “Ысын икән, тип торам”. Ысын-ысын, иртәгә ҡоҙалар ебәр, тинем дыуамалланып. Ыҡ-мыҡ итте: “Бәлки, әҙерәк йөрөп алайыҡтыр?..” Йә иртәгә ҡоҙалар ебәрәһең, йә мине башҡаса ғүмерҙә лә күрмәйәсәкһең, һинән башҡа ла сират һыу буйындай, тип ҡырт киҫеп, өйөбөҙгә инеп юғалдым. Шулай һөйөүемде тоймаған, күрмәгән сибәр күршемә үсләшеп, шарт та шорт ҡарасманға кейәүгә сыҡ та кит, әй!\nҠарасманым шәп ир булып сыҡты, тик ҡәҙере генә булманы бахырымдың. Үсегеп, үпкәләп, аҙналар буйы һөйләшмәй йөрөп, алған бүләктәрен һанға һуҡмай, һөйләгән хәбәренән көлөп, теңкәһен ҡороттом ғына. Ике бала таптым да, ҡалғандарын алдырҙым. Тап инде, тип күпме инәлһә лә, ҡыҙ бар, малай бар, шул еткән, тинем өҙә һуғып. Һәм ҡырҡ йәш тә тулмаҫ борон яман шеш менән ауырып киттем. О, ул сирҙең язалары... Ике түште лә төбөнән ҡырҡып алдылар, “химия” үткәргәстәре, сәс, ҡаш, керпектәр бөткәнсе ҡойолдо. Ҡарасҡы булып ҡайтып йығылдым. Ирем апҡайтты уныһында ла. Ниндәй ҡурҡыныс көндәр кисерҙек ул мәлдә, иҫләүе лә ҡыйын...\nДепрессияның ни икәнен шунда белдем. Ул ябай көйһөҙлөк, кәйефһеҙлек кенә түгел. Үлемесле сир һымаҡ ул. Шаҡарып ялмап ала ла ысҡындырмай. Ҡарар ерем юҡ, мине сығарып сүплеккә түк, соҡорға апарып тыҡ, тип йәнен алдым иремдең. Ә ул тыныс ҡына мине ҡарауын дауам итте. Бер ни ҙә эшләмә, арыуланғансы ятып ҡына тор, тип эштән йүгереп ҡайтыр ҙа, бөтә эште үҙе башҡарыр ине. Балаларҙы ла, инәйегеҙ тиҙҙән арыуланасаҡ, тип йыуатты, уларға ла терәк булды. Икенсе “химия”ға отпуск алып, бергә юлланды. Туғандарҙа йәшәп, мине диспансерға алып барҙы, алып ҡайтты. Гел янымда йөрөнө. Күңелемде күрергә маташып, эргәмә ултырып, көләмәстәр һөйләһә лә, йә берәй кинокомедия ҡуйһа ла, уф-ф, сығып кит, йәнде көйҙөрәһең, ти торғайным. Рәхмәтһеҙмен шулай. Үҙемдең йүнләп хәл дә юҡ, ә уның күңелен ҡырырға көс етә. Әйтерһең дә, уның арҡаһында ауырыйым, шуға унан үс алам.\nМине бәләкәй баланы ҡараған һымаҡ ҡарап, тәрбиәләп, өҫ-башымды йыуып, дарыу үләндәренә тиклем әҙерләп эсереп, йөйҙәрҙе эшкәртеп, тәки кеше итте. Бер аҙ арыуланғас, ултырған ғына килеш үҙем өҫ кейемемде алыштырырға йыйындым. Сисенгәс, яңылыштан күҙем көҙгөгә төштө. Күргәнемдән үлермен, тип уйланым. Ошоға тиклем тәнемде көҙгөлә күргәнем юҡ ине, ҡарарға ҡурҡтым. Башым әйләнеп, саҡ иҫтән ауманым, әрнеүҙән тамаҡ төбө менән ҡысҡырып ебәрҙем. Утын индереп барған ирем утындарҙы шунда иҙәнгә бәрҙе лә, миңә атылды. Ә күҙҙәре... Ҡайһы еремдән тоторға белмәй үрһәләнеп, ибәтәйһеҙ, әммә һаҡ ҡына итеп ҡосаҡланы ла, башымды фуфайкаһына терәне, арҡамдан һыйпаны. Һин минең матурым, һин минең матурым, тип ҡабатланы ла ҡабатланы. Эҫе күҙ йәштәре ялтас башыма тапылдап тамды ғына...\nИкәүләп иланыҡ. Ул шунан мине йәһәт-йәһәт кейендерергә тотондо. Шул мәлдә уның беренсе инфаркты булғандыр, тим. Аяҡ өҫтө үткәрҙе. Хәле юҡлығын, ауырығанын белдермәҫкә тырышты, һаман мине хәстәрләне. Ел-ямғыр тейгеҙмәй, борсолтмай ғына йәшәтеп, мине тамам аяҡҡа баҫтырҙы. Ҡыҙыбыҙҙы кейәүгә биргәс, һәйбәт ғаиләгә төштө, тип ҡыуанды. Бер кис, бынау малай шыйыҡ түгел, биле ныҡ, тип ярышта еңеп ҡайтҡан улына һөйөнөп йоҡларға ятты: “Ниндәй кәләш тура килер икән? Туңмаһа ярар ине”. Шул һүҙенән “гөлт” итеп ҡабындым, сәсрәп көйҙөм дә киттем: “Нимә, үҙеңде “туңдым”, ҡатындан уңманым, тип мине алғанға үкенеп ятаһыңмы?” Сығып, тәмәке көйрәтеп инде лә, ундай уй башыма ла инеп сыҡҡаны юҡ, үкенес булһа – һиндә барҙыр, тине. Артымды ҡуйҙым.\nАйырым йоҡлай инек, шуға төндә йөрәге һуғыуҙан туҡтағанын да белмәй йоҡлағанмын. Һыйырҙар мөңрәгәнгә уянып киттем дә, бәй, нишләп һаманғаса ятаһың, һәүкәштәр һауылмай тора ла, тип ғауғалап, уны барып төртһәм... һыуынып ҡатҡайны... Төртә-әм бит, кешесә ипләп тә уятмайым...\nАҙаҡ патологоанатом, был икенсе инфаркт булған, тине: “Ошоғаса нисек йәшәгәндер...”\nШулай бына. Мине ҡотҡарҙы ла, үҙе китеп барҙы. Ә мин йәшәй бирәм. Улымды өйләндерәһе бар, тим. Үкенестәргә һалып китеп барҙы. Мине ҡәҙерле бисә итеп йәшәтеп, үҙе ҡәҙер күрмәй китте. Хәҙер торғоҙоп ултыртһалар, алдында бейеп кенә йөрөр инем. Аяҡтарын үберҙәймен дә, юҡ шул. Бер ҡустым, беҙҙең еҙнә кеүек кеше – миллионға берәү ине, тип дөрөҫ әйтә ул. Ҡәҙерле кешемдең ҡәберен булһа ла ҡәҙерләйем дә бит, уға бынан фәтүә бармы-юҡмы инде...\nҮкенесһеҙ йәшәгән бер кемде лә белмәйем, һәр хәлдә эргә-тирәмдә гел шундайҙар йыйылған кеүек тойола. Бик һәйбәт кешеләр үҙҙәре. Әллә намыҫлылар ғына гелән үкенес тойғоһон кисерәме икән? Был апай кеүек һуңға ҡалмаҫҡа, яҡшылыҡты ваҡытында күрергә, баһаларға, һуңынан үкенес утында янмаҫҡа ине.\n21 июня 2019 08:30: Гульчачак\nИлаттын Баныу тагы ла. Фахемле, гибратле макала бик матур язганхын. Аккыллыга ишара, булырга тейеш.\n18 августа 2019 22:12: aylika73\nҘур рәхмәт!!! Эйе, дөрөҫ әйтәһегеҙ - аҡыллыға ишара!


13 Декабрь 2019, 23:00\nБѳгѳнгѳ кѳндә компьютерҙар кеше эшмәкәрлегенең бѳтѳн ѳлкәләрендә лә, шул иҫәптән кѳнкүрештә лә киң файҙаланыла. Бѳгѳн был аҡыллы машина һәр ғаиләлә тиерлек бар. Әммә кеше күҙе компьютерҙың мониторына бѳтѳнләй яраҡлашмаған булып сыҡты.\nҺуңғы бер нисә йылда офтальмологтар компьютер менән бәйле күҙ ауырыуының - компьютерлы күреү синдромының барлыҡҡа килеүен билдәләй. Үкенескә күрә, был сир менән яфаланыусылар һаны кѳндән-кѳн арта ғына.\nКомпьютерлы күреү синдромы тип, күреү ағзаларына ҡағылышлы сир билдәләренең бѳтѳн бер йыйылмаһын атайҙар. Уларҙы ике тѳркѳмгә бүлергә мѳмкин: күҙҙең боҙолоуы һәм күреү һәләтенең түбәнәйеүе.\nКүпселек ваҡытын монитор экранына тѳбәлеп уҙғарған кешеләрҙең зарланыуын да ике тѳркѳмгә бүлеп ҡарайҙар: оптик (күреү һәләтенең түбәнәйеүе, бер-береһенән тѳрлѳ алыҫлыҡта урынлашҡан предметтарҙы ҡапыл-ҡара асыҡ тѳҫмѳрләмәү, бер әйберҙе икәү итеп күреү, уҡыған саҡта тиҙ арыу) һәм физик (күҙҙәрҙең әсетеүе, күҙ ҡабағы аҫтында “ҡом” тойоу, күҙ соҡорондағы, маңлайҙағы ауыртыуҙар, күҙҙәрҙең хәрәкәт иткәндә ауыртыуы, күҙ алмаларының ҡыҙарыуы) зарланыуҙар.\n“Компьютер синдромы” менән нисек кѳрәшергә?\n- теге йәки был билдәләр тойолоу менән, кисекмәҫтән офтальмологка күренергә, үҙ белдегегеҙгә дауаланмаҫҡа;\n- күҙ йәшен алыштырған тамыҙмалы махсус күҙ дарыуҙарын ҡулланырға;\n- компьютер менән эшләгән саҡта, 20-30 минут һайын күҙҙәргә ял бирергә.


Баш ҡалала Зыя Нуриевҡа мемориаль таҡтаташ асылды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБаш ҡалала Зыя Нуриевҡа мемориаль таҡтаташ асылды\n18:08, 23 марта 2015 Йәмғиәт\nӨФӨ, 2015 йыл, 23 март. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Арина Рәхимҡолова/.\nӨфөлә күренекле сәйәси эшмәкәр Зыя Нуриевҡа иҫтәлекле таҡтаташ асыу тантанаһы булды. Мемориал Башҡортостан Республикаһы йорто эргәһендәге скверҙа урынлашҡан. Ошо көндәрҙә Өфө ҡала Советы ҡарары менән скверға Зыя Нуриев исеме бирелде. Тантанала республика, ҡала етәкселеге вәкилдәре, дәүләт эшмәкәренең туғандары, Өфө халҡы ҡатнашты.\nБашҡортостандың Дәүләт Йыйылышы Рәйесе Константин Толкачев билдәләүенсә, билдәле сәйәси һәм дәүләт эшмәкәре республиканың социаль-иҡтисади һәм мәҙәни үҫешенә тос өлөш индергән.\n— Ул бөтә ил кимәлендә танылған шәхес булды, матур ғүмер юлы үтте. Үҙ халҡының тоғро улы һәм тыуған төйәгенең ысын патриоты, — ул бер ҡасан да тамырҙарын онотманы. Уның хеҙмәт биографияһы һәм тормош юлы — Тыуған илгә сикһеҙ тоғролоҡ һәм халыҡҡа эскерһеҙ хеҙмәт итеүҙең миҫалы, — тине Константин Толкачев.\nРеспублика парламенты спикеры Зыя Нуриевтың Бөрө районы Ласынтау ауылында тыуыуы, халыҡ мәғарифы системаһында, 1942 йылдан дәүләт идара итеү өлкәһендә эшләүе хаҡында һөйләне. Ул 40 йылға яҡын Башҡорт АССР-да, һуңынан СССР Хөкүмәтендә юғары вазифалар биләгән.\n— Зыя Нуриев эшкә һәләтле, бик белемле кеше булған. Уның етәкселегендә Башҡортостан илдең сәнәғәт һәм мәҙәни яҡтан үҫешкән төбәгенә әүерелә. Бөтә илгә билдәле нефть һәм газ, нефть химияһы индустрияһы гиганттарын сафҡа индереү, Ишембай, Туймазы, Октябрьский, Нефтекама, Салауат ҡалалары төҙөлөшө уның исеме менән бәйле, — тип билдәләне Константин Толкачев.\nЗыя Нуриевтың тырышлығы һөҙөмтәһендә ауыл хужалығы үҫешә, республика ҙур агросәнәғәт төбәгенә әүерелә. Яңы уҡыу йорттары, кинозалдар, театрҙар, музейҙар асыла. Коллегалары һөйләүенсә, Зыя Нуриев тыуған республикаһын ихлас яратҡан, кешеләр менән осрашыу өсөн командировкаларға сыҡҡан.\nЗыя Нуриев биш Ленин ордены, Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ, «Почет билдәһе» һәм башҡа наградалар менән бүләкләнгән. Уға Социалистик Хеҙмәт Геройы исеме бирелгән.


56°17′08″ с. ш. 55°41′46″ в. д.HGЯO\n↗789 кеше (2010)\n80 250 840 001\n80 650 440 101\nҠоҙаш йылғаһы буйында Үрге Ҡоҙаш һәм Түбәнге Ҡоҙаш ауылдары булған. 1738 йылда ошо исемдәге бер ауыл була. Башҡорт ихтилалын баҫтырыу тураһындағы документта Уран, Балыҡсы һәм Ирәкте улустарында йәйелдерелгән халыҡ хәрәкәтен баҫтырыу тураһында әйтелә. Ҡоҙаш ауылынан башҡорт Мөсәли Чапаров 480 баш күтәреүсенән торған отрядҡа етәкселек иткән. 1795 йылда 21 йорт буған (148 кеше) менән Үрге Ҡоҙаш һәм 20 йорттан торған (154 башҡорт) Түбәнге Ҡоҙаш ауылы күрһәтелгән дә инде. 1816 йылда уларҙың беренсеһендә - 241 кеше (39 йорт), икенсеһендә 29 йорт эргәһендә 167 кеше иҫәпләнә.\n1834 йылда Үрге Ҡоҙаш ауылында331 кеше, Түбәрге Ҡоҙашта 253 кеше күрһәтелгән. 1850 йылда - беренсе ауылда - 367, икенсеһендә 347 кеше иҫәпкә торған. Ошо уҡ ваҡытта 5 ғаиләнең яңы төҙөлгән Сорғолдо ауылына күсенеүе теркәлгәнн. Бөтәһе лә - башҡорт аҫабалары. 1870 йылда Үрге Ҡоҙашта (96 ихата) 580 кеше, Түбәнге Ҡоҙашта (76 йорт) 491 кеше йәшәгән. Ике биләмәнең дә халҡы, ғөмүмән булмаһа ла, мишәрҙәргә индерелгән. 1920 йылда 196 йортта 1045 башҡорт, 180 йортта 910 аҫаба йәшәгән. Барыһы ла община ерҙәренең хужалары.\nҠоҙаштарҙың шөғөлө тураһында бер нисә һүҙ. 1842 йылда Үрге Ҡоҙашта 336 башҡортҡа 840 бот ужым һәм 1040 бот яҙғы иген (бер ботҡа - 5,6 бот), Түбәнге Ҡоҙашта 264 кешегә - 840 бот ужым һәм 976 бот яҙғы иген (бер ботҡа 6,9 бот) сәселгән. 1870 йылдаҮрге Ҡоҙашта 3, Түбәнге Ҡоҙашта 4 тирмән булған. Шул ваҡытта Үрге ауылда 52 йорттоң һәр береһенә: 2,7-шәр йылҡы малы, 3,1 һыйыр малы, 2,6 һарыҡ, 1,7 кәзә; Түбәнге ауылда 50 йортҡа 2,4 йылҡы малы, 3,0 һыйыр, 2,8 һарыҡ, 1,5 кәзә йорт тура килгән.\nАйырым хужалыҡтар умартасылыҡ менән дә шөғөлләнгән. Үрге ауылда бөтә ауылда 16 умарта һәм 15 солоҡ булған, Түбәнгеһендә 6-шар умарта һәм солоҡ.\n1834 йылғы һәм 1870 йылғы мәғлүмәттәр буйынса, ике ауыл бер конфессияла булған, ике ауылда ла мәсет буған.\n↑ Үрге Ҡоҙаш // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nҮрге Ҡоҙаш // Башҡорт энциклопедияһы. — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Үрге_Ҡоҙаш&oldid=1133107 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 05:22 7 май 2022 үҙгәртелгән.