Сәләмәтлек - Bash.News\nДонъя табибы Хәсән Баиев бөгөн Башҡортостан хирургтары менән берлектә Өфөлә өс операция яһаны\nХәсән Баиев Чечен республикаһында тыуған. Локаль бәрелештәр ваҡытында хәрби хирург булып эшләгән. Пластик хирургияла ул уңышлы операциялар эшләүе менән данлыҡлы.\n20 фев, 22:19\nАҙна яңылыҡтары. «Ҡиммәтле» әсә һөтө\nҺөт инәһе. Был кешене хәҙерге йәштәрҙең күптәре белмәйҙер ҙә. Элегерәк был һүҙҙәр йыш яңғырай торғайны. Тәбиғи туҡландырыу мөмкинлеге булмаған әсәләр үҙ сабыйын башҡа ҡатындарға йөрөтә ине. Һатыуҙа төрлө ҡатнашмалар, күкрәк һөтөн алмаштырыусы ризыҡтар барлыҡҡа килә башлағас һөт инәһенә йөрөтөү күренеше юғалып ҡалды. Хәйер, гигиена талаптары ла ҡатындар араһындағы был бәйләнеште өҙҙө. Нисек инде ул үҙ балаңды башҡа әсә ашатһын? Ләкин тәбиғәт тә үҙенекен талап итә. Яһалма туҡландырыуҙың файҙаһыҙ ғына түгел, ҡайһы саҡта зарарлы булыуын да төшөнә башлағандар йәнә һөт инәһенә мөрәжәғәт итә башланы. Дәүәләт тарафынан әсә һөтө банкы ойошторолоуға ҡарамаҫтан, интернет киңлектәрендә күкрәк һөтө һатыусылар күбәйҙе. Тотош бер бизнес барлыҡҡа килгән. Хуп күренешме был, әллә һағыраҡ ҡыланырғамы башҡа инә һөтө менән?\n11 мар, 22:55\nЯман шеш ауырыуҙарына дусар булыусы балаларҙың 80 проценты тулыһынса аяҡҡа баҫа\nЮғары күрһәткестәр диагностикалау йүнәлешенең камиллашыуы, яңы дауалау алымдары индерелеүе менән бәйле. Табиптарҙы был сирҙең йылдан-йыл йышыраҡ осрауы ғына борсоуға һала. Республикала онкологияның ниндәй төрҙәре йышыраҡ теркәлә, дауалау һөҙөмтә бирәме?\n07 мар, 20:41\nҠатын-ҡыҙҙар көнө алдынан республиканың ҡан тапшырыу станцияһында «Леди-донор» тип аталған акция үтте\nБыл юлы ирекле донор булырға гүзәл зат вәкилдәре саҡырылды.\n07 мар, 19:47\nБашҡортостанда ВИЧ сирле кешеләр иҫәбе асыҡланды\nБыл йылдың ике айында 476 кешелә ВИЧ-инфекцияһы асыҡланған.\n05 мар, 17:29\nМахсус репортаж. Нимә ул хилинг?\nКем ышана һәм кем ышандыра? Был һорауҙарға Гүзәл Ситдиҡова яуап эҙләй.\nБөгөн Леонид Рошаль һаулыҡ һаҡлау проблемалары буйынса Өфөлә кәңәшмә үткәрҙе\nМилли медицина палатаһы президенты Башҡорт дәүләт медицина университетында Волга буйы федераль округы Координация советы ултырышында ҡатнашты. Милли медицина палатаһы 2010 йылда халыҡтың сәләмәтлеген һаҡлау системаһын камиллаштырыу маҡсатында ойошторолған.\n02 мар, 22:59\nҺаулыҡ һаҡлау өлкәһендә үткән йылды 1,1 мең хоҡуҡ боҙоу осрағы теркәлгән\nБындай һандарҙы Башҡортостан прокуратураһының мәғлүмәт-хеҙмәте яңғыратты. Күпселлек осраҡтарҙа тейешле ярҙам прокурорҙар ҡыҫылышынан һуң ғына күрһәтелгән.\n27 фев, 14:15\nРеспубликала киҫкен респиратор ауырыуҙар һәм грипп вирусы менән зарарланыу осраҡтары кәмеүе күҙәтелә\nЭпедимиологик сик 9,6 процентты үткән. Әммә шуға ҡарамаҫтан, мәктәпкәсә балалар учреждениелары Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуҡтарын күҙәтеү идаралығының тәҡдимдәрен үтәүҙе хуп күрә. Балалар баҡсаһына медицина хеҙмәткәренә күренгәндән һуң ғына эләгергә мөмкин. Бәләкәстәрҙә ауырыуҙың тәүге билдәләре асыҡланыу менән, ул өйөнә ҡайтарыла. Ҡ\nБашҡорт дәүләт медицина университеты студенты сысҡан биҙгәген асыҡлаусы экспресс-тест уйлап сығарған\nБыға тиклем геморрагик биҙгәкте билдәләү өсөн ике аҙна тирәһе ваҡыт китә ине, ә хәҙер сирҙе күп тигәндә ун биш минут эсендә генә асыҡларға мөмкин. Был иһә ауырыуҙың киҫкенләшеүен, үлемесле тамамланыу осраҡтарын кәметәсәк, ти белгестәр.\nҠыштың һуңғы көнөндә, 29 февралдә Халыҡ-ара һирәк осрай торған ауырыуҙар көнө билдәләнә\nБыйыл ул 28-нә ҡалдырылды.\nАҙна яңылыҡтары. Рецептһыҙ бирелә торған медицина препараттарын магазинда һатырға тәҡдим итәләр\nШул уҡ, аспирин, парацетамолдарҙы колбаса менән бергә һатыуҙары ихтимал. Был башланғысты ил хөкүмәте рәйесенең беренсе урынбаҫары Игорь Шувалов тәҡдим итә. Ниндәй маҡсаттан сығып эш итәлер дәүләт эшмәкәре, әммә дарыуҙарҙың кибеттәрҙә һатылыуы уңайлы тип ышандыра. Дарыуханалар селтәре был ниәткә ҡаршы сыға. Әгәр препараттар ябай кибеттә һатыла башлаһа, беҙҙең килем кәмей һәм ябылырға мәжбүр буласаҡбыҙ, тип хәүефләнә. Ул сағында табип рөхсәте менән генә бирелә торған дарыуҙарҙы эҙләп тапҡансы аяҡтан йығылыуын да ихтимал бит.\n25 фев, 23:44\nАҙна яңылыҡтары. Үткән аҙнала халыҡ-ара яман шеш менән яфаланыусы балалар көнө билдәләнде\nУнда иғлан ителгән һандар тетрәндергес. Донъяла йыл һайын 14 миллион онкология сирле асыҡлана. Киләһе егерме йыллыҡта был күрһәткес 70 процентҡа артасаҡ. Йәғни йыл һайын 26 миллион ауырыу асыҡланасаҡ. Әлбиттә, табиптар онкология сиренең артыуын медицина көсәйеүенә һәм шул сәбәпле асыҡлау мөмкинлеге яҡшырыу менән аңлата. Әммә тап шул, алдан иҫкәртеүсе юғары технологиялы медицина ҡорамалдарының етешмәүенә лә бәйләүселәр бар был хәлде. Ҡайһы фекер нығыраҡ ысынбарылҡҡа тап килә?\n25 фев, 22:59\nБашҡортостанда робот хирургияһы үҙәге асылды\nУл Башҡорт дәүләт медицина университеты клиникаһында урынлашҡан.\nБашҡортостанда ОРВИ ауырыуы эпидемик сикте уҙған\nБашҡортостанда вируслы инфекциялар менән ауырыған кешеләр һаны үҫә бара. Үткән аҙнала ауырыуҙар иҫәбе эпидемия сиген 20% ашты, тип хәбәр итә Рәсәй ҡулланыусылар хоҡуғын күҙәтеү идаралығының Башҡортостан бүлексәһе.\n20 фев, 17:37\nӨфөгә донъя табибы килде\nБөгөн баш ҡалала билдәле Рәсәй һәм Америка пластик хирургы Хәсән Баиев республика табибтары менән осрашты. Хәсән Баиев Чечен республикаһында тыуған. Локаль бәрелештәр ваҡытында хәрби хирург булып эшләгән. Табип пластик хирургияла уңышлы операциялар яһауы менән данлыҡлы. Хәйриәлек менән шөғөлләнә һәм мохтаждарға, бигерәк тә тыумыштан йөҙ-яңағында кәмселеге булған балаларға бушлай әмәлиәт үткәрә. Самбо һәм дзюдо буйынса Америка чемпионы, яҙыусы 2005 йылда «Донъя табибы» халыҡ-ара премияһына лайыҡ була. Әйтергә кәрәк, Рәсәйҙә унан башҡа бындай премия алыусы юҡ. Ул Лариса Гузеева һәм башҡа билдәле шәхестәргә операция эшләгән. Пластик хирург Өфөлә консультациялар бирә һәм иртәгә бер-нисә операция яһап оҫталыҡ дәрестәре ойошторасаҡ.\n2018 йылда 2 мең ҡатын-ҡыҙ бушлай ЭКО яһата ала\nҮткән йылды алты мең ҡатын экстракорпораль аталандырыу процедураһы эшләткән, уларҙың 1500 самаһы бушлай. Быйыл медицина страховкаһы иҫәбенә ике меңдәй ҡатын-ҡыҙ был процедураны үтә аласаҡ, тип хәбәр итә Башҡортостандың һаулыҡ һаҡлау министры Әнүәр Бакиров.\nАҙна яңылыҡтары. Башҡортостанда башланған «Айыҡ ауыл» хәрәкәте федераль кимәлгә сыға\nИлдең һаулыҡ һаҡлау министрлығы был акцияны сәләмәт йәшәү рәүешен ойоштороу стратегияһына индерәсәк. Әле Рәсәйҙә сараға меңдән ашыу ауыл ҡушылған. Ул арала Башҡортостан эскелек менән көрәштең икенсе баҫҡысына күтәрелде.\n18 фев, 19:47\nМахсус репортаж. ВИЧ\nБыл сир тураһында шымып ҡалыуҙы хуп күрәбеҙ. Енси сирҙәр тураһында һөйләү беҙгә килешмәгән әйбер. Бигерәк тә башҡорттарға. Оят бит. Нисек инде ул интим әйберҙәр тураһында асыҡтан асыҡ һөйләшәһең? Нисек инде ул үҙ балаңды өлкәнәйгәс ниндәй хәүеф барлығы тураһында иҫкәртеү?


8 Июль , 09:13\nБашҡортостанда Фольклориадала ҡатнашҡан сит ил коллективтарының кураторҙары һәм тәржемәселәр Заһир Ишкинин, Радмил Абдрахманов, Әлфирә Ҡәйепҡолова һәм башҡалар «Башинформ»ға уларҙың нимәгә хайран ҡалыуҙары тураһында һөйләне.1.Тәбиғәт«Һеҙҙә асыҡ урындар, урман-тауҙар күп», — тине Грециянан килгән ансамбль ҡатнашыусылары. Албания ҡунаҡтары ла Башҡортостан тәбиғәтенең гүзәллеген әйтеп үтте.2. Йәшеллек һәм таҙалыҡ«Һеҙҙә бөтә ерҙә лә таҙа, ҡараулы һәм матур булыуы таң ҡалдырҙы. Йәшеллек – газондар, ағастар, ҡыуаҡтар күп», — ти Болгария артистары.3. ҠурайКүп кенә сит ил музыканттары ҡурайҙа уйнарға өйрәнергә теләй. Колумбия музыканты әйтеүенсә, ул кураторҙарҙан һорап, ҡурай алған да инде. Ләкин күпселек был уйын ҡоралында уйнау түгел, тауыш сығарыу ҙа ҡатмарлы булыуын билдәләй.4. Аш-һыу Америка ҡатын-ҡыҙы – аштағы тоҙло ҡыярға, Австрия вәкилдәре иһә рәсәйҙәрҙең күп ризыҡҡа укроп һалыуына аптыраған. Испандар тәүге тапҡыр ҡарабойҙай ашап ҡараған һәм уның тәме сәйер икәнен билдәләгән. Швейцария ҡунағы ҡымыҙҙың бик үҙенсәлекле һый булыуын әйткән. Ә ҡайһы бер сит ил ҡунаҡтарының һөтлө сәйгә иҫе киткән.5. Фамилия – Исем – Атайҙың исемеСит ил ҡунаҡтары кешеләрҙең ҡунаҡсыл, изге күңелле һәм алсаҡ булыуына ҡыуана. Ләкин уларға кешеләргә исеме һәм атаһының исеме менән өндәшеү сәйер тойолған. «Рәсәйҙәрҙең фамилияһы һәм атаһының исеме булыуы хайран ҡалдырҙы, беҙҙә иһә ике исем һәм ике фамилия – береһе атайҙыҡы, икенсеһе әсәйҙеке», — тип уртаҡлашты Колумбия ҡунаҡтары. https://www.bashinform.ru/news/1615401-top-5-chto-bolshe-vsego-udivlyaet-inostrannykh-uchastnikov-folkloriady-v-bashkirii/Ләйлә АралбаеваТеги: Фольклориада\nБашҡортостанда Фольклориадала ҡатнашҡан сит ил коллективтарының кураторҙары һәм тәржемәселәр Заһир Ишкинин, Радмил Абдрахманов, Әлфирә Ҡәйепҡолова һәм башҡалар «Башинформ»ға уларҙың нимәгә хайран ҡалыуҙары тураһында һөйләне.


Башҡортостан юлдаш телевидениеһы «Власть менән әңгәмә»не ҡайтанан тергеҙә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостан юлдаш телевидениеһы «Власть менән әңгәмә»не ҡайтанан тергеҙә\n12:41, 24 сентября 2012 Йәмғиәт\nОҙаҡ ваҡыт туҡтатылып торғандан һуң, Башҡортостан юлдаш телевидениеһында йәнә «Власть менән әңгәмә» исемле телепроект тергеҙелде.\n25 сентябрҙә, 20.00 сәғәттә Башҡортостан юлдаш телевидениеһы тура эфирында граждандарҙың һорауҙарына республика Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Фидус Ямалетдинов яуап бирәсәк.\n«Власть менән әңгәмә» тапшырыуы ҡунағына теләгән һәр кем һорау бирә ала. Бының өсөн БЮТ сайтына инеп, үҙеңдең һорауыңды ҡалдырыу зарур. Һорауҙарҙы шулай уҡ эфир барышында 292-10-05 телефоны буйынса бирергә була.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, Фидус Ямалетдинов социаль яҡлау, хеҙмәт һәм халыҡ мәшғүллеге, һаулыҡ һаҡлау, мәктәпкәсә, башланғыс, урта, юғары, юғары уҡыу йортонан һуңғы һөнәри һәм өҫтәмә белем биреү, фән мәсьәләләренә контроллек итә. Шулай уҡ хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү һәм енәйәтселеккә ҡаршы көрәш, йәмәғәт тәртибен тәьмин итеү, киң йәмәғәтселек сараларын үткәреү кеүек мәсьәләләр ҙә уның контролендә.\nТеги: бют,власть менән әңгәмә,тура эфир


“Туған тел” телеканалы уңышлы эшләй һәм үҫешә // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n“Туған тел” телеканалы уңышлы эшләй һәм үҫешә\n12:06, 30 октября 2009 Йәмғиәт\n2009 йылдың мартында республика баш ҡалаһы Өфөлә тест режимында “Туған тел” музыкаль телеканалы эшләй башланы. Үҙ тапшырыуҙарын ул “Уфанет” цифрлы кабель телевидениеһы селтәрендә, ә июндә “Башинформсвязь” селтәрендә башланы. Рәмил Ғәниев һәм Флүр Зөбәйеров ойошторған яңы музыкаль-күңел асыу телеканалы үҙ алдына башҡорт, татар һәм Башҡортостандың башҡа халыҡтарының музыкаль мираҫын һаҡлауҙы маҡсат итеп ҡуя.\nКаналды ойоштороусыларҙың һүҙҙәренә ҡарағанда, “урындағы MTV” төҙөү идеяһы күптән тыуған. “Милли мәҙәниәт тә яҡлауға мохтаж, — тип иҫәпләй улар. – Йәштәр үҙ туған телендә һөйләшергә оялмаҫҡа тейеш, шуға күрә беҙҙең төп маҡсат – хәҙерге шарттарҙа телде һаҡлап ҡалыу, уны модалы яһау”.\n— Беҙҙә музыкаль профилдәге уҡыу йорттарын тамамлаған һәләтле йәштәр бик күп, ләкин уларҙың ҡайһы берҙәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, артабан үҙ ижади һәләттәрен күрһәтә, үҙ хыялдарын тормошҡа ашыра алмайҙар, — ти каналды ойоштороусылар. – Каналды ойоштороп, беҙ мәшғүллек һәм йәштәрҙең ижади һәләттәрен үҫтереү проблемаһын күпмелер кимәлдә хәл итергә маташабыҙ, сөнки телеканал тәүлек әйләнәһенә видеоклиптар күрһәтеү, йәш һәм танылған йырсыларҙың концерттарын биреп, уларҙың популярлығын арттырыу, шулай уҡ шоу-бизнес вәкилдәрен эш менән тәьмин итеү мөмкинлектәре бирә.\nКаналды ойоштороусылар яңы телевизион каналды индереүгә һәм үҫтереүгә ярҙам иткәндәре өсөн Башҡортостан Президенты Хакимиәтенә, атап әйткәндә, Сергей Николаевич Лаврентьевҡа ҙур рәхмәт белдерә.\nНаил Искәндәров автор: Наил Искәндәров


5 Февраль 2011, 17:18\nФәләстанды ла таныныҡ...\nБилдәле булыуынса, 18 – 20 ғинуарҙа ил етәксеһе Яҡын Көнсығыш илдәренә барҙы. Бигерәк тә уның Фәләстанға эш сәфәре бар донъя йәмәғәтселегенең иғтибары үҙәгендә торҙо. Ни тиһәң дә, быға тиклем донъя илдәре етәкселәре башта Израилдә булып, һуңынан, юл ыңғайы тигәндәй генә, Фәләстанға һуғылып китә ине. Ә Д. Медведев тура төбәп Фәләстанға килде. Дөрөҫ, был мәлдә Израилдә тыныс түгел, забастовкалар бара ине. ҡайһылай ғына булмаһын, Рәсәй етәксеһенең Фәләстанда ғына булыуы ғәрәптәр өсөн оло ҡыуаныс, ниндәйҙер кимәлдә донъя йәмәғәтселегенең Израилдән башҡа ла үҙҙәрен таныуы, әҙәмгә һанауы тип ҡабул итте. Визиты барышында Д. Медведев, автономия башлығы Мәхмүд Аббас менән осрашып, төрлө һөйләшеүҙәр, килешеүҙәр булдырыуға өлгәште. Шуныһын да әйтеп үтергә кәрәк: Рәсәй делегацияһы 125 кешенән тороп, уларҙың байтағын инвестиция һалырҙай эшҡыуарҙар тәшкил итте. Д. Медведев Фәләстан халҡына ҙур яңылыҡ, киләсәккә ҙур өмөттәр ҙә алып килде. Ул Фәләстан автономияһын суверенлы дәүләт булараҡ таныуын белдерҙе. Әле алыҫ 1988 йылда уҡ элекке СССР етәкселеге быны эшләгәйне. Әммә ул ваҡытта, АҡШ-тың йоғонтоһо бик көслө булыу сәбәпле, бар донъя йәмәғәтселеге тарафынан илдең үҙаллылығы танылманы. Бер нисә йылдан һуң инде донъялағы иң ҙур ил үҙе лә донъя картаһынан юҡҡа сыҡты. Яңыртылған йәш Рәсәйҙең эске сәйәсәтендә проблемалар булыуы, Көнбайыш Европа илдәренән финанс йәһәттән бәйле булыу ҙа Фәләстанды бойондороҡһоҙ ил булараҡ таныу мәсьәләһен артҡы планға күсерә килде. Ниһайәт, был миссияны үтәү илдең өсөнсө Президенты Дмитрий Медведев иңенә төштө. Фәләстан автономияһының үҙаллылығын, 1967 йылда билдәләнгән дәүләт сиген таныуҙы алыҫ 1988 йылда уҡ Алжир, Кувейт, Ираҡ, Ливия, Тунис, Афғанстан, Мавритания, Сәғүд Ғәрәбстаны кеүек мосолман дәүләттәре башлап ебәргәйне. Уларҙың өлгөһөнә һуңғараҡ донъя халҡының өстән бер өлөшөн үҙҙәрендә туплаған ҡытай, Һиндостан, Индонезия кеүек илдәр ҙә ҡушылды. Уҙған быуаттың 90-сы йылдары башына тиклем Фәләстандың үҙаллылығын һигеҙ тиҫтә самаһы ил таныуын белдерә. Ошонан һуң инде был мәсьәләлә бер аҙ һиллек урынлаша. Икеләнеүсе илдәр араһында АҡШ менән Израиль йоғонтоһо аҫтында булыусылар тороп ҡала. 2010 йылдың аҙағында Аргентина, Бразилия, Эквадор, Боливия кеүек Латин Америкаһы илдәре лә был теләктәшлеккә ҡушылды. Ә хәҙер Рәсәй кеүек донъя лидерҙарының быны белдереүе икеләнеүселәрҙе бер ҡарарға килергә этәрҙе лә инде. Рәсәй артынса Фәләстандың бойондороҡһоҙлоғон таныуҙар башланды. Мәҫәлән, яңыраҡ был хаҡта Чили, Гайана, Перу, Парагвай, Кипр, ә 1 февралдә иһә Суринам белдерҙе. Норвегия менән Ирландия ла ошо хаҡта һүҙ ҡуҙғата. Норвегияға башҡа Скандинавия илдәре лә ҡушылыр, моғайын. Унан һуң инде башҡа Европа илдәренә лә быны эшләргә тура киләсәк. Йәғни Д. Медведевтың был белдереүе Яҡын Көнсығышҡа һиллек, тыныслыҡ алып килһә, ул тыныслыҡ ниндәйҙер кимәлдә Израилдең еңелеүен таныу ҙа булып тора. Сөнки инде бына дүрт тиҫтә йылдан ашыу Израиль Фәләстан биләмәһендә һуғыш алып барып, был биләмәләрҙә торлаҡ йорттар, башҡа объекттар төҙөп, хәҙер килеп шунан баш тартырға тейеш булып сыға. Фәләстан Президенты Мәхмүд Аббас яңы дәүләтте күршеләр, йәғни Израиль менән килешеү нигеҙендә ҡорасаҡбыҙ, ти. Был дөрөҫтөр ҙә һәм Рәсәй Президентының бер шарты ла булып тора ине. Эйе, был йәһәттән йәһүдтәрҙе ярыҡ ялғаш алдында ҡалдырмау мәсьәләһе лә алдан һөйләшеп килешелгән, күрәһең. Шулай булмаһа, М. Аббас шундай белдереү яһамаҫ ине. ҡайһылай ғына булмаһын, Яҡын Көнсығыш конфликтын көйләү буйынса мөһим аҙым эшләнде. Иртәме-һуңмы, Фәләстандың бер бөтөнлөгөн Евросоюз илдәре лә (Кипр ЕС ағзаһы булып тора ла инде), АҡШ та танырға мәжбүр буласаҡ. Шуныһын да әйтергә кәрәк, был төбәктәге тыныслыҡ улар өсөн дә бик мөһим.\n40 миллион хәйерсе халыҡ Президентҡа ҡаршы\nМысырҙағы тәртипһеҙлектәргә килгәндә, илдәге сыуалыштар 25 ғинуарҙа – шишәмбе көн башланып китте. Шишәмбе унда ял көнө – ил Полиция көнөн байрам иткән була. Илдең баш ҡалаһы Каирҙа 10 меңгә яҡын халыҡ законһыҙ митингыға сығып, илдең Эске эштәр министрлығы эргәһендәге майҙанға йыйыла һәм демократик үҙгәрештәр талап итә. Полиция халыҡты бинаға яҡын ебәрмәй һәм улар араһында бәрелеш була. Халыҡ араһынан ырғытылған таш һөҙөмтәһендә бер нисә полиция хеҙмәткәре йәрәхәтләнә, береһе үлә. Ә илдең икенсе бер ҡалаһы Суэцта, киреһенсә, бәрелеш һөҙөмтәһендә ике оппозиционер һәләк була. Ошондай шарттарҙа башланып киткән сыуалыштар аҙнанан ашыу дауам итә. Демократик үҙгәрештәр көҫәп урамға сыҡҡан халыҡ Президенттың властан китеүен талап итә. Билдәле булыуынса, әле яңыраҡ ҡына Мысыр кеүек Африка материгының төньяғында урынлашҡан Туниста ла ошондай сыуалыштарҙан башланып киткән ығы-зығы илдә революцияға – власть алмашыныуына килтергәйне. Бындай осраҡта, алама миҫал йоғошло була, тиҙәрме әле? Һәр хәлдә, Мысыр халҡы үҙҙәренең Тунистағы ҡәрҙәштәренән өлгө ала булһа кәрәк. Был ике илдең тарихи яҙмыштарында ла, бөгөнгө хәл-тороштарында ла оҡшашлыҡтар, уртаҡлыҡтар байтаҡ. Мәҫәлән, халыҡтың күпселеген ғәрәптәр тәшкил итә, ике ил дә ҡасандыр Европа илдәренең колонияһы булған (Тунис – Францияныҡы, Мысыр – Төркиә һәм Бөйөк Британияныҡы). Бойондороҡһоҙлоҡ алғандан һуң ныҡлы айырма менән байҙар һәм ярлылар ҡатламы барлыҡҡа килә. Колония булып йәшәгән осорҙа был әллә ни һиҙелмәй. Бөгөн Мысырҙа 80 миллион самаһы халыҡ йәшәһә, шуның яртыһы, йәғни 40 миллион самаһы хәйерселектә көн күрә. Илдә эшһеҙлек, хәйерселек хөкөм һөрә. 30 йыл элек урынлаштырылған «комендант сәғәте» халыҡ араһында ҙур ризаһыҙлыҡ тыуҙыра. Унан килеп, 30 йыл самаһы бер үк кешенең – Хөсни Мөбәрәктең Президент булып тороуы, ыңғай үҙгәрештәрҙең аҙ булыуы, эшһеҙлектең артыуы халыҡтың һарыуын ҡайната. Аҙнанан ашыу дауам иткән сыуалыштарҙа 150 кеше һәләк булған, 4 меңдән ашыуы төрлө йәрәхәттәр алған. Тәртипһеҙлектәр бының менән генә тамамланырға оҡшамай, халыҡ талабы тик берәү генә – Хөсни Мөбәрәк властан китергә тейеш. Әле ул Хөкүмәтте отставкаға ла ебәреп ҡараны, әммә файҙаһы юҡ. АҡШ етәксеһе Барак Обама ла Хөсни Мөбәрәккә, үҙ ирке менән власты ҡалдырыуҙы һорап, мөрәжәғәт итте. Ә 82 йәшлек Президент, мөҙҙәтем сыҡҡансы (2011 йылдың сентябре) вазифамдан китмәйәсәкмен, тип бара. Бындай киреләнеүҙәр уның үҙе өсөн дә, халыҡ өсөн дә яҡшыға булмаясаҡ, әлбиттә.\nАранан ҡара бесәй йүгерә яҙҙы\nБашҡа донъя хәлдәренә килгәндә, үткән аҙнала Рәсәй – НАТО мөнәсәбәттәре йәнә киҫкенләшә төштө. Әле яңы ғына Рәсәй Төньяҡ альянс етәкселеге менән Европалағы ПРО системаһы мәсьәләһендә уртаҡ фекергә килгәс, барыһы ла, еңел тын алып, «һалҡын һуғыш» уйынын «үлмәҫ» элек ҡәбергә тығырға ашыҡҡайны. Ашыҡҡан – ашҡа бешкән, тигәндәре раҫҡа сыға, ахырыһы. Ни өсөн тигәндә, үткән аҙнала НАТО халыҡ-ара хәрби штабының генераль директоры Юрген Борменан, Грузияла эш сәфәре менән булып, Рәсәй өсөн аяҙ көндө йәшен атҡандағылай хәбәр еткерҙе. Йәғни ул Грузияны СССР-ҙан айырылып сыҡҡан ваҡыттағы дәүләт сиге сиктәрендә генә айырым бер бөтөн, бүленмәҫ ил булараҡ таныуын белдерҙе. Ә бит бынан өс йыл элек кенә, йәғни 2008 йылда Абхазия һәм Көньяҡ Осетия конфликтынан һуң Рәсәй был илдәрҙең бойондороҡһоҙлоғон танығайны. Һуңғараҡ, Рәсәйгә теләктәшлек белдереп, Боливия, Венесуэла кеүек илдәр ҙә быны эшләне. Әле килеп НАТО (тимәк, АҡШ тип аңларға кәрәк) ошондай белдереү эшләй икән, был үҙе үк, беҙ Рәсәй менән бер һуҡмаҡтан атламайбыҙ, беҙҙең юлыбыҙ башҡа, ПРО системаһы мәсьәләһендә уртаҡ тел табыуға өлгәшеүебеҙ тик сәйәси уйын ғына, тигәнде аңлата. Ошондай шарттарҙа илебеҙ дипломаттарына өлгәшелгәндәрҙән кире сигенмәү, йәғни Абхазия менән Көньяҡ Осетияны Грузияға ҡабат бирмәүҙе лә, шул уҡ ваҡытта НАТО менән артыҡ тәмһеҙләшмәй генә алтын урталыҡты табыу талап ителә. Тағы шуныһы ла бар, Рәсәйҙең ҡайһы бер сәйәсмәндәре НАТО-ны нисек кенә дуҫ итеп күрергә тырышмаһын, был хәрби альянс беҙгә бер ваҡытта ла дуҫ та, партнер ҙа булмаҫтыр, ахыры.


Яҙмышым булманың. Повесть.\nАйнур асығыуҙан бөрөп, кәкрәйтеп алып барған эсен тотоп солан иҙәненә сүгәләне. “Бер кемгә лә кәрәкмәгәс, ниңә был донъяға яралттылар икән?! Түҙә алмайым, түҙә алмайым бүтән. Үлергә лә ҡотолорға!”\nУҡыуҙан асығып ҡайтып ингән үҫмер асҡан ишеген кире япты. Түҙер әмәле ҡалманы бит инде. Һаман яғылмаған, аш-һыу еҫе сыҡмаған һаҫыҡ йорт эсе, иҫереп йығылған ата-әсәһенең хырылдауы биҙеүҙең аръяғына сығарҙы. Айнур асығыуҙан бөрөп, кәкрәйтеп алып барған эсен тотоп солан иҙәненә сүгәләне. “Бер кемгә лә кәрәкмәгәс, ниңә был донъяға яралттылар икән?! Түҙә алмайым, түҙә алмайым бүтән. Үлергә лә ҡотолорға!” Үҫмер ихатаға сыҡты, йөрәге дөп-дөп типте, быуындары ҡалтыраны. Ҡарға сумып, шунан тормай ятыр ине лә, был оҙаҡҡа һуҙылған ғазаплы үлем булыр һымаҡ. Күптән инде мал заты тормаған аҙбарға юл тотто, алан-йолан ҡаранып берәй бау киҫәге эҙләне. Бесән преслай торған ныҡлы бау үҙе үк ошонда эленеп тора ла баһа. Шуны үрелеп алам тигәндә генә ҡолағына яғымлы тауыш сағылды:\n– Бәр-бәр-бәр, килегеҙ, матурҡастарым, – тасҡа тыҡылдашып туралған картуф киҫәктәре төшкәндәй тойолдо. – Талашмай ғына ашағыҙ, холоҡһоҙланмағыҙ, – шыуышып ҡына атлап киткән аяҡ тауыштары ишетелде.\nҠайтып, мейескә яҡты, ул ҡыҙып күмерләнгәс, бешерергә ҡуйҙы. Картуф тиҙ үк бешеп сыҡты. Көтмәгәндә килеп ингән ризығын бешә-бешә һоғаланып ашап ҡуйҙы. Ҡаҡ иҙәндә салҡан төшөп ғырлаған әҙәм ишараты аҙыҡ еҫен һиҙеп ауыҙын сәпелдәтте, ләкин күҙен асырлыҡ та рәте булмағас, ыңғыраша-ыңғыраша йоҡлай бирҙе. Үҫмер бысраҡ матраста бот-сат килеп, йән дә белмәй ятҡан әсәһе өҫтөнә иҫке бер пальто ырғытты. Йән көйҙөрөп ятмаһын. Тамағы бер аҙ бөтәйгәс, өй ҙә йылынғас, ҡалҡынып һыуыҡҡа сығып киткеһе килмәне. “Былар йоҡлағанда дәрестәрҙе ҡарап алырға кәрәк”, – тип уйланы ул. Иҫке рюкзагынан китаптарын сығарып китабын уҡый башланы. Ни тиклем аяныс хәлдә йәшәһә лә, Айнурҙың уҡығыһы, мәктәпкә барғыһы килә. Мәктәп – мәктәп инде. Унда йылы, яҡты, кластар бөхтә итеп йыйыштырылған. Ул ҡояш төшөп кенә торған партала ултыра. Егет яҡшы уҡырға, дәрестәрҙә башҡаларҙан яҡшыраҡ яуап бирергә тырыша, уҡытыусы һорау бирһә, ҡул күтәрергә әҙер генә тора. Үҙенең тырышлығы, яҡшы уҡыуы арҡаһында ғына кеше араһына һыйып йөрөүен күптән аңлағайны инде. Булған ғына кейем-һалымын да ҡарап ҡына йөрөтә. Куртка, джинсы, күлдәк кеүек нәмәләрҙе йәйгеһен үҙе эшләп алғайны.\n– Былай булмаҫ, – тип ҡысҡырып әйтеп ҡуйҙы ул ултыра торғас. – Быларға ҡарай башлаһаң, ысынлап та, йә үҙеңә ҡул һалырға, йә шулар менән бергә эсергә керешергә кәрәк.\nУл нисек тә өләсәһенең һуңғы васыятын үтәргә тейеш. Өләсәһе ҡулында үҫмәһә, уның кеүек уйларға өйрәнмәһә, күптән бәләкәс эскесегә әйләнгән булыр ине. “Алдыңа ҙур теләк – маҡсат ҡуй, балам. Көн үтһенгә генә йөрөмә. Эшләгән эшең киләсәгең өсөн файҙалы булһын. Файҙаһыҙ юлды, шөғөлдө ҡыума. Башлағаныңды аҙағына еткер. Ахмаҡтарға эйәрмә, йүнлеләргә эйәр! Ана, әсәң гел кәрәкмәгән артынан йөрөп ниндәй көнгә төшкән. – Ошо һүҙҙәр үҫмерҙең мейеһендә утлы хәрефтәр менән яҙылған кеүек янып, өтөп тора, насар юлдан һаҡлай ине. – Төңөлмә, тырышлығың һөҙөмтә бирер».\n“ Их, өләсәй, әҙәм аҡтыҡтары башыңа етте бит, йөрәгең күтәрмәй, яҡты донъянан китеп барҙың. Улар менән көрәшә-көрәшә мине тәрбиәләнең, әҙәм итергә тырыша инең. Өҫтөм бөтөн, тамаҡ туҡ ине. Һиңә һис тынғы бирмәй пенсияңды йә урлап, йә талап алдылар. Хатта үлемтектәреңде урлап һатырға әмәлен табалар ине. Мин уларҙы төйөнсөккә төйнәп, әхирәтең Мәрғүбә әбейгә алып бармаһам, һатып бөтөрәсәктәр ине…” Уйҙары шул тәңгәлгә еткәс, үҫмер “терт” итеп ҡалды. Күрше әбей өләсәһенең иң яҡын әхирәте ине. “Минең менән бер-бер хәл булһа, әбейеңә бар”, – тигәйне бит өләсәһе. Нисек онотоп ебәргән һуң? Айнур һикереп торҙо. Курткаһын кейәйем тиһә, унда юлаҡ-юлаҡ крахмал эҙҙәре ярылып ята. Сепрәк табып, ашыға-ашыға кейемен таҙартты. Уй кинәт кенә тыуып күңелен елкендерҙе. Тиҙ генә хәл итмәһә, икеләнә башлар, аҙаҡ ҡыйыулығы етмәҫ кеүек тойолдо. Тыны бөтөп тигәндәй килеп инеүенә Мәрғүбә инәй аптырап китте. Киске сәй эсергә генә йөрөй ине, Айнурға ҡарап йылмайҙы.\n– Улым, әллә эшең күпме? Ашығаһың кеүек.\n– Юҡ, улай түгел.\n– Улайһа, бер үҙемдең эс бошоп тора ине. Икәүләп сәй эсеп алайыҡ.\nҮҫмер оялды, йөҙө уттай янды. Ләкин һинең һарыҡтарыңдың ризығын урлап алдым, тип әйтә алмай бит инде. Ярлы тәкәббер булып ҡыланыу уның хәлендә ахмаҡлыҡ һымаҡ. Өҫтөн һалып, ҡулын йыуҙы, оялып ҡына өҫтәл янына ултырҙы. Әбекәй ҡаймағын, дөгө бәлешен ҡуйҙы. Оло кеше тамаҡ һыйлап ҡына йәшәргә ярата инде. Тәмле кәнфит, әфлисун емештәре лә бар. Айнур һыйҙарға ташланмай, тәртипле генә итеп ашай. Бер генә сынаяҡтан туҡтарға уйлағайны, әбей ҡыҫтай-ҡыҫтай йәнә яһаны. “Ниндәй бер тигән баланы харап итәләр бит. Тыйнаҡһыҙ ҡулдарҙа ас-яланғас йәшәһә лә, ҡалай тәртипле, – тип уйлай ҡортҡа. – Ҡалай ғына булһа ла балаға ярҙам итеп ебәрергә кәрәк ине. Үҫеп етһә, бирешмәй, үҙ йүнен үҙе күрер”.\n– Мәрғүбә әбей, һеҙ оло бит инде. Малың да бар. Ярҙам итергә кәрәкһә, миңә әйт. Иртән килеп һарыҡтарыңа ашарға һалырмын, ҡар ҙа көрәрмен, – шулай тигәс ҡапыл туҡтап ҡалды. “Мине көнөнә берәй тапҡыр ашатып тор” тип әйтә алмаясағын һиҙҙе.\n– Йә, әйт, оялма. Мин һине көн дә мәктәпкә ашатып ебәрермен, шулаймы? Өләсәйеңдең китеүенә ике ай үтте, бар донъялары ҡыйралды.\n– Мәрғүбә әбей, ниңә өләсәйем шул тиклем яҡшы ине, әсәйем уның киреһе?\n– Балам, был үҙе оҙон бер тарих. Төпкә төшөп китергә тура килә. Тыңлайһыңмы?\n– Бик белгем килә, өләсәй был хаҡта һөйләргә теләмәне.\n– Өләсәйең менән беҙ айырылмаҫ әхирәттәр инек, – әбей талғын ғына итеп һүҙ йомғағын һүтә башланы. – Беҙҙең заман геүләп торған колхоз заманы. Йәштәр ситкә бигүк сығып китмәй ине. Икебеҙ ҙә уҡып бөткән йылды ауылда ҡалып торорға булдыҡ. Йәнәһе, бер аҙ эшләп өҫ бөтәйтәбеҙ. Көҙөн ырҙын табағына иген таҙартырға йөрөй башланыҡ. Игенде күп сәсәләр, эшкәртеп бөтөрөрлөк тә түгел. Шул көҙҙө колхозға ярҙамға һалдаттар килеп төштө. Колхоздың һәр ауылына бүленделәр. Яңғыҙыраҡ кешеләргә фатирға төшөрҙөләр. Минең атай, ағайҙар бар, беҙгә индереп торманылар. Ә бына күрше Әсмә апайҙарға бер һалдат төшөрҙөләр. Урыҫ түгел ине ул. Прибалтиканан тинеләр. Оҙон буйлы, һалам сәсле, зәп-зәңгәр күҙле егет, исеме Айвар. Өләсәйең Зәйтүнә оҙон толомло, ҡарағат күҙле башҡорт һылыуы. Айвар шунда уҡ ғашиҡ булды. Ә минең ағайҙарым алдан уҡ ҡотто алып ҡуйғайны: ”Ҡара уны, йәнеңде алырбыҙ, берәй һалдатҡа күтәрелеп кенә ҡара”, – тип.\n– Юҡ, әбей, бик ҡыҙыҡ. Һөйлә, һөйлә.\n– Айвар Зәйтүнәне ихлас күңелдән яратты. Әллә ҡайҙағы башҡа ҡәүем кешеһе мосолманса никах уҡытырға ризалашты хатта. Өләсәң менән никахлы булып ай ярым йәшәп ҡалдылар. Командирҙары рөхсәте менән ЗАГС-ҡа ла барҙылар. Бөтәһе лә нисек тейеш, шулай булды. Тик һалдат – һалдат инде, үҙ теләге менән йәшәй алмай. Октябрь һуңдарында ташылаһы иген ташылып, колхоздың алынаһы картуфы, сөгөлдөрө алынып, хөкүмәткә тапшырылып бөткәс, һалдаттар китеп барҙы. Ғашиҡтар ауыр хушлашты. Тәүҙә хаттар бик йыш килде. Айварҙың хеҙмәте бөткәнсе өҙөлмәне. Үҙ иленә ҡайтыр алдынан һуңғы хаты килде лә туҡтап ҡалды. Бына шулай, улым. Егеттең ата-әсәһе ризалыҡ бирмәгәне аңлашыла инде. Ул ваҡытта әсәйең тыуғайны инде. Беҙҙең заманда өсәр йыл хеҙмәт итәләр ине бит. Зәйтүнә ирен бәпес менән ҡаршы аласағына бик һөйөнә ине. Хаттар туҡтағас, йәш ҡатын һары һағышҡа батып, ҡайғынан ябыҡты, һөйләшмәҫ булды. Аҙаҡ ҡыҙы хаҡына ғына бик әкренләп тернәкләнде. Балаға Айварҙың яратҡан исемен ҡушҡайны – Вия тип. Вия төҫкә, атаһына түгел, әсәһенә оҡшаны ла ҡуйҙы, тик күҙҙәре генә атаһыныҡы. Ә бына һин – ҡойоп ҡуйған Айвар. Олатаһына ике тамсы һыу кеүек оҡшаған бала булыр икән. Ниңә шулай һалам сәсле, зәңгәр күҙле булыуыңа төшөндөңмө инде. Башҡорттар араһында ла аҡ йөҙлөләр күп, ләкин һин бөтөнләй башҡа. Хатта исемең дә Айварҙыҡына яҡын – Айнур. Шулай, улым, тормош елдәре сит-ят орлоҡто өрөп килтерә һәм ул орлоҡ шытып емеш бирә. Эйе, шулай… Өләсәң бүтән кейәүгә сығырға уйламаны. Ә өмөт һалыусылар байтаҡ ине. “Береһе лә Айварға тиң булмаҫ”, – тине лә ҡуйҙы. Вияны самаһыҙ иркәләне. Үҙенә кейергә йүнле кейем алманы, ашарын ашаманы, бөтә тапҡан-таянғаны – ҡыҙына. Яңғыҙ ҡатынға тормош көтөүе еңел түгел, Зәйтүнә иһә бер кемдән ярҙам һораманы. Әсәң холоҡһоҙ, елбәҙәк булып үҫте. Ҡыҙын эшкә өйрәтмәне әхирәт. Аҙаҡ, үкенһә лә, һуң булды. Вия ун өс йәштән егеттәр менән йөрөй башланы, тырышып уҡыу тураһында уйлап та бирмәне, төшкә тиклем йоҡларға, тәмле ашарға ғына булһын.\n– Мин сығайым, әбей, – тип урынынан торҙо.\n– Эй, балаҡайым, үҙем дә артығын һөйләп ташланым шул. Йә, асыуланма. Ваҡыт та һуң булып китте. Йоҡлап ҡалһаң да, насар булмаҫ ине.\nҮҫмер ҡунып ҡалырға оялды, хушлашып сығып китте. Кис аяҙ, һалҡын ине. Аяҙ күктә йондоҙҙар емелдәй. Йәш айҙың көмөш урағы саф матурлығы менән хайран итә. Айнур оҙаҡ ҡына күккә ҡарап торҙо. Донъяла илаһи бөтөнлөк, гүзәллек менән бысраҡлыҡ, шаҡшылыҡтың да бергә һыйынып йәшәүенә иҫе китә. Йәш аңы ошо ҡапма-ҡаршылыҡ менән һис килешә алмай ине. Ул, ауыр көрһөнөп, өй ишеген асты. Йорт шаҡтай һыуынған. Үгәй атаһы ҡатыны янына менеп ятҡан, өшөп бер-береһенә һыйынышҡандар. Һауыт төбөндә ҡалған сәмәй менән тамаҡ төбөн сылатҡандар, юҡһа был тиклем йоҡламаҫтар ине.\nАйнур утын индереп тағы мейескә яҡты. Төнө буйы туңып ятҡыһы килмәне. Әлдә утын бар, тип шатланды ул, йәй көнө, үгәй атаһы айныҡ йөрөгән арала, икәүләп утын әҙерләгәйнеләр. Бала ғына көйгә ололар уйламағанды хәстәрләп йәшәргә тура килә. Айнур тартҡылашмаһа, иҫерек Фәнил утын хаҡында уйламай ҙа ине. Үҫмерҙең башында уйҙар ҡайнай. Йәшәргә, нисек тә йәшәргә, нисек тә тегеләр юлына төшмәҫкә. Киләсәктә үҙеңде ҡарарлыҡ һөнәр һайларға. Әлеге ваҡытта тырышып мәктәпте бөтөргә, тәүҙә ябайыраҡ, унан һуң юғары белем алырға. Шулай баш вата-вата мейесте бөтөрҙө үҫмер. Күмерҙәр уға күҙ ҡыҫа, ҡеүәтләй кеүек. Өй йылынды, йоҡларға була.\n– Һин инеп йөрөгәс, тормошом йәнләнеп китте, – ти Мәрғүбә әбей, – үҙ балам кеүек күрәм үҙеңде, – быны ул ихластан әйтә. Ул киләсәктә лә асыҡмаҫ өсөн үҫмергә аҡыл өйрәтә. – Мин бәрәңгене ҡыш буйы, күп булһа, ун биш биҙрә тотонам. Баҡсамды аҙ ғына һөрҙөрәм. Яҙ еткәс күберәк итеп эшкәртер кәрәк. Бәрәңге, кишер, һуған, сөгөлдөр, кәбеҫтә ултыртырбыҙ. Тәрбиәләү һинең өҫтә. Уның ҡарауы, тамағың туҡ була.\n– Йә, бисәкәй, һаман ятаһыңмы? Тор, мин һиңә әжәл дарыуы алып ҡайттым. Эсеп ебәр, хәҙер шәбәйеп китерһең.\nКәкрәйеп кенә ятҡан Вия тороп ултырҙы. Ҡалтырап торған хәлһеҙ ҡулдары менән ире һонған бысраҡ стаканды тотто. Тик хәмер еҫе танауына бәрелеү менән уҡшый башланы. Һаман тырышып уртлап йоторға тырышһа ла, зәһәр шыйыҡса тамаҡтан үтмәй кире ҡойолдо. Организм ағыуҙан баш тарта ине.\n– Һин нимә, зәм-зәм һыуын түгеп әрәм итеп ултыраһың? Һуғып осорормон, эсһәң эс тә.\n– Етер һиңә әсәйемде ағыулау! Бынан ары эҙең булмаһын! Ҡайҙан килгәң, шунда кит! – тигән һүҙҙәр менән иҫерек ирҙе гөрөп сығарып ебәрҙе.\n– Төкөрҙөм әсәйеңә, кәрәге бер тин. Әйҙә ятып ҡатһын. Оҙаҡламай үлә ул. Ялынмайым. Миңә бүтәндәр ҙә бөтмәгән, – ул һелкенеп торған ҡапҡаны тибеп асып, сығып китте.\n– Һинең алкаш әсәйеңдән башҡа эшем былай ҙа күп. Запойҙан ауырыған көйгә оялмай медик саҡыралар, – тип ҡыҙҙы ул. – Шулай ҙа бала хаҡына барайым инде.\n– Әсәйеңдең бауыры таш кеүек, – тине ул. – Уға районға врачҡа барырға, анализ бирергә кәрәк. Бәлки, больницаға һалып дауаларҙар. Такси ялларға аҡсағыҙ юҡ инде. Ашығыс ярҙам йәш бәпестәр ауырыһа ғына килә. Миндә тәүге ярҙам дарыуҙары ғына бар. Әле ауыртыуға ҡаршы укол ҡаҙайым. Ҡалғанын үҙегеҙ ҡарағыҙ. – Фельдшер үҙ эшен эшләп, ҡотолғоһоҙ ҡарарын сығарып китеп барҙы. Уның эскесе ҡатындарҙы һанға һуҡмауы, артабан ни ҙә булһа эшләргә теләмәүе булмышына сыҡҡайны.\n– Иншалла, балам, Хоҙай ярҙамынан ташламаһа, төҙәлер, үләндәр менән дауалап ҡарайыҡ, – тине. – Иң тәүҙә энәтегә гөлйемеш ҡушып төнәтмә яһайым. Термоста бер-ике сәғәттән әҙер була ул. Бар, үҙ эштәрең менән бул. Дарыу әҙер булғас та индереп бирермен.\nБыл арала Айнур күтәренке кәйеф менән йөрөй. Бөтәһенә лә өлгөрә. Сөнки әсәһе ап-аруҡ йүнәлә башланы. Тәүҙә ун көн гөлйемеш эскәндән һуң еҙтөймә, меңъяпраҡ, һары мәтрүшкә үләндәренән торған төнәтмә ҡабул итә башланы. Һоло ярмаһы бутҡаһы, баллы сәй, тауыҡ һурпаһынан өҙмәйҙәр. Әбей уларҙың икеһенә лә хәстәрлекле әсәй кеүек хәҙер. Шулай бер ай көрәшә торғас, Вия әкренләп терелә башланы. Улы уҡыуҙан ҡайтыуға өй йыйыштыра, ябай ғына итеп ашарға әҙерләй. Хәйер, әллә нәмәләре юҡ та. Икеһе лә әбей ҡарамағында йәшәйҙәр. Вия элекке ғәҙәттәрен онотҡан һымаҡ, хатта иренең ҡайҙа киткәнен дә һорамай. Айнур ғына һис тыныслана алмай. Уның өсөн әсәһенән башҡа бер кем дә юҡ. Һуңғы дәрестә ҡыңғырауҙы түҙемһеҙлек менән көтә, ул зыңлау менән ишеккә ташлана ла аҡ-ҡараны күрмәй өйҙәренә йүгерә. Әсәһе тағы эсә башлаһа, йөрәге шартлап үлер һымаҡ. Уның өйҙә тыныс ҡына нимәлер эшләп йөрөгәнен йә ултырып торғанын күреп бер аҙ тыныслана. Уның ниҙән ҡурҡҡанын Мәрғүбә әбей аңлап тора. Көйлө генә тауышы менән баланы тынысландыра, йыуата.\n– Улай гел ҡурҡып йәшәү файҙаға түгел. Нимәнән ҡурҡһаң, шул килә. Һин гел дә әсәңде айыҡ, аҡыллы итеп кенә күҙ алдына килтереп йәшә, – ти.\n– Ҡырҡҡа етеп барғанда балаңдан эшкә өйрән, имеш, – тип мығырҙай әбей үҙ алдына.\n– Көндәр йылына бирһен, ҡыяр ҙа сәсербеҙ, – тип һөйләнде әбей.\nУҡыу йылы һуңында рус әҙәбиәтенән практикантка ҡыҙ килде. Үҫмер ҡыҙҙарҙан нәзәкәтле өҫ-башы, үҙен нәфис итеп тотоуы менән генә айырыла. Ә һөйләшеүе?! Әйтеп килештергеһеҙ яғымлы, ихлас тауыш. Айнур уны күреү менән үҙенә аңлашылмаған хистәр кисерҙе. Ул хайран ҡалыу, иҫ-һуш китеү, һоҡланыу һымаҡ тойғолар эсендә гиҙҙе. Уҡытыусы ҡыҙ тәү тапҡыр күҙ һирпеп ҡарағас, түбәһенән табанына тиклем йәшен ярып үтеп киткәндәй тойолдо. Аңларлыҡ түгел, бер нисә секундҡа иҫтән яҙҙы. Йәне тәненән айырылып күккә ашты. Әле һаман шул кисерештәрҙән айный алмай аптырап йөрөй. Юҡ, бер ҡасан да айный алмаҫ. Ни эшләр ул, ни эшләр?\n– Ана, урының шунда һинең, – ер аҫтынан гөбөрҙәп сыҡҡан һымаҡ йәмһеҙ тауыш ишетелә. – Ҡара, нығыраҡ ҡара. – Аҫта, упҡын төбөндә, әҙәм тәндәре сәбәләнә, улар геүләп яна, имеш.\n– Улар шулай меңәр йылдар буйы янасаҡ. Аҫтан яңы ит үреп торор, өҫтән янып торор, – ти аяуһыҙ тауыш.– Һин шуға лайыҡ, иманһыҙ, тәүфиҡһыҙ әҙимисә.\n– Ебәр, был юлы ебәреп тор, – тип илап Вияның икенсе ҡулына килеп тотондолар.\n– Бала хаҡына ебәр,– ти ҡарсыҡ.\n– Зинһар, әсәмде алмай тор, – тип иңрәй бала.\n– Тәүбә итһен, – ҡурҡыныс тауыш үҙенекен тылҡый.\n– Тәүбә ит, тим, мәлғүн, – ҡарсыҡ асыуланып китә. – Нимә ҡарап тораһың? Әйт тәүбәңде!\n– Нисек тәүбә итергә белмәйем, – Вия өмөтһөҙлөккә төшкән.\n– Үткән тормошома ҡайтмайым, тип әйт, – шулай тип балаһы өйрәтә.\n– Лә Иләһи иллә Алла, Мөхәммәт рәсүлулла, – тип тәҡрарлай әбей.\n– Ю-юҡ, элекке тормошома ҡайтмам, ант итәм! – Ҡото осҡан Вия һүҙ бирә.\n– Лә Иләһи иллә Алла, – тигән һүҙҙәрҙе ҡабат-ҡабат нығытып, инанып әйтә. Шунан һуң ҡот осҡос Ғазраил да, ҡайнап ятҡан йәһәннәм дә юҡ булды. Ул күҙен шар асып ебәрҙе. Янында улы менән күрше әбей тора ине. Бына шул Вияның гел дә хәтерендә. Хатта икенсе төштәрендә лә Ғазраил уны тыныслыҡта ҡалдырмай, алыҫтан күҙәтә: ”Ҡара уны!”– тип алыҫтан бармаҡ янай.\nБыл ваҡытта Айнур үҙен бер упҡындан сығып, икенсеһенә төшкән һымаҡ йәшәй ине инде. “Уны” күргәндән бирле бер генә минутҡа ла иҫенән сығара алмай бер була, хатта төндәр буйы төшөндә күрә. Төшөндә уның менән гел бергә. Нескә кәүҙәле, нәфис ҡыҙҙы етәкләп тауҙарҙы, туғайҙарҙы гиҙә. Ул да Айнурға матур итеп ҡарай, йылмая, имеш. Аҡ тештәре, яҡты күҙҙәре бигерәк матур, ебәк сәстәре туҙырап егеттең йөҙөнә бәрелә. Бына шундай хыялый халәт үҫмерҙең тик әсәһен уйлап, уның өсөн генә тетрәп йәшәүен алыштырҙы. Йығылып ятып уҡыны, нисек уның алдында бер туңбаш булып күренмәк кәрәк. Барлы-юҡлы кейемдәрен гел йыуып, үтекләп кенә кейҙе. Шатлығына ҡаршы, Мәрғүбә әбей тыуған көнөнә зәп-зәңгәр күлдәк бүләк итте.\n– Зәңгәр күҙҙәреңә төҫтәш булһын, – тине.– Күлдәгең сүплек башына, үҙең ҡыҙҙар ҡуйынына, – тип шаярҡан була, етмәһә. Егет кеше ғәйеп өҫтөндә тотолғандай ҡып-ҡыҙыл булды.\n– Ярар, оялма, ваҡыты етеп килә, – тип шаяртҡан әбей янынан тиҙерәк ысҡыныу яғын ҡарай. Бүләк өсөн рәхмәт әйтергә лә онотто.\nАйтуған күҙҙәрен асыу менән ҡорт күселәй тынғыһыҙ уйҙар ябырылды.\n– Нимә эшләргә? Артабан нисек йәшәргә? – Ошо уйҙар менән ҡайнағанына күпме ваҡыт үтеп китте. Ниндәй йәшәү инде был? Пенсионер әсәһенең елкәһендә түбә таҡтаға төкөрөп ятырға ҡалдымы, былай булғас? Бәләкәй саҡта үҫергә ашҡынаһың. Эшкә яраҡлы кеше булып, ике беләгеңә көс ултырғас, тамам аптырауға ҡалаһың икән.\nУрта мәктәпте бөткән көҙҙә армияға алдылар. Көнсығышта хеҙмәт итеү, һалдат бутҡаһы ашау еңелдән булмаһа ла, барыбер рәхәт булған. Ашау әҙер, кейем бирәләр, әллә ни баш эшләтергә лә кәрәкмәй. Һинең өсөн уйлайҙар, хәл итәләр, һин – башҡарыусы ғына. Ауыл балаһы эшкә әрһеҙ, ҡурҡаҡ та түгел – тиҙ үк яраҡлашты ла китте. Әллә һөйкөмлө һөйәге булды, әллә әсәһе өйрәтеп ебәргән ҡайһы бер доғалар ярҙам итте, “бабай”ҙарҙан да ул тиклем яфа күрмәне. Алһыҙ-ялһыҙ геүләгән ел-дауыл үҙәгенә үтте-үтеүен. Йәнә лә һағыныу. Тыуған илде һағынып юҡһыныу иң ауыры ине. Илгә ҡайтып инһәм, бер ҡайҙа ла китәсәгем юҡ, тип ант итте.\nЛәкин ҡайтҡас, аптырап, ике ҡулы һәленде. Ҙур ҡалалар күреп ҡайтҡанғамы, ауыл сүккән кеүек. Колхоз ул киткәндә үк бөтөп бара ине, хәҙер бар нәмә тар-мар ителгән. Гараж тулып ултырған техниканы ялмауыҙ ялағанмы ни? Армияға тиклем алған тракторист, водитель һөнәрҙәренең кәрәге лә ҡалмаған. Аптырағас, Өфөгә китте. Бар ерҙә лә тәжрибәле водитель һорайҙар. Шулай ҙа бер төҙөлөшкә ҡарауылсы итеп алдылар. Уйын түгел: әллә күпме төҙөлөш кәрәк-ярағы тупланған урында керпек тә ҡаҡмай төн сығаһың. Эштән ҡайтҡас үҙеңә тамаҡ әҙерләгән булаһың, үлеп йоҡлайһың, шунан тағы эшкә. Тапҡандың ҡап яртыһын фатирға түләү йәнгә тейә. Ҡалала йәшәгәс, әҙме-күпме үҙе кеүек йәштәр менән танышты. Бәлки, уҡырға инермен тигән өмөттә йөрөй ине. Унан да күңеле ҡайтты. Тарих, юридик факультет бөткән егеттәр төҙөлөштә йөрөй. Иҡтисадсы, педагог ҡыҙҙар магазиндарҙа һатыусы булып эшләй. Юғары урындарҙа эшләгән туғандары булмаған йәштәр һөнәре буйынса эш тапмай ҙа ҡуя. Үлеп-талып ата-әсәһенең һуңғы тиндәренә уҡып сыҡҡан йәштәр бит улар. Бөтәһе лә эшҡыуар булып китә алмай. Һин дә мулла, мин дә мулла – атҡа бесән кем һала тигән кеүек, бөтәһе лә түрә була алмай. Кемдер эшсе, төҙөүсе, игенсе лә булырға тейеш.\nЭше ҡарауылсы ғына булһа ла, тыныслыҡ юҡ. Табыла төрлө әтрәгәләм. Һуңғы ваҡыт ботона сәнсеп ҡастылар. Кеҫә телефоны булмаһа, ярты сәғәттән ҡан ағыуҙан йән бирә ине. Ҡарауыл хеҙмәте башлығы Айтуғанды был эштә ҡалдырғыһы килмәне. “Бер ҡаныҡһалар, ҡанығалар ул”, – тине. Беләлер инде. Әсәһенә был хаҡта әйтеп торманы. “Һалҡын алдырып больницала ятып сыҡтым”, – тине.\nЙәнә ауылға ҡайтты. Күрше ауылда бер ир төҙөлөшкә кешеләр йыя икән. Үҙе Себергә барып эшләп, мул төшөм менән ҡайтҡан. Уға күп кенә эшселәр табып килтерергә ҡушҡандар икән. Екатеринбургка тиклем үҙ аҡсаң менән бараһың. Бер нисә көнлөк аҙыҡ-түлек, алмаш кейем алырға. Эш кейемдәре биреләсәк. Юл өсөн аҡсаһы бар-барын. Айына 60-70 меңгә тиклем эшләп була, тигәс, егет дәртләнде. Шулай итеп, яңынан сит-ят ерҙәргә юл төштө. Әсәһе яңынан өлтөрәп йөрөп улын сәфәргә әҙерләй, күҙ йәштәрен тыйырға тырыша, тик килеп сыҡмай.\n– Эй, балам, – Ишбикә апайҙың тауышы ҡалтырай, – бер ҙә генә ебәргем килмәй. Үҙебеҙҙә картуф ултыртып, мал ҡарап йәшәр инек әле. Илдә сәпсек үлмәй.\n– Үлеүен-үлмәй, сәпсек кенә булып йәшәргә ҡала шул. Бөркөт йә иһә ҡарсыға ла түгел.\nУларҙы йыйып алып китеүсе Илсур район үҙәгенән Өфө-Екатеринбург автобусы менән алып китте. Төн ҡунырға ятаҡ бар икән. Барыһы ла уйланылған. Сбербанкка барып карточка эшләттеләр. Егеттәрҙең эстәренә йылы инде: “Бөтәһе лә серьезно”, – тип һөйләшеп алдылар. Артабан – Сорғот. Унда оҙаҡ йыбанмай, вертолет менән алып киттеләр. Аҫта икһеҙ-сикһеҙ тайга. Шомло булып китә. Бар яҡтан да тигеҙ урман уратҡан һаҙлыҡһыҙыраҡ урын. Уларҙы вагончиктарға урынлаштырҙылар. Ятаҡтан бер яғы менән дә айырылмай. “Быларҙы бында нисек килтергәндәр икән?” – Ауыл малайҙары аптырай. Вагончик тимә, йәшәр өсөн уңайлы. Йыуынырға душы ла бар. Медпункт урынлашҡан вагончик айырымыраҡ тора. Төҙөлөш инженеры, прорабтар урыны бар. Прораб һәр береһенең һөнәрен һорашып, документтарын ҡарап бригадаларға бүлә башланы. Айтуғанды, тәжрибәң юҡ, тип йәнә тракторға ултыртманылар. Ул төрлө эштәрҙә йөрөргә тейеш. Шулай итеп, үҙе әйтмешләй, егеттең эш одиссеяһы башланды. Төрлө яҡҡа ҡыуалайҙар. Бер нисә көн бетонсылар менән котлован ҡойоуҙа эшләгәйне, шунан төҙөлөш майҙанында сүп-сар йыйылған тип, шунда ҡуштылар. Техника заманы булһа ла, ҡул көсө һаман кәрәк әле. Шунан йәнә бетонсылар менән. Өйрәнеп йөрөп был һөнәргә төшөнөп тә бөттө инде. Егет үҙенең ауылса аҡылы менән бер нәмәгә һөйөнә: егет кешегә етмеш төрлө һөнәр ҙә аҙ. Бында эшләү дәүерендә күп нәмәгә өйрәнәсәк тәһә. Төҙөлөш һөнәренә ҡул көсө генә түгел, күҙ, ҡул теүәллеге, таһыллыҡ та кәрәк. Был сифаттар унда Аллаға шөкөр. Эйе, Айтуған йәш кеше, үҙ донъяһын булдырыр, Алла бирһә. Шул саҡта инде өйрәнгән һөнәрҙәре кәрәгер.\nАшау өсөн көн дә 500–600 һум аҡса бирәләр. Вагон-ашханаға барып, үҙең теләгәнсә туҡланырға була. Айтуған төшкө ашҡа ғына йөрөргә булды. Ятаҡта бынан алда йәшәүселәрҙән сәйнүк, кәстрүл, көрөшкә, таба ише әйберҙәр ҡалған. Йәмшәйеп, туҙып бөтһәләр ҙә эшкинерлектәр. Иртән – йомортҡа, майлы икмәк, сәй. Төшкөһөн – ашханала, ауыр эш итле аҙыҡ һорай. Кисен – йә бутҡа, йә өйрә, йә ҡатыҡ. Арзанлы балыҡ та алып ҡуралар. Уға яҡташы Илмир ҡушылды. Икәүләп тамаҡ ялғауы күңеллерәк тә, алмаш-тилмәш әҙерләйҙәр. Илмир аш-һыуға оҫтараҡ булып сыҡты, ғаиләле егет. Иң яҡшыһы, аҡса тота белә. Айтуған быға тиклем ҡулына ингәнде тәләф итә лә ҡуя ине. Өфөлә ҡарауылда эшләгәндә иптәше ҡотҡоһона бирелеп, ресторанда бер ултырыуҙа 6-шар мең тотҡаны булды. Ҡалай йүләр булынған. Шунда әҙ-мәҙ ынзы йыйһа ни булған.\nЭштең осо-ҡырыйы күренмәне. Прораб тағы ла ике ай эшләйәсәктәрен хәбәр итте. Төҙөлгән йорттар быға тиклем күргәндәренә оҡшамаған. Ҡарағай, ҡарағас төркөмдәре араһында һалынған йорттар гүзәл һарайҙарҙы, ҡайһы берҙәре бәләкәйерәк замоктарҙы хәтерләтә. Уларҙың һәр береһе төҙөлөш шедевры тиһәң, арттырыу булмаҫ. Иң ябай тигәне лә ҡурсаҡ өйө кеүек ҡарап туймаҫлыҡ матур коттедж. Бөтәһендә лә тәрән бункерҙар. Улар үҙҙәре бер һарай кеүек. Унда ла сауна, бассейн, йәшәү өсөн бөтөн ҡулайламалар буласағы һиҙелә. Ҡыҫҡаһы, ер аҫты һарайҙары.\n– Был иң бай олигархтар ҡасабаһылыр, – ти бер йәш егет.\n– Бындай төҙөлөштәрҙә булған бар, – ти Борис.– Төҙөлөштө алып барған ойошмалар төп эш хаҡын эләктерәсәктәр.\n– Олигархтар ауыҙҙарын асһа, үпкәләре күренгәндәрҙе талайҙармы ни?\n– Араларында арыуҙары бар ул, – ти Борис. – Уларҙың үҙҙәрен дә тишек кәмәгә ултыртырға оҫтарғандар быуа быуырлыҡ.\nЭшселәр көйөнөп, һүгенеп алыуҙан артығын ҡыра алмай. Күбеһе яҡшы эш хаҡына һаман өмөтләнә әле. Ваҡыт үтә генә бирә: оҙаҡҡа һуҙылған эш көнө, ашау, йоҡлау. Айтуған үҙен эш атына оҡшата. Тағы ни ҡылырға була бында? Бар эш һинең әсе тиреңде һығыуға ҡоролған, хатта телевизор юҡ. Һин тормоштан айырылған каторга хеҙмәтендә. Күңелең тартҡан шөғөл, тәбиғәттең гүзәл мөйөштәренә сәйәхәт итеү, сәнғәттән ләззәт алыуҙан мәхрүмһең. Бында йөрөгән ир-аттарҙың күпселеге йылдың-йылы шулай ҡол хәлендә эшләп йәшәй. Ҡайһы берәүе һөйгән ҡатынынан, бала-сағаһынан биҙеп ҡуя, икенсегә ҡарай, йә ҡатыны иренән һыуынып бүтәнде оҡшата башлай. Был – заман фажиғәһе. Егет күңелен шундай уйҙар биләй.\nҠайтып инеүенә өс көн инде Айтуғандың. Әсәһе ни алып, ни һалырын белмәй тигәндәй. Йомортҡа һалып йөрөгән тауығын салырға ла йәлләмәй, ҡоймағын да ҡоя, туҡмасын киҫә. Улын өй аштары менән һыйлай. Улы алып ҡайта алған 40 мең һум аҡса уға бик күп тойола. 4 ай эшләп ҡайтҡан улы тағы 250 мең тирәһе эш хаҡы күсерергә тейештәр, тип аптырата. Улыҡайы, бәлки, кәләш әйттереп ебәрер тип тә өмөтләнә әсәй кеше. Май айы бөтөп июнь башланыуға карточкаға аҡса күсәсәк тип ышандырғайнылар. Егет район үҙәгенә йөрөй башланы. Ике-өс барҙы. Һеҙҙең счетта аҡса юҡ, тип сығып тик тора. Шул ваҡыт юлдашы Бористың бойоҡлоғо иҫенә төштө. Сорғот-Ульяновск поезында икеһе бергә килделәр. Алсаҡ Борис күңелһеҙ ине, йүнләп һөйләшмәне, “отстань” тип кенә ҡуйҙы. Себер яҡтарына әллә нисә йыл йөрөп эшләгән кеше берәй нәмә һиҙенгәндер инде. Егет: ”Тағы бер барайым әле”, – тип барғайны, һаман шул уҡ яуап. Һис ҡыланмағанды үҙенсә бик әсе итеп һүгенеп ебәрҙе. Еңеллек килмәне, әлбиттә. Әллә тәгәрәгәнсе эсергә инде? “Эйе, иҫерермен, онотолормон, тик ғүмер буйы эсеп ятып булмай бит инде. Йә, һин иҫәргә бер аҡыл булһын. Әкиәттәге һымаҡ килеп сыға: аҡса алмаһа ла, күпме һөнәр алды бит әле. Эшләмәгән эше ҡалманы. Их, ниндәй ил һин, Рәсәй? Ике йыл сиктәреңде һаҡланым. Үҙ илемдә үгәй баламы мин? Рәнйеһәң дә, илаһаң да файҙа юҡ”.\n“Етер үгәй бала кеүек хәйерселәргә. Үҙ еремдә берәй нәмә ҡыйратырға тырышайым, булмаһа!” Шулай хыялый кеүек ултырып үҙенең туҡталышын үтеп китә яҙған. Бында төшөүселәр булмай тиерлек, шоферға кинәтерәк тормоз һалырға тура килде. Сөйлөгөп киткән пассажирҙар геүләп тиргәшеп алды.\n– Нимә, йәш башың менән иҫең китеп ултыраһың! – тип сәрелдәне бер ҡатын.\n– Алдан әйтә килһәң, булмаймы? – тип водитель дә асыуланды. Тик Айтуған уларҙы ишетмәй ине. Уның ҡарашы йәйрәп ятҡан бушлыҡҡа төбәлде: баҫыу етемһерәп ята. Күҙ күреме ерҙәргә һуҙылған яҫы таулыҡ. Элекке колхоз ерҙәре. Биш саҡрым алыҫлыҡта Мунсик тауҙары теҙелгән. Бер-бер артлы өс тау. Баҫыу аша ырҙын табағы ҡоролмалары. Бер әҙәми зат йөрөмәй. Ҡасандыр кеше, техника ҡайнап торған ерҙәр үгәйһетелеп буш ята. Баш осонда һабантурғай һайрай. Уның ябай, дәртле йыры ниңәлер моңһоу тойолдо.\n– Әй, егет, кил бында, хужа бул! Эшкәрт мине, етем итмә, – тигәндәй уға элекке игенлек.\nБигерәк ап-асыҡ күренде уға был күренеш. Күңелендә фотоға төшөргәндәй тороп ҡалды. Күптәнге маҡсаты, әллә ҡасан уйында йөрөткән хыялы һымаҡ тойолдо. Их, был теләкте тормошҡа ашырыр өсөн әлеге лә баяғы бер нәмәгә килеп төртөләһең. Айтуғандың башы етеҙ эшләп китте. Йорто әлегә тороп торһон. Ата-әсәһенең пай ерҙәре бар бит. Ошо пайҙарҙы хосусусилаштырыу артынан йөрөр кәрәк. Булмаған нәмәне өмөт итеп күпме көтөргә була? Шундай елкендергес хыялдар менән өйөнә ҡайтып етте.\n– Инәй, һинең менән кәңәш итмәй булмай. Донъяны минән күберәк беләһең. – Ишбикә апай иғтибар үҙәгенә әйләнде. Улы дауам итте.\n– Үҙең һиҙеп тораһың, был юлы ла буш ҡайттым. Ҡышым, яҙым бушҡа үтте. Ҡыҫҡаһы, бүтән бер ҡайҙа ла бармайым.\n– Эй, балам, үкенмә. Маңлайыңа яҙылғанды күрмәй булмай. Һәр үтмеш юлың үҙе бер аҡыл. Күптән шулай кәрәк. Ауылда кеше асҡа үлмәй, баҡса ҙур, һыйыр һөтлө.\n– Инәй, тамаҡ өсөн генә йәшәргә мин мал түгел. Башҡа кәрәк нәмәләр ҙә бар. Иртәгәнән башлап пай ерҙәрен теркәтергә йөрөй башлайым. Унан ары күҙ күрер. Ҡыйын булһа ла, быйыл үгеҙҙе һуғым итеп булмаҫ. Уны һатып ике баш йәш мал алайыҡ, тиһәм?\n– Риза, балам. Әле май айы ғына бит әле. Күп итеп себеш алайым. Тауыҡ менән ҡыш сығырбыҙ. Бер нисә бәрән дә бар.\n– Инәй, мин төштән һуң ауыл хакимиәтенә барып килермен.\n– Әгәр фермер хужалығы булдырырға теләһәң, ауыл хужалығы белемең булырға тейеш. Ниңә күрше генә ятҡан Дыуан техникумына инмәҫкә? – тип кәңәш итеп ебәрҙе ул.\n– Хәҙер техникум ауыр осор кисерә, студенттар йыя алмай, – үҙе ҡара күҙҙәрен ҡыҫып егеткә һынап ҡараны. Аттестатыңда билдәләрең нисек?\n-Улай булһа, һине ситтән тороп имтиханһыҙ аласаҡтар. Ә ер теркәүҙе тиҙләтергә була, үҙем ярҙам итермен.\nАйтуған үҙен осор ҡоштай хис итеп ҡайтып китте. Шулай итеп, йәш кешенең осһоҙ-ҡырыйһыҙ мәшәҡәттәре башланды. Һәр бер ауыл кешеһе һымаҡ, ул да төрлө учреждениеларға йөрөргә яратмай. Ни хәл итмәк кәрәк, шунһыҙ булмай. Регпалатала ултырған тәкәббер ханым уны әле ер үлсәүселәргә, әле банкка йүгертте. Сиратта кеше күп, чиновник ҡатын уларҙан самаһыҙ ялҡыуын, күрә алмауын йәшермәй. Йорт-ерҙәрен теркәтеп йөрөгән ҡарсыҡтар бер ни аңламай сығып, коридорҙа ҡаңғырышып ултыра. Яңынан инеү мөмкин дә түгел. Әбекәйҙәргә аңлатып бирә торғас, Айтуған күп кенә нәмәләрҙе үҙе лә төшөнөп бөттө. Егет ерен үлсәтергә аҡса түләне, ер үлсәүселәр бер айҙан киләбеҙ, тип тороп ҡалдылар.\nЕгет район хакимиәтенең ауыл хужалығы буйынса урынбаҫарына инергә булды. Уға тағы алдан яҙылыу тейеш. Кабинетына инеп барған урынбаҫар, изгелеге баҫыпмы, егетте үҙе менән алып инеп китте. Түрә үҙен ихлас тотто. Күп кенә нәмә аңлатты Фрат Камалович тигән ағай. (Егет уның исеменән эстән генә көлөп ултырҙы: була бит исемдәр) Ер үлсәүҙе тиҙләтергә булышлыҡ итергә булды.\n– Хужалығың күпме килем бирәсәк, шул турала ҡағыҙың булһа, яҡшы булыр. Бизнес-план төҙө. Ни менән шөғөлләнергә итәһең, налог ойошмаһына ғариза яҙ. Ул Өфөнән урап килергә тейеш.\nЭйе, әлегә көтөргә, көтөргә. Һәр ҡағыҙ өсөн аҡса түләргә. Быларға яуап килгәнсе, егет Дыуанға ауыл хужалығы техникумына барып урап та ҡайтты. Уны бында аңлаған төҫлө булдылар, аттестатына ҡарап, егетте ҡат-ҡат йөрөтмәй, ветеринария бүлегенә алдылар. Ҡышҡы оҙон төндәрҙә Айтуғанға бер эш буласаҡ. Юҡһа төнө буйы телевизор пультын баҫҡыслап ятыр ине. Ауыл егеттәре шулай ни эшләргә белмәй эскегә һалышып бөтәләрҙер ул.\nЭште ойоштороу мәсьәләләре бер аҙ артта ҡала, буғай. Бәхетәнән, эштәр бер тотҡарлыҡһыҙ бара. Үлсәү эштәре лә оҙаҡҡа һуҙылманы. Шулай итеп, ул – ер хужаһы. Ун алты гектар ере бар. Бер уйлаһаң, байтаҡ мөлкәт. Быйылға ошо ерҙең бесәнен сабып алһаң да ҙур эш. Техникаһы булмаған кешегә әйтеүе генә анһат. Ә пландар хайран күп. Ҡышлағанды һатып өс быҙау алһа, үҙҙәренең һыйыры быҙауы менән. Йәмғеһе биш баш. Бесән был малдарҙан арта. Уны һатыу. Унан ары үҙ ерендә ваҡытлыса торлаҡ һалыу. Әйләнгән һайын ауылға ҡайтып булмай ҙаһа. Айтуғандың йорто, мал һарайҙары үҙ ерендә булырға тейеш. Тау аҫтында ғына урынлашҡан Тимеркәй ауылында ферма түгел, йорт һалып булмаясаҡ, эргәләге йылға ҡыҫып килтерә. Егет йортоноң ҡайҙа буласағын ҡарап ҡуйған. Муйыл, балан, тал ағастарынан торған ҙур ҡыуаҡлыҡ уның өйөн төньяҡтан иҫкән елдәрҙән һаҡлар. Тау башы булһа ла гел болон үләндәре үҫә, ағас төптәре бер ҡасан да кипшенеп китмәй. Ер аҫты һыуҙары ул тиклем алыҫ түгел, тимәк. Ошонда торба төшөрөп, насос менән һыу сығарыу бер ни тормай. Иртәгәнән башлап торлаҡ хәстәрен күрә башларға кәрәк. Әсәй менән кәңәшләшмәй булмаҫ. Ана, тәмле аш еҫтәре сығарып көтөп тора. Айтуған уға һәр ваҡыттағыса ҡорған пландарын һөйләй, һуңынан әсәһе үҙ фекерен әйтә.\n– Ҡыҙыу эш сағында туҡтауһыҙ ҡайтып йөрөй алмаҫһың шул. Аласыҡ ҡына рәтләү кәрәкмәҫ. Төрлө кеше бар. Берәй йүнһеҙе төртөп ауҙармаҫ тимә. Һине ҡыуандырыр хәбәр ҙә бар. Түбән остағы Йәғәфәр район үҙәгендәге улына мунса бураған. Бура ҙур – өскә алты. Ике бүлмәле булһын өсөн. Ә улы Ришаттың ҡатыны ҡала ҡыҙы. Өләсәһе үлгәс, ейәнсәренә ике бүлмәле фатиры ҡалған. Йәш ҡатын ҡалаға күсенәйек, тип өтөп алып бара, ти. Алыусы булһа, ҡиммәт һорамаҫ инек, тип әйтәләр.\n– Түбә, иҙәне лә бармы икән?– тип ҡыҙыҡһынды Айтуған.\n– И, балаҡай, үҙ йортоңда күҙеңде асып йөрө. “Эшсемдең бер күҙе юҡ, улымдың ике күҙе юҡ“, – тигән, ти, бер бай.\n– Атайың мәрхүмдең йыйынсаҡтары улар. “Улыбыҙ бар, кәрәге тейер”, – тип йыйып торҙо. Бына тигән иҙәнлек таҡта, шифер күҙеңә лә күренмәйме ни?\n– Их, инәй, баш бөтөнләй буталған. Бура күпме тора икән?\n– Бында бер аҙ һатыулашмай ҙа булмаҫ, ултырып серер инде, тип көйөп торған кешеләр өсөн.\n– Иртәгә үк һөйләшергә кәрәк. Тик бына аҡса?..\n– Һин һалдатта саҡта пенсиямды бик әҙ тотондом. Бар инде буралыҡ ҡына.\n– Их, инәй, һин – алтын!\n– Аҡсам булмаһа, тишекле баҡырмы?\n– Улай тимәйем дә инде, инәй.\n– Йә, ярай, иртәгә үк барам.\nАйтуғандың бәхете баҫты. Бура өсөн ҡиммәт һораманылар, уйламаған ерҙән алыусы булғас, шатланып киттеләр. Унан килеп Йәғәфәрҙең “Беларусь” тракторы бар: “Улым киткәс, миңә кәрәкмәй ҙә. Малды кәметәбеҙ, олоғайғас яңғыҙ әллә ни ҡыйратып та булмаҫ. Хаҡын бер ҡышлыҡ бесәнләтә алырбыҙ”, – ти икән. Егет күккә һикерерҙәй булды. Үҙ транспортың булыу – ҙур уңыш. Үҙенең бәхетле йондоҙ аҫтында тыуыуына ышана биреп ҡуйҙы. Эйе, уның йондоҙо тап ошонда, тыуған тупрағы өҫтөндә балҡый, ә ҡайҙалыр сит-ят ерҙә түгел. Ә Себер йөрөп һөнәр өйрәнеп ҡайтыу бер мәктәп булған.\nКискә уны тағы бер яңылыҡ көтөп тора ине: уның балалыҡ дуҫы, күршеһе, һабаҡташы Таһир. Шаҡтай таушалған: өҫтөндә керле ветровка менән ялтырап ҡайышланған спорт салбары. Егеттәр йылы күрешһә лә, улар араһы ер менән күк кеүек. Айтуған ҡәҙерле бала. Ата-әсә ҡулында үҫеп яҡшы тәрбиә алған. Уҡыуы ла арыу ғына барҙы. Ә Таһирҙың әсәһе бәләкәстән белекһеҙ, ҡолаҡһыҙ булып, ун биш йәшендә үҙенән өлкән егеттән алданып, ун алтыла тапты. Эскесе генә олатай менән өләсәй ҡулында үҫте малай. Олатаһы үҙ ғүмерендә тракторҙа эшләне. Иҫереклек менән аяғы гусеница аҫтында ҡалды. Шулай ғына булһа ла һауынсы булып эшләгән ҡатынына, ейәненә баш булып ултыра ине. Ғаилә башҡалар кеүек үк йәшәй: малын ҡарай, баҡса ултырта. Гел һыҙланып ултырған олатай ауыртыуын араҡы менән баҫа ине. Ир кешенең һуңғы йылдарҙа бауыры ныҡ ауыртып йәшәне. Шулай бер ныҡ ҡына эсеп алғас, яҡты донъя менән хушлашып ҡуйҙы. Олатаһы үлгәс, Таһир ҡулдан ысҡынды. Әрмегә Тажикстанға алынды. Өләсәһе: “Таһирым, Таһирым”, – тип теленән төшөрмәй ейәнен көттө. Ейәне әрмелә эш боҙоп штрафбатҡа эләгеп, икеләтә хеҙмәт итеп ҡайтты. Зифа ҡарсыҡ зарығып көткән ейән ҡайтҡас, әлбиттә, бер көн рәхәт күрһәтмәне. Бындай тормошҡа сыҙамай, өләсәй донъянан китте. Ә Таһир күнегелгән тормошонда йәшәй бирҙе. Һауыт-һаба, таба-кәстрүл, ҡалаҡ, мунса ҡаҙаны, мейес торбаһы – бөтәһе лә иҫке тимер-томор йыйыусыға осто. Өләсәһе менән олатаһы ғүмер буйы йыйған мөлкәт ҡороно. Иман ҡасыу ошо булалыр инде.\nБына шул Таһир – Айтуған ҡаршыһында. Элекке туп-тулы, аҡ шалҡандай йөҙө шиңеп, бит һөйәгенә йәбешкән, күҙе һүнгән.\n– Күреп тораһың.\n– Быға тиклем ҡайҙа инең, күҙгә-башҡа күренмәнең?\n– Эйе, байҙар айнымай эсеүсене тотмаҫ.\n– Дуҫ, үләм, ҡотҡар.\n– Булмай. Эт ҡойроғона бер һум эләгеп йөрөһә, тартып алыр инем әле. Әйҙә, ашап сыҡ. Үләһең бит.\n– Бармай. Бер ҡабым йота алмайым.\n– Юҡ, тиһеңме?\n– Һин нимә, ҡотто алдың бит!\nАйтуған тасҡа һыу ҡойоп, хәлһеҙ иптәшен йыуындырырға кереште. Уның тәненең бысраҡлығына иҫе китте.\n– Сусҡа һинән таҙараҡтыр ул.\n– Әй, кит тә, – Таһир йыуғысты тартып алып, үҙе ышҡына башланы.\n– Әйҙә, йоҡлап ҡал. Иртәгә һөйләшербеҙ.\nТегеһе ҡундырыуҙы көтөп ултыра ине, шатланып риза булды. Үҙенә иптәш кәрәген Айтуған күптән тойоп йөрөй. Ауылда таянысы юҡлығы эсен бошора. Йыйып ҡуйған капиталың булмағас, кем һиңә бушҡа эшләп йөрөһөн. Таһир – бер көн эскеһеҙ тора алмаған алкоголик. Ләкин ашамай, кейенмәй ҙә йәшәй алмай. Өҫтәүенә, торлаҡһыҙ ҙа бит әле. Күрше ауылда йәшәгән апаһы йорттарын бер эшҡыуарға һатып ебәргәйне. Заманында ҡарағай бүрәнәләрҙән һалынған алты мөйөшлө ыҡсым йорт ни бары ун биш меңгә осто, мунса бураһы йөҙ мең һум торған заманда. Иртәнге сәйҙе эскәндә Айтуған иптәшенә ҡыҫҡаса үҙенең планын аңлатты. Эйе, ул эш башларға иҫәп тота. Ер алған. Шунда бер бәләкәй йорт ҡорорға уйлай. Әгәр Таһир был эштә ярҙам итһә, яҡшы булыр ине. Барып һыйыныр ере, ҡуныр торлағы юҡ. Әлегә йәшәү, ашау-эсеү бында булыр. Ә Таһирҙың үҙ туҡһаны – туҡһан, этлеккә башы шәп эшләй.\n– Малай, мин һиңә бушҡа пахать итәйемме ни?\n– Район үҙәгенең магазиндарында бер буханка икмәк, бер банка консерва, бер шешә һыра өсөн йөрөмәнеңме ни? Һиңә көн дә итле аш, бәлеш, ҡоймаҡ эләгеп торҙомо? Йылы, йомшаҡ урында йоҡланыңмы? Өйҙәге кеүек урын-ер, аш-һыу өсөн ҡалала ҡунаҡханала бер төн ҡунған өсөн күпме түләгәндәрен беләһеңме? Китһәң, кит әйҙә. Мин һине тотмайым. Ләкин эшләгәндә эсеп йөрөүҙе лә өнәмәйем.\nТаһир ыҡ-мыҡ итте. Нисәмә ай ҡаҡ ерҙә йә йәйелгән ҡағыҙ өҫтөндә йоҡлап йөрөгән тәне йорт рәхәтлегенән айырылып китергә теләмәй ине. Тик эске һорап баянан бирле ҡытҡылдаған тамаҡ аңын томаларға тырыша. Бәлки, “буш” та итмәҫ, тигән яуыз нәфсе урынына һеңергә мәжбүр итә.\n– Шунан, хәл иттеңме? Бөгөн Ҡаҡсы инеше башына барып ҡом-таш аҡтарабыҙ. Нигеҙ өсөн. Мин һине ирекһеҙләмәйем, теләһәң генә.\n– Ярар, барып ҡарайыҡ, булмаһа.\nУның кейемдәрен Ишбикә апай мунсанан ҡалған һыу менән йыуып, киптереп ҡуйғайны инде. Таҙа кейемдәрен ҡыуанып кейеп алды Таһир. Арба тағылған “Белорусь”кә ултырып ҡуҙғалып киттеләр. Инеш ауылға алты саҡрым тирәһе йыраҡлыҡта ята, киң тәрән йырындан сыға. Ҡашлаҡтар ҡайынлыҡ менән ҡапланған, ә йылғасыҡтың сите таллыҡ һәм муйыллыҡ. Бында ҡомташ ҡатлы-ҡатлы булып ята. Ауыл кешеләре йорт һалырға таш алғылаһалар ҙа, һис кәмемәгән төҫлө. Егеттәр тәүҙә тик аҡтарыу менән булды. Бер йөйөнә төшөп, берәүһен тартып алһаң, бер ҙә ҡыйын түгел. Кемдер матур ғына итеп ҡат-ҡат теҙгән дә теҙгән кеүек. Көс етмәҫлек эре лә түгел үҙҙәре, бер генә сама. Таһир эшкә таһыллы шул. Тотоноуы матур, килешле. Айтуған уға һоҡланып ҡарай, дөрөҫ, үҙе лә ҡалышмай. “Ниндәй егет үҙен тәләф итеп йөрөй”, – тип уйлай Айтуған әсенеп. Төшкә тиклем хәтһеҙ эшләп ташланылар. Асыға башлағас, сәй ҡайнатып эстеләр. Инеш буйында ҡарағат ҡыуаҡтары ла бар. Әҙерәк төтөн бәргән, ҡарағат япрағы йөҙөп йөрөгән сәй кеүек тәмле эсемлек бармы икән?! Бер тиҫтә йомортҡа, яңы ҡаймаҡ уларға йәнә көс индереп ебәрҙе.\n– Их, көндөң йәмлелеге, – ти Таһир хискә бирелеп. – Шунда рәхәтләнеп йәшәп тик ят ине.\n– Ә һине шулай йәшәүҙән кем тыя?\n– Инде берәй йөк тейәп ҡарайыҡ, – тип һүҙҙе икенсегә бора һала.\n– Шулай итәйек.\n– Әле иртә бит. Ҡалғанын да алып ҡайтайыҡ.\n– Һинең бәләкәй генә өйөңә күп кәрәкме?\n– Артығы эсте тишмәҫ.\n– Һин шулай иҫәпләшмәҫкә итәһеңме?\n– Мин кейем менән иҫәпләшермен. Ыштаның да юҡ тиерлек. Көҙ килер, бер ҡат тирең менән ҡыш сығырға итәһеңме? Мин бит һине йәйге, көҙгө, ҡышҡы әберҙәр менән баштан-аяҡ кейендерәсәкмен.\n– Һин нимә, бер тин дә бирмәҫкә итәһеңме ни?\n– Юғалмам да ул, – Таһир эре генә яуаплай. Яҡшы кейемдә үҙен егет солтаны итеп тойоп ебәрҙе.\nУл киске ашты ла ашап тормай ғәйеп булды. Шул кисте дискотекала эсеп иҫереп, һуғышып йөрөгән. Артабан ҡайҙа киткәндер, Айтуған уны юллап йөрөй алмай инде. Бесән башланды. Яллап саптырырға, рулонға һалырға тура киләсәк. Әлегә үҙенең кәрәкле ҡорамалдары юҡ. Айтуғандың иҫәбе әҙме-күпме килем булһа, иң беренсе сиратта шуларҙы булдырыу. Бесән урынлаштырырға лапаҫы ла кәрәк бит әле. Бесән алыу иҫәбенә ике ир лапаҫ төҙөргә ярҙам итте. Йәй башы ямғырлы булғас, үлән ярайһы уңғайны. Быныһы яҡшы. Шулай ҙа бесәнлеккә көҙгө ямғырҙар башланыр алдынан үлән орлоҡтары һибергә кәрәк булыр. Был ысулды уға әсәһе кәңәш итте. Яҙға берәй алты гектар иген дә сәсер кәрәк. Әле был эштәр тик сығым ғына һорай. Быйылға мал башын алтауға еткерһә, бизнес-план төҙөп биреп, субсидия юллар. Субсидия алғас мини-фермаһын төҙөй башлар. Һуңғы ваҡыт кеше икәнен дә онотто, буғай. Бер туҡтауһыҙ уйлай, уйын һис кисектермәй тормошҡа ашыра. Хәрәкәт, хәрәкәт… Ул шунһыҙ тора алмай, йәшәй алмай. Эшләгән эшенән тәм таба, теләп башҡара. Хатта арымай ҙа кеүек. Ферма төҙөү, тоҡомло мал булдырыу, уларға еткелек бесән, фуражлыҡ иген сәсеү. Киләсәктә ерен дә киңәйтер. Ана буш ятҡан ер күпме. Аҙаҡ инде заманса йорт һалып инер, уныһы ла бына ошонда, үҙенең утарында. Эйе, барыһы ла булыр. Әлегә ул хәҙергеһенән тәм таба, алға бара. Әсәһе уны дәртләндереүсе, ярҙамсыһы. Улар янында өсөнсө яҡын кеше лә булыр. Киләсәктә.


Һыуһылыу кемгә күренә?(әкиәт). Факиһа Туғыҙбаева - Wikisource\nҺыуһылыу кемгә күренә?(әкиәт). Факиһа Туғыҙбаева\nҺыуһылыу кемгә күренә? ( әкиәт)\nҺыуһылыу кемгә күренә?\nБорон-борон заманда ғына түгел, бөгөнгө көндәрҙә лә йәшәй, ти, Асылыкүл батшалығында һыуһылыу. Ә был тылсымлы батшалыҡ — һыу аҫтында. Әлбиттә, батшалыҡ булғас, уның батшаһы ла бар. Бөтөн батшалар кеүек, ул да алтын һарайҙарҙа йәшәй. Асылыкүлдең хужаһы ул. Хужаһы булмаһа, борон-борондарҙан бөгөнгө көнгә тиклем бөтөн матурлығын, тәрәнлеген, тирә-яғындағы тәбиғәт байлығын һаҡлай алыр инеме ни Асылыкүл?! Асылыкүл — аҫыл, йәғни бик затлы күл бит ул. Торғаны бер диңгеҙ инде бына. Яҙ, йәй, көҙ көндәрендә ел-дауылдан тулҡындары, ярҙарҙан сығып, күккә күтәрелеп ярһый. Батшаһы ғына Асылыкүлдең көс-ғәйрәтен тыйып тора, ти. Юҡһа, эргә-тирәләге әрәмәлектәрҙе, баҫыуҙарҙы, хатта Табулаҡ, Оло Ҡарағас, Олотау, Бәләкәй Ҡарағас, Оло Нора, Бәләкәй Нора, Заятүләктауҙы баҫып китергә лә күп һорамаҫ, ти, ул. Асыуланған саҡта балыҡсыларҙы кәмәләре-ние менән йотҡан саҡтары ла бар уның. Асылыкүл батшаһы уларҙы батшалыҡтың зинданына ябып ҡуя, ти. Ябырлыҡ та шул. Бына мин һеҙгә башымдан үткән бер ғибрәтле ваҡиғаны һөйләйем әле.\nТыуған яҡтарыма бик һағынып ҡайттым. Ни тиклем ашыҡһам да, һабантуйға өлгөрә алманым. Асылыкүлгә барып еткәнемдә, халыҡ байрамдан таралышҡайны инде. Яҡынлашҡан һайын, күҙемә яр буйында тәгәрәшеп ятҡан ялтыр нәмәләр күренә башланы. Мин әйтәм: «Әллә балыҡ-маҙар инде?» — тим. Машинанан сығып ҡараһам, иҫ-аҡылым китте: ҡайһа ҡарама — араҡы, һыра шешәләре! Аяҡ баҫыр урын юҡ хатта. Кешеләр һабантуйҙы бына шулай «байрам» иткән. Асылыкүлде йәлләүҙән күҙемә йәштәр тығылды.\nОшо ҡайғымды һыуһылыуға һөйләргә теләп, төнгөлөккә яр буйында ҡалдым.\nАй ҡалҡты. Уның серле нурҙары Асылыкүлдең йөҙөнә төштө. Шул ваҡыт әкрен генә йөҙөп, һыуһылыу килеп сыҡты ла үҙенең ташына барып ултырҙы. Алтын тараҡ менән оҙон ҡара сәстәрен тарай башланы.\n—\tһыуһылыу, һаумы! — тинем әкрен генә. — Таныйһыңмы, Айһылыу мин.\n—\tӘ, һаумы, Айһылыу! Таныйым, һин — шағирә ҡыҙ бит. Былтыр ошонда миңә арналған шиғырҙарыңды уҡығайныҡ икәүләп.\n—\tРәхмәт, онотмағанһың икән...\n—\tАйһылыу, — тине, көрһөнөп, һыуһылыу, — беҙҙең батшалыҡ Асылыкүлдән күсенеп китергә уйлай. Атайым шулай тине. Беҙ берәй алыҫ диңгеҙгә юл тоторбоҙ, моғайын.\nМинең ҡотом осто:\n—\tһеҙ булмағас, күл кибәсәк бит...\n—\tКешеләргә күл дә, беҙҙең батшалыҡ та кәрәкмәй. Яр буйындағы ағыулы шешәләрҙе үҙең күргәнһеңдер инде, улар хатта бындағы таштарҙан да күберәк шикелле.\n—\tЮҡ, юҡ, ташламағыҙ беҙҙе! Зинһар, тим! — Ҡороп, кибеп барған алыҫ Арал диңгеҙе күҙ алдыма килде, һыуы кипкән диңгеҙ урынында тоҙло ҡом бураны ғына уйнағанын үҙем күргәнем бар. — Зинһар, китмәгеҙ!\n—\tКүпме түҙергә була инде бындай рәхимһеҙлеккә?! Яр буйҙарында мал һуғаралар. Балығыбыҙҙы әллә ниндәй ҡот осҡос шартлатҡыстар менән шартлатып алалар.\n—\tһыуһылыу, — тинем, үтенеп. — Таң һарыһы менән мин бында балаларҙы алып киләсәкмен. Ул яман шешәләрҙән ҡотолорбоҙ беҙ!\nВәғәҙә — иман. Иртәгеһен малайҙар, ҡыҙҙар, теге байрам «ҡомартҡыларын» йыйып, кибеткә тапшырҙы. Яр буйында таш, ҡом элеккесә ялтырап ҡалды. Ҡыуаныстарынан аҡсарлаҡтар тулҡын остарында кәйелде. Ярҙа ҡорған ояларынан сығып, ҡарлуғастар күңелле сырҡылдашты. Селбәрәләр йылы һыу ситендә уйнаны. Хатта бер ҡоралайҙың Норатауға саптырып менеп киткәнен күрҙем. Кисәге афәттән ҡотолғанына бөтөн тереклек ҡыуана ине. Тимәк, һыу аҫты батшалығы ла алыҫ яҡтарға күсенеп китмәйәсәк.\nЫсын булған ваҡиғаны һөйләнем мин һеҙгә, ҡәҙерле дуҫтарым. «Ә ниңә беҙ һыуһылыуҙы күргәнебеҙ юҡ һуң?» — тип һораясағығыҙҙы белеп торам. Сабыр итегеҙ, һеҙгә лә һис шикһеҙ күренәсәк. Ерен, илен Һөйгәндәрҙе бик ярата ул. Ә әлегә уның тураһында күберәк белер өсөн «Заятүләк менән һыуһылыу» эпосын уҡый тороғоҙ.\nRetrieved from "https://wikisource.org/w/index.php?title=Һыуһылыу_кемгә_күренә%3F(әкиәт)._Факиһа_Туғыҙбаева&oldid=354648"


Ч--Теркәү - ВИДЕО Ч. Онлайн танышыу!\nChat Live HD Cam - был бик ябай: йәшәй\nБыл ч-гарнитура конструкцияһы менән айырылып еңел булмаясаҡ, ә бәлки, икеһе өсөн һығылмалы элмәк ярҙамында тәрән профилендәp-HD-продукция сифаты - программа тәьминәтен урынлаштырыр кәрәк түгел. Скачать бушлай live программа менән тәьмин итеү. Central Lite, һәм видео төшөрөү. Стерео яҡшы ч өндәре менән тәьмин гарнитура sennheiser pc - шулай булғас, телефон, интернет аша, йә уйын ваҡытында музыка тыңларға. Был шатлыҡты бик бушаҡ pc ч сәғәт өсөн уңайлы, ышаныслы ла етерлек. Аккумулятор LG өсөн үҙенсәлекле ELECTRONIC C AGI OPTIMUS CHAT, үрҙәге мәҡәлә-OPTIMUS аккумулятор LG; был һеҙҙең өсөн сифатлы CHAT ELECTRONIC. Батареялар алмаштырылды, уның сифаты һеҙҙең өсөн бик яҡшы тап килә. Аккумулятор LG CHAT менән яраша; OPTIMUS ELECTRONIC AGI, үрҙәге мәҡәлә-OPTIMUS аккумулятор LG ELECTRONIC; был һеҙҙең өсөн сифатлы CHAT. Батареялар алмаштырылды, уның сифаты һеҙҙең өсөн бик яҡшы тап килә. Esma үҫмерҙәргә шешә, мотивтар: сат, литр, алюмин, тығыҙ, ныҡлы һәм еңел, прикрыть посудомоечный машина йыуа, Интернет-Мотивтары. Экстримы менән көпләнгән йомшаҡ кузовы ята.\nChat HD Cam тоташыуы һәм видео ч\nМыться ҡуртымға градус температурала һәм мендәрҙәр. Скретч эсендә ағасҡа бәйле-бейеклек. Сикһеҙ дәрт һәм урман һәм тикшеренеүҙәр ботаника баҡса ял итеү, тотонолған һыу еҫен хәтерләткән яғымлы был яңы тире, һеҙ яңы үләнгә ултырҙы.\nБыл Шепот тире ольфакторный н, ул.\nИзге Валентин көнөн дә татлы өсөн беҙ һеҙгә Сюрприз ала: Беҙҙең Валентина коллекцияһы. Йәки бына һеҙ кем был свитерын бүләк алып хәҙер ул-үҙенсәлекле. Полиэстер Свитер һәм мамыҡтан эшләнгән ҡатышма. Әгәр һеҙ ҡыҙыҡлы. Messenger Live иҫ киткес тура килә өсөн, Интернет-уйын, музыка тыңлап, сат, телефон, һ. техник характеристикалары һәм ҡушымта: x аша тоташыу, уңайлы ултыртып уңайлы мә амбушюр гарнитура был гарантиялана.\nМикрофон ярҙамында көйләргә мөмкин гарнитура оголовье үҙгәртергә һәм һығылмалы булған.\nИҫ киткес тура килә өсөн уйындары, видео-ч йәки Интернет-телефония.\nҮҙенсәлектәре: Бик еңел. Һарай һеҙҙең видео ч. Крюков һәм Ырғаҡ McQueen Lagting аралашырға мөмкин. Уның ырғаҡ менән дуҫтарса һәм үҙ автомобилендә йөрөтә. сарай унда күп буксирный шатлыҡ таба. Lagting и видео ч. Крюков һәм һеҙ аласаһы һеҙ McQueen конустарҙы урап бергә аралашырға мөмкин.\nТалдыкурган Хеҙмәте бушлай Таныша, был Өлкәлә\nOlesya, Port-AU-Prince, Haití\nетди танышты 18 бушлай видео чат осрашып таныштыҡ юллау өсөн чатта теркәлергә рулетка менән бушлай онлайн видеочивать пар башҡа ҡыҙҙар менән теркәлгән ч рулетка ҡыҙы менән бушлай ч рулетка 18 ч плюс рулетка башҡа ҡыҙҙар менән бушлай теркәү видео чат ир-егеттәр танышырға видео


Аҙнаның тәүге көнөндә республика юлдарында 15 авария теркәлгән\nБер кеше һәләк булған, 27-һе йәрәхәтләнгән.\nКөндөҙ Өфө -Яңауыл автомобиль юлының Борай районындағы өлөшөндә ике автомобиль бәрелешә. Өфөгә юлланған «Шевроле Круз» автомобиленең 21 йәшлек водителе ҡаршы юлдағы «Лада Гранта»ға төкөлә. Һөҙөмтәлә «Гранта»ла ултырған 64 йәшлек пассажир ҡатын һәләк була, бер кеше дауаханаға оҙатыла. Икенсе машинаға Дүртөйлө районында йәшәүсе 66 йәшлек ир идара иткән була. Тәүлек дауамында юл инспекторҙары эскән килеш руль артына ултырыусы 66 водителде асыҡлаған. Улар араһынан ошондай ҡылыҡ менән икенсегә тотолған икәүгә хәҙер яуалылыҡҡа тарттырылыу янай. Кисә шулай уҡ урланған дүрт автомобиль табылған, эске эштәр бүлектәренә төрлө енәйәттәрҙә ғәйепләнеүсе ете кеше килтерелгән.


Иң матур ҡыҙҙар ҡайҙа? Әлшәйҙә!\nБына икенсе йыл инде районыбыҙ гүзәлдәре “Һылыуҡай” бәйгеһендә еңеү яулай\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, былтыр республика матурлыҡ конкурсында Себенле ауылынан Өфө дәүләт аграр техник университеты студенты Әлфинә Кашапова еңеп сыҡҡайны. Ә быйыл “Һылыуҡай” тажын М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетының хореография факультеты студенты, Ҡармыш ауылынан 19 йәшлек Ләйлә Шәкүрова яуланы.\nБәйгелә тағы ла бер Әлшәй сибәре, Башҡорт дәүләт медицина университеты студенты, Сураҡай ауылынан 21 йәшлек Наилә Йәнбирҙина ла уңышлы сығыш яһап, икенсе урынды алды. Бынан тыш, тауыш биреү йомғаҡтары буйынса беҙҙең ҡыҙҙарыбыҙ номинацияларҙа ла еңеүсе булды, Наилә – “Мисс интернет”, ә Ләйлә “Милләт байлығы” номинацияларында билдәләнде.\nБашҡортостан һылыуҡайы исеме өсөн республиканың төрлө төбәктәренән һәм Мәскәүҙән килгән 12 ҡыҙ көс һынашты. Конкурс финалында “Һылыуҡай”ҙың иң яҡшы традицияларын дауам итеп, ҡыҙҙар матурлыҡҡа, һомғоллоҡҡа, артистарса оҫталыҡҡа һынау тотто һәм, иң мөһиме, туған телде һөйөүҙәрен, Башҡортостан тарихын, мәҙәниәтен һәм әҙәбиәтен белеүҙәрен дә күрһәтте.\nТәүге мөһим этап – республика ойошторолоуҙың 100 йыллығына һәм Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайына арналған “визитка”ла ҡыҙҙар тыуған республикаларын нисек итеп сәскә атыусы төбәк итеүгә бәйле бик күп һоҡланғыс идеялары менән уртаҡлашты. Унда тирә-яҡ мөхитте һаҡлау, ауыл хужалығын үҫтереү, урындағы етештереүселәргә ярҙам, республикала федераль юғары уҡыу йорттары асыу тураһында презентациялар бар ине. Яҡташыбыҙ Ләйлә Шәкүрованың сығышы тыуған яғына иҫ киткес һөйөү тойғоларын сағылдырҙы һәм хәтерҙә ҡалырлыҡ булды.\n“Мин Башҡортостанда этнотуризмды үҫтереү тураһында хыялланам. Тыуған районымда урынлашҡан Сусаҡтау республиканың тәбиғи ҡомартҡылары иҫәбендә. Мин унда Башҡорт йортон булдырырға һәм туристарҙы халыҡ йолалары, уйындары, милли аш-һыу менән таныштырырға теләйем. Улар башҡорт халҡының асылын аңлау өсөн үҙҙәре бейә һауып, ҡымыҙ бешеп һәм бишбармаҡ бешереп ҡараясаҡ. Һәр турист халҡыбыҙ йолаларын оҡшатып: “Мин Башҡортостанға тағы ла киләсәкмен”, тип әйтһен өсөн һәм донъялағы һәр кеше башҡорттар йәшәгән ерҙе барып күреү тураһында хыялланһын өсөн тырышысаҡмын”.\nТамашасылар ҡатнашлығында үткән интерактив конкурс ҙур ҡыҙыҡһыныу уятты, унда һәр кем бәйгелә ҡатнашыусыларға һорау бирә алды. Һылыуҡайҙар ярышында, әлбиттә, дефиле ла булды.\n- “Бала саҡтан күңелемдә йөрөткән хыялым тормошҡа ашты, мин – республика матурлыҡ конкурсында Гран-при яуланым. Үҙемде рухи яҡтан көслөрәк тоя башланым, артабан үҫешергә һәм яңы үрҙәр яулауға стимул барлыҡҡа килде. Республика һылыуҡайы тажын ысын башҡорт ҡыҙҙарына хас булғанса, намыҫ менән йөрөтөргә вәғәҙә бирәм, - тип яҙҙы социаль селтәрҙәрҙәге битендә Ләйлә Шәкүрова.\nӘгәр былтырғы “һылыуҡай” Әлфинә Кашапова конкурс финалынан өр-яңы автомобилдә ҡайтып китһә, быйыл иһә Ләйләгә төп приз сифатында сит илдә тел буйынса стажировка үтеү өсөн махсус сертификат тапшырҙылар. Шуныһы ла мөһим, илде һәм телде ҡыҙ үҙе һайлай ала. Ләйлә әйтеүенсә, ул француз теле булыр, моғайын.


Иң Яҡшы Порно Уйын Бушлай Онлайн: Бөгөн Теркәлгән!\nБөгөн үк яҡшы уйын бушлай онлайн порно ҡушылығыҙ!\nНи була, дуҫ? Мин бында иң яҡшы Бушлай онлайн порно уйындар хужаһы булып тора, һәм һеҙ был әҙәм үҙ уйын абсолют рәхәт коллекцияһын күрһәтеү мөмкинлегенә эйә булһа, улар өҫтөндә эшләргә команда һуңғы бер нисә йыл дауамында бында. Беҙ беренсе тапҡыр был өлкәлә беҙҙең предприятие 2015 йылдың авгусында уҡ башлана контент: оҙаҡ ваҡыттар булды был, әммә беҙ убеждать, тип, хәҙер беҙ бизнес өсөн иң яҡшы кешеләрҙең береһе платформа булып тора, уның тәжрибәһе ысын күңелдән xxx уйындар эзләй., Был юлы беҙҙең өсөн ауырға булды, әммә хәҙер, беҙҙең ҡасан бында, ваҡыт күрһәтер, донъяға килә, беҙ нимәгә һәләтле булыуын! Аҡлау тураһында онотмағыҙ, ул һеҙҙең башҡа урын тәҡдим итә, улар ҡасан килтерәйек: һеҙ был донъя тәжрибәһе, беҙ класс порноигр йыйылған, һеҙ беркасан ла күрмәнек уны шундай алда! Иң яҡшы порно Бушлай онлайн уйын күптән инде уға ҡушылып, һуғыш бирә һәм беҙ йыйылышып, барыһы ла күрһәтегеҙ әле, ниндәй һәйбәт берләшмәләре һәм контр-һуңғы бер нисә йыл эсендә беҙ фокус әйләнә., Әгәр һеҙ шаблон арыны, уйын индустрияһы һеҙ күреп торғас, беҙҙең эш ҡасан етә жанр булып, был һеҙҙең өсөн яҡшыраҡ булырға тейеш берҙән-бер урыны, килеү. Әйҙә ҡарайыҡ, - тип беҙҙе бар, һәм бер аҙ һеҙҙән аңлау, был яҡшы, тип барыһы!\nБерәүҙе лә аптыратып булмай тейеш, беҙ был жанрҙың беҙҙең көсө ныҡлы булһа, беҙ киң мәғлүмәт саралары беҙгә биргән бөтә, алмашҡа һеҙҙән аҡса талап итә алмай. Был тармаҡта эшләүҙе маҡсат менән асыҡтан-асыҡ күрһәтә, ҡулаҡсаһыҙ аҡса кәрәк тигән талап алға, бизнес өсөн яҡшы булды., Беҙҙең уйынға килгәндә бушлай беҙҙе миҫалға алалар, һәм ул ҡабат ҡабат күрһәтәләр, тип, һеҙ, предприятиелар табышлы эшләргә мөмкин – әгәр һеҙ бушлай аҙыҡ-түлек бирергә, хатта үҙ – әйберҙәр һатып алыу мөмкинлеген бирә һәм үҙ өлөшөн индереү теләге булмаған кешене, ул ни тиклем һәйбәт уйын ашыу эшләй. Хәҙер һеҙ был хәүеф тыуҙырыуы мөмкин джингл, һәм беҙ тулыһынса аңлап: тулҡынланып түгел, иң яҡшы порно онлайн уйындар, буштан-бушҡа түгел был уйын! Был-100% бушлай уйын йорттары хоҡуҡтарын һәм наслаждайся барыһы ла һеҙҙең өсөн түләргә кәрәк., Шулай итеп эшләнгән был, беҙҙең өсөн даими баҫым аҫтында булып, донъя уйындары класс өсөн күп йыйылды. Күргәнең бармы, әгәр беҙ килтергән түгел, дөрөҫө шул, һеҙ сифатлы тип һанап, һеҙ бында ҡала алмайым! Бына ни өсөн беҙгә иң яҡшы мәғлүмәт базаһы, ҡалған бөтә нәмә: беҙ һеҙ тейеш һәм аҡса бик иҫбатлап дәлилләгәндә, беҙгә уларҙы тағы ла барып булмай, әгәр беҙ теләйбеҙ һеҙгә аҡса ала.\nМөхәббәт өсөн ҙур коллекцияһы\nКонкуренция тикшеренеүҙәр үткәрелә, беҙҙе аңларҙар, был проблеманы платформа менән оло була, бик күп кешеләр өсөн уларҙың уйындары юҡ, дөрөҫөн өсөн уйнай. Шул уҡ ваҡытта улар, моғайын, ошо бөтә бирелгәндәр – был түгел, тимәк, улар унда эштәрҙең иң ҡуйып, тәшкил итә,-тип. Был хәлдән ҡотолоу өсөн, беҙгә булған, тип һәм тағы төрлө исемдәр барыһы ла яҡшы бара: шулай бик ныҡ һуҡты номерҙары буйынса, нисек кенә ала. Был ҡарар өсөн беҙ ябай, сөнки беҙҙе беләләр, төрлө кешенең зауығын һәм бик күп өҫтөнлөккә эйә тип, өлкәндәр өсөн эш ҡасан етә күңелгә., Булыр, тип ышанам, һеҙ был жанрға ниндәй мөхәббәт булыр ине лә, беҙ уны һеҙгә биреп ала – һәм тағы бер аҙ! Беҙҙең бурыс шунда, иң яҡшы уйын бушлай онлайн порно-был донъяла, башҡа урыны артҡан, һәм әле: уйын дауам алмашҡа беҙ тәртип булдырыуға күп булыр, һеҙҙең бында ҡалған. Өлөшө, йәғни, беҙҙе айыра ҡалһа, шунда, тип, хәҙер беҙ туранан-тура 40 релиз күберәк булһа, һеҙҙең өсөн уйнай, был уйын тағы йыйыла һәм беҙ йыл һайын кәм тигәндә 6 өҫтәүенә өҫтәне. Бик текә, ә?, Бары бер аҙым ғына, беҙ уларҙы күрер өсөн гарантиялы, һеҙ получает иң яҡшы һөжүм өсөн ул долларҙарҙы! Һәр ваҡыт ынтылың һеҙ бушлай онлайн порно булыуын яҡшы уйын күрһәтер тип һаны, сифаты һәм шулай, әммә, беренсенән, моғайын, иң мөһим ике артыҡ булды, көсө, беҙ теләгән, мөмкин тиклем оҙағыраҡ уйнар өсөн һеҙгә!\nБөйөк күп эштәр алда әле\nПорно онлайн әйберҙәр иҫ киткес күп осраҡта бында яҡшы уйындарының түләүһеҙ булһа: әйбер, урын уларға эшләү өсөн ысын геймер беҙ әҙәпһеҙ һайлаған, уларҙың барыһы ла яҡшы белә. Беҙ убеждать, һеҙ нимә оҡшай проекттары һә, беҙ уның өҫтөндә эшләй, һәм һеҙ ҙә булһа һәләт тураһында хәстәрлек күреү буйынса үҙ-наслаждайся әлеге ләззәт, беҙҙең эштәре менән бәйле бөтә. Үҙ ваҡытын сарыф итергә онотмағыҙ урыны, уның киләсәге юҡ: әгәр иҫәпкә бигерәк тә, яҡшы булыр тип порноигра бушлай онлайн өҫтөндә эшләү!, Мәҫәлән, беҙҙең интернет-сервер Discord тиерлек, шуға күрә аласыз менән аралашырға тураһында беҙҙә башҡа исеменә әҙәпһеҙ геймер, был өҫтәүенә, беҙгә алға барыу мөмкин һәм шулай уҡ һеҙ бушлай ҡарай тубал порно видео! Был дөрөҫ: клип ХХХ күпкә яҡшыраҡ, тип, һеҙҙе ҡаршы бушлай унда-йә әле, һеҙ монитор биҙәй. Иң яҡшы порно абсолют идеяның бәйле бөтә теләгәндәр инеп барғанда мин биргәс, ул ғына мөмкин булһа, мин был студия менән элемтәгә керергә яҡшы булһын өсөн, ярҙам итә!\nСиткә алды: көн дә тип әйтергә ярата инем мин бар, минең уйлауымса, һеҙ, моғайын, үҙе лә алға барырға һәм иң яҡшы уйындар бушлай онлайн порно тикшерелде. Шулай эсендә күп ҡыҙыҡлы уйындар буласаҡ, бушлай һәм улар өсөн, һеҙҙең өсөн, һеҙгә ҡарап, был тап шулай эшләй алмаҫ инеме ни? Тирәләй йөрөп концентраттар яҡынса менән субпараметрический да онотмайыҡ: беҙ үҙебеҙҙең ябай һәм тәжрибәһен киләһе алыу кимәле менән алға бара. Беҙ бер ҡасан да яҡшы уйын ххх бүленгән тама, тама улар һәм бер ҡасан да һеҙ уйнағыҙ! Рәхмәт, тип минең уҡығанды платформалар яһаласаҡ, һәм мин ышанам ни, һеҙҙең шулай уҡ бында күңеллерәк, мин һәм нисек, ҡасан бөтә был мин бергә йыйылды. Донъя һәм мөхәббәт!


Сәлимйән Ғүмәров - Журнал Агидель\n1942 йылда ағай һуғышҡа китте, оҙаҡ та үтмәй уның улы тыуҙы. Иҫ белеп йөрөй башлағас, ултырғысҡа баҫып, стенаға элеп ҡуйылған фотоһүрәтте: «Минең атайым бик матур» – тип, бәләкәй ҡулдары менән уның битен һыйпап ҡуя торғайны. Быны күреп торған Бәхтиямал еңгәй күҙ йәштәрен яулығы менән һөртә-һөртә сығып китә... Улы тубыҡтарына ултырып, йөҙөнә тура ҡарап «атай» тигән һүҙҙе әйтеүҙән мәхрүм ҡалды, сөнки атаһы Бөйөк Ватан һуғышында батырҙарса һәләк булды.\nУлы ла 70 йәшен үтеп донъя ҡуйҙы.\nХәҙер тыныс тормошта йәшәйбеҙ, әммә күпме бала иң ҡәҙерле «атай» тигән һүҙҙе әйтеүҙән мәхрүм, тере атай барында етем булып йәшәй. Ә бит әҙәм балаһының бәхете тик тулы ғаиләлә йәшәгәндә генә була, бала тик шул осраҡта ҡыуаныс менән йәшәй, донъяның матурлығын тоя. Мин атай аманатын тормош һабағы күреп ҡабул иттем, бөгөн дә шуның менән йәшәйем.\nМин ғәжәйеп тәбиғәтле, гүзәллеге менән дан ҡаҙанған, халыҡ яратып йырлаған төбәктә – Ҡаҫмарт йылғаһына һыйынып урынлашҡан Сәғит ауылында (Ейәнсура районы) төпсөк малай булып донъяға килгәнмен.\nАтайым 1878 йылда тыуған, тәүге документтарында Теләүбаев Ялалетдин Нәжметдин улы тип теркәлгән. Әммә бер аҙ ваҡыт үтеү менән, милли йола буйынса, бер нисә быуын алда үрәдник булып эшләгән Ғүмәр ҡартатайымдың исемен мәңгеләштереү маҡсатында уның исемен фамилия итеп ҡабул иткәндәр, һәм беҙ, бер нисә ғаилә, Ғүмәровтар булып киткәнбеҙ. Бөгөн ошо фамилияға тап төшөрмәҫкә, уны оло ғорурлыҡ менән йөрөтөргә тырышабыҙ.\nБеҙ ата-әсәйҙән уңдыҡ, уларҙың ҡарашы, йылы мөнәсәбәте беҙгә йәшәргә көс һәм дәрт өҫтәп торҙо, шуға күрә беҙ үҙебеҙҙе бик бәхетле һанай инек. Ағай-апайҙарым да, әллә иң бәләкәйе булғанғамы, минең өсөн йән атып торалар ине. Башҡорттоң йыр-моңһоҙ йәшәй алмауы атайым менән әсәйемә лә күскәндер, моғайын. Уларҙың ҡунаҡсыл, йомарт, ярҙамсыл булыуына аптырамаған кеше ҡалмағандыр.\nБөгөнгөләй хәтеремдә, 5-6 саҡрым алыҫлыҡта ятҡан Иҫке Ҡалмаҡ ауылына ҡунаҡҡа саҡырҙылар. Ат санаһына күпертеп йәм-йәшел бесән тейәп алдыҡ, сөнки ҡунаҡта күпме булырыбыҙҙы белмәйбеҙ. Ҡышҡы шыма юлда ат юртып ҡына бара. Хатта дилбәгә ҡағыу ҙа кәрәкмәй. Ә сыбыртҡыны бесән араһына йәшереп һалып ҡуйҙы атайым. Килеп еткәнде һиҙмәй ҙә ҡалдыҡ.\nИхатаға ингәс тә хужалар һәм уларҙың яҡындары: «Ҡәҙерле ҡунағыбыҙ Ялалетдин ағай Нәғимә еңгәй менән килде, рәхмәт», – тип, атты туғарып, бәйләп ҡуйҙылар. Мин дә атай менән әсәйҙән ҡалмай өйгә индем. Мәжлес башланырға әҙер, беҙҙе генә көткәндәр, күрәһең. Атайым менән әсәйем инеү менән хужаларға, атты туғарыусы яҡындарына ҡарап йырлап ебәрҙеләр:\nҠаҫмарт ҡына буйы бигерәк йәмле,\nҠайҙа ғына барма, дуҫ-иш кәрәк\nҒәҙәттә был йыр «Һаҡмар буйы» тип йырлана. Беҙҙең ауыл да, был күрше ауыл да Ҡаҫмарт буйында урынлашҡанға күрә атайым-әсәйем үҙебеҙҙең йылға исемен ҡушып йырлағандарҙыр, тим.\nӨй хужаһы: «Ялалетдин ағай, еңгәй менән һине бик матур йырлай тигәндәрен ишеткән булды, бына бөгөн үҙегеҙ күтәрәһегеҙ инде, алдан уҡ рәхмәт әйтеп ҡуяйым», – тип халыҡты дәртләндереп, көйләп ҡуйҙы.\nӘлегә ул үҙәк ялғап алырға тәҡдим итте. Ҙур һике, уның өҫтөнә 3-4 ашъяулыҡ түшәлгән. Ниндәй генә ашамлыҡтар юҡ, барыһы ла бар. Күренеп тора, хужабикә аш-һыуға бик оҫта. Ашамлыҡтар ҡайҙандыр һатып алынмаған, ә хужабикәнең үҙ ҡулдары менән әҙерләнгән һәм бешерелгән. Мәжлестәге төп эсемлек – ҡымыҙ һәм ҡорт балынан ҡойоп әсетелгән бал. Ҡунаҡтарға һайлап эсергә мөмкинселек етерлек: ҡымыҙ, бал, сәй. Мәжлестә баянсы йәки гармунсы булманы, ләкин бик оҫта ҡурайсы саҡырылған. Боронғо башҡорт халыҡ көйҙәрен теттереп, еренә еткереп уйнай, хатта ғүмерендә бер тапҡыр ҙа бейемәгән кешеләр ҙә аяҡтарына урын таба алмай тыпырҙатып ултыра, ә йырларға теләүселәр тамаҡтарын ҡырып, ебетеп йырларға әҙер генә. Мине лә онотманылар, «йәш ҡунаҡ» тип бейергә төшөрҙөләр. Мин «тыпырҙатып» бейергә ярата инем. Ололар миңә рәхмәт әйтеп, ваҡ аҡса бүләк итте.\n«Йәмәғәт, ҡәҙерле ҡунаҡтар! Йырлашып ултырып ҡына тамаҡ туймаҫ, аҙ булһа ла үҙәк ялғап алайыҡ», – тигән тәҡдим яһаны хужа.\nАшъяулыҡ өҫтөнә аш менән тулған ҙур ашлау (табаҡ) килтереп ултырттылар, тирә-яғында ваҡ табаҡ-һауыт, ҡалаҡтар күренмәй. Хужа һәр кемдең ҡулын сайҡатып, таҙа таҫтамал биреп һөрттөрөп сыҡты ла: «Йәгеҙ, ҡәҙерле ҡунаҡтар, ашҡа етешегеҙ», – тигән әмер бирҙе. Ҡунаҡтар еңдәрен һыҙғанып ҡулдары менән ҙур ашлауға ынтылдылар. Төп хужа ҙур ҡулы менән ашлауҙан һөҙөп һалма алды ла өҫтөнә һимеҙ ит киҫәге һалып, башҡорт йолаһы буйынса, атайымдың ауыҙын астырып, шунда тыҡты. Кеше кире ҡаға алмай. Ҡунаҡ ашы – ҡара ҡаршы, тип атайым төп хужаға ошо уҡ һоғондороу алымын – ғәҙәтте ҡабатланы. Артабан инде килгән бөтә ҡунаҡтар ҙа ҡулдары менән ашлауҙан һалма һөҙөп алып, өҫтөнә ит һалып, ашарға тотондолар. Бәғзеләр янында ултырған күршеләрен дә һыйлап ҡуялар. Оҙаҡ та үтмәй, ҙур табаҡ бушап ҡалды, уның урынына шундай уҡ һауытҡа һалып, һурпа алып килделәр.\nҠорот һәм борос һалынған һурпанан баш тартыусы булманы, киреһенсә, ҡат-ҡат һалдырып эстеләр. Араларынан шаяныраҡ кеше: «Һурпаһы – биткә, – тип юҡҡа әйтмәгән икән халыҡ, – бит алмаларың алһыуланып китте», – тине хатта күршеһенә.\nХужа һурпанан һуң бер аҙ ял итергә лә, тағы һәр кемдең үҙ урынына ултырыуын һораны. Тотош мәжлес буйлап ҡымыҙ, бал, сәй ҡойолған аяҡтар тәҡдим ителде. Бына ошонда күренде инде халыҡтың башҡорт халыҡ йырына ғашиҡ булыуы, уны һөйөүе, үҙ итеүе. Ҡурайсы уйнап өлгөрә алмай, йырҙар башлана тора. «Урал», «Уйыл», «Сибай», «Әрме», «Зөлхизә», «Хисам», «Ҡолой кантон», «Ҡаһарман кантон», «Бейеш» һәм башҡа йырҙар ифрат оҫта башҡарылды. Ҡунаҡтар ашау-эсеүен онотоп йыр тыңланы, хатта хужа үпкәләп тә ҡуйҙы ҡунаҡтар ашамай ултырғанға. «Башҡорт йырлай башлаһа, бөтә донъяһын онота», – тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәр, күрәһең. Өс көн шулай үтте. Әлбиттә, өс көн буйы ашъяулыҡ өҫтөндә ултырманылар инде, Ҡаҫмарт йолаһы буйынса төшөп балыҡсыларҙың ҡышҡылыҡҡа бергә тупланған балыҡтарҙы ҡармаҡҡа эләктереүен ҡарап торҙолар. Йылғаның төбөн күрһәтмәгән көтөүҙән бәрҙенең ҡармаҡты ырғытыу менән килеп ҡабыуы үҙе бер ғәжәп күренеш ине. Ул ваҡыттарҙа ауылдарҙа ҡоҙоҡ булманы, ҡатын-ҡыҙҙар Ҡаҫмарт боҙон уйып алынған мәкенән һыу ташыуҙарына хайран ҡалдыҡ. Үҙҙәренә лә, малға ла эсергә һыуҙы шунан алып ҡайталар ине. Мәжлес кенә түгел, ғөмүмән, ҡунаҡта өс көн булыу бик күңелле булды, ваҡыттың үткәне һиҙелмәне лә.\nҠайтыу тураһында һүҙ сыҡҡас, хужалар һәм уларҙың яҡындары атты йәтешләп егеп ҡуйҙылар. Ә уларҙың ҡатындары:\n– Беҙ алыҫтан килгән ҡунаҡты буш ҡул ҡайтармайбыҙ, башҡорт йолаһын боҙмайбыҙ. Ҡайтҡас, яҡындарығыҙҙы йыйып, беҙҙең күстәнәстән ауыҙ иттерегеҙ», – тип, кем ҡаҙ бирә, кем сәк-сәк, кем бәлеш… Хушлашҡанда атайым менән әсәйем хужаларҙы, ваҡытын әйтеп, саҡырып киттеләр һәм ҡаршы алырға вәғәҙә ҡылдылар.\nҠайтыуҙа атайым миңә, аманат иткәндәй, мәжлес тураһында маҡтап, һөйләп килде. Уның һүҙҙәрен әсәйем дә ҙур иғтибар менән тыңланы. «Мәжлес шулай булырға тейеш, – тине ул етди ҡараш менән, – эш ашап-эсеүҙә генә түгел, мәжлес тәрбиә сараһы булырға тейеш. Кеше менән аралашһаң, төрлө фекерҙәрҙе тыңлап фәһемләнәһең, бер-береңде ихтирам итергә өйрәнәһең. Был сара үҙе үк тормош һабағы булып тора, унан беҙ өлгө алырға тейешбеҙ. Юғиһә, ана, беҙҙең ауылда бер ғаиләне ҡунаҡҡа саҡырырға ҡурҡып торалар, сөнки улар, ирле-ҡатынлы, кеше мәжлесендә мотлаҡ тауыш сығара, һуғышып та китәләр. Мәжлестең йәмен ебәргәс, ҡайһы берәүҙәр ҡайтып китергә мәжбүр була. Шуға күрә һуңғы ваҡытта уларҙы саҡырмай башланылар – холоҡтары насар. Дөрөҫөн әйткәндә, халыҡ уларға төҙәлергә ваҡыт бирҙе.\nАтайымдың һәр һүҙен күңелгә һеңдереп барҙым. Уның изге аманаты үҫкәс тә һәр саҡ ҡолағымда сыңлап торҙо, онотоу мөмкин түгел ине. Үҫкәс быны тормош үҙе иҫбат итте.\nБайыш мәктәбендә директор булып эшләгәндә ауылдың бик абруйлы уҡытыусыһы, күп кешеләрҙе оло тормош юлына баҫтырған, беҙҙең тарафтарҙа беренселәрҙән Ленин ордены менән бүләкләнгән Исхаҡов Ибраһим ағай үҙенең 70 йәшенә саҡырҙы. Мәжлескә кешеләр йыйылып бөткәс, ул һүҙен башланы: «Хөрмәтле һәм ҡәҙерле ҡунаҡтар, ғәфү итегеҙ, мин ҡалыпҡа һалынған йоланан бер аҙ ситкә китеп тәүге тосымды тиҫтәләр йыл бергә тормош кисергән Зәйнәб апайығыҙға бағышлайым. Беҙ 7 бала тәрбиәләп үҫтерҙек. Улар беҙгә рәхмәт һүҙҙәрен ебәреп торалар. Әле лә әҙерләгән аш-һыуым ҡунаҡтарға оҡшаһа ярар ине, тип борсолоп йөрөй. Әлбиттә, ул тәмһеҙ ашамлыҡ әҙерләй белмәй, ошоғаса, үҙем дә бармаҡтарымды ялап ҡуям», – тип маҡтап, уның эргәһенә килеп баҫты ла:\nКүңелемдә гел һин генә,\nБәғрем белмәйһең генә, – тип ҡулындағы бокалын сәкәштереп төп күтәреп эсеп ҡуйҙы. Әлбиттә, бындай шарттарҙа йәйелеп ултырыу бер кемгә лә килешмәҫ ине. Бөтә ҡунаҡтар ҙа аяҡ өҫтө баҫып һауыттарын бушаттылар ҙа ҡул сабып алҡышларға тотондолар. Ысынлап та, был мәжлес ғаилә бәхетен раҫлауын, тигеҙ һәм иҫән-һау ғүмер итеүҙе, ғаилә ныҡлығына өндәүсе үтә мөһим тәрбиә сараһы булып торҙо. (Ибраһим ағай был донъянан икенсеһенә күскәс, Зәйнәб апай ҙа оҙаҡ йәшәмәне).\nМәжлескә ҡунаҡтар саҡырғанда атайымдың, мәжлес – ул тәрбиә сараһы, тигән аманаты ҡолағымда һәр саҡ сыңлап торҙо. Ҡатыным Фәнисә аш-һыуға оҫта булһа ла, мин ҡунаҡтарҙы бер ваҡытта ла ҡыҫтаманым, сөнки килеүселәр барыбер кәрәген ашап ултыра. Минең төп бурысым халыҡты күңелле ултыртыу, аралашыу, фекер алышыу, бигерәк тә йыр менән мәжлестең күңелен күтәреү ине. Өҫтәүенә, үҙем гармунда ла уйнайым. Ҡунаҡтар: «Ошо Сәлимйәндәргә килһәң, оҙағыраҡ ултырырға теләк тыуа», – тиҙәр. Уларҙың оло баһаһы хужалар өсөн ҙур шатлыҡ – тимәк, мораҙыңа ирешкәнһең, кешеләрҙә онотолмаҫ яҡшы фекер ҡалдырғанһың. Бөгөн дә ошо ғәҙәтем дауам итә.\nӘкиәт, йыр-моң донъяһында\nАтайым беҙҙе тәрбиәләү өсөн әкиәттең бөйөк көсөн файҙаланырға булғандыр, күрәһең. Уны ҙур оҫталыҡ менән, ышандырырлыҡ итеп һөйләр ине. Беҙ оло ағайымдың улы Ғәббәс менән кис булыуын түҙемһеҙлек менән көтөп ала торғайныҡ, сөнки атайым колхоз эшенән бушанып ҡайтҡас, үҙебеҙҙең малдарҙың тамағын туйҙырғас, эргәһенә һалып беҙгә әкиәт һөйләр ине. Уның әкиәттәре күберәк патриотик булды, йәғни тыуған ереңде, халҡыңды ихтирам итергә, яратырға, тоғро хеҙмәт итергә саҡыра ине, хыянатсылыҡтың оло гонаһ булыуын һеңдереү булды шикелле.\nӘкиәттең төп геройы – Ғәле батыр, үҙенең Дөлдөлөнә атланып илен һәм халҡын ҡотҡарыу өсөн ай үтәрен көн үтеп килеп етер булған. Көрәштә йәнен-тәнен аямай еңеп сыҡҡан, халҡына тоғро хеҙмәт иткән. Әгәр илгә хыянат иткән кешене белеп ҡалһа, үҙ ҡулы менән язаларға мәжбүр булған. Әкиәт геройын атай көндәлек тормош менән бәйләп һөйләй белә ине. Беҙгә лә: «Балалар, һеҙ ҙә Ғәле батыр кеүек көслө рухлы, илдең тоғро һаҡсыһы булығыҙ!» – тип һүҙен тамамлар ине. Әкиәт һөйләгәндә шул ваҡыттағы тормоштоң, бигерәк тә Бөйөк Ватан һуғышы йылдарындағы ауырлыҡтан миҫалдар килтереп, беҙҙе түҙемлеккә, һуғыш тамамланғас, көнкүрештең яҡшырыуына ышандыра торғайны. Был беҙҙең өсөн әхлаҡи, рухи тәрбиә булып ғүмергә иҫтә ҡалғандыр.\nӘкиәт һөйләгәндә атайым бик күп миҫалдарҙы Ҡөрьәндән, Мөхәммәт пәйғәмбәр тормошонан килтерҙе. Бер ҡайҙа ла уҡымаһа ла, ул Ҡөрьәнде баштан аҙағына тиклем яттан һөйләне. Ҡөрьән сүрәләрен, яттан әйтеп, беҙгә ҡабатларға ҡуша ине. Әйткәндәй, сүрәләрҙең йөкмәткеһен беҙгә башҡорт телендә аңлатты. Күп сүрәләрҙе атайымдан отоп алып яттан һөйләй торғайныҡ. Балаларҙы әкиәт геройҙары өлгөһөндә тәрбиәләү борон-борондан ҡалған һәм күсеп килгән йола, атай ҙа ошо геройҙарҙың һәйбәт сифаттарын беҙҙең күңелгә һеңдерергә уйлағандыр, тим.\nАтай бер кисте әкиәттәр һөйләүгә бағышлаһа, икенсеһендә йыр-моңға әһәмиәт бирер ине. Әсәйемә: «Нәғимә, кил әле, балаларға «Шафиҡ»ты йырлап ишеттерәйек. Атайым да, әсәйем дә бик матур йырлайҙар ине. Башҡорт халыҡ йырҙарын ифрат күп беләләр ине.\nТөнгө йоҡоларым йоҡлағанда\nУяндым мин күнәк тауышына.\nҮтеп кенә барған ғүмеремде\nОҡшатамын һыуҙың ағышына...\nАртабан – «Ашҡаҙар», «Уйыл», «Хисам»... Шуныһы, атайым һәр йырҙың тарихын һөйләп аңлата – ҡайҙан өйрәнгәндер? Ул беҙгә: «Балалар, башҡорт халыҡ йырҙарын өйрәнегеҙ, белегеҙ, йырлағыҙ, унда халыҡ тарихы сағылған», – тип беҙҙең мейегә һеңдерер ине, хатта талап итте. Шуғалыр ҙа беҙҙең ғаиләлә йырламаған кеше булманы. Әсәйем 1945 йылда вафат булды, дүрт йыл түшәктә ятып ауырыны. Әллә ауырыуы менән балаларын йөҙәтмәҫкә тип, үҙенә бик ауыр булһа ла, йырлап ятыр ине. Нәзифә апайым 100 йәшкә етеп мәрхүм булды, кешенән һис тартынмай боронғо көйҙәрҙе йырлап ултыра торғайны, хатта һуңғы көнөнә тиклем туған-таныштарына йырлап барып инер булды. Шуға ла уны халыҡ ихтирам итте, ихатаға ҡаршы сығып ала торғайнылар. Зөләйхә апайым, Башҡорт дәүләт университетын тамамлап, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы булып эшләне. Йыр сәнғәтенә ғашиҡ ине. Кластарҙа фольклор темаһын үткәндә башҡорт халыҡ йырҙарын башҡарып уҡыусыларҙың иғтибарын тиҙ яулап алыр ине. Ғөмүмән, уның тел һәм әҙәбиәт дәрестәре йырһыҙ үтмәне. Башҡорт халыҡ йырҙарын йырлау, Рәшит Ниғмәти, Зәйнәб Биишева, Рәми Ғарипов, Мостай Кәримдәрҙең башҡорт теленә бағышланған шиғырҙарын яттан һөйләү дәрестәренең мөһим урындарын тәшкил итте.\nБайыш ете йыллыҡ мәктәбенең V–VII кластарында уҡығанда уҡ Зәбирйән ағайым билдәле ҡурайсы исеменә лайыҡ булғайны. Яҙ көндәрендә ихата ҡарҙан асылыу менән йәштәр ҙә, ололар ҙа беҙҙең өй тирәһенә йыйылыр булды. Йәштәр ҡурай көйөнә бейей, ололар боронғо башҡорт көйҙәрен уйнағанды тыңлап ултырыр ине. Шул оҙон көйҙәрҙе ҡайҙан өйрәнгән, нисек еренә еткереп, һәр бөгөлөшөн тап килтереп уйнай», – тип һоҡланыр ине ололар. Абҙан урта мәктәбендә уҡығанда Зәбирйән ағай ололар бәйгеһендә ҡатнашып, ярыштан бер ваҡытта ла бүләкһеҙ ҡайтманы. Туҡыма, мандолина... Атайым икеләнеп тә ҡуйҙы: ҡурайҙы ташлап мандолинала уйнарға күсеп ҡуймағайы тип. Ләкин шикләнеү урынһыҙ булып сыҡты, ҡурайға хыянат итмәне ул. Өҫтәүенә, беҙҙең тирәлә ҡурай үләне шул тиклем күп булды, һәр тау итәгендә бер-береһенә тауыш биреп ишелеп үҫәләр ине. Ағайым бик күп ҡурай ҡырҡып, бәйләп алып ҡайтып бармаҡтары менән үлсәп, уйнарлыҡ хәлгә килтереп яһап, ҡапҡа һалып ҡуя торғайны. Әлбиттә, беҙгә аңлашылманы, ҡайһыларын оҙон итеп, бәғзеләрен ҡыҫҡа ғына яһай торғайны, уларҙың һәр береһендә уйнап ҡарай ине.\nБеҙҙең Сәғит ауылы кешеләрен «Ҡойондар» тип йөрөттөләр, ошо ҡушамат бөгөн дә һаҡлана. Ауыл халҡы ул исемде дуҫ-туған булып йәшәүе менән, бер-береһенә ярҙамсыл, йомарт, ҡунаҡсыл, кешеләргә ҡарата йылы һәм яҡын мөнәсәбәте менән яулаған. Ут күрше ауыл кешеләре хатта көнләшеп ҡарай торғайнылар. Был бигерәк тә һуғыш йылдарында сағылды. Бер кемдә лә шырпы-фәлән булманы. Кемдәлер көл араһынан күмелгән «тере» күмер ҡалһа, ауыл халҡының ҡыуанысына әйләнер ине, мейестә утын янасаҡ һәм өй йылылыҡ менән тәьмин ителәсәк. Был инде ас-яланғас йөрөгән кеше өсөн оло шатлыҡ. «Ҡойондар» ағайҙың ҡурай тауышын ишетеү менән эркелешеп киләләр ине. Был уйын йәки күңел асыу ғына түгел, дуҫтарса аралашыу, хәл белешеү, ярҙам итеү сараһы ла булып торҙо. Кемдер хәсрәт кисерһә, «ҡойондар» өсөн дөйөм ҡайғы, шатлыҡҡа осраһа, дөйөм ҡыуанысҡа әйләнә. «Ҡойондар» ойошоп йәшәүҙе яратты.\nАтай ағайыма дуҫтарына тоғро булырға, алдашмаҫҡа, ҡуйған бурысыңа ғәҙеллек менән ынтылырға һәм уны тормошҡа ашырырға кәңәш биргәйне. Ағайым уның кәңәштәрен аманат күреп ҡабул итте, һәр саҡ күңелендә йөрөттө. Беҙ, балалар ғына түгел, дуҫ-иштәре лә ағайҙың түҙемле булыуына аптырайҙар ине. Һыу эсендә сумып ярышҡанда бер кем дә уның алдына сыға алманы, йәки һыу өҫтөндә батмай ятҡанда ла ул дуҫтарына өлгө булып торҙо. Һуңынан ғына беҙ аңлап ҡалдыҡ: ағай ҡурайсы булғас, уның үпкәһе һәм тын юлдары ҙур күнекмә үткән, тын алмай йә сығармай бик оҙаҡ тора ине, хатта аяҡ өҫтө баҫып кем күпме тын алмай ярышында ла ул еңеүсе булды. Ул ваҡытта буйға ҙур булманы, әммә дуҫ-иштәрен әйҙәүсе булды, йәштәр араһында йыр-бейеү саралары унһыҙ үтмәне, ләкин ул үҙен дуҫтары менән тиң тотто, маҡтаныу йәки эреләнеү уға хас сифат түгел ине.\nҺуғыш башланғас, кемгәлер иренең йәки улының һәләк булыуы йәки хәбәрһеҙ юғалыуы тураһында күңелһеҙ ҡағыҙҙар килә башланы, күптәр ҡайғы-хәсрәткә дусар булды. Ағай дуҫ-иштәре менән етем ҡалған инәй-апайҙарға ярҙамға ашығыр ине, урмандан утын, малдарына бесән йәки һалам килтерәләр. Әммә йәшлек барыбер үҙенекен алды, йәштәр араһында күңел асыу уйындарын йыш ҡына ул ойошторҙо.\n1943 йылдың йылы йәйге көнө. Йәштәр йыйылып беҙгә килделәр ҙә: «Әйҙә, Зәбирйән, Нәжми тауы итәгендә йыр-бейеү ойошторайыҡ, йәштәр шуны теләй», – тип ағайҙы алып киттеләр. Ҡурайҙар һалынған ҡапты тотоп тороу өсөн мине лә эйәрттеләр. Барғанда Ҡаҫмарт йылғаһы аша кисеп сығырға кәрәк. Туғайҙа һайраған һандуғастар тауышы оло бер оркестр уйнауын хәтерләтә. Бейек күк тирәк ботағына ултырып кәкүк саҡыра, йылғаны кисеп барғанда балыҡтар аяҡҡа килеп һуғылып үтәләр, эргәлә генә күк ятыуҙа һыуҙың өҫтөн күрһәтмәй балыҡтар уйнай.


Программа тәьминәтен локалләштереү — Башҡорт Википедияһы\nПрограмма тәьминәтен локалләштереү Викимилектә\nИтальян теленә локалләштерелгән программа тәьминәте. Нейтраль икона эшләргә тырышҡандар: глобус Атлантик океан яғына әйләндерелгән\nПрограмма тәьминәтен локалләштереү — программа тәьминәтен ниндәй ҙә булһа илдең мәҙәниәтенә яраҡлаштырыу эше ул. Айырым бер өлөшө — файҙаланыу интерфейсын, программа тәьминәтенә ҡараған документацияны һәм файлдарҙы бер телдән икенсе телгә тәржемә итеү.\nЛокалләштереү ҡайһы берҙә L10N (бында L — инглиз телендәге localisation һүҙенең беренсе хәрефе, 10 — төшөрөп ҡалдырылған хәрефтәрҙең һаны һәм N — һуңғы хәреф) ҡыҫҡартмаһы менән тамғалана.\n1 Нимә ул локалләштереү\n2 Локалләштереү ҡоралдары\n3 Тел тегтары һәм кодтары\nНимә ул локалләштереү[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nMikTeX — тулыһынса локалләштереп бөтөлмәгән ҡатмарлы ПТ миҫалы.\nЗелёные — тел пакетын тоҡандырыу менән эшләй башлаусы функциялар:\n1. Рус хәрефтәрен индереү һәм уларҙың сағылышы.\n2. Төп һүҙ «Глава».\nҠыҙғылт һары — MikTeX-та булған, әммә ҡулланыусынан өҫтәмә эш-ғәмәлдәр талап иткән функциялар.\n3. Ауыш тамға «≤» — \_leqslant командаһы менән индерелә (\_le урынына).\nКрасные — рус типографикаһына яраҡлаштырылмаған функциялар (ә быны төҙәтеүсе пакеттар стандарт поставкала юҡ).\n4. Интегралдың курсив тамғаһы.\n5. Курсив грек хәрефе.\nЛокалләштереү интерфейсты икенсе телгә тәржемә итеүҙән генә тормай. Ул — күп кимәлле эш, беренсе аҙымдары хатта интерфейсҡа бөтөнләй ҡағылмайынса башҡарылырға мөмкин, ә һуңғылары программистарҙың, дизайнерҙарҙың һәм тәржемәселәрҙең уртаҡ эшмәкәрлегенән тора:\nТелде һәм милли стандарттарҙы индереү — программа башҡа илдә үҙ бурыстарын үтәй алһын өсөн иң кәрәкле минимум. Хәҙерге операцион системалар был мәсьәләләрҙең күп өлөшөн үҙ өҫтөнә ала, әммә программист был мөмкинлектәрҙе тормошҡа ашыра алырлыҡ кимәлдә квалификациялы булырға тейеш.\nЛокалләштерелгән операцион системала дөрөҫ эш итеү .\nПрограмманың ул ҡулланылған илдәге тауар закондарына яуап биреүен тәьмин итеү. Атап әйткәндә: маҡсат ителгән телдә документацияны нәшерләү, функцияларҙы патенттарға, монополияға ҡаршы ҡануниәткә, законы матбуғат тураһында, персональ бирелмәләрҙе һаҡлау тураһында закондарға яраҡлаштырыу… Мәҫәлән, Windows 98-ҙә бәхәсле территориялар арҡаһында сәғәт бүлкәттәрен яҡтыртыу юҡҡа сыға: дәғүәләшеүсе илдәрҙең икеһенә лә ярау бик ауыр.\nТел символдарын экранға сығарыу. Ихтыяж тыуһа, локалләштерелгән шрифттар эшләү. Башҡа яҙмаға яраҡлаштырыуҙың үҙ ҡатмарлылыҡтары булыуы мөмкин.\nТелгә бәйле башҡа ғәмәлдәр — текст индереү, алфавитҡа ярашлы сортировкалау, юл операциялары, орфография һүҙлектәре, юлдан юлға күсереү ҡағиҙәләре һәм башҡалар.\nМаҡсатлы илдең программаны эшләтеүгә бәйле стандарттары:\nДатаның, ваҡыттың, кәсерле һәм күп урынлы һандарҙың форматтары.\nКеше исемдәренең үҙенсәлектәре.\nХөкүмәт биргән документтар — социаль тәьминәт номеры, һалым түләүсене танытыу номеры, паспорт номеры.\nДәүләт структуралары өсөн программа тәьминәтенә талаптар — бирелмәләрҙең асыҡлығы, шифрлау стандарттары һәм башҡалар.\nТелевизион ҡушылмалар өсөн уйындарҙа — телевидение стандарты (PAL йә NTSC).\nПрограмма интерфейсында текстарҙы маҡсатлы телгә тәржемә итеү.\nҠатмарлы программа тәьминәтенең бөтә өлөштәрен дә тәржемә итеүҙең кәрәге юҡ. Мәҫәлән, күптәр Excel функцияларының атамаларын рус теленә тәржемә итеү менән риза түгел. Компьютерҙа рус хәрефтәре булмағанда программа тәьминәте хаталанып киткеләй, ә был хәбәрҙәр менән эш иткән белгес инглизсәһен дә аңлар ине.\nИнтерфейс элементтарын тигеҙләгәндә һәм урынлаштырғанда хәбәр юлдарының төрлө телдә төрлө ҙурлыҡта булыу мөмкинлеген иҫәпкә алыу (мәҫәлән, инглиз телендәге ҡәҙимге хәбәр, немец теленә тәржемә ителгәс, ҡағиҙә булараҡ, 17,3 процентҡа оҙонораҡ була). Йәнә уңдан һулға (ғәрәп, иврит), аҫтан өҫкә (япон) яҙыулы телдәр бар;\nТерминологияны тәржемә итеү үтә мөһим. Мәҫәлән, Windows'та браузер мәғәнәһендә ҡулланылған «күҙәтеүсе» термины бәхәсле.\nТекслы рәсемдәрҙе ҡабат төшөрөргә кәрәк. Телдән әйтелгән хәбәрҙәр булһа, уларҙы әйтеп сығырға кәрәк.\nМаҡсатлы илгә көйләүҙе бик һаҡ башҡарыу.\nҺүҙ формалары менән эш. Мәҫәлән, «3 файлдар табылды» формаһындағы кеүек хаталарға юл ҡуймаҫҡа.\nПрограмманың төп функцияларына йоғонто яһамаҫтай өҫтәмә стандарттар. Мәҫәлән: медиаплеерҙа дата/ваҡыт форматы, типографика үҙенсәлектәре.\nЛокалләштерелгән программаның сығанаҡ программа менән интероперабеллелеген тәьмин итеү. Мәҫәлән, документҡа «x*2,5» формулаһын индерҙек. Ә программаның инглиз версияһында ул эшләйме? Руссанан инглизсәгә селтәр уйынын көйләнек — верияларҙың тап килмәүенә һылтанып, бәйләнеште өҙмәҫме?\nПрограмманың маҡсатлы илдә киң ҡулланылған программа тәьминәте менән интероперабеллелеген тәьмин итеү. Мәҫәлән, төрлө илдә төрлө бухгалтер программаһы ҡулланыла, ә «1С: Предприятие» элекке СССР илдәренән ситтә әҙ билдәле.\nМилли менталитетты иҫәпкә алыу. Мәҫәлән: рустарҙа ҡыҙыл төҫ хәүеф менән генә түгел, байрам менән дә ауаздаш. Уйындарҙа йыш ҡына юморҙы алмаштырырға, ҡайһы берҙә хатта сюжетҡа төҙәтеү индерергә тура килә (мәҫәлән, Syberia 2 уйынында төрөк иммигранты Sirkos йәһүд Цукерманға әйләнгән).\nАмерикалағы почта йәшниге — электрон почта программаларында йыш ҡына шуны күреп өйрәнгәнбеҙ\nГрафиктарҙы (сплэш-экрандар, билдәләр һәм башҡалар) башҡа ил ысынбарлығына тап килтереп ҡабат төшөрөү. Мәҫәлән, төрлө илдә юл билдәләре, вилкалар һәм розеткалар, почта йәшниктәре төрлөсә була. Глобустың тамашасы йәшәгән яғын бороп ҡуялар. Бөйөк Британияла выключателдең аҫҡа төшөп торған яғы уттың яндырылыуын аңлата, ә элекке СССР-ҙа — киреһенсә.\nКлипарт-китапханаларға төҙәтеүҙәр индереү. Мәҫәлән, урындағы байрам күренештәре өҫтәлә. Мосолман илдәрендә клипарт тамырҙан үҙгәртелә — кеше һәм хайуан рәсемдәре алып ташлана, арабескалар өҫтәлә.\nШулай итеп, локалләштереү — бик ҡатмарлы һәм киң ҡоласлы операция, һәм программа тәьминәтен эшләгән саҡта уҡ уның киләсәктә интернационалләштерелеүе бик етди иҫәпкә алынырға тейеш. Беҙ беренсе-икенсе кимәлдә руслаштырылған программа тәьминәте ҡулланабыҙ; тулыһынса руслаштырылған программа тәьминәттәре юҡ. Apple компанияһының Mac OS X операцион системаһы тәрән локалләштереү миҫалы булып тора, унда локалләштерелгән милли йүнәлешле пиктограммалар ҙа осрай.\nЛокалләштереү ҡоралдары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nВизуаль программалау өсөн ҡулланыла торған ҡайһы бер ҡоралдар локалләштереүҙе еңелләштерә. Мәҫәлән, интерфейс элементтары китапханаһы GTK+'та төрлө телдәрҙә юлдарҙың төрлө оҙонлоҡта булыуына ҡағылышлы борсолаһы түгел, сөнки виджеттар автоматик рәүештә үҙенә кәрәкле үлсәмде һорай.\nӘммә күп осраҡта бындай мөмкинлектәр сикле була һәм локалләштереүҙең хаҡын арттыра. Был ҡоралдарҙа тәржемәсе менән эшләү саралары юҡ, тәржемәне автоматик тикшереү юҡ, уртаса бер ҡушымтаның тәржемәһенә контроллек итеү ҙә мөмкин түгел. Шунлыҡтан локалләштереү эшенә тотонор алдынан нәҡ программа тәьминәтен тәржемә итеүгә көйләнгән махсус саралар барлығы менән ҡыҙыҡһынырға кәрәк.\nПрограмма тәьминәтен локалләштереү өсөн махсус саралар ҙа ҡулланыла (мәҫәлән, Passolo), улар менюҙы һәм хәбәрҙәрҙе программа ресурстарында һәм компиляцияланған программаларҙа туранан-тура тәржемә итергә, шулай уҡ локалләштереүҙең дөрөҫ башҡарылыуын һынарға мөмкинлек бирә. Аудиовизуаль материалдарҙы (башлыса фильмдарҙы) тәржемә иткәндә лә махсус саралар, мәҫәләен, Swift, ҡулланыла, улар үҙҙәрендә тәржемә хәтеренең ҡайһы бер өлөштәрен берләштерә, өҫтәмә рәүештә ваҡытҡа ярашлы субтитрҙарҙың эшләнеүен, уларҙың экранда форматлашыуын тәьмин итә.\nТел тегтары һәм кодтары[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТел тегтары теге йәки был телдең төбәк үҙенсәлектәрен билдәләү өсөн ҡулланыла ала. Телде идентификатлау өсөн төп субтег (мәҫәлән, инглиз теле өсөн «en») һәм ҡулланыу төбәген аныҡлау өсөн өҫтәмә субтег була (мәҫәлән, «GB» — Great Britain, Бөйөк Британия). Субтегтар араһына ғәҙәттә — дефис, айырым осраҡтарҙа аҫһыҙыҡ тамғаһы ҡуйыла. Тел тегтары миҫалдары:\nИнглиз теле: en-GB (Британия инглизсәһе), en-US (Америка инглизсәһе), en-AU (Австралия инглизсәһе).\nИспан теле: es-ES (Кастилия испансаһы, Испанияның яҙма һәм һөйләш теле), es-MX (Мексика испансаһы), es-AR (Аргентина испансаһы), es-CO (Колумбия испансаһы).\nПортугал теле: pt-PT (Европа португалсаһы, Португалияның яҙма һәм һөйләш теле), pt-BR (Бразилия португалсаһы).\nҠытай теле: zh-CN (материктағы Ҡытай, ябайлаштырылған иероглифтар), zh-TW (Тайвань, традицион иероглифтар), zh-HK (Гонконг, традицион иероглифтар).\nРус теле: ru-RU (русса, Рәсәй).\nБашҡорт теле: ba (башҡортса).\nТелдәрҙең кодтары һәр телде идентификатлау өсөн ISO 639-2 стандарты менән өс хәрефле термин рәүешендә билдәләнә, мәҫәлән, инглиз теле өсөн — «eng», тувалу өсөн — «tvl», башҡорт теле өсөн — bak. Шул уҡ ваҡытта, телдең ISO 639-1 стандарты буйынса ике хәрефле коды булһа, был өс хәрефлеләр тег итеп ҡулланыла алмай.\n↑ 1,0 1,1 Adobe InDesign в Индии: локализация без перевода - полезные статьи на сайте бюро переводов «Транслинк»\n↑ Точка с запятой. IT Happens (2011-08-09). — Пример ПО, некорректно работающего в локализованной ОС. 7 февраль 2014 тикшерелгән.\n↑ . Мәҫәлән, растр шрифтлы иҫке версииялар Winamp локалләштерелгән операция системаларында дөрөҫ эшләй, әммә русса атамаларҙы сығармай\nLangTool - веб-приложение для автоматического перевода проектов 2018 йылдың 10 август көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Программа_тәьминәтен_локалләштереү&oldid=1056459 ҡабул ителгән