Ергә бәйле кешеләр яҙмышы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Ергә бәйле кешеләр яҙмышы\nЕргә бәйле кешеләр яҙмышы 16.04.2013 // Йәмғиәт\nРайон активының эш көнө хакимиәт башлығы Малик Вахитов үткәргән оператив кәңәшмәнән башлана, тигәйнеләр. Алдан аныҡ ваҡытын асыҡлағайныҡ, шуға иртәләнек, хакимиәт бинаһына аяҡ баҫҡанда, сәғәт һигеҙ тулмағайны әле. "Бигерәк иртәләп ташланыҡ", — тип уңайһыҙланып та ҡуйҙыҡ. Тәҙрәләрҙә ут күренгәс, бүлмәләргә "йән" инде, тип тынысландыҡ. Күп тә үтмәй, еңел генә баҫып, Малик Шакир улы эш урынына күтәрелде. Ул арала урынбаҫарҙар, идаралыҡ начальниктары, ҡәләм-ҡағыҙҙарын тотоп, күнегелгән ғәҙәт буйынса, башлыҡ бүлмәһенә ашыҡты. Инеүселәр ултырышып бөткәс, Малик Вахитов, хәйерле көн теләп, кәңәшмәне башланы.\n"Яҙҙың һуңлабыраҡ килеүе — беҙҙең файҙаға"\nҺәр белгес үҙе яуаплы өлкә йәки тармаҡтың хәл-торошо менән ҡыҫҡаса таныштырып сыҡты. Бөгөн кем ниндәй эш менән мәшғүл буласаҡ, ҡайҙа һәм ниндәй маҡсатта барасаҡ, күпме сара үтәсәк — район етәксеһе барыһы хаҡында ла хәбәрҙар булды. Тәү ҡарауға ғына хакимиәттәгеләр яҡты һәм йылы бүлмәләрҙә ултыра, эштәре яйға һалынған кеүек икән. Ҡыҫҡа ғына отчеттарын тыңлағандан һуң уҡ эш көндәре ҡыҙыу булмаҡсы тип һығымта яһаныҡ. Мәҫәлән, райондың мәҙәни һәм спорт тормошо гөрләп торһон өсөн әллә күпме ойоштороу сараһы көтә. Финанс буйынса белгестәр ҙә һәр мәсьәләне һуңламай хәл итергә тейеш. Авария хәлендәге торлаҡ проблемаһы ла көнүҙәк. Әйткәндәй, граждандарҙы иҫке, туҙған йорттарҙан күсереү программаһына ярашлы, былтыр 24 ғаиләне яңы фатирға урынлаштырырға тейеш булғандар, ләкин төҙөүселәр ғәйебе менән ул кисектерелгән. Кешеләрҙең мөрәжәғәтен ҡарауҙы, уларға яуап биреүҙе лә оҙаҡҡа һуҙырға ярамай. Хәҙер халыҡты күберәк ер майҙаны алыуға һәм торлаҡ-коммуналь хеҙмәттәргә бәйле мәсьәләләр борсой. Планлы ремонт эштәре башланыу сәбәпле, ҡалала бер нисә йортта электр уты ваҡытлыса һүндереләсәк, быны ла күҙәтеүгә алыу мотлаҡ. Ҡыҙылъяр ауылынан Л. Напольская шәхси ярҙамсы хужалығына ҡағылған мәсьәлә буйынса ҡабул итеүгә яҙылған. Төштән һуң балалар баҡсаһы асыу планлаштырылған... Көнэлгәре үткән район Советы депутаттарының сессияһында ҡаралған мәсьәләләрҙе хәл итеү барышын да күҙ уңынан ысҡындырмаҫҡа тейеш етәксе.\nХакимиәт башлығының беренсе урынбаҫары, ауыл хужалығы идаралығы начальнигы Александр Барановтың сығышы оҙонғараҡ һуҙылһа ла, башлыҡ бүлдермәй, диҡҡәт менән тыңланы. Яҙғы сәсеүгә әҙерлек тураһында һәм малсылыҡҡа бәйле күп кенә мәғлүмәт еткерҙе ул.\nАлександр Михайлович элгәре көн Ауыл хужалығы министрлығында малсылыҡ буйынса селектор кәңәшмәһендә ҡатнашҡан, һөйләшеү быйылғы ике айҙағы эш һөҙөмтәһе хаҡында барған. Район һөт, ит етештереүҙе арттырыу һәм мал һаны күрһәткесе буйынса алдынғылар рәтендә. Мәләүездәр һатҡан һөттөң 80 проценты юғары сортлы, ә күп кенә төбәктәрҙә һиҙелерлек түбән икән.\n— Кварталды ҙур ғына үҫеш менән тамамларбыҙ, тип уйлайым, — тип коллегаларының күңелен күтәреп ебәрҙе ул.\nАуыл хужалығы идаралығы начальнигы тағы бер һөйөнөслө хәбәр ишеттерҙе — алдағы аҙнанан һөткә дотация бирә башлаясаҡтар. Яҙғы сәсеүгә лә ярҙам вәғәҙә иткәндәр.\nБаранов “Ергән” МТС-ында үтәсәк агрономия конференцияһына әҙерлек тамамланыуын, сараның көндөң тәүге яртыһында башланасағын да хәбәр итте. Башҡорт дәүләт аграр университеты, "Башплодородие" предприятиеһы белгестәре лә килмәксе икән. Малик Шакир улы ла унда ҡатнашырға теләк белдерҙе.\n— Ғалимдар менән тығыҙ бәйләнеш булдырыу, кәңәштәрен тотоу, яңы технологиялар ҡулланып эшләү кәрәк. Уларҙы сараға саҡырыуығыҙ һәйбәт, — тип хуплап та ҡуйҙы.\nХужалыҡтарҙа сәсеү агрегаттарына техник күҙәтеү үткәрелгән, әҙерлек юғары баһа алған.\nҺәр өлкә һәм тармаҡ алдындағы бурыс-маҡсаттарҙы ҡыҫҡаса барлап байҡағандан һуң, хакимиәт башлығының күҙ алдына бөгөн атҡарыласаҡ эш күләме бөтә тулылығында баҫты.\n— Әлегә көндәрҙең һалҡынса тороуы, ҡапыл йылытып ебәрмәүе — беҙҙең файҙаға. Синоптиктар тиҙҙән һауа температураһының күтәрелеүен вәғәҙә итә, шуға күрә ташҡынға ҡаршы әҙерлекте көсәйтеү мотлаҡ, — тип иҫкәртергә лә онотманы.\nОшо көндәрҙә хакимиәт башлығы урынбаҫары, финанс идаралығы начальнигы Галина Гончаренко оло ҡыуаныс кисергән — "Рәсәйҙең финанс эштәре отличнигы" билдәһе менән наградланған. Хеҙмәттәштәрен ваҡытында ҡотлап китеүҙе кәрәк тип һанап, Малик Вахитов уны уртаға саҡырҙы.\n— Галина Николаевнаның хеҙмәте лайыҡлы баһаланды. Был — беҙҙең өсөн дә шатлыҡлы ваҡиға. “Районыбыҙҙың финанс министры” тип йөрөтөүебеҙ юҡҡа түгел, үҙ өлкәһендә яҡшы белгес. Уға артабан да ҙур уңыштар теләйбеҙ һәм ихлас күңелдән ҡотлайбыҙ! — тип гөлләмә бүләк итте.\nКәңәшмә тамамланғас, башлыҡҡа атҡарылаһы эштәрҙе анализлап оҙаҡ ултырырға форсат теймәне. Шылтыратыуҙарға яуап биреү өсөн телефон трубкаһына ла йыш үрелде. Кисектергеһеҙ тип индерелгән йәки әле үк Өфөгә ебәрелергә тейеш тигәндәрен ентекле ҡарап сығып, байтаҡ ҡағыҙға ҡултамғаһын да ҡуйҙы.\nШул арала конференцияла ҡатнашыу өсөн юлға сығыр ваҡыт та етте. Көнүҙәк мәсьәләгә арналған мөһим сараға һуңлап килеү, йыйылыусыларҙы көттөрөү килешмәҫ тип, хакимиәт башлығы урынынан ҡуҙғалды.\nКүргән менән ишеткән бер түгел\nКабинетта ултырып ҡына ҙур районға идара итеп булмай. Үҙ күҙҙәрең менән күреп, кәрәк икән, шунда уҡ төҙәтмә индереп, күрһәтмә биреп йәки хуплап китеү күпкә һөҙөмтәле. Малик Шакир улы конференцияла ҡатнашыусыларҙың барыһы менән дә тиерлек яҡшы таныш. Хәл-әхүәл белешкән арала ла байтаҡ ҡына хужалыҡ етәкселәренең, фермерҙарҙың нисек һулыш алыуҙарын һиҙемләргә өлгөрҙө.\n“Ергән” МТС-ы техникаһына берәүҙәр ҡыҙыҡты, икенселәр үҙҙәрендә булмауына уфтанды ла, ахырыһы. Үҙе һөргән, сәскән-урған ғына түгел, ашлама индереп барған, үлсәгән һәм башҡа әллә күпме төр эште бер юлы атҡарырға һәләтле яңы быуын трактор-сәскестәрҙе беҙҙең кеүек тәүләп күреүселәр хайран ҡалды. Сит ил техникаһы менән таныштырған егеттәр, әйтерһең дә, имтихан тотто, әллә күпме һорауға шартлатып яуап биреп торҙо. Ә район башлығын, быға тиклемгеләренән айырмалы, яғыулыҡты тотоноу, сығымдарҙы күпмегә ҡыҫҡартып булыуы ҡыҙыҡһындырҙы.\nСалауат исемендәге хужалыҡтың машина-трактор паркының ҡеүәте лә ергәндәрҙекенән әллә ни ҡалышмай тиерлек. Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре Сибәғәт Ғәйнуллин етәкселегендәге кооператив районда көслөләрҙән һанала. Май сүлмәге тышынан билдәле тигәндәй, салауаттарҙың эше ырамлы барыуына машина-трактор паркындағы өр-яңы техникаға ҡарап та ышанырға мөмкин. Байтаҡ улар бында. Шуға ла Сибәғәт Абдулхай улының һәр береһенең үҙенсәлеге менән таныштырғанда йөҙөндә ғорурланыуын да күрергә мөмкин ине.\nӘйткәндәй, былтыр районда "500 ферма" программаһы буйынса заманса мал ҡураһын сафҡа индергән ике хужалыҡтың береһе "Сухайла" булһа, икенсеһе — улар. Эштәре әле лә ырамлы бара, барлыҡ көс яҙғы сәсеүгә әҙерлеккә йүнәлтелгән, сәсеү өсөн I һәм II класлы орлоҡ әҙерләнгән, ашлама туплау ҙа дауам итә.\nБында күргәндәрҙән район хакимиәте башлығы ҡәнәғәт ҡалды кеүек. Былтырғы ҡоролоҡта зыян күреүҙәренә ҡарамаҫтан (15 мең гектарҙан ашыу майҙандағы сәсеүлек юҡҡа сыҡҡан), район иген, көнбағыш һәм шәкәр сөгөлдөрөн тулайым етештереү буйынса республикалағы иң яҡшы бишәү иҫәбенә ингән. Әлбиттә, үҫтерелгәндең бөртөгөн дә юғалтмай йыйып алырға агротехник сараларҙы тейешенсә атҡарыуға булышлыҡ иткән яңы быуын техникаһының да өлөшө ҙур. Былтыр заманса трактор-сәскестәр һатып алыуға 130 миллион һумдан ашыу аҡса тотонолған. Алдағы ике йылда уларҙың һанын тағы ла күбәйтмәкселәр. Ошо урында мәләүездәрҙең республика Президенты Рөстәм Зәки улы Хәмитовҡа, Хөкүмәткә һәм Ауыл хужалығы министрлығына рәхмәтле булыуҙарын да әйтеп китеү урынлы булыр. Былтыр, мәҫәлән, уларҙың ярҙамы менән сәнәғәткә, ауыл хужалығы, торлаҡ-коммуналь һәм социаль өлкәгә ҙур күләмдә инвестиция йәлеп ителгән.\nХужалыҡтың иген һаҡлағысы менән танышҡанда ла йәнлелекте һүрелтмәне башлыҡ. Арттараҡ ҡалғандарҙы йәһәтләне, ҡыйыуһыҙыраҡ ҡыланғандарҙы гәрәбәләй орлоҡтарға күҙ һалырға әйҙәне.\n— Салауаттарҙан өйрәнер эштәр күп. Бигерәк тә һеҙгә, фермерҙарға, төбәп әйтәм. Ана, ҡарағыҙ, ниндәй орлоҡ әҙерләгәндәр! Үҙегеҙ сәсәсәк орлоҡ менән сағыштырығыҙ әле! Ҡоротҡостарға, сүп үләндәренә ҡаршы ҡулланылған препараттар менән дә ҡыҙыҡһынығыҙ, һатып алырға тырышығыҙ. Юғиһә, ҙур көс түгеп үҫтерелгән иген баҫыуҙары ҡоротҡостан оло зыян күрә, күпме уңыш юғалтыла, — тип фермерҙарҙы еңелсә генә шелтәләп тә алды.\nҠабатлауҙан доға иҫкермәй...\nКонференцияның Ергән мәҙәниәт һарайында үткән пленар өлөшөндә лә "дилбегәне" бушатманы башлыҡ.\n— Яҙғы сәсеү эштәре башланыр алдынан һәр ваҡыт йыйылабыҙ, бер үк тиерлек мәсьәләләр хаҡында һүҙ алып барабыҙ, яңыса ҡараш ташлап хәл итергә килешәбеҙ. Әммә йыл да нимәгәлер булһа ла абынабыҙ. Агротехник сараларҙы тейешенсә атҡарғанда, ғалимдарҙың кәңәшен тотоп эш иткәндә, сығымдар күпкә кәмер ине. Арағыҙҙа биология менән "дуҫ" бер фермер бар. Әйтәйек, район буйынса уртаса күрһәткес 30 центнер икән, ти, уныҡы — 60. Һеҙ ҙә өйрәнегеҙ, тәжрибә уртаҡлашығыҙ, — тип яңыса эш итергә өндәне етәксе.\nҺуңыраҡ сарала ауыл хакимиәттәре башлыҡтары ҡатнашыуының да сәбәбе аңлашылды.\n— Фермерҙарға, шәхси хужалыҡтарға ярҙам ҡулы һуҙығыҙ. Ауыл халҡы эшһеҙ ятмаһын, үҙ-үҙҙәрен тәьмин итерлек шөғөл тапһын, — тип өндәште уларға Малик Шакир улы.\n— Яҙғы сәсеү барышында бер генә кешенең дә бәләгә тарыуына юл ҡуйылмаһын. Ағыулы матдәләр менән эш итеүселәрҙе туҡландырыу яҡшы булырға тейеш. Хеҙмәт кешеһе тураһында һүҙ барғанда, хәүефһеҙлек сараларына ҙур сығым китә тигән һүҙ урынһыҙ, — тип мәсьәләгә етди ҡарарға саҡырҙы.\nКешеләр өсөн эшләү башлыҡтың да төп принцибы булыуын мәләүездәр күптән белә. Етәкселектә ун йыл ғүмер һис тә аҙ түгел. Ғөмүмән, ошо турала һүҙ алып барғанда, һөҙөмтәгә күҙ һалыу урынлы булыр, моғайын. Былтыр төбәктә халыҡтың йәшәү кимәленең төп күрһәткестәре үҫеүенә өлгәшелгән. Мәҫәлән, эш хаҡы 22 процентҡа артҡан. Бюджет өлкәһе хеҙмәткәрҙәренең дә ҡулына аҡса күберәк инә башлаған. Торлаҡ төҙөү ҙә әүҙем бара. Йән башына тура килгән торлаҡ күләме буйынса район республикалағы алдынғы бишәү иҫәбендә. Һандар теле менән әйткәндә, барлығы 51 мең 400 квадрат метр торлаҡ файҙаланыуға тапшырылған.\nӘйткәндәй, ауыл хужалығындағы иң ҙур проекттарҙың береһе лә Мәләүездә тормошҡа ашырыла. Былтыр унда 1 миллиард һумлыҡ эш атҡарылған. Һөҙөмтәлә күркә үрсетеү һәм итен эшкәртеү буйынса комплекстың икенсе сиратын төҙөү тамамланған. Үткән йыл М. Ғафури исемендәге ҡошсолоҡ комплексында республика Президенты Рөстәм Хәмитов менән Рәсәй ауыл хужалығы министры Николай Федоров булып, предприятиены ғына түгел, ә уның социаль өлкәләге әһәмиәтен дә юғары баһалаған.\nКескәйҙәрҙе йыйҙы "Йылмайыу"\n"Йылмайыу" тип аталған 20-се балалар баҡсаһын асыу тантанаһына барғанда иртәнгә шаҡырайып туңған аяҡ аҫтын яҙ ҡояшы ярайһы уҡ иреткәйне инде. Бер төркөм ата-әсә, мәғариф хеҙмәткәрҙәре һәм, әлбиттә, сағыу шарҙар тотҡан кескәйҙәр бик йылы ҡаршы алды. Шатлыҡтары менән уртаҡлашып, һәммәһе лә республика Президенты Рөстәм Хәмитовҡа, район хакимиәте етәкселегенә, төҙөүселәргә һәм бағыусыларға рәхмәт һүҙҙәре еткерҙе. Ә майҙан хужалары — кескәйҙәр — һөйөнөстәрен шиғри юлдар аша белдерҙе.\nҠыйыу хәҙер бәләкәстәр, сатнатып шиғыр һөйләйҙәр, береһенән-береһе талантлыраҡ.\nБалалар эргәһенә килгәс, башлыҡтың агрономия конференцияһындағы етдилегенең тамсыһы ла ҡалманы.\nҺоҡланырлыҡ та шул малай һәм ҡыҙҙар! Йылмаймаҫ ереңдән йөҙөң балҡып китә, йомшармаҫ урында ирейһең. Сығыштарын ҡарап кинәнде, рәхәтләнеп ҡул сапты район етәксеһе.\nМалик Вахитов өҫ кейемен һалып, ашыҡмай ғына бүлмәләрҙе ҡарап сыҡты. Һорауҙарына шунда уҡ яуап алды, әле теге мәсьәлә ҡыҙыҡһындырҙы уны, әле быныһы. Балалар өсөн бит, һаулыҡтарына зыян килтерерлек, бәлә-ҡазаға тарытырлыҡ булмаһын. Белгестәр тикшереүен-тикшергәндер, әммә тағы бер ҡат энә күҙәүенән үткәреү артыҡ түгел. Нәҡ яҙ ҡояшы һымаҡ балҡыған бүлмәләр, сағыу келәмдәр, күҙҙең яуын алырлыҡ тәҙрә ҡорғандары, заманса йыһаздар, ғөмүмән, йәйғор төҫтәренән генә торған бинанан ҡәнәғәт ҡалмау мөмкин түгел.\nИшектән инеү менән күҙ стеналағы һүрәткә төшә. Баҡсаның исемен, йәғни йылмайыуҙы символлаштыра икән. Хакимиәт башлығы ошондай уҡ һүрәтте барлыҡ төркөмдә лә күрергә теләүен әйткәйне, мөдир: "Ысынлап та, шулай иткәндә һәйбәт буласаҡ", — тип тәҡдимде хупланы.\nЕнтекле танышыуының, ҡыҙыҡһыныуының сәбәбе аңлашыла, әлбиттә. Әлегә тиклем элекке балалар баҡсаһы бинаһында мәктәп-интернат урынлашҡан булған. Уны яңынан кескәйҙәргә ҡайтарыу өсөн ярайһы уҡ ҙур күләмдә аҡса тотонолған. Республика бюджетынан бүленгән 25 миллион һум төҙөлөш-монтаж эштәрен атҡарыуға, район ҡаҙнаһынан бүленгән 6,5 миллион һум йыһазландырыуға йүнәлтелгән. Иҫкегә тейһәң, иҫең китә тигәндәй, барыһын да яңыртырға тура килгән. Мәҫәлән, электр үткәргестәр, канализация, һыу торбалары тулыһынса алмаштырылған, пластик тәҙрәләр ҡуйылған. Әлегә тышҡы яғына ҡул теймәгән.\n— Борсолмағыҙ, уныһына ғына ҡалғас, атҡарырбыҙ, — тип шунда уҡ вәғәҙә итте Малик Шакир улы. — Иң мөһиме — 14 төркөм асылып, 350 бала өсөн баҡса мәсьәләһе хәл ителде. Етмәһә, ике төркөм тулы булмаған һәм күп балалы ғаиләләрҙә тәрбиәләнгәндәр өсөн тәғәйенләнгән, ул тәүлек әйләнәһенә эшләйәсәк. Дүртәүһе — милли төркөм, — тип йәнә ҡыуандырып ҡуйҙы.\nБиләмәгә сыҡҡас, етәксенең үткер күҙенә канализация ҡапҡасы салынды. Эргәһендә генә торһаҡ та, беҙ уны ниңәлер шәйләмәгәнбеҙ. Ныҡлы ябылғанмы, хәүеф тыуҙырырлыҡ түгелме — ошолар ҡыҙыҡһындырҙы уны. Тирә-яғын төҙөкләндереүгә ҡағылышлы күрһәтмәләр бирергә лә өлгөрҙө.\n20-се балалар баҡсаһы асылыуға һөйөндө мәләүездәр. Хәҙер ҡалала өстән ете йәшкә тиклемге кескәйҙәрҙе урынлаштырыу өсөн сират етеүен оҙаҡ көтөргә кәрәкмәйәсәк. Тағы шуныһы шатлыҡлы: балалар күберәк тыуа. Районда икенсе йыл инде халыҡтың тәбиғи артыуы һаҡлана — тыуым үлемгә ҡарағанда күберәк.\nБалалар баҡсаһы мәсьәләһен хәл итеүгә етди ҡарауҙарының һөҙөмтәһе бар. Былтыр, мәҫәлән, өҫтәмә 165 урын булдырылған. Урындағы ҡаҙнанан ремонт һәм йыһаздар һатып алыуға 15 миллион һум бүленгән. Быйыл Шәкәр заводы биҫтәһендә яңы баҡса төҙөү һәм элекке өс бинаны яңынан кескәйҙәргә ҡайтарыу планлаштырыла. Төбәктә мәктәпкәсә йәштәге балалар учреждениелары проблемаһын 2016 йылға хәл итеп бөтмәкселәр. Изге ниәттәре тормошҡа ашыр мәләүездәрҙең. Район хакимиәте башлығы М. Вахитов был мәсьәләлә лә республика Президенты Рөстәм Хәмитовтың оло ярҙамын тойоуҙарын белдерҙе.\nМатурлыҡты, нәфислекте кеше тыуҙыра. Яманлыҡты, яуызлыҡты ла әҙәм балаһы үҙе ҡыла, киләсәген дә үҙе емерә. Берәүҙәре ғүмер баҡый ал-ялһыҙ ерҙә ныҡлы һәм матур эҙе ҡалһын өсөн тырыша, башҡаларға игелеге, яҡшылығы тейһен тип ҡиблаһынан тайпылмай йәшәй белә.\nИкенселәре, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, булғандың ҡәҙерен белмәй, үҙ баһаһын төшөрөрҙәй ҡылыҡ ҡыла, фани донъяла ҡунаҡ ҡына икәнлеген дә, сама тигәнде лә онотоп көн итә.\nМалик Шакир улы — тәүгеләре рәтендә. Йөктөң һәр саҡ ауырырағын күтәргән, вазифаның яуаплырағын йөкмәгән, ышанысты эше менән генә түгел, ә холоҡ-фиғеле менән дә аҡлаған, булдыҡлылығын һәр ғәмәле менән раҫлағандар сафында.\nДан өсөн дә тартмай ул хакимиәт башлығы йөгөн. Тәғәйенләгәндәр — ризалашҡан. Ышанғандар — ышанысты аҡлай. Закон-ҡарарҙар туҡтауһыҙ үҙгәреп торған, бойороҡ өҫтөнә бойороҡ төшөрөлгән заманда яраҡлашам тиһәң дә, өлгөрәм тиһәң дә, ай-һай, еңел түгелдер етәкселек итеү. Бындай осраҡта аҡылыңа һәм тәжрибәңә һәм, әлбиттә, үҙеңә ышанған кешеләргә таяныу — иң дөрөҫ юлдыр.\n"Бөгөнгә эшем бөттө минең", — тип кисен йылмайып хушлашһа ла, төбәктең, ошо яҙғы көндәге ваҡиғаларҙы анализлайһы, хәл итеү юлдарын эҙләйһе, иртәгәгә, тимәк, киләсәккә ялғайһы бар әле уның.\nЭйе, алда атҡараһы эштәре күп әле мәләүездәрҙең. Мәҫәлән, сифатлы эсәр һыу менән тәьмин итеүҙе көткән ауылдар бар. Тирә-яҡты төҙөкләндереү буйынса ла ең һыҙғанып тотонорға кәрәк. Ғалимдар, баҫыуҙарҙың уңдырышлы ҡатламы бөтөп барыуын раҫлап, йәнә уйға һалды. Быға һис тә юл ҡуйылырға тейеш түгел. Ашламағанда, ваҡытында ошо сараны күрмәгәндә, киләсәктә уңыштың ниндәй буласағын фаразлап тороу кәрәкмәй. "Башплодородие" предприятиеһының генераль директоры Альберт Лоҡмановтың иҫкәртеүенә лә һәр хужалыҡ етәксеһенең һәм фермерҙың ныҡлы ҡолаҡ һалыуы мотлаҡ. Киләһе йылдан ер майҙандары иҫәпкә ҡуйылған осраҡта ғына субсидияға өмөт итергә була.\nМәләүез районы Федоровка, Стәрлебаш, Стәрлетамаҡ, Ишембай, Бөрйән, Күгәрсен һәм Көйөргәҙе райондары менән сиктәш урынлашҡан.\nӨфөнән 223 километр алыҫлыҡта.\nМайҙаны — 320 мең гектар.\nМәләүез ҡалаһы һәм районында 88 меңдән ашыу кеше йәшәй.\nРайон 16 муниципаль берәмеккә бүленгән.\nАуыл хужалығы ерҙәренең майҙаны — 173,80 мең гектар.\nҺандар һәм дәлилдәр\n2012 йылдың йомғаҡтары буйынса бюджет күләме 1 миллиард 305 миллион һум тәшкил иткән.\nБылтыр иҡтисади эшмәкәрлектең бөтә төрө буйынса һатылған продукция, үтәлгән эш һәм хеҙмәт күләме — 9,9 миллиард һум, йәғни унан алдағы йылға ҡарата 114,6 процент тәшкил иткән.\nЭшһеҙлек кимәле — республикала иң түбәне.\nЙән башына торлаҡ төҙөү күләме буйынса район республикалағы алдынғы бишәү иҫәбендә.\n2012 йылдың IV кварталы йомғаҡтары буйынса, район социаль-иҡтисади үҫеше яғынан үҙ төркөмөндә (12 район араһында) I урын алған.\nЙән башына тура килгән инвестиция буйынса район үҙе һымаҡ муниципаль берәмектәр араһында I урынды биләй.\nРайонда 23 мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы бар. Шуның 16-һы — ҡалала, етәүһе — ауылда.\nАуылдарҙағы 11 филиалда 4 363 бала тәрбиәләнә, был дөйөм һандың 63 процентын тәшкил итә.\nБер йәштән алып ете йәшкә тиклемге кескәйҙәр һаны — 6 876.\nБылтыр балалар баҡсаларында 105 урынлыҡ өҫтәмә өс төркөм булдырылған.\nСәйет һәм Үрге Юлдаш ауылдарында балалар баҡсаһы асылған.\nАвтор: Минзилә ҒАБДРАХМАНОВА\nФото: Айрат НУРМӨХӘМӘТОВ\nБәхәс (Юмореска) 20.02.2019 // Йәмғиәт\n– Шунан нисек, мине нимә тиҙәр? Ике аҙналап “егет” булып йөрөгән Хәйрүштең бөгөн эшкә килгәс тәүге...\n“Ял итеүе күңелле, ә өйҙә рәхәт!” 20.02.2019 // Йәмғиәт\nТап шундай уйҙар менән ҡайтты Ишембай районында ял иткән Сибай балалары....\nВилдан менән иптәштәре диңгеҙҙә ял итәсәк 20.02.2019 // Йәмғиәт\nБөгөн иртән Сибай ҡалаһынан 250 бала Ҡырым Республикаһы шифаханаларында ял итеү өсөн Магнитогорск...\nБөрөнө һәм Күмертауҙы уҙҙылар 20.02.2019 // Йәмғиәт\nИглин районы халҡы быйыл 1 ғинуарға 64 796 кешене тәшкил иткән. Был күрһәткес буйынса улар бер йыл...\nИң яҡшы ер белгестәре... ҡалала! 20.02.2019 // Йәмғиәт\n“Росреестр”ҙың Башҡортостан буйынса идаралығы “2018 йылда Башҡортостанда иң яҡшы муниципаль ер...\n№ 20 (27572) 20 февраль, 2019 йыл


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КӨНАУАЗ - 2017 - Мәҡәләләр\nЛена СӨЛӘЙМӘНОВА, тарих фәндәре докторы, профессор: Беҙҙә элек-электән башҡорт мәктәбен мәҙрәсәләргә генә бәйләгән ҡараш йәшәп килә. Әммә ғәмәлдә башҡорт милли донъяуи мәктәбе 19-сы быуаттың икенсе яртыһында уҡ була һәм быйыл уға 150 йыл тула. Хатта Земство вәкилдәре 1867 йылда Ырымбур губернаһының Иманғол ауылында асылған беренсе башҡорт мәктәбен Рәсәйҙең көнсығышындағы иң боронғо рус-башҡорт мәктәбе тип теркәп ҡалдырған.\nНи өсөн был фактҡа иғтибар йүнәлтәм, сөнки башҡорт мәктәбенең барлыҡҡа килеүе - ул кемдеңдер фантазияһы, уйҙырма модель түгел, ә ижтимағи-тарихи үҫеш һөҙөмтәһе. Сөнки мәғариф - ул оҙайлы процесс һәм ул белем, мәғлүмәт, мәғрифәт кенә түгел, ә шәхестең, уның рухи-әхлаҡи потенциалының формалашыуы. Барыбыҙ ҙа туған тел, милли мәҙәниәт аша быуындар бәйләнеше барлыҡҡа килгәнен белә, сөнки тамырҙарыбыҙ рухиәтебеҙҙе һуғарып тора. Тарихыбыҙ - боронғолоҡ ҡына түгел, ә бөгөнгө баҙар мөнәсәбәттәренә, үҫешкә яраҡлаштырып файҙаланырға мөмкин булған ҙур ҡеүәт ул. Шулай ҙа әленән-әле, башҡорт телен уҡытыуҙы тыялар, тигән һүҙҙәр ишетелә. Ғәмәлдә, РФ Конституцияһының 26-сы статьяһындағы 1-2-се пункттар һәр кемдең үҙенең милләтен билдәләү һәм күрһәтеү хоҡуғын, берәү ҙә икенсе милләт тип мәжбүр ителә алмау, һәр кемгә туған тел менән файҙаланыу, аралашыу, тәрбиә биреү, уҡытыу һәм ижад итеү телен ирекле һайлау хоҡуғын бирә. "Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында" Федераль закондың төп мәлдәре лә ошо положениенан сығып эшләнгән һәм ул белем биреү мөнәсәбәттәрен тыймай, киреһенсә, дәртләндерә генә.\nШулай уҡ ҡайһы бер мәлдәргә иғтибар йүнәлткем килә. Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты комиссияһы тикшереүҙәре асыҡлауынса, күп мәктәптәрҙә тирә-яҡ мөхитте өйрәнеү, музыка дәрестәрендә, шулай уҡ башҡа предметтарҙы уҡытҡанда этномәҙәни компонент ҡулланылмай, йәғни башҡорт мәктәптәрендә Федераль белем биреү дәүләт стандарттары үтәлмәй булып сыға. Быны ситтән килеп кемдер түгел, ә шундағы уҡытыусылар, мәктәп етәкселеге үҙе хәл итергә, тормошҡа ашырырға тейеш. Барлыҡ предметтарҙа ла башҡорт халҡы, уның арҙаҡлы вәкилдәре, республика, башҡорт халҡының рухи ҡеүәтен формалаштырған шәхестәр тураһында һөйләргә мөмкин. Әммә был тормошҡа ашырылмай. Шулай уҡ уҡыусыларҙың туған телдә белем алыу ғына түгел, имтихан биреү хоҡуғы ла гарантияланған. "Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында" Федераль закондың "Йомғаҡлау аттестацияһы" статьяһында уҡыусыларҙың туған телдән йомғаҡлау имтиханы тапшырыу хоҡуғы билдәләнә. Ләкин Башҡортостанда шундай хәл килеп тыуҙы: башҡорт лицей-гимназиялары үҙҙәренең уҡыусыларын башҡорт теленән һәм әҙәбиәтенән имтихан тапшырырға әҙерләһә, элекке РФ мәғариф һәм фән министры Дмитрий Ливановтың 2013 йылдың декабрендәге ике хатына ярашлы, бындай имтихандарҙы уҡытыу РФ Мәғариф һәм фән министрлығы грифы һалынған әсбаптар нигеҙендә алып барылған осраҡта ғына мөмкин икән. Артабан асыҡланыуынса, баҡтиһәң, бындай талап күптән, тиҫтә йылдан ашыу ҡуйылған була. Ә Башҡортостанда телдәрҙе уҡытыу, ғөмүмән, милли мәктәптәрҙә уҡытыу грифы булмаған дәреслектәр менән алып барылған. Күрше Татарстан Республикаһында был ваҡытҡа 21 дәреслек кәрәкле гриф алған. Шундай мөнәсәбәт булғанда, ниндәй тыйыу тураһында һүҙ булыуы мөмкин?\nБашҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙа ла бер ниндәй тыйыуҙар юҡ. РФ Конституцияһы милли берәмектәргә үҙ дәүләт телдәрен иғлан итеүҙе гарантиялай, "Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында" Федераль законында Рәсәй Федерацияһында дәүләт теле булған рус теле менән бер рәттән, субъекттар үҙҙәренең дәүләт телен уҡыта алыуы тураһында билдәләнә. Әммә Башҡортостанда был йәһәттән тағы ла бер "ләкин" килеп тыуа: Федераль законда, субъекттарҙың дәүләт телдәре федераль ҡануниәт нигеҙендә генә түгел, ә урындағы закондар нигеҙендә тормошҡа ашырыла, тиелә. "Башҡортостан Республикаһында Мәғариф тураһында" Закондың 6-сы статьяһында иһә, дәүләт теле булараҡ башҡорт теле Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына ярашлы уҡытыла, тип кенә яҙыла. Тимәк, БР законына тиҙ арала үҙгәрештәр индереү, уны камиллаштырыу зарур.\nБынан тыш, Федераль законда белем биреү мөнәсәбәттәрендә ҡатнашыусы булып атай-әсәйҙәр тороуы билдәләнә. Ә беҙҙә ни өсөндөр улар бары тик балиғ булмағандарҙың законлы вәкилдәре генә тип йөрөтөлә. Эйе, улар законлы вәкилдәре лә, шул уҡ ваҡытта белем биреү процесында әүҙем ҡатнашыусы, белем биреү усағын, белем биреү телен һайлаусы ла. Шуға күрә уҡыусылар менән генә түгел, атай-әсәйҙәр менән әүҙем эшләргә кәрәк.\nБөгөн ауылдарҙа мәктәп - берҙән-бер тигәндәй социаль-мәҙәни объект булып ҡалып бара. Оптималләштереү сәбәбе менән күп урындарҙа балаларҙы йөрөтөп уҡыталар һәм милли мәктәп ҡатнаш мәктәпкә әйләнә. Әммә "Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында" Федераль законға ярашлы, мәктәптәрҙең учредитель тәртибендә ойошторолоуы яҙылған. Йәғни, уны кемдеңдер теләге буйынса ғына үҙгәртеү мөмкин түгел. Әгәр документта белем усағы башҡорт гимназияһы тип яҙылып, теркәү үткән икән, ул бер нисек тә ҡатнаш булып китә алмай.\nДөйөмләштереп әйткәндә, революцияға тиклемге лә, совет осорондағы ла, хәҙерге ҡануниәт тә милли белем биреүҙе лә, туған телде өйрәнеүҙе лә тыймай. Шуға күрә, уҡытыусыларға һәм мәктәп директорҙарына атай-әсәйҙәр менән ныҡлы эш алып барырға, ә "Башҡортостан Республикаһында Мәғариф тураһында"ғы республика Законын кисекмәҫтән камиллаштырырға кәрәк.\nЭльвира АЙЫТҠОЛОВА, БР Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтайҙың Мәғариф, мәҙәниәт, спорт һәм йәштәр сәйәсәте буйынса комитет рәйесе: Мин башҡорт теле кәрәкмәй, тигән атай-әсәйҙәр менән килешмәйем, сөнки был өлкәне көйләүсе закондар бар. Туған телдәр беҙҙә вариатив өлөш булараҡ уҡытыла һәм һәр бала үҙенә кәрәкле туған телде һайлай. Дәүләт теле булараҡ башҡорт телен уҡытыуға килгәндә инде, әгәр ул дәүләт теле статусында йөрөй икән, ни өсөн уны уҡытыу бәхәс тыуҙырырға тейеш? Законға ярашлы, дәүләт телдәре мотлаҡ рәүештә өйрәнелә. Рәсәйҙә рус теле менән бер рәттән, субъекттың дәүләт теленә эйә ике тиҫтәнән ашыу республика бар. Әгәр ҙә кемгәлер, ни өсөн беҙ башҡорт телен дәүләт теле булараҡ өйрәнергә тейешбеҙ, тигәнгә көслө дәлил кәрәк икән, уларға Рәсәй Конституция Судының билдәләмәһе менән танышыу ҡамасауламаҫ.\nВәлиәхмәт БӘҘРЕТДИНОВ, журналист, йәмәғәт эшмәкәре: Һуңғы арала башҡорт теленең мәктәптәрҙә дәүләт теле булараҡ уҡытылыуына ҡаршы сығып, быны уҡыусылар өсөн зыянлы, тип фаразлаусылар күбәйә башланы. Ватандаштар, тип нарыҡларға тел дә әйләнмәгән ҡайһы бер әфәнделәр өсөн бөгөн башҡорт теленән дә яманыраҡ һәм ҡурҡынысыраҡ дошман юҡ, һәм улар уны дөйөм белем биреү ойошмаларында өйрәтеүҙе законһыҙ, тип иҫбатларға маташа. Бынан әллә ниндәй фажиғә яһауҙың кәрәге юҡтыр, әммә йәмғиәттә таратылған ҡотҡоноң бәғзе бер осраҡтарҙа кешеләрҙең аңын томалап, ысынбарлыҡта буталыш һәм хәүефле низағ-конфликттарға юл асыуы билдәле. Бөгөн мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыуҙы ниндәйҙер хәүефле күренешкә тиңләүселәр, уға ҡаршы пикет-маҙар ойоштороусылар үҙҙәре халыҡ араһында көсөргәнешлек тыуҙырып, әлегә тиклем Башҡортостанда ныҡ тамырланған милләт-ара татыулыҡҡа, һыйышып һәм килешеп йәшәүгә төҙәтеп булмаҫлыҡ зыян килтерә.\nБелеүегеҙсә, беҙ конституцион демократик дәүләттә йәшәйбеҙ һәм беҙҙең һөйләгән һүҙҙәребеҙҙең дә, ҡылған ғәмәлдәребеҙҙең дә хаҡлығы конституция һәм закон тип аталған хоҡуҡи бизмәндә үлсәнеп билдәләнеүе фарыз. Шулай булғас, Рәсәй Конституцияһындағы 68-се статьяның 2-се пунктында ниндәй хәҡиҡәт сағылыш табыуын иҫегеҙгә төшөрмәксемен: "Республикалар үҙ дәүләт телдәрен булдырырға хоҡуҡлы. Республикаларҙың дәүләт власы органдарында, урындағы үҙидара органдарында, дәүләт учреждениеларында улар Рәсәй Федерацияһының дәүләт теле менән берҙәй ҡулланыла". Тимәк, оло Ватаныбыҙ - Рәсәйҙең Төп законына ярашлы, Башҡортостан Республикаһының дәүләт телдәре - рус һәм башҡорт теле - бер үк конституцион-хоҡуҡи статусҡа эйә. "Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында"ғы Федераль закондың илебеҙ халыҡтары телдәрен һаҡлау һәм ҡулланыу өлкәһенә арналған 6-сы статьяһында милли республикаларҙың дәүләт телдәре үҫешенә булышлыҡ итеү бурысы юғары дәүләт власы органдары йөҙөндә Рәсәй Федерацияһы вәкәләттәренә ҡарай, тип бар донъяға белдереү ошо фекеребеҙҙе раҫлап тора бит! Тимәк, кемдәрҙеңдер дәүләт теле булған башҡорт телен уҡытыуға ҡаршы сығыуы уның үҙенең ошо Рәсәй законына ҡаршы булыуын, хатта Республика Башлығын ошо законды боҙорға саҡырыуын туранан-тура күрһәтеп тора.\nЙәнә, "Рәсәй Федерацияһы халыҡтары телдәре тураһында" ғы Закондың Рәсәй халыҡтары телдәрен өйрәнеү һәм уҡытыу нормативтарын билдәләүсе 10-сы статьяһын иҫкә алмайынса булмай. Ошо статьяның 3-сө пунктында "Республикаларҙа дәүләт телдәрен һәм башҡа телдәрҙе уҡытыу уларҙың ҡануниәтенә ярашлы башҡарыла", тип асыҡтан-асыҡ, боронғоса әйткәндә, аҡҡа ҡара менән яҙылған.\nРәсәй закондары нигеҙендә башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың законлылығын иҫбат итеү генә түгел, уны артабан камиллаштырыу өсөн дә бөтә мөмкинлектәр бар. Һәм иң элек беҙгә ошондай мөмкинлекте Рәсәй Федерацияһы Конституция Судының 2004 йылдың 16 ноябрендә Татарстан Республикаһында татар теленең дәүләт теле сифатында рус теле менән бер күләмдә уҡытылыуының Рәсәй закондарына ярашлы булыу-булмауын билдәләү буйынса ҡабул иткән ҡарары бирә. Әйтергә кәрәк, Рәсәй Конституция Суды юристары ошо ҡарарҙы ҡабул иткәндә граждандарҙың һәм милләттәрҙең халыҡ-ара хоҡуҡи азатлыҡтарын нигеҙ итеп алды, Рәсәйҙең федератив дәүләт булараҡ милли республикаларға биргән вәкәләттәрен дә иҫәптән сығарманы. Конституция Суды ҡарарының 4-се пунктында ошо хаҡта бына нисек яҙылған: "4. Государственные языки республик - один из элементов конституционного статуса этих субъектов Российской Федерации, который определяется Конституцией Российской Федерации и Конституцией республики (статья 66, часть 1, Конституции Российской Федерации) и вместе с тем обусловлен федеративным устройством Российской Федерации, основанном на ее государственной целостности, единстве системы государственной власти, разграничении предметов ведения и полномочий между органами государственной власти Российской Федерации и органами государственной власти субъектов Российской Федерации, равноправии и самоопределении народов в Российской Федерации (статья 5, часть 3, Конституции Российской Федерации)".\nРәсәй Федерацияһының Конституция Суды ҡарарына ярашлы, татар телен дәүләт теле булараҡ уҡытыу үҙенең конституцион-хоҡуҡи асылы буйынса Рәсәй Конституцияһына ҡаршы килмәй, сөнки ул уҡыусыларҙың төп дөйөм белем һәм артабан юғарыраҡ кимәлдәге белем алыу хоҡуғына ҡамасауламай. Рәсәй Конституция Суды ҡабул иткән ошо ҡарар Рәсәйҙең бөтә субъекттары өсөн берҙәй ҡулланыла, йәғни, милли республикаларҙа үҙ дәүләт телдәрен уҡытыу өсөн әле һүҙ барған юридик документ иң юғары кимәлдәге һәм туранан-тура мотлаҡ үтәлә торған күрһәтмә ролен үтәй (был юриспруденцияла "прецедент хоҡуғы" тип атала).\nРәсәй Конституция Судының әлеге ҡарарына ярашлы башҡарылған эшмәкәрлек башҡа бер органдарҙың һәм вазифалы кешеләрҙең раҫлауын (тимәк, кемдең дә булһа мөрәжәғәте буйынса тикшереү ойоштороуын да) талап итмәй. Конституция Судының әлеге ҡарарында, һүҙмә-һүҙ тигәндәй, ошолай яҙылған: "Согласно частям первой и второй статьи 79 Федерального конституционного закона "О Конституционном Суде Российской Федерации" настоящее Постановление окончательно, не подлежит обжалованию, вступает в силу немедленно после провозглашения, действует непосредственно и не требует подтверждения другими органами и должностными лицами". Шулай булғас, РФ Генераль Прокуратураһының туранан-тура ҡушыуы буйынса Рособрнадзорҙың вазифалы функционерҙарының Башҡортостанда башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙың законға ярашлы булыу-булмауын тикшереп йөрөүе үҙе үк уларҙың иң юғары кимәлдә ҡабул ителгән юридик аңлатманы белмәүен, йәиһә, белеп тә, билдәле бер сәйәси маҡсатҡа ярашлы эш башҡарыуын күрһәтә.\nИғтибар итегеҙ, йәмәғәт! Был юғары юридик ҡарар шулай уҡ башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыу уҡыусының рус телен, математиканы, химияны һәм, ғөмүмән, мәктәптә уҡытылған барса предметтарҙы үҙләштереүе өсөн бер нисек тә тотҡарлыҡ була алмай, тигәнде аңлата бит. Әлбиттә, милли республикаларҙың барлыҡ мәктәптәрендә лә рус теле, йәиһә башҡа предметтар буйынса белем биреүҙең дәүләт стандарттарының теүәл үтәлеүенә өлгәшеү фарыз. Тик был осраҡта мәғариф органдары етәкселәренең, педагогик коллективтарҙың, һәр уҡытыусының үҙенә тәғәйен эшен заманса һәм ижади башҡара алыуы мотлаҡ. Дөрөҫө лә шул: уҡыусыларҙың белем сифатына, ижади һәләттәренең үҫешенә теге йәки был мәктәптең дәрестәр теҙмәһендә татар йәиһә башҡорт теле дәрестәренең булыуы кире йоғонто яһай алмай. Әлеге һығымта күптән инде Рәсәй милли мәғарифы ысынбарлығында кире ҡаҡмаҫлыҡ аксиома булараҡ ҡабул ителә: туған телдәре менән бер рәттән, рус телен дә берҙәй өйрәнә алып, билдәле математик, химик, программист, инженер, яҙыусы, табип, тағы әллә күпме һөнәр эйәләре булып танылған, һәр хәлдә, бер кемдән дә кәм-хур булмаған миллиондарса ватандаштарыбыҙға бер юлы ике, ә сит ил телен дә иҫәпкә алһаҡ, өс телде өйрәнеү бөткөһөҙ зыян килтерергә тейеш ине бит. Юҡ, мәктәптә өҫтәмә телде өйрәнеү балаға зыянлы, тигән фекерҙе бөгөн үҙ аңын үҙҙәре сәйәси сәбәптәр менән томалаған әҙәмдәр генә хуплай. Йәнә шуны ла иғтибарға алыу фарыздыр. Күптән түгел Йошкар-Ола ҡалаһындағы сығышында Рәсәй Президенты Владимир Путин уҡыусыларға туған телдәрҙе мәжбүри өйрәтеүҙе хупламауын белдергәйне. Был бер теллелектән арына алмаусы, башҡа телдәрҙе күрә алмаусыларға етә ҡалды. Йәнәһе, В.Путин да улар яҡлы! Әммә һүҙ тап туған телдәр хаҡында ғына бара ине: Президенттың телмәрендә милли республикаларҙың дәүләт телдәре тураһында бөтөнләйгә бер ни ҙә әйтелмәне бит. Ысынлап та, халыҡса әйткәндә, тауыҡ төшөнә тары керә шул.\nБеренсенән. Һәр ата-әсә балаһын ниндәй телдә уҡытырға уйлай, шул телде һайлай ала, ләкин был мәктәптең мөмкинлектәренә ҡарай. Был теләк ата-әсәнең ғаризаһында күрһәтелә.\nӨсөнсөнән. Ныҡлы, сифатлы белем биреү, тәрбиәле, тәртипле баланы тормошҡа әҙерләү ата-әсәнең, мәктәп коллективының һәм бөтөн йәмғиәттең (тәү сиратта, мәғариф органдарының, министрлыҡтың, хөкүмәт органдарының) берлектә эшләүен талап итә. Бергә эшләүҙе һыҙыҡ өҫтөнә алырға кәрәк, юғиһә, йә ғаиләне, йә мәктәпте генә был мәсьәләлә яуаплы итергә тигән фекерҙәр яңғырай. Тик бергә эшләгәндә генә кәрәкле һөҙөмтә буласаҡ.\nДүртенсенән. Туған телдә уҡытыу - ул башланғыс синыфтарҙа бөтә уҡыу предметтарын (әлбиттә, рус һәм сит телдән башҡаһын) туған телдә, йәғни, башҡортса уҡытыу, ә урта кластарҙа ҡайһы бер предметтарҙы мәҫәлән, математиканы яйлап русса уҡытыуға күсеү була.\nҺәм тағы бер фекер. Һәр ата-әсә мәктәпте тамамлағанда балаһының физик яҡтан ныҡ һәм таҙа, киң эрудициялы, төплө белемле, алған белемен тормошта иркен файҙалана белгән, төрлө тормош һынауҙары һәм ауырлыҡтарына ҡаршы икеләнмәй тора алырлыҡ шәхес булыуын теләй. Күпселек ата-әсә ошоноң менән сикләнә. Ләкин тормош күрһәтеүенсә, был ғына аҙ. Мин тағы ла ошоно өҫтәр инем - йәмғиәтте аңлай һәм уға әүҙем тәьҫир итә алырлыҡ гражданин тәрбиәләү ҙә мөһим. Мәҫәлән, СССР-ҙың тарҡалыуы шуны күрһәтте. Төрлө ялғандарға ҡаршы тора алмай, башҡа милләт кешеләренең телен белмәй, менталитетын аңламай, СССР-ҙы тарҡаттырҙыҡ, дөрөҫөн әйткәндә күмәкләшеп быға юл ҡуйҙыҡ. Әлбиттә, СССР-ҙы тарҡатыу өсөн махсус көс һалыусылар ҙа булды. Иҡтисади ҡаршылыҡтарҙы еңерлек етәкселәргә юл бирмәнеләр. Ләкин иң мөһиме - ундай етәкселәрҙе яҡларлыҡ әүҙем граждандар аҙ булды. Миңә нишләптер бөгөн Рәсәйгә ҡаршы ла ошондай хәл-ваҡиғалар ойошторолғандай тойола.\nДәүләт теле мотлаҡ бөтә уҡыусыларға ла уҡытылырға тейеш. Ошо фекерҙе Рәсәй Федерацияһының Конституция Суды үҙенең 2004 йылдың 16 ноябрендәге №16-П ҡарары (постановление) менән яҡлап сыҡты. Был документтың йөкмәткеһен бөгөн күптәргә ҡайтанан ҡарарға кәрәк. Шуға күрә, уның йөкмәткеһен ҡыҫҡаса аңлатыуҙы кәрәкле һанайым. Ҡарарҙа күрһәтелгәнсә, гражданин С. И. Хапугин Ҡаҙан ҡалаһы Ново-Савиновский районының мәғариф бүлеге начальнигының татар телен дәүләт теле булараҡ мотлаҡ уҡытыу тураһындағы бойороғон юҡҡа сығарыуҙы һорап, судҡа бирә. Шулай уҡ икенсе судтан ул ошо туралағы уҡыу планының законға ярашһыҙ икәнен билдәләүҙе һорай. Уларҙы бергә дөйөмләштереп, РФ Конституция Суды татар телен дәүләт теле булараҡ Татарстанда рус теле менән бер күләмдә уҡытыуҙы яҡлап сыға. Ҡарарҙа ул түбәндәгесә яңғырай: "...татар һәм рус телдәрен Татарстан Республикаһында мәктәптәрҙә башланғыс һәм урта профессиональ белем биреү учреждениеларында бер үк күләмдә уҡытыуҙы Рәсәй Федерацияһы Конституцияһына ярашлы тип табырға..." Шулай уҡ 3-сө пунктында "... ҡарар иғлан ителгәс тә үҙ көсөнә инә, башҡа органдарҙың һәм вазифалы кешеләрҙең раҫлауына мохтаж түгел...", - тип әйтелә.\nТимәк, БР Мәғариф министрлығына рус һәм башҡорт телдәрен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙы мәктәп программаларына индереүҙе ойошторорға ғына ҡала. Әгәр министрлыҡ ошо эште атҡармай икән, тимәк, үҙе үк закондарҙы һәм РФ Конституция Судының билдәләмәһен һанға һуҡмай, тигәнде аңлата. Тағы бер документты әйтмәй булмай. РФ Конституция Судына ошо хәлгә оҡшаған тағы бер мөрәжәғәт Сыуашстан Республикаһынан яҙыла. Был турала РФ Конституция Судының 2011 йылдың 27 ғинуарындағы 88-0-0 билдәләмәһе (определение) бар. Билдәләмәнең дә ҡыҫҡаса йөкмәткеһен күрһәтеп китеү кәрәктер тип уйлайым. Билдәләмәнең атамаһына иғтибар итегеҙ: "Гражданин Д. Н. Козловтың Сыуаш Республикаһының "Сыуаш Республикаһы телдәре тураһында"ғы законында Сыуашстан мәктәптәрендә сыуаш телен уҡытыуҙы талап итеү уның хоҡуҡтарын боҙа тип яҙған мөрәжәғәтен кире ҡағыу тураһында". Билдәләмәнең (определение) йөкмәткеһенә түбәндәге аңлатма бирелә: Гражданин Козловтың мөрәжәғәте ҡаралмай һәм кире ҡағыла, сөнки был темаға ҡағылышлы ҡарар №16-П 2004 йылдың 16 ноябрендә Татарстандағы хәл буйынса ҡабул ителә, Рәсәй Федерацияһының закондарына ярашлы, Конституция Суды темалары тап килгән осраҡта ошондай билдәләмәләр менән генә сикләнә. Тимәк, РФ Конституция Суды дәүләт телдәрен бөтә балаларға ла уҡытыуҙы ыңғай хәл иткән.\nХәҙер мәктәптәрҙә телдәрҙе уҡытыуҙың ҡайһы бер үҙенсәлектәренә киләйек. Республикала дәүләт телдәре булараҡ башҡорт теле аҙнаға 1 йәки 2 сәғәт өйрәнелә. Уҡытыусылар менән кәңәшләшеп, уртаҡ фекергә килергә ваҡыттыр һәм уны Мәғариф министрлығы үҙенең ҡағыҙҙары менән нығытып ҡуйырға тейеш. Миңә ҡалһа, сит тел аҙнаға нисә дәрес уҡытылһа, дәүләт теле лә шунсама сәғәт уҡытылырға тейеш. Сит телдәр тигәс, өҫтәп әйтер инем: айырым уҡытыусылар тәжрибәһен файҙаланып, башҡорт телен дәүләт теле булараҡ уҡытыуҙы сит телдәрҙе өйрәнеү методикаһы буйынса ойошторорға кәрәк. Китаптарға ла шундай уҡ талап булырға тейеш. Ә башҡорт балаларына (ниндәй телдә уҡыуҙарына ҡарамаҫтан) башҡорт теле туған тел булараҡ ҡына уҡытылырға тейеш. Юғиһә, мәктәптәрҙә, бигерәк тә ҡалаларҙа, башҡорт балаларын уҡытырға тейешле туған тел дәрестәрен дәүләт теле программаһы менән генә сикләү осраҡтары бар.\nАвгуста, йылдағыса, республикала, ҡала һәм райондарҙа мәғариф мәсьәләләренә ҡағылышлы кәңәшмәләр үтә. Уларҙа уҡыу-уҡытыуға арналған башҡа мөһим мәсьәләләр менән бер рәттән, башҡорт телен дәүләт теле һәм туған тел булараҡ өйрәнеү мәсьәләләре лә күтәреләсәк, тип уйлайым. Кәңәшмәләр эшендә Рәсәй Федерацияһы Конституция Судының үрҙә күрһәтелгән ҡарары һәм билдәләмәһе ҡулланыу табыр, тип өмөтләнәм. Шулай булмаһа, башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының байтағының эш урындарына хәүеф янаясаҡ. Бөгөн башҡорт теле һәм әҙәбиәте, ошоғаса халҡыбыҙҙың оло мираҫы, уның төп асылын билдәләүсе байлығын һаҡлайым, үҫтерәм тип йөрөгән уҡытыусылар дәүләт һәм муниципалитеттар, йәмәғәт ойошмаларының яҡлауына мохтаж.\nРәйсә КҮЗБӘКОВА, Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты белгесе: Беҙҙең мәғариф учреждениеларында башҡорт телен уҡытыуға ҡағылышлы һүҙ сыҡһа, Федераль дәүләт белем биреү стандарттарына һылтаныуҙы ғәҙәт итеп алдылар. Ә бит Федераль стандарттар туған телдәргә, туған телдә уҡытыуға ҡаршы килмәй, киреһенсә, был өлкәлә асыҡ бурыстар ҡуйыла. Мәҫәлән, "Рәсәй Федерацияһында Мәғариф тураһында" Федераль закондың төп принциптарының береһе - "халыҡтарҙың этномәҙәни үҙенсәлектәрен һәм традицияларын һаҡлау һәм үҫтереү". Шуға ярашлы, уҡыу предметтарының йөкмәткеһенә мәктәп һәм этномәҙәниәт компоненты индерелергә тейеш. Башланғыс кластарҙа ул 80:20 нисбәтендә, урта кластарҙа 70:30 нисбәтендә. Үкенескә күрә, республика мәктәптәрендә стандарттың был талабы бөгөн үтәлмәй тиерлек. Уның үтәлешен урындағы мәғариф менән идара итеү органдары тәьмин итмәһә, кем ул эште атҡарыр? Был органдар иң тәүҙә милли республикаларҙағы милли мәғариф сәйәсәте өсөн яуаплы икәнен онотмаһындар ине.\nЯңы Федераль дәүләт белем биреү стандарттарын индергән саҡта иң төп бурыстарҙың береһе итеп балаларға сифатлы белем биреү талабы ҡуйылды. Ә беҙ бөгөн нимә күрәбеҙ? Оптималләштереү, тип, ауыл мәктәптәре күпләп ябылды. Элек гөрләп эшләгән урта мәктәптәр аҙ комплектлы мәктәптәргә әйләнде. Ләкин ауыл мәктәптәренә ябырылған бәләләр бының менән генә бөтмәне. "Дорожная карта развития образования" тигән документ нигеҙендә ауыл мәктәптәрендә эшләүсе белгестәр ҡыҫҡартылды. Һөҙөмтәлә бөгөн аҙ комплектлы мәктәптәрҙә балалар өсөн һөнәр һайлағанда ныҡ кәрәк булған химия, физика, биология, география кеүек предметтарҙы был фәндәр буйынса белгестәр түгел, ә кемгә сәғәт етмәй, шулар уҡыта. Яңы стандарттар буйынса ҡаралған, балаларҙы төрлө яҡлап үҫтереүгә йүнәлтелергә тейешле дәрестән тыш сәғәттәр (внеурочные часы) тураһында әйтеп тә тормайым, улар ҙа, элек төрлө түңәрәктәр өсөн бүленгән сәғәттәр ҙә юҡ хәҙер. Ошо буламы ни сифатлы белем биреү? Ауыл балаларын наҙан ҡалдырыу бит был.\nАуыл мәктәптәрендә 9-сы класты тамамлаған балаларҙың 70-80 проценты мәктәптә уҡыуын артабан дауам итмәй. Сөнки, берҙән, уларҙың белеме тейешле кимәлдә түгел, икенсенән, уларҙың аңына "Һин БДИ бирә алмайһың" тигән фекер ныҡлы һеңдерелгән. Бөгөн Мәғариф министрлығының, класта 7 бала булмаһа, ул класс ябылырға тейеш, тигән нормаһы арҡаһында аҙ комплектлы мәктәптәр һуңғы сиккә еткерелде. Мәғарифтың ниндәй булырға тейешлеген финансистар хәл итергә тейеш түгел. Мәғарифтың үҫеш юлдарын Закон, Федераль дәүләт белем биреү стандарттары билдәләй. Экономиялау артынан ҡыуып, ошо мөһим документтарҙы онотоп ебәрмәйек. Әлбиттә, был проблема Мәғариф министрлығы кимәлендә генә хәл итерлек түгел, шуның өсөн Башҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенә үҙенең Президиумының бер ултырышын милли мәғариф проблемаларына арнауы өлгөрөп еткән мәсьәлә. Иң тәүҙә аҙ комплектлы мәктәптәрҙе финанслау системаһы үҙгәрергә тейеш.\nБыл тикшереүҙәр йәш быуынды тәрбиәләүҙә туған телдең, халыҡ йолаларының, ғөрөф-ғәҙәттәрен аңламаған, перспективаны күрә белмәгән, тик БДИ һөҙөмтәләре менән генә ҡыҙыҡһынған етәкселәргә етә ҡалды. Уларҙың байтағы ата-әсәләр менән эште рус теле файҙаһына башлап та ебәрҙеләр. "Һеҙҙең балаларығыҙ БДИ бирә алмаясаҡ", тип, ата-әсәләргә баҫым эшләп, "Туған телем урынына рус телен өйрәнергә теләйем" тип, ғаризалар йыйыу башланды. Закондың үтәлешен күҙәтеүсе органдарға һорау бирге килә: ниңә ошо факттар уларҙың иғтибарынан ситтә ҡала? Закондың үтәлешен тикшереү ҡорғаны артында башҡорт теленә ҡаршы аҫтыртын көрәш башланманымы икән?\nОшо фекерҙәрҙе баҫырға әҙерләнгәндә Башҡортостан Республикаһы мәғариф министры Гөлназ Шафиҡованың "Рәсәй радиоһы Башҡортостан"дың "Мысли вслух" программаһында (1 август, 2017) мәктәптәрҙә башҡорт телен уҡытыу буйынса килеп тыуған хәл-торошҡа аңлатма биреүе эфирға сыҡты. Ведомство етәксеһе башҡорт теленең республикала мәктәп программаһында мотлаҡ предмет булып ҡаласағын белдерҙе: "Башҡорт теле дәүләт теле булараҡ 1-9-сы синыфтарҙа аҙнаһына бер йәки ике сәғәт уҡытыла. Уны өйрәнеү Федераль дәүләт белем биреү стандарты сиктәрендә тормошҡа ашырыла һәм БР Конституцияһы, "Башҡортостан Республикаһында Мәғариф тураһында"ғы закон менән тәьмин ителә". Әммә аңлатмаһының һуңында министрҙың, үҙ-үҙенә ҡапма ҡаршы килеп, "дәүләт теле булараҡ башҡорт теле мәктәптең коллегиаль советы ҡарары буйынса уҡытыла", тип ысҡындырыуы ғына хәүеф тыуҙыра. Әгәр дәүләт телдәрен уҡытыу буйынса РФ Конституция Суды үҙ ҡарарын сығарған һәм рөхсәт биргән, дәүләт телдәрен уҡытыу Федераль дәүләт белем биреү стандарттары талаптарына тап килә икән, "мәктәптең коллегиаль советы" был ойошманан һәм закондан өҫтөнөрәк булып сығамы? БР мәғариф министрының ошо уҡ тапшырыуҙағы тағы бер яуабы уйланырға мәжбүр итмәй ҡалмай. Тура эфирға шылтыратыусының: "Беҙҙә ҡасан уҡытыу туған телдә, башҡорт телендә алып барыла башлаясаҡ?" - тигән һорауына Гөлназ Радмил ҡыҙы предмет булараҡ туған телдәрҙе уҡытыу (!) тураһында мәғлүмәт биреү менән генә сикләнде: "Әгәр ата-әсә балаһының туған телде өйрәнеүен һорап мөрәжәғәт итһә һәм синыфта төркөм тупланһа, мәктәп бындай хоҡуҡты тәьмин итергә тейеш. Әйтәйек, 20 бала уҡыған синыфта 10 бала - башҡорт, 10-ыһы татар телен һайлаһа, мәктәп синыфты ике төркөмгә бүлеү мөмкинлеген ҡараясаҡ. Нормативтарға ярашлы, бындай төркөмдә кәмендә 7 бала булырға тейеш. Республикала рус милләтенән булмаған балаларҙың 67 процентының туған телен өйрәнеү мөмкинлеге бар".\nЗәйтүнә НИҒӘМӘТЙӘНОВА яҙып алды.\nЯҙылған: 07.08.17 | Ҡаралған: 572


«Шоңҡар» № 4. Тиҙҙән!!! - "Шоңҡар" журналы\n«Шоңҡар» № 4. Тиҙҙән!!!\n«Уңыш – маҡсат түгел, ә башҡарған эшеңдең һөҙөмтәһе генә», - ошондай инаныс менән йәшәй илебеҙҙең баш ҡалаһы Мәскәүҙе яулаусы, һәр ваҡыт белемгә ынтылыусы башҡорт егете Марат Төхвәтуллин. Журнал тышындағы мөләйем яҡташыбыҙ менән ҡыҙыҡлы әңгәмәгә битараф ҡалмаҫһығыҙ, тигән уйҙабыҙ.\nЯңыраҡ бәләкәй улым мәктәптән ҡайтып: “Атай, беҙ баймы?” – тип һораны. Үҙемсә аңлатып маташтым: һинең атай-әсәйең, ағайың да, апайың да бар, күптәрҙең уныһы ла юҡ һ.б. Был яуап Бәхтийәрҙе әллә ни ҡәнәғәтләндереп бөтмәне, шикелле. Хәйер, үҙемде лә уның был һорауы тәрән уйға һалды. “Нимә ул байлыҡ?” Үҙенең мәҡәләһендә Илдар ҒӘБИТОВ ошо һорауға яуап эҙләй. Ниндәй яуап тапҡанын «Шоңҡар»ҙың 4-се һанында уҡып белерһегеҙ.\n«Шоңҡар» китапханаһында был юлы шифалы үләндәр хаҡында белешмә тупланған. Яҙ-йәй айҙарында файҙалы үләндәр йыйыуҙа ярҙамы тейер, моғайын.\nӘминбәктең сере нимәлә? Бүләк Исмәғилеваның һөнәр һайлау йәһәтенән биргән кәңәштәре әле үҙен ниндәй өлкәлә һынап ҡарарға белмәгәндәргә этәргес булыр.\n«Сәсмәүер»ҙә Мөнир Ҡунафиндың «Йыназанан һуң ике аҙна» исемле сираттағы хикәйәһе менән таныша алырһығыҙ, «Танһыҡ әҫәр» рубрикаһында баҫылған М. Ғафуриҙың «Ярлылар йәки өйҙәш ҡатын» хикәйәһен уҡып, бөгөнгө етеш тормошобоҙ тураһында уйланырһығыҙ.\nШиғыр һөйөүселәр иһә Рәсимә Сәлихова һәм Рәмилә Ҡужаҡоваларҙың күңел даръяһын иңләй алыр.\nШулай уҡ башҡорт трендтары, алдағы миҙгелдә ниндәй төҫтәр өҫтөнлөк итеүе хаҡындағы мәҡәләләр, Ғәлиә Вәхитованың «Автобиография»һы, “Ковент-Гарден”ды яулаған Айгөл Әхмәтшинаның тарихы ла күңелегеҙгә хуш килер, тигән ышаныстабыҙ.


Республиканың Профсоздар федерацияһы егерме икенсе отчет - һайлау конференцияһын үткәрҙе. Унда ҡатнашыусылар реаль өлкәлә һәм бюджет өлкәһендә эшләүселәрҙең минималь хеҙмәт хаҡы йәшәйеш минимумынан кәм булмауы, ә 2008 йылға - төбәктә уртаса эш хаҡын йәшәйеш минимумы менән сағыштырғанда дүрт тапҡырға арттырыу өсөн мөмкин булғандың б арыһын да эшләргә тырышасаҡтары тураһында белдерҙе.\nКонференцияға республика етәкселеге вәкилдәре, федераль\nһәм төбәк парламентарийҙары, ФНПР рәйесенең беренсе урынбаҫары Виталий Будько, Татарстандың профсоюз алдынғыһы Т атьяна Водопьянова, немец профсоюздары берләшмәһе секретарҙары Франк Цах һәм Карина Реттих саҡырылды. Әммә төп геройҙар булып, әлбиттә, республиканың төрлө мөйөштәренән килгән 314 делегат сығыш яһаны.\nКонференция республика Профсоюздар федерацияһы эшмәкәрлегенең сираттағы биш йыллыҡ этабының логик тамамланышына арналды. Рәйес Әмирхан Сәмерханов ентекле докладында уның йомғаҡтары менән таныштырҙы. Башлыса, ул\nреспубликаның бөгөнгө профсоюздары - Башҡортостандың иң ҙур һәм закон сығарыу хоҡуғына эйә булған берҙән - бер йәмәғ әт ойошмаһы, тип билдәләне. Федерация үҙ ҡанаты аҫтында дөйө м һаны бер миллион 160 меңдән ашыу кеше ингән 8176 беренсел ойошманан төҙөлгән 22 тармаҡ профсоюзын берләштерә.\n- Профсоюз эшмәкәрлегенең үткән йылдар дауамында йәмәғәт тотороҡлоғон тәьмин итеүҙә ярҙам күрһәтеүен үҙебеҙҙең ҙур ҡаҙанышыбыҙ, тип һанайым, - тип һыҙыҡ өҫтөнә алды Әмирхан Сәмерханов. - РФ Хеҙмәт кодексының күп көс талап иткән консртукцияһын төҙөү иң әһәмиәтле ваҡиғаларҙың береһе булды,\nбеҙгә ҡалһа, дүрт йыл файҙаланыу дауамында ул хеҙмәт мөнәсәбәттәре өлкәһендә күп кенә проблемаларҙы уңышлы хәл\nитеү инструментына әйләнде.\nПрофсоюз эшенең һөҙөмтәһе - һәр урында ла өс яҡлы\nкилешеүҙәр төҙөү, конференция алдынан Өфөлә ошондай уҡ документҡа ҡул ҡуйылыуын ишетеү ҡыуаныслы булды. Яңы\nбыуатта республиканың Профсоюздар федерацияһы төбәк\nойошмалары менән берлектә 300 - ҙән ашыу федераль һәм республика закон проекттарына экспертиза үткәрҙе, уларға меңгә яҡын төҙәтмә әҙерләне. Улар башлыса адреслы социаль ярҙам, бала хоҡуҡтарының төп гарантиялары, урындағы үҙидараның вәкиллекле органдары депутаттары статусы, халыҡтың эш менән тәьмин ителеше һәм башҡа мәсьәләләргә\nРеспубликаның "Ауыл ерендә йәшәүсе һәм эшләүсе белгестәрҙе социаль яҡлау саралары тураһында" закон проектының әһәмиәте лә ҙур булды, ул льготаларҙы аҡсаға алмаштырыуҙан зыян күргән ауыл "бюджетниктары" өсөн үҙенсәлекле "ҡултыҡ таяғы" ролен уйнаны. Профсоюздар ауыл халҡы өсөн тулы күләмдә булмаһа ла, коммуналь хеҙмәтләндереү буйынса льготаларҙы һаҡлап ҡалыуға иреште. Бөгөн профсоюз юристары тарафынан хеҙмәткәрҙәрҙең пенсия хоҡуҡтарын яҡлау йәһәтенән ыңғай суд практикаһы күҙәтелә.\n- Профсоюздар һәм дәүләт араһында конструктив үҙ - ара\nэш итеүҙең һис шикһеҙ мөһимлеген һыҙыҡ өҫтөнә алырға теләйе м, - тип фекерҙәре менән уртаҡлаша Башҡортостан Президентыны ң баш советнигы Фәүҡәт Ҡыҙрасов. - Профсоюздар, хөкүмәт һәм эш биреүселәр берекмәһе араһында республика Генераль килешеүҙәрҙе тормошҡа ашырыу тәжрибәһе ҙур әһәмиәткә эйә. Һ әм Әмирхан Сәмерхановты БР Йәмәғәт палатаһы ағзаһы тип һайлауҙы профсоюз алдынғыһының шәхси һәм профессиональ ҡаҙаныштарын һәм абруйын таныуҙан башҡа нисек баһаларға\nмөмкин Һеҙгә оптимизм һәм эшегеҙҙә артабан да уңыштар теләйем!\nФәүҡәт Хәмиҙулла улы һуңғы биш йылда профессиональ\nсоюздарҙа ҡатнашыусылар һанының 200 мең тирәһе кешегә ҡыҫҡарыу фактын да урап үтмәне. Икенсе яҡтан, нәҡ профсоюздар бөгөн предприятие һәм ойошмаларҙың 92\nпроцентында тип әйтерлек коллектив договорҙар булдырыуға иреште - уны ялланып эшләүсе хеҙмәткәрҙең хоҡуҡтарын күҙәте ү һәм яҡлауҙы гарантиялаусы берҙән - бер документ тип әйтерг ә мөмкин.\nКонференцияла ҡатнашыусылар башҡа һорауҙарҙы ла\nтикшерҙе. Виталий Будько, мәҫәлән, "Башҡортостандың Профсоюздар федерацияһы ФНПР составында иң ҙурҙарҙың береһе булыу ғына түгел, үҙ эшмәкәрлегенең төп күрһәткестәре\nбуйынса ла алдынғы позициялар биләй", тип билдәләне. Әммә бөгөнгө тынлыҡ яңы мәсьәләләрҙе энергиялы хәл итеү менән алмашынырға тейеш. Ә профсоюздарҙың үҙ алдына ҡуйған бурыстары ғәйәт ҙур булыуын билдәләргә кәрәк, төбәккә ҡарата\nулар беренсе сиратта кешене яҡлауға ҡоролған тип әйтергә бу ла. Башҡортостанда уртаса айлыҡ эш хаҡының тотош Рәсәй менән\nсағыштырғанда кәмерәк булыуы сер түгел. Әмирхан Сәмерхановтың һүҙҙәренә ҡарағанда, профсоюздың киләһе бишйыллығында төп иғтибар хеҙмәт хаҡын түләү системаһын реформалауға йүнәлтеләсәк.\nБашҡарма власть шулай уҡ профсоюздарҙы Рәсәй Президенты т арафынан иғлан ителгән өҫтөнлөклө милли проекттарҙы уңышлы т ормошҡа ашырыуҙа тулыраҡ һәм ҡыҙыуыраҡ ярҙам итергә\nсаҡыра. Икенсе ҙур мәсьәлә - Башҡортостандың үҙ теләге менә н Рәсәй составына инеүенә 450 йыл тулыуын билдәләүҙән дә\nпрофсоюздар ситтә ҡалырға йыйынмай. Хәйер, Башҡортостан профессиональ союздарының үҙ приоритеттары ла реаль һәм өлгәшә алырлыҡ. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, улар араһында эш хаҡын тотҡарлауға ҡаршы көрәш ҡала, хәйер, үткән биш йылда\nпрофсоюздарҙың ныҡышмалы талап итеүе һөҙөмтәһендә 120 мең кешегә эш хаҡы буйынса бер миллиард 58 миллион һум бурыс түләнгән.\nАртабан уларҙы нимә көтә Профсоюздар үҙ ҡарашын йәштәргә төбәй, уларҙы ла үҙ сафтарына йәлеп итергә ниәтләй.\nБер һүҙ менән әйткәндә, "Башҡортостан профсоюздары хеҙмәтсәндәрҙең конституцион хоҡуҡтары һәм гарантияларын, шул иҫәптән хеҙмәт, лайыҡлы йәшәйеш кимәле, мәғариф, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьмин ителеш мәсьәләләрен хәл итеүҙә лайыҡлы урын аласаҡ". Ышанмаҫҡа сәбәп юҡ.


Ҡупшы өшөмәй, ҡалтырай...\nСатлама һалҡын көндәр… Урыны менән республикала 32-35 градус һыуыҡ булыуын фаразлай синоптиктар.Ҡупшы өшөмәй, ҡалтырай, тигәндәй ҡышҡы һыуыҡтарға беҙ әҙерме? Өшөүҙән һәм тән өлөштәрен туңдырмауҙан нисек һаҡланырға? Һүҙебеҙ ошо хаҡта булыр.\nСПИД ауырыуы беҙҙең быуаттың фажиғәһенә әүерелде. Сөнки был ауырыу бар кешелекте һәләкәткә килтерә. ВИЧ-инфекцияһы таралыу буйынса Рәсәй тәүге урында тора. Республикала ВИЧ-инфекциялы кешеләр һаны арта. Шуны әйтергә кәрәк, сир һуңғы йылдарҙа аҙғын енси тормош алып барған кешеләр араһында тарала.\nБөгөн Бөтә донъя СПИДҡа ҡаршы көрәш көнө. Республика тире-венерология диспансеры табибы Ғәлиә Төхфәтуллина менән о...\nҺуңлауҙы кисектермәй торған сир ул – яман шеш\nТормошобоҙ яйлы, заманса технология, йәшәү һәм эшләү өсөн барыһы ла бар, уңайлы. Был иһә үҙебеҙгә күберәк ваҡыт бүлеү мөмкинлеген тыуҙыра. Әммә әҙәм балаһына барыбер ваҡыт етмәй. Шул сәбәпле үҙебеҙҙең һаулыҡҡа ла битарафбыҙ. Эйе, медицина алға киткән һайын, сирҙәр һәм сирлеләр һаны ла арта. Был нимә менән бәйле? Сирҙе иртәрәк асыҡлау өсөн ниндәй саралар ярҙам итә? Унан үҙеңде ҡурсалау ошо һәм башҡа һорауҙарға “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышында яу...\nБеҙ йыш ҡына был ерем ауырта, йә булмаһа һыҙлай, сәнсә, тип зарланырға яратабыҙ. Ни өсөн шулай? Сөнки сәләмәтлеккә иғтибар итмәйбеҙ, ябай ғына ҡәғиҙәләрҙе лә үтәмәйбеҙ. Әйтәйек, туҡланыу. Дөрөҫ туҡланыу тураһында һуңғы ваҡытта йыш һөйләйбеҙ. Ни тиклем медицина, дауалау алымдар көслө булмаһын, кеше организмының көрәшеү кимәле һәм йәшәү көсөнөң тәрәнлеге мөһим. Ә организмдың көсө һәм ҡеүәте иң беренсе туҡланыуға бәйле. Ауырыу ҙа, һау...\nПрививка гриптан һаҡлай\nКөҙ – гриппҡа ҡаршы прививка осоро. Кемдер вакцинаға ыңғай ҡарашта булһа, ә бәғзеләр унан бөтөнләй баш тарта. Прививка кәрәкме, юҡмы? Бөгөн һүҙебеҙ ошо хаҡта.\nУф, йөрәгем, тиерлек булмаһын\nҺап-һау күренгән кеше бер нисә сәғәт эсендә аяҡтан йығыла. Ни өсөн? Инсультты алдан иҫкәртеп буламы? Йөрәк сиренә тарымаҫ өсөн нимә эшләргә? “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышында һүҙебеҙ ошо хаҡта.\nТелмәр үҫешендәге тайпылыштар...\nҺуңғы ваҡытта балаларҙа һөйләү проблемаһы, йәғни телмәр үҫешендә тайпылыштар булыуы күҙәтелә. Белгестәр иһә уны заман сире тип билдәләй. Был нимә менән бәйле? Нисә йәштән телмәрҙәге етешһеҙлеккә иғтибар итергә? "Сәләмәт булайыҡ" сығарылышында һүҙ ошо хаҡта булыр.\nКөндәр йылыныу менән тәбиғәт ҡосағына, баҡсаға ял итергә ашығабыҙ. Әммә урман-ҡырҙарҙа, баҡсала рәхәтләнгәндә бер оло хәүеф – сысҡан биҙгәге сирен йоҡтороу ҡурҡынысы һағалай. Сысҡан биҙгәгенә ҡаршы вакцина юҡ. Нисек унан һаҡланырға? Сирҙе дауалау, иҫкәртеү хаҡында булыр бөгөнгө сығарылыш.\nЯҙ – талпан уянған мәл. Бәләкәй бөжәккә ҡарата иғтибарҙың артыуы юҡҡа түгел. Ул килтергән бәлә ҡурҡыныс. Йыл һайын беҙ талпан энцефалиты тураһында мәғлүмәт һәм табиптарҙың иҫкәртеүен еткерә киләбеҙ. Һәр кемдең күңеленә шом һалған талпан хаҡында булыр бөгөн һүҙебеҙ.\nАшығыс ярҙам хеҙмәте\n“Ашығыс ярҙам” 20 минут эсендә саҡырылған урынға килеп етергә тейеш. Күп осраҡта сирле табипты 20 минут түгел, ә бер-нисә сәғәт буйы көтә, табип килмәгән осраҡтарҙа юҡ түгел. Ҡайһы ваҡытта хәлдәр үкенесле тамамлана. Кем ғәйепле? Ошо һәм башҡа һорауҙарға “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышында яуап табырбыҙ.\nҮҫмер балаға терәк булыу...\nҮҫмерлек осоро... Атай-әсәй өсөн яуаплы, борсоулы мәл. Баланы ирекһеҙләп ултыртып булмай, ә уның күңеле ситлектәр емереп, ҡайҙалыр талпына, үҙ аллылыҡ көҫәй, баш етмәҫ хәл-ваҡиғаларға әйҙәй. Нәҡ ошо осорҙа уға терәк булырға, тупаҫҡа, бер аҙ тыңлауһыҙға әйләнгән балаларҙы ҡулға алырға, ярҙам итергә кәрәк. Үҫмерҙең психологик сәләмәтлеген нисек көйләргә? Ошо һәм башҡа һорауҙар – “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышында.\nҒаиләнең, нәҫелдең генә түгел, милләттең, илебеҙҙең киләсәге ул сәләмәт бала. Һау балалар тыуһын өсөн тәү нәүбәттә ҡатын-ҡыҙ сәләмәтлеген ҡайғыртыу мөһим. Бөгөнгө сығарылышта һүҙебеҙ ошо хаҡта.\nЙыш баш ауырта, эшкә тотонорға кәйеф юҡ, йоҡо килә… Тағы шул ҡан баҫымым күтәрелде, йә төштө тигән һүҙҙәрҙе һуңғы ваҡытта йыш ишетәбеҙ. Юғары ҡан баҫымын “шым үлтереүсе” тип атайҙар. Һәр икенсе кеше ошо сир менән яфалана. Ҡан баҫымы менән нисек көрәшергә? Түбән, йә юғары булғанда ниҙәр эшләргә? “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышы ошо турала булыр.\nЙыл һайын күҙәтелгән киҙеү быйыл да беҙҙе урап үтмәҫ. Сирләмәҫ өсөн нимә эшләргә, ауырыған осраҡта ниндәй саралар күрергә? Прививканы ни өсөн күптәр эшләтмәй? Киҙеүҙе антибиотик менән дауаларға кәрәкме? “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышы ошо хаҡта.\nКеше ашау өсөн йәшәйме, әллә йәшәү өсөн ашаймы? Был хәҡиҡәткә ҡарата уйланырға урын бар. Әҙәм заты, ғөмүмән, барлыҡ тереклек, ваҡытында туҡланмаһа, һәләкәткә дусар. Ә кәрәгенән артығын ашау иһә төрлө сирҙәргә килтерә. Ҡайҙан килә хәлһеҙлек, йоҡо туймау, кәйеф булмау, эшкә битарафлыҡ?... “Сәләмәт булайыҡ” сығарылышы ошо хаҡта.\nСиратһыҙ табипҡа эләгеү...\nТелефон, интернет аша табипты өйгә саҡыртып була. Бының өсөн нимә эшләргә? Ҡайһы номерға шылтыратырға? Дәүләт хеҙмәттәре күрһәтеү электрон порталы аша табиптар менән бәйләнеш булдырыу һәм башҡалар хаҡында кәңәштәр ишетерһегеҙ.\nАҡ икмәк файҙалымы?\nДиетологтар икмәк кешене һимертә, уны рациондан алып ташларға кәрәк, тигән фекерҙә. Был дөрөҫмө? Аҡ икмәк файҙалымы? Һүҙебеҙ ошо хаҡта.\nШәкәр сирлеләрҙең йылдам артыуы хәҙерге йәшәү рәүешенә лә бәйле. Мәҫәлән, дөрөҫ туҡланмау, аҙ хәрәкәтләнеү, даими стресс үткәреү һәм артыҡ ауырлыҡ — сир башланыу өсөн сәбәп, - ти белгестәр. Татлы ризыҡтан баш тартырға мәжбүр иткән ниндәй сир ул шәкәр диабеты? Ошо хаҡта булыр һүҙебеҙ.\nТаштар менән дауалау\nҠыҙыл төҫтәге йәшмәләр ҡатын-ҡыҙҙар ауырыуын бөтөрә, тип иҫәпләгәндәр. Унда ҡан туҡтатыу үҙсәнлеге лә бар. Ҡайһы бер илдәрҙә уны ашҡаҙан, бөйөр, күҙ ауырыуҙарын дауалау өсөн файҙаланғандар. Шуға күрә йәшмә ташын эстең өҫтөндә тағып йөрөү кәңәш ителгән. Ә һеҙ таштарҙың тылсымлы көсөнә ышанаһығыҙмы? Медицина күҙлегенән табиптар быға ниндәй ҡарашта? Был сығарылышта һүҙебеҙ ошо хаҡта булыр.\nНи өсөн гриптан прививкаға күптәрҙең ҡарашы ыңғай түгел? Халыҡ араһында, “уны эшләтһәң дә, эшләтмәһәң дә барыбер сирләйһең”, тигән фекер йәшәй. Прививка ярамаған осраҡтар бармы? Уның эҙемтәһе... Һүҙебеҙ ошо хаҡта.


Боден күле өҫтөндәге авиафажиғәгә бөгөн 16 йыл | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБоден күле өҫтөндәге авиафажиғәгә бөгөн 16 йыл\n02 июля 2018 — 15:09 ГТРК «Башкортостан»\n2002 йылдың 2-се июленә ҡарай төндә Башҡортостандан Испанияға ялға осҡан балалар самолеты Германия биләмәһендә һәләкәткә осрай.\nАвиадиспетчер хатаһы арҡаһында ике самолет – Башҡортостан һауа юлдарының ТУ-154М самолеты һәм «Боинг 757» йөк самолеты бәрелешә. Фажиғәлә 71 кеше, шул иҫәптән 52 баланың ғүмере өҙөлә. Авария ҡорбандарының күбеһе Өфөнөң көньяҡ зыяратында ерләнгән. Унда күккә күтәрелеүсе торналарҙы кәүҙәләндереүсе һәйкәл ҡуйылған. Шулай уҡ самолеттар һәләкәткә осраған Юберлинген ҡалаһында урындағы властар өҙөлгән ынйы формаһында һәйкәл урынлаштырған. Һәләк булған экипажға һәйкәл «Өфө» аэропортында ла тора. Бар мемориалдар эргәһендә йыл һайын йыназа уҡыу һәм сәскәләр һалыу сараһы үтә.\nБөгөн Өфөлә һәм Германияла ошо фажиғә ҡорбандарын иҫкә алалар. Матәм саралары баш ҡаланың Көньяҡ зыяратында ла ойошторолдо. Йөҙҙәрсә кешенең яҙмышын бер көндә үҙгәрткән фажиғә. Боден күле өҫтөндә ике самолет бәрелешеүенә хәҙер 16 йыл уҙһа ла, мәрхүмдәр яҡындары йөрәгендәге яралар уңалмай. Ул саҡтағы балалар хәҙер инде уҡыу йорттарын тамамлап, ғаилә ҡорор ине. Кемдер уҡытыусы, табип һөнәрен һайлаһа, яҙмышын авиацияға бәйләүселәр ҙә табылыр ине. 71 кеше. Шул иҫәпән 52 бала.\nИспанияға йәйге ялға юлланған Башҡортостандың һәләтле балалары ғүмерлеккә йәй илендә ҡалды. Уларҙың гонаһһыҙ йәндәре өҙөлгән мәлде бер кем дә күҙ алдына килтерә алмағандыр. Улар һуңғы һулышын алған саҡта Башҡортостанда таң яңы ғына ҡыйылып килә ине. Икенсе июль таңы республика тарихында ҡанлы йәш менән иҫтә ҡалды. “Башҡортостан һауа юлдары” авиакомпанияһы һәм DHL фирмаһы лайнеры бәрелешеүендә төп ғәйепле тип Skyguide диспетчеры аталды.\nФажиғәнән һуң бер-нисә йыл үткәс уға ла яҡты донъя менән хушлашырға тура килде. Уның үлеме лә ошо фажиғәғә бәйле. Һәләкәттә тотош ғаиләһен юғалтҡан Виталий Калоев диспетчер Петер Нильсонға 12 тапҡыр бысаҡ менән сәнсә. Был ваҡиға хәҙер Голливуд фильмдары тарихына ла яҙылған.Юберлинген ерендәге Боден күле аша осҡан 29-37-се авиарейс ҡорбандары мәңгелеккә һауаға күтәрелгән. Германияла был фажиғә тураһында өҙөлгән ынйылар һәйкәле хәтерләтһә, һәләкәт ҡорбандары- балалар бөтә республика халҡының йөрәгендә ҡаласаҡ.


- Башланыҡ! - "Башҡортостан" дәүләт киностудияһының дир ектор урынбаҫары Владимир Савельев ҡулы менән ишара яһай һәм\nТамашасылар республика кинематографистары төшөргән тәүге таҫмаларҙы ҡарай. Тамашасылар тигәнем киностудияның элекке һ әм бөгөнгө хеҙмәткәрҙәре һәм, әлбиттә, журналистар.\nОшо көндәрҙә киностудия үҙенең 15 йәшен билдәләй. Беҙ ҙә был датаны урап үтә алманыҡ. Байрам саралары һәм Өфө кинотеатрҙарында к инофильмдар күрһәтеү ойошторолманы, киностудияның бер залынд а йыйылған хеҙмәткәрҙәрҙе Башҡорт дәүләт киностудияһы директоры Рәис Ис милев байрам менән ҡотланы һәм был өлкәлә айырыуса яҡшы эшләүселәр ҙе почет грамоталары менән билдәләне.\nСараға республика киноиндустрияһының башында тороусылар -\nӘмир Абдразаҡов, Вил Кәримов, Михаил Новиков саҡырылған ине. "Сән ғәт төрҙәренең иң мөһимен" аяҡҡа баҫтырыуы еңелдән булмаған, әлб иттә. Һәм бына, ниһайәт, 1990 йылдың май көндәрендә әһәмиәтле ваҡиғаға\nваҡыт етә: Башҡортостан киностудияһын булдырыу тураһында ҡарарға ҡул ҡу йыла. Ул ваҡытта телевидениеның баш режиссеры булып эшләүсе Әмир Ғәбд елмән улы бар донъяһын онотоп яңы эшкә тотона, үҙе менән бер гә тәжрибәле кинооператор Илдус Ғәлиуллин һәм кининженер Әхнәф Тимербулат овты ла алып килә.\nУл ваҡытта киностудия бер генә бүлмәлә урынлаша. Алда иң ауыры - техник база булдырыу һәм ижади коллектив йыйыу тора.\nРеспубликала ул ваҡытта махсус белемле кеше булмай әле. Кинооператор Рият Исхаҡов һә м режиссер Роберт Булгаков үҙҙәренең дилетант булараҡ, ысын күңелдән төшөрөүҙәре, әммә эштәренең профессиональ кимәлдән алыҫ булыуын хәтерләй.\nТәүге профессиональ кинематографистар иҫәбендә Башҡорто станға Ҡаҙағстандан ҡайтҡан Радик Яҡшымбәтов тора. Уның әүҙем ҡатна шлығында башҡорт мультипликацияһы барлыҡҡа килә, күп кенә йәш кинемат ографистар бөгөн уны үҙҙәренең остазы тип һанай. Башта докум енталь кино менән генә шөғөлләнеүсе студия аҡрынлап нәфис фильмдар төшөрөүгә лә тот она.\nНәфис фильм төшөрөүҙең тәүге тәжрибәһе уңышлы була. Ҡыҫҡа\nметражлы "Быяла пассажир" фильмы авторҙары - ҡуйыусы - режи ссер Булат Йосопов, сценарист Айҙар Аҡманов, оператор Нияз Исхаҡов, ҡуйыусы - рә ссам Владислав Байрамғолов 1996 йылда Шәйхзада Бабич исемендәге р еспублика йәштәр премияһына лайыҡ булды.\nБеҙҙең йәнһүрәттәр айырыуса күп награда яуланы, уларҙы Ев ропала, Америкала, Японияла күрҙеләр. Рим Шәрәфетдинов, Александр Ми чуриндың исемдәре башҡорт кинематографының тарихына инде.\nБөгөн киностудияның ижади багажында төрлө жанрҙағы етмешт ән ашыу фильм һаҡлана, улар иҫәбендә төрлө конкурстарҙа уңышҡа өлгәш кән ике тулы метражлы фильм - "Ауыл өҫтөндә йәйғор" һәм "Сөм бөлдөң етенсе йәйе" лә бар. Классик Мостай Кәримдең "Оҙон - оҙаҡ бала саҡ" әҫәрен э кранлаштарыу тамамлана. Әлеге ваҡытта киностудия яңы тулы ме тражлы "Елғыуар" фильмы өҫтөндә эшләй.\nКиностудияға уның хеҙмәткәрҙәренең хыялы тиҙерәк тормошҡа\nашыуын - реконструкцияның тиҙерәк үткәрелеүен теләргә ҡала.


Уйын Өлкәндәр Өсөн Флеш-Уйыны Иң Тиле Интернет\nӨлкәндәр флеш-уйын май икмәк менән төп һәм Интернет тиҫтә йыл дауамында уларҙың аналогтары бар. Тиҙ браузерный уйын синоним булып, беренсе тапҡыр шундай исем уҙған быуаттың икенсе яртыһында тыуған һуңғы ун йыллыҡта барлыҡҡа килә. Респ һуңғы йылдарҙа пар булып, ҡасан флеш-уйыны интернет волчий башланы. Сайтта иҫәпһеҙ күп булһа, ошо күренеш тик күңел асыуға бағышлаған, һәм уларҙың һаны даими арта бара., Бынан тыш, ғәжәп бер нәмә булманы түгел булды, - тип осраҡлы образ башҡа сайттар булыуы бер, ике йәки унан күберәк уйындары, өҫтәүенә уларҙың төп ни рәхәт ҡулланырға тәҡдим итә.\nӨлкәндәр бындай уңыштың төп факторҙарҙың береһе флеш-уйыны ҡыҙыҡлы булыр, тип теләһә, улар унда уйнарға мөмкин. Сөнки уларҙың күбеһе браузер нигеҙләнеп, әһәмиәте булмаһа, йәки һеҙгә операцион системаһының ниндәй төрө ҡулланылған ҡулайлама. Әгәр һеҙҙең браузер инеп була, һеҙгә был уйын уйнарға мөмкин. Бер үк ваҡытта иҫәпкә алып, талаптар шул тиклем түбән булһа, тимәк, уйынсылар ҙур базаһы булған. Барыһы ла кәрәк, - щелчок был пар мышь, һеҙ уйнарға һәм флеш-уйыны туранан-тура хәҙер. Быйыл был исем башҡа айыра, ул үҙе ҡаты диск һеҙ тейеш скачать һәм һаҡлау булыр ине.\nҮҙ сиратында, тимәк, флеш-уйыны барлыҡҡа килгән өсөн уйын һәм сессиянан торған ҡыҫҡа. Сөнки улар уйнаған мөмкин теләсә ниндәй ҡиммәтле ҡорамалдар һәм кәрәклеге юҡ, улар йыш ҡына үрсей, әммә ҡыҫҡа ваҡыт эсендә күберәк. Был факт бер сәбәбе шул булһа, тип, хатта уларҙың күбеһе етерлек түгел контент тәҡдим итә, оҙайлы ваҡыт дауамында өсөн уйнай. Ысынлыкта,, күп уйнауын өлкәндәр һәм һеҙ алыр инек флеш тамамланы-бер нисә сәғәт уйындары өсөн. Хатта улар өсөн ҡайһы бер минут һанап булып эшләй, тиҙ арала бөтә төр аҙға порно һеҙ биргән.\nУйын өлкәндәр өсөн бик күп төрлө Флеш\nХатта күпме файҙа булыр ине иҫәпләү тураһында уйлай башлай флеш-уйыны. Шуға ҡарамаҫтан, төп йәки исеменә ҡарап ли һеҙ оло, улар бик күп, тип, теләһә ниндәй мәғәнәһеҙ темалы бәхәстәр был. Төп сәбәп шунда: бындай ҙур күләмдә, йәғни, ябай ғына әйткәндә, уларҙы яһауы еңелдән. Программалау теле шул тиклем ябай, бының булыуы мөмкин, һәм, бер ни попрактиковаться, бәлки, һеҙ бер йәки бер нисә өлкәндәр ойошторған флеш-уйыны туранан-тура хәҙер.\nБыл, үҙ сиратында, тимәк, был күп кеше менән уйынының иң башында төҙөлә башлаясаҡ. Һулдан һәм уңдан ҡыҙыҡлы һәм яңы исемдәр барлыҡҡа килде, һәм, ҡасан етә эш формалары йәки порно һәр формаға, һәр ваҡыт бик яҡшы. Бына шунда тағы бер һынау. бөтә был әйбер, тип уйлайым хәҙер өлкәндәр өсөн булған төрлө тәм-том төрлө флеш-уйыны тураһында теләһә ҡайһы табы, кешелек билдәле. - Булмауға ҡарамаҫтан, һеҙ үҙегеҙ ни булмаҫҡа мөмкин тип һанаған йәки ни билдәһеҙ табы у шул аҙғын, улар һеҙ уята, һеҙ мөмкин булыуына ышанмайым, сөнки кемдер һеҙҙең өсөн ойошторолған уйында, һәм һеҙҙең барығыҙ өсөн аҡыл менән уйнай.\nБындай уйын менән күп төрлө, унда уйнарға мөмкин, тикшереп ҡарай һәм был - үҙенән үҙе мажаралары. Был донъяға сумған кеүек, һеҙ генә, һеҙ тиҙ таба, бер башҡа һикереп һыу атамалары. Шул ваҡытта, ҡасан, һеҙҙең менән тәүге уйында ҡатнашыусыларға рәхмәт тиле булғанлығын һәм, ахыр сиктә, уны тамамларға лихой красотки анимация, сперма һәм ағзалары пульсирует етте, аңлайым һеҙҙе, - тип, ҙур ғына теләйем. Икенсе уйынға күсәбеҙ бер ҡараһаң, кеше таба, бер үк ваҡытта тиҫтәләгән уйын уйнап, яңы әйбер табылған, улар өсөн наслаждаться, шулай грязнеть төшә һәм, уларҙың беркасан ла алда, тип уйларға мөмкин.\nУйын барышында ҡыҙыҡлы һәм буяуҙар сәнғәте\nТөп характеристика өлкәндәр флеш-уйыны бер нисә визуаль булып тора улар. Был концепция нисә тиҫтә йыл инде, ул хәҙерге заман мөмкин түгел, шуға күрә һеҙҙең менән көтә cgi фотореализм реалистик 3D-ҡараш. Был күренеш күңел нимә менән сағыштырырға мөмкин, сөнки был хентай менән. Яҡты, сағыу һәм кричащий, хентай кеүек, күп сладострастный задница красотки менән оло, ҙур һәм матур йөҙөн тағы көллият, улар көтөп ала, испачкаться өсөн аҫҡа төшөү һәм теләһә ҡайһы ваҡытта. Моғайын, һеҙ ике йәки хентай күреп, тимәк, һеҙ беләһегеҙҙер, нисек әйбер, ғәҙәттә, унда ҡырағай булған.\nЯрай, өлкәндәр тураһында һеҙ уйлағанса флеш-уйыны, хентай играбельный кеүек. Һәр уйында ла алдағы айырылып, гел бер нисә мөһим элементы булып, улар ҡабатлана. Тарихы булған, артыҡ йәки кәм мауыҡтырғыс йыйылмаһы һеҙгә команда бирәм, яуап тибындағы уйындар, һеҙгә уны уйнап, ә һуңынан булырға порно-өлөшө. Головоломок хәл бәйле һеҙ һайлаған исем һеҙгә ахыр сиктә, платформаларында был уйындың уйнай, дошман менән көрәшергә ярҙам менән сысҡан щелчок йәки ябай ғына сюжет аша үтә. Шуға ҡарамаҫтан, ҡайнар красотки аҙағында һәр ваҡыт һеҙҙе көтә.\nВишенка н макушка булараҡ, сәнғәттең төрлө стиль бар. Шул уҡ ваҡытта өлкәндәр флеш-уйыны мультяшный, ҡараштар төрлө булһа ла, уларҙы ҡулланыу рәссам. Реалистик ҡайһы бер эффектты ашыу визуаль өҫтөн, нескә һәм деталдәргә иғтибар менән нисбәте. Икенсе юл менән барҙы һәм бара, башҡа ҙур көллият, пузыриться задница, әтәстәр башбаштаҡлыҡ. Бынан тыш, күп персонаждар юғын бар. Ысынлыкта,, сиктәрендә-был ғәжәп сиктәрендә ойошторола.\nБысраҡ сәғәт сикһеҙ шатлыҡ\nКем бөтә алмай ҡушыусы тип, һеҙҙе кисерер, өлкәндәр уйнай торған флеш-уйыны. Шулай булғас, gnu лицензияһы һәм фетиш бик күп, уларҙы өйрәнеп, сөнки сабый һәм сценарийҙары күп төрлө, барыһы ла яҡшы тип табылған үҙенең геймер бирә, йәғни, был уларға ошай. Мәҫәлән, порно була-популяр мейнстрим парта өҫтөнә-кешегә, төп билдәле. Был уның мейеһе выебывать ысулдарының береһе. Икенсе яҡтан, дама һәм фантастик заттар була. Әгәр һеҙ ҡасан да булһа, тигән һорауына, был ниндәй-красотки трахать эльфийский, төлкө ҡыҙ бесәйҙе йәки иблис, был уйынды бында, һеҙҙең өсөн яуап бирә. Һәм, кәрәк тип, - был щелчок йәки ике., Загружаться был уйын секундын һанаған, һәм һеҙ китте.


Тәтешле районында «Һаумыһығыҙ, был беҙ!» балалар байрамы үтте // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nТәтешле районында «Һаумыһығыҙ, был беҙ!» балалар байрамы үтте\n14:57, 9 сентября 2011 Йәмғиәт\nТәтешле районының «Яңы Тәтешле» удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге балалар өсөн «Һаумыһығыҙ, был беҙ!» исеме аҫтында Асыҡ ишектәр көнө үткәрҙе.\nБалалар урындағы китапхана, мәҙәниәт йорто, музей эше менән танышты. Мәктәп уҡыусылары китапхана фондында булған удмурт телендәге балалар өсөн китаптарҙы ентекле өйрәнде, ижади түңәрәктәр хаҡында мәғлүмәт алды, музей экспонаттарын ҡараны һәм китапхана, Удмурт тарихи-мәҙәни үҙәк хеҙмәткәрҙәре тарафынан әҙерләнгән күңелле уйындарҙа, викториналарҙа ҡатнашты.\n«Яңы Тәтешле» удмурт тарихи-мәҙәни үҙәге мөдире Антонина Шәйбәкова билдәләүенсә, музейҙағы элекке фотоларҙы ҡарап, күп балалар үҙҙәренең өләсәйҙәрен һәм ҡартатайҙарын таныған.\nТарихи-мәҙәни үҙәк мөдире һүҙҙәре буйынса, «Һаумыһығыҙ, был беҙ!» байрамы матур йолаға әүерелә. Беренсе класс уҡыусылары өсөн бындай форматтағы Асыҡ ишектәр көнө инде йыл һайын сентябрь башында үткәреләсәк.\nТеги: тарихи-мәҙәни үҙәк, балалар


Ҡулын юғалтһа ла, ул үҙ-үҙенә ышанысын юғалтмай | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n08 октября 2018 — 17:04 ГТРК «Башкортостан»\nӨфө егете Максим Майоров ҡаяға үрмәләү буйынса донъя чемпионатында яңы ғына еңеү яулап ҡайтты. Өҫтәүенә, спортсы мөмкинлектәре сикләнгән балалар менән шөғөлләнә. Был кешеләргә ҡарап, мөмкинлектәре сикләнгән, тип әйтеүе лә ҡыйын, киреһенсә, ҡыйыулыҡтарына иҫ китеп, сикһеҙ мөмкинлектәрен күрәһең. Инвалид балаларҙы ҡаяға менеү спортына өйрәтеүсе, сәмләндереүсе тренер Максим Майоровтың да бер ҡулы зәғиф. 15 йәшендә ул токка һуғылып, һул ҡулын юғалта. Бәләкәйҙән дзюдо менән шөғөлләнгән малай, аяныслы ваҡиғанан һуң да, спортты ташламай. Үҙенең мөмкинлектәренә тура килгән спорт төрөн табып ала. Яңыраҡ ҡына Максим Майоров Австрияла үткән ҡаяға үрләү буйынса донъя чемпионатында ҡатнашып, призлы урын яулай. Бөтә донъя буйынса 150 кеше араһынан өсөнсө урынды яулау йәш егет өсөн тәүге ҙур еңеүҙәрҙең береһе. Әммә Максим был һөҙөмтәләрҙә генә туҡталып ҡалырға йыйынмай. Сөнки ҡулын юғалтһа ла, ул үҙенә ышанысын юғалтмай. Маҡсаттарына ирешеүсән егет үҙенең тәрбиәләнеүселәренең дә мөмкинлектәрен арттырырға ярҙам итә. Ҡаяға менеү спорты физик яҡтан сыныҡтыра, терәк-хәрәкәт мускулдары нығыта, логик яҡтан фекерләү ҡеүәһен дә үҫтерә. Ҡаяға менеүҙе баланың иҙәндә шыуышып йөрөүе менән дә сағыштырырға мөмкин. Тик вертикаль рәүештә. Спорттың был экстремаль төрө иң хәүефһеҙлеләрҙән һанала. Сөнки страховка йылығылып төшөүҙән һаҡлай. Бында шөғөлләнеүселәрҙең бер-береһен страховкалау, тирә-яҡтағыларға ышансы арттыра. Был бигерәк тә, үҙ-үҙенә бикләнеп йәшәгән, аутизм диагнозлы балаларға мөһим. Өҫтәүенә, бындай күнекмәләр мөмкинлектәре сикләнгән кешеләргә психологик яҡтан үҙ-үҙҙәрен, комплекстарың, ҡурҡыуҙарын еңергә ярҙам итә. Бер нимәгә ҡарамай Максим Майоров, тәрбиәләнеүселәре менән бергә ҡая һәм ғүмер юлы буйлап та өҫкә табан үрләүҙе дауам итә. Тап уның миҫалында мөмкинлектәре сикләнгән кешеләрҙең дә мөмкинлектәре сикһеҙ булыуына инанаһың.


Башҡортостан оҫталары - "Иван-да-Марья" Бөтә Рәсәй фестивалендә\n16 Сентябрь , 10:49\n2021 йылдың 20-24 октябрендә Екатеринбург ҡалаһында халыҡ кәсептәре оҫталарының "Иван-да-Марья" Бөтә Рәсәй фестивале үтәсәк. Фестиваль сиктәрендә "Башҡортостан Республикаһының бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса агентлығы" ойошмаһы республиканың халыҡ художество кәсептәре изделиелары күргәҙмәһен ойоштора.\nКоллектив стендта ҡатнашыуҙың үҙ талаптары бар. Ул бер йылдан ашыу халыҡ художество кәсептәре тармағында эшләргә тейеш, шулай уҡ Башҡортостанда теркәлгән бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ субъекты булһын. Тап ошо талаптарҙы үтәгәндәр һайлап алыу турын үтә ала. Яңы эш башлаған эшҡыуарҙарға "Бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡ һәм шәхси эшҡыуарлыҡ башланғысына ярҙам" милли проектын тормошҡа ашырыу сиктәрендә ярҙам күрһәтелә.\nКүргәҙмәлә ҡатнашыуға ғаризалар 2021 йылдың 14 сентябренән 17 сентябренә тиклем https://bvk-plus.timepad.ru/event/1768553/ йәки nhp-rb@mail.ru электрон почтаһы буйынса ҡабул ителә. Ҡатнашыу буйынса Евгений Сафинаға 7(987)04-00-621 телефоны буйынса мөрәжәғәт итергә була.\nОйоштороусы: Башҡортостандың Эшҡыуарлыҡ буйынса дәүләт комитеты булышлығында "Башҡортостан Республикаһының бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү буйынса агентлығы" автономлы коммерцияға ҡарамаған ойошмаһының халыҡ-художество кәсептәре үҙәге.\nБелешмәләр өсөн: Татьяна Сайгина, телефон: 7(347)224-99-99 өҫт. 301.\n"Иван-да-Марья" фестивале - милли колоритлы күргәҙмә. Сара традицияларҙы, кәсептәрҙе һаҡлауға, тергеҙеүгә һәм популярлаштырыуға, традицион производстволар продукцияһын һатыу баҙары өсөн уңайлы шарттар тыуҙырыуға, үҙебеҙҙең сувенирҙарҙы һәм бүләктәрҙе етештереүҙә ярҙам итеүгә, Рәсәй төбәктәренең һөнәрселәре араһында бәйләнештәр булдырыуға йүнәлтелгән.


Литва режссеры "Нур" актрисаларын йоҡонан уятты\n"Апалы - һеңлеле өсәү. Йылдар үткәс..." спектаклен ҡараған дан һуң Мәскәү режиссеры Илдар Ғиләжев үҙенең ҡыҫҡа ғына интервьюһында: "Линас Зайкаускас эстетикаһы - художестволы тикшеренеүҙәр өсөн предмет" - тип билдәләгәйне. Уның менән килешмәү мөмкин түгел, сөнки Зайкаускас - ул тамашасылар өсөн дә, актерҙар өсөн дә яңы кеше. Республика академия рус драма театрында ҡуйылған "Кавказский меловой круг" , "Наш городок" һәм БР Милли йәштәр театры труппаһында "Лавина" спектаклен уңышлы ҡуйыуҙар актерҙарҙың режиссерҙы аңлай һәм уға яҡынлаша алыуына дәлил булып тора.\nБөгөн Өфөнөң "Нур" дәүләт татар театрында Чеховтың "Апалы\n- һеңлеле өсәү" пьесаһы буйынса ҡуйылған спектакль премьераһы бара. Классиктан Линас Зайкаускас персонаждарҙың исемдәрен генә ҡалдыра, ҡалғаны - яланғас стеналар һәм күңел\nһыҙланыуҙары. Аталарын юғалтыуҙан, оҙаҡ йылдар буйына йәшерелгән дөрөҫлөктөң ҡайтыуынан, тормошто аңлай башлауҙан, тормоштоң үҙенән, ниһайәт...\nСпектакль - тамаша түгел. Әммә ул шаҡ ҡатырырға һәләтле. Зайкаускас театрға килгән һәр кемде арзанлы трюктар менән йәлеп итергә кәрәкмәгәнлеген аңлай. Ябай ысынбарлыҡ тураһында ғына бәйән итеп тә һәр кемдең күңелендә дауыл уятырға мөмкин. Спектакль барышында "Барыһы ла шул тиклем өмөтһөҙ микән!" тигән һорау баштан сыҡмай.\nСпектакль аҙағында героинялар:"Йәшәргә кәрәк!" тигән һығымтаға килгәс, уларҙың үҙ проблемаларынан өҫкә күтәрелеүе\nһәм камиллыҡҡа бер аҙым яһауға өлгәшеүен аңлайһың. Дөрөҫөн генә әйткәндә, уны ҡарағандан һуң үкереп илағы килә. Был спектаклде өсөнсө көн буйы дублерһыҙ уйнаусы актрисалар тураһында нимә әйтергә ҡала инде. Һуңғылары был спектаклдә булырға ла тейеш түгел, сөнки был ҡатмарлы эште икеләтә башҡарыу әхлаҡи йәһәттән мөмкин түгел. Әйткәндәй, был спектаклдә Ольга, Маша һәм Ирина ролдәренә ун дүрт актриса араһынан БР халыҡ артисткаһы Резида Фәхруллина, БР атҡаҙанға н артисткаһы Фина Вәлиева һәм Ирина Ғәниева һайлап алынды.\nУлар эшләнгән эштән алынған тәьҫораттары менән уртаҡлашҡанда, ауыр булыуын йәшермәне.\n- Теоретик йәһәттән беҙ режиссерҙың беҙҙән нимә талап итеүен аңлаһаҡ та "ҡабығыбыҙҙан" сыға алманыҡ. Ҡыйын булды, - ти өлкән ҡыҙ Ольганы уйнаусы Резида Фәхруллина. - Башта\nЛинас Зайкаускастан "Яҡты мәлдәр булырмы һуң" тип һорай инек.\n- Барыһы ла тормоштоң асылын өҫкә тартып сығарыр өсөн\nэшләнә, - тип дауам итә Ирина. - Һәр беребеҙҙең күңел төбөн дә ятҡанды күрһәтер өсөн.\n- Улар башҡа тормошҡа әҙерләнгән булған, - тип өҫтәй Рези да. - Түбәнге ҡатламдан юғарыға үтеп инергә тырышыу беҙҙең героинялар кеүек ярыҡ ялғаш янында ултырып ҡалыуға ҡарағанда еңелерәк. Уларға яңы тормошҡа өйрәнеүе ҡыйын бирелә. "Беҙҙең бер нисә тел белеүебеҙ - бишенсе тәгәрмәс кеүек" -ти уларҙың береһе.\nХыялымдың бер өлөшө тормошҡа ашты: мин 20 йыл дауамында т еатрҙа эшләйем, әмәм рус классикаһын, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тәүгә уйнарға тура килде. Чеховты мин студент саҡтарҙан ярат ам.\nМаша ролен ярты йыл элек Салауат драма театрынан килгән Ф ина Вәлиева башҡарҙы.\n- Резида һәм Ирина менән был компанияға эләгеүемә, залда битараф тамашасылар ултырмауына, спектаклде аҙағынаса ҡарап бөтөүенә шатмын. Был беҙҙең ҡаҙанышыбыҙ тураһында һөйләй.\n- Һеҙҙе был эш яҡынайттымы\n- Әлбиттә, беҙ хәҙер репетицияларҙа ғына түгел, тормошта ла апалы - һеңлеле кеүекбеҙ... Ҡайһы бер ваҡыт бер - беребеҙгә "Ә артабан нимә буласаҡ" тигән һорау бирәбеҙ. Тормош беҙгә ниндәй һынау тәҡдим итер һәм ул нимә менән тамамланыр\nБөгөн "Апалы - һеңлеле өсәү" менән бергә "Нур" актрисалар ы май аҙағында Татарстандың баш ҡалаһында үтәсәк төрки телле\nхалыҡтарҙың театр фестиваленә әҙерләнә.


2019 йылға йондоҙнамә\n28 Декабрь 2018, 19:33\nКиләһе йыл - Ҡабан йылы (Һары, ер ҡабаны). Ул 12 йыллыҡ мөсәлгә нөктә ҡуя. Шулай булғас, быға тиклем өлгәшелгәндәргә һығымта яһау, киләсәккә маҡсаттар билдәләү зарур.\n2019 йылдың 5 февралендә тәхеткә менеп ултырасаҡ йыл хужаһы үҙенең тыныс, ипле булыуы менән күптәргә оҡшар. Ниһайәт, үҙегеҙҙе артҡа һөйрәгән йәки һеҙгә аяҡ салған кешеләрҙе, яман ғәҙәттәрҙе тормошоғоҙҙан һыҙып ташларһығыҙ. Күңелегеҙгә ятҡан яңы һөнәрҙәрҙе үҙләштереү, изге ниәттәрегеҙҙе тормошҡа ашырыу еңел бирелер. Ҡабан йылы күптәр өсөн сағыу ваҡиғалар менән иҫтә ҡаласаҡ. Беҙҙең күбебеҙ киләсәк хаҡында борсолоуҙан туҡтап, бөгөнгө көндө, әлеге тормошон ҡәҙерләй башлар.\nҠуҙылар өсөн йыл бик уңышлы килер. Әммә ҡыштың һуңғы айында күңел асыуҙарҙы онотоп торорға тура киләсәк –яңы өлкәне үҙләштереү йәки яңы килешеүҙәр төҙөү кәйеф-сафа ҡороуға ваҡыт ҡалдырмаҫ. Яҙ аҙағы – йәй башы үҙ эшен асырға теләүселәр өсөн ҡулай. Уңайлы мәлде тотоп ҡалғанда, уңыш һеҙҙең яҡта булыр. Йылдың икенсе яртыһында ҡуҙылар оҙаҡ көтөлгән шансты ысҡындырмаҫ өсөн һәр ерҙә өлгөрөргә тырышасаҡ.\nБуға (21.04. – 21.05).\nБуғалар мең төрлө идеялар менән яныр, уларҙың барыһын да тормошҡа ашыра алмаһа ла, күңеленә ятҡан өлкәлә ярайһы уҡ уңышҡа ирешер. Был йондоҙлоҡ аҫтында тыуғандарҙы шәхси өлкә лә ҡыуандырыр, яңғыҙҙар яңы тормош башларға йөрьәт итер, парлылар иһә быға тиклем булған аңлашылмаусанлыҡтарҙан арынып, икенсе яртыһы менән бер-береһен ярты һүҙҙән аңлай башлар.\nИгеҙәктәр (22.05 – 21.06).\n2019 йылда игеҙәктәр үҙҙәрен үҙ тәрилкәһендә итеп тойор, көтөлмәгән һынауҙарҙы ла еңел йырып сығыр. Йыл уларға эштә лә, шәхси өлкәлә лә уңыш, матди яҡтан тотороҡлолоҡ вәғәҙә итә, әммә бының өсөн уларға билде биштән быуып тырышырға тура килер. Өйҙә лә, эштә лә тормош ҡайнап торор, күп игеҙәктәр үҙҙәрен ижад өлкәһендә һынап ҡарарға теләр. Июль - ял итер өсөн уңайлы мәл, ял мәлендә танышҡан кешеләрҙең аҙаҡ тормошоғоҙҙа мөһим урын алыуы ла бик мөмкин.\nҠыҫала (220.06 – 23.07).\nЯңы йылда ҡыҫалаларҙы өмөтлө һәм мөһим осрашыуҙар көтә. Үҙ ниәттәрегеҙгә табан ҡыйыу аҙымдар менән барғанда эске тауышығыҙға ҡолаҡ һалығыҙ – алдан һиҙемләү тойғоғоҙ был йылда ла һынатмаҫ һәм дөрөҫ юл күрһәтер. Яҙ һәм йәй буйы башығыҙға яңынан-яңы идеялар килер, баҙап ҡалмағыҙ – йыл ижади асыштар өсөн бик ҡулай. Матди яҡтан артыҡ ауырлыҡ булмаҫ, киреһенсә, һаҡсыл ҡыҫалалар аҡса янсығын бер ни тиклем ҡалынайтыуға өлгәшер.\nАрыҫлан (24.07 – 23.08).\nАрыҫландар өсөн аҡсалы һәм уңышлы йыл килә. Йылдың тәүге яртыһында улар иғтибар үҙәгендә булыр, тырышлыҡтары баһаланыр һәм ҡайһы берҙәре карьера баҫҡысынан өҫкә үрләр. Уларға эш менән ғаилә араһында көстәрен тигеҙ бүлергә, артыҡ көсөргәнмәҫкә һәм башҡаларҙың мәшәҡәттәрен һәр ваҡыт үҙ иңдәренә алыуҙан тыйылырға кәңәш ителә. Көҙ барыһынан да ял итеп алыу теләге көсәйер.\nҠыҙ (23.08 – 23.09).\nҠыҙ йондоҙлоғо аҫтында тыуғандарҙың 2019 йылда йәшәүгә дәрте, көсө бермә-бер артыр. Улар йылдың уңышлылар исемлегенә эләгер – быға тиклем эшләгән хаталарын төҙәтерҙәр һәм яңы ниәттәрен еңел генә тормошҡа ашырырҙар. Уларҙың ышаныслы, ғәҙел икәнлектәре етәкселәр күҙенә лә салынмай ҡалмаҫ. Түгелгән әсе тирҙең татлы емештәрен йыйырға ваҡыт етте. Шәхси өлкәлә барыһы ла ҡәҙимгесә барыр.\nҮлсәүҙәрҙе етди үҙгәрештәр көтә, улар бик күп ҡыҙыҡлы тәҡдимдәр алыр. Йылдың тәүге яртыһында яңы кешеләр менән танышырһығыҙ, улар менән аралашыу күңелегеҙгә тыныслыҡ, ышаныс алып килер. Ҡайһы бер үлсәүҙәр яңы өлкәне үҙләштерергә ынтылыр, һөнәрҙәрен алмаштырыр. Күңеленә ятҡан шөғөлдө һайлағандар үкенмәҫ һәм мади хәлен нығытыр. Башҡаларҙың аяҡ салыуынан, көнләшеүенән һаҡланыр өсөн күңелегеҙҙәге уй-ниәттәрҙе барыһына ла шаран-яран асып һалыуҙан тыйылығыҙ.\nСаян (24.10. – 22.11).\nҺиҙген күңелле саяндар барлыҡ өлкәләрҙә лә һиҙелерлек уңыштарға өлгәшер. Айырыуса йылдың тәүге яртыһында көстәре ташып торор - яҡын кешеләрен бәхетле итеп күреү өсөн яңы проекттар төҙөргә, яңы уй-хыялдарын тормошҡа ашырырға ҡыйыу тотонорҙар. Ҡабан йылы алға барыр, йәшәргә ҡамасаулаған яман ғәҙәттәрҙән арыныр өсөн, ысынлап та, ҡулай йыл – шуға ла күңелегеҙгә ятмаған шөғөлдәрҙән, кешеләрҙән алыҫ тороуығыҙ хәйерле.\nУҡсы (23.11 – 21.12).\nУҡсылар, ниһайәт, матди ауырлыҡтарҙан ҡотолоп, еңел тын алыр – туғандар һәм дуҫтар ярҙам ҡулын һуҙыр йәки килемлерәк эш табырҙар. Яҙ башында уҡ улар үҙҙәрендә көс-ғәйрәт артҡанын тойор, әүҙемлектәрен арттырыр. Башығыҙҙа тыуған яңынан-яңы идеяларҙы яҙып барырға онотмағыҙ – йыл аҙағында уларҙың байтағын тормошҡа ашырғанлығығыҙҙы уҡып, үҙегеҙ ҙә хайран ҡалырһығыҙ.\nЯңғыҙ уҡсыларҙың “ҡамыт кейеү” ихтималлығы ҙур.\nЫлаҡ (22.12. - 20.01).\nЕтди һәм һәр эшкә яуаплы ҡарап өйрәнгән, эштәренең план буйынса барыуын яратҡан ылаҡтарға Ҡабан йылы көтөлмәгән яңылыҡтар алып килер. Һәм уларҙың барыһы ла тиерлек тик ыңғай яҡҡа булыр: кемдер эш йәки йәшәү урынын алмаштырыр, кемдер һөйгән йәре менән яңы тормош башлар, олораҡтар олатай-өләсәй булыу шатлығын кисерер . Яҙын күп ылаҡтарҙың күптәнге хыялы тормошҡа ашыр, уларҙың үҙ көстәренә ышанысы артыр.\nҺыуғояр (21.01 – 19.02).\nҺыуғоярҙар өсөн йыл матур булыр – нимәгә генә тотонһағыҙ ҙа ҡулығыҙҙан киләсәк, тик ялҡауланмағыҙ ғына. Һәр өлкәлә лә инициативаны үҙ ҡулығыҙға алығыҙ. Көҙ - эш буйынса ныҡлы бәйләнеш булдырыу, шәхси өлкәлә үҙ-ара мөнәсәбәтте нығытыу, ныҡлы ғаилә ҡороу өсөн ифрат та уңайлы осор. Күп кәйеф-сафа ҡороуҙан баш тартырға тура килер, уның ҡарауы эш һөҙөмтәһен күреп, үҙегеҙҙә тау аҡтарырҙай көс тойорһоғоҙ.\nБалыҡ (22.02 – 20.03).\nБалыҡтарҙы ла ҡыуаныслы һәм емешле йыл көтә – улар бар ниәттәрен тормошҡа ашыра алыр. Хәл-ваҡиғалар үҙ яйы менән барыр, шуға ла өйҙәрендә тыныслыҡ һәм татыулыҡ хөкөм һөрөр. Быға тиклем күңелдәренә тынғылыҡ бирмәгән мәсьәлә еңел генә хәл ителер. Май-июнь айҙарында хеҙмәт өлкәһендә етди үҙгәрештәр көтөлә – тырыштар карьера баҫҡысы буйлап үрләр, ҡайһы берәүҙәр етәксе ултырғысына ултырыр.\nБыл йылда тыуғандар йыл хужаһы менән уртаҡ тел таба һәм уның ярҙамына өмөт итә ала. Күптәр “күләгә”нән сығыр һәм үҙҙәренең күп нәмәгә һәләтле икәнен бар донъяға танытыр. Шулай ҙа алтын урталыҡты һаҡлау һәм уңыштан башты юғалтмау кәңәш ителә. Күптәнге хыялын тормошҡа ашырыусылар ҙа булыр.\nҮгеҙҙәр өсөн дөйөм алғанда йыл ыңғай килһә лә, еңел булыр тип әйтеп булмай. Күп нәмәгә өлгәшеү өсөн ең һыҙғанып эшләргә, тырышырға тура киләсәк. Хәйер, тәбиғәттән бирелгән ныҡышмалылыҡ үгеҙҙәрҙә етәрлек, шуға ла башҡалар өсөн ауыр тойолған мәсьәләләрҙе еңел генә хәл итеп, башҡаларҙа һоҡланыу тыуҙырырһығыҙ.\nҺеҙҙең алды яңы ишектәр асылыр, тормош ығы-зығыһына бирелеп, уларҙы күрмәй ҡалмағыҙ. Һөйкөмлөлөгөҙ менән башҡаларҙы ышандыра белеү һәләтегеҙ күптәрҙе үҙегеҙгә ылыҡтырыр, фекерҙәштәр, ҡорҙаштар табырһығыҙ. Хәтерегеҙҙә тотоғоҙ: хеҙмәттең тире әсе булһа ла, емеше татлы була.\nТормошон ҡырҡа үҙгәртергә теләүселәр өсөн ҡулай йыл. Йәшәү йәки эш урынын алмаштырырға, ғаилә ҡорорға, тышҡы ҡиәфәтенә үҙгәрештәр индерергә теләүселәр был аҙымға ҡыйыу бара ала. Бала саҡтағы иң ҙур хыялығыҙҙы иҫегеҙгә төшөрөгөҙ – уныкүңел йыуанысына ғына түгел, матди хәлегеҙҙе нығытасаҡ шөғөлгә әйләнеүе лә бар.\nУҙған йылда түккән көсөгөҙҙөң татлы емештәрен татырға ваҡыт етте. Һеҙҙең көсөгөҙҙө, рух ныҡлығығыҙҙы күргәндәр һеҙгә тартылыр. Уй-ниәттәрегеҙҙе тормошҡа ашырыу өсөн күп юлдар табылыр. Эш менән ялды аралаштырырға онотмағыҙ, шул ваҡытта һаулығығыҙ ныҡ, күңелегеҙ көр булыр. Шәхси өлкәлә үҙгәрештәр көтөлмәй.\nЙыл хужаһы йыланды артыҡ өнәп бармаһа ла, был йылда һеҙҙең үҙ ниәттәрегеҙгә табан ҡыйыу аҙымдар менән барыуығыҙҙы һоҡланып күҙәтәсәк. Үҙ көсөгөҙгә ышанысығыҙ күпкә артыр, быға тиклем баҙнат итмәгән эштәрҙе лә еңел генә атҡарып ҡуйырһығыҙ. Ижади өлкәлә эшләүселәрҙе ҙур уңыш көтә.\nӘүҙемлек, егәрлелек, тәүәккәллек, яуаплылыҡ, һәр ерҙә тәртип – 2019 йылда йылҡыларға иң кәрәкле сифаттар. Уларға эйә булғанда, һәр өлкәләлә уңыш ҡаҙанырһығыҙ, үҙегеҙгә яңы мөмкинлектәр асырһығыҙ. Ваҡытығыҙҙы бушҡа сарыф итмәй генә башкөлләй эшкә бирелһәгеҙ, йыл аҙағында һөҙөмтәләргә үҙегеҙ ҙә аптырарһығыҙ.\nҺеҙҙе яңы асыштар, үҙгәрештәр көтә, әммә уларға өлгәшеү өсөн күп көс һалырға тура килер. Тырышлығығыҙ бушҡа китмәҫ, өлгәшелгән уңыштар күңелегеҙгә ҙур ҡәнәғәтлек алып килер. Башҡаларҙың фекеренә ҡолаҡ һалып, аҡты ҡаранан айыра белеү, яуаплылыҡты үҙ өҫтөңә алыу күп күңелһеҙлектәрҙән аралар.\nҺәр ваҡыт күтәренке күңелле булған маймылды йыл хужаһы үҙ итә. Был йылда ла маймылдарға күңелһеҙләнеп ултырырға тура килмәҫ, күп сәйәхәт итерҙәр, яңы кешеләр менән танышырҙар, үҙҙәрен яңы өлкәлә һынап ҡарарҙар. Шәхси өлкәлә лә үҙгәрештәр булыр, моғайын. Иғтибарығыҙҙы төп маҡсатығыҙға йүнәлтегеҙ – уңыш оҙаҡ көттөрмәҫ.\nЭттәр үҙ йылында башлаған эштәрен тамамлап ҡуйыр һәм өр-яңы ниәттәрен тормошҡа ашыра башлар. Матди өлкәлә тотороҡлолоҡ күҙәтелер. Шәхси өлкәлә лә, эштә лә ҡыуаныслы мәлдәр күп булыр. Әлбиттә, бер нәмә лә күктән төшмәҫ, үҙегеҙ тырышлыҡ һалырһығыҙ. Сәйәхәт итеү онотолмаҫ мәлдәр бүләк итер.\nҮҫешкә ынтылыш – үҙ йылында ҡабандарҙы алға әйҙәүсе төп көс булыр. Быға тиклем уйларға ла ҡыймаған өлкәләрҙе лә еңел генә яуларҙар. Тормоштоң һәр көнөнән һәм өлгәшелгән уңыштарҙан йәм һәм кинәнес табып йәшәргә өйрәнегеҙ. Иң изге теләктәрҙе тормошҡа ашырыуҙы аҙаҡҡа ҡалдырмағыҙ.\nҺуңғы йылдарҙа башлаған проекттарығыҙҙы тамамлап ҡуйырға ваҡыт етте. Яңы мөмкинлектәр бик күп, һәр ерҙә, уларҙы ҡулдан ысҡындырмағанда, ыңғай һөҙөмтәләр оҙаҡ көттөрмәҫ. Һәр ваҡ-төйәккә иғтибар биреп, көсөгөҙҙө бушҡа сарыф итеүҙән тыйылығыҙ. Шәхси өлкәлә лә ҙур уңыштарға ирешерһегеҙ.


Беҙ кем? Хәйерсеме, әллә...\n17 Октябрь 2018, 08:12\nХәйерселеккә ҡаршы көрәш көнө бар икән да баһа. Ул 17 октябрь көнө билдәләнә. Был хаҡта белгәс көлөп ҡуйҙым. Хәйерселек илдең бер осонан икенсе осона йәйелгән бит, ҡасан ғына уны юҡ итеп бөтөрбөҙ икән.Бөтә Рәсәй халыҡ фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 15меңдән әҙ килем алыусылар ярлы тип иҫәпләнә. Тимәк, беҙҙең күптәребеҙ ярлы, байғош. Ә шулай ҙа бирешмәйбеҙ, эйеме? Айына 10-11 мең алабыҙ ҙа, шуға ҡәнәғәт булып йәшәй бирәбеҙ. Ә нишләйһең, башҡа сара юҡ.\nХәйерселеккә ҡаршы көрәш көнө бар икән да баһа. Ул 17 октябрь көнө билдәләнә. Был хаҡта белгәс көлөп ҡуйҙым. Хәйерселек илдең бер осонан икенсе осона йәйелгән бит, ҡасан ғына уны юҡ итеп бөтөрбөҙ икән.\nБөтә Рәсәй халыҡ фекерен өйрәнеү үҙәге мәғлүмәттәренә ҡарағанда, 15меңдән әҙ килем алыусылар ярлы тип иҫәпләнә. Тимәк, беҙҙең күптәребеҙ ярлы, байғош. Ә шулай ҙа бирешмәйбеҙ, эйеме? Айына 10-11 мең алабыҙ ҙа, шуға ҡәнәғәт булып йәшәй бирәбеҙ. Ә нишләйһең, башҡа сара юҡ.\nӘйҙәгеҙ, ҡалала йәшәүсе кеҫәһенә ҡыҫҡаса байҡау яһайыҡ. Икмәк—23-24, һөттөң ярты литры 23 һум. Был көндәлек кәрәк ризыҡтар. Сәй янына печенье алһаҡ, иң арзаны—50 һум. Ә инде үҙең берәй тәмлекәс бешерәм тиһәң, башҡаһын алыр кә-рәк: маргарин, йомортҡа, шәкәр, он, көнбағыш майы... Уларға уртаса хаҡ алайыҡ әле. Мәҫәлән, маргарин—20, 10 дана йомортҡа—42, 1 кг шәкәр—41, 2 кг он—72, шыйыҡ майҙың иң арзаны—48 һум (0,9 л). Көн һайын икмәк, һөт, берәй тәмлекәс алған хәлдә, көнөнә 150-200 һум тирәһе сарыф итәбеҙ. Тимәк, айына 4500-6000 тирәһе. Ә уның менән генә тамаҡ туймай. Балаң йә банан, йә алма, йә эремсек һорай. Банандың 1 килограмы 49 һум, алманыҡы—уртаса 88, ә ауыл эремсегенең 1 килограмы 100 һум. Банан бер ғаиләгә 1-2 көнгә етә. Артыҡ һаҡлап та булмай шул, ҡарая башлай. Алма, бананды айына 3-шәр килонан алған хәлдә, бананға—147, алмаға 264 һум китә. Эремсекте 2 килограмм алдыҡ ти, бына һиңә 200 һум. Әммә бының менән генә лә тамаҡты алдап булмай. Итһеҙ йәшәп буламы һуң? Һыйыр итенең килограмы 300-350 һум. Уны ике бешереп ашаныҡ ти. 1 килограмм үткәрелгән ит 350 һум. Уны әҙләп, самалап бүлгәндә 3 бешереүгә еткереп маташабыҙ. Һыйыр ите, үткәрелгән ит ала алмай китһәк, магазиндан тауыҡ ите алған булабыҙ. Уны 200 һум тирәһенә алабыҙ ти (ите лә, һурпаһы ла тәмле булған ауыл тауыҡтарын күҙ уңында тотмайбыҙ, улар күпкә ҡыйбат). Был тауыҡты айына өс тапҡыр алһаҡ, бына һиңә 600 һум (уртаса). Итһеҙ бер ни ашамаған ир-егеттәребеҙҙе туйҙырыу өсөн ҡайһы саҡ балыҡ, йә тауыҡтың түш итен генә алырға тура килә. Иң арзан иҫәпләнгән минтай балығының 800 грамы 142 һум, тауыҡ түшкәләренең 1 килограмы 259 һумды тәшкил итә. Айына берҙе булһа ла алып ашайбыҙ бит инде. Хәҙер ярмаларҙы һанап ҡарайыҡ әле. Дөгөнөң 800 грамы—29, ҡара бойҙайҙыҡы уртаса 40 һум. Балаға бутҡалар алабыҙ. Геркулестың 400 грамы—10, манныйҙың 800 грамы 20 һум тирәһе. Унан тыш, борсаҡ, макарон, тоҙ, әсетке һәм башҡаһы кәрәк. Ҡапыл ғына ҡунаҡ килеп төшһә, йүгереп сығып колбаса, тиҙ генә салат эшләүгә ҡыяр, помидорын да алаһың. Шулай итеп, ашауға эш хаҡыбыҙ етмәй ҙә ҡала түгелме?! Ә бит ашап ҡына йәшәп булмай. Ут, газ һәм башҡаһына түләр кәрәк. Квартплата тигәндәре өс бүлмәле фатирға 6-6,5 мең, бер бүлмәлегә 3 мең һум тирәһе. Пенсионерҙар зар-интизар килә. «Пенсия бәләкәй, квартплатанан үтмәй»,—тип. Ә бит йәштәргә лә анһат түгел. Күбеһе шул ут-газына түләүҙән тыш, ипотека түләй. Балаларын кейендерә. Белем биреү учреждениелары ла ата-әсәләрҙе «һауып» ҡына тора. Туҡланыуға кәрәк, йә башҡаһына. Балалар баҡсаһына йөрөгән балаға краска-пластилинын да алып ебәрергә тейешһең, барып ремонт эшләшергә, ваҡытың юҡ икән ремонтҡа түләргә бурыслыһың. Унан тыш ай һайын балалар баҡсаһына аҡса сығараһың. Балаң ҡараулы булһын тиһәң, түләйһең инде. Башҡа әмәл юҡ. Унда айына 2 мең тирәһе китә. Ә инде ауырып китһә, бөттө баш! Дарыуҙарҙың ҡиммәтлелеге! Иҫең китмәле! Нишләйһең, балаң һаулығы һәм ғүмере өсөн тамуҡҡа ла инергә әҙерһең бит. Мәктәпкә йөрөгән ҡыҙ-малайҙарға тағы ла аҡса күберәк китә. Китабына тиклем һатып алалар. Үәт, замана! Балаларҙы кейендереүгә лә аҡса күп китә. Улар бит тиҙ үҫә, размерҙары алмашынып ҡына тора. Үҙеңә кейем алмаһаң-алмайһың, ә уларҙы кәм-хур итеү юҡ! Кейендерәбеҙ. Түңәрәктәргә, өҫтәлмә дәрестәргә йөрөтә башлаһаң инде, күңелеңде киң тот!\nАуылда йәшәгән ата-әсәйеңә лә ҡайтып йөрөргә кәрәк, туғандарың менән ҡатышмаһаң булмай, өйҙә генә моңайып, дүрт мөйөшкә текләп көн итмәйһең. Улай-былай йөрөү өсөн кредитҡа булһа ла машина алаһың. Ә бензин?! Әйтәһе лә түгел: көндән-көн арта. Ә ирҙәр машинаһын ярата! Һылап-һыйпап янынан китмәйҙәр, йә майын алмаштыралар, йә тағы нәмәлер кәрәк булып китә. Үҙе руль артында йөрөмәгән ҡатын-ҡыҙ өндәшмәй генә сыҙай. Сөнки шунда ултырып йөрөй бит. Әсәһенә ҡайтып, бер аҙ ярҙам итеп килгеһе килә, йә әхирәтенең тыуған көнөнә барып, ҡотларға теләй. Онотмағыҙ: буш ҡул менән барып булмай. Күстәнәсен дә, бүләген дә алырға кәрәк.\nБына шулайыраҡ көн итә ҡалала йәшәүсе ғаиләләр (ауылдағыларға анһат тимәйбеҙ. Унда бесән-утынын да, емен дә һатып алырға кәрәк). Береһенең эш хаҡын ашауға тығалар, икенсеһенекен ипотека-кредит түләүгә. Осон-осҡа ялғап йәшәгән мәлдә, рухи үҫеш хаҡында уйланамы икән кеше? Концерт-спектаклдәргә йөрөү, матбуғат баҫмаларын алдырыу һәр саҡ артҡы планға күсә. Шулай ҙа бирешмәй халыҡ. Кемдер ит ашағанда, кәбеҫтә ашап булһа ла көн итәләр. Шуға ла бөтә ерҙә лә уртаса килем яҡшы итеп күрһәтелә. Йәғни, бөтәбеҙ ҙә, уртаса алғанда, голубцы ашайбыҙ. Дөрөҫ! Хәйерселек юҡ беҙҙә, юҡ! Тимәк, 17 октябрҙе билдәләп тә тормайбыҙ.


Электрон вариантҡа яҙылыу—354 һум, йыллыҡ—606 һум. * Сибайҙар һәм Иҫке Сибайҙар редакцияға килеп 530 һумға яҙыла ала. Йыллыҡ подписка—990 һум. * 2017 йылға «Атайсал» гәзитенә яҙылыу дауам итә. Ашығығыҙ! 30 декабрҙә Лото-уйын уҙғарыласаҡ. * Кемдәр гәзиткә яҙыла һәм квитанцияһының күсермәһен редакцияға ебәрә, уларҙы шәп бүләктәр көтә! * Почта аша яҙылыу хаҡы: 6 айға—551 һум 34 тин. Йыллыҡ подписка—1005 һум 48 тин. *\nБеҙҙең ата-бабалар Көньяҡ Уралда йөҙәр, меңәр йылдар буйы йәшәй. Һәм беҙҙең организм ошо тәбиғәткә һәм уның климатына яраҡлашҡан. Иммунитетыбыҙ ҙа бындағы климат шарттарында барлыҡҡа килгән төрлө ауырыуҙарға ҡаршы торорға өйрәнгән һәм, әйтергә кәрәк, көн һайын көрәшә. Артабан да көрәшһен өсөн уны һәр ваҡыт төрлө-төрлө витаминдар, башҡа төрлө микроэлементтар менән нығытып торорға кәрәк. Шуға беҙ шундай нәмәләргә бай булған аҙыҡтарҙы ашарға тейешбеҙ.\nӘ бына алыҫ илдәрҙән килтерелгән төрлө-төрлө үҫемлек емештәре беҙҙең иммунитетты нығыта аламы һуң? Мәҫәлән, Африканың бананын алайыҡ. Белеүебеҙсә, банан—йылы яратҡан үҫемлек емеше. Йәғни йылы климатҡа яраҡлашҡан. Шуға уның витаминдары шундай климат шарттарына ҡаршы көрәшерлек кенә көс бирә ала, минеңсә. Нисек инде йылы климатта үҫкән үҫемлектәрҙең витаминдары һыуыҡ климатта йәшәгән кешеләрҙең иммунитетын нығыта алһын ти? Улар Көньяҡ Урал шарттарында барлыҡҡа килгән ҡурҡыныс вирустарға һәм бактерияларға бер нисек тә ҡаршы тора алмайҙыр.\nОшо урында миңә, бер үк витаминдар бөтә ерҙә лә бер төрлө, сөнки уларҙың структуралары бер бит, тип әйтерҙәр. Дөрөҫ. Мәҫәлән, баяғы бананда ла, шулай уҡ беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витамины бар. Икеһенең дә молекуляр структуралары бер төрлө. Ләкин мин уларҙы тиң ҡуя алмайым, сөнки береһе тропик илдәрҙә, икенсеһе һыуыҡ ҡыштары булған тәбиғәттә үҫә. Шулай булғас, уларҙың энергетик көстәре лә бер төрлө түгел— баландыҡы көслөрәк. Әйтәйек, ябай кеше менән штангисты сағыштырайыҡ әле: уларҙың да бит физиологик төҙөлөштәре—структуралары бер төрлө. Тик береһе ике йөҙ килограмм ауырлыҡты күтәрә ала, ә икенсеһе уны урынынан да шылдыра алмай. Төрлө климат шарттарында барлыҡҡа килгән бер үк витаминдарҙың энергетик көстәре лә шул кешеләрҙеке һымаҡ төрлө ул. (Мәҫәлән, лимонда ла, беҙҙең яҡта үҫкән балан емешендә лә С витаминдары бар. Тик баланда уның миҡдары 70 процентҡа күберәк).\nТағы бер күренеш. Әйтәйек, банан йәки ананастың үҫентеһен беҙҙең яҡтарҙың урмандарына килтереп ултыртайыҡ әле. Билдәле, улар бер ай эсендә кибеп ҡороясаҡ. Көньяҡ Урал климатында ярты йыл да йәшәй алмаған үҫемлектәрҙең витаминдары нисек беҙгә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирһен?\nМинең шуны әйткем килә: тропик илдәрҙә үҫкән емеш-еләктәрҙең витаминдары беҙҙең иммунитетты етәрлек кимәлдә бер нисек тә нығыта алмай. Һаулығыбыҙ өсөн иң файҙалы үҫемлектәр беҙҙең тәбиғәттә генә үҫә. Уларҙы башҡа бер илдеке лә алмаштыра алмай.\nГеография фәнендә «тәбиғәт комплексы» тигән төшөнсә бар. Нимә була һуң ул? Бер территорияға ҡараған бөтә тәбиғәт компоненттарының: ерҙең, һауаның, һыуҙарҙың, хайуандарҙың, үҫемлектәрҙең һәм кешеләрҙең үҙ ара ярашып йәшәүен тәбиғәт комплексы тип атайҙар. Улар бер-береһен һаҡлап, бик тығыҙ бәйләнештә йәшәй. Мәҫәлән, ундағы хайуандар донъяһы үҫемлектәргә бөтә яҡлап ярҙам итһә, үҫемлектәр ҙә уларға йәшәү өсөн бөтә нәмәне бирә. Береһен генә тейһәң, тулыһынса тәбиғәт комплексы үҙгәрәсәк. Аллаһы Тәғәләһе тәбиғәтте шул тиклем аҡыллы һәм камил итеп яралтҡан, иҫең китерлек!\nШуға тәбиғәтебеҙҙә беҙҙең һаулыҡ өсөн бөтәһе лә бар. Әйтәйек, тыуған төйәгебеҙҙә үҫкән муйыл, балан, миләш, йөҙөм емеше, гөлйемеш, ҡуҙғалаҡ, ҡаҡы, йыуа, әтмәкәй, оҫҡон йыуаһы, мәтрүшкә, йүкә сәскәһе, ҡуян тубылғыһы, көпшә, ҡымыҙлыҡ, ер еләге, ҡурай еләге, ҡайын еләге, ҡара һәм ҡыҙыл бөлдөргән, сейә, йылға ҡарағаты (һ.б.)—бөтәһе лә иммунитетыбыҙҙы нығытырлыҡ кәрәкле витаминдарҙы бирә ала. Улар Көньяҡ Уралдың ҡырыҫ тәбиғәтендә йәшәй икән—беҙгә лә шул климатҡа ҡаршы торорлоҡ көс бирә ала. Улай ғына түгел, борон-борондан ата-бабаларыбыҙ шуларҙы ашап үҫкән һәм йәшәгән. Шуға физик тәндәренең «төҙөлөш материалдары» булып та хеҙмәт иткәндәр. Ә бөгөнгө көндә лә беҙҙең тәнебеҙ һәм эске ағзаларыбыҙ өсөн ул үҫемлектәр—«запас частар». Сөнки беҙ—ата-бабаларыбыҙҙың дауамы.\nШуға йыл һайын тәбиғәткә сығып уларҙы ашарға, йыйырға тейешбеҙ. Нәҫелебеҙ сәләмәт булһын тиһәк, балаларыбыҙҙы ла өйрәтергә кәрәк. Улар тәбиғәттәге ашарға яраҡлы бөтә үҫентеләрҙе, емеш-еләкте таный белергә тейеш. Шул ваҡытта тәбиғәтебеҙҙең әһәмиәтен аңлап, уға ысын мәғәнәһендә һаҡсыл ҡарай башлар, төрлө юлдар менән һаҡларға тырышыр.\nҺәм, әйтергә кәрәк, баҡсаларыбыҙҙа үҫтерелгән емеш-еләктәр, йәшелсәләр, картуф та, шулай уҡ беҙҙең яҡта етештерелгән ит-һөт аҙыҡтары ла халҡыбыҙҙың сәләмәтлеге өсөн иң файҙалыһылыр. Улар ҙа бит беҙҙең климатҡа яраҡлашып үҫә һәм йәшәй.\nӘ магазиндарҙағы йылы яҡтан килтерелгән емеш-еләктәрҙе, шулай уҡ башҡа төрлө аҙыҡтарҙы ла ҡунаҡ өҫтәлен биҙәү һәм тәмдәренән ләззәтләнеү өсөн генә һатып алырға була. Башҡа бер ниндәй ҙә файҙалары юҡтыр. Витаминдарын маҡтап реклама яһайҙар икән—улар беҙҙең һаулыҡты ҡайғыртмай, үҙҙәренең кеҫәләрен уйлай.


Рәсәй төбәктәрендә йәшәүсе балалар башҡорт мәҙәниәте менән таныша\n31 Август 2011, 14:28\nРәсәйҙең башҡорттар күпләп йәшәгән алты төбәге – Силәбе, Ырымбур, Ҡурған, Свердловск өлкәләренән, Татарстан Республикаһы һәм Пермь крайынан, шулай уҡ Ҡырғыҙстандан 47 бала августа Башҡортостандың Баймаҡ районында урынлашҡан төбәк-ара мәҙәни-лингвистик лагерында ял итте. Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы тарафынан БР Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығы менән берлектә ойошторолған лагерь «Орленок» балалар һауыҡтырыу үҙәге нигеҙендә эшләне.\nБаймаҡ Йәштәр үҙәге, район хакимиәтенең мәҙәниәт бүлеге хеҙмәткәрҙәре балалар өсөн музей, күргәҙмә, республика сәнғәт оҫталары концерттарына барыуҙы үҙ эсенә алған бай программа әҙерләгән. Көн һайын тиерлек лагерҙа балаларға башҡорт халҡының йолалары һәм көнкүреше менән танышырға мөмкинлек биргән башҡорт байрамдары ойошторолдо. Йәш ял итеүселәр ҙә матур концерт әҙерләгән ине, улар үҙҙәренең ижади һәләттәрен генә түгел, туған телде һәм милли мәҙәниәтте яҡшы белеүен күрһәтте.\nТеги:рф төбәктәре башҡорттарыйәйге ял


Өфөлә дартс буйынса Башҡортостан чемпионаты башлана // Спорт | новости башинформ.рф\nӨфөлә дартс буйынса Башҡортостан чемпионаты башлана\n10:40, 9 ноября 2017 Спорт\nФото: Башҡортостан Дартс федерацияһы\nӨфөлә дартс буйынса Башҡортостан чемпионаты башлана Фото: Башҡортостан Дартс федерацияһы\nӨФӨ, 2017 йыл, 9 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Наталья Овчарук/.\n11 ноябрҙә Башҡортостандың спорт әҙерлеге үҙәгендә дартс буйынса республика чемпионаты башлана.\nИң тәүҙә спортсылар шыбаға тота һәм күнекмәләр эшләй, һуңынан турнирҙы асыу тантанаһы була. Аҙаҡтан чемпионат бүләктәре өсөн көрәште парлы, һуңынан шәхси разрядта ир-егеттәр һәм ҡатын-ҡыҙҙар башлай. Иң яҡшыларҙы һәм еңеүселәрҙе шул уҡ көндә бүләкләйҙәр.\n«Чемпионат беренсе еңелеүҙән төшөп ҡалыу плеф-офф системаһы буйынса уҙғарыла. Ярыш еңеүселәре һәм призерҙары ҡала округы, үҙәге ҡасаба булған муниципаль райондар һәм муниципаль райондар төркөмдәре буйынса билдәләнәсәк», — тип аңлаттылар Башҡортостан Йәштәр сәйәсәте һәм спорт министрлығының матбуғат хеҙмәтендә.\nОйоштороусылар 100-ләгән ҡатнашыусыны көтә.


Ҡарасҡы һәм бесәйҙәр | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nҠарасҡы һәм бесәйҙәр\n14 июля 2016 — 15:32\nИнтернет селтәрендә тиктормаҫ бесәйҙәр тураһында күп видео табырға мөмкин. Әммә быныһы ҡарау буйынса барлыҡ рекордтарҙы ла уҙып китте.\nҠала янындағы ябай йорт. Хужа, күрәһең, ҡарасҡылар эшләү менән шөғөлләнә. Ул йәшерен камера ҡуйып, бесәйенең һеләүһен ҡарасҡыһына реакцияһын белергә булған. Әммә бесәй аҡылһыҙ түгел. Күрше йорттағы дуҫтарын да саҡырған. Күмәкләп улар ҡарасҡыны уратып ала. Ҡыйыуырағы килеп һеләүһендең моронон еҫкәүе була… Ҡыҫҡаһы, ҡурҡаҡ дуҫтар төрлөһө төрлө яҡҡа саҡ ҡасып ҡотола.