“Кеше үҙ илендә бәхетле булырға тейеш”\nГөлсирә Ғиззәтуллинаны йәш сағынан беләм һәм ижади үҫешен ҡыҙыҡһынып күҙәтеп барам. Ул, һис шикһеҙ, таланты, донъяға ҡарашы, фекерләү үҙенсәлектәре менән арабыҙҙа иң үҙенсәлекле әҙибә. Уны “беләм” тиһәм дә, әлеге һөйләшеүҙә уның хаҡында былай әйтеү ысынбарлыҡҡа тап килмәгән һымаҡ та. Гөлсирәне әле асаһы ла асаһы... Ҡыҫҡаһы, әңгәмәне уҡығас, үҙегеҙ ҙә аңларһығыҙ. Гөлсирә Мирза ҡыҙы 1957 йылдың 4 июлендә Үзбәкстанда донъяға килә. Тамырҙары Башҡортостанда булһа ла, яҙмыш уның ата-әсәһен ошо ҡояшлы, емешле яҡта осраштыра. Тыуған яҡтарға ҡайтҡас, тормош үҙ яйы менән дауам итә. Кинйәкәй ҡыҙ Гөлсирә Башҡорт дәүләт университетының филология факультетын тамамлағас, “Башҡортостан” гәзитендә, “Китап” нәшриәтендә, “Башҡортостан ҡыҙы”, “Ватандаш” журналдарында эшләй. уның көнүҙәк темаларға яҙылған мәҡәләләре уҡыусылар араһында бәхәстәр тыуҙырырлыҡ, тормоштоң көтөлмәгән яҡтары хаҡында уйландырырлыҡ әҙәби публицистикаһы был жанрға биҙәк һәм тәрәнлек өҫтәй. Ошо осорҙа Гөлсирә яҙыусы булараҡ та танылыу яулай. Бигерәк тә уҡыусылар уның ихлас күңелле, ҡатмарлы, ҡапма-ҡаршылыҡлы, әммә тормошсан, сағыу характерлы геройҙары йәшәгән хикәйә-повестарын көтөп ала. Хәҙер инде Гөлсирә Ғиззәтуллина күренекле яҙыусыларҙың береһе. Уның тормош, ижад юлы, әҙәбиәттең, әҙиптең кешелек үҫешендәге ролен төптән аңлап эш итеүе, фиҙакәрлеге күптәр өсөн фәһемле өлгө. Яҙыусының “Өмөтөмдө ҡалдыр”, “Юл япрағы менән Тамсы”, “Йөҙ ҙә бер ғүмер”, “Күңел утрауы”, “Тормош шау сәскәлә”, “Ожмах һулышы”, “Йәшәргә ваҡыт”, “Һөйөүем доғаһы” исемле йыйынтыҡтары һис ҡасан китап магазиндары кәштәһендә туҙан йыйып ятмай. Иң ҡыуандырғаны: әҙибәнең әле тормош тәжрибәһе лә тупланған, ижад ҡомарының да ҡеүәтле, ең һыҙғанып, илһамланып ижад итер сағы.\n— Гөлсирә, һине фәлсәфәүи уйланыу офоҡтары киң, фекерләү ҡеүәһе көслө, талантлы, бик үҙенсәлекле ижадсы, тип беләм. Был минең генә баһаламам түгел икәненә лә шигем юҡ. Ҡайҙан һиндә бындай мөмкинлектәр? Тамырҙарыңды барлағанһыңдыр? Нәҫелеңдә затлы ижади шәхестәр барҙыр, моғайын. Ел-дауылға бирешмәй, тирә-яҡты йәмләп үҫкән ағастарҙың тамырҙары ла ныҡлы була бит... Мәҡәләләреңдә, әңгәмәләреңдә ата-әсәйеңде оло хөрмәт менән ололап иҫкә алаһың. Ғәзиздәрең һөнәрҙәре менән кемдәр ине?\n— Атайым Мирза Ғайсаров ифрат үҙенсәлекле кеше ине. Ауылда беренсе булып комсомол ячейкаһы төҙөгән кеше. Аслыҡ йылында атайым үлем сигендә ятҡан ваҡытта ауыҙына йылы ғына бер нәмә ҡойғанға иҫенә килә.\n— Был нимә? — тип һорай ул һөйләшә алырлыҡ булғас.\n— Ҡыҙыл аш, — тип яуаплайҙар. — Ленин ебәргән.\nАтайым кеҫәл яратты — ҡыҙыл аш тигәндәре шул сейә кеҫәле булған — һәм Ленин идеяларына ғүмере буйы тоғро ҡалды. Ауылда беренсе комсомол ячейкаһы төҙөй, бергәләшеп ер эшкәртеү өсөн артель кеүек бер нәмәгә ойошалар. Шуның өсөн вафатына тиклем был ергә хужаларса ҡарашта булды, етешһеҙлектәргә янып-көйөп йәшәне. Горбачевтың власҡа килеүенә, илдә ыңғай үҙгәрештәр башланыуына ныҡ ҡыуанғайны. Артабанғы ваҡиғалар башланып, ил тарҡатылғас, әсәйем: “Ярай атайың алданыраҡ китеп өлгөрҙө, был хәлдәрҙе күреп, йөрәге ярылыр ине”, — ти торғайны.\nАтайымдың көндәлеге, һуғыш тураһындағы иҫтәлектәре менән танышҡас, ижад ҡомары булғанын аңланым. Ә әсәйем бик уҡымышлы ғаиләнән булған, мулла ҡыҙы ине. Хәҙер генә уның гел мәҡәл менән һөйләшкәнен аңлайым.\n— Тыуған төбәгеңде Ейәнсура районы тип белә инем. Үзбәкстан яҡтарыңда донъяға килгәнһең икән дә. Ата-әсәйең унда ҡасан барып сыҡты икән?\n— Атайым һуғышта разведка взводы командиры була. Башҡорт кавалерия дивизияһының дошман тылына яһаған күренекле рейдында ла ҡатнаша. Бер ваҡыт “тел” алып ҡайтып килгәндә минаға баҫа. Тәнендә ун туғыҙ мина ярсығының эҙе бар ине. Ана шул яралары уңалмағанлыҡтан, врачтар уға ҡоро климатлы ергә күсеп ҡарарға кәңәш итә һәм ул һуғыш тамамланғас, ғаиләһен алып, Үзбәкстанға сығып китергә мәжбүр була. Шунда, ике улын етем ҡалдырып, ҡатыны үлеп китә. Ә был ваҡытта әсәйем дә, тол ҡалған фронтовик ҡатыны, балаһы менән шул тарафтарға бәхет юллап килә. Уның да берҙән-бер ҡыҙы 3 йәшлек сағында ҡапыл ғына ауырып вафат була. Әсәйем атайымдың балдыҙҙары менән эшләй. Шулар, апалары үлгәс, атайым менән уның әсәйһеҙ ҡалған дүрт һәм ун йәшлек улдарын йәлләп: “Шундай шәп абзыйыбыҙ бар, фронттан ҡайтҡан”, — тип әсәйемә атайымды димләйҙәр, тик балалары барлығын ғына әйтмәйҙәр. Әсәйем ҡартатайымдың ҡаҙаҡ дуҫында фатирҙа торған була, йәғни тауыҡ кетәгендәй генә булһа ла йәшәр урыны, хатта шул ҡаҙаҡ бабай алып биргән һыйыры була. Атайым менән шунда йәшәй башлайҙар, бер көн үтә, ике көн. Һыйырлы тормош һыйлы бит инде. Ә балалары был ваҡытта — кешелә, ярым ас ултыра. Атайымды выжданы ғазаплай. Әсәйем һөйләй торғайны: “Эштән ҡайтып, мейес янында аш бешереп торам. Ишек асылып ябылған һымаҡ булды ла, өндәшеүсе булмағас, үрелеп ҡараным. Атайың бер улын етәкләгән, икенсеһен күтәргән дә ишек төбөндә ап-аҡ булып баҫып тора. Ҡарашында: “Ҡыуып сығарһа, нишләрбеҙ?!” — тигәндәй ҡурҡыу. Мин аптырап ҡарағанмын да ҡатҡанмын. Шул саҡ ҡулындағы бала миңә ынтылып: “Әсәй!” — тине. Алдым да, ҡыҙымды юғалтыу ҡайғыһынан ҡанһырап торған күкрәгемә дауа һымаҡ итеп ҡыҫтым”. Шулай йәшәп китәләр. Аҙағыраҡ апайым, ағайым, шунан мин тыуғанмын. Тормоштары яйланып ҡына барғанда атайым: “Мин тыуған яғыма ҡайтып үләм”, — тип ғаиләһен Иҙәшенә алып ҡайта. Ошонда әсәйем менән кешеләр һоҡланырлыҡ баҡсалар үҫтереп, умарталар тотоп йәнә утыҙ йыл ғүмер итәләр. Ул вафат булғанда утыҙға яҡын умартаһы бар ине. Ырымбур яҡтарынан килгән белештәре: “Ҡарт, һин үҙеңдең ожмахта йәшәгәнеңде беләһеңме?” — тип һоҡланғандарын хәтерләйем. Атайым да, әсәйем дә ифрат уңған кешеләр булды. Әсәйем оҫта баҡсасы, бик шәп тегенсе, бәйләмсе, оҫта ашнаҡсы ине. беҙ бер нәмәгә лә мохтажлыҡ күрмәй, һыйлы тормошта үҫтек. Шуға күрәлер ҙә апайым менән ағайымда ла, миндә лә әйбергә иҫ китеү тигән нәмә юҡ. Әсәйем берәйһенә күстәнәс биргәндә уңайһыҙланып ҡына: “Беҙ ауыл кешеләренең шул бал менән майҙан башҡа бирер күстәнәсебеҙ ҙә юҡ инде”, — тип әйткәнен иҫемә төшөрөп көлөп ҡуям. Ана шул баллы-майлы мул тормошта, әсәйемдең ашап туйғыһыҙ тәмле аштарын ашап үҫелде. “Аяғың тәпелдәмәһә, ауыҙың сәпелдәмәй”, — тиерҙәр ине. Шуға күрә эш тә тейгәндер инде. Хәйер, мин кинйә булғас, үтә йонсоғанымды хәтерләмәйем.\n— Яҙмышҡа ышанаһыңмы? Әгәр ҙә Үзбәкстанда үҫеп, шунда йәшәргә ҡалһаң, тормошоңдо ҡайһылайыраҡ булыр ине, тип күҙ алдына килтерәһең?\n— Атайым менән әсәйем Ҡаған ҡалаһында матур итеп үҙҙәре кирбес һуғып йорт һалып сыҡҡан. Төрлө емеш ағастары үҫтерәләр. Өйҙө һатҡанда өрөк тәүгә генә емеш биргән була, йөҙөмдөң баллы тәлгәштәре аҫылынып бешеп тороп ҡала. Әсәйем ана шул мул, ҡотло донъяһын ваҡыт-ваҡыт һағынып иҫкә алды. Апайым да, унда беренсе класты тамамлап ҡайтҡан кеше булараҡ, ул тормошто иҫләй ине. Шуға бер йылды бала саҡ хәтирәләрен юллап, Бохараға барып йөрөп ҡайтты. Йортобоҙ һаман тора, ә бына йәмле баҡса урынында бары тик һеперткеләр генә үҫә, тип һушы китеп ҡайтып һөйләгәйне. Эш шунда, газ һәм нефть ятҡылыҡтарын алғандан һуң хасил булған бушлыҡтарға тоҙло һыу ҡыуҙырыу арҡаһында тупраҡ ныҡ тоҙланған да эшкә ашмаҫ булған, йүнле бер нәмә лә үҫмәй икән. Ә инде үҙгәртеп ҡороуҙар башланып, Советтар Союзы тарҡалып, элекке союздаш республикаларҙан башҡа милләттәрҙе ҡыуып ҡайтара башлағас, әсәйем: “Атайығыҙ ҡайһылай аҡыллы булған. Әле ни үзбәк була алмай, ни урыҫ, ни башҡорт булмай ҡаңғырып йөрөр инегеҙ. Үҙ илеңдә рәхәтләнеп йәшәүгә ни етә?!” — тип ҡыуана торғайны.\n— Туғандарың менән аралашаһыңмы? Ауыр саҡтарыңда уларға шылтыратаһыңмы, кәңәшләшәһеңме? Яҡындарың һиңә ярҙам йәки башҡа төрлө үтенес менән мөрәжәғәт итәме? Уларҙың образдары, көнитмештәре әҫәрҙәреңә инеп киткәне бармы? Ниндәй һөнәр эйәләре? Рухи яҡтан һине аңлайҙармы?\n— Мин — төпсөк бала. Оя төбө булып иркәләнеп кенә үҫеүҙең бөтөн ләззәтен татығанмын. Теплица үҫемлеге, тип әйтер инем. Өлкән ағайым Радик мин тыуған йылды армияға алынған, ә кесеһе — Робис ағайым, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бик иртә, ун ете генә йәшендә фажиғәле һәләк булған, уны бөтөнләй тиерлек хәтерләмәйем. Офицер Радик ағайым ғүмер буйы Польшала, Белоруссияла йәшәне, отставкаға сыҡҡас ҡына Мәләүезгә ҡайтып төпләнгәйне, фанилыҡтан иртәрәк китеп барҙы. Ә атайым менән әсәйемдең яңы ғаиләһендә иң беренсе булып апайым Земфира донъяға килгән. Ул һуйып ҡаплаған әсәйем: аҡ йөҙлө, ҙур йәшкелт күҙле, оҙон сәсле булды. Әле яңыраҡ ҡына бер апай: “Йәш саҡ. Апайың менән бер автобуста ҡайтып киләбеҙ. “Әҙәм балаһы шул тиклем дә нисек матур була икән?!” тип юл буйы хайран ҡалып ҡарап килгәнемде һаман онотмайым”, — тип иҫләп алды. Әсәйем кеүек аҙ һүҙле, ифрат сабыр, әммә бик талапсан, выжданлы кеше апайым. Ғүмере буйы балалар врачы булып эшләне. Әле һаман, дежурант булып ике урында эшләп йөрөй. Эшем ауыр, тип зарланғы килеп киткән саҡтарымда, һәр саҡ апайымды иҫләп, телемде тешләй һалыр инем. Элек бер мәл, ул ваҡытта эшләгән дауаханаһында реанимация юҡ саҡ, мине төн уртаһында уятып: “Һылыу, бер баланың хәле насар, әйҙә шуны барып ҡына ҡарап киләйек әле”, — тип төнгө ҡала урамынан йәйәү китеп барғаныбыҙ иҫемдә. Апайымдың һәр ауырыу бала өсөн ни тиклем көйәләнгәнен күреп өйрәнгәнгә, врачтарҙы әрләй башлаһалар (ҡыҙғанысҡа ҡаршы, был хәл һуңғы йылдарҙа артыҡ күбәйҙе), ныҡ йәнем көйә. Уларҙың да төрлөһө бар бит.\nСалауат ағайым — уртансы бала. Унда атайымдың да, әсәйемдең дә һыҙаттары бар. Ҡулынан килмәгән эше юҡ. Мал һуйһаҡ, әсәйем: “Ҡыҙҙар, һеҙ бауырҙы бешерәбеҙ тип әрәм итеп ҡуймағыҙ. Салауат бешерер. Ул әллә нисек ашап туйғыһыҙ итеп ҡура белә”, — ти торғайны. Ул һөнәре буйынса адвокат. Атайым һуғышҡа тиклем Белорет, Арғаяш райондарында судья булып эшләгән. Закондарҙы бик һәйбәт белә торғайны. Берәй ғариза-фәлән яҙҙырырға, ауыр хәлдәрҙә кәңәшкә атайыма килделәр. Әле Салауат ағайым, хаҡлы ялға сығыуына ҡарамаҫтан, ауылға ҡайтыуы була, кәңәш һорап килеүселәр өҙөлмәй. Ул да кеше йәнле, ныҡ ярҙамсыл. Ағайым менән апайыма ҡарайым да, “Атанан күргән — уҡ юнған, әсәнән күргән — тун бескән”, тигән мәҡәлдең дөрөҫлөгөнә йәнә бер инанам. Ағайым да атайым һымаҡ умартасылыҡ менән шөғөлләнә. Һуңғы бер утыҙ йыл беҙҙе лә балһыҙ итмәй. Бер мәл һөйләнеп ултырам икән: “Салауат олатайың нишләптер быйыл һаман бал алып килмәй”, тип. “Олатайым йыл һайын ботлап бал бирергә тейеш түгелдер инде”, — ти балаларым. “Нишләп, мин бит бәләкәй!” “Ниндәй бәләкәй? Инде илле йәштән үтеп бараһың”, — тигәстәре, аптырап киткәнемде бер мәрәкә итеп иҫләп алабыҙ. Инде алтмыштан үтһәм дә, туҡтауһыҙ ҡурсалап, хәстәрләп торған туғандарым булғанға һөйөнөп бөтә алмайым.\n— Гөлсирә ниндәйерәк уҡыусы ине? Әүҙем йәмәғәтсеме, әллә күберәк ситтән күҙәтеүсеме?\n— Беҙҙең ғаиләлә китап культы булды, шуға күрә яҡшы уҡыным. Ныҡ әүҙем инем, октябрят булғас — звено командиры, пионер булғас — отряд, унан дружина командиры, комсомол секретары, староста, вожатый... Каникулдарҙы яратмай торғайным, мәктәп тормошонда ҡайнап йәшәүҙән әйтеп бөтөргөһөҙ ләззәт ала инем. Ныҡ иркәләп үҫтергәс, шаян да булғанмын. Ҡайһы бер уҡытыусыларҙың үҙәгенә үткәнемде иҫемә төшөрөп, әле лә оялып ҡуям.\n— Рәхмәт менән хәтерләгән уҡытыусыларың араһында яҙмышыңа тәьҫир иткәндәре бармы?\n— Уҡытыусыларымдан уңдым. Тәүге уҡытыусым — Ураҡаева Һылыу Баҡый ҡыҙы беренсе класҡа яҙырға килгәс, әсәйем: “Был Салауат түгел. Быныһын ҡатыраҡ тоторға кәрәк”, — тигән. Шуға күрә апайыбыҙ осондорманы, ныҡ талапсан була торғайны. Уның шундай аҡыллы мөнәсәбәте киләсәгем өсөн хәл иткес булғандыр, тип уйлайым. Әҙәбиәт уҡытыусыһы Роза Ахун ҡыҙы Яубаҫарованың педагогик оҫталығы хаҡында әле йәш уҡытыусыларға һөйләп алам. Бер мәл ул ыҡ-мыҡ итеп саҡ яуап биргән класташ малайға ла, миңә лә “дүртле” ҡуйҙы. Мин ныҡ үпкәләнем. Ул шуны абайлап, мине алып ҡалды ла: “Нишләп һин үҙеңде һаңғырау өләсәй менән бергә донъя көтөп, үҙ көнөн үҙе күреп йәшәгән кеше менән сағыштыраһың? Уның дәрт итеп, ғүмер эсендә бер дәрес әҙерләп килеп яуап биреп тороуы үҙе мәртәбә. Мин уға хатта ҙур итеп “бишле” ҡуйыр инем әле. Ә һин үҙеңдең мөмкинлектәреңдән түбәнерәк яуап бирҙең. Һин үҙ-үҙең менән ярышта еңелдең”, — тине.\nРоза апай һәр иншамды класс алдында ҡысҡырып уҡый торғайны, “Башҡортостан пионеры” гәзитенә яҙышырға ла ул дәртләндерҙе. Ә Өфөләге беренсе интернат-мәктәптәге уҡытыусым Фәрзәнә Фәйез ҡыҙы Абдуллина ғөмүмән, тәүге көндән үк ҡанат аҫтына алды.\n— Мәктәптә ир-ат уҡытыусыларҙың да булыуы мотлаҡ, тип уйлайһыңмы? Ҡыҙҙар һәм малайҙарҙы айырым уҡытыу кеүек фекергә ҡарашың нисек?\n— Мәктәптә үҙ эшен яратҡан, талантлы уҡытыусыларҙың күберәк булыуы мотлаҡ. Ирме ул, ҡатын-ҡыҙмы — битараф, аҡса өсөн генә йөрөгән кешенән файҙа юҡ, тип иҫәпләйем. Ҡыҙҙар менән малайҙарҙың бергә уҡыуынан да бер ниндәй ҙә хилафлыҡ күрмәйем. Тәрбиәнең дөрөҫ ҡуйылыуы мөһим. Бына беҙ, интернат-мәктәптә ике-өс йыл ғына бергә уҡыныҡ, ә ғүмерлеккә туғандар һымаҡ яҡын булып ҡалдыҡ. Мин үҙем кешелә ғүмер буйы иң тәүҙә кешене күрәм. малаймы ул, ҡыҙыҡаймы, ирме, ҡатынмы, әбейме, бабаймы — минең өсөн был мөһим түгел, ә шуныһы — ул ысын кеше булһын. Шуның арҡаһында уңайһыҙ хәлдәргә лә ҡалғаным бар: ҡайһы бер кешегә, уның ир енесенән булыуын да онотоп, мөкиббән китәм дә ҡатыны ҡырын-мырын ҡарай башлағас ҡына абайлап ҡалам: “Ай әттәгенәһе, ысынлап та, был ир кеше бит әле!”\n— Башҡа милләттәргә ҡарата мөнәсәбәт ҡасандан тәрбиәләнә башлай балала? Был мәсьәләлә ғаиләнең, балалар баҡсаһының, мәктәптең роле ниндәй?\n— Тыумыштан. Ғөмүмән, кешенең формалашыуында ғаиләнең роле ифрат ҙур. Әсәйем — татар ҡыҙы, ул ғүмер буйы татарса һөйләшкән, ә беҙ шуны абайламағанбыҙ ҙа. Салауат ағайымдың улы Айтуған бәләкәйҙән ауылда үҫте, теле шунда асылды. Уның татарсараҡ һөйләшкәнен абайлап ҡына, беҙ әсәйемдең һөйләшеүенә иғтибар иттек. Апайым күрше ауылда рус мәктәбендә уҡыны. Атайым һәр ваҡыт радионан русса тапшырыуҙар тыңлай торғайны. Мин ауыл китапханаһындағы башҡорт, татар, рус телендәге барлыҡ китаптарҙы ла уҡып сыҡтым. Беҙҙең ғаиләлә милләт айырыу, урыҫ-татар тип тикшереү юҡ ине. Атайым менән әсәйемдең үҙ араларына милли, синфи ҡаршылыҡтарҙы индермәҫкә аҡылдары еткән, тип уйлап ҡуям. Атайым ярлы балаһы, ата коммунист булһа, әсәйем мулла ҡыҙы, бик бай нәҫелдән булған. Ҡартатайымдың бөтә туғандарын әлеге Магнитогорск ҡалаһы урынындағы ҡыу далаға һөргөнгә оҙатҡандар. Ҡала зыяратындағы тәүге ҡәбер беҙҙең йөҙ йәшлек ҡартатайҙыҡы ине, тип һөйләгәндәре хәтеремдә. Ә беҙҙең үҙебеҙҙең ҡартатай — беҙ уны бабай тип йөрөтә инек — кулактарҙы ҡыуған ваҡытта төрмәлә булғанлыҡтан ғына тороп ҡалған. Төрмәнән сыҡҡас, советтарға бөтөн мал-мөлкәтен тапшырып ҡағыҙ алған да яңғыҙ атының оҙон арбаһына тиҫтәнән ашыу балаһын ултыртып сығып киткән — ҡайҙа эш, ҡайҙа ризыҡ бар, шунда туҡтай-туҡтай, ярты Советтар Союзын йөрөп сыҡҡан. Шунда улар аралашмаған милләт бик һирәк ҡалғандыр. Әсәйем: “Был донъяла урыҫ халҡынан да һәйбәтерәк, ихласыраҡ бер генә милләт тә юҡ”, — ти торғайны. Шулай тип әйтерлеге лә бар ине. Ә атайым ҡанлы һуғышта ниндәй генә милләт кешеләре менән осрашмаған. Шуға уларҙың бер милләткә ҡарата ла кәмһенеү йәки маһайыу тойғоһо юҡ ине. Шул уҡ ваҡытта атайым ныҡ рухлы, башҡортом тип өҙөлөп торған кеше булды. Ҡурай моңо тиһәң, донъяһын онотор ине. Шундай ғаиләлә үҫкәнгәмелер, рус теле минең өсөн ниндәйҙер ҡыйынлыҡ тыуҙырғанын хәтерләмәйем. Быға, бәлки, китапты күп уҡығаным да ярҙам иткәндер. Шул уҡ ваҡытта милли мәсьәләлә ни тиклем һаҡ булырға кәрәклеген аңлайым. Лермонтовтың “Беҙҙең заман геройы”ында Максим Максимычтың осетин халҡы тураһында өнәмәйерәк әйткән бер генә һөйләме бар. Шул нисектер башҡа һеңеп ҡалған бит. Оҙаҡ йылдар осетин халҡына ҡарата ана шул һүҙ күңелдә сүп кеүек йөрөгән. Хатта ошонда ла Аллаһы Тәғәләнең ҡөҙрәте ни тиклем киң, Ул беҙҙең күңелдәрҙе белеүсе, тип әйтмәй булмай: Санкт-Петербургта йәһүд телен өйрәнгәндә ике йыл Казбек тигән осетин минән бергә уҡыныҡ. Арттырмай әйтәм: минең нисәмә йылдар йәшәп, уның һымаҡ саф күңелле һәм әҙәм йәнле бер генә кешене лә күргәнем юҡ! Ул ғына етмәгән, осетин ҡыҙы Лиза Кочиева иң яҡын әхирәттәремдең береһенә әйләнде. Үҙҙәренең йомартлығы, киң күңеллелеге, шул уҡ ваҡытта иҫ киткес мәҙәнилектәре менән хайран итә торған кешеләр. Һәр халыҡтың яҡшыһы ла, яманы ла бар. әммә һәр ерҙә лә яҡшы кешеләр күберәк. Донъяны тап шулар тотоп тора ла инде.\n— Яҙыусыларҙың ижады, шәхесе, тормошо хаҡындағы бала саҡ, үҫмерлек осорондағы күҙаллауың ысынбарлыҡ менән тап киләме? Күңелең ҡайтҡан осраҡтар булманымы?\n— Интернат-мәктәптә уҡыған саҡта беҙгә яҙыусы һәм шағирҙар йыш килә торғайны. Хәниф Кәрим, Ҡадир Даян, Фәрит Иҫәнғоловтар менән осрашыуҙар һаман күҙ алдында тора. БДУ-ла “Шоңҡар” түңәрәгендә йөрөгәндә лә яҙыусылар менән ныҡ аралаштыҡ. Кирәй Мәргән, Роберт Байымов, Тимерғәле Килмөхәмәтовтарҙа уҡыныҡ. Артабан “Совет Башҡортостаны”ның әҙәбиәт һәм сәнғәт бүлегендә ун ике йыл эшләнем. Хәсән Назаров, Аҫылғужа Баһуманов, Сабир Шәрипов, Мәрйәм Бураҡаеваларҙы үҙемдең остаздарым, тип ауыҙ тултырып әйтә алам. Шуға күрә бик күп яҙыусы һәм шағирҙарҙың ижадын ғына түгел, холоҡ-фиғелен дә яҡшы беләм. Яңыраҡ бер ҡорҙашым хайран ҡалдырҙы: “Мин хәҙер башҡортса уҡымайым. Элек яҙыусыларға һоҡланып ҡарай торғайным. Уларҙы яҡынданыраҡ белгәс, бөтөнләй күңелем ҡайтты. Ҡәҙимге бер кешеләр икән, бер-береһен күрә алмайҙар, сәйнәшәләр,” — тине. Шунан һуң байтаҡ уйланып йөрөнөм. Бер яҡтан ҡарағанда, шағир һәм яҙыусы, ысынлап та, ҡәҙимге кеше. Тик, әгәр ҙә ул ысын яҙыусы һәм шағир икән, уға был донъяның, кешеләрҙең, ваҡиғаларҙың башҡалар абайламаған яҡтарын күреү йәки башҡалар күреп тә, әйтеп бирә алмаған нәмәләрҙе әйтеү, һүрәтләү ҡеүәһе бирелгән. Әҙип йәмғиәт алдында башҡаларыбыҙға ла тынғы бирмәгән һорауҙы ҡуя белә, ул һорауға яуап биреү, йәшәү рецебын өйрәтеү әҙип өсөн мотлаҡ түгел. Ул рецепты бөтөнөбөҙ бергәләп табырға тейешбеҙ. Бары шул ғына. Шул уҡ ваҡытта яҙыусының башҡа кешеләргә ҡарағанда аҡыллыраҡ, камилыраҡ, яҡшыраҡ булыуы мотлаҡ түгел. Киреһенсә, шәхес ни тиклем ҙурыраҡ икән, уның эшләгән хаталары, етешһеҙлектәре лә шулай уҡ ҙурыраҡ буласаҡ, таланты һәм яҡшылыҡтары ғына түгел. Беҙ быны Лев Толстой миҫалында асыҡ күрә алабыҙ. Ә беҙҙә яҙыусы-шағирҙың шәхесе менән ижадын бутап ҡарау ныҡ таралған. Ул эскесе, ул фәлән, ул төгән тип кәмһетергә тырышыу көслө. Әммә бит ул ниндәй әҫәрҙәр ижад итә һәм үҙенең әрнеү-ғазаптарҙан туҡылған ижад емештәре менән беҙҙең күңелебеҙҙе байыта — шул мөһимерәк түгелме ни?\nҒәжәп талант эйәһе Рәйес Түләк ғүмеренең һуңғы йылдарында “Башҡортостан” гәзитендә эшләне. Тәрән уйланыуҙар, һоҡланғыс табыштар тулы рәхәтләнеп уҡырлыҡ мәҡәләләр яҙҙы, ул осорҙағы гәзиттең йөҙөн ул билдәләне, тиһәм, бер кемде лә рәнйетмәҫмен, тип өмөтләнәм. Шул уҡ ваҡытта аҙналар буйы эшкә сыҡмаған ваҡыттары ла булғылаған. Ошо мәлдә гәзиттең баш мөхәррире Рәлиф Кинйәбаевҡа: “Нишләп Түләккә ундай айырым мөнәсәбәт?” — тип дәғүә ҡуйыусыларға ул: “Һеҙ ҙә Түләк кимәлендә мәҡәлә яҙып килтерһәгеҙ, ай буйы эшкә сыҡмаҫҡа ла рөхсәт итермен”, — тип яуап ҡайтарған, тиҙәр. Ысын талант эйәһенә бына шундай мөнәсәбәт булырға тейеш, минеңсә. Ҡәҙимге кеше йәрен ҡосаҡлап рәхәтләнеп йоҡо һимерткәндә, донъяны саҡ ҡына булһа ла камилыраҡ итеп булмаҫмы тип йоҡонан яҙған кешенең күпме энергияһын сарыф иткәнен, күпме ғазап кисергәнен кем белә лә кем уйлап тора? Әҙәми зат булараҡ ниндәй генә сифаттарға эйә булмаһын, ижадсының донъя һәм кешеләр менән мөнәсәбәте башҡасараҡ, ҡатмарлыраҡ, әрнеүлерәк. Бында донъяның да, замандың да бер ғәйебе лә юҡ. Рәми ағайға, үҙенә һәм тормошҡа булған юғары талабы менән һәр заманда ла, ә хәҙер — выждан тигән һүҙ ҡулланыштан бөтөнләй төшөп ҡалған осорҙа — бигерәк тә ныҡ ауыр булыр ине, тип уйлайым. Ижадсыны ижадсы иткән йоҡа тирелелек, нервы системаһының нескәлеге тыумыштан бирелгән — мин быны хатта талант өсөн түләнгән хаҡ, тип ҡабул итәм — ул шуның өсөн ижад итә лә. Ҡәҙимге кеше ҡулына ҡәләм аламы ни ул? Ул рәхәтләнеп йәшәй бирә. Шулай тип уйлайым.\n— Тыштан баҫалҡы ғына күренһәң дә, кешеләрҙе аптырата торған ғәҙәтең бар һинең. Ошолай тип әйтеүем нигеҙһеҙ түгел: йә башҡорт әҙиптәренән беренсе булып инглиз телен өйрәнәһең дә сит илдәрҙә сәйәхәттә йөрөйһөң, унда ҡыҙыҡлы яҙмышлы сит ил кешеләре менән танышаһың йә, көтмәгәндә, ғүмер буйы эшләгән журналистиканы ҡалдырып, ауылға китеп, предприятие асып, эшҡыуар ханым булып китәһең? Күңел талабымы былар, әллә тормош хәжәтеме?\n— Булмышым менән мин бик ярһыу, саманан тыш хисле кешемен, аҡылдан алда тойғолар йөрөй, берәй нәмә булһа, “гөлт” итеп ҡалам. Тәрбиә бик талапсан булғанға ғына баҫалҡы тойғоһо ҡалдырамдыр, моғайын. Атайым да, әсәйем дә эрелеккә, тәкәбберлеккә көлөп ҡарай торғайны — тәкәбберлек алйотлоҡ һымағыраҡ ҡабул ителә ине. Туҡ башаҡ ергә эйелә, тиер булдылар. Шул ныҡ һеңдерелгән. Әле лә апайым менән ағайымдың бер һүҙе, хатта бер һирпелеп ҡарауы етә, шунда уҡ урыныма ултырғанымды һиҙәм. Беҙҙең ғаиләлә ҡысҡырыныу, көс ҡулланыу булманы, ҡурҡыуым иһә уларҙың яратыуын, ихтирамлы мөнәсәбәтен юғалтып ҡуймайым, тигәндән.\nБиблияны донъя телдәренә тәржемә итеү менән шөғөлләнгән халыҡ-ара проектҡа эләгеүемде оло бәхет тип һанайым. Был эш минең тормошомдо тулыһынса үҙгәртте, ошоға тиклем барлығы ла беленмәгән һәләттәремде асырға мөмкинлек бирҙе. Беҙҙең башҡорт төркөмөндә бер кеше мотлаҡ боронғо йәһүд телен өйрәнергә тейеш, тигән талап булғас, шул телде өйрәнә башланым. Ә был тел буйынса дәреслектәр ҙә, һүҙлектәр ҙә башлыса инглиз телендә булғанға күрә, ул саҡта илле йәшкә етеп барылһа ла, инглиз телен дә өйрәнергә тура килде. Әсәйем — бик уңған һәм булдыҡлы кеше: “Әҙәм балаһының ҡулынан килмәгән эше юҡ ул”, — тип әйтергә ярата торғайны. Ысынлап та, кәрәк тирәк йыҡтыра тигәндәй, ихтыяждың да, теләктең дә ҙур булыуы арҡаһында өс-дүрт йыл эсендә телде Амстердам университетына барып бер йыл уҡып, тәржемә оҫталығын камиллаштырып ҡайтырлыҡ кимәлдә өйрәндем. Тәржемә менән телдәр өйрәнеү әйтеп биргеһеҙ мауыҡтырғыс икән. Икенсенән, был эш мине бик ҙур, бөтөн донъя буйлап таралған Библия ғаиләһенә алып килде. Шул арҡала Африкала ла, Америкала ла, Тайвандә, Кореяла һәм башҡа илдәрҙә таныштарым һәм дуҫтарым бар. Аллаға бөтөн булмышы, йәне-тәне менән ихлас инанып йәшәгән, аҡыллы, тәрән, рухлы кешеләр менән бергә эшләү, аралашып йәшәү үҙемде лә Аллаға алып килде. Былар барыһы ла офоғомдо киңәйтте, тормошто төрлө яҡтан, төрлө күҙлектән күҙәтергә, ниндәйҙер һығымталар яһарға мөмкинлек бирҙе. Боронғо йәһүд телендә “хесед Адонай” тигән төшөнсә бар. Ул Аллаһы Тәғәләнең бөтмәҫ-төкәнмәҫ тоғро мөхәббәте тигәнде аңлата. Тормошомда ни тиклем ҡатмарлы осорҙар булмаһын, уларҙы һынау тип ҡабул итеү, шул һынауҙарҙан тәжрибә туплап, рухи байлыҡҡа тейенеп сығыу тормошта “хесед Адонай” тип йәшәргә ярҙам итә. Яҙмыш мине бик үҙенсәлекле шарттарға килтереп ҡуйҙы: электән үк көнсығыш фәлсәфәһе менән ҡыҙыҡһына, унда күңелемә ауаздашлыҡ таба инем. Һаулығымды юғалтыу һәм уны нығытыу ихтыяжы мине йогаға алып килде. Йога буйынса инструктор һөнәрен үҙләштерҙем, ғөмүмән, ул донъяға байтаҡ тәрәнгә үтеп индем, тиергә йөрьәт итәм. Библия проектында эшләү, Тәүратты тәржемә итеү (был йәһүдтәрҙең Тораһы, Ҡөрьәндә әйтелеүенсә, уны Аллаһ Муса пәйғәмбәргә биргән), артабан Зәбүрҙе (ул Дауыт пәйғәмбәргә бирелгән) һ.б. — Ибраһим ғәләйһиссәләм диндәре тип аталған өс бөтөн донъяға таралған дин: йәһүд, христиан (мәсихселек) һәм ислам диненә яҡынайырға мөмкинлек бирҙе. Ислам диненә килгәндә, телгә алып китеүемсә, әсәйем яғынан ҡартатайым революцияға тиклем Бохарала уҡыған, үҙенең ауылында мәхәлләһе булған, ғүмеренең аҙағына тиклем динен ташламаған мулла ине. Улым Ренат — ул университеттың математика факультетын, унан математика буйынса аспирантураны тамамлағайны, әле иһә Ырымбурҙағы “Хөсәйениә” мәҙрәсәһендә уҡый. Быйыл ситтән тороп Өфөлә Ислам институтында уҡый башланы. Уның аша исламды өйрәнеүем туҡтауһыҙ шул даирәләрҙә уйланырға, белемемде арттырырға мәжбүр итә, был мәсьәләләргә ҡарашымды формалаштыра. Кеше ул — рухи зат, кешенең йәне рухи донъянан һәм шуға тоташҡан. Ә әҙәм балаһының барлыҡ проблемалары рухи донъяһынан алыҫлашып, матди донъяға артыҡ мауығып китеүҙән, тигән фекерем көндән-көн нығый. Әлбиттә, былар барыһы ла ифрат ҡатмарлы, тәрән дә, шәхсән дә мәсьәләләр, шуға был даирәлә бәхәсләшеү, аҡыл һатыуҙы үҙем өсөн бик урынлы түгел, тип иҫәпләйем. Аллаһы Тәғәлә һәр кемгә төрлөсә асыла.\nӘ бизнесҡа килгәндә... Иң алда, бизнес тигән һүҙҙе үҙемдең аңлауымды әйтеп китмәй булмай. Бизнес инглиз телендә эш тигәнде аңлата. Һинең эшең түгел — Һинең бизнесың түгел... Минең бизнес, йәғни минең эш. Ә беҙҙә шунда уҡ аҡса, байлыҡ тип күҙ алдына килтерәләр ҙә әллә ниндәй, йыш ҡына бик үк ыңғай булмаған тойғолар, уйҙар ҡайнаша башлай. Хәйер, әлбиттә, бизнес аҡсаһыҙ, йәғни табышһыҙ ғүмерле түгел. Мин быны яңы аңланым. Әммә шул табышты ала башлағансы әллә күпме елкәңде сейләндереп, мейеңде серетеп михнәт сигергә тура киләсәген беҙҙең халыҡ башына ла килтермәй. Хәйер, һүҙҙең юҫығынан ситкәрәк киттем.\nНидерланд буйлап велосипедта арҡыры-буйға йөрөп ятҡанда йыш ҡына бәләкәй генә сыр эшләүсе цехтарҙы күрергә, хатта инеп сығырға форсат тейҙе. Шул ваҡытта уҡ башта хыял төйнәлә башлағайны. Унда фриз халҡы йәшәгән бер өлкә бар, малсылыҡ менән ныҡ шөғөлләнәләр. Хатта күл аша сыҡҡан теплоходтан төшөү менән саҡ ҡына бара биргәс тә танауға ауыл кешеһенә бик таныш еҫ — тиҙәк еҫе — бәрелә башлай. Шунда бер фермер менән һөйләшкәндә ул, хөкүмәт мөмкинлек бирһә, беҙ бөтөн Европаны һөт менән ҡаплай алыр инек, тигәйне. Шуның һымаҡ, беҙҙең Ейәнсура халҡы ла, йәйгеһен бигерәк тә, экологик яҡтан баһалап бөткөһөҙ саф, файҙалы, сифатлы һөтөн ҡайҙа ҡуйырға белмәй аптырана. Шулай сәйәхәт иткәндә, беҙҙә лә ошондай йәтеш-йәтеш кенә сыр яһаусы цехтар ойоштороп була ла баһа, тип уйлай инем.\nКөнбайыш Европа илдәрендә булып ҡайтҡандан һуң, Африкаға барҙым. Турист булып түгел, дуҫтарыма, шунда тыуып үҫкән, һис юғы ундағы тормошто бик яҡшы белгән һәм аңлаған кешеләргә ҡунаҡҡа. Ҡырҡ көн эсендә ике илдә булып, урындағы халыҡтың йәшәйеше менән ярайһы танышып өлгөрҙөм. Йәшермәйем, ҡотом осоп ҡайттым. Улар тормошоноң ауырлығын күреүҙән бигерәк, үҙебеҙ өсөн ҡурҡтым. Япондарҙың бер мәҡәле бар: “Ата-әсә тырышып эшләй, балалар тормош менән ләззәтләнә — ейәндәр хәйер һорашасаҡ”. Ошо мәҡәл тап беҙҙең турала һымаҡ тойолдо: ата-әсәләребеҙҙең совет осоронда ал-ял белмәй туплаған байлығын — завод-фабрикалар, колхоз-совхоздар, урмандар, ҡаҙылма байлыҡтарҙы күҙ алдыбыҙҙа исрафлап бөтөп барабыҙ, былай барһа, ейәндәребеҙ нимә эшләр?\nОшо уй минең йән тыныслығымды алды. Нимәлер эшләргә кәрәк! Нисектер ҡыбырларға кәрәк! Яҙыусы булараҡ, фантазиям икһеҙ-сикһеҙ. Киләһе ун йылда беҙ ауылым халҡы менән ниндәй эштәр атҡара алабыҙ, нисек тормошто үҙгәртәбеҙ — кино кеүек күҙ алдыма баҫты. Бер ыңғайҙан ижадымды ла дауам итәм, “ни өсөн башҡорт ауылдарында бизнес бармай” тигән тикшереү үткәреп, китап яҙам... Улым аспирантура тамамлағайны, 130 мең һум тирәһе аҡса бар ине, киттек тыуған ауылыма пекарня асырға. Йәнәһе, башта икмәк бешерәбеҙ, унан кооператив формаһында күмәкләшеп сыр эшләй башлайбыҙ. Швейцариялағы коллектив сыр эшләү цехы тураһында китап уҡығайным. Бер ыңғайҙан кейеҙ һуғыу цехы асып ебәрәбеҙ. Эшебеҙ ҙә була, ашыбыҙ ҙа, йәнәһе. Ниңә, шул уҡ ҡытайҙарҙың ҡулынан килгәнде, беҙ кемдән кәм?! Ябайлаштырып әйткәндә, башымда бына шундайыраҡ уйҙар ҡайнай ине. Ә үҙемдә ракета яғыулығы дөрләгәндәй энергия!\nУл ваҡыттарҙы иҫемә төшөрһәм, көлгөм дә, илағым да килә. Ҡайһылай саф, ихлас һәм һәйбәт кеше булғанмын, тип ҡуям. Ә ысынбарлыҡ бөтөнләй икенсе булып сыҡты: биш йыл буйы улым менән көн-төн белмәй эшләп (бер ниндәй ҙә килем килтермәгән икмәк бешереп һатыуҙан башҡа, пекарня тотоу өсөн ике-өс урында эшләп аҡса табырға ла кәрәк бит!), күрмәгәнде күреп, ишетмәгәнде ишетеп, әҙәм мәсхәрәһенә ҡалып, һаулыҡты юғалтып, арыуҙың сигенә сығып, бөгөнгө көндә пекарняны ябыу менән шөғөлләнәбеҙ. Предприятиены иҫән-аман ябырға аҡса етһә, исмаһам, яҙға тиклем һәүетемсә йәшәп, йоҡо туйҙырып, әҙәм ҡиәфәтенә инеп алырға кәрәк. Ҡыҫҡаһы, бөгөнгө көндә мин лузер, йәғни, мин еңелдем. Тәрән инанған кеше булараҡ, мин үҙ-үҙемдән ни өсөн уңышһыҙлыҡҡа ирештем, тип һорайым. Баштан уҡ барыһы ла ныҡ ыңғай барғайны бит, үтә аяҡ салған кешеләр ҙә булманы, күпме кеше ярҙам итәбеҙ, тип йән атып торҙо, хөкүмәт субсидия бирҙе, ни өсөн шулай көрсөккә терәлдек? (Бер ҙур ҡыуанысы бар, улым арҡаһында беҙ кредитҡа батманыҡ, сөнки исламда кредит алыу ҙа, биреү ҙә харам һанала). Был хаҡта, уңышһыҙлығыбыҙҙың объектив һәм субъектив сәбәптәре, ебәргән хаталарыбыҙ, ҡулдан ысҡындырған мөмкинлектәребеҙ, ул мөмкинлектәрҙе беҙ ни өсөн ысҡындырғанбыҙ — барыһы тураһында ла бик йыш һөйләшәбеҙ, хатта күп нәмәне аңлайбыҙ ҙа. Шәхсән үҙемә килгәндә, был һынауға юҡҡа ғына дусар ителмәгәнмендер, тип уйлайым. Еңелеүем тураһында ла, кешенән оялмайынса, ҡысҡырып һөйләүемдең сәбәбе лә шунда: илдә миллиондарса эшҡыуарҙар һәм фермерҙар минең хәлдә. Миңә ҡарағанда ауырыраҡ хәлдә, сөнки минең көндәлек икмәк бирерлек яратҡан һөнәрем бар, ә эшҡыуарлыҡ минең өсөн ниндәйҙер кимәлдә эксперимент ҡына. Ә илемдең иҡтисадына, халҡыма, ғаиләмә ярҙам булһын, кемдер был ерҙәрҙе эшкәртергә, аҙыҡ-түлек етештерергә тейеш бит, нишләп беҙ гел генә сит илдәр эшләгәнде кейергә, улар үҫтергәнде ашарға тейешбеҙ, тип эшкә тотонорға йөрьәт иткән, ҡулынан эш килгән, дәрте лә, дарманы ла булған миллиондарса кешеләр әле ошо хәлдә. Аңлайһығыҙмы?\nӘлеге көндә лузер — еңелеүсе булғанымдың файҙаһы, моғайын, бына шул миллиондарҙың хәлен үҙ елкәмдә татып, шул хаҡта ҡысҡырып әйтергә форсатым барлыҡталыр, тип уйлайым.\nБыл хәл беҙҙең илебеҙҙең иҡтисадына ғына түгел, йәмғиәтебеҙҙең ауырыуына ла, рухи халәтенә лә, һәр беребеҙҙең психологияһына ла бәйләнгән.\nХәйер, был бер интервьюла ғына һөйләп аңлатып бирерлек әрнеү түгел.\n— Йыр-моң тормошоңда ниндәй роль уйнай? Ниндәй йыр яратыуына ҡарап, кешенең характерын белеп була, тиҙәр. Һиңә ниндәй йырҙар оҡшай?\n— Атайым “Бер алманы бишкә бүләйек, беребеҙ өсөн беребеҙ үләйек” тип йырларға ифрат ярата ине. Шул йыр минең дә күңелемә һеңгән. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, йырларға бик яратһам да, йырлау һәләтем юҡ. Хоҙай һөҙгәк һыйырға мөгөҙ бирмәй, тигән осраҡтыр, ахыры, миндә. Юғиһә, туҡтау тигәнде белмәй, кешеләрҙе ялҡытып бөтөр инем, моғайын. Ысын. Әле лә, саҡ ҡына яңғыҙ ҡалыуым була, йырларға тотонам. Хатта үҙемә матур йырлаған һымаҡмын. Мәрәкә. Етди итеп әйткәндә, шыр яланғас күңелле, тиреһеҙ булғанға, бөтә нәмә, айырыуса музыка, миңә артыҡ тәрән, ҡайһы берҙә хатта йәрәхәтләр кимәлдә тәьҫир итә. Шуға күрә был даирәгә бик һаҡ, абай ҡарайым. Музыканың ҡеүәте әйтеп-аңлатып биргеһеҙ бит, һүҙ сәнғәтенән айырмалы булараҡ, уның өсөн сиктәр юҡ. Әле Динмөхәмәт Хоҙайбиргәнов тигән ҡаҙаҡ егетенең талантына мөкиббән булып йөрөйөм. Егерме дүрт йәшлек кенә был йырсыға “ул, моғайын, беҙҙең планетанан түгелдер, беҙгә нисек йырларға мөмкин икәнлеген күрһәтер өсөн генә ебәрелгәндер”, тип һоҡланалар. “Димаш феномены” тигән төшөнсә барлыҡҡа килде хатта. Ниндәйҙер бер негр йырсыһы йәки американ, корея һәм донъяның башҡа һәм башҡа мөйөштәренән, — әле 70 илдә уның фанаттарының клубтары бар — уның ҡаҙаҡ халыҡ йыры “Дайдидау”ҙы йырлағанын тыңлап илап, хайран ҡалып ултыралар. рус егете йәки ҡытай ҡыҙы тап-таҙа итеп шул йырҙы ҡаҙаҡса йырлап бирә икән (әле Димашҡа ғашиҡ булған ҡытай ҡыҙҙары мәш килеп ҡаҙаҡса өйрәнергә тотонған). Тимәк, бер талант эйәһенең ил башлыҡтары, йөҙҙәрсә сәйәсмәндәр башҡара алмаған эште башҡарғанын: был осраҡта, ҡаҙаҡ иленә, мәҙәниәтенә һәм теленә ҡыҙыҡһыныу, мөхәббәт уята алырлыҡ ҡеүәте барлығын күрәһең. Әҙәм балаһындағы рухтың көсөнә өмөтләнеп йәшәгәнемә күрә, Димаш феномены мине ныҡ ҡыуандыра.\n— Ниндәй ил, Рәсәйҙең ниндәй төбәге, Башҡортостандың ҡайһы яҡтары тәбиғәте, халҡы, энергетикаһы менән күңелеңә яҡыныраҡ?\n— Булмышыма Голландия ныҡ тап килә. Психологик йәһәттән миңә унда ныҡ рәхәт булды. Шул уҡ ваҡытта мин үҙемде, Мостай Кәрим һымаҡ, россиянмын, тип атар инем. Был хаҡта төрлө кешеләр менән бәхәсләшкәнем дә бар. Ни тиклем генә башҡортлоғом көслө булмаһын, үҙемде рус мөхите, рус мәҙәниәте һәм әҙәбиәтенән мәхрүм булһам, бәхетле булырмын, тип күҙ алдыма килтерә алмайым. Үҙебеҙҙең Башҡортостанға килгәндә, мин — Бөрйән килене бит, тәүҙә Бөрйән егетенә, унан Бөрйән тәбиғәтенә үҙ-үҙемдән ваз кисерҙәй кимәлдә мөкиббән киткән мәлдәрем бар ине. Әммә йәнемә донъя һалған йәрәхәттәрҙе уңалтырлыҡ ҡеүәттең һәм шифаның бары тик үҙемдең Йәнсура, хатта бары тик Иҙәш тупрағында икәнен аңларға форсат сыҡҡаны менән үҙемде ифрат бәхетле тоям. Ауылға ҡайтҡас, тәүге мәлдәрҙә Көньяҡ Уралдың беҙҙең тирәләге йомро, йәтеш кенә түбәләренә ҡарай ҙа, был тауҙарҙан башҡа нисек йәшәнем икән, тип аптырай инем.\nБыға тиклем һәр саҡ ҡайҙалыр тартылып тик торҙом. Мин булмаған урында яҡшыраҡтыр һымаҡ ине. Әле миңә үҙ ауылымда, үҙ тупрағымда шул тиклем рәхәт. Үткән айҙа Финляндияға барып аҙна-ун көн эшләп ҡайтырға тәҡдим иттеләр. Элек булһа, ҡыуана-ҡыуана сығыр ҙа китер инем, әле, мең сәбәп табып, баш тарттым. Бөгөнгө технологиялар йәнтөйәгеңдән сыҡмай ғына ла бөтә донъя менән бәйләнештә булырға мөмкинлек биреүе менән һәйбәт. Нисек ауылда йәшәйһең ул, тип аптыраусыларға: “Минең өсөн донъяның үҙәге — үҙем йәшәгән ерҙә”, — тип яуап ҡайтарам.\n— Нимә ул илһам, мөхәббәт тигән төшөнсәләр?\n— Илһам ижадсы өсөн иң мөһим нәмә, тип иҫәпләүселәр рәтендәмен. Хәтәр рәхәт бит: әҫәр уйламаған-нитмәгәндә үҙенән-үҙе килә башлай ҙа һин ғашиҡ булған кеше һымаҡ ләззәт эсенә сумаһың. Тик шул ләззәткә әүрәп, теркәп ҡуйырға онотмаҫҡа ғына кәрәк. Бына шуныһы инде минең өсөн ижад ғазабы тип аталған нәмә: күҙ алдында барғандар кино һымаҡ шул тиклем сағыу, һутлы, мауыҡтырғыс, ә һин зәғиф кенә телең менән шуларҙы һүрәтләп бирергә маташаһың. Шул мәлдәрҙә Роберт ағай Байымовтың кәңәшен иҫемә төшөрәм: “Фекер килә икән, бер нимәгә ҡарамай, уның ҡойроғон эләктерә һалып ҡал. Һөйләм төҙөлөшө, форма, жанр, — ул мәлдә береһе лә мөһим түгел. Артабан матурларһың”, — тигәйне ул. Нисек тура килә яҙам-яҙам да, ҡабат уҡып ҡарарға ла көс тапмай, яҙғандарымды берәй ергә алып ҡуям. Байтаҡ ваҡыттан һуң ул килеп сыға. “Аһа, быны мин яҙҙым микән ни? Ярайһы ғына булған бит”, — тип уҡып сығам, сөнки яҙған мәлдәге сағыу картиналар онотолғас, һүҙҙәрҙең көсһөҙлөгө инде үтә әрнетә алмай.\nИжад процесы минең өсөн ниндәйҙер тәртипкә һалынмаған, стихиялы нәмә. Тормош рәүешем дә шулайыраҡ. Ҡалала саҡта был һиҙелмәй ине. Унда бит үҙеңдең яҡындарың, дуҫтарың менән, һине нисек тә аңлаған, ниндәй булһаң да яҡын күргән кешеләр менән аралашаһың. Ә ауылда тормошоң шар асыҡ, һәр ҡыйыш баҫҡаның ғаләм алдында: “эшкә ашмаған, ныҡ бола йәшәй” тигән даным ауылдан сығып, тотош районға таралды. Дөрөҫө лә шул, кеше килеп инә, һинең ярты керең йыуылған, һыуың түгелмәгән; йә иҙән биҙрәһе уртала ултыра, бөтөн нәмәң аунап ята, ә һин шуның бер нәмәһен дә күрмәй, ноутбугыңды ҡосаҡлап донъяңды онотоп ултыраһың. Ә күп кеше өсөн компьютер эш ҡоралы түгел. Шуға күрә: “Гөлсирә, нисә инһәң дә, “Контактта” ултырыуҙан башы сыҡмай”, — тигән һүҙ китте. Әҙәм мәсхәрәһе булыуҙан ялҡып, ниһайәт, үҙгәрергә булдым. Бәхеткә күрә, ҡыҙым Ләйлә психология буйынса бик нескә белгес, кешене маҡсатына йүнәлтә торған һөнәр эйәһе — коуч. “Кеше һымаҡ йыйнаҡ, тәртипле йәшәргә теләйем, ярҙам ит”, — тинем. Ҡылыҡтарыбыҙҙың тамырҙары бик тәрәндә бит, тыштан үҙгәрер өсөн иң башта шул тамырҙар менән эш итмәй булмай. Төпкө аңда ҡаҙына торғас, миңә тышҡы донъямды тәртипкә һалырға ҡамасаулаған блокты таптыҡ. Минең өсөн йәшәү мәғәнәһе булған ижад, илһам, һөйөү — барыһы ла эске донъямдағы хаостан килә, шуға әгәр ҙә мин тыштағы донъямды тәртипкә һалһам, эске хаостан алған иң әһәмиәтле нәмәләр юҡҡа сығып ҡуйыр, тигән ҡурҡыу, хатта ки тәрән дәһшәт миңә теләгемде үтәргә аяҡ салып тик тора икән. Әле был ҡасандыр һеңгән фекеремде үҙгәртергә маташам, ҡарарбыҙ, нисек килеп сығыр. Был ҡарашым ялған тип уйлайым, сөнки әсәйем ныҡ бөхтә ине, йылы, йыйнаҡ, ҡотло, ашлы йорттоң ни тиклем рәхәт икәнен татып үҫкән бала булараҡ, был юҫыҡта тәжрибәм бар. Ә шулай ҙа әҙәм балаһы ҡайһылай ҡатмарлы ла, мауыҡтырғыс та, тип ҡуяһың. Кешене тикшергән, аңларға маташҡан булабыҙ, бында әле йәшәп-йәшәп тә үҙеңде аңлап етеп булмай.\n— Ә мөхәббәт? Әгәр ҙә иҫ китерлек итеп яңынан ғашиҡ булһаң, тормошҡа сығыр инеңме?\n— Иҫ китерлек итеп ғашиҡ булырға Хоҙай күрһәтмәһен, тип уйлайым, сөнки бер нәмәлә лә сама белмәгән кеше булараҡ, мин үҙем яратҡан кешегә ҡол булырға ғына торам. Шул уҡ ваҡытта, үҙемде тулыһынса бәхетле итеп тойор өсөн миңә эске азатлыҡ тойғоһо кәрәк. Ирем мине ныҡ көнләшә торғайны. Ә мин шул ваҡытта уға ҡарап: “Яратҡан кешеңде осратыу еңел генә ти микән? Мин бит һине саҡ таптым”, — тип уйлай торғайным. Ҡәҙимге кешеләр күҙлегенән ҡарағанда, уның көнләшеүендә бер ни тиклем нигеҙ ҙә булғандыр, моғайын. Сөнки мин ғүмер буйы ғашиҡ булам, кешегә ғашиҡ булам, һушым китеп мауығам — ул ирме, ҡатынмы, йәшме, өлкәнме — мөһим түгел, был халәтте ниндәйҙер кимәлдә тылсымланыу, арбалыу тип атап булалыр. Әммә был рухи ғашиҡлыҡ, рухи арбалыу, йән тартылышы. Ә кеше менән тормош ҡорор өсөн тән тартылышы ла кәрәк. Ә был минең менән бик һирәк була. Мин хатта үҙемә ҡағылғанды ла яратмайым, шуға күрә массажға ла йөрөмәйем.\nЯңғыҙ ҡалғас, ҡайһы бер дуҫтарым бер нисә тапҡыр таныштырырға ла маташып ҡарағайны: “Ҡыҙҙар, һеҙ минең бәхетемә көнләшәһегеҙме әллә ул?” — тигәс, ҡул һелтәнеләр. Минең әле үҙемә күрә яратып һәм ныҡ тырышып ҡорған эске һәм тышҡы донъям, унда йәнемә һәм рухыма иш булған ғәзиз кешеләрем: дуҫтарым, туғандарым, балаларым, ейәндәрем бар. Ул донъялағы күп нәмәгә аҡылдан шашырлыҡ әрнеү һәм ғазаптар (тыштан ҡарағанда ул әрнеү-ғазаптар өсөн, Аллаға шөкөр, артыҡ сәбәптәр булмаһа ла) аша киленгән, шуға күрә унда кемделер индереүгә бер ниндәй ҙә ихтыяжым юҡ. Хәйер, яҙмышҡа нимә яҙғанын белеп булмай.\n— Арып талған саҡтарыңда был халәттән нисек сығаһың?\n— Китап уҡыйым. Ваҡытым бармы, юҡмы, ашағанмынмы, юҡмы, йоҡом-киләме, юҡмы — ҡулыма яҡшы китап килеп эләгә икән — бөттө. Шуға күрә “запой” менән эскән кешеләрҙең хәлен аңлай биреп тә ҡуям. Ҡайһы ваҡыт мин дә шулай “уҡыу запой”ына китәм дә, инде күҙем күрмәҫлек, күңелем болғанырлыҡ хәлгә еткәнгә тиклем туҡтай алмайым. Ғөмүмән, ныҡ азартлы кешемен. Шуға күрә компьютерымда бер ниндәй ҙә уйын, эргә-тирәмдә кроссворд, сканворд кеүек нәмәләр юҡ, кәртте тотоп ҡарағаным да булманы.\n— Нимәгәлер үкенеп илаған саҡтарың булдымы?\n— Бәләкәйҙән, нимә теләйем, шуны эшләп үҫкәнгәме, артыҡ үкенерлегем юҡ. Холҡом буйынса ла тәүәккәлмен. Эшләмәнем, тип үкенгәнсе, килеп сыҡманы, тип тынысланырмын да артабан китермен, тигән ҡараштамын. Хәйер, бер тапҡыр хәтәр перспективалы эшкә саҡырҙылар. Барманым, ирем көнләшер, тип ҡурҡтым да ғаиләләге тыныслыҡты һайланым. Ауыр замандар килеп, икмәккә лә аҡса етмәй башлағас, үкенеп, барҙым. Мине эшкә саҡырған кеше бер аҙна элек кенә вафат булып ҡалғанын ишетеп, бик тетрәндем. Әле килеп, Аллаһы Тәғәлә мине ул юлдан китеүҙән Библия тәржемә итеү эше өсөн һаҡлағандыр, тип уйлайым.\nБер нимә лә осраҡлы түгел. Быға ныҡ ышанам.\n— Оптимисмын тип уйлайһыңмы?\n— Оптимисмын, тип уйлауым да Аллаға ышаныуыма бәйләнгән.\n— Һине яратмаған кешеләр менән бергә эшләргә йәки бер ҡорҙа осрашырға тура килһә, үҙеңде нисек тотаһың, был мәжбүрилекте нисек кисерәһең?\n— Минең өсөн кешенең миңә нисек ҡарауы түгел, ә үҙемдең ул кешегә мөнәсәбәтем мөһимерәк. Ә минең үҙемдә төп фон булараҡ кешеләрҙе яратыу тойғоһо тора.\nӘсәйем менән атайым: “Үҙең яҡшы булһаң, кеше һиңә яҡшы була ул”, — тип өйрәтә торғайны. Йәшәй торғас, уларҙың бер ни тиклем яңылышҡанын аңланым. Алтын булһаң да һине оҡшатмаған ғына түгел, тере биреһе һымаҡ күргән кешеләр була. Ундай кешеләрҙән йырағыраҡ йөрөргә тырышам. Үҙ ғүмеремдә мин байтаҡ коллективтарҙа эшләнем. Һәр урында, айырыуса ҙурыраҡ коллективтарҙа, төркөм-төркөм берләшеү була — был тәбиғи. Бер урынға эшкә килеү менән, ул ваҡытта журналист булараҡ танылған, абруйлы ғына кеше инем, коллективты тотоп торған төркөм үҙенә ылыҡтырырға тырышҡаны хәтеремдә. Шунда: “Мин кемдәрҙеңдер янына һыйыныуға ҡарағанда, үҙемдең яныма ылыҡҡандарын артығыраҡ күрәм”, — тип яуаплағаным иҫемдә ҡалған.\n— Кешеләрҙәге хөрмәт иткән йәки өнәмәгән сифаттар?\n— Кешелә иң хөрмәт иткән сифаттарым — тоғролоҡ һәм рәхмәтле була белеү.\n— Яратҡан сәскәләрең бармы?\n— Әсәйем баҡса тултырып сәскә үҫтерә лә, 1 сентябрь алдынан бөтөн ауылдың балаһы унан сәскә алырға йүгереп килер ине. Амстердамда сәғәттәр буйы урам ҡыҙырып, ишек алдарына инеп йөрөргә ярата торғайным, сөнки һәр ишек алдында берәй сәскә йәки гөл көтөп ултырыр ине. Әле үрмәләп үҫкән раузалар үҫтерер инем, тигән теләгем хыял кимәлендә генә емелдәп тора. Йәнә бер баш етмәҫ хыялым бар — глициния. Ул хатта төшөмә инә. Тик беҙҙең яҡтар уның өсөн һалҡын шул.\n— Нимәгә өҫтөнлөк бирәһең: кешеләр араһында булыуғамы, әллә яңғыҙ ҡалып, уйланып ултырыуғамы?\n— Бәләкәй саҡта күп ваҡыт яңғыҙ үҫкәнгәме — апайым менән ағайым, ауылыбыҙҙа башланғыс мәктәп кенә булғанлыҡтан, күрше ауылда ятып уҡый һәм шәмбе көн кис ҡайта ла йәкшәмбе көн төштән һуң китә торғайнылар. Шул арҡала бик оҙаҡ йылдар, ни өсөн икәнен дә аңламайынса, йәкшәмбе кистәрен яратмай торғайным — миңә үҙ-үҙем менән бер ваҡытта ла күңелһеҙ түгел.\n— Тормош девизың булырлыҡ ике-өс мәҡәл әйт әле.\n— Атайым: “Яҡшылыҡ эшлә лә һыуға һал, балыҡ белер, балыҡ белмәһә, халыҡ белер”, — тип әйтергә ярата торғайны. Шул рәхәт итеп күңелгә ныҡ һеңеп ҡалғайны. Тик тора-бара, йыш ҡына халыҡтың да яҡшылыҡты бик белеп, баһалап бармаған осраҡтарына шаһит булғас, был мәҡәл дөрөҫ түгелме икән ни, тип уйлағайным. Яңыраҡ Гөлназ Ҡотоева мәҡәлдең дөрөҫ икәнен аңлатып бирҙе, тик халыҡ тигән һүҙ урынында Халиҡ, йәғни Аллаһы Тәғәләнең исеме, булған икән.\nӘле, донъя гиҙеп, күп ерҙәрҙә булып ҡайтҡандан һуң: “Сит ерҙә солтан булғансы, үҙ илеңдә олтан булыуың артыҡ”, — тип йыш ҡабатлайым. Ысынлап та, әҙәм балаһы үҙ илендә бәхетле булырға тырышырға тейеш, тигән фекерҙәмен.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ҠЫУАНЫРҘАР ИНЕ ҠАУҘЫЛАР... - 2017 - Мәҡәләләр\nБаш ҡалабыҙҙа талантлы рәссамдар, скульпторҙар бик күп, шуныһы ҡыуаныслы. Һәм тағы ла шуныһы яҡшы: улар уҙ оҫтаханаларына ғына бикләнеп ижад итмәй, ә Өфөбөҙҙө, уның урамдарын, парк һәм скверҙарын биҙәү-матурлауға ла бик ҙур көс һала. Баш ҡаланың байтаҡ урындары ана шул талант эйәләренең асыҡ оҫтаханаһына әйләнә бара.\nМиҫал өсөн улар ижад иткән арт-объекттарҙың бер нисәһен генә әйтеп китеү ҙә етә: иң тәүҙә ул, әлбиттә, өфөләр тарафынан "Өс шөрөп" атамаһын алып өлгөргән баш ҡалабыҙ исеме - "ӨФӨ". Ә ниңә, шөрөп булһа һуң? Был хатта һәйбәт тә! Иң мөһим, иң ышаныслы, нығытыусы, беркетеүсе мәғәнәһен бирә бит ул атама. Баш ҡалабыҙҙы яратып, уны ғүмерлек төйәге иткән халыҡтарҙы берләштереп, өфөләр итеүсе билдә булараҡ ҡабул ителә ул. Ул шулай уҡ камиллыҡ, тимәк, ыңғай энергетика үҙәге символы ла.\nКүперҙе үткәс, "Дуҫлыҡ монументы" ҡаршыһындағы майҙансыҡта беҙҙе егәрле, эшсән нәҙекәйбил - Бал ҡорто ҡаршылай. Башҡортостаныбыҙ брендына әйләнгән бал ҡорто һыны, әлбиттә, ел-дауылға, ҡар-ямғырға бирешмәй торған мөһабәтерәк кәүҙәләнешкә лайыҡтыр, тип иҫәпләйем мин, мәҫәлән. Сөнки ҡар иреп ятҡан болотло, еүеш көндәрҙең береһендә шул тирәнән үтеп барғанда автобус тәҙрәһенән ҡот осҡос бер бөжәк-ҡарасҡы һымаҡ күренде ул: буяуҙары йыуылған, ҡанаттары урынына тимерсыбыҡтар һерәйеп сыҡҡан, еүешлектән ҡарайған - ҡыҫҡаһы, был "арт-объект"та ғәжәйеп матур бал ҡортон таныуы ла бик ҡыйын ине яҙғыһын. Ҡыуанысҡа, уны әле яңынан матурлап, сәскәләр менән биҙәп ҡуйғандар. Артабан Менделеев урамы буйлап "Башҡортостан" сауҙа үҙәге алдында беҙҙе ысынынан айырып алғыһыҙ өс ат ҡаршылай. Дөрөҫөрәге, уларҙың береһе - ҡолон. Бер һүҙ ҙә юҡ: гүзәл күренеш.\nСаҡ ҡына ары барғас, СССР-ҙың 50 йыллығы урамына боролған урынға яңыраҡ бер тирмән менән ҡоҙоҡ бураһы, сәскә түтәле тейәлгән арба килтереп ултыртҡандар. Ниңә был объекттар өсөн тап ошо урын һайланғандыр - әйтеүе ҡыйын. Ҡаланың боронғораҡ, ағас өйлө иҫке кварталдарының береһендә улар тәбиғиерәк күренер ине, моғайын.\nАрыраҡ, "Аҡбуҙат" ипподромына юл аша ҡаршыла (их, теге аттар бына ҡайҙа кәрәк ине!) ҡара-ҡаршы ултырған ир менән ҡатын һыны, ҡулдарында - Ер шары. Был скульптура, киреһенсә, "Башҡортостан" сауҙа үҙәгенең "Лайфстайл" яҡлап майҙансығында урынлы булыр ине.\n"Салауат Юлаев проспектында коммуналь хеҙмәткәрҙәр булышлығында тағы ла бер нисә ҡыҙыҡлы арт-объект һәм композиция барлыҡҡа килде," тип хәбәр иттеләр беҙгә күптән түгел Октябрь районы хакимиәтенең мәғлүмәт-аналитика бүлегенән. Дуҫлыҡ монументы яғынан Октябрь районына ингәндә, водителдәрҙе баш ҡалабыҙ символы - һыуһар ҡаршы ала. Яңыраҡ бер нисә кешенән: "Ни өсөн Өфө гербына һыуһар төшөрөлгән икән?" - тигән һорауҙы ишетергә тура килгәйне. Шуға күрә был турала белмәгән тағы ла кемдәрҙер бар икән, уңайлы осраҡтан файҙаланып, шуны ғына әйтергә кәрәктер: боронғо Өфөнөң эргә-тирәһендә ҡиммәтле тиреле ошо йәнлектәр бик күп үрсеп киткән булған. 16-сы быуаттағы Өфө ҡалаһының мисәтендә лә шуға күрә тап һыуһар төшөрөлгән була. Ә мәғәнәһе уның шуға ишаралай: ҡасандыр һыуһарҙар яратып төйәк иткән ҡалабыҙ экологияһын бөгөнгө көндә лә таҙа, матур, уңайлы итеп йәшәргә бурыслыбыҙ.\nРеволюцион һәм Ленин урамдары киҫелешендә шулай уҡ яңы бер һоҡланғыс артобъект - йәшел йөрәк барлыҡҡа килде. Көнбағыш сәскәләре менән биҙәлгән ҙур йөрәк аҫтында тимерҙән үрелгән яндауырҙар менән ағастан эшләнгән бәләкәй генә күпер урынлашҡан. Йөрәк һыны лампалар менән ҡаймаланған, шуға конструкция төндә балҡып, тағы ла матурыраҡ күренә. Ғашиҡтарға был арт-объект бигерәк тә оҡшап төштө, улар күперҙә тороп фото төшөргә ашыға. Оҙаҡламай "йәшел йөрәк" яңы өйләнешкән йәштәрҙең һәм "Салауат Юлаев" хоккей командаһы көйәрмәндәренең яңы изге урынына әйләнәсәк, тип күҙаллана. Бик мәслихәт!\nӘйтеүемсә, урынлымы-урынһыҙмы - бына ошондай мини-скульптуралар байтаҡ Өфөлә. Үкенескә, уларҙың барыһын да һанап бөтөүе мөмкин дә түгел. Һәйбәт, яҡшы, кешелекле күренеш. Улар ҡала халҡы күңелен матурлыҡҡа, яҡтылыҡҡа әйҙәп тора кеүек. Тик бына әлегесә урынлымы-юҡмы, тигәнемә ҡағылышлы тағы бер миҫал. Әле яңы ғына Өфөнөң Салауат проспекты трассаһы ауышында, хатта ки... соҡор бер урында гүзәл күренеш - "Ҡауҙы ғаиләһе" һыны пәйҙә булды. Ҡауҙылар бик матурҙар, ысын тип торорһоң! Тик бына йәлләп тә ҡуйҙым үҙҙәрен. Был ҡоштарҙың тәбиғәтенә бейеклек, юғарылыҡ хас. Улар ояны ла бит бейек-бейек урындарға: ҡыйыҡ баштарында, йорт янындағы ағас, электр, телеграф бағаналары баштарында төҙөй. Ә беҙҙә, Өфөлә, уларҙы күрәләтә соҡорға алып барып ултыртҡандар! Ата ҡауҙы муйынын һоноп, һауаға тилмереп баға түгелме? Исмаһам, бында уларға ҡарап һоҡланыусылар табылһа, ярай ҙа. Юғиһә, машинала трасса буйлап китеп барғандарға ла күренерлек түгел улар. Бейегерәк берәй бағана ултыртып, шуның башына күсереп ҡуйһалар, эй ҡыуаныр ине ҡауҙылар!\nҒөмүмән, баш ҡалабыҙ һуңғы йылдарҙа йылдам үҫешә, әүҙем төҙөкләндерелә, урамдарыбыҙ йәшеллеккә, сәскәләргә күмелә. Ошо фонда әлеге арт-объекттарҙың да тәбиғи күренешкә әүерелеүен күрге килә. Уларҙы киләсәктә уйлап, урын-еренә еткереп, теге йәки был урынға ярашырлыҡ итеп планлаштырыу кәрәктер, тим. Тейешле урынында тормаһа, матур эшләнгән, хатта тәрән йөкмәткеле скульптуралар ҙа мәғәнәһен юғалтыуы, күрмәлекһеҙгә әйләнеүе ихтимал бит, юғиһә...\nЯҙылған: 10.07.17 | Ҡаралған: 371


7 Июнь 2018, 12:24\nТарана ВӘХИД Тарана Вәхид – төрки донъяһында билдәле журналист, хикәйә оҫтаһы, документаль фильмдар авторы. Әзербайжан Республикаһының Журналистар, Яҙыусылар һәм Театр эшмәкәрҙәре союздары ағзаһы. 2016 йылда үткән Мәхмүт Ҡашғари исемендәге Халыҡ-ара хикәйәләр бәйгеһендә Әзербайжанда беренсе урын яулап, конкурстың икенсе этабында махсус призға лайыҡ була. Һеҙҙең иғтибарға тәҡдим ителгән әлеге хикәйә яҙыусының туған халҡы яҙмышына төшкән әсе һынауҙар, тыуып үҫкән ғәзиз ер ҡөҙрәте хаҡында уйланыуҙары, һыҙланыуҙары менән һуғарылған.\nЯмғыр ҡоя. Күктәр күптән бындай ямғыр яуҙырғаны юҡ ине. Әммә уға бер кем дә иғтибар итмәне... Аяғында баҫып тора алған һәр кем, үтәнән-үтә һыуланыуҙан да ҡурҡмай, Ғарибтың бәләкәй генә өй йоратына ашыҡты. Мөслим, тупһаға еттем генә тигәндә, нимәгәлер эләгеп, күләүеккә ҡолай яҙҙы. Кемдер беләгенән тотоп өлгөрҙө:\n– Ипләберәк, аҡһаҡал, йығылып, имгәнеп ҡуйыуығыҙ бар бит...\nИшек янындағылар, икегә айырылып, ҡартҡа юл бирҙе, ул, кепкаһындағы ямғыр тамсыларын ашығып ҡына һелкте лә түргә уҙҙы. Ғариб, ҡулдарын түш тәңгәлендә ҡаушырып, өйҙөң ҡап уртаһында ята, йолаға ярашлы, башын Мәккәгә ҡаратып һалғандар. Саҡ ҡына ситтәрәк ир туғандары, күрше-тирәһе теҙелгән. Мөйөшкә һырыҡҡан бер нисә ҡатын Ғарибтың һис ҡасан бойоғоу белмәҫ хәләл ефете Гөликәйҙе тынысландырып маташа, ә уның күҙ йәштәре тыштағы ямғыр кеүек түгелә генә.\nМөслим, еүеш кепкаһын ситкә ҡуйып, ауырыуҙың баш осона сүгәләне лә, муйынын алғараҡ һоноп, ҡалтыраҡ тауыш менән:\n– Һиңә ни булып китте, Ғариб? – тип һораны.\nҒариб Мөслимде ишетте, әммә яуап бирә алманы. Тулҡынланды, тыны быуыла башланы, күҙ алдары томанланды…\n…Ғарибтың күҙ алдары берсә ҡараңғыланды, берсә ҡыйыҡты терәткән бағанала элеүле лампаның тоноҡ яҡтыһында ҡамыштан үрелгән стена буйлап шәүләләр йүгереште. Тәүҙә был күләгәләр уға баштары өҙөлгән ҡоштар сүрәтендә күренде. Ул ҡурҡты, ҡысҡырырға, өрәктәрҙе ҡыуырға теләне, әммә ҡапыл улар ниндәйҙер яҡын, йәненә ғәзиз күренешкә әйләнде. Шәүләләрҙә ул тыуған төйәгенең билдәһеҙлектән юғалып, баҙап ҡалған, арыуҙан, ояттан, ҡайғынан баштарын түбән эйгән ирҙәрен таныны. Башһыҙ күләгәләр Ғарибтың йөрәген өттө. Уның һыу эскеһе килде – үҙенең тауҙарындағы, тарлауыҡтарындағы гәлсәр шишмәләр һыуын. Их, бер генә йотом тау шишмәһе һыуы булһасы...\nГөлдәр ЯҠШЫҒОЛОВА тәржемәһе.\nХикәйәнең тулы вариантын журналдың 5-се (2018) һанында уҡығыҙ.


2 Ноябрь 2010, 15:18\nБашҡорт дәүләт университетында, «Йәшлек», «Молодежная газета», «Өмет» гәзиттәренең баш мөхәррирҙәре студенттар менән осрашыу үткәрҙе. Һөйләшеү рәсмиерәк башланып китһә лә, һуңғараҡ буласаҡ журналистар уға ихлас ҡушылды. Һәм беҙҙең өсөн мөһим булып торған һорауҙар яуа башланы. Мөхәррирҙәр һәр һорауға тулы яуап бирергә тырышты.\n«Молодежная газета»ның баш мөхәррире Ярослава Голобородько журналистикала ир-егеттәр етешмәүен белдерҙе, егеттәрҙе әүҙемерәк, ҡыйыуыраҡ булырға саҡырҙы.\nӘлбиттә, йәштәрҙе бер ерҙә лә ҡолас йәйеп ҡаршы алмайҙар. Кеше тик үҙенең тырышлығы менән генә нимәгәлер өлгәшә ала. Кемдеңдер көрәшергә көсө юҡ. Бер тапҡыр килеп сыҡмаһа, ҡул һелтәргә ашыға, ә бәғзе берәүҙәр маҡсат ҡуйып, урау юлдар, ауырлыҡтар менән булһа ла, журналист булыу бәхетенә ирешә.\nМинең уйымса, йәштәр матбуғаты булғас, беҙ үҙебеҙ йәштәрҙең зауығына тап килерлек, ҡәнәғәтләндерерлек материалдар табырға, яҙырға тейешбеҙ. Ә яҙабыҙмы һуң? Бына «Йәшлек» гәзитенә журналистика бүлегендә уҡыған бөтә студенттарҙың тик биш-алтауһы ғына яҙыша. Хатта уның баш мөхәррире Артур Дәүләтбәков шәмбе һанының өс битен студент журналистар ҡарамағына бирәм, тип тора, тик яҙыусы, ижад итеүсе генә булһын!\nСтудент йылдары «һә» тигәнсе үтеп китер, ҡулға диплом да алыныр. Ә яратҡан үҙ жанры ла, стиле лә булмаған, бер генә лә редакцияға аяҡ баҫмаған йәш белгесте кем эшкә алһын инде?!\nОсрашыуҙа һәр студенттың ниндәйҙер һығымталар яһап, һөнәремде дөрөҫ һайланыммы, тип, башҡа әллә ниндәй мөһим булған мәсьәләләр тураһында уйланғанына иманым камил. Журналист эшенең 1 проценты таланттан, ә 99 проценты тырышлығынан торғанын белеп тә, быны аңларға, башыма һеңдерергә теләмәгәйнем. Ошо осрашыу мине тетрәндерҙе, ҙур һабаҡ булды.\nБДУ-ның журналистика бүлегенең\nII курс студенткаһы.


Башҡортостан йыл һайын 400 млн һумға тоҡомло мал һатып ала // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостан йыл һайын 400 млн һумға тоҡомло мал һатып ала\n15:00, 10 июля 2012 Иҡтисад\nБашҡортостан аграрийҙары йыл һайын дүртешәр мең баш тоҡомло мал һатып ала. Бер баш һыйыр малының уртаса 80-100 мең тороуын иҫәпкә алғанда, йыл һайын был маҡсатҡа яҡынса 400 млн һум тотонола, тип хәбәр иттеләр БР Ауыл хужалығы министрлығында. Беҙҙең республикала тоҡомло мал һатып алыу — малсылыҡты үҫтереүҙәге өҫтөнлөклө йүнәлештәрҙең береһе.\n— «500 ферма» республика программаһы тормошҡа ашырыла башлауы арҡаһында тоҡомло мал һатып алыу күрһәткестәре 5 мең баштан ашып китәсәк, — тип иҫәпләй БР ауыл хужалығы министрының беренсе урынбаҫары Азат Йыһаншин.\nАуыл халҡы мул һөт биреүсе малдарҙы әүҙемерәк һатып ала. Әле Венгрия, Финляндия, Германия һәм Белоруссиялағы партнерҙар менән тоҡомло мал ҡайтарыуға килешеүҙәр төҙөлгән. Шулай уҡ үҙебеҙҙә үрсетелгән, шул иҫәптән республиканың тоҡомсолоҡ хужалыҡтарында (республикала ошондай 125 хужалыҡ иҫәпләнә) аҫралған мал да ҙур һорау менән ҡуллана.\nАуыл хужалығы предприятиеларының тоҡомло мал һатып алыуға сығымдары ҙур булыуы арҡаһында, БР Ауыл хужалығы министрлығы был йүнәлеште субсидиялау, шул иҫәптән федераль бюджеттан субсидия юллау мөмкинлеген тикшерә.\nТеги: ауыл хужалығы,тоҡомло мал


Оҙаҡ йәшәү сере » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Оҙаҡ йәшәү сере\nОҙаҡ йәшәү сере 06.02.2015 // Йәмғиәт\nЯпондар тән һәм рух сәләмәтлеген һаҡлап ҡалыу өсөн түбәндәге кәңәштәрҙе тәҡдим итә.\nl Йәшелсә ашағыҙ. Туҡланыу рационында көн һайын аҙ ғына булһа ла йәшелсә йәки емеш булырға тейеш.\nl Оло йәштәге кешеләрҙең организмы өсөн май бик кәрәк. Үҫемлек һәм зәйтүн майында ғүмерҙе оҙайтыу өсөн файҙалы матдәләр бар.\nl Саф һауала, тәбиғәт ҡосағында күберәк ял итергә тырышығыҙ. Көн һайын физик күнегеүҙәр яһарға кәрәк.\nl Күңел тыныслығы ла кеше өсөн мөһим. Ваҡ-төйәк мәшәҡәттәр өсөн артыҡ борсолмағыҙ, киреһенсә, һәр нәмәнең яҡшы яғын табырға тырышығыҙ. Ғалимдар фекеренсә, әгәр ҙә кеше бойоҡ йөрөһә, йыш ҡайғырһа, уның иммун системаһы организмды төрлө инфекция ауырыуынан (хатта яман шештән) һаҡлаусы күҙәнәктәрҙе сығармай башлай икән.\nl Яҡшы кәйеф — сәләмәтлек сығанағы. Көлгән ваҡытта бит кенә түгел, ә эс, ашҡаҙан, диафрагма мускулдары ла эшләй. Шулай уҡ тын юлдары ла таҙара.\nl Йоҡо ваҡытты бушҡа уҙғарыу түгел. Ул — организм өсөн кәрәкле ял.\nl Һыуыҡтан ҡурҡмағыҙ. Гел йылы кейенеп, төрөнөп йөрөмәгеҙ. Тән сынығырға тейеш.\nБеҙҙең үҙебеҙҙең дә ғүмерҙе оҙайтыу ысулдары бар. Уның сере — бал! Боронғо мәшһүр ғалимдарҙан Демокрит — 109, Анакреон — 115, Пифагор 90 йыл ғүмер кисергән. Үҙҙәренең оҙаҡ йәшәү серен улар бал ашау менән аңлатҡан. Атаҡлы табип, ғалим, шағир Әбүғалисина: «Әгәр йәшлегеңде һаҡлап ҡалырға теләһәң, бал аша», — тигән.\nХәҙерге заман ғалимдары ла, күп йыллыҡ тәжрибәләргә таянып, балды даими ҡулланған кешеләрҙең, умартасыларҙың һаулығы ныҡ була, һәм улар оҙаҡ йәшәй, тип раҫлай.\nИртәнге сәй әүҙемлеккә килтерә. Ул эсәктәрҙе, ашҡаҙанды таҙарта. Сәй эстән бөтөн артыҡ матдәләрҙе сығара, тамырҙарҙағы май ҡатламын иретә.\nТөштән һуңғы сәй аҙыҡты үҙләштерергә ярҙам итә, тик дөрөҫ итеп эсә белергә кәрәк. Аш ваҡытында һәм ашап бөткәс тә уны эсергә ярамай. Составында май булмаған һәр ҡайһы эсемлек ашҡаҙан һутын шыйыҡлай һәм эшкәртеүгә ҡамасаулай. Сәйҙе ашағандан һуң ярты сәғәт үткәс кенә эсергә кәңәш ителә.\nКиске сәй шулай уҡ ашты яҡшыраҡ эшкәртә, майҙарҙы тарҡата, организмды төнгөлөккә әҙерләй. Тик уны киске сәғәт 8-9-ҙан һуң эсмәгеҙ. Ошолай иткәндә, уянмайынса ҡаты йоҡларһығыҙ, ә иртән еңел торорһоғоҙ. Киске сәй шулай уҡ «мәкерле» — уны эскәндән һуң ашағы килә башлай. Тик был теләккә буйһонмағыҙ. Төнгә ҡаршы ашау ҡәтғи тыйыла. Түҙер әмәлегеҙ ҡалмаһа, өрөк йәки хөрмә ҡабығыҙ.\nӘгәр ҙә сәй эсеүҙе һәм төштән һуң тәм-том ашамауҙы ғәҙәткә индерһәгеҙ, үҙегеҙҙе еңел хис итә башларһығыҙ, һөҙөмтә лә оҙаҡ көттөрмәҫ, бер ни тиклем ваҡыт үткәндән һуң буй-һынығыҙ зифа һәм һығылмалы булыр.\nСәй 700-ҙән ашыу төрлө ҡушылма, витамин, минерал, микро-һәм макроэлемент, антиоксидант, аҡһым, углевод һәм башҡа файҙалы матдәләрҙән тора. Улар бөтәһе бергә организмды комплекслы таҙарта, тонусты күтәрә, шлактарҙан ҡотолдора һәм файҙалы витаминдар, минералдар менән туҡландыра.\nКүңелһеҙ уйҙар борсоһа...\nТормошта йыш ҡына теге йәки был сәбәп менән кәйефе ҡырылған кешегә күңелһеҙ уйҙар тынғы бирмәй. Бындай тороштан ҡотолоу өсөн түбәндәгеләрҙе кәңәш итәбеҙ:\n1. Иң башта үҙегеҙҙә бәйләнсек уйҙар барлығын танырға һәм уларҙан ҡотолорға ҡарар ҡылырға кәрәк.\n2. Сәләмәтлегегеҙҙе уйлағыҙ һәм йән тыныслығы өсөн яуаплылыҡты үҙ өҫтөгөҙгә алығыҙ.\n3. Насар хәлдәрҙе ҡат-ҡат уйлап йәки кешеләргә һөйләп, үҙегеҙҙе ышандырмағыҙ. Һүҙҙең ысынға ашыуы барлығын иҫтән сығармағыҙ.\n4. Әлеге халәтегеҙҙең ыңғай яҡтарын табығыҙ һәм шуның тураһында йышыраҡ уйлағыҙ. Мәҫәлән, һеҙҙе эштән бушатҡан осраҡта, әлегә өйҙә ял итеүҙән ҡәнәғәтлек алырға тырышығыҙ.\n5. «Нимә булһа ла — яҡшыға!» тигәнде онотмағыҙ. «Иртәгәһе көндән ҡурҡмағыҙ. Аллаһы Тәғәлә хәҙер үк инде уңда» тигән хәҡиҡәт тә бар.\n6. Насар уйҙарға ҡаршы иң яҡшы ҡорал — ул доға. Танылған табип, Нобель премияһы лауреаты Алексис Каррель былай тигән: «Доға — кешенән нур рәүешендә һарҡыла торған иң көслө энергия. Доғаның көсө Ерҙең тартыу көсөнә тиң. Мин бер нисек тә дауалап булмай торған ауырыуҙарҙың үҙҙәре ҡылған доғаның тәьҫире ярҙамында терелгәндәрен күргәнем бар. Беҙ доға ҡылғанда ғаләмдең икһеҙ-сикһеҙ йәшәү көсө менән элемтәгә керәбеҙ, үҙебеҙҙең йәнде һәм тәнде һауыҡтырабыҙ. Аллаһы Тәғәлә иблистән көслөрәк. Аллаһҡа мөрәжәғәт итеү яман көстәрҙе ҡыуа, тимәк, насар уйҙарҙан арындыра».\nИр-ат, ғәҙәттә, ҡатын-ҡыҙ аҡсаны күп бөтөрә, уңлы-һуллы исрафлай, тип иҫәпләй. Әммә һис кенә лә улай түгел икән. Ысынбарлыҡтағы хәлде венгр социологтары асыҡлаған. Һөҙөмтә бөтөнләй икенсе булған.\nПарфюмерия әйберҙәре. Ир-ат хушбуйға, лосьонға һәм башҡа шундай кәрәк-яраҡҡа аҡсаны ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда бик аҙға ғына кәмерәк тотона.\nКейем-һалым. Мода мәсьәләһендә ир-ат күпкә һаҡсылыраҡ. Ә, бәлки, уларҙың фантазияһы ярлыраҡтыр. Йыл һайын ирҙәр өҫ-башҡа ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда 50 процентҡа аҙыраҡ аҡса тотона.\nИҫерткес эсемлек. Быныһында инде ир-ат башҡа өлкәләрҙәге «артта ҡалыуҙарын» ҡыуып та етә, хатта уҙып та китә. Спиртлы эсемлектәргә уларҙың кеҫәһенән ҡатын-ҡыҙҙыҡына ҡарағанда ике тапҡырға күберәк аҡса сыға.\nСпорт. Ир-ат спорттың ҡиммәтле төрҙәрен ярата. Күнегеү яһау ҡорамалдарына улар ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда ике тапҡырға күберәк аҡса тотона.\nКүңел асыу. Был өлкәлә ҡатын-ҡыҙ һаҡсылыраҡ. Күңел асыуға ир-ат күберәк аҡса түгә.\nҺығымта: уртаса килемле ир-ат шәхси кәрәк-ярағы өсөн ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда күберәк аҡса туҙҙыра.\nТыңлай һәм аңлай белеү\nКешене тыңларға һәм аңларға тырышыу йыш ҡына уңыштың нигеҙен тәшкил итә. Был осраҡта Дейл Карнегиҙың кәңәштәрен белеү зыян итмәҫ. Ул ҡағиҙәләр кешеләр күңеленә юл асыуға ярҙам итә:\n1-се ҡағиҙә. Бүтән кешеләр менән ихлас ҡыҙыҡһынығыҙ.\n2-се ҡағиҙә. Йылмайығыҙ.\n3-сө ҡағиҙә. Шуны ла иҫегеҙҙән сығармағыҙ: кешенең исеме ҡайһы телдә генә әйтелмәһен, уның өсөн иң мөһим һәм татлы өндәр булып яңғырай.\n4-се ҡағиҙә. Яҡшы тыңлаусы булығыҙ. Башҡалар үҙҙәре тураһында һөйләргә теләһә, тыңлау теләге белдерегеҙ.\n5-се ҡағиҙә. Әңгәмәсегеҙҙе нимә ҡыҙыҡһындыра, шул турала һөйләгеҙ.\n6-сы ҡағиҙә. Әңгәмәсегеҙ һеҙҙең өсөн үҙенең әһәмиәтле икәненә ышанырға тейеш, ә быға инде үҙегеҙҙең ихласлығығыҙ менән генә ышандыра алаһығыҙ.\nl Күҙ ҡабаҡтары ҡыҙарып, шешеп сығыу — аллергия конъюктивиты билдәһе. Был күҙәтелгәндә, шулай уҡ күҙгә сүп кергәндә, күҙҙәр ҡысытҡанда ябай тоҙ иретмәһе (бер стакан һыуға ярты балғалаҡ) ярҙамға килә. Күҙҙәрҙе тоҙло һыу менән бер нисә тапҡыр йыуыуға хәл еңеләйә.\nl Тымау тейгәндә танауҙы тоҙло һыу менән сайҡатырға кәңәш ителә. Бының өсөн бер стакан йылымыс һыуға ярты балғалаҡ тоҙ алына. Ошо иретмә менән көнөнә бер нисә тапҡыр танауҙы сайҡатһағыҙ, тымау еңеләйер.\nl Быуындар һыҙлаған осраҡта бер стакан йылы һыуҙа бер аш ҡалағы тоҙ иретеп, йөн туҡыманы шуға манып, еңелсә генә һығабыҙ ҙа ауыртҡан урынға ябабыҙ. Артабан полиэтилен менән ҡаплап, йылы шарф урайбыҙ һәм төнгөлөккә шулай ҡалдырабыҙ. Тоҙ бөтә һыҙлауҙы үҙенә һура.\nl Тамаҡ ауыртҡанда йодланған тоҙ иретмәһе ярҙамға килә: бер стакан йылы һыуға ярты балғалаҡ тоҙ алына һәм көнөнә бер нисә тапҡыр тамаҡты сайҡатабыҙ.\nl Кис эштән арып ҡайтҡас, аяғығыҙҙы бер ус тоҙ һалынған йылы һыулы тасҡа 20-30 минутҡа тығып ултырһағыҙ, арығанығыҙ бөтөп ҡалыр.\nl Шулай уҡ иң ваҡ тоҙҙо ҡаймаҡҡа бутап, салфетка менән биткә һөртөргә мөмкин (скраб урынына). Битегеҙ таҙарып ҡалыр. Һуңынан йылы һыу менән йыуып алығыҙ.


Йәшлек дәрте – улар күңелендә » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Новости » Мәҙәниәт » Йәшлек дәрте – улар күңелендә\nЙәшлек дәрте – улар күңелендә\nӨфө авиация техникумы студенттары Салауат Хәбибуллин менән Таһир Айытбаев уҡыуҙа ла һынатмай, башҡорт эстрадаһына ла юл яра\nЙәшлек мәле ғүмерҙең иң күңелле, дәртле һәм һөҙөмтәле йылдары ул. Тап шул йылдарҙа алған белем, тәжрибә, аҡыл киләсәк тормоштоң нигеҙен билдәләй. Ә студент кеше өсөн йәшлек икеләтә матур. Өфө авиация техникумының 4-се курс студенттары Салауат ХӘБИБУЛЛИН менән Таһир АЙЫТБАЕВ шуны аңлап, һәр көндөң ҡәҙерен белеп йәшәй. Улар уҡыуҙа ла һынатмай, спортта ла алдынғылыҡты бирмәй, техникумдың төрлө сараһында ла ҡатнашып өлгөрә. Был ике егет йырсы булараҡ та башҡорт эстрадаһын яулай башланы.\nТаһир Бөрйән районында уҡытыусы ғаиләһендә тыуған, бала сағы Учалы районының Ураҙ ауылында үткән. Мәктәп йылдарында шиғыр яҙыу менән мауыҡҡан, тәүге ижад емештәре балалар йыйынтығында ла, ваҡытлы матбуғатта ла донъя күргән. Тағы ла баскетбол уйнарға ярата. Тәүҙә йыр менән ҡыҙыҡһыныуын етди ҡабул итмәгән. Ауылға эшкә ҡайтҡан Илнур Ғәйфуллин (МС Инсан), Таһир менән аралаша башлағас, уға рэп стилендә эшләргә кәңәш биргән. Хәҙер егет был йүнәлештә ярайһы ғына билдәлелек яулаған да инде, күптән түгел хатта Екатеринбург ҡалаһында сығыш яһау бәхете тейгән. Сабина Кучаева, Артур Солтанов менән бергә йырҙар яҙҙырып, бергәләп сығыш яһай.\nшырҙым һәм студент булып киттем. Тәүге осорҙа уҡыуы ауыр ине, ваҡыт үтеү менән техник фәндәр ҙә оҡшай башланы. Бик күп йәштәр менән таныштым, яңы дуҫтар таптым. Әммә хыялымдан баш тартмағанмын, юғары белемде лингвистика буйынса аласаҡмын, – ти Таһир.\nАуырғазы районының Мораҙым ауылында тыуып үҫкән Салауат Хәбибуллинды дуҫ-туғандары, йырсы булыр, тип уйлай. 2013 йылда уҡ “Тамыр” балалар студияһы ойошторған “Сулпылар” конкурсында еңеү яулай, шулай уҡ хоккей, волейбол һәм футбол менән дә ҡыҙыҡһына. Әммә ул техник белем алырға хыяллана һәм маҡсатына ирешеү өсөн авиация техникумына килә.\n– Әлеге ваҡытта, сығарылыш курсы студенты булараҡ, Өфө моторҙар эшләү берекмәһендә практика үтәм, дәүләт имтихандарына әҙерләнәм. Юғары белемде лә мотлаҡ ошо йүнәлештә аласаҡмын, тик тәүҙә әрме хеҙмәтенә барып, ил алдындағы бурысымды үтәргә ниәтләйем. Ир-егеттәр өсөн был тормош мәктәбе, сынығыу үтеү бит. Әлегә тиклем йыр менән спортҡа хобби тип ҡарағайным, “Юлдаш” йыры” конкурсынан һуң сәнғәт юлын артабан да дауам итергә теләк барлыҡҡа килде. Авторҙар, аранжировка эшләүселәр менән танышып, радио фондына бирерлек сифатлы йырҙар яҙҙыра башланым. Сәхнә магнит кеүек үҙенә тартып ҡына тора, саҡырһалар, йырлауҙан баш тартмайым. Мәктәптә уҡыған саҡта ауылдағы барлыҡ сарала сығыш яһап йөрөй торғайным. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, беҙҙең уҡыу йортонда мәҙәни саралар һирәк була, – тип үҙе менән таныштырҙы Салауат.\nНи булһа ла, был ике студент егеттең ниәттәре изге, хыялдары яҡты. Тырышып-тырышып белем тауына үрләгән, шул арала йырлай-йырлай тамашасылар күңелен яулаған йәштәр күптәргә үрнәк булырлыҡ. Береһе үҙенең бала саҡтағы хыялын тормошҡа ашыра, икенсеһе, үҙе теләгән уҡыу йортона инә алмаһа ла, юғалып ҡалмай, икенсе юлды үҙләштерә. Был бит тормош, һәр саҡ алға бара. Йәшлек – хыялдарҙы тормошҡа ашырыр, белем алыр, киләсәккә юлдар ярыр ваҡыт бит ул!\nСығыу ваҡыты 28-02-2018, 07:00 | Ҡаранылар: 149\nЕгәрленең ҡулы етәү


Артығын тотҡас, түләһендәр » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Артығын тотҡас, түләһендәр\nАртығын тотҡас, түләһендәр 15.03.2019 // Йәмғиәт\n– Автосервисҡа машинамды тапшырҙым – гарантия буйынса ремонтлатырға хоҡуғым бар ине. Йүнәтеү ваҡытын 45 көн тип билдәләнеләр. Унан һуң тағы 20 көн үткәс кенә автомобилемде ҡайтарып бирҙеләр. Мин уларҙан компенсация талап итә аламмы? Автомобилем – ғаиләбеҙ өсөн килем сығанағы, унһыҙ бик ауыр булды.\n– Һеҙ сервис үҙәгенән ремонт ваҡытын боҙған өсөн неустойка түләүҙе талап итергә хоҡуҡлы. Уның күләме “Ҡулланыусылар хоҡуғын яҡлау тураһындағы” Рәсәй Законының 23-сө статьяһында билдәләнгән. Һеҙгә һәр тотҡарланған көн өсөн тауар хаҡының бер процентын түләргә тейештәр. Әйтәйек, автомобилдең хаҡы 400 мең һум икән, 20 көн артыҡ тотоуҙарын иҫәпләп, неустойка хаҡы түбәндәгесә килеп сыға: 400 000 һум х 1% х 20 көн = 80 000 һум.\nҺеҙгә сервис үҙәгенә яҙма дәғүә менән мөрәжәғәт итергә кәрәк. Ул ирекле рәүештә яҙыла, тик мотлаҡ ике данала булырға тейеш. Береһен уларға тапшыраһығыҙ, икенсеһенә сервис хеҙмәткәрҙәренән ҡабул итеп алыуҙары тураһында билдә ҡуйҙырып, үҙегеҙгә ҡалдыраһығыҙ. Неустойканы түләү өсөн бирелгән ваҡыт – ун көн.


«Милкең һатылмаһын тиһәң, бурыстарыңдан ваҡытында ҡотол» » «Йәшлек» гәзите | Газета «Йәшлек» | Официальный сайт газеты Йэшлек\nГазета "Йәшлек" » Махсус биттәр » «Милкең һатылмаһын тиһәң, бурыстарыңдан ваҡытында ҡотол»\n10.10.2019 «Милкең һатылмаһын тиһәң, бурыстарыңдан ваҡытында ҡотол»\nСуд приставтарына ниндәй вәкәләттәр йөкмәтелгән? Граждандарға үҙҙәренең бурыстарын нисек белергә? Алимент буйынса бурыстары булғандар автомобиль йөрөтөргә хоҡуҡлымы?\nФедераль суд приставтары хеҙмәтенең Башҡортостан буйынса идаралығы етәксеһе – Башҡортостан Республикаһының баш суд приставы Илнур Мәхмүтов менән «Йәшлек» гәзите ойошторған «тура бәйләнеш»тә ошо һәм гәзит уҡыусыларыбыҙҙан килгән һорауҙарға яуап эҙләнек.\n– Һеҙҙең төп бурыс – суд ҡарары үтәлешен бойомға ашырыу. Бөгөн бурыслы кешенең уртаса портреты ниндәй?\n– Уларҙың уртаса портретын һүрәтләүе ауыр, сөнки төрлөһө бар. Барыһын да бер уртаҡ һыҙат – яуапһыҙлыҡ берләштерә. Һәр береһен айырып ҡараһаҡ, мәҫәлән, алимент түләмәүселәр бер нисәүгә айырыла. Улар – ваҡытлыса ғына килеп сыҡҡан ауырлыҡтарға дусар булып, эшһеҙ ҡалып, бурыс йыйыусылар, бер ҡайҙа ла эшләмәй кешелектән сығып, алкоголь менән дуҫлашыусылар.\nСтатистика буйынса, алимент бурыстары буйынса 20 мең башҡарма производство бар. Алиментсыларҙың 40 – 45 проценты – ваҡытында түләүселәр. 45 процентына балаларын тәрбиәләүҙән ҡасып йөрөүселәр инә. Шуларҙы беҙ ваҡытында табып, административ яуаплылыҡҡа тарттырырға, енәйәт эше асырға тырышабыҙ. Атай-әсәйҙәрҙең 15 проценты менән нисек кенә эшләһәк тә, уларҙы тура юлға баҫтыра алмайбыҙ, сөнки социаль баҫҡыстан түбән төшкән кешеләр. Күптәренә ҡарата енәйәт эше ҡуҙғатылғас, эшкә урынлашыуы ла ауыр.\nТорлаҡ-коммуналь хеҙмәте өсөн түләмәүселәр араһында үҙҙәренең бурыстарын белмәй йөрөүселәр ҙә, эштәрен юғалтыусылар ҙа, күрәләтә түләмәүселәр ҙә бар. Идара итеүсе компаниялар граждандарға квитанциялар ебәрмәй, ә бурыс йыйыла бирә. Күптәр үҙҙәре теркәлгән фатирҙа йәшәмәй, күпме бурысы йыйылғанын да белмәй йөрөй. Торлаҡ-коммуналь түләүҙәрҙә 500 меңдән алып миллион һумға тиклем бурыс йыйыусылар ҙа осрай.\nОшо юҫыҡта 28 меңгә яҡын башҡарыу эше ҡуҙғатылған. Граждандар 1 млрд 400 млн һум түләргә тейеш. Был хәлде контролдә тотабыҙ. Быйыл ғына 400 млн һум бурысты ҡайтарҙыҡ.\nШтрафтарын ваҡытында түләп бармаусыларҙы, вайымһыҙ кешеләр, тип атар инем. 500 һум штрафты ваҡытында түләмәһәң, ул ун тапҡырға артып китә, һуңынан 2,5 мең һумға тиклем барып етә.\nКредит бурыстары ла – төп проблема. Уларҙың дөйөм суммаһы 54 млрд һумға тиклем барып етте. Быйыл 3 миллиард һумды банктарға ҡайтарып бирһәк тә, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, бурыс күләме йылдан-йыл арта. Кешеләр түләй аламы-юҡмы, төрлө рекламаларға ҡыҙығып, бурысҡа телефон, көнкүреш техникаһы ала. Ҙур кредит ойошмаһы граждандың финанс мөмкинлеген етди тикшерә, күптәренә кредит бирмәй. Ә микрофинанс ойошмаларында бурысҡа аҡсаны еңел генә бирәләр. Улар үҙ бурыстарының яртыһын ғына йыйһа ла, килемдә ҡала, шуға барыһына ла кредит тарата.\nҠайһы бер кешеләр бер банктағы бурысын икенсе банктан кредит алып түләп бөлгөнлөккә төшә. Кредит түләй алмай башлағас, милкен йәшерә, фатирын, йортон икенсе кешегә яҙҙырып, нисек булһа ла бурысын бирмәҫкә тырыша. Ундайҙарға ҡарата енәйәт эше асырға мәжбүрбеҙ. Шунда ғына кредиттарын ҡайтарыу мөмкинлеге асыла.\n– Алимент түләмәгән әсәйҙәр күпме?\n– Элек мин уларҙың һаны күп түгелдер, тип уйлай инем. Статистикаға күҙ һалһаң, алиментсыларҙың 5 проценты – әсәйҙәр. Улар – әсәлек хоҡуғынан мәхрүм ителеп, амораль тормош алып барыусылар, эскеселәр.\n– Һаумыһығыҙ, Илнур Әнүәр улы, мин Баймаҡтан Нурия Һаҙыева булам. Иремдән балаларға алимент ала алмауым тураһында суд приставтарынан нисек справка алырға икән? Пособие юллағанда кәрәк ине…\n– Ире алимент түләмәгән осраҡта дәүләт ҡатындарға пособие түләй. Әгәр ҙә Халыҡты социаль яҡлау үҙәге һеҙҙең алимент алмауығыҙ тураһында беҙҙән справка килтерергә ҡуша икән, мотлаҡ суд приставтарына мөрәжәғәт итергә кәрәкмәй. Улар үҙҙәре беҙҙән һорап ала.\n– Хәйерле көн, Илнур Әнүәр улы! Учалы районынан Фәнүзә Нәҙершина борсой. Мин Себерҙә 20 йыл эшләнем. Шуға күрә льготалы пенсияға сығырға тейеш инем. Әммә урындағы пенсия бүлексәһе хеҙмәткәрҙәре льготалы итеп пенсияны һанаманы. Нимә эшләргә миңә? Кәңәш бирегеҙ әле.\n– Беҙ суд ҡарары сығарғандан һуң ғына эшләйбеҙ. Һеҙгә бушлай ярҙам күрһәтеүсе юрист табып, судҡа мөрәжәғәт итергә кәңәш бирер инем. Телефонығыҙҙы яҙып алдым. Райондағы юристарҙың номерҙарын шылтыратып әйтербеҙ.\n– Көйөргәҙе районынан Зәмирә Аҙнабаева һорау ебәргән:\n«5–6 йыл элек иремдең өләсәһе «Альфа- банк»тан кредит алды. Ирем уға поручитель булды. Был банктан үҙебеҙ ҙә кредит алып, түләп барабыҙ. Бер көндө банктан беҙҙең аҡса иҫәптәренә арест һалыныуы тураһында хәбәр килде. Бурысыбыҙ – 143372 һум. Өләсәйҙе судҡа биреүҙәре, ул түләмәгән осраҡта беҙгә түләргә кәрәклеге тураһында белмәнек. Эштең судҡа ебәрелеүен дә ишетмәнек. Суд приставтарының беҙгә хәбәр итмәйенсә, поручителдәрҙең иҫәбенә арест һалыуы законлымы?»\n– Закон буйынса, кемдең мөлкәте бар, беҙ бурысты шунан талап итергә бурыслыбыҙ. Өләсәһе 9 мең һум пенсия ала икән, яртыһын тотоп алып ҡалырға ла мөмкинлек бар. Әммә 4 мең һумдан түләһә лә, 143 меңде ҡасан түләп бөтә әле. Шуға ла банкҡа бурысты ҡайтарып биреү поручителдәр иңенә ята. Ни өсөн суд ҡарары алмауығыҙҙы әйтеүе ҡыйын. Ғәҙәттә, банктар гражданды судҡа бирер алдынан улар менән ниндәйҙер эш алып бара, иҫкәртеү ебәрә, шылтырата, саҡыра. Башҡарыу эше асылған икән, өләсәйегеҙҙең дә, поручителдең дә банктағы аҡса иҫәбенә арест һалына. Шуны онотмағыҙ: поручитель – бурысты ҡайтарыу гарантияһы.\n– Тағы бер һорау Ришат Бакировтан. «Норильск ҡалаһынан былтыр Өфөгә күсеп ҡайттым. Шунда бер егеткә өс айға распискаһыҙ ҙур ғына суммала аҡса биреп торғайным. Ул һаман бурысын ҡайтармай. Аҡса һорап яҙыуы тураһында СМС- хәбәр, аҡса күсереү тураһында Сбербанктан алынған чек та бар. Танышым телефон номерын үҙгәрткән. Бәйләнеш юҡ. Нисек бурысты ҡайтарырға?»\n– Судҡа дәғүә ғаризаһы яҙыу ваҡыты – өс йыл. Ошо ваҡыт арауығында үҙегеҙҙә булған дәлилдәр менән судҡа мөрәжәғәт итергә кәрәк. Бурысығыҙҙы ҡайтарыу ихтималлығы юғары, уны ҡайтарып буласаҡ.\n– Бурыслыларға сит илгә сығыу тыйыла. Ә бурысың барлығын нисек белергә?\n– Бөгөнгө тормошта һәр кемдә интернет булырға тейеш. Нисек кенә булһа ла, Берҙәм дәүләт хеҙмәттәре порталында шәхси кабинет асырға тырышығыҙ. Бөтә мәғлүмәт һеҙгә килеп торасаҡ. Уның аша төрлө органдарға ғариза яҙырға ла уңайлы.\nБурысығыҙ барлығына шигегеҙ булһа, беҙҙең бүлексәләргә килеп белешегеҙ. Суд приставтары бүлексәләре етәкселәре һәр көн иртәнге 10-дан 12 сәғәткә тиклем, ә суд приставтары хеҙмәткәрҙәре шишәмбе иртәнге сәғәт 9-ҙан 11-гә, йомала көндөҙгө сәғәт 2-нән киске 6-ға тиклем ҡабул итә. Сиратта тормаҫ өсөн электрон ҡабул итеүгә алдан яҙылып та була.\n– Баймаҡ районынан Алһыу Ирғәлина борсой. Иремдең алимент бурысы бар. 2016 йылда алиментҡа бирҙем. Әммә ул эшләгән ойошма беҙгә алимент күсермәй. Нимә эшләргә?\n– Был осраҡта бухгалтерияны тикшерергә кәрәк. Баймаҡ районы суд приставтары бүлегенә үтенесегеҙҙе еткерермен, сараһын күрерҙәр. Әгәр ҙә кеше эш хаҡы алып килә икән, уның алимент бурыстарын ойошма мотлаҡ күсерергә тейеш.\n– Өфөнән Лилиә Вәлиева:\n«Автомобилемде һатып, автосалонға яңыһын алырға барҙым. Улар барлыҡ документтарҙы тикшерҙе лә, машинағыҙға арест һалынған, иң тәүҙә бөтә бурыстарҙан ҡотолорға кәрәк, тинеләр. Ниңә мин бер нәмә лә белмәйем һуң? Пенсия фондынан да, һалым инспекцияһынан да, бурыстарым юҡ, тип справкалар алып сыҡтым. Орджоникидзе районының суд приставтарына барһам, улар машинама ни өсөн арест һалынғанын белмәй. Сөнки мин ошо районда пропискала торам, Калинин районында башҡарыу эше асылған. Калинин районы суд приставтары штраф буйынса бурыстарым барлығын әйткәс, түләнем. Әммә автосалонда һаман арест тора, тиҙәр. Аптырап, суд приставтары етәксеһенә инеп, квитанцияларымды күрһәткәс кенә арестан алдылар. Ике ай йөрөргә тура килде. Ниңә суд приставтары мин бер барыуҙа уҡ бурысым барлығын әйтмәгән?» – тип яҙа.\n– Бурысы булмайынса кешенең мөлкәтенә арест һалынмай. Башҡарыу ҡағыҙы бар икән, суд приставы шуның буйынса эшләй. Был ҡатындың йәшәгән урыны буйынса хәбәр ебәрелгәндер. Ул үҙе белмәй йөрөгән. Суд приставына автомобилде арестан алыу өсөн күп ваҡыт талап ителмәй. Бер көн эсендә эшләнә. Беҙҙең ведомство ЮХХДИ системаһы менән бәйләнештә тора. Сикләүҙәр индереү тураһындағы мәғлүмәтте уларға ебәрәбеҙ. Ваҡытында бурысың барлығын белеп, беҙҙең ҡулға барып етмәйенсә түләп, был хәлгә ҡалмаҫҡа кәрәк.\nХат килеү-килмәүен «Рәсәй почта»һы аша ла белергә була.\n– Суд приставы-башҡарыусының эш күләме ҙурмы? Бер хеҙмәткәргә нисә эш тура килә?\n– Эш күләме йылдан-йыл арта. Былтырғы йыл менән сағыштырғанда, 180 меңгә күбәйгән. Республикала 20 млн 200 мең башҡарыу эше бар. Бер суд приставына йыл әйләнәһенә 4 меңдән ашыу эш тура килә. Һанап ҡарағанда, башҡарыу өсөн йыл әйләнәһенә суд приставы бер башҡарыу эшенә 20 минут ҡына ваҡыт сарыф итә ала. Суд приставтарының өлгөрә алмауы ошо эш күләменең артыуына бәйле.\n– Өфөнән Эльмира Вәлишина борсой. Туғаныбыҙ суд приставтары хеҙмәтендә эшләй. Эшегеҙ ауыр, хәүефле. Суд приставтарының хеҙмәте Эске эштәр министрлығы, Росгвардия кеүек ведомстволарға ҡасан тиңләштерелер икән?\n– Дөрөҫөн генә әйткәндә, беҙҙең вәкәләттәр көс структураларыныҡына тиң, ғәйепле граждандарҙы административ яуаплылыҡҡа тарттырабыҙ, уларға ҡарата енәйәт эштәре асабыҙ. Беҙҙең ҡарамаҡта ҡорал йөрөтөү, көс ҡулланыу хоҡуғы ла бирелгән. Көс структураларына тиңләштерелмәгәс, статусыбыҙ уларҙыҡына ҡарағанда түбән, хаҡлы ялға иртәрәк китеү кеүек социаль гарантияларға эйә түгелбеҙ. Әлегә РФ Дәүләт Думаһы депутаттары беҙҙең хеҙмәттең статусын күтәреү тураһында закон проектын тикшерә. Киләһе йылдан был мәсьәлә ыңғай хәл ителер, тип уйлайбыҙ.\n– Суд приставтарына коллекторҙар өҫтөнән контроллек итеү бурысы бирелде. Граждандар уларға ҡарата ниндәй дәғүә белдерә? Ялған коллекторҙы ысын суд приставынан нисек айырырға?\n– 2017 йылдан беҙгә бурыс йыйыусыларҙы – коллекторҙарҙы контролдә тотоу эше йөкмәтелде. Идаралыҡта айырым бүлексә булдырылды. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, коллекторҙар вәкәләттәрен арттырып ебәрә – граждандарҙы ҡурҡытып, кешенең бурысын ҡайтартыу өсөн яңы кредиттарға батыра. Уларҙың эшенән зарланған халыҡ беҙгә килеп ғариза яҙа. Бындай намыҫһыҙ хеҙмәткәрҙәргә ҡарата ваҡытында сара күрәбеҙ. Республикала рәсми рәүештә эшләгән 13 коллектор ойошмаһы бар. 8 айҙа уларға 400-гә яҡын ялыу килде, 80-гә яҡын административ эш ҡуҙғатылды. Әгәр ҙә һеҙҙе коллекторҙар борсой икән, беҙгә мөрәжәғәт итегеҙ.\n– Һеҙҙең бурыс – судтарҙа ла тәртип булдырыу. Суд эштәре ҡаралғанда кеше үтә лә көсөргәнеш, асыу менән килә. Судьяларға янау, ҡорал индереүселәр бармы? Судтарҙа ниндәй тәртип боҙоуҙар йыш күҙәтелә?\n– Судҡа килгән кешеләрҙең уйында ни барын бер кем дә белмәй. Кемдер мөлкәтһеҙ тороп ҡала, икенселәр хөкөм ителә, өсөнсөләр бала бүлешә. Беҙҙең хеҙмәткәрҙәр шуға ла судтарҙа хәүефһеҙлекте тәьмин итә. Унда талашалар ҙа, һуғышалар ҙа, судьяны ла әрләйҙәр. Ҡорал, боеприпастар, бысаҡ, наркотиктар индереүселәр ҙә осрай. Судьяны мыҫҡыллағандары ла бар. Быйыл ғына дүрт енәйәт эше ҡуҙғаттыҡ. Ниндәй генә суд ҡарары сығарылмаһын, судты яҡлап торорға тейешбеҙ.\n– Суд приставтарына ҡул күтәреү осраҡтары бармы?\n– Беҙҙең эш конфликтлы. Ике йылда өс мәртәбә суд приставын машина менән тапаттылар, ҡул күтәреүселәр ҙә осрай. Ләкин башҡарыу эшен үтәгәндә беҙҙең хеҙмәткәрҙәргә, законға ярашлы, ҡорал, көс ҡулланыу хоҡуғы бирелгән. Шуға күрә хәүефһеҙлекте тәьмин итәбеҙ. Шуны әйтеп китер инем: һеҙҙең аҙаҡҡы малығыҙҙы, мөлкәтегеҙҙе алып китергә беҙҙең хоҡуғыбыҙ ҙа, ниәтебеҙ ҙә юҡ. Беҙҙән йәшенеп, ҡасып ултырырға кәрәкмәй. Нисек кенә булмаһын, суд ҡарарын ғәмәлгә ашырасаҡбыҙ, башҡарыу эше законға ярашлы алып барыласаҡ.


«УГНТУ-ВНЗМ» гандбол клубы үҙ майҙанындағы тәүге уйынды Салауат ҡалаһында үткәрә // Спорт | новости башинформ.рф\n«УГНТУ-ВНЗМ» гандбол клубы үҙ майҙанындағы тәүге уйынды Салауат ҡалаһында үткәрә\n16:32, 3 сентября 2015 Спорт\nӨФӨ, 2015 йыл, 3 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Дмитрий Слезин/.\nБашҡортостан спорты тарихында тәүге тапҡыр баш ҡаланың «Өфө дәүләт нефть техник университеты-Востокнефтезаводмонтаж» гандбол клубы Рәсәй Суперлигаһында уйнай.\n«Башинформ» агентлығында ошо ваҡиғаға арналған матбуғат конференцияһы уҙҙы. Унда клубтың башҡарма директоры Александр Кулагин, баш тренер Николай Терновой һәм капитан Андрей Иванов ҡатнашты.\nКисә Чехов ҡалаһында өфөләр Рәсәйҙең иң яҡшы командаһы — «Чехов айыуҙары»на ҡаршы уйнаны. Осрашыу 35:25 иҫәбе менән илдең чемпионы еңеүе менән тамамланды.\n«Өфө дәүләт нефть техник университеты-Востокнефтезаводмонтаж» командаһы үҙ майҙанындағы тәүге уйынды Салауат ҡалаһында үткәрә. Бында улар Силәбенең «Локомотив-Полет»ы менән көс һынашасаҡ.\n«Суперлига талаптары буйынса тейешле майҙан, иң мөһиме, көйәрмәндәр өсөн трибуналар булырға тейеш, — тип аңлатты Кулагин. — Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, Өфө дәүләт нефть техник университетындағы залда тамашасыларға урындар юҡ. Шуға күрә беҙ Салауатта уйнарға мәжбүрбеҙ. Әммә унда бөтә көйәрмәндәргә лә урын етмәүе ихтимал».\n«Беҙ еңеү өсөн көрәшергә әҙер, — тип тәьҫораттары менән бүлеште баш тренер. — Әлбиттә, Суперлигалағы тәүге өс команданың уйынсылары бик оҫта».\nРегламентҡа ярашлы, тәүҙә яңы команда алты көслө команда менән уйнарға тейеш. Шуға күрә өфөләргә еңел булмаясаҡ. Баш ҡала командаһы үҙҙәренең майҙанына бәйле мәсьәләнең сиселеүенә һәм республика ярҙамына өмөт итә.\nТеги: гандбол,рәсәй суперлигаһы,ир-егеттәр


Һайлаусыға яҡынаябыҙ » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Сәйәсәт » Һайлаусыға яҡынаябыҙ\nҺайлаусыға яҡынаябыҙ 04.09.2018 // Сәйәсәт\nКузнецов затоны биҫтәһендә яңы участка асылды\nӨфө ҡалаһы Киров районының Кузнецов затоны биҫтәһендә 143-сө яңы һайлау участкаһы асылды. Ул Һынаусылар урамындағы 21-се йортта – “Йәшлек” үҫмерҙәр клубы бинаһында урынлашҡан.\nҺайлау участкаһын асыу хөрмәтенә Киров районының мәғариф идаралығы “Йәшлек” үҫмерҙәр клубы менән берлектә биҫтә халҡы өсөн ҙур байрам ойошторҙо, балалар өсөн төрлө уйындар үткәрҙе.\n– Яңы биҫтә барлыҡҡа килгәс, һайлаусыға яҡын булған участканы асыу ихтыяжы тыуҙы. Ошо йортта ғына ла тауыш биреү хоҡуғына эйә булған 423 граждан йәшәй. Уларға һайлауға барыу өсөн, элекке кеүек, байтаҡ ара үтергә тура килмәйәсәк. Бында КОИБ-тар файҙаланыласаҡ. Мөмкинлектәре сикләнгәндәр өсөн пандустар ҙа бар. Һайлаусы тауыш бирһен, ситтә ҡалмаһын тип бөтә уңайлыҡтарҙы тыуҙырырға тырышабыҙ, – ти Өфө ҡалаһының территориаль һайлау комиссияһы рәйесе Илдар Мәсәғүтов.\nӘле участкала 2 478 һайлаусы теркәлгән, йорттарға күсеүселәр артыуына бәйле, исемлек тулылана бара. Шуға ла һайлау комиссияһы ағзаларына эш етерлек, улар исемлекте тулыландыра, саҡырыу ҡағыҙҙары тарата, ғаризалар ҡабул итә.\n– Беҙҙең 143-сө участка һайлау комиссияһы 16 ағзанан тора. Улар араһында тәжрибәһе булғандар ҙа, тәүге тапҡыр эшләгәндәр ҙә бар. “Берҙәм Рәсәй”, “Рәсәй Федерацияһының Коммунистар Партияһы”, “Рәсәйҙең Либераль-демократик партияһы”, “Рәсәй патриоттары”, “Ғәҙел Рәсәй”, “Йәшелдәр” экологик партияһы” һәм “Рәсәй Пенсионерҙары партияһы” сәйәси партияларынан вәкилдәр комиссия ағзаһы булып тора, – ти комиссия рәйесе Лилиә Мөхтәсибова.


20 июндән 31 августҡа тиклем федераль трассаларҙа йөк автомобилдәре хәрәкәте сикләнә\nФургондарға һауа температураһы 32 градустан да юғарыраҡ булған осраҡта төндә генә йөрөргә рөхсәт ителә. Әлеге алым асфальт ҡатламын һаҡлау маҡсатында индерелә. Йәйге селләлә юл япмаһы ирей башлай һәм йырындар барлыҡҡа килә. Ҡайһы саҡта автомобилдәр тәгәрмәсенә лә урала башлай.\nБыл датчиктар асфальт ҡатламының аҫтында һәм өҫтөндәге, тирә-йүндәге температураны ла билдәләй. Бынан тыш, метеостанция ел ҡеүәтен, йүнәлешен , яуым-төшөмдө мәғлүмәт үҙәгенә хәбәр итә. Сигналдар юлсыларға оператив сара күреү мөмкинлеге бирә.\nАндрей Олин, «Һамар-Өфө-силәбе» автомагистрале идаралығының бүлек етәксеһе:\n«Федераль юлдарҙы күҙәтеүсе метеостанциялар Башҡортостан биләмәһендә утыҙға яҡын. Улар беҙгә юлдар торошо тураһында оператив мәғлүмәт алып ваҡытында кәрәкле саралар күреү мөмкинлеге бирә. Улар, айырыуса, ҡышҡыһын һөҙөмтәле. Йәйгеһен ошо датчиктарҙан алынған мәғлүмәттәрҙе водителдәр юлдарҙа урынлаштырылған таблоларҙа күрә ала».\nӘле, мәҫәлән, асфальт ҡатламы температураһы 55-60 градусҡа тиклем күтәрелгән. Һауа торошо 35 градустан да эҫерәк. Бындай шарттарҙа юл ысын мәғәнәһендә ирей башлай. Һөҙөмтәлә йырындар барлыҡҡа килә, ҡайһы саҡта гудрон ҡатнашмаһы тәгәрмәстәргә йәбешә башлай. Юлдарҙы һаҡлап ҡалыу өсөн берҙән-бер сара - йөк автомобилдәре хәрәкәтен сикләү .\nСикләү 31 августҡа тиклем ғәмәлдә ҡала. Шулай ҙа тәбиғәт водителдәр яҡлы. Бындай ғәҙәттән тыш эҫелек Башҡортостанда һирәк күренеш. Водителдәргә тағы ла аҙна-ун көн тирәһе генә тотҡарланып торорға тура киләсәк.\nҮлсәүҙе йөк тейәгән һәр машина үтергә тейеш. Талаптар ҙа төрлө йөк автомобиленә төрлөсә. Һәр хәлдә билдәләнгән ауырлыҡ артмаҫҡа тейеш.\nЙөк машиналары хәрәкәтен сикләү илдә яҙ һайын индерелә. Ләкин ул аҙыҡ-түлек, яғыулыҡ, медикаменттар һәм йәшәйеште тәьмин итеүсе башҡа кәрәк-яраҡтар тейәгән автомобилдәргә ҡағылмай. Йәйге селлә арҡылы индерелгән сикләү бөтә йөк транспортына ла ҡағыла.