Йәшәгән ти Катя исемле ҡыҙ, ата - әсәһе бер - береһен аңл ап, татыу көн иткәндә, уның да борсолорға сәбәбе булмаған.\nКатяға алты йәш тула, мәктәп тураһында уйларға ваҡыт. Тик бына бәлә: әсәһенең һүҙәренә ҡарағанда, ҡыҙ бик тә тыңлауһыҙ , үҙһүҙле, мыжыҡ. Һәм әсә кеше Катяны психологҡа алып килә: нимә эшләргә\nҺәм шул ваҡыт түбәндәге деталь асыҡлана: Катя ысын күңелдә н, балаларса бер ҡатлылыҡ менән атаһы менән әсәһенең айырылышыуында үҙен ғәйепле тоя икән. Ә ни өсөн, тигән һорауға былай тип яуаплай: "Мин тыуғанға тиклем төшкән фотоларын ҡараһам, бәхетле йылмайған ата - әсәйемде күрәм. Ә\nхәҙер улар һәр ваҡыт талаша. Һәм уларҙы туҡтатыр өсөн мин икенсе бүлмәгә инәм һәм әйберҙәрҙе иҙәнгә ырғыта башлайым, т ауыш сығарам. Улар, ниһәйәт, мине ишетә, ирешеүҙән туҡтай һәм яныма киләләр..."\nКүңелһеҙ тарих. Өҫтәүенә Катяның әсәһе (атаһы тураһында һ үҙ ҙә юҡ) ғәмәлдә ни өсөн уның әйберҙәрҙе ырғытыуы, "тыңлауһ ыҙ" ҡыҙҙың ысынбарлыҡта үҙен нисек тойоуы тураһында уйлап т а ҡарамай.\nИдеаль балалар булмаған кеүек идеаль ата - әсәләр ҙә булм ауы һәр кемгә мәғлүм. Был тарихтың аҙағы ла күңелһеҙ: Катяны ң әсәһе ваҡыт етмәүгә һылтанып, психологҡа йөрөүҙәрен туҡтата.\nҺәм ни өсөндөр үҙенең Катяһы индиго бала, шуға күрә ҡыҙҙың холҡо хулигандарса, тигән фекергә килә. Ә Катя үҙен тыңларға\nһәм ишетергә теләгән берҙән - бер кешене - психологты юғалт а.\nӘ бәлки эш был ғаиләлә баланы тотороҡло тәрбиәләү, йәғни, тәрбиә тактикаһы булмауҙалыр. Катяның ата - әсәһе рәсми рәүештә айырылышҡан, әммә ҡыҙҙың атаһы элекке ғаиләһендә даими була һәм төнгөлөккә ҡала. Икенсе көнө әсә кешенең кәйефе, ғәҙәттә, күтәренке көйө һаҡлана, һәм Катяға бөтә ним ә лә рөхсәт ителә. Әммә бер көн үтеү менән кисә рөхсәт ителгә н\nәйбер ҡәтғи рәүештә тыйыла.\nАлты йәшлек ҡыҙға нисек итеп нимә мөмкин, ә нимә ярамағанын асыҡларға һуң Катяның ата - әсәһе инде йәш түге л, әммә һаман да үҙҙәре өсөн бергә йәшәргәме, юҡмы, тигән\nһорауға яуап тапмай. Был тамамланмаған айырылышыуҙан кем отор һуң\nБер ғибрәтле хикәйәлә хужа кеше этенең ҡойроғон ҡырҡырға кәрәк булһа ла, уны йәлләп, көсөк бик ныҡ һыҙланмаһын өсөн,\nкөн һайын бәләкәй генә бер киҫәген ҡырҡып ташлау менән шөғөлләнеүе хаҡында бәйән ителә...\nМин бәләкәй балалар - донъяла иң яҡшы психологтар тигә н раҫлау менән килешәм. Улар ялғанды, әйтеп бөтөлмәгәнлекте, кешенең кәйефен шул тиклем яҡшы һиҙә, баланан ниндәйҙер насар хәбәрҙе йәшереүе мөмкин түгел, тип әйтерлек.\nҠыҙғанысҡа ҡаршы, бөгөн ғаилә мөнәсәбәттәренең тышҡы бөтөнлөгөн, никах статусын ғына һаҡлап ҡалырға тырышҡан формаль ғаиләләр күп. Уларҙың һәр береһенең айырышмаҫ өсөн ү ҙ сәбәптәре бар - социаль, йышыраҡ иҡтисади планда булыуы мөмкин. Мәҫәлән, ете йәшлек Ваняның ата - әсәһе - бик мәшғүл эшҡыуарҙар. Улар араһындағы талаш - тартыштарға малай өйрәнеп бөткән инде. Хатта бынан үҙе өсөн файҙа ла сығара белә. Атай менән әсәйҙең улдарына ваҡыты ҡалмай. Шулай булыуына ҡарамаҫтан, ҡаты холоҡло атаһы алдында Ваня тыңлаусан, ул ҡушҡандың барыһын да үтәй. Уның ҡарауы әсәһе янында Ванянан да көйһөҙ бала юҡ. Улын тынысландырыр өсөн ҡатынға уның бар теләктәрен дә үтәргә тура килә. Атай\nтыйғандың барыһына ла тип әйтерлек әсә кеше рөхсәтен бирә. Бына ул - тәрбиә тактикаһы булмауына сағыу миҙал.\nНикахһыҙ йәшәү - айырым тема. Ғәҙәттә, был төрҙө йәштәр х уп күрә. Бер - ике һәм унан да күберәк өйләнешеү - айырылышы уға улар еңел ҡарай.\nТранспортта ике әхирәттең һөйләшеүенән. Береһе икенсеһенә\nһөйләй: "Беҙ уның менән йәшәнек - йәшәнек, һөҙөштөк - һөҙөштөк тә айырылыштыҡ. Яңы йылды бергә ҡаршылаясаҡбыҙ, дуҫ тар менән турбазаға йыйынабыҙ. Ә бөгөн мин Руслан менән осрашам, клубта таныштыҡ. Дөрөҫ, йөҙө иҫтә ҡалмаған..."\nЙәштәрҙең барыһы ла шулай еңел уйлаусан түгел, әлбиттә, кемгәлер һөйгәне менән ярты сәғәткә айырылышыу ҙа фажиғәгә т иң. Әммә барыһына, шул иҫәптән никах институтына ла ҡараштың артыҡ ябайлашыуы менән килешәһегеҙҙер.\nҒаиләгә, балаларға, йәштәргә социаль - психологик ярҙам күрһәтеү үҙәгенең методика - психология бүлеге мөдире Эльвир а Федотова әйтеүенсә, йәш парҙарҙың күпселеге бер пункт буйынса ла бер - береһенә юл ҡуймай, никахтың компромистан -\nкилешеүҙән тороуын аңламай. Һәм бында никахтың ниндәй булыуы мөһим түгел. Килешеү юҡ икән, уның аҙағы ла йүнле булмаясаҡ. Эльвира Федотова ир йәки ҡатындың психологҡа үҙ никахын парына ҡарағанда НЫҒЫРАҠ һаҡлап ҡалырға тырышыуы хаҡ ында һөйләүе тураһында бик күп миҫалдар килтерҙе. Ә бына был\n"нығыраҡ" килограмда үлсәнәме әллә метрҙамы... береһе лә бе лмәй.\n"Миңә дуҫтарың оҡшамай: әллә кем булып ҡыланалар, улар менән нимә тураһында һөйләшергә лә белмәйем" - ҡатындың иренә әйткән һүҙҙәре. Уныһы иһә: "Ә һинең әхирәттәрең барыһы\nла мейеһеҙ, һәм, ғөмүмән, оҡшамай икән, өйҙә ултыр", - тип яуаплай. Бер фатирҙа йәшәгән ике кеше бына шулай бер - береһенә ҡолаҡ һалмай, аңларға тырышмай.\n... Беҙҙең һәр беребеҙҙең һайлау хоҡуғы бар. Әммә уның өс өн, нисә йәштә булыуына ҡарамаҫтан, һәр кем үҙе яуаплы.\nБалағыҙ ҡапыл ғына һеҙгә мәктәпкә барырға теләмәүе, сөнки арыуы хаҡында белдерә икән, уны әрләмәгеҙ. Бары тик уның инде ярайһы уҡ өлкән булыуы, һеҙҙең менән килешмәҫкә хоҡуғы барлығы, тик был һайлауы өсөн яуаплылыҡ үҙенә төшөүе хаҡында\nҮҙ ғәйебеңде таный белеү һәм башҡа кеше артына йәшенмәү -\nшулай уҡ батырлыҡ, әйткәндәй, шулай уҡ килолап үлсәнмәй. Баланы нисек тәрбиәләргә, яҡшы йәки насар кеше булырға тигән\nәҙер рецептар юҡ. Һәр кем үҙ тормошон үҙе төҙөй, һәм уның ниндәй булыуы кешенең үҙенә бәйле.


2-се һабаҡ:"Иң ауыры - тәүге көн"\n... Көнмө был, төнмө? Тәҙрәнән урамға ҡараһам, көн һымаҡ, диҡҡәтемде бүлмә эсенә күсерһәм, күҙ алдыма төн баҫа. "Туҡта, был минме әле ул?" тип, көҙгөгә ҡараш ташлайым. Унан миңә тексәйеп ҡарап торған бәндәне танымайым да һымаҡ. Кем һуң ул? Ҡайҙалыр осратҡан да, күргән дә кеүекмен. Күҙҙәремде йомоп, кире асам. Бер аҙ сырамыттым, үҙемә оҡшаған икән дәһә...\nТик тороуым тағы ла йөрәккә көс төшөрҙө, фатирымдың һәр бүлмәһенә сығып, һәр таҡтаһына баҫып, бик оҙаҡ йөрөнөм. Саҡ-саҡ ҡына хәл ингәндәй булды. Үҙ хәлемә ситтән ҡарап эш итергә кәрәк икәнлеген иҫемә төшөрҙөм. Был һабаҡты бер ағай өйрәткәйне. Ул шунан ғибәрәт: иң ҡыйын саҡта үҙлегеңде ситкәрәк ҡуйып, үҙ-үҙеңә икенсе кеше күҙлегенән ҡарау. Оҙаҡ көттөрмәне, сәсрәтә әйтте миңә ҡарап торған кеше: "Әхмәр, нишләүең был, һиңә бит аяҡ һуҙырға ла оҙаҡ ҡалмаған. Үлеп-нитеп китһәң, туғандарың башҡалар алдында оятҡа ҡаласаҡ бит. Көллө мир һөйләп, аяҡ күтәреп көләсәк. Балаларың ғүмер буйы: "Беҙҙең атай эсеп үлгән", - тигән мәсхәрә утында янасаҡ. Был бүлмәлә ҡалма, тиҙерәк, тиҙерәк ысҡын бынан..." Ҡаланан алыҫ түгел ауылда йәшәүсе бер туған апайымды иҫкә төшөрҙөм. Эйе, һис юғы уның менән хушлашып өлгөрәйем. Көс-хәл менән кейенеп, шаулап торған ҡала урамына сыҡтым. Йорттар ауып барған һымаҡ, машиналар баштүбән йөрөгәндәй. Сайҡалып, ҡолай яҙҙым. Трамвайға ултырҙым, тик инеүем булды, йөрәк йәнә туҡтай яҙҙы. Бер туҡталыш барғас, төшкәнемде һиҙмәй ҙә ҡалдым. Кеше һирәгерәк йөрөгән урамдар, тыҡрыҡтар буйлап, автовокзал яғына һәлпәнләйем. Тейешле маршрутҡа билет алып, автобус көтәм. Кешенең күплеге. Ниңәлер барыһы ла шат йылмая, сәбәп юҡтан, һылтау табып, хахылдаша. Әллә минән көләләрме? Береһе килеп, бер ауыр һүҙ әйтһә, ҡысҡырып илап ебәрерҙәймен. Бөтә кешеләр алдында нин-дәйҙер ғәфү итмәҫлек гонаһ ҡылған кеүекмен.\nОҙаҡ көттөрмәне, килде кеше ташығыс арба. Йөҙ кеше һыйҙырышлы автобусҡа ике йөҙләп кеше һыя икән, әммә был минең файҙаға түгел. Тын алғыһыҙ. Йөрәк өлпөлдәргә тотондо, ул туҡтамаһын өсөн берҙән-бер сарам - хәрәкәт. Бер-береһенә тығыҙ һылышҡан кешеләр араһында ҡыҫылып торған килеш ҡыймылдарға, йәшәргә тырышам. Мең бәлә, йөҙ ыҙа менән, пассажирҙарҙан әрләнә-әрләнә, саҡ үлмәй, ауылға барып еттем.\nМине күргән апайым илап ебәрҙе, йүгереп йөрөп сәй ҡуйҙы, тәғәм хәстәрләне. Уларҙы ауыҙға ҡабыу түгел, күтәрелеп тә ҡарай алмайым. Апайым менән хушлашып уҡ бөттөм, тағы ла икәүләшеп илашып алдыҡ. Кискеһен дә ни ашай, ни сәй эсә алмай, апайым һалып биргән урынға ятырға уйланым. Барлығы биш секундтай ғына ойоғанмындыр, үҙемә таныш булған кисереш аша тағы ла упҡынға тәгәрәйем.\nХәҙер инде мин өс көн, өс төн керпек тә ҡаҡмағанмын. Өйҙәгеләргә ҡамасауламаҫ өсөн, тышҡа сыҡтым. Ихата уртаһында тауҙай бесән өйөлөп ята. Еҙнәм уны көндөҙ "Беларусь" менән алып ҡайтҡан. Тел осомда "Хәрәкәт, хәрәкәт" тигән һүҙҙәрҙе ҡырҡ ҡабатлап, ихата буйлап бергилке әйләндем дә, ҡулыма һәнәк алдым. Ипләп кенә, остоҡ ҡына бесән сәнсеп, әүеҫлек башына ташланым, тағы ла сәнстем, тағы...\nУнынсы ҡат өҫкә бесән елгәргәндә, маңлайымдан ағып төшкән бер тамсы тир ғәләмәтен тойҙом. Тәнем буйлап һыуыҡ һауа ағымы йүгереп үтте. Был юлы инде һәнәгемә күберәк бесән эләктерҙем. Тағы ла биш тапҡыр ынтылғас, арҡам лыҡма һыу булды. Бер аҙҙан шыбыр тиргә баттым, ҡапыл хәлем бөттө. Соланға инеп, биҙрәлә ултырған һыуға йомолорға иттем. Эскән генә шыйыҡса кире ауыҙҙан китте.\nМинең хәлемде уйлап, йәнен ус эсендә тотҡан апайым өйҙән килеп сыҡты. Ул бер ҡулымдағы сүмескә, икенсе ҡулымдағы һәнәккә ҡарап, хәлемде үҙенсә баһалап, кире өйгә йомолдо. Мин тағы ла бер нисә һәнәк бесән ташлағансы, иҙелгән ҡорот һурпаһы сығарҙы. Үҙемде ошондай саҡтарҙа мең тапҡыр ҡотҡарған ҡеүәтле шыйыҡсаны бер тынала эстем. Әммә эсемдәге теге "үлгән бесәй" ҡорот әселеген үҙһенмәнеме, ауыҙымдан кире сығарҙы. Шулай ҙа маңлайҙан туҡтауһыҙ тир аға башланы. Бер аҙҙан апайым ҡайнар сәй яһап алып сыҡты. Эҫе шыйыҡса нисектер эскә төшөп ятты кеүек, әммә оҙаҡҡа түгел, тағы ла кирегә китте. Ахырыһы теге "үлгән бесәй" танһыҡ ризығын таптырып ҡырталаша, икенсе төрлө шыйыҡса ҡойһаң, әллә үсегеп инде, баш тарта.\n"Бесәй" менән таң атҡансы көрәштек: мин бер йөк бесәнде әүеҫлек башына ташлап бөтөрҙөм, апайым иһә өйҙән миңә бер туҡтауһыҙ шыйыҡса ташыны.\nЭсеү ташлағанда иң ауыры тәүге көн. Эсеңдә ятҡан теге хәшәрәтте тонсоҡторҙом тип тә уйламайһың, сөнки уның ҡаны оҙайлы йылдар буйы минең дә ҡаныма күскән. Наркологтар әйтеүенсә, ҡанды тулыһынса таҙартыр өсөн кеше кәмендә 13 йыл эсмәҫкә тейеш. Тәүбә төнөмдәге иң ҙур еңеүем шунан ғибәрәт: мин тәүге тапҡыр баш төҙәтмәнем.\nБесәнен төн оҙононда әүеҫлек башына мендергәнем өсөн эй ҡыуанды еҙнәм. Иртәнсәк: "Әйҙә, ҡәйнеш, һыныҡ яҙҙыр" тип, ҡойоп та биреп ҡараны. Мин тәүге тапҡыр рюмкаға үрелмәнем.\nИң ауыры тәүге көн, тиҙәр. Артабанғы көндәрҙә лә еңел булманы.\nЯҙылған: 05.10.15 | Ҡаралған: 760


«Һәр дәүерҙә лә классик әҫәрҙәр» |\n27 ғинуарҙа Учалы ҡалаһы модель балалар китапханаһында XIX быуат урыҫ шағирҙары һәм композиторҙары ижадына арналған «Һәр дәүерҙә лә классик әҫәрҙәр» исемле әҙәби-музыкаль кисәһе үтте. XIX быуатта урыҫ музыкаһы әҙәбиәт үҫеше менән тығыҙ бәйләнештә булдылар. Урыҫ романсының үҫеше туранан-тура урыҫ шиғриәте йоғонтоһо аҫтында үтте.\nА.С.Пушкин, М.Ю.Лермонтов, А.А.Фет, А.И.Тютчев, А.В.Кольцов, В.А.Жуковскийҙың күп шиғырҙары А.А.Алябьев, А.Л.Гурилев, А.Е.Варламов кеүек композиторҙарҙың ижадында урын тапты. Улар ошо жанрҙа юғары ҡаҙаныштарға өлгәшкән М.И.Глинка ижадына нигеҙ һалыуҙа ярҙамсы булдылар.\nСара барышында ҡала мәктәптәре һәм лицей уҡыусылары ошо дәүер шағирҙарының шиғырҙарын һөйләнеләр. Артабан 3-сө һанлы лицейҙың 9 синыф уҡыусыһы Софья Хормушко башҡарыуында «Төн яҡты» романсын тыңланылар.\nШиғриәт тураһында һөйләп үткәндән һуң «Хор менән дирижерлыҡ итеү» бүлеге уҡытыусыһы Ирина Леонидовна Трушкова А.С.Пушкин, А.Е.Варламов, А.А.Фет шиғырҙарына яҙылған М.И.Глинкиның «Я вас любил», «Не пой, красавица, при мне» исемле романстарын башҡарҙы. Концертмейстер Ирина Ивановна Протопопованың фортепианола уйнауы йөрәкә үтеп инерлек булды.\nБалаларҙа ҙур ҡыҙыҡһыныу менән романстарҙың барлыҡҡа килеү тарихы, сараға эшләнгән презентация, «Һәр дәүерҙә лә классик әҫәрҙәр» китап күргәҙмәһе менән таныштылар.


Игеҙәктәй оҡшаш ике ҡоролош » Башҡортостан гәзите\nшишәмбе,шаршамбы, йома көндәрендә сыға 47(27449)\n24 апрель, шишәмбе, 2018 йыл\nИгеҙәктәй оҡшаш ике ҡоролош\n21-03-2017, 03:49 // Йәмғиәт // Баҫып сығарырға\nКолхоздар — тарихта, зарҙары йәшәй әле...\nКолхоздар тарҡалыуға сирек быуат ваҡыт үтте. Үҙенә күрә уҙған юлға һығымта яһарға ла мөмкин. Һүҙем ул саҡта йәшәгәндә күпме уңыш алынған, ерҙең күпме өлөшө эшкәртелгән, ни саҡлы мал аҫрала һәм башҡа шундай иҡтисади күрһәткестәр тураһында түгел. Ә шәхес булараҡ хеҙмәт кешеһенең шәхсән күңел, рух азатлығы хаҡында.\nСирек быуат. Шулай булыуына ҡарамаҫтан, һаман “ностальгия” тигән ауырыуҙан арына алмайбыҙ. Ололарҙан — колхоз эшен ғүмере буйы егелеп тартҡан быуындан – ғына түгел, хатта был системаның (һыҙыҡ өҫтөнә алам — системаның) ни икәнен белмәгән йәштәрҙән дә ошондай һүҙҙәрҙе йыш ишетергә тура килә: “колхоз йәшәһә, былай булмаҫ ине”, “әй, ул саҡта эш тә бар ине”, “ферма тулы мал була торған ине...” Ине. Тик береһе лә ошо эш-бурыстың ғына үҙҙәренеке, ә малдың да, игендең дә башҡаныҡы икәнен иҫләргә теләмәй. Бәлки, ошо “ине”не күптән тарих сүплегенә ташларға ваҡыттыр ҙа, һуңлап булһа ла “шулай итһәк, нисек була, былай эшләп ҡараһаҡ, отошлораҡ” менән йәшәй башларға ваҡыттыр.\nӘйткәндәй, 1861 йылда Александр II реформаһынан һуң “крепостной хоҡуҡ” бөтөрөлә башлағас та крәҫтиәндәр, үҙгәртеп ҡороуҙарға ҡаршы сығып, батшаға хат яҙған, ти. Шуға ла, помещиктар тарафынан ризаһыҙлыҡ булғас, крәҫтиәндәр бер ни аңламағас, был реформа ярты быуатҡа саҡлы — аңды үҙгәрткәнсе дауам иткән.\nБулмаһа, айыҡ аҡыл менән үткәндәргә бағып, ике системаны сағыштырып ҡарайыҡ.\n“Йәнегеҙ Алланыҡы, ә тәнегеҙ, мөлкәтегеҙ минеке...”\n“Крәҫтиәндәрҙең ергә беркетелеүе”, “крепостной хоҡуҡ” тигән һүҙҙәрҙе йыш ҡына большевиктар партияһының “уң ҡанаты” лидерҙарының береһе Бухарин ҡабатлаған. Ул, колхозлаштырыу системаһының илде нимәгә алып барырын күҙаллап, 1928 йылда уҡ яңы системаны “крепостной хоҡуҡ” менән сағыштыра. Быны Бухарин крәҫтиәндең күсеп йөрөү хоҡуғын бөтөрөү, “таяҡҡа” (трудодень) эшләтеү, башҡа сикләүҙәрҙе күҙ уңында тотоп дәлилләй. Етмәһә, нәҡ ошо осорҙа колхоздарға мәжбүри индереү ҙә башлана.\nИке системаны сағыштыра башлағансы, “крепостной хоҡуҡ”тың килеп сығыу тарихына, уның нимә аңлатҡанына, асылына байҡау яһарға кәрәктер.\nКрәҫтиәндең ергә беркетелеүе, йәғни, русса әйткәндә, “крепость крестьян”дан “крепостной хоҡуҡ” термины килеп сыҡҡан. “Ергә беркетелгән крәҫтиәндең хоҡуғы” мәғәнәһен аңлатһа ла, асылда иһә уның хоҡуҡһыҙлығын феодаль дәүләттәрҙә юридик формала ҡанунлаштырыуға тиң булған. Ни өсөн “дәүләттәрҙә”ме? Сөнки был “хоҡуҡ” Рәсәйгә тиклем бик күп тарихи юл үткән, Англия, Франция, Германия һымаҡ “цивилизация”лы илдәрҙә һыналған. Булмаһа, ошо “юл”ға туҡталып үтәйек. Миҫалға Англияны, Урта һәм Төньяҡ Европаның бер нисә илен алайыҡ.\nАнглосаксон осоронда башланған феодалләштереү Англия халҡының барлыҡ ҡатламы тормошона ла үҙгәрештәр индерә. Бигерәк тә крәҫтиәндең бәкәленә һуға, сөнки нәҡ ошо осорҙа элекке община (ундағы үҙенең дә ер өлөшө булған крәҫтиән, уларҙы “керл” тип йөрөткәндәр) яйлап “крепостной”ға әйләнә башлаған, йәғни тулыһынса феодалға буйһонған. “Крепостной”лыҡ яйлап үтеп ингән, хатта VII – VIII быуаттарҙа ла әле общинниктар – керлдар өлөшө байтаҡ булған. Ләкин крәҫтиәндең хәле мөшкөлләнгән. Төрлө яһаҡ, һалымдарҙы түләй алмай башлағандар. Улар бурыстары иҫәбенә ерҙәрен бирергә мәжбүр булған, үҙҙәре көслөрәктәрҙән һыйыныу урыны эҙләгән. Шулай итеп, хәллерәктәр керлдарға үҙҙәренең еренә ултырырға рөхсәт иткән, тәүгеләре ошо хаҡҡа бушҡа тиерлек эшләргә мәжбүр ителгән, һуңынан тамам хоҡуҡтарын юғалтып, хужаға буйһонған. Улар “керл” ҡатламынан “виллан” ҡатламына күскән. “Виллан” крепостной тигәнде аңлата, йәғни “беркетелгән”де: ергә беркетелгән, хужа ихтыярына беркетелгән... Тора-бара крәҫтиәндең мөлкәте лә хужаныҡы булып иҫәпләнә башлаған. Башҡортта “Ере барҙың иле бар” тип юҡҡа ғына әйтмәгәндәр. Нәҡ ана шул ерһеҙ ҡалыуҙары, ерҙә үҙаллы эшләй белмәүҙәре сәбәпле, Англияла элекке “керл”дар — “виллан”, Киев Русендәге “смерд”тар “холоп” ҡатламына күскән.\nЕр хужаһы тулы мәғәнәһендә крәҫтиән өҫтөнән дә хужаға әйләнгән. Хатта уға полиция башҡарырға тейешле бурыстар ҙа йөкмәтелгән: йәмәғәт тәртибен һаҡлау, кәрәк икән, яза биреү һәм башҡалар. Был хужа “лорд” тип йөрөтөлә башлаған. Ошо лорд ҡасҡан крепостной крәҫтиәнде бер йыл эсендә кире ҡайтарыу, тейешле язаһын биреү хоҡуғына эйә булған. Яйлап лорд вилландарҙың ғаилә ҡороу мәсьәләһенә лә ҡыҫыла башлаған, уның ризалығынан тыш ир менән ҡатын, егет менән ҡыҙ ҡауыша алмаған. Һуңыраҡ вилландарҙы (бигерәк тә иң һуңғы баҫҡыста торған “виллан манорҙар”ҙы) һата, башҡа лордҡа ваҡытлыса биреп тора алған. Барлыҡ был сикләүҙәрҙән сығып, “Книга страшного суда” сығарылған, йәғни крепостнойлыҡ феодаль хөкүмәт тарафынан ҡанунлаштырылған.\nБыл хәл Англияла ХV быуатҡа саҡлы бара. Крәҫтиәндәрҙең түҙеп торорлоҡ хәле ҡалмай, ҡаршылыҡ күрһәтә башлайҙар. Бигерәк тә Уолт Тайлер етәкселегендәге ихтилал “крепостной хоҡуҡ”тың тамырына балта “саба”. Барщина (бушҡа тиерлек байға эшләү колхоз системаһында трудоденгә тиң) яйлап аҡсалата түләүгә күсерелә. Шулай уҡ лордҡа вилландың буйһоноу сиге лә ҡарала, йәғни вилланлыҡ “копигольд” менән ҡыҫырыҡлап сығарыла. Һуңғыһы крәҫтиәнгә киңерәк хоҡуҡтар бирә. Мәҫәлән, лорд уны һатып, алмаштырып ебәрә алмай. Уның ҡарауы, крепостнойлыҡ бөтөрөлә барыу менән бер рәттән һөрөнтө ерҙәрҙе көтөүлеккә әйләндерергә, крәҫтиәнде ерҙәге өлөшөнән тамам мәхрүм итергә тотоналар, сөнки мал аҫрау күпкә отошло тип табыла. Был элекке ер хужаларына бигерәк тә ҡулай була: ерҙе һөрөп, сәсеп, урып, йыйып яфаланғансы, хөкүмәт ярҙамында һарыҡ аҫрауға сығымдар аҙ китә, ике йөҙләп крәҫтиән урынына өс-дүрт көтөүсе тотоу ҙа етә. Ә вилландарҙың күбеһе ҡалаларға сығып китә, ҡалғандары ауыл эшселәренә, батрактарға әйләнә.\nШлезвиг-Гольштейндың 1740 йылғы “Помещик уставы”нда былай тип яҙылған: “Бер нәмә лә һеҙҙеке түгел. Йәнегеҙ – Алланыҡы, ә тәнегеҙ, мөлкәтегеҙ, әле булған барлыҡ әйберегеҙ минеке”, – тиелә. Был һүҙҙәр Көньяҡ Германия крәҫтиәндәренә ҡарата әйтелә. Ошонда уҡ Балтик буйы илдәре, Польша, Венгрия, Чехия крепостной крәҫтиәндәре лә инә. Айырым алғанда, Венгрияла “крепостной хоҡуҡ” “Уложение” (“Трипартитум”) менән нығытыла. Польшала иһә 1496 йылда ҡабул ителгән “Петрковский статут” крәҫтиән хоҡуғын сикләй. Алда телгә алған барлыҡ илдәрҙә лә, Англиялағы һымаҡ уҡ, төп крәҫтиән массаһын ерһеҙләндереү, яһаҡ, һалымдарҙы арттырып, бурысҡа батырыу аша алып барыла. Ерһеҙләндереү менән бер рәттән уларҙың хоҡуғы сикләнә барып, ер хужаларының ҡолона әйләнәләр. Был иһә барщинаның (аҙнаһына алты эш көнө һәм башҡалар) ҡотороноуына килтерә.\nТөньяҡ Европа илдәренән Дания, Швеция, Норвегияла крәҫтиәндең хәле бер төрлө була. Әгәр ҙә ХV быуат аҙағында 20 процент ер крәҫтиән ҡулында булһа, дворяндарҙың, дин әһелдәренең көсәйеүе хәлде ҡырҡа үҙгәртә. Көсләп тигәндәй крәҫтиән үҙ еренән яҙҙырылып, ҡуртымсы (арендалаусы) булып ҡына ҡала. Был илдә помещиктарҙың көсәйеүенә, ҡуртым хаҡын үҙ белдектәре менән арттырыуға килтерә. Билдәле, түләй алмағандар бурысҡа бата, ошо уҡ помещикка ялланып эшләй башлай. Балаларын да шул хәл көтә. Шуға ла быуат эсендә ҡасандыр ата-бабаһы ерле булған крәҫтиәндән ерһеҙ, хоҡуҡһыҙ ҡатлам барлыҡҡа килә.\nХVI быуат аҙағына крәҫтиәндең байтаҡ өлөшө крепостнойға әйләнә, барщина башлана. Фредерик I батшалыҡ иткән осорҙа Зеландияла, мәҫәлән, крәҫтиәнде ерһеҙ килеш мал урынына ла һатыу ғәҙәти һаналған. Әгәр ҙә Англияла виллан манорҙы үлтергән өсөн ҡолдо үлтергәндәй генә штраф түләнгән булһа, бында крепостнойҙы һатып алыусы уның менән теләһә ни эшләй алған.\nҠала халҡының 1660 йылғы ихтилалынан һуң крәҫтиәндең хәле тамам мөшкөлләнә. Уға тиклем “хоҡуҡтары” күпмелер кимәлдә закон тарафынан яҡланһа, Христиан V нәшер иткән закон кодекстары был “хоҡуҡтар”ҙы ла юҡҡа сығара һәм, киреһенсә, элекке хоҡуҡһыҙлыҡтарҙы, помещиктарҙың башбаштаҡлығын законлаштырып ҡуя. Әгәр ҙә был хәлгә түҙә алмаған крәҫтиән ҡасһа, уның “бурыстары”н, һалымын башҡаларға бүлеп биргәндәр.\nПомещиктарға шулай уҡ һалым йыйыу, рекрутлыҡҡа кешеләр ебәреү ҙә йөкмәтелә, йәғни уларға тотошлай власть бирелә. Төньяҡ Европа илдәре тамам иҡтисади көрсөккә терәлә. Аптырағас, Зеландияла 1791 – 1799 йылдар араһында барщинаның сиктәрен сикләгән дүрт закон сығарыла. Ә 1850 йылда крәҫтиәндәргә барщинаны һатып алыу, йәғни “бурыстары”н түләп бөтөү хоҡуғы бирелә. Был инде барщинаны, һуңғараҡ крепостнойлыҡты бөтөрөүгә килтерә.\nКрепостнойлыҡтың тамырҙарын тәрәндән — Киев Русе ваҡытынан уҡ эҙләргә кәрәктер. Хоҡуҡһыҙ “хоҡуҡ” юридик яҡтан теркәлгәнсе үк, йәғни крәҫтиәндең хәле ”крепостҡа” яҙылғансы, законлаштырылғансы уҡ, ХI – ХVI быуаттарҙа был форма крәҫтиәндең бер килке өлөшөнә ҡағылған. Мәҫәлән, Киев Русендә һәм Новгород республикаһында (ул саҡта айырым кенәзлеккә тартым республика булған) помещикка, кенәзгә буйһонған крәҫтиәндәр смердтарға, закуптарға, холоптарға бүленеп йөрөтөлгән.\n“Ролейный закуп” төркөмөнә ингәндәрҙе “пашенный”, йәғни ер эшендә ҡулланылған крәҫтиән тип атағандар. Ә смердтар барщинала торған, уларҙың хоҡуғы Англия вилландарыныҡынан һис яҡшыраҡ булмаған. Холоп менән дә шулай. Әйтәйек, кенәздәрҙең “Русская правда”һы буйынса смердтарҙың мөлкәте сикләнеп, күпселек өлөшө кенәздеке һаналған. Смердтың ғүмере холоптыҡына тиңләнгән. Уларҙы үлтереүсегә ни бары биш гривна штраф һалынған. Смердтар үҙҙәре төрлө төркөмгә бүленгән: дәүләттеке (улар дәүләт ерҙәрендә йәшәп, уға эшләгән), кенәздәрҙеке, епископ һәм монастырҙарҙыҡы. Был ерҙәрҙән һис ҡайҙа китә алмағандар. Тик закуптар ғына, феодалға “бурыс”ын түләгәс (“закуп”), шәхсән азат була алған. Холоптар был хоҡуҡтан мәңгелек мәхрүм ҡалған, сөнки улар ысын мәғәнәһендә ҡолға әйләнгән.\nХVII быуаттың тәүге яртыһында феодалдар крәҫтиәнде һата башлаһа, 1675, 1682, 1688 йылдарҙағы айырым указдар менән был башбаштаҡлыҡ юридик яҡтан нығытыла. Хатта крәҫтиән ер менән һатыламы, ерһеҙме — хаҡтарында айырма әллә ни булмай. ХVII быуаттың икенсе яртыһында крепостнойлыҡ барлыҡ крәҫтиән ҡатламына ла үтеп инә. 1741 йылдан помещик крәҫтиәндәре тулыһынса хужаһына буйһондорола: баш бирмәгәндәрҙе теләгән саҡлы ҡамсы менән һуҡтыра ала, мөлкәтен тартып алыу хоҡуғы бирелә.\n1760 йылғы указ буйынса “неугодный”ҙарҙы Себергә оҙатыу мөмкинлегенә эйә булалар. 1765 йылғы указ каторгаға, 1775 йылғыһы төрмәгә яптырыу хоҡуғын бирә. Тик рекрутлыҡҡа (һалдат) йыйыр ваҡытҡа өс ай ҡалғас ҡына, помещик крәҫтиәнде һата йәки яңы крепостной һатып ала алмай. Әйткәндәй, ололарҙы, балаларҙы һатыу, һатып алыуҙа сиктәр ҡуйылмай. 1771 йылғы указ крепостнойҙың мөлкәтен тартып алыу, һатыу өсөн тулы хоҡуҡ бирһә, 1760 йылғыһы унан да хәтәрерәк була: ата-әсәне йәки балаларын һатҡанда феодал уларҙы бер-береһенән, ғаиләһенән айыра ала.\nБында шуны ла әйтеп үтеү кәрәктер: башҡа халыҡтарҙың ҡатын-ҡыҙын, бала-сағаһын, әсирлеккә төшкән ирҙәрен һатыу, һатып алыуҙа алда телгә алынған указдар помещиктарға айырыуса өҫтөнлөк бирә. Бигерәк тә ихтилалдарҙан һуң. Башҡортто ғына алайыҡ. Беҙҙең халыҡҡа, Себер халыҡтарына (шулай уҡ унда йәшәгән ҡасҡын рус крәҫтиәндәренә), казактарға крепостнойлыҡ үтеп инмәй. Дөрөҫөрәге, индерә алмайҙар. Уның ҡарауы, ихтилалдар баҫтырылғас, карателдәр сығырынан-сыға. Был йәһәттән мәшһүр Ризаитдин Фәхретдиновтың “Шура” (1910, № 24) журналында баҫылған “Башҡорт ҡәүеменең Фәләкәте” тип аталған ҡыҫҡа ғына мәҡәләһен килтереү зарурҙыр. Уны Рөстәм Рәжәпов әҙерләп, “Башҡорт тарихы” тигән китапта баҫтыра (Өфө. Китап, 2007 йыл). Өҙөктөң төп үҙенсәлеге һаҡлана.\n“Рычков үә ғәйреләрҙең хәбәрҙәренә күрә, 1735 – 1740 йылдарҙа 700 миҡдарында башҡорт ҡәрйәһе (ауылы — Р. У.) ут менән яндырылмыш, 3300 ҡәҙәре башҡорт каторгаға ебәрелмеш. 8200 ҡәҙәре ҡатын-ҡыҙ, бала-саға рус байҙарына бүленеп бирелеп, уларға ҡол һәм йәриә хөкөмөнә ҡылынмыш, 16893 ҡәҙәре башҡорттоң хөкөм менән баштары киҫелмеш. Һуғыш ваҡытында тәләф булған башҡорттар был иҫәпкә дахилдыр. Быларҙың бөтөнөһө йөҙ меңдән артыҡтыр. Халыҡтың үрсеү ҡағиҙәһенә бинаән ошо йөҙ мең башҡорттан бөгөн бер миллион башҡорт булыр ине, был иһә Ҡаратағ хөкүмәтенең бөтөн халҡының өс-дүрт миҫалына бәрәбәр киләлер”.\n1719 йылда бөтә Рәсәй (Иван Грозный тарафынан Ҡазан ханлығы ҡолатылғас, Русь “Россия” тип йөрөтөлә башлай) буйлап ревизия үтә. Әйткәндәй, күп башҡорт ырыуҙары “переписчиктар”ҙы биләмәләренә индермәй, сөнки ошо ревизиялар артынан һалымдарҙың да артыуын белә. Ана шул ревизия илдә күпме крәҫтиән барлығын иҫәпләй ҙә инде. Был “крепостной хоҡуҡ”ты ҡайтанан ҡарап, уны тағы ла нығыта төшөүгә булышлыҡ итә.\nБыға тиклем, ХV – ХVI быуаттарҙа, Мәскәү дәүләтендә “поместная” тип аталған система ла йәшәгән. Дәүләт хеҙмәтсе (служилый) кешегә поместье биргән. Поместье алған әҙәм бурысын хәрби хеҙмәт менән түләргә тейеш булған. “Дворян ғәскәре” тип аталған, улар ил алып барған барлыҡ һуғыштарҙа ла ҡатнашҡан. Был сағында Русь Польша, Литва, Швеция менән алышҡан. Ҡырым ханлығы, Нуғай Урҙаһы менән булған сиктәрҙе һаҡлаған. Үҙ ере булған крәҫтиән дә теләгән сағында помещиктан китә алған. Ләкин Иван III сығарған “Судебник” быларҙың барыһына – помещиктың крәҫтиәнде эш хаҡһыҙ үҙ белдеге менән ураҡ алдынан сығарып ебәреүгә, икенсеһенең бурысын түләмәйенсә сығып китеүенә – сик ҡуя. Иҫәп-хисап көнө лә билдәләнә – Юрий көнө (Юрьев день), беҙҙеңсә 26 ноябргә тура килә.\nЮрий көнө 1497 йылда булдырылып, 1581 йылғаса дауам итә. Ул “Заповедные лета” тигәне менән алмаштырыла, йәғни крәҫтиән ваҡытлыса хужаһынан китә алмай. Ә бына 1597 йылғы указ помещикка ҡасҡан крәҫтиәнде биш йыл эсендә тотоп ҡайтарыу, яза биреү хоҡуғы бирә. Ул “урочные лета” тип атала. Әлбиттә, помещиктар быға ғына ҡәнәғәт булмай, батшаға “урочные лета” ваҡытын оҙайтыуҙы һорап мөрәжәғәт итеп тора.\nНиһайәт, 1607 йылғы указда ҡасҡан крәҫтиәнде ҡайтарыу ваҡыты күрһәтелеү менән бер рәттән (15 йылға тиклем тәҡдим ителә), ҡасҡынды йәшереп тотоусыға ла штраф һалынасағы әйтелә. Етмәһә, уны йәшереп тотоусы дәүләткә штраф, ә элекке хужаһына “пожилое” (крәҫтиәндең “бурысы”, киткән саҡтан помещикка түләнергә тейеш булған пошлинаһы) түләргә тейеш була.\n1642 йылда ҡасҡындарҙы эҙләү ваҡыты — ун йылға, помещиктар тарафынан алып ҡайтылған “сит” крәҫтиәндәрҙе (“сит” — башҡа помещик тарафынан йәки ихтилалдар баҫтырылғас таратып бирелгән крәҫтиәндәр) эҙләү срогы 15 йылға оҙайтыла.\n1626 йылда “писсовая книга”, 1646 — 1647 йылдарҙа “переписная книга” төҙөлгәс, йәғни Рәсәйҙә халыҡты иҫәпкә алыу үткәрелгәс, 1649 йылғы указда ошо исемлектәргә ингән барлыҡ ҡасҡын крәҫтиәнде помещиктарына ҡайтарыу ваҡыты сикләнмәйәсәге тураһында әйтелә.\nНисек кенә булмаһын, әҙәм балаһын мәжбүри эшләтеп тә, ҡолдарҙан ғына торған илдең ҡеүәте лә булмай. “Крепостной хоҡуҡ” менән дә шулай килеп сыға: Рәсәй мәҙәни яҡлап та, социаль хәлдәр, медицина, белем кимәле буйынса ла, иң мөһиме – оборона мәсьәләләре буйынса күршеләренән – крепостнойлыҡ бығауын алып ташлаған илдәрҙән – күпкә артта ҡала. Шуға ла яйлап крәҫтиәндәрҙең хоҡуҡтарын “сикләмәгән”, хәлен еңеләйткән указдар сығарыла башлай. Мәҫәлән, 1808 йылда крепостнойҙарҙы баҙарҙа һатыу тыйыла (шулай булһа ла, йәшерен һатыу йәшәп килә); 1833 йылғы указ ғаилә ағзаларын һатҡанда бер-береһенән айырыуға сик ҡуя (уның ҡарауы, помещиктар айырым кешене түгел, тотош ғаиләләрҙе йәшерен һата башлай). Әлбиттә, крепостнойҙың ата-бабаһынан ҡалған ҡоллоҡ психологияһы, наҙанлығы яңы указдарҙы аңлап етеүгә ҡамасаулай, шуға ла ул элеккесә хужаһына тулыһынса буйһоноп йәшәй бирә.\nКрәҫтиәндәрҙе яйлап, өлөшләп крепостнойлыҡтан сығарыу буйынса тәүге аҙым 1803 йылғы “Азат ер һөрөүселәр тураһында”ғы (“О свободных хлебопашцах”) законына ярашлы яһала. Шулай уҡ 1842 йылда “ваҡытлыса бурыслы крәҫтиәндәр” (“временнообязанные крестьяне”) тураһында ла закон сыға. Ләкин былар ғына крәҫтиәнде тынысландыра алмай, илдә эреле-ваҡлы баш күтәреүҙәр, ихтилалдар әленән-әле сығып тора. Интеллигенция ла крәҫтиәндең хоҡуғын сикләүҙе тыйырға саҡыра. Етмәһә, Ҡырым һуғышы осоронда ил тамам бөлгөнлөккә төшә. Шуға ла Александр II 1861 йылда “крепостной хоҡуҡ”ты бөтөрөргә мәжбүр була. Ул Рәсәйҙә яңы крәҫтиән реформаһы үткәрә.\nИлде туйҙырған крәҫтиәнде был реформа помещиктар ҡоллоғонан азат итһә лә, алда телгә алынғанса, наҙанлыҡ, ҡоллоҡ системаһына өйрәнеү, ҡоллоҡ психологияһына күнеү үҙенекен итә. Ашау – байҙан, үлем – Хоҙайҙан, тип йәшәгәндәр иһә хатта батшаға хаттар яҙа. Ни эшләйһең, ҡоллоғо менән килешкән ҡол — икеләтә ҡол, тиҙәр бит. Ошо хәл революцияға саҡлы, помещиктарҙы тамам ерһеҙләндергәнсе дауам итә. “Бөтә ер — крәҫтиәндәргә!” тип власҡа килгән большевиктар, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, тәүҙә ерҙе ошо лозунг аҫтында таратып бирә (помещиктарҙан алырға кәрәк тә инде), һуңынан кире тартып ала.\n“Кем беҙҙең менән түгел – шул беҙгә ҡаршы”\n“Крепостной хоҡуҡ”ты бөтөрөү реформаһы ярты быуатҡа саҡлы һуҙылған, тинек. Ләкин уныһын бүтән төрлөһө — колхозлаштырыу алмаштырған. Әйткәндәй, бөтә Рәсәйҙә колхоз системаһының тарҡалып, тик беҙҙә генә йәшәүе халҡыбыҙҙы һәләкәткә алып киләсәге, уға йәбешеп ятыуыбыҙ беҙҙең өсөн баҙар ишектәрен ябып ҡуйыуы тураһында матбуғатта уҙған быуаттың 90-сы йылдары уртаһында уҡ байтаҡ авторҙар яҙып сыҡты. Хуплағандар булды-булыуын, тик аңламағандар, хатта күрә алмағандар ул заманда, әле колхоздар беҙҙә (Рәсәй өлкәләрендә түгел) гөрләгән саҡта, күберәк ине. Хәйер, уныһы мөһим түгел. Бында ғиллә башҡала: ҡасандыр крәҫтиән ярты быуаттан ашыу “крепостной хоҡуҡ”ҡа йәбешеп ятҡан һымаҡ, тәүҙә һуҡырҙарса “колхоз бөтһә, беҙ үләбеҙ бит” тип өмөтһөҙлөккә, хәҙер иһә “эх, колхоз булһа” тип ностальгия тойғоларына бирелеп ятыуыбыҙҙа!\nҮткән быуаттың 90-сы йылдарында Ельцин хөкүмәте: “Мәгеҙ миллионышар һум, мәгеҙ процентһыҙ кредит, мәгеҙ техника!” — тип “бушлай” таратҡан саҡта тағы шул колхоз системаһының ярыҡ ялғашын һайлауыбыҙ булды бөгөнгө өмөтһөҙлөктөң, алданыуыбыҙҙың башы.\nБылар менән ни әйтергә теләйемме? Миллионлаған халыҡтың ҡанына, әсе күҙ йәшенә, әрнеүле ҡарғышына һуғарылып нигеҙ һалынған, баҙар шарттарында һис йәшәй алмаҫтай системаның тамыры баштан уҡ сереүгә дусар ителгәйне. Тик шуныһы ҡыҙғаныс: әле һаман, сирек быуат ваҡыт үтһә лә, ошо шауҡымдан сыға, алдағы көндәргә яңыса ҡарай алмайбыҙ.\nХәҙер иһә колхозлаштырыуға, “ауыл хужалығын ҡыҫҡа ваҡытта индустриялаштырыуға”, был өлкәлә “совет иленең ҡаҙаныштары”на бер аҙ туҡталып үтәйек.\nНЭП (яңы иҡтисади сәйәсәт) осоронда крәҫтиән бер аҙ тын алып ҡала. НЭП 1921 йылда Ленин тарафынан ҡабул ителә. Ни генә тимә, крәҫтиән ерле була, помещиктар иҙеүенән ҡотола, хөкүмәт менән иҫәпләшкәс (һалым, тауарлата түләү һәм башҡалар), ҡалғанын үҙе теләгәнсә баҙарҙа һата ала. Шулай уҡ бәләкәй эшҡыуарҙарға ла, тауар етештереүселәргә лә юл асыла. Яйлап халыҡта Совет власына ышаныс уяна. Хәллерәк крәҫтиәндәр үҙаллы хужалыҡтарын алып китһә, бөтмөрҙәр хәллеләр рәтенә баҫа башлай, бик ныҡ ярлылар ауыл хужалығы кооперацияларына берләшә.\nКрәҫтиән нисек кенә тырышмаһын, элеккесә генә хужалыҡ итеп, революция, Граждандар һуғышы, 1921 — 1922 йылғы ҡот осҡос аслыҡ осорондағы емереклектәрҙе төҙөкләндерә, илдең аҙыҡ-түлек запасын тултыра алмаясағы көн һымаҡ асыҡ була. Шуға ла ВКП(б)-ның ХV съезы был кәмселектәрҙе бөтөрөү, яйлап шәхси хужалыҡтарҙы кооперацияларға берләштереү яғын ҡарай. Ләкин был ҡарарҙар, ҡайһы бер ғалимдар фекеренсә, колхозлаштырыуға табан аҙым булмай. Бында колхоз-совхоздарҙың роле шәхси хужалыҡтар, кооператив, артелдәр менән тигеҙ күрһәтелә. Шулай уҡ кооперация эше лә крәҫтиәндәрҙең теләге менән генә башҡарылырға тейеш була.\nКолхозлаштырыу тураһында ғалимдарыбыҙ, тарихсыларыбыҙ байтаҡ яҙҙы, ләкин крәҫтиән башына төшкән афәт хаҡында Рафаэль Дәүләтшиндың “Великий перелом” и трагедия крестьянства Башкортостана” (Уфа, “Китап”, 1993) тип аталған хеҙмәт һымаҡ төплө, тарихи дөрөҫлөккә тап килгән, төрлө миҫалдар менән байытылған, аныҡ һандар килтерелгән, тәрән фекерле анализға ҡоролғаны һирәктер, моғайын. Был китапты хәҙер һатыуҙа табып булмай. Шуға ла мәҡәләмдә уға әленән-әле мөрәжәғәт итәсәкмен, тарихи факттарҙы, аныҡ һандарҙы ошо хеҙмәттән аласаҡмын.\n1927 йылда үҫтерелгән игенде дәүләт келәттәренә тейешле кимәлдә йыя алмайҙар. Сәбәбе — пландың саманан тыш арттырылыуы, крәҫтиәндең игенде “бушҡа” тиерлек, йәғни хөкүмәт ҡуйған хаҡҡа бирергә теләмәүе. Иген хаҡы бик түбән була. Уның ҡарауы, техник культуралар һәм малсылыҡ тауарыныҡы күтәрелә, юғары кимәлдә тора. Шуға ла крәҫтиәндәр һалымды уларҙы һатҡан аҡса менән түләй ҙә, игенде тапшырмайынса, хаҡ арттырыуҙы көтә. Ләкин хөкүмәт хаҡты арттырмай, башҡа — Рәсәйҙә өйрәнелгән (шағир әйтмешләй, Рәсәйҙе аҡыл менән аңлап булмай) юл менән китә: 1927 йылдың 14 һәм 24 декабрендә ауыл халҡының аҡсаһын тиҙ арала йыйып алыу өсөн һалым, страховка, ссуда һәм башҡа түләүҙәрҙең ваҡытын “киҫәләр”. “Самообложение” тураһында яңы закон сығарыла (уның сатҡылары бөгөн дә йәшәй), ауыл хужалығы һалымы арттырыла, көсләп заем таратыу кампанияһы башлана, пай ерҙәре өсөн түләү хаҡы күбәйтелә.\nБыларҙың барыһы ла аҙ һымаҡ булғас, 1928 йылдың ғинуарынан осһоҙ хаҡҡа игенен тапшырырға теләмәгәндәргә административ штраф һалына, “эштәре” суд аша “хәл ителә” башлай. Йыл башынан Сталиндың яңы директиваһы сыға: спекулянттарҙы (НЭП буйынса эшҡыуар йәки үҙ игенен ҡиммәт хаҡҡа һатыусылар), кулактарҙы ҡулға алырға һәм кисекмәҫтән хөкөм итергә. Был урындарҙа башбаштаҡлыҡҡа юл аса, НЭП принциптарынан тулыһынса тайпылыуға килтерә.\n“...1927 – 1928 йылдарға, ә ул йыл октябрҙән сентябргәсә дауам итә, Башҡортостанда икмәк әҙерләү планы 18 миллион бот ҡарала. Был республиканың мөмкинлегенән күпкә артып китә. Сағыштырыу өсөн: 1925 – 1926 йылдарҙа – 12,6 миллион, 1926 – 1927 йылдарҙа 15,3 миллион бот булған”, – тип яҙа архив документтарына таянып Р. Дәүләтшин алда телгә алған китабында.\nСталин бынан ары осһоҙ, дәүләт билдәләгән хаҡҡа иген тапшырырға теләмәгән крәҫтиәндәргә РСФСР Енәйәт кодексының 107-се статьяһын ҡулланырға саҡыра. Бының буйынса барлыҡ хәллеләр ҙә “артыҡ” игенен тапшырырға тейеш була. Тапшырмаған хәлдә игендәрен конфискацияларға, алынғанының 25 процентын ярлыларға дәүләт хаҡына кредитҡа таратып бирергә булалар. Был инде ярлылар тарафынан хуплап ҡаршы алына. Илдә бер-береһен һатыу, яла яғыу башлана, ә урындағы власть әһелдәре тамам шаша — кемдә үстәре бар, шуларҙы кулак рәтенә индерә башлайҙар, башбаштаҡлыҡ арҡаһында хәлле крәҫтиәндәрҙе ҡулға алалар, мөлкәтен иҫәпләйҙәр, самообложение, ауыл хужалығы һалымын, заемды арттыралар. Заем тәүҙә теләк буйынса индерелһә, һуңынан мотлаҡ таратылырға тейеш тип иҫәпләнә. “Задание”ны түләй алмағандарҙың мөлкәтен ошо иҫәпкә тартып алалар. Быларҙың барыһы ла мәжбүри колхозлаштырыуға табан “ҙур репетиция” була.\nКрәҫтиәндәр йыйылыштарында уполномоченныйҙар ошондай һорау ҡуя: “Кем Совет власы һәм самообложение яҡлы — һулға, кем Совет власы һәм самообложениеға ҡаршы — уңға”. Был электән килгән “Кем беҙҙең менән түгел, шул беҙгә ҡаршы” тигән ҡарашҡа тулыһынса тап килә. Тик батшалар заманындағы алым Совет власы осоронда кәрәкле юҫыҡҡа ғына йүнәлтелә.\nСталин һәм уның фекерҙәштәре крәҫтиәндән йәшерелгән игенде тартып алып ҡына илдә икмәккә ҡытлыҡты бөтөрөп булмаясағын яҡшы аңлай. Шунан һуң ошо уҡ хәл башҡа йылдарҙа ла ҡабатланыуы бар. Бының өсөн теләһә ҡайһы ваҡыт игенен һепереп алырлыҡ, дәүләт тулыһынса контролдә тоторлоҡ хужалыҡ итеү алымы кәрәк була. Билдәле, ул хужалыҡтар — колхоз менән совхоз.\nБухарин иһә Сталин яҡлылар менән килешмәй. Сталин эйәрсәндәре кире ҡарашта булған шәхси крәҫтиән хужалығына ул ыңғай ҡарай, нәҡ шулар илде аҙыҡ-түлек менән тәьмин итеүҙә тос өлөш индерәсәгенә баҫым яһай.\nСССР Совнаркомы Рәйесе А. Рыков та, билдәле аграрсы-иҡтисадсы А. Чаянов та социалистик ауыл хужалығын хужалыҡ итеүҙең төрлө юлдарын үҫтереүҙә күрә. Улар кооперацияны төп форма итеп күрһәтә, колхоздар — өҫтәмә, әммә мөһим роль уйнаған хужалыҡ итеү алымының береһе, тип билдәләй.\nСталин, илде колхозлаштырып, хужалыҡтарҙы тулыһынса субсидиялар, кредиттар менән “йүгәнләренә” ышана, икмәк әҙерләү проблемаһын хәл итеүҙе лә шунда күрә. Бының өсөн эре хужалыҡтарға кредитҡа орлоҡ, техника бирергә, ә шәхси крәҫтиән хужалыҡтарын, киреһенсә, техниканан мәхрүм итергә кәрәк була.\n1929 йылдың апрелендә ВКП(б)-ның ХVI конференцияһы үтә. Был конференцияла ил сәнәғәтен үҫтереүҙең биш йыллыҡ планын тикшереү менән бер рәттән Бухарин, Рыков һәм уларҙың ауыл хужалығын үҫтереүгә булған ҡарашын яҡлаған башҡа “уңдар”ҙың эшмәкәрлеген ҡырҡа ғәйепләп, “кулактар позицияһын яҡлаусылар” тип табалар.\nВКП(б)-ның Башҡортостан өлкә комитеты бюроһы ултырышынан һуң (1929 йыл, 15 август) республикала тулыһынса коллективлаштырыу башлана. Мәскәүҙә ошо йүнәлеш буйынса ВКП(б) үҙәк комитеты политбюроһында айырым комиссия ойошторола. Ул биш йыллыҡ эш планын төҙөй. Уға ярашлы, ил бер нисә төбәккә бүленә. Башҡортостанда коллективлаштырыу 1932 йылдың яҙына тамамланырға тейеш була. Ләкин 1930 йылдың 8 ғинуарында үткән БАССР-ҙың ЦИК сессияһы уны 1931 йылдың яҙына уҡ тамамларға ҡарар итә. Хатта февралдә Башҡортостан менән Татарстан араһында уның буйынса договор төҙөлөп, социалистик ярыш та ойошторалар. Кем тиҙерәк коллективлаштырып бөтә, йәнәһе. (Дәүләтшиндың алда телгә алған хеҙмәтенән).\nНЭП осоро, колхоз төҙөү ваҡыты тураһында Өфө ҡалаһынан Яҡуп Шәмсетдинов бына нимәләр яҙған: “Беҙҙең Ҡарағол ауылы (Салауат районы) ул саҡта ҙур түгел ине, барлығы 60 – 70 хужалыҡ. Һәр береһендә тиерлек икешәр ат тоттолар. Берәр мал тотҡандары һирәк булды. Тырышҡандарының өсәр-дүртәр аты булды. Бынан башҡа һыйыр малы, һарыҡ-кәзә лә күпләп аҫранылар. Күрәһең, НЭП заманы халыҡҡа бер аҙ иркенлек биргәндер. Арыш, бойҙай һәм һоло сәстеләр. Ҡайһы берҙәре етен дә үҫтерҙе, сөнки шәхси хужалыҡта ул да кәрәк булды. Ҡыш көндәрендә ҡатын-ҡыҙ етенде эшкәртеп, күлдәк-ыштан текте, шаршау, балаҫ, таҫтамал һәм башҡа кәрәк-яраҡ һуҡты.\nЕр эшкәртеүҙә ағас һабан, ағас тырма ҡулланылды. 1928 йылдарҙа игенде сәбәғәш (сыбағаш) менән һуҡтылар. 1929 йылда әүен машинаһы тип йөрөтөлгән иген һуҡҡыс килде. Игенде өмә яһап ураҡ менән урыр инеләр.\nКөҙ тырыш кешенең келәт буралары тулы булды. Серегән бай булмаһалар ҙа, тырыш ғаиләләр мул тормошта йәшәне, сөнки йәшәү сығанағы ер ине. Мин дә, биш йәшлек малай, атҡа менеп ер тырматтым. Үҙ ерең булғас, бәләкәйҙән эшләп өйрәнәләрҙер инде. Хәҙерге йәштәрҙең урам буйлап ҡаңғырып йөрөүе эшкә өйрәнмәгәндән килә.\n1930 йылда колхоздар ойошторола башланы. Бөтә аттарҙы колхоз һарайына алып бөттөләр. Шунан башланды ла инде халыҡтың аслы-туҡлы йәшәйеше. Ул заманда колхозсы көнө-төнө эшләне. Ҡара яҙҙан ирҙәр яланда булды. Һабан һөрҙө, ер тырматты, иген сәсте. Былар барыһы ла ат көсө менән эшләнде. Бесән ваҡыты еткәс, барлыҡ ауыл халҡы яланда булды. Хатта бала-саға ла шунда ине. Бесән бөтөүгә, ураҡ өҫтө килә. Унда ла бөтә ҡатын-ҡыҙ бил бөктө. Көҙгө аяҙ төндәрҙә, ай яҡтыһында, ырҙынға көлтә ташыр өсөн өмәләр ойошторола торғайны. Беҙ ҙә, 9-10 йәшлек малайҙар, унда ҡатнаштыҡ, арбаға егелгән атты ырҙын табағынан көлтә тейәргә алып барабыҙ. Малайҙарға хеҙмәт көнө яҙалармы-юҡмы, эш унда түгел, атҡа менеп йөрөһәң булды инде.\n1934 йылдарҙа МТС-тар ойошторолоп, колхоздарға тракторҙар килә башланы. Тимер тәгәрмәсле “ХТЗ” тракторы сифаты яғынан камил түгел ине. Тағылма “Коммунар” комбайны ла әленән-әле ватылып торҙо.\nУңыш ул замандарҙа ете-һигеҙ центнерҙан артманы. Бына ошоноң дүрт-биш центнерын тракторҙар, комбайндар эшләгән өсөн хөкүмәт алып торҙо. Быныһы “натуралата” тип атала ине. Унан һуң “обязательная поставка” ла булды. Шулай итеп, колхозсыға бер нәмә лә ҡалмай ине. Ул колхозға бушлай эшләне. Хеҙмәт көнөнә 500 – 600 грамм ғына иген тейә торғайны. Бер ғаиләнең йыллыҡ килеме бер тонна игендән артманы.\nКолхоз — халыҡты бушҡа эшләтеү өсөн хөкүмәт уйлап сығарған механизм. Ҡыш еттеме, колхозға ағас әҙерләргә задание бирәләр. Аттарын егеп ир-ат урман киҫергә, уны сығарырға китә. Аҡса түләү юҡ.\nШәхси хужалыҡта бер һыйыр, дүрт башҡа тиклем һарыҡ-кәзә тоторға рөхсәт ителде. Һыйыр башына 240 килограмм һөт, 44 килограмм ит тапшырырға тейешһең. Унан заемға ҡул ҡуйҙырталар, уны аҡсалата түләйһең. Әҙерәк ҡалған майын, йомортҡаһын һатып бала-сағаһын кейендерҙе халыҡ. Бына шулай йәшәне, йәшәне түгел, көн күрҙе колхозсы һуғышҡа ҡәҙәр һәм унан һуңғы 60-сы йылдарға тиклем...” (“Йәшлек”, 1999 йыл, 20 апрель).\nТарихи документтарҙы, ғалимдарҙың тикшеренеүҙәрен уҡыһаң, ул замандың әселе-сөсөлө һурпаһын татыған олатай, оло инәйҙәрҙең хәтирәләрен тыңлаһаң, иҫең китер. Ҡайһы кеше: “Крепостной хоҡуҡ” менән колхоз системаһының ниндәй оҡшашлығы бар һуң?” — тиер. Беләм, улар 70-90-сы йылдарҙағы колхоздарҙы иҫкә төшөрөп һағына. Йәнәһе, эш бар ине, аҡсаһын биреп торҙолар. Тик, уйлап ҡараһаң, был колхоз системаһының 60 йыллыҡ ғүмеренең 15 – 20 йылы ғына бит. Ә ҡалғаны һуң, ҡалғаны?..\nНЭП осоронда күпмелер хәл алған, артыҡ тауарын баҙарҙа һатыу хоҡуғына эйә булған крәҫтиән тәүҙә Совет власына ышана. Ләкин, крәҫтиәндең хоҡуҡтарын ҡыҫып инә барған крепостнойлыҡ һымаҡ, кеше күтәрә алмаҫ һалымдары менән колхоз системаһы индерелә башлай. Осһоҙ хаҡҡа тәүҙә игенен дәүләт һатып ала. Арзанға бирергә теләмәй икән, ер кешеһенә ҡарата 107-се статьяны ҡулланып, уларҙы спекулянтҡа, кулакка тиңләйҙәр, игендәрен көс менән тартып алалар, өйһөҙ, мөлкәтһеҙ ҡалдыралар.\nТик Германия һымаҡ илдәрҙә “Помещик уставы” крәҫтиәндең мөлкәтен помещиктыҡы, лордтыҡы, феодалдыҡы тип белдерһә, беҙҙәге “колхоз уставы” яңы хужалыҡҡа көсләп индерелгән (үҙҙәре теләп колхозға ингән ярлы-ябағаның малы булмаған тиерлек) крәҫтиәндең барлыҡ тартып алынған малын колхоздыҡы тип нарыҡлай. Ул ғына ла түгел, “задание”, һалым иҫәбенә самауыр, сепаратор, өҫтәл һәм башҡа йорт йыһаздарын ала башлайҙар. Ә илде “кулактарҙан” таҙартыу киткәс, бар мөлкәтен тартып алып, өйөнән яҙҙырып, үҙҙәрен Себергә, махсус ҡасабаларға, төрлө “удар төҙөлөштәр”гә оҙаталар. Әйткәндәй, тиҫтә йылдар дауам иткән Столыпин реформаһын, йәғни крәҫтиәнде “бушыраҡ” ерҙәргә күсереү сәйәсәтен, Совет власы “һә” тигәнсә башҡара: хәллеләрҙе ғаиләләре менән иленән һөрә, йәштәрҙе “комсомол төҙөлөштәре”нә ебәрә. Был асылда халыҡты үҙ еренән айырыу була.\nБарщина — “крепостной хоҡуҡ”тың тағы бер һыҙаты. Колхоздарға әйләнеп ҡайтһаҡ, бушҡа эшләү, йәғни “таяҡ”ҡа тир түгеүҙе аңлата. Рафаэль Дәүләтшин ошо турала бына нимәләр яҙа: “... Колхоздар төҙөлөүҙең тәүге осоронда көслөрәк хужалыҡтар колхозсыларға аҡса менән түләргә тырыша. Был 1930 йылғы ауыл хужалығы артелдәренең “Примерный устав”ында ла иҫәпкә алына. Унда колхоздарҙа эш хаҡын аҡсалата ла, натуралата ла түләү ҡарала... Мәҫәлән, “Безбожник” (Өфө кантоны) артелендә 1928 йылда өлкән ир-аттың эш көнө 1 һум 25 тин менән иҫәпләнһә, ҡатын-ҡыҙҙыҡы — 1 һум, үҫмерҙеке — 80 тин... СССР-ҙың Наркомземы һәм Колхозцентры тарафынан “Примерный устав”тың махсус аңлатмаһы сығарыла (1930 йыл, апрель). Унда колхозсыларҙың эш хаҡын аҡсалата түләү ҡырҡа тыйыла. Һуңынан СССР һәм РСФСР “Колхозцентр”ҙары колхоздарҙа иҫәп-хисапты тик трудодендә генә алып барырға бойороҡ бирә... 1931 йылда колхозсыларҙың эш хаҡын ойоштороу буйынса үткән I Бөтә Союз кәңәшмәһе лә аҡсалата түләүҙе тыйыусы ҡарарҙар сығара... 1931 йылдағы СССР советтарының VI съезы бөтә колхоздарға ла килемде өләшеү һәм эш хаҡына киткән сығымдарҙы көйләү маҡсатында трудоденде тулыһынса раҫлай”.\nБыға тиклем колхозсыла матди ҡыҙыҡһыныу булған, сөнки эш хаҡын башҡарған хеҙмәтенә, ғаиләлә нисәмә кеше булыуына, ниндәй “иғәнә”, техника, мал менән колхозға инеүенә ҡарап та билдәләгәндәр. 1931 йылдың мартынан иһә, VI съезд ҡарарҙарына һылтанып, Наркомзем һәм Колхозцентр “Примерный устав”ҡа үҙгәрештәр индерә. Бында иһә эш көнө, ниндәй эш башҡарыуына ҡарамаҫтан, трудодендә иҫәпләнәсәге әйтелә. Шулай итеп, халыҡ “таяҡ”ҡа тир түгә башлай. Колхоздарға был отошло булмай: крәҫтиән көн иҫәбенә генә йөрөй, эш өсөн түләүҙә тигеҙләүҙәр китә — иң мөһиме — эшкә сыҡ, нисек көн үткәреүең мөһим түгел. “Трудодень” сифат менән эш күләме сиктәрен юя. Крәҫтиәнгә иҫәп-хисап тик йыл аҙағында (колхоздар дәүләт алдында ссудалары өсөн игенләтә, ит-һөтләтә иҫәпләшкәс, натуралата фондтарҙы тултырғас, МТС-тарға техника эшләгән өсөн түләгәс кенә) яһала. Йәғни колхозсыларға игенләтә түләү барлыҡ ошо “бурыстар” бөткәс, колхоздарҙың хәленә ҡарап башҡарыла. Был инде крәҫтиәндең тормошонда асыҡ сағыла.\n“... Хеҙмәт көнөнә 500 – 600 грамм ғына иген тейә торғайны. Бер ғаиләнең йыллыҡ килеме бер тонна игендән артманы”, — тип яҙа Яҡуп Шәмсетдинов ағай. “Бер ғаиләнең килеме”, йәғни ирле-ҡатынлы, үҫмер балалы ғаиләнең йыллыҡ килеме. Күҙ алдына килтереү өсөн әйткәндә, ғаилә көнөн төнгә ялғап йыл әйләнәһенә тир түккән эш хаҡы бөгөнгө 20 тоҡ иген тигән һүҙ. Ул замандағы ишле ғаиләләрҙе уйлаһаң, иҫ китерлек бит: аҡса күрмәйенсә, бөтә ғаилә менән “таяҡ”ҡа эшлә инде.\nҠырмыҫҡалы районының Туғай ауылынан Ғәлимә Ғәниева инәйҙең (күптән мәрхүмә инде) һөйләгәндәренән өҙөк килтерге килә: “Ҡыҙым сирләп китте. Бригадирға барҙым, ике-өс көн ял һораным. “Әйҙә, бер ҡыҙың тип башҡа биш балаңды ла асҡа үлтергең килһә, ҡарап ят сирләшкәңде. Мин һиңә бер трудодень дә яҙмайым”, — тине. Башты баҫып эшкә киттем. Үлер алдынан ҡыҙым: “Әсәй, сирләгән саҡта мине ҡараманың да инде...” — тине. Ошо һүҙҙәре ғүмер буйы йөрәгемде телде. Барып, бригадирҙы биҙрә менән туҡманым, барыбер асыуым ҡанманы...”\nТетрәткес һүҙҙәрме? Эйе. Бындай миҫалдарҙы меңдәрсә килтерергә була. Йә, шунан һуң, колхоз системаһына арҡаланып, колхозсы өҫтөнән хужа булып алған рәйес, бригадир, депутат һәм башҡаларҙың лордтан йәки помещиктан ҡайһы ере кәм инде? Хатта бит колхоздарҙың “сәскә атҡан” заманында ла етәкселәр кешенең шәхси эшенә, ғаиләһенә тиклем тығылырға ла тартынмай торғайны. Теләктәренә, кешеһенә ҡарап ҡына утын-һаламға барыр өсөн атын, техникаһын биреп тороуҙарын (ат тотоу, трактор алыу “колхоз уставы” менән ҡәтғи тыйылды), шул уҡ фураж, һаламын бүлеүҙәрен әйтеп тораһы ла түгел. Колхозсылар түрәләргә ҡарата әйтелгән “рәйес”, “бригадир” тигән һүҙҙәрҙе онотоп, “хужа” ғына тип йөрөтөр булды. Хатта колхоздар тарҡатылғас та, ошо төшөнсә элекке түрәләргә йәбешеп йөрөй.\n“...1932 йылда эшкә һәләтле бер кешегә йылына уртаса 103 трудодень тура килгән. Был осорға колхозсыға уртаса 185,4 килограмм иген төшкән. Күҙ алдына килтереү өсөн әйткәндә, ХIХ быуат аҙағына Өфө һәм Ырымбур губерналарында, уртаса алғанда, ауыл халҡы йылына 293,4 килограмышар икмәк ҡулланған. Ю.А. Мошков (“Зерновая проблема в годы сплошной коллективизации сельского хозяйства СССР, 1929 – 1932 гг. Из-во МГУ, 1966) 1932 йылда килтергән һандар буйынса, ерҙә эшләгән СССР халҡының йыллыҡ икмәк ҡулланыуы, 1928 йыл менән сағыштырғанда, 35,8 килограмға, картуф — 16, ит һәм сусҡа майы — 13,6 килограмға, май 2 тапҡырға кәмегән”, — тип яҙа Дәүләтшин.\nКолхоз системаһы урынлаштырылғас та, ҡасандыр Көньяҡ, Урта, Төньяҡ Европа илдәрендәге, Киев Русендәге һымаҡ уҡ, ауыл менән ҡала араһына кәртә ҡуйыла. Йәғни 1932 йылдан башлап крәҫтиән ил эсендә күсенеп йөрөй алмаған, уларҙы еренә беркетеп, паспорт индерәләр. Крәҫтиәндәргә бер генә юл ҡала — ҡасыу: хәллерәктәр Урта Азия тарафтарына күпмелер азатлыҡ эҙләп китһә, тамағы туймағандар икмәк эҙләп йүнәлә. Шулай уҡ бәләкәйерәк ҡалаларға ла ҡасалар. Был хәл ауылда дөрөҫ сәйәсәт алып барылмаға\nЯҢЫЛЫҠТАР АРХИВЫ Апрель 2018 (260)


Дим районының барлыҡҡа килеүе тимер юл транспорты үҫеше менән тығыҙ бәйле. Һамар – Өфө – Златоуст – Силәбе тимер юлын төҙөү проектына ярашлы рәүештә 1887 йылда өс ҡабул итеү-тапшырыу юлдарынан шпал һеңдереү заводынан торған ҙур булмаған Дим разъезы төҙөлә. Ул ваҡытта поездарҙың ауырлығы 700 тоннанан артмай.\n1944 йылдың 6 мартында РСФСР-ҙың Юғары Советы Президиумы Указы менән Димгә баш ҡала райондарының береһе статусы бирелә. Бөгөн Дим станцияһы илдең иң ҙур тимер юл станцияларының береһе, ә район баш ҡаланың иң матур райондарының береһе булып тора.\nӨфөнөң Дим районы ҡаланың көньяҡ өлөшөндә урынлашҡан, төньяҡтан ул Киров һәм Ленин райондары менән сиктәш, көньяҡта, көнсығышта һәм көнбайышта уның сиге Өфө районы территорияһы буйлап үтә. Район территорияһының майҙаны – 56,37 кв.км. 66 300 кеше йәшәй. Шулар араһынан эшкә яраҡлыһы – 41,8 мең кеше, мәктәп уҡыусылары – 5825, пенсионерҙар – 14, 5 мең.\nРайондың үҙенсәлеге шунда - ул ҡала коммуналь хужалығы системаһынан айырым тора: уның үҙенең котельныйы, таҙартыу ҡоролмалары, 2 һыу алыу ҡоролмаһы бар. Дим-Затон һыу үткәргесен эксплуатацияға индереү районда дөйөм торлаҡ төҙөлөшөн башларға мөмкинлек бирә. Дим районы аша бөтә Һамар, Силәбе, Ырымбур Рәсәй күләмле транспорт юлдарына сығыусы үҫешкән автомобиль юлдары селтәре үтә.\nДим районы ҙур етештереү, фәнни-техник, хеҙмәт потенциалына эйә. Иҡтисадтың төп тармаҡтары булып тимер юл транспорты тора, райондың барлыҡҡа килеүен иҫәпкә алғанда был – тәбиғи хәл.\n2012 йылдың 1 ғинуарына район территорияһында милектең төрлө ойоштороу-хоҡуҡи формалы 856 хужалыҡ итеү субъекты теркәлгән, 821-е эшләй, уларҙа эшләүселәрҙең дөйөм һаны 25,1 мең кеше, шул иҫәптән сәнәғәт ойошмалары (предприятиелары) – 27, транспорт һәм бәйләнеш – 22, һаулыҡ һаҡлау һәм социаль тәьмин итеү – 16, торлаҡ-коммуналь хужалығы – 9, төҙөлөш – 47, көнкүреш хеҙмәтләндереү – 53, һатыу итеү һәм йәмәғәт туҡланыуы – 144.\nҺуғыш алды биш йыллыҡтары ваҡытында станция ныҡ үҫешә. Локомотив, аҙаҡ вагон депоһы ла булдырылыу менән Дим-Кропачево участкаһында халыҡ хужалығы тауарҙарын йөрөтөү тормошҡа ашырыла башлай. Иң яҡшы машинистар норма 1,5 мең тонна булғанда ауырлығы 2 мең тонна булған поездарҙы йөрөтә. Һуғыш йылдарында Дим тимер юл узелының әһәмиәте шаҡтай үҫешә. Тимер магистралдәр хеҙмәтсәндәре халыҡ хужалығы һәм хәрби йөк тейәлгән поездарҙың өҙлөкһөҙ хәрәкәт итеүе буйынса бик ҡатмарлы мәсьәләне хәл итә, фашист Германияһын еңеүгә лайыҡлы өлөш индерә. Райондың данын 1941 йылда Дим ерендә төҙөлгән 112-се Башҡорт кавалерияһы дивизияһы арттыра.\nТимер юлы узелы предприятиелары йылдан-йыл ҡеүәтен арттыра һәм үҫешә. Һәм бөгөн райондың социаль-иҡтисади үҫешендә Дим станцияһы, локомотив һәм вагон деполары, ОПМС-61. коллективтары шаҡтай ҙур әһәмиәткә эйә. Димдең тышҡы күренеше тиҙ үҙгәрә. 50-се йылдарҙа район баш кейемдәре фабрикаһы менән тулыландырыла, яңы административ һәм йәмғиәт биналары барлыҡҡа килә. Интенсив торлаҡ төҙөлөшө йәйелдерелә. 60-сы йылдарҙа райондың иҡтисади үҙешендә ҙур үҙгәрештәр бара. Эре сәнәғәт һәм төҙөлөш предприятиелары барлыҡҡа килә. 1965 йылда Димгә Мечников исемендәге ФТИ, хәҙер “Иммунопреперат”тың филиалы РФ һаулыҡ һаҡлау министрлығы “Микроген” медицина иммунобиологик препараттар буйынса фән-етештереү берләшмәһе” Федераль дәүләт предприятиеһы күсә. “Өфөнефть” эреләтелгән нефть сәнәғәте идаралығы, аҙаҡтан “Өфөнефть” НГДУ булдырыла. 2-се юл-төҙөлөш участкаһы СУ-820 тип үҙгәртелә, Октябрьск ҡалаһынан Өфө быраулау эштәре идаралығына күсә. Һуңғараҡ Димдең көнбайыш ситендә ҙур сәнәғәт зонаһы барлыҡҡа килә.\nДим районы бөгөн – тимер юлсылар, нефтселәр, төҙөүселәр, мелиораторҙар районы. Дим районының иң эре сәнәғәт предприятиелары булып республика сиктәренән алыҫта ла талап ителгән ФДУП "РФ-тың Өфө ҡалаһындағы Рәсәй Федерацияһының һаулыҡ һаҡлау һәм социаль үҫеш министрлығы "Микроген" НПО-һының "Иммунопрепарат" филиалы, Өфө "УАПО" ААЙ электротехник изделиелар заводы, "Өфөнефть" НГДУ-һы, "Нефтегеофизика" НПК-һы, "Медстальконструкция" ЯСЙ тора. Дим тимер юл узелы берекмәһендә 20-нән артыҡ предприятие һәм хеҙмәт иҫәпләнә. Улар араһында Өфө эксплуатация локомотив депоһы, Дим ремонт локомотив депоһы, Дим вагон депоһы, Дим тимер юл станцияһы һ.б.\nИҡтисадтың ғәҙәти тармаҡтарынан тыш, районда урта һәм ваҡ эшҡыуарлыҡ уңышлы үҫешә. Был өлкәлә эшкә яраҡлы халыҡтың дүрттән бер өлөшө эшләй, 2 меңдән артыҡ ваҡ эшҡыуарлыҡ субъекты теркәлгән. Райондың бизнесы иҡтисады үҫешенең үҙенсәлекле һыҙаты булып етештереү үҫешенең фән менән тығыҙ бәйләнеше тора. Райондың урта һәм ваҡ эшҡыуарлығының визит карточкаһы булып "Фреон" ЯСЙ, "Башҡортостан үләндәре" ЯСЙ, "БашИнком" ЯСЙ, "Орбита" ЯСЙ, "Лайнер" ЯСЙ, "Лисма" ЯСЙ, "Агроводком" ЯСЙ, "Интерьер-Йорт" ЯСЙ һ.б. тора.\nРайонда йылына 70 мең кв.м.-ҙан артыҡ торлаҡ индерелә. Торлаҡ һәм социаль объекттарҙы төҙөү менән "Агидель-ИнвестСтрой" ИСК ЯСЙ, "ЭРС" ЯСЙ, "КПД" ЯСЙ, "Өфө төҙөлөш компанияһы" ЯСЙ, "3-сө трест" ЯСЙ төҙөлөш компаниялары шөғөлләнә.\nРайондың медицина хеҙмәте "3-сө ҡала клиник дауаханаһы" МУ, "Өфө станцияһындағы бүлексә клиник дауаханаһы" НУЗ 2-се поликлиникаһы), "47-се поликлиника" МУ, тиҙ медицина ярҙамы бүлексәһе, өс стоматология клиникаһы, "Һаулыҡ мөмкинлектәре сикләнгән балалар һәм үҫмерҙәр өсөн реабилитацион үҙәк" МУ, "Өмөт" муниципаль ортопедия учреждениеһы, ш. уҡ дарыуханалар һәм дарыухана пункттары селтәре менән бирелгән.\nРайонда 7 дөйөм белем биреү мәктәбе, 13 балаларға мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы, 4 өҫтәлмә белем биреү учреждениеһы (шул иҫәптән "Орион" балалар ижады һарайы, Балалар экология-биология үҙәге, 7-се Олимпия резервы балалар спорт мәктәбе, 29-сы "Батыр" спорт мәктәбе), Өфө махсус (коррекцион) белем биреү мәктәп-интернаты. Район мәктәптәрендә уҡытыу сифатын яҡшыртырға мөмкинлек биргән инновацион программалар индерелә; предметтарҙы тәрәнәйтеп өйрәнеү кластары булдырылған; тыуған телдәрҙе өйрәнеүгә ҙур иғтибар йүнәлтелгән. Музыка һәм һынлы сәнғәт мәктәптәре, олимпия резервы махсуслашҡан балалар һәм үҫмерҙәр мәктәбе, профессиональ училище, Өфө тимер юл транспорты техникумы эшләй.\nРайондың инфраструктураһы уңышлы үҫешә. 2012 йылда көндөҙгө стационар, "Магнит" ғаилә гипермаркеты эксплуатацияға индерелә, реконструкциянан һуң 102-се Башҡорт гимназияһы һәм 101-се урта мәктәп асылған. Тимер юлдары аша юл һәм йәйәүлеләр өсөн күперҙе реконструкциялау буйынса ҙур эштәр алып барыла.\nРайондың төҙөклөгө, тышҡы йөҙө һәр ваҡыт беренсе урында тора. Уның территорияһын төҙөкләндереүгә һәм йәшелләндереүгә ҙур иғтибар бүленә. Халыҡ мәҙәни, матур ял итһен өсөн, Димдә ял һәм мәҙәниәт паркы, күп кенә сквер һәм бульварҙар төҙөлдө. Һуңғы йылдарҙа яңы бәләкәй архитектура формалар рәте барлыҡҡа килде – үҙәк майҙанда янып торған пальмалар, “Әсәлек символы” скульптураһы, үҙәк урамдарҙа оригиналь декоратив гөл һауыттары ҡуйылған – былар барыһы ла райондың йөҙөн тағы ла күркәмләй һәм матурлай.


Ҡариҙелдән Төхбәт Фәтхуллин 112-се Башҡорт кавалерия дивизияһы составында һуғыша\nБөйөк Ватан һуғышы йылдарында 112-се Башҡорт, аҙаҡ 16-сы гвардия Чернигов кавалерия дивизияһы Дондан Эльбаға тиклем дүрт мең километрҙан ашыу ер үтә. Башҡорт кавалерия дивизияһы составына иң яҡшы яугирҙар инә. Улар араһында яҡташыбыҙ, Муллаҡай ауылынан Төхбәт Фәтхуллин да була.\n— Беҙ башта уҡ фронтҡа эләкмәнек, — тип хәтерләй ветеран. — 1942 йылдың мартына тиклем хәрби әҙерлек үттек. Үҙем ошо йылдың ғинуарында саҡырылдым. 23 мартта тантаналы рәүештә дивизияға Башҡортостандың Юғары Советы Президиумының Ҡыҙыл байрағын тапшырҙылар. Шунда уҡ халҡыбыҙ ышанысын аҡлап, үҙебеҙҙең ҡоралды данларға һәм байраҡты фашисты тулыһынса еңгәнгә тиклем алып барырға, тигән наказ бирҙеләр. Быны беҙ үтәнек. Ләкин еңеүгә оҙон, бормалы юлдар аша барҙыҡ. Беренсе тапҡыр Олым йылғаһында яуға индек.\nЭлекке кавалеристың иҫендә бигерәк тә Сталинград эргәһендәге алыштар ҡалған. Туғыҙ йөҙҙән ашыу немец һалдаты һәм офицеры далала ятып ҡала. Күптәрен пленға алалар.\n— Юлыбыҙ еңеүҙәрҙән генә торған, тип уйламағыҙ. Беҙҙең яҡтан да юғалтыуҙар күп ине. Немецтарҙың бер контратакаһына ҡаршы торғанда 275-се полк командиры майор Таһир Күсимов яраланды. Уны штаб начальнигы капитан Х. Нурғәлиев алмаштырҙы. Һәр көн хәрби дуҫтарыбыҙҙы юғалта инек, — тип ауыр көрһөнә Төхбәт Ниғмәт улы. — Краснояровка хуторы өсөн алыштар бик ауыр булды. Обливская станцияһы эргәһендә ысын тамуҡҡа эләктек. Бер нисә тиҫтә немец самолеты түбәндән осоп беҙҙең колонналарҙы туҡтауһыҙ утҡа тотто. Тирә-яҡта ҡыуаҡ та, ҡоролмалар ҙа юҡ, туң ергә ятырға тура килде. Самолеттар баш күтәрергә ирек бирмәне. Ләкин беребеҙ ҙә ҡурҡып ҡалманы, ҡаршы тора алдыҡ. Немецтар башҡорт атлыларын “ҡырағай дивизия” тип йөрөтә ине. Декабрь буйына беҙ уҡсы дивизия частары менән бер нисә тапҡыр Обливская станцияһын азат итергә тырыштыҡ. Ләкин һәр ваҡыт уңышһыҙ булды. Станцияны 1943 йылдың ғинуар башында ғына алдыҡ. Әгәр ҙә һәр ҡаланы фашистарҙан нисек азат итеүебеҙ тураһында һөйләһәм, гәзит биттәре лә етмәҫ.\nТөхбәт Ниғмәт улының күкрәген Ҡыҙыл Йондоҙ ордены, “Батырлыҡ өсөн”, “Варшаваны азат иткән өсөн”, “Берлинды алған өсөн”, “Германияны еңгән өсөн” миҙалдары биҙәй. Еңеүҙе ул Берлинда ҡаршылай. Унда тыныслыҡ урынлашҡансы тағы ла өс ай йәшәйҙәр. Аҙаҡ Польша аша үҙебеҙҙең сиктәргә сығалар. Һәр ерҙә уларҙы сәскәләр менән ҡаршы алалар.\nҺуғыштан һуң данлы кавалерист һал ағыҙыуҙа эшләй. Ҡатыны Баныу Низаметдинова менән лайыҡлы улдар һәм ҡыҙҙар үҫтерәләр. Ветеранға әлеге ваҡытта 98 йәш, ул Бөрө ҡалаһында балаларында ҡәҙер-хөрмәттә йәшәй.


Башҡорт теле һәм әҙәбиәте - Байыҡ Айҙар сәсән\nБайыҡ Айҙар сәсән (Аблаев) Златоуст өйәҙе Мырҙалар волосы Монай (Арҡауыл) ауылында (хәҙерге Салауат районы) 1734 йылда тыуған, һуңынан Мәхмүт ауылына күсеп йәшәгән. 1815 йылда вафат булған. 1812 йылғы Ватан һуғышы батыры Әхмәт Байыҡ (ул 1784 йылда тыуған, уның хаҡында ошо уҡ исемле йыр һаҡланып ҡалған) — Байыҡ сәсәндең-улы.\nБайыҡ сәсән Аблаев — XVIII—XIX быуаттарҙа Башҡортостан тарихында тәрән эҙ ҡалдырып үткән күп кенә оло ваҡиғаларҙың тере шаһиты. Фольклор материалдарына ҡарағанда, ул 1755 йылғы Батырша ихтилалында ҡатнашҡан кеше, уның атаһы Байназар тархан заманында Салауат батырҙың атаһы Юлай старшина Аҙналин менән яҡындан аралашып йәшәгән. Байыҡ сәсән үҙе лә Юлай старшина менән күп кенә яуҙарҙа булған. Шул уҡ фольклор материалдарына ҡарағанда, Байыҡ сәсән атаһы менән дә йыш ҡына уртаҡ тел таба алмаған, күп ғүмерен ситтә үткәргән.\nҠаҙаҡтар араһына ул, асылда, XVIII быуаттағы башҡорт ихтилалдары еңелгәндән һуң, эҙәрләүҙәр осоронда барып сыҡҡан. Ләкин тура һүҙле сәсән был яҡтарҙа ла тыныслыҡ тапмаған. Шулай бер ваҡыт ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтешкәндә ул Абылай солтанға һүҙ тигеҙгән, ти. Өҫтәүенә, Байыҡ сәсән башында, хандар тажына оҡшатып, сәс толомо, йәки айҙар, йөрөтөр булған, сәсәндең Айҙар ҡушаматы ла шунан тороп ҡалған. Байыҡ сәсән ошо ваҡиғанан һуң киренән Уралға ҡасып ҡотолған.\nБайыҡ — аҡһаҡалдар менән кәңәшләшеп, "Салауат тигән исемен ишетеп беләм ҡолаҡтан" тип уның менән бергә яуға киткән сәсән ул.\nАтҡа менеп сабырҙай,\nЮлдаш эҙләп юлыма,\nҠаяла башаҡ ҡайраған\nҠорҙаш эҙләп ҡонома,\nҠаңғырып йөрөгән ҡартыңмын.\nҠулымдан ҡорал алмаҫҡа\nИлгә биргән антым бар.\nКүтәрелеш еңелеп, Юлай менән Салауат тотҡонлоҡҡа эләккәс, Байыҡ Айҙар сәсән тағы ла ғәйеп булған.\n1812 йылғы француз яуы башланғас, аҡ һаҡалы биленән ашҡан Байыҡ Айҙар сәсән көтмәгәндә батырҙарҙы яуға оҙатҡан йыйынға килгән һәм илһамлы ҡобайырын әйткән:\nКилеп баҫҡан яу, тиҙәр,\nФранцуз булһын, кем булһын, —\nУнан илгә ҡот булмаҫ.\nҮҙе Сыңғыҙҙан эт булыр.\nХалыҡ Байыҡ сәсәнде танып, шунда уҡ умарта ҡортондай гөжләшеп яуға күтәрелгән, ти. Байыҡтың улы Әхмәт тә атаһы ҡулынан ҡылыс алып яуға киткән.\nЛегендаларға ҡарағанда, Байыҡ сәсән йөҙ ҙә ике йәшендә француз яуынан ҡайтҡан батырҙарҙы "Байыҡ", "Әхмәт Байыҡ" йырҙарын уйнап ҡаршы алған, ти.\nБайыҡ Айҙар сәсәндең һуңғы йылдарҙа баҫылып сыҡҡан киң билдәле ҡобайырҙары: "Байыҡ сәсәндең Салауат батырға әйткәне", "Байыҡ сәсәндең ҡаҙаҡ аҡыны Бохар менән әйтешкәне", "Байыҡ сәсәндең батырҙарҙы француз яуына оҙатҡаны", "Байыҡ сәсәндең ҡайтанан килеп сыҡҡаны, халыҡҡа туғанлыҡты аңлатҡаны" һ. б.


Башҡортостан Яҙыусылар союзында\nБашҡортостан Яҙыусылар союзы идараһының киңәйтелгән ултырышында 2015 – Әҙәбиәт йылына киң саралар планы тикшерелде. Төплө барлама буйынса идара рәйесе Наил Ғәйетбаев сығыш яһаны, әҙиптәр планға өҫтәмәләр индерергә тәҡдим яһаны. План буйынса шулай уҡ республика етәкселеге һәм мәҙәниәт министрлығы вәкилдәре үҙ фекерҙәрен белдерҙе.\nШул уҡ көндө идара Яҙыусылар союзына ҡабул итеү комиссияһының ҡарарын тикшерҙе һәм идара рәйесе яңы ағзаларға яҙыусылыҡ танытмаһы тапшырҙы. Шулай итеп, яҙыусылар ғаиләһенә түбәндәге ҡәләм оҫталары рәсми өҫтәлде.\nӘйтегеҙ әле, үҙегеҙҙе әйҙәгән, етәкләгән, әрләгән үә маҡтаған начальствоны яратаһығыҙмы? Шулайҙыр, тим, сөнки үҙем дә түрә-ҡараны бигүк һөйһөнмәйем, бәғзе саҡта – бөтөнләй.\nЛәкин минеке начальник түгел, ә «ниса» йәғни начальница, тимәк, ҡатын кеше. Торғаны бер өрәк, ә юҡ, һимергән эт, хатта елкәһе бармы, юҡмы икәнен ҡапылдан әйтә алмаҫһың. Эттәрҙең көлгәне барҙыр шул. Был да шулай, көлөү түгел, йылмая ла белмәй. Шуғамы унан бөтәһе лә ҡурҡа, шул иҫәптән мин дә. «Мөһим» ҡағыҙҙар тотоп инһәм, ул миңә шундай итеп ҡарай, гүйә, алдыңда анау ғифрит, Валуевмы әле, шул тора тиерһең. Шулай, ул ҡарау менән ҡайшан-ҡойшан ҡалтырата башлай.\nХалыҡ шағирының мемориаль йорт-музейы\nКүренекле әҙәбиәт шәхестәренең көнкүрешен, ижадын сағылдырған музейҙар – йәшәйештең серле ҡомартҡылар һандығы ғына түгел, ә белемгә, ғилемгә, мәрхәмәтлелеккә ынтылған, әхлаҡи тотанаҡлығы, ижади эшмәкәрлеге менән тормошто йәмләндереүсе, хәҙерге йәштәр өсөн илһам сығанағы ла ул. Шуға ла музейҙарҙы, йәмәғәт ҡаҙаныштарын һәм кешелектең илаһи эшмәкәрлеген ҡәҙерләп һаҡлаусы, үткән заман менән яңы быуын вәкилдәренә тылсымлы күпер һалып, бөйөк эштәрҙе һәм күренекле шәхестәрҙең тормошон, йәшәйешен, хеҙмәтен сәнғәт теле менән аңлатыусы изге урын, тиҙәр.\nАтайыбыҙ бик йомарт һәм ҙур булмаған ғаиләһе өсөн өҙөлөп торҙо. Ғаилә менән күмәкләп – әсәй, мин, ейәнсәре һәм улы кеүек күргән кейәүе йыйылған саҡта ихлас һөйөнә, был бәхеттең үҙе бит, тип һанай торғайны. Ә кемебеҙҙер ҡайтырға сыҡһа, тәҙрә янына барып, ҡараштары менән оҙатып ҡала.\nМӘҒӘФҮР ХИСМӘТУЛЛИН ЙЫРЛАЙ\n(Тыуыуына 100 йыл тулыуға ҡарата)\nМәғәфүр Хисмәтуллин йырлай. Яғымлы тауышы күңелдәрҙе берсә һағышландыра, берсә елкендерә. Башҡорт халыҡ йырҙарын уның башҡарыуында тыңлағанда уларҙың бөйөклөгө бөтә тулылығында күҙ алдына баҫа, тамырҙарыбыҙҙың ниндәйен тәрәнлектә ятҡанына һоҡланаһың, шул халыҡ вәкиле булыуыңа ғорурланаһың.\nЫсын йырсы ысын музыкант та булырға тейеш. Был фекерҙе испан йырсыһы һәм вокал педагогы Мануэль Гарсиа әйткән. Ысын йырсы үҙенә генә хас вокал оҫталығы, бер кем менән дә бутап булмай торған тауыш тембры\nБөйөк Ватан һуғышы һәм яугир яҙыусылар\nБашҡорт яҙыусылары Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән алып уҡ илебеҙҙең азатлығы өсөн көрәшкә күтәрелде. Гитлерсы фашистарға ҡаршы утлы нәфрәт еңеүгә ныҡлы ышаныс тәрбиәләүҙә, һалдаттарҙың ҡыйыулығын, батырлыҡ һәм тәүәккәллеген, һуғышсанлыҡ сифаттарын үҫтереүҙә әҙәбиәтебеҙҙең һәр жанры ифрат әһәмиәтле роль уйнаны. Башҡорт атлылар дивизияһының яуҙа ятып ҡалған 18 яу батырының кеҫәһендә Ғ. Сәләмдең һуғыш алды көндәрендә Ҡазанда сыҡҡан «Һәйкәл» тигән китабы табылыу ғына ла күп нәмә тураһында һөйләй. Тимәк, шағир үҙе булмаһа ла, уның йөрәге аша үткән шиғырҙары яугирҙарҙы яңынан-яңы еңеүҙәргә дәртләндерҙе, ҡанат ҡуйҙы һәм саҡырыу ораны булды, тип әйтә алабыҙ.\nШағирҙың ижад баҡсаһында\n(Ғилман Ишкининдың тыуыуына – 50 йыл)\nИлле йәшенә лә етмәй фажиғәле һәләк булған дуҫым Ғилман Ишкинин шиғриәт донъяһында һауалағы ҡоштай ирекле ине. Дөрөҫ, һуңлап килде ул шиғриәткә, шағирлыҡты маҡсат итеп ҡуйманы, шуға ла уның яҙғандары әллә ни күп түгел һымаҡ. Ләкин был – беҙҙең әҙәбиәттең ҡәҙимге ҡалыптары менән – шағирҙың шағирлығын том-том китаптар менән һанағанда. Асылда иһә шиғриәт бер ҡасан да «кирбестәр» менән үлсәнмәгән, билдәле шағирҙар ҙа үҙҙәре тере саҡта бер нисә йоҡа ғына китап сығарып өлгөргән, йә иһә уныһы ла эләкмәгән. Уларҙың ижадын беҙ аҙаҡтан, башҡалар тырышлығы менән сығарылған йыйынтыҡтар аша таныйбыҙ.\n(Рәлис Уразғоловҡа – 50 йәш)\nБөгөнгө башҡорт прозаһында һәлмәк аҙымдары менән атлап барған Рәлис Ураҙғолов ижады уҡыусыларға яҡшы таныш. Республикабыҙҙың ваҡытлы матбуғат баҫмаларында заманыбыҙҙың актуаль темаларын яҡтыртҡан мәҡәләләре, очерктары менән оҫта журналист булып танылһа, һуңғы йылдарҙа проза өлкәһендә лә ярайһы уҡ уңыштары бар. Рәлис Ураҙғолов хикәйә, повесть жанрҙарында ла эшләй. “Бормалы яҙмыштар” тигән тәүге йыйынтығы хаҡында ла әҙәби тәнҡиттә ыңғай ҡараштар булды, “Аслыҡ” тип аталған романын да ҙур ҡыуаныс менән ҡаршы алдыҡ.


“Шишмәкәй»ҙә йәйге ял\nЙәй дауам итә, ә “Шишмәкәй” сәләмәтләндереү лагерында ял итеүсе уҡыусыларҙың көндәре шау-гөр килеп үтә\nИкенсе смена инглиз телен өйрәнеүгә бағышланған. Өфө дәүләт нефть-техника университеты студенттары Сьерра-Леоненан Фофама Ишмаил Калие, Конте Шуайп Амаро-Момо һәм Нигериянан Экереке Мессинг Энтони унда вожатыйҙар булып эшләй һәм телгә өйрәтә. Улар көндәлек тормошта ла балалар менән сит телдә һөйләшә.\nСмена асылыу тантанаһында балаларҙы район хакимиәте башлығының социаль һорауҙар һәм кадрҙар буйынса урынбаҫары Татьяна Головина, мәғариф идаралығы етәксеһе Олег Никитин, лагерь директоры Вячеслав Трапезников ҡотланы һәм лагерь тормошонан ҡәнәғәтлек алыуҙарын теләне.\nБалалар сәхнәнән үҙ отрядтары, девиздары менән таныштырҙы, концерт номерҙары күрһәтте. Әммә уларҙың иң ҙур теләге – бассейн ине. Һәм бөгөн хыялдары тормошҡа ашты. РФ Дәүләт Думаһы депутаты Алексей Изотов ҡатнашлығында 32 кубометр һыу һыйышлы ҙур бассейн һатып алынды һәм урынлаштырылды. бюджеттан тыш аҡсаға төҙөлгән мунса ял итеүселәр өсөн бүләк булды. Хәҙер балаларға ваҡыттарын сәләмәтлектәре өсөн файҙалы итеп үткәрәһе генә ҡала.


Ҡеүәт – хәрәкәттән, ныҡлыҡ – моңдан » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Махсус бит » Ҡеүәт – хәрәкәттән, ныҡлыҡ – моңдан\nҠеүәт – хәрәкәттән, ныҡлыҡ – моңдан\nйәки Бөрйән егете барығыҙҙы ла йәшнәп йәшәргә саҡыра\nОшо көндәрҙә Өфөлә дәүләт һәм муниципаль органдар хеҙмәткәрҙәре араһында республика фестивале үтте. Тәүге тапҡыр ойошторолған сараның гала-концертында ғына йөҙҙән ашыу коллектив ҡатнашты. Улар республиканың төрлө ауыл-ҡалаһынан килгәйне. Дәүләт хеҙмәткәрҙәре араһында ижади кешеләр күп икән: һайлап алыу турҙары ла, төп концерт та иҫ киткес шәп, үҙенсәлекле үтте. Йыр-бейеүгә маһир, музыка ҡоралдарында уйнарға оҫта чиновниктар “Ғорурланам һинең менән, Башҡортостан!” тип аталған концертта төрлө номинацияларҙа ярышты. Ошо сарала вокал жанры буйынса беренсе урын яулаусы Артур Әлибәков менән осрашып, спорт һәм йыр тураһында әңгәмә ҡорҙоҡ – ул Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт бүлеген етәкләй.\n– Артур Айҙар улы, Һеҙҙе студент сағығыҙҙа шау-шыулы концерттар ойоштороусы, ә инде хәҙер етди хеҙмәткәр булараҡ таныйбыҙ. Бөгөн сәхнәгә башҡорт халыҡ йыры “Сибай” менән сығыуығыҙ, ниндәйҙер кимәлдә, аптырау ҙа уятты. Ни тиһәң дә, был бик ауыр жанр. “Сибай”ҙы һайлауығыҙ юғары амбицияларға һәм үҙ-үҙегеҙгә ышаныуығыҙға бәйлеме?\n– Юҡ, башҡорт халыҡ йырҙарын яратыуыма һәм популярлаштырырға тырышыуыма бәйле. Үҙемә ышанысым да көслө, әлбиттә, шунһыҙ лайыҡлы итеп йәшәп буламы ни? Бөтә эшкә лә етди ҡарау яҡлымын, шуға ла сәхнәгә сығырға ныҡлы әҙерләндем. Йырҙы ете ҡат үлсәп һайланым, белгестәр менән кәңәшләштем, репетицияларҙы ла ҡалдырманым. Башҡорт халыҡ йырҙарының тарихы менән һәр ваҡыт ҡыҙыҡһынам. Беҙҙең йырҙар – һоҡланғыс байлыҡ ул, был турала сәғәттәр буйы һөйләшеп ултырырға ла әҙермен. Киң таралмаған йырҙарҙы белеп ҡалһам, шундуҡ тарихын да һөйләтеп алам, эҙләнәм. Йыр-моң үҙе бер серле донъя кеүек.\nЛәкин был темала күңелде ҡырған нәмәләр ҙә юҡ түгел. Бына Һеҙ ҙә һүҙҙе: “Нишләп халыҡ йырына үрелдегеҙ?” – тигән һорау менән башланығыҙ. Ниңәлер беҙҙә халыҡ йырҙарын боронғолоҡ менән генә бәйләп баралар. “Буранбай”, “Сибай” йәки башҡа мәшһүр йырҙарыбыҙ менән сәхнәгә сығыусылар мотлаҡ елән, ҡамсат бүрек кейгән булырға тейеш, тип ҡанға һеңдерелде инде хәҙер. Был хәл менән риза түгелмен, халыҡ йырҙары бөтә заманға ла тура килергә тейеш. Тейеш кенә түгел, тура килә лә. Улар табын артында ла, ябай сәхнәлә лә, хатта аш-һыу бүлмәһендә лә йырланырға тейеш. Кем теләй, ҡайҙа теләй – рәхәтләнеп йырлаһын, сик ҡуйырға кәрәкмәй. Башҡорттар – моңло халыҡ. Әлбиттә, һәр кем йырҙарҙы үҙ кимәлендә башҡара, профессиональ кимәлдә сәхнәгә сығыусылар тураһында әйтмәйем, был бөтөнләй икенсе тема. Йырҙарыбыҙҙы тотош йәмғиәттә популярлаштырыу тураһында һүҙ алып барам. Халыҡ йырын шул тиклем ауыр, бер кемдең дә буйы етмәҫлек кеүек күҙ алдына килтерәбеҙ, уны кешеләр бер кем ишетмәгәндә лә йырлап ҡарарға йөрьәт итмәй. Теләгән һәр кем сәхнәгә сығып йырлаһын тип саҡырмайым, был милли байлығыбыҙҙың бәҫен генә төшөрөр ине. Ләкин йырҙарҙы ниндәйҙер кимәлдә заманлаштырып ҡараған йәштәргә кәртәләр ҡуйыуға ҡаршымын. Һәр кем йырлаһын, халыҡсанлыҡ шулай ярала. Юҡһа беҙҙә материал шул тиклем күп, ләкин халыҡ йырҙары популяр түгел. “Заманлаштырыу”ҙы йырҙарҙың көйөн, мәғәнәһен үҙгәртеү тип түгел, ә киң масса ҡабул итерлек итеп еткерә белеү тип аңларға кәрәк. Бына мин халыҡ йырҙарын төрлө сит илдәрҙең, милләттәрҙең музыкаль инструменттары менән йырлап ҡарарға хыялланам. Хыял ғына түгел, был юҫыҡта эш тә алып барам, төрлө ерҙә йәшәүсе һәүәҫкәр, профессиональ артистар менән аралашам. Был турала һүҙ ҡуйыртып тормайыҡ, эшемдең һөҙөмтәһен күрһәтерлек булғас, тағы ла бер осрашырбыҙ, булмаһа. Эш түгел инде ул, ә күңелем сағылышы.\n– “Йырсы Артур” менән “рәйес Артур” үҙ-ара низағҡа инеп, күңелегеҙҙә ризаһыҙлыҡ тыуҙырмаймы?\n– Ҡасандыр “Шау-шоу” төркөмөн ойоштороп, республика сәхнәләрендә йырлап йөрөһәм дә, юғары уҡыу йортон тамамлау менән дәүләт эшенә индем. Алдымда бер ниндәй ҙә һайлау торманы, дәүләт эшмәкәре буласағымды кескәй саҡтан уҡ белә инем. Атайым һәм олатайым Таштимер ҙә – районыбыҙҙа билдәле дәүләт эшмәкәрҙәре. Улар ҙа шулай уҡ мәҙәниәткә яҡын кешеләр, атайым баянда уйнаһа, һоҡланып тыңлайбыҙ. Бала саҡтан матур иҫтәлектәр һаҡлана: мәрхүм олатайымдың “уазигы”на ултырып баҫыу гиҙәбеҙ, ул йырлай. Бер тәбиғәт матурлығына, бер йыр шауҡымына бирелеп, тын да алырға ҡурҡып, машинала шым ғына ултырам. йырға һөйөү ҡайҙан һеңгәнен хәҙер аңлағанһығыҙҙыр инде. Емертеп эшләргә йыр ҡамасауламай ул. Быны мин ата-бабаларымдың йәшәйешендә күрҙем, үҙемдең миҫалымда ла иҫбатлайым.\n– Халҡыбыҙ моңло ғына түгел, кәрәк саҡта уҫал да була белә, шулай бит? Вазифалы кешеләр йырлап ҡына йөрөһә, кем эшләр икән, тип тетмәне тетергә лә оҙаҡ һорап тормаҫтар...\n– Ошондайыраҡ һорауҙы ишектән ингәс үк бирерһегеҙ тип көткәйнем (йылмая). Әлбиттә, төп эшем – Өфө ҡалаһының Киров район хакимиәтендә физкультура һәм спорт буйынса комитет рәйесе вазифаһын башҡарыу. Ҡәнәғәтмен – йөҙөп йөрөп эшләрлек мөмкинлек бар. Спорт системаһында 10 йыл эшләйем, ғорурланып телгә алырлыҡ һөҙөмтәләр ҙә, маҡсаттар ҙа күп. Киров районы – уҡыусылары, студенттары күп үҙәк. Башҡа йәштәр ҙә байтаҡ. Бөтә көстө һалып, йәмғиәтебеҙҙең төрлө категорияларына ҡараған кешеләргә лә ҡыҙыҡ булырлыҡ спартакиадалар һәм башҡа уйындар, саралар үткәрәбеҙ. Спорт сараларын бер көндә генә ойоштороп булмай, йылдар дауамында үҙ өҫтөндә эшләгән кешеләрҙең беҙ ойошторған сараларға килеп, үҙҙәрен күрһәтә алыуы һәр ваҡыт күңелгә йылылыҡ, дәрт өҫтәй. Студенттар спортҡа яҡыныраҡ, әлбиттә. Уларҙы йыйып алыу, төрлө сараларға саҡырыу ҙур ҡыйынлыҡ тыуҙырмай. Ә бына эшләүсе йәштәребеҙ донъя мәшәҡәттәренә сумған. Бәләкәй балаларҙы аяҡҡа баҫтырыу, аҡса, ипотека, эш кеүек проблемалар менән йонсоп, йәш саҡтың үткәнен һиҙмәй ҙә ҡалабыҙ. йәштәрҙең көнитмеше ниндәйҙер бер йырып сыҡҡыһыҙ ҡаҙан кеүек. Шуға ла беҙҙә тап ошо категорияға ҡараған кешеләрҙең тормошона ла сағыу төҫтәр, спортты индереү өсөн бик күп сара үтә. Һәр бер сара тураһында айырым һөйләп тормайым, ләкин форсаттан файҙаланып ҡалғы килә: сәләмәт тәндә – сәләмәт рух, тиңдәштәр! Баш ҡатҡан, тормош баҫҡан ваҡытта спорттан да яҡшыраҡ дауа тапмаҫһың. Юҡ, ысын: спорт йөҙләгән дарыуҙы алмаштыра ала, тик бына бер дарыу ҙа спортты алмаштыра алмай. Саралар күп ойошторола, уларҙы күҙәтеп, ҡатнашып барыу әллә күпме файҙа бирәсәк.\n– Спорт сараларын ситтән күҙәтеүселәр иҫәбенән түгелһегеҙҙер?\n– Әлбиттә, юҡ. Бөтә сарала ла әүҙем ҡатнашам. Бынан тыш, бергә уҡыған, эшләгән таныштар-дуҫтар араһында баскетбол, футбол, бильярд һәм башҡа спорт төрҙәре буйынса ярыштар ойоштороп, ҡатнашып йөрөйөм. Кешенең физик торошо тышҡы ҡиәфәтендә сағыла. Спорт менән шөғөлләнмәй, үҙ өҫтөңдә эшләмәй тороп агитация алып барып булмай. Был – көлкө.\n– Өфө халҡы спорт ярата тип әйтеп буламы?\n– һуңғы йылдарҙа спортҡа ылығыусылар артҡандан-арта. Даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәрҙең һанын арттырыу, сәләмәтлеккә иғтибарҙы күбәйтеү өсөн төрлө кимәлдәге программалар, стратегик йүнәлештәр бар. Ә рәсми мәғлүмәттәр буйынса, әлеге ваҡытта Өфө ҡалаһында даими рәүештә спорт менән шөғөлләнеүселәр һаны 30 проценттан да кәм түгел. Был күрһәткес артабан да артһын өсөн эшләйбеҙ. Рәсәй буйынса һүҙ йөрөткәндә, спортҡа төрлөсә ҡараған төбәктәр булыуы аңлашыла. Беҙҙән юғарыраҡ күрһәткестәргә өлгәшеүселәр ҙә юҡ түгел. Бер миҫал килтергем килә: сентябрь айы еттеме, кабинетҡа илебеҙҙең Кавказ төбәктәренән килеп уҡыусы студент егеттәр тула. Гел шул бер мәсьәлә – спорт менән шөғөлләнеү өсөн урын табыуҙа ярҙам һорайҙар. Ҡорамалдар һатып алыу өсөн үҙҙәренең аҡсаһын тотонорға ла әҙерҙәр. Студенттар ҡаласығындағы буш торған подвалды күреп ҡалһындармы, йә булмаһа, икенсе берәй бинамы. Улар араһында спорт менән шөғөлләнмәгәндәр бик һирәктер. Беҙҙең егеттәрҙең әүҙемлеген әллә ни күргән юҡ. Һығымталарҙы үҙегеҙ яһағыҙ инде.\n– Ниндәй һығымта яһарға тейешмен? Милләттәштәребеҙҙең спортҡа барымы юҡ типме?\n– Юҡ! Мең тапҡыр юҡ! Бәхәскә урын ҡалмаһын өсөн икенсе миҫал килтерәм: баш ҡалабыҙҙағы башҡорт мәктәптәре һәм гимназиялары тураһында барыбыҙ ҙа беләбеҙ. Төрлө райондарҙан килеп уҡыған республика уҡыу учреждениелары тураһында түгел һүҙем, ауыл балалары физик яҡтан ҡаланыҡыларҙан ныҡлыраҡ. Ҡала башҡорттары уҡыған мәктәптәрҙә уҡыусы малай-ҡыҙҙарҙың да спорт йүнәлешендәге күрһәткестәре һәр ваҡыт башҡа мәктәптәрҙекенән юғарыраҡ булып сыға. Турникта күтәрелеү булһынмы, йүгереүме – улар алдараҡ. Шул уҡ ҡала һауаһын һулап, шул уҡ мөхиттә үҫкән малай-ҡыҙҙар бит инде, ләкин генофонд көслө булғас, һөҙөмтәләр көттөрмәй. дөйөм күрһәткестәрҙе барлағанда был асыҡ күренә. Ҡеүәт тә, сыҙамлыҡ та бар. Шахмат, шашка буйынса ярыштарҙа ла призлы урындарҙы беҙҙекеләр яулай.\n– Ләкин ҙур ҡаҙаныштарға өлгәшкән спортсыларыбыҙ әллә ни күп түгел. Нимә етмәй икән беҙгә?\n– Инициатива аҙыраҡ. Ялҡаулыҡ тип кенә әйтеп булмай уны. “Баҙнатһыҙлыҡ” тип билдәләргә кәрәктер. Вайымһыҙлыҡ та юҡ түгел. Ә бит ниндәй потенциал, тәбиғәттән бирелгән көс бар! Ҡаршымда журналист кеше ултырғас, ошо хаҡта ла әйткем килә: үҙәк телевидениенан прайм-таймда күрһәтелгән программалар кешеләрҙә дөрөҫ булмаған ҡиммәттәр тәрбиәләй. Кешеләр көн һайын телевидение аша донъяның иң “бысраҡ”, аҫҡа тәгәрәгән кешеләре, ваҡиғалары менән таныша. Шул ваҡиғаларға баһа биреп маташа, аңларға тырыша. Ҡыҫҡаһы, башын сүп-сар менән тултырып, тормош шулай булырға тейеш икән, тип йәшәй башлауы ихтимал. Киң матбуғат саралары – йәмғиәтте тәрбиәләүҙәге иң ҡеүәтле көс. Мәҫәлән, уның аша көн һайын “Илебеҙ ауырый, беҙҙе сығып йүгереү генә ҡотҡара ала” тип тыҡып торһалар, ун кешенең туғыҙы, тышҡа сығып, йүгереп инер ине. Тик юҡ шул. Популяр спорт каналдары ла төрлө трансляция ваҡытында һыра рекламалай. Эйе, спиртһыҙ һыра тураһында һүҙ бара, ләкин һыра бит! Ил етәкселеге лә, республика башлығы ла спорт менән дуҫ булыуын халыҡҡа күрһәтте. Ошо факттарҙы ғына файҙаланып та әллә күпме программа, социаль реклама әҙерләп булыр ине.\n– Артур Айҙар улы, әлбиттә, бер әңгәмәлә генә Һеҙҙең кеүек тормошта ҡайнап йәшәгән кешенең эштәрен барлап та бөтөп булмай. Шулай ҙа гәзитебеҙҙе уҡыусы йәштәргә әйтер иң мөһим һүҙҙәрегеҙҙе ишетке килә.\n– Заман ығы-зығыһында үҙебеҙгә тейешле кимәлдә иғтибар итмәйбеҙ. Ҡайһы саҡ балаларға ла ваҡыт етмәй китә. һөҙөмтәлә кешеләрҙең тәне лә, рухы ла ауырый башлай, ни тиһәң дә, үҙебеҙҙе әхлаҡи яҡтан да, хәрәкәтләнеп тә үҫтереп, тәрбиәләп тороу етмәй. Тормошоғоҙ аҡса, карьера эшләү мәшәҡәттәренә генә ҡайтып ҡалмаһын. Күңелегеҙҙә яралған моң, хистәр ойоп ятмаһын, сығарығыҙ уны, күкрәк киреп, иркен тын алып йәшәйек! Спорт тән сәләмәтлеген ҡайғыртһа, рух ныҡлығын тормошҡа ашҡан хыялдар, күңелдәге моң булдыра – ошоно онотмайыҡ.\nСығыу ваҡыты 14-03-2017, 13:34 | Ҡаранылар: 416


Үткән йылда Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәгенең Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты "Башҡорт халҡының тарихы" тип аталған ете томлыҡ китап яҙыуҙа конкурста еңеп сыҡты. Институт хеҙмәткәрҙәре шунда уҡ эшкә тотондо. Улар Рәсәй һәм сит илдәрҙең 77 ҡалаһында материалдар йыйыу буйынса киң күләмдә тикшеренеү эштәре үткәрҙе һәм ете китап нәшер итте, улар ете томды яҙған ваҡытта файҙаланыласаҡ.\nБашҡорт дәүләт университетының тарих факультеты деканы, тарих фәндәре докторы Марат Ҡолшәрипов ете томлыҡ китаптың ғилми етәксеһе һәм баш мөхәррире итеп һайланды. Š¼ƒ - óà.\n- Беҙ әлегә тиклем академик кимәлдә яҙылған башҡорт халҡының капиталь тарихына эйә түгелбеҙ, - ти Марат Мәхмүт улы. - Башҡортостан тарихы буйынса тикшеренеүҙәр һөҙөмтәләре һәм документаль йыйынтыҡтар нәшер ителеүенә ҡарамаҫтан, һөҙөмтәлә улар тулы картина тәшкил итмәй. Һәм тағы бер сәбәп: үкенескә ҡаршы, күп аспекттар, проблемалар, тарихè ваҡиғалар бәхәсле булып ҡала, улар боҙоп күрһәтеүгә дусар ителә, уларға баһа биреп еткерелмәй. Былар бөтәһе лә ҙур хеҙмәт өҫтөндә эшләргә мәжбүр итә.\nМарат Ҡолшәрипов һүҙҙәренә ҡарағанда, "Башҡорт халҡының тарихы" томдары хронологик тәртиптә төҙөләсәк. Беренсе том башҡорт халҡының боронғо ваҡыттан беҙҙең эраға тиклем дүртенсе быуатҡаса тарихын үҙ эсенә аласаҡ. Дүртенсе быуатта халыҡтарҙың күпләп күсеп ултырыуы башлана, Көньяҡ Уралдың этник картаһы ныҡлап үҙгәрә, шуға күрә ошо ваҡытлыса һыҙат алынған. Икенсе том - бишенсе быуаттан 16 быуат уртаһына тиклем, йәғни, халыҡтарҙың күпләп күсеп ултырыуынан башлап, Башҡортостандың Рәсәй составына ºóøûëûóûíà тиклем. Өсөнсө томда 16-18 быуаттарҙа башҡорттарҙың тарихы бирелә, дүртенсе томда - 19 быуат таðèõû, бишенсе томда - 1900-1940 йылдар òàðèõû, алтынсы томда - 1941-1985 йылдар òàðèõû, етенсе томда - яңы тарих (1985 йылдан үҙгәртеп ҡороуҙан хәҙерге ваҡытҡа тиклем).\n- "Башҡорт халҡының тарихы" тарихсыларҙың ғына түгел, әммә филологтарҙың, философтарҙың, тел ғалимдарының, социологтарҙың, иҡтисадсыларҙың, географтарҙың һәм башҡа белгестәрҙең дә хеҙмәте ул, - тип билдәләй Марат Ҡолшәрипов. - Тарихтың бөтә аспекттарын сағылдырыу өсөн, беҙ дисциплинар-ара ҡараш менән етәкселек итәсәкбеҙ. Милләт-ара һәм конфессия-ара үҙ-ара эш итеүгә ҙур иғтибар бүленәсәк.\nКитапты яҙған ваҡытта Башҡортостан, Мәскәү, Санкт-Петербург, Екатеринбург, Ҡазан, шулай уҡ Ҡазағстан, Үзбәкстан, Венгрия, Төркиә, Германиянан ширҡиәтсе ғалимäàð һәм төркиәтселәрҙең ғилми тикшеренеүҙәренән яңы мәғлүмәттәр файҙаланыласаҡ.\n- Был республика өсөн мөһим әһәмиәткә эйә булған уникаль хеҙмәт буласаҡ, - тип һанай БР Президенты ҡарамағындағы мәғлүмәт сәйәсәте буйынса дәүләт советнигы Гөлдәр Камалова. - Унда башҡорт халҡының тарихын өйрәнеү өсөн баһалап бөткөһөҙ материал бирелә.\nТарих, тел һәм әҙәбиәт институты хеҙмәткәрҙәре "Башҡорт халҡының тарихы"н яҙыу буйынса эште үткән йылда башлаàн, ә әҙерлек эштәре алдараҡ башланàí. Ете томды 2012 йылға тиклем сығарыу планлаштырыла. Беренсе том быйыл донъя күрәсәк.\n- Башҡорт халҡы тарихының дөйөм концепцияһын эшләнек, - ти Марат Ҡолшәрипов. - Һәр том буйынса үҙ концепцияһы эшләнелде, һәм китаптарҙы яҙыу планы төҙөлдө. Улар бөтәһе лә һынау үтте, беҙ уларҙы башҡа ҡалалағы ғалимдарға рецензияға ебәрҙек, уларҙың иҫкәрмәләре иҫәпкә алынды. Бәхәс тыуҙырған һорауҙарҙы "Áашҡорт халҡының матди һәм рухи мәҙәниәтендә, этнографияëà һәм антропологияëà Åâðàçèÿ ôåíîìåíû" òèãœí Бөтә Рәсәй ғилми-ғәмәли конференцияһы сиктәрендә хәл итәсәкбеҙ.\nСара 27 майҙан 29-на тиклем Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалы базаһында үтә. Конференцияла Өфө һәм республиканың башҡа ҡалаларынан, шулай уҡ Төмән, Екатеринбург, Силәбе һәм Ырымбурҙан 150-нән ашыу ғалим ҡатнашасаҡ.\n- Ғилми конференция "Башҡорт халҡының тарихы"н яҙыуҙа әҙерлек эшенең бер этабы булып тора, - ти Тарих, тел һәм әҙәбиәт институты директоры Фирҙәүес Хисамèтдинова. - Ул Сибайҙа үтә, өҫтәүенә ҡала осраҡлы һайланманы. Был районда археологик ҡаҙыуҙар ваҡытында килгән кешеләрҙең эҙҙәре табылған бит. Тимәк, башҡорт халҡының тарихы билдәле кимәлдә был төбәк менән бәйле.\nТөп саралар 28 майға планлаштырылған. Был көндө пленар ултырыш, башҡорт ырыуы тамғалары стелаһы һәм Һәҙиә Дәүләтшина бюсы асыласаҡ, "Башҡорт теленең машина фонды" мәғлүмәт системаһы менән таныштырыу, ҡала буйынса экскурсия үтәсәк. 29 майҙа конференцияла ҡатнашыусылар Баймаҡ районы Темәс ауылына тарихи-тыуған яҡты өйрәнеү музейына һәм, әлбиттә, Шүлгәнташ мәмерйәһенә барасаҡ.\n- Конференция сиктәрендә "Башҡорт халҡының тарихы"н баҫтырыу буйынса эш кәңәшмәһе һәм сит телгә тәржемә ителгән ғилми әҙәбиәт менән таныштырыу үтәсәк, - ти Фирҙәүес Ғилметдин ҡыҙы.\nКонференцияла өс ғилми секция эшләйәсәк. Беренсеһе - башҡорт халҡының тарихи этнографияһын, археологияһын, антропологияһын, икенсеһе дәүләт сәйәсәтен һәм хәҙерге тарихты ºàðàÿñàº. Өсөнсө секция барышында әҙәбиәт, тел ғилеме, фольклор мәсьәләләре ҡарала. Асылда, ғилми докладтар башҡорт халҡының тарихын сағылдырасаҡ.\n- Конференция мауыҡтырғыс буласаҡ, - ти Рәсәй Фәндәр академияһы Өфө ғилми үҙәге Тарих, тел һәм әҙәбиәт институтының этнология бүлеге мөдире Ринат Йосопов. - Унда генетика, археология, антропология буйынса уникаль докладтар тыңланыласаҡ.


Әгәр әлеге ваҡытта эшләмәгән ойошманың юбилейы ки ң билдәләнә икән, тимәк ул иғтибарға лайыҡ. Мин октябрь айын да 85 йәшен билдәләйәсәк ВЛКСМ - ды күҙ уңында тотоп әйтәм. Йәшлек дәрте, үткерлек, ҡыйыу йыйылыштар, ҡаты принципиаллек, ҡыҙғаныс һәм көлкөлө ваҡиғалар - был комсомол . 1969 - 1973 йылдарҙа Өфө нефть институты (бөгөн ӨДНТУ) студенттарының төҙөлөш отрядтарында ҡатнашыусы һәм ойоштороусы, 1973 - 1978 йылдарҙа институттың комсомол ойошмаһы секретаре, 1979 - 1989 йылдарҙа студенттарҙың\nтөҙөлөш отрядтары командиры Марат Әхмәт улы Шәрипов менән һөйләшеү мине ошондай уйҙарға алып килде. Беҙ уның комсомол тормошоноң иң сағыу эпизодтары, был ойошманың йолалары, үтелгән һынауҙар тураһында һөйләүен үтендек.\n- Комсомол минең тормош биографияма нигеҙ һалды. Комсомол баҫҡыстарында үтелгән ойоштороу мәктәбе миңә эшләргә тура килгән иң ҡатмарлы коллективтарҙа ла үҙ - ара яҡшы мөнәсәбәттәр булдырыуға асҡыс ролен үтәне.\nМине, студенттар төркөмө старостаһын, комсомол комитеты ултырышына саҡырҙылар һәм 1969 йылдың йәйендә Бәләбәйҙә "Авт онормаль" заводын төҙөүгә студенттарҙың төҙөлөш отряды комиссары тиеп тәғәйенләнеләр. Отряд 120 кешенән тора ине. Палаткаларҙа егермешәр кеше йәшәнек. Төҙөлөш материалдары ет ешмәй. Әммә барлыҡ ҡыйынлыҡтарҙы ла еңергә ярҙам итеүсе иҫ к иткес дәрт бар ине. Беҙгә ауыр холоҡло ике үҫмерҙе тәрбиәләргә биреп ҡуйҙылар. Мин отрядтан Туймазыға - магнитофон артынан киткәс, улар ике мискә һыра урлаған. Ҡайтыуыма икеһен дә КПЗ - ға ултыртып ҡуйғандар. Милиция начальнигын көс - хәл менән малайҙарҙы минең менән ебәрергә өгөтләнем. Улар һуңынан беҙгә шул тиклем эйәләшеп китте, институтты тамамлағансы килеп йөрөнөләр.\nТағын бер осраҡ һаман күҙ алдымда тора. Йәштәрҙе тәрбиәләгәндә эмоция, хис - тойғоға бай, ғәҙәти булмаған\nмәлдәр бик мөһим. Шуға күрә институтта комсомолдың отчет - һайлау конференцияларының береһенә минең инициатива буйынса Ленинды, йәғни уның ролен бик яҡшы башҡарыусы театр артисы Прибыловты саҡырҙыҡ. Конференция алдынан залда ут һүнде, прожекторҙар яндырылды, революция көйө уйнай\nбашланы һәм сәхнәгә, трибуна артына донъя пролетариаты юлбашсыһы күтәрелде һәм Лениндың тауышы менән Октябрь революцияһы башланыуын белдерҙе. Зал аяғүрә баҫты һәм "Ура!"\nтауыштары һәм алҡышлауҙар яңғыраны. Ут янғанда юлбашсы юҡ ине инде. Әммә байрам һәм эш кәйефе ҡалды. Шул ваҡыт мин конференцияны асып ебәрҙем.\nИкенсе ваҡиғаны ҡыҙыҡлы осраҡ тип тә атарға булалыр, моғайын. Йыл да төҙөлөш отрядтары юлға сығыр алдынан институт стадионында митинг үтә торғайны, байраҡтар, тынлы оркестр, барыһы ла формала, матур күренеш, бер һүҙ менән әйткәндә. Отряд командирҙары комсомол комитеты секретаре һәм институт ректоры алдында эшкә әҙерлектәре тураһында рапорт бирә һәм отрядтар Космонавттар урамы буйлап Орджоникидзе исемендәге Һарайға барып етә һәм ҡабаттан институтҡа килә.\nӘ бер тапҡыр яҙ көнө хоккей буйынса донъя чемпионаты бара\nине. СССР йыйылма командаһы финалда Чехословакия менән уйнаны һәм еңеп сыҡты. Ошо кисте йыйылма команда өсөн бар\nил "ауырый" ине. Һәм һуңғы шайба индерелгәс, студенттар ҡаласығындағы алты дөйөм ятаҡтан да стадионға студенттар ағылды һәм шатлыҡтарынан бик ойошҡан рәүештә төҙөлөш отрядтарының маршруты буйынса йөрөп әйләнде. Ваҡыт төнгө икеләр тирәһе булғандыр. Икенсе көнө ректорҙы, партком секретарен райкомға, горкомға, обкомға саҡырттылар. Бар ерҙә\nлә демонстрацияның ни рәүешле килеп сығыуын аңлатырға тура килде.\nМинең өсөн иң ҡәҙерле комсомол йолаһы - студенттар отряды\nТөҙөлөш отрядтарын тергеҙеү тураһында бөгөн бик күп һөйләйҙәр. Тик мин бының мөмкин булыуына ышанмайым, сөнки ун ы тергеҙеүгә нигеҙ юҡ. Ул ваҡытта эшсе ҡулдар етешмәй ине - комсомол ошоноң менән файҙаланды ла инде. Бөгөн юғары квалификациялы кадрҙарға ла эш етмәй, эшһеҙлек арта, вуз сығарылыусылары йылдар буйына эшһеҙ йөрөй. Бына был йәл, әлбиттә.\nВуз комсомолы комитеты секретаре тормошонда иң ауыр һынау - ҡайһы ваҡыт отрядтарҙа хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен боҙоу\nарҡаһында студенттарҙың һәләк булыуы. Был ҡайғылы хәбәрҙе ғәҙәттә беренсе булып секретарь ишетә. Уны ата - әсәләргә ал ып барып еткереү, ниңә улай килеп сығыуын аңлатыу, "200" йөг өн\nҡабул итеү - бөгөн, утыҙ йыл үткәс тә, был турала хәтерләүе ауыр. Шуға күрә төп мәсьәлә һуғыштағы кеүек - программаны үтәргә һәм кешеләрҙе һаҡлап ҡалырға.\nБер иптәште амораль тәртибе өсөн комсомолдан сығарғаныбыҙҙы һаман да үкенес менән хәтерләйем. Курсташ ҡыҙҙың уға ике тамсы һыу кеүек оҡшаған балаһы тыуҙы. Беҙ тул ы бер тикшереү үткәрҙек, хатта шаһиттар ҙа табылды. Ул иһә үҙенекендә торҙо: "Минеке түгел һәм бөттө!" Үҙебеҙҙең комсомол принципиаллеге менән ҡыҫылмаҫҡа кәрәк булған да бит. Тик шулай килеп сыҡты инде. Миңә лә комсомол комитеты ағзаларын хата эшләүҙән тыйырлыҡ тормош тәжрибәм етмәгәндер, күрәһең. Һуңынан уны осратып ғәфү үтенергә\nтеләк ҙур булды. Яҙмышы нисек булғандыр, белмәйем. Комсомолдан сығарыу автоматик рәүештә институттан\nҡыуылыуҙы аңлата ине бит.\nТағы бер эпизод хәтергә төшә. Һәр шаршамбы кис комсомолды ң комитет ултырышы башлана. Һәр саҡтағыса, мөһим һорау тикшерәбеҙ, әлбиттә, барыһының да йөҙҙәре етди. Һәм бер ваҡы т асыҡ тәҙрәнән "Атай! Әйҙә ҡайттыҡ!" - тигән бала тауышы ишетелә. Баҡһаң өлкән улым Тимурҙы әсәһе балалар баҡсаһынан алып ҡайтып бара икән. Юл институт янынан үтә. Улым туҡтамайынса ҡысҡыра. Барыһы ла йылмая башлай. Мин һикереп т ороп тәҙрә янына барам һәм асыулы тауыш менән :"Барығыҙ, ҡамасауламағыҙ, мин тиҙҙән ҡайтырмын!" тип ҡысҡырам. Башҡалар рәхәтләнеп көлә башлай һәм тәҙрә төбөнә йыйыла.


“Тамаша” тамаша ҡылды - Bash.News\n“Тамаша” тамаша ҡылды\n“Тамаша” тамаша ҡылды https://bash.news/news/85397_tamasha_tamasha_yldy\n03 дек 2018, 23:23\nБалтас районында Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре Фәрҙүнә Ҡасимова призына "Тамаша" республика театр коллективтары фестивале үтте. Күләмле сара башта яҡын ауыл биләмәләре араһында ғына ойошторолһа, хәҙер инде икенсе йыл республика кимәлендә уҙа.\nКонкурсты уҙғарыусылар һәүәҫкәр театр сәнғәтен үҫтереүҙе маҡсат итеп ҡуя. Балтас районында тыуып үҫкән Фәрҙүнә Ҡасимова талантлы педагог булараҡ та билдәле. Заһир Исмәғилев исемендәге Өфө дәүләт сәнғәт институты профессоры фестивалдә уҡыусылары - билдәле режиссерҙар ҡуйған спектаклдәрҙе лә баһаланы.\nФәрҙүнә Ҡасимова, Башҡортостандың атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре, жюри рәйесе: “Һуғыш, аслыҡ ваҡытында үҫтек. Һәр ваҡыт халыҡ театры эшләне. Халҡыбыҙ театрҙы ярата. Бында шатланып килдем”.\nТәнзилә Ҡалмырҙина, Башҡортостандың атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре: “Халыҡ театрҙарының кимәле йылдан-йыл үҫә”.\nКонкурс һөҙөмтәләре буйынса беренсе урынды Өфө районының "Мираж" халыҡ театры алды, икенсе һәм өсөнсө урындарҙы Баҡалы һәм Борай райондары коллективтары яуланы. Мифтахетдин Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университетында эшләп килгән "Ҡорос" халыҡ театры иһә Гран-приға лайыҡ булып, махсус приз менән бүләкләнде. Йәштәр Ибраһим Абдуллиндың "Тиле йәшлек" лирик комедияһы мотивы буйынса яҙылған пьесаны сәхнәгә сығарып, уңыш ҡаҙана.\nФәдис Иҙрисов, "Ҡорос" халыҡ театрында шөғөлләнеүсе, М. Аҡмулла исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия университеты студенты: “Уҡытыусылар буласаҡбыҙ, үҙебеҙҙең актерлыҡ оҫталығыбыҙҙы балаларға ла күсерәсәкбеҙ”.


ЭШЛЕ ИТКӘН—АШЛЫ ИТЕР\n25 Март 2019, 16:44\nБаймаҡ районының Сәйғәфәр ауылында полуфабрикаттар етештереү буйынса цех асылырға тора тигән хәбәрҙе ишетеү менән беҙ шул тарафҡа юлландыҡ. «Йөҙ тапҡыр ишеткәнсе, бер тапҡыр күреүең яҡшыраҡ» тигәндәй, барыһын да үҙ күҙебеҙ менән күрергә ине иҫәп. Ауылдың бер осонда урынлашҡан совхоздың элекке гаражы бинаһында ҙур күләмле төҙөлөш-реконструкция эштәре йәйелдерелгән. Беҙҙе быйыл ғына ойошторолған «Һаҡмар» ауыл хужалығы ҡулланыусылар-эшкәртеү кооперативы рәйесе Мирза Нурислам улы Әбилев һәм эшселәр ҡаршы алды.\nМирза Нурислам улы ауыл хужалығы өлкәһендә ҙур тәжрибә туплаған кеше, 30 йыл тирәһе элекке «Баймаҡ» совхозында тракторсы булып эшләгән. 2015 йылда улар 5 кешенән, башлыса туғандарҙан торған шәхси ярҙамсы хужалыҡ ойоштороп ебәргән. Бер комбайн, «Т-4» тракторы, 3 «Беларус» һәм сәскестәр һатып алып, тәү-ҙә 100 гектар ерҙә сәсеп-урыу эштәрен атҡарһалар, бөгөнгө көнгә сәсеүлек ерҙәренең майҙаны 250 гектарға еткерелгән.\n—Белеүегеҙсә, быйылдан «Башҡортостан Республикаһында агросәнәғәт комплексында табышты арттырыу проекттарын яҡлау» программаһы старт алды. Беҙ ҙә күмәкләшеп һөйләшкәндән һуң ошо проектта ҡатнашырға булдыҡ. Райондың мәғлүмәт-консультация үҙәге директоры Руслан Дәүербәковҡа, юрист Елена Владимировнаға ҙур рәхмәт. Улар бизнес-план төҙөү һәм тейешле мәғлүмәт туплау буйынса ҙур ярҙам күрһәтте,—ти Мирза Нурислам улы.\nБыл һөйләшеүгә «Һаҡмар» кооперативы ағзаһы, инициатив төркөмдөң рәйесе Хәмзә Нурислам улы Әбилев ҡушылды.\n—2007 йылда «Баймаҡ» совхозының «Комсомол» бүлексәһендә идарасы булып эшләгән осорҙа ошо проектты уйлап йөрөгәйнем. Килеп сыҡманы. Шул идеяны яйлап 2015 йылдан тормошҡа ашырып киләбеҙ. Был проекттың маҡсаты—ауыл кешеләренең үҙҙәре етештергән ауыл хужалығы продукцияһын һатыуға сығарыуға ярҙам итеү. 2016 йылда ауылда 100-гә яҡын кешене йыйып йыйылыш үткәрҙек һәм 24 кешенән торған инициатив төркөм төҙөнөк. Шуның эсендә Сәйғәфәрҙән Мәргән Байсыуаҡовтың һәм Ҡараталдан Айбулат Юнысбаевтың крәҫтиән-фермер хужалыҡтары бар ине. Программаға ингәс, конкурстың 1-се этабын үтеп, 2-се этабына әҙерләндек, бизнес-план төҙөнөк. 2017 йылда Пензаға барып тәжрибә туплап ҡайттыҡ. Ниһайәт, уйлаған ниәтебеҙҙе тормошҡа ашырҙыҡ. Бының өсөн ҡулай булған элекке МТМ гаражы бинаһын ремонтлай башланыҡ. Әле цехтың ике бүлмәһе тулыһынса әҙер. Санэпидемстанция талабы буйынса цехҡа ут үткәрҙек, ҡоҙоҡ ҡаҙҙыҡ, канализация торбалары һуҙҙыҡ. Утын менән яғылған универсал мейес урынлаштырҙыҡ. Цехта билмән, ҡаҙы, манты, кәтлит, голубцы, тефтель һәм аш бешереү өсөн ит йыйылмаһы етештереү өсөн Рәсәй Федерацияһының сертификатын алдыҡ. Киләсәктә эргә-тирә ауылдарҙы һәм ҡалаларҙы үҙебеҙҙә етештерелгән ит ризыҡтары менән тәьмин итергә теләйбеҙ,—ти Хәмзә Нурислам улы.\nКооперативта эшләүсе ир-егеттәрҙең барыһы ла уңған, тырыш. Радик Әхмәҙулла улы Назаров—ауыл хужалығы тармағында ҙур тәжрибә туплаған эшсе. Ул шулай уҡ тәьмин итеүсе вазифаһын алып бара. Фәрит Садыҡ улы Юнысбаев—бухгалтер. Хужалыҡтағы бөтә иҫәп-хисап эштәре уның иңендә. Рөстәм Рамаҙан улы Мөхәмәтдинов мал һуйыу оҫтаһы. Бынан тыш, бөтә ремонт һәм хужалыҡ эштәрен эшселәр бергәләп атҡара. Кооператив рәйесе М.Н. Әбилевтың ҡатыны элегерәк эшселәргә аш бешерһә, хәҙер бинаны ремонтлауҙа, һылау-буяу эштәрендә ярҙамлаша.\n«Һаҡмар» ауыл хужалығы ҡулланыусылар-эшкәртеү кооперативы рәйесе Мирза Нурислам улы Әбилев әйтеүенсә, йәйгеһен улар иҫке гараждың ингән урынына реконструкция үткәреп махсус мал һуйыу цехын булдырмаҡсы. Был ауылда күпләп мал тотоп йәшәүсе һәм даими рәүештә ит һатыусыларҙың йәшәйешен еңеләйтәсәк. Ошо көндәрҙә ярымфабрикаттар эшкәртеү цехына яңы ҡорамалдар килтерелгән. Эшселәр уларҙы урынлаштырыу менән мәшғүл ине. 300 килограмм ит һаҡлауға иҫәпләнгән һыуытҡыс, ит киҫә торған таҫмалы бысҡы, ит турағыс, фарш болғағыс, билмән эшләүсе аппарат, он иләгес, туңдырғыс, вакуумлы ҡаптар, эш өҫтәлдәре—быларҙың барыһы ла тиҙ арала эшкә ебәреләсәк. Киләсәктә Урал аръяғы төбәгендә урынлашҡан магазин кәштәләре ысын иттән етештерелгән Сәйғәфәр билмәндәре һәм кәтлиттәре менән тулыр тигән өмөттә ҡалабыҙ.\nҺүрәттә: «Һаҡмар» кооперативы ағзалары яңы ҡорамалдарҙы өйрәнеү менән мәшғүл.