«Киске Өфө» гәзитенең сайты - "КИСКЕ ӨФӨ"ЛӘГЕ АҠЫЛДЫ АҢЫБЫҘҒА ҺЕҢДЕРӘЙЕК! - 2016 - Мәҡәләләр\nҒәҙәттә, беҙ аҡылды ситтән эҙләйбеҙ, сит ил йәки башҡа милләттең классиктары, уңышлы кешеләре әйткәндәрен ятлайбыҙ, блокнотҡа яҙып ҡуябыҙ. Ул аҡыллы фекерҙәр араһында, әлбиттә, Аҡмулла, Ризаитдин нәсихәттәре, үҙебеҙҙең башҡорт әҙәбиәте классиктарының, Әхмәтзәки Вәлиди кеүек бөйөк шәхестәребеҙҙең әйткәндәре лә урын ала. Улар аҡылы - мәңгелек һәм бөтә замандар өсөн дә яраҡлы. Ләкин заманалар үҙгәрә тора, йәшәйеш ҡанундары, ҡағиҙәләре лә бөтөнләй икенселәй була бара. Заманға ярашлы йәшәйеш аҡылына ла ҡолаҡ һалыу зарур бөгөн. 2002 йылдан, "Киске Өфө" гәзите ижад ителә башлаған мәлдән алып, замандаштарҙан ошо аҡыл-фекерҙәрҙе тирәбеҙ, гәзит биттәренә урынлаштырабыҙ. Кемдер уҡый ҙа күңеленә һеңдермәй, кемдер иһә күңеленә һеңдереп уҡый. Ҡабатлағандан доға иҫкермәй, тип, быйылғы йылда гәзитебеҙҙә сығыш яһаусы зыялыларыбыҙҙың ҡайһы бер һиммәтле фекерҙәрен яңынан тәҡдим итәйек әле, тинек. Иғтибар итегеҙ әле: ошо фекерҙәр һеҙҙең күңелдәрҙә урын алғайнымы?\nВәкил ХАЖИН, педагогика фәндәре кандидаты (№9): Уҙған быуаттың 60-сы йылдарында Н. Хрущев "коммунизм" төҙөй башлаған ваҡытта: "Әгәр ҙә илдәге кешеләр бөтәһе лә бер телдә һөйләшһә, йәғни рус телендә, беҙ коммунизмды тиҙерәк төҙөйәсәкбеҙ", - тип әйтеп һалғайны. Шунда уҡ башҡа милләттәргә, телдәргә баҫым башланды, уҡытыу рус теленә күсерелде. Ярай, һуңынан туҡтап ҡалдылар. Ғөмүмән, СССР ваҡытында 80-дән ашыу тел юҡҡа сыҡҡан. Бөгөн, мәҫәлән, мишәр халҡы бар, мишәр теле юҡ. Шулай уҡ башҡа халыҡтар ҙа икенсе милләт эсенә инеп китеп юғалған. Бөгөн заманында бөтөн донъяға яңғырап торған ниндәй бөйөк латин теле юҡ. Шул ваҡыттағы боронғо грек теле лә юҡҡа сыҡҡан. Бөгөнгө грек теле менән ул ваҡыттағыһы араһында ер менән күк айырмаһы. Бөгөн дә, бәлки, Рәсәйҙә барыһы ла бер телдә генә һөйләшһен ине, тип теләүселәр, уйлаусылар барҙыр. Ләкин беҙ бер ниндәй ҡыҫымдарға, һынауҙарға ҡарамаҫтан, телебеҙҙе юғалтмайынса һаҡлап ҡала алғанбыҙ икән - ул барыбер һаҡланасаҡ, ике миллионлыҡ халыҡтың телен берәү ҙә бөтөрә алмаясаҡ. Шул ышаныс менән йәшәргә һәм ҡулдан килгән тиклем, бигерәк тә йәштәргә, шул фекерҙе һеңдерергә кәрәк.\nМәхмүт СӘЛИМОВ, подполковник, Ростов өлкәһе башҡорттары ҡоролтайы етәксеһе (№8): Башҡорт халҡының тарихын һәр ерҙә, һәр саҡ һәм мөмкинлек булған һайын пропагандаларға кәрәк. Үҙеңдең сығышың менән ғорурланыу өсөн тыуған илеңде - Башҡортостаныңды яратырға, ата-әсәңде ихтирам итергә, тарихыңды белергә тейешһең. Тыуған илде яратыу, ата-әсәне хөрмәтләү ҡан аша бирелһә, тарихты өйрәнеү өсөн бер аҙ тир түгергә тура киләсәк. Халҡыбыҙ тарихында оялырлыҡ бер нәмә лә юҡ, башыбыҙҙы юғары, ғорур күтәреп йөрөй алабыҙ. Беҙҙең милли геройҙарыбыҙ, милли уйын ҡоралдарыбыҙ, сәнғәтебеҙ, мәҙәниәтебеҙ, әҙәбиәтебеҙ гәүһәрҙәре, быуаттар буйына һаҡланып килгән милләтебеҙ һәм иң мөһиме - үҙ еребеҙ бар. Мәҫәлән, Дон казактары беҙҙең айырым республикабыҙ булыуына һоҡлана. Ростовта ойошмабыҙҙы бик йылы ҡабул итәләр, сөнки башҡорт халҡының оҙайлы тарихы нигеҙендә башҡорт һәм рус армияһы, 11-се казак ғәскәре араһындағы дуҫлыҡ ята. Улар барыһы бергә уртаҡ йортобоҙ - Рәсәй өсөн һуғышҡан һәм уны яҡлаған. Был - башҡорт халҡының үҙенсәлеге аша тышҡы дошмандарға ҡаршы берлектәге көрәште, дөйөм илебеҙҙе иңгә-иң терәп яҡлауҙы пропагандалау ул. Сөнки уртаҡ тарих иһә барлыҡ халыҡтарҙы ла берләштерә. Кешеләр бер-береһенән айырып торған үҙенсәлекте түгел, ә берләштереүсе тарихты күрә икән, был һәр ваҡытта ла ыңғай ҡабул ителә.\nЛариса АБДУЛЛИНА, шағирә (№10): Беҙҙең халыҡта мал тип мөкиббән китеү, донъя ҡыуыуға ынтылыу ул тиклем юҡ. "Ниңә беҙҙең халыҡта финансистар, иҡтисадсылар, банкирҙар күп түгел икән?" тип әйтергә яратабыҙ. Эйе, улар беҙгә лә кәрәк. Килеп сыҡһалар, бик һәйбәт. XX быуат башында уҡ был хаҡта мәғрифәтсе, затлы мулла Сафуан Яҡшығолов әйтеп ҡалдырған. Тик беҙ нимә эшләнек һуң шулар тормошҡа ашһын өсөн? Беҙҙең халыҡтың да үҙ йәшәү миссияһы барҙыр ул. Әйҙә, әйтһендәр, башҡорттар бейей, башҡорттар ҡурай тарта, тиһендәр, миңә ҡалһа, беҙ нәҡ шул юл менән һаҡланып ҡалғанбыҙ һәм кешелектең дә рухиәтен һаҡлап ҡалырға тырышабыҙ. Халҡыбыҙ рухиәт, иман, илаһиәт һағында тора кеүек миңә. "Урал батыр" эпосында был хаҡта: "Яҡшылыҡ булһын атығыҙ, кеше булһын затығыҙ, тип әйтелә". Бер риүәйәттә әйтелгәнсә, донъялыҡ менән хушлашҡан атай кеше улына үлгәндән һуң кеҫәләрен ҡарарға ҡушып китә. Улы уның төрлө кеҫәләренән аҡсалар таба, бер кеҫәһендә: "Әммә мин быларҙың бер тинен дә үҙем менән тегендә алып китә алманым", - тигән яҙыу таба. Беҙ Хоҙай ҡаршыһына күңелебеҙ менән барып баҫабыҙ бит. Бәлки, шуға әҙерләнәбеҙҙер инде...\nФирүзә АЛЛАЯРОВА, Башҡортостандың атҡаҙанған артисы (№14): Эстрада ҙур бер диңгеҙ икән, бөгөн унда башҡорт йырсыларының кемелер яхтала, кемелер тапсыҡта йөҙөп йөрөй. Кәмәһе тишелһә, батып та китәләр. Хәтерегеҙҙә булһа, үткән быуаттың 90-сы йылдарында милли эстрадала барлыҡҡа килгән генә мәлдә бер-береһенә оҡшамаған, бер-береһен ҡабатламаған төркөмдәр барлыҡҡа килде: "Дәрүиш", "Рух", "Аҡйондоҙ", "Карауанһарай", "Ант" һ.б. Уларҙың күбеһе хөкүмәт иғтибары булмауы һөҙөмтәһендә юҡҡа сыҡты, сөнки ул егеттәр ғаиләһен дә ҡарарға тейеш ине бит. Ижад һәм уның ярҙамында матди бөтөнлөккә өлгәшеү беҙҙә һәр ваҡыт айырымлана. Ә ул төркөмдәр шуныһы менән көслө булды - һәр береһенең музыкаль белеме бар ине. Бөгөнгө эстраданы ҡый үләне баҫты, улар үҫеп кенә килгән сәскәләргә лә ҡамасаулай. Уҡымаған көйө сәхнәгә сығып йырлауҙы хуп күрмәйем мин. Нисек кенә талантлы булмаһын, йәш кешенең белеме, әҙерлеге юҡ икән, уның сығышы ситтән көлкө лә, ҡыҙғаныс та күренә. Тауар сифатһыҙ икән, уны һатып та булмай. Улар дөйөм күренеште лә боҙа, бөтөн эстрадаға кире ҡараш та уята. Унан һуң, заман үҙгәрә, беҙгә лә үҙгәрергә, шул уҡ йырға тауар итеп ҡарай башларға кәрәктер. Беҙҙең халыҡ, уны кемгә һатам мин, тип ялҡаулана. Донъя хәҙер шуға ҡоролған, эшләгән эшеңде күрһәтә белергә кәрәк.\nАзат БАДРАНОВ, Мәскәү һәм Санкт-Петербург ҡалаларындағы Башҡортостан студенттары һәм аспиранттары ассоциацияһы етәксеһе (№17): Беҙ тик үҙебеҙҙең көстәр менән генә бар ауылдарҙы һаҡлап ҡала алмаясаҡбыҙ. Урбанизация процесы совет осоронда ла барҙы, әммә ул тамамланманы, халҡыбыҙҙың яртыһы тиерлек ауылдарҙа йәшәй һәм милләттең сағыштырмаса ауыр хәле ошоноң менән аңлатыла ла инде. Әгәр ҙә бер илле йыл элек ҡала башҡорттары мәҙәниәте формалашҡан булһа, бөгөн ҡала башҡорттарының һаны ла юғары булыр ине. Беҙ әлеге ваҡытта ике урталыҡта, ауыл менән ҡала араһында торабыҙ. Беҙ үҙ эшмәкәрлегебеҙҙә ауылдарҙан сыҡҡан йәштәребеҙҙе Мәскәү, Санкт-Петербург юғары уҡыу йорттарына уҡырға индерергә ярҙамлашып, уларҙың ҡалаға өйрәнеүен еңелләштереүҙе лә күҙ уңында тотабыҙ. Мәскәү - ул ҡалаларҙың ҡалаһы, унда бер нисә ҡала, бер нисә социаль донъя һыйған. Мәскәүгә һәм Питерға килеүсе башҡорт йәштәре үҙҙәрен ирекһеҙҙең көнөнән бында килеүселәр тип уйламаһындар өсөн беҙ уларҙы ойоштороп, милли мөхит тыуҙырырға тырышабыҙ. Мәскәү һымаҡ эре мегаполистарға башҡорт мәҙәниәтен индереүҙең юлы һәм маҡсаты тап ошонда. Беҙҙең халыҡтың пассионарлыҡ потенциалы бик юғары. Бары тик шул генетик энергияға дөрөҫ йүнәлеш кенә бирергә кәрәк. Хәҙерге ваҡытта Мәскәүҙә башҡорт йәштәре башҡа милләт вәкилдәре араһында иң ойошҡаны иҫәпләнә. Татар йәштәренең финанс ресурстары юғары булһа ла, улар идеяға ҡытлыҡ кисерә. Улар даими рәүештә беҙҙең сараларға килеп тамаша ҡыла, беҙҙән өйрәнә. Беҙ үҙебеҙ үткәргән сараларҙан тыш, халыҡ-ара дуҫлыҡты нығытыу маҡсатын алға һөргән дөйөм йыйылыштарға ла йөрөйбөҙ. Беҙ Мәскәүҙә үткәрелгән шундай позитив сараларға 300-400 кешене алып сығырға һәләтле баш ҡала йәштәр ойошмалары араһында берҙән-бере булып һаналабыҙ.\nРөстәм ДӘҮЛӘТБАЕВ, иҡтисадсы (№24): Ҙурҙан ҡупҡанда, беҙҙә көнбайыштың ирекле баҙары бөтөнләй юҡ. Беҙҙә һөнәрселек, кәсепселек (промысловая экономика) иҡтисады өҫтөнлөк итә. Маҡсатты аҡса алыштыра, һәр кеше үҙ һөнәренән килем алырға тырыша. Быларҙан тыш, икенсе идара ысулы ла бар. Ул - "дөйөм эш шәхси милектән өҫтөнөрәк" тигән ҡағиҙәгә нигеҙләнгән "Етештереүҙең Азия ысулы" тип атала. Был да беҙгә хас. Тарихҡа күҙ һалайыҡ. Сталин ваҡытында инновациялар күп булған. Ниндәй маҡсат алға ҡуйылған? Кешене йыһанға осороу маҡсаты. Йыһанды яулау хыялы кешеләрҙе илһамландырған. Күҙ алдына килтерәйек әле: 1945 йылда Советтар Союзы һуғыштан иң күп юғалтыуҙар кисереп килеп сыға. Һәм, 1945 йылдан алып, 16 йыл эсендә, СССР иҫ киткес тиҙ үҫеш алып, Гагаринды йыһанға осороуға өлгәшә. Был - меңәр йылдар буйы күрелмәгән хәл. Был алға китештең нигеҙ ташы ниҙән ғибәрәт инде? Иосиф Сталин режимында ҡулланыу тауарҙарының 40 проценты шәхси артель тип аталған предприятиеларҙа, беҙҙеңсә, кооперативтарҙа етештерелгән. Быны күптәр белмәй ҙә. СССР-ҙағы тәүге инновацион тауарҙар (телевизор, радиоалғыс, радиола), көнкүреш тауарҙарының күпселеге шәхси артелдәрҙә эшләп сығарылған.\nДинар АҠМЫРҘИН, грэпплинг федерацияһының "Тархан" һуғышсылар командаһы етәксеһе, грэпплинг буйынса спорт мастеры, Халыҡ-ара һәм региональ турнирҙар еңеүсеһе, Башҡортостан чемпионы (№25): Бөгөн йәштәрҙең тормошта үҙ юлын таба алмай ҡаңғырыуы уларҙың эске һәм тышҡы көсһөҙлөгөнән килә. Тимәк, ата-әсәләре уларҙы тамағына ашағанмы, йылы кейенгәнме, итеге өйкәмәйме, шарфы бармы, тип, ҡолға буйлы булғансы әпәүләгән. Әлбиттә, ата-әсәнең һөйөүе һәм ҡайғыртыуы тәбиғи. Әммә баланы йәлләүҙең, бәпләүҙең самаһы булырға тейеш барыбер. Минең үҙемде атайым улай әпәүләп торманы, ҡаты булды. Шуға ла бәләкәйҙән үҙаллы булдым. Ун ике йәштән интернатта йәшәнем. Һәм ошолар миңә бөгөнгө халәтемә килеп етеүгә булышлыҡ итте. Ир баланы бәләкәйҙән "ир" булыуға әҙерләргә кәрәк. Шундай башланғыс алмайынса, спорт өлкәһендә нимәгәлер өлгәшеп тә булмай...\nМазһар ИҪӘНБАЕВ. иҡтисад фәндәре докторы, профессор (№38): Ауылдарҙа үҫеш перспективалары ҙур ғына ул. Бының өсөн урындағы байлыҡтарҙы дөрөҫ һәм һөҙөмтәле файҙаланыу зарур. Иң беренсе ер ресурсын файҙаланыу кәрәк. Ерҙәр хәҙер һөрөл-мәй, эшкәртелмәй ята, сәселмәгән баҫыуҙар күп. Ер пайҙары ла файҙаланылмай. Урындағы тәбиғи шарттарға нигеҙләнеп, ерҙәрҙе эшкәртеп, кәрәкле продукттар етештереп, ауыл хужалығын алға сығарырға кәрәк. Был бәләкәй фермерҙарҙың ғына хәленән килмәй. Беҙгә хәҙер кооперацияны үҫтереүҙе хәстәрләргә кәрәк. Ауыл хужалығын, ит, һөт, йөн, иген эшкәртеү, икмәк бешереү кеүек етештереү сәнәғәте тармаҡтарын үҫтереү зарур. Һис һүҙһеҙ, ауылға иғтибар арттырыу кәрәк. Республиканың ғына түгел, тотош илде алып ҡараһаң да, бөтөн үҫештең нигеҙен ауыл тәшкил итә. Бөтөн ресурстар ауылда бит: ер, һыу, урман, иген, мал.\nАйнур АРЫҪЛАНОВ, Башҡортостан мосолмандары диниә назараты рәйесенең беренсе урынбаҫары (№39): Ҡөрьән милләтте инҡар итмәй. Унда "мин һеҙҙе халыҡтар, ҡәбиләләр итеп яралттым, бер-берегеҙҙән өйрәнһен өсөн, һеҙҙең арала иң тәҡүәлеләре миңә иң яҡындары... " тиелә. Тимәк, Аллаһы Тәғәлә башҡорттарҙы - башҡорт, урыҫтарҙы - урыҫ, инглиздәрҙе - инглиз, француздарҙы француз итеп яралтҡан. Мөхәммәт бәйғәмбәр Мәккәнән ҡыуылғас, унда ҡалған үҙ халҡын һағынып илай, үҙенең тыуған ере, халҡы өсөн ҡылыс тотоп һуғышып йөрөй. Ғәскәр төҙөгәс, иң тәүҙә Мәккәне, халҡын азат итә. "Ожмах - әсәйҙәрҙең аяҡ аҫтында, атайҙарға хөрмәт", тип әйтте Бәйғәмбәребеҙ. Әсәйең, атайың, туғандарың - улар барыһы бергә һинең ҡәбиләң, халҡың, ошоларҙан һуң нисек дин милләтте инҡар итһен инде?\nҺәр мосолман үҙенең милләтен һаҡларға, яҡларға бурыслы. Беҙ Аллаһы Тәғәләнән ҡалған аманат. Бәйғәмбәребеҙҙең бер хәҙисендә, кемдер берәү үҙенең атаһын һәм халҡын танымаһа, икенсе кешене үҙенең атаһы тип таныһа, үҙен башҡа халыҡтың вәкиле итеп белһә, уға тамуҡта урын әҙерләнеүе хаҡында әйтелә. Тимәк, кемдәр үҙенең балаһына туған телен өйрәтмәй, үҙ милләтенең рухында тәрбиәләмәй, уларға Аллаһы Тәғәлә ҡаршыһында яуап бирергә тура киләсәк. Чечняла дөрөҫ дини һәм ғаилә тәрбиәһе алған егеттәр үҙҙәренең республикаһы, милләте хаҡында ғорурланып сығыш яһай. Татарстанда татар егеттәре "Безнең Татарстаныбыз, халҡыбыз, динебез", тип һөйләй. Башҡортостанға ҡайтып: "Мин башҡорт", - тип әйтеүең була, милләтсегә әйләнәһең дә ҡуяһың. Нишләп улай һуң? Ни өсөн Аллаһы Тәғәлә мине башҡорт итеп яралтып, мин үҙ республикамда үҙемде башҡорт итеп тойоп йәшәүем менән милләтсе булып һаналам? Мин Рәсәй илемде лә яратам, ул нығынһын, көслө дәүләт булһын, тип, көнө-төнө доға ҡылам. Шул уҡ ваҡытта мин үҙемдең республикамды ла, милләтемде, тамырҙарымды, ҡурай моңон яратам. Тыуған илен, ата-әсәһен, халҡын яратҡан кеше милләтсе икән, милләтсе булырға ла ризамын. Был һүҙҙәремде мин бөтөн кешеләр алдында, һәр рангтағы власть алдында әйтә алам. Былар минең Аллаһы Тәғәләгә тәрән инаныуымдан, иманымдан килгән хистәр. Кемдең йөрәгендә ошондай хистәр бар, улар тоғро юлда.\nЮлай ҒӘЛИУЛЛИН, Любизар" беренсе башҡорт атлы полкы идараһы рәйесе урынбаҫары (№44): Эйәрле-йүгәнле ат һәр башҡорт күңелендә ята. Бары әлегә халыҡ башҡорт атлы ғәскәренең нимә икәнен аңлап етмәй. Уның яу яланында ниндәй ҡөҙрәткә эйә икәнен дә белмәй. Борон-борондан атлы яугирҙың ниндәй юлдар, ниндәй ер-һыуҙар кисеп, ниндәй генә алыштар аша үтеп килеүен барлай башлаһаң, башҡорт ҡатнашмаған яу булмағандыр ул, тигән фекергә киләһең. Шуларҙы онотоу - енәйәт. Шул уҡ ваҡытта атлы яугирҙың ҡоралын, йыһаздарын, алымдарын, уға бәйле ауыҙ-тел һәм башҡа ижадты ла өйрәнеү - милли мәҙәниәтебеҙ ҙә. Юғиһә, беҙҙә көнкүреш мәҙәниәте генә өйрәнелә. "Этно"ны сәхнә күргәҙмәһе менән генә сикләп ҡуйҙылар. Йыр, бейеү, тирмәләр... Уйлап ҡараһаң, атта сабыу, "Ылаҡ", "Ҡыҙ ҡыуыу" уйындары шул уҡ этно. Һабантуй ҙа - этно. Тик уның этно үҙенсәлектәрен юғалтып ташланыҡ. Көрәште лә, ат сабышын да спортҡа ғына ҡайтарып ҡалдырҙыҡ. Тәүбашланғысындағыса иткәндә - ул этно. Көрәшһендәр ауырлыҡ буйынса түгел, ә элеккесә - һуңғы батыр ҡалғансы. Таш күтәреүсе, уҡ атыусы, сәсәндәр, ҡурайсылар, йыр-бейеү башҡарыусылар халыҡ араһынан булһын. Мәҫәлән, бөгөнгө һабантуйҙарҙа ниңә бағанаға менәләр, ул ҡайҙан килеп сыҡҡан? Борон мәргәнлектә ярышыусы һыбайлылар бағана осона төбәп атҡан һәм уҡтарҙы алып төшөүсе үрмәләүселәр булған. Бөгөн бағанаға бүләк алыр өсөн генә менәләр. Атһындар ине башта уҡ, уны алып төшөүсене бүләкләһендәр ине. Шул уҡ бәүелеп торған ауыш бүрәнәгә менеп, осонаса атларға тырышыу ҙа һыбайлының яу күнекмәһенән ҡалған. Сабып барған ат өҫтөндә һынды тота алыу оҫталығы бында...\nОлег ХАНОВ, М. Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театрының художество етәксеһе (№46): Бөгөн мине иң һыҙландырғаны - телебеҙҙең ярлыланыуы. Заманы шулай, тип аҡланып тороп булмай, шулай ҙа мәктәптәрҙә башҡорт теленең ҡыҫырыҡланыуы, интернеттың киң ҡулланылыш алыуы, башҡа сәбәптәр телебеҙҙе ярлыландыра, телмәребеҙгә инглиз, рус һүҙҙәрен әүҙем алып инә. Мәҙәни революция кисерәбеҙ, тигән булдылар, бер ниндәй ҙә революция түгел, ә рухи ҡиммәттәрҙең емерелеүе, телевизор экрандарындағы америкалаштырыу был. Беҙҙең маҡсат - быларҙың береһенә лә ҡарамайынса, телебеҙҙе һаҡлау. Телдә халыҡтың рух көсө.\nРинат ЙОСОПОВ, танылған ғалим-антрополог (№47): Һәр бер халыҡтың генетик мәғлүмәтен ҡыҙ-ҡатындар йөрөтһә лә, генетик популяция ирҙәр арҡаһында ҡеүәт йыя. Шул уҡ ваҡытта ирҙәр аша күскән иң көслө үҙенсәлекте, генетик мәғлүмәтте ҡыҙ-ҡатындар үҙҙәрендә алып ҡала. Тап ошо рәүешле көсәйеү арҡаһында беҙҙең башҡорт халҡында биш антропологик тип формалашҡан. Быны 1967 йылда Мәскәү антропологы Мария Степановна Акимова иҫбат итеп: "Башҡорт халҡының генетик фонды төбәктә иң көслөһө, сөнки улар үҙҙәренең ата-олаталарының, сарматтарҙың, савроматтарҙың, уғыҙҙарҙың, ҡыпсаҡтарҙың һәм башҡаларҙың генофондын үҙҙәрендә берләштергән", - тип белдерҙе. Беҙҙең халыҡтың милләт булараҡ көсө лә тап ошонда, сөнки төрлө климат шарттарында йәшәгән төрлө халыҡтарҙың, ҡәбиләләрҙең генетик үҙенсәлектәре беҙҙең халыҡтың генофондын тәшкил итә. Ундай үҙенсәлек төрҙәре беҙҙең ирҙәрҙә йәшәй, ҡыҙ-ҡатындарыбыҙҙа иһә асылда ике генә - Урал һәм боронғо Урта Азия тибы һаҡлана. Ә ирҙәребеҙҙә иһә, ошо ике типтан тыш, көньяҡ Себер, понтик, Алтай, Каспий, Алғы Азия һәм башҡа типтар йыш осрай. Типтарҙың төрлө-төрлө булыуы тоҡомдо көсәйтә, генофондты арттыра. Беҙҙең милләттә ырыуҙарҙың күплеге һәм уларҙың донъяның дүрт тарафы менән бәйле булыуы башҡорттоң этник тотороҡлоғон барлыҡҡа килтереүсе фактор ҙа булып тора. Башҡорт милләте донъялағы бик күп халыҡтарҙың, ҡәбиләләрҙең иң көслө һәм күркәм сифаттарын үҙендә берләштерә алған. Беҙ үҙебеҙ генә ошо феноменды баһалап бөтөрмәйбеҙ һәм милләтебеҙҙең ырыу-ара никах потенциалын файҙаланыу урынына, милләт-ара никахтарға өҫтөнлөк бирәбеҙ. Милләт-ара никахтар иһә, һәр осраҡта ла беҙҙең файҙаға түгел, сөнки милләт-ара никахлы ғаиләләрҙә ҡала шарттарында башҡорт позицияһы көслө түгел. Беҙҙең милләттең милләт эсендәге ырыу-ара никах потенциалы милләтебеҙгә яңы һулыш бирер ине. Бер типҡа ҡараған халыҡтар ҙа бар, уларҙа беҙҙеке кеүек никах потенциалы бөтөнләй юҡ, шуға ла, бигерәк тә Себерҙәге аҙ һанлы халыҡтар араһында, яҡын туғандарҙың өйләнешеүе арҡаһында уларҙың кәгезләнеүе күҙәтелә.\nШамил МОТАЛОВ, Санкт-Петербургта йәшәүсе һәм эшләүсе инженер-геолог (№47): Заман башҡорто тәү сиратта һөҙөмтәле һәм мәғлүмәтле булырға тейеш. Сөнки бөгөн мәғлүмәт бик күпте хәл итә. Әгәр мәғлүмәткә эйәһең һәм уны ала беләһең икән, унда инде башҡаларҙан алдараҡһың. Заман башҡорто үҙен һәм эшен күрһәтә белергә тейеш. Шулай уҡ заман башҡортона милли рух, тел, дин һәм ошоларҙы тулыландырып тороу өсөн тыуған ер кәрәк. Хатта беҙ, ситтә йәшәгән башҡорттар ҙа, тыуған еребеҙгә ҡайтып, ниндәйҙер көс алабыҙ. Башҡорт теле, тарихы һ.б. тураһында әйтеп тормағанда ла була, сөнки был төшөнсәләр һәр башҡорттоң ҡанында ятырға тейеш. Беҙгә бары тик үҙ телебеҙҙә һөйләшергә, уны балаларыбыҙға өйрәтергә, тарихыбыҙҙы башҡа халыҡтарға танытырға, ер йөҙөндә башҡорт тигән милләт тә булыуын иҫтәренә төшөрөп торорға кәрәк.\nҮҙ ҡаҙаныңда ғына ҡайнау ҙа насар, сөнки һәр төбәктең үҙ кимәле була. Башҡортостан вуздарында белем алыуҙың билдәле бер кимәле бар, шунан артыҡты алып булмай. Мәскәүҙә һәм Питерҙа был кимәл юғарыраҡ, сөнки уҡытыусылар, мөмкинлектәр ҙә, үҙ өлкәһендә алдынғы булған кешеләр ҙә күберәк. Һәм һин унда тап ошо юғарыраҡ, артығыраҡ, күберәк белем артынан барыуыңды белеп, аңлап юлланаһың. Шуға күрә, ситкә китеүҙә бер ниндәй ҙә хилафлыҡ күрмәйем, иң мөһиме - кире ҡайтыу һәм Башҡортостанға хеҙмәт итеү өсөн стимул булһын. Ундай стимул юҡ, бер нәмә лә тартып тормай, уҡыған ереңдә ныҡлы урынлашҡанһың һәм бында ҡайтып, яуланған ҡаҙаныштарыңдан түбәнерәк һөҙөмтә алаһың икән - был ысынлап та, проблема. Әгәр кире ҡайтыу һәм республиканы күтәреү стимулы бар - һине көтәләр, һине ҡабул итергә әҙерҙәр, һиңә әлеге ваҡытта яулаған уңыштарың кимәлендә эш тәҡдим итәләр, шарттар насар түгел икән - йәштәр шул ваҡытта кире ҡайтасаҡ.\nОшондай аҡыллы сығыштар, һиммәтле фекерҙәр гәзитебеҙҙең һәр һанында урын ала. Уларҙы, әлбиттә, интернет донъяһында уҡырға өмөт тә итмәгеҙ. Шуның өсөн гәзитебеҙ менән дуҫлыҡҡа тоғро ҡалып, аҡыл ҡаҙнаһын тултырышыуға үҙегеҙ ҙә ярҙам итһәгеҙ ине. Беҙ беләбеҙ: уҡыусыларыбыҙ араһында аҡыл һәм тәжрибә менән бүлешә алыусылар бихисап. Аҡыл уртаҡлашып, башҡалар әйткән аҡылды күңелдәргә һеңдереп йәшәйек!\nЯҙылған: 26.12.16 | Ҡаралған: 670


Ишмөхәмәт (Баймаҡ районы) — Башҡорт Википедияһы\nИшмөхәмәт (Баймаҡ районы)\nИшмөхәмәт, икенсе исеме Ҡарамалы (рус. Ишмухаметово) — Башҡортостандың Баймаҡ районындағы ауыл. 2009 йылдың 1 ғинуарына ҡарата халыҡ һаны 618 кеше. Почта индексы — 453652, ОКАТО коды — 80206825001.\nИшмөхәмәт ауыл Советы үҙәге. Тораҡ пунктына 1833 йылда Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 6-сы башҡорт кантоны Бөрйән улусының Исмаҡай ауылы башҡорттары нигеҙ һала. Ауыл дистан начальнигы Ишмөхәмәт Биксантаевтың (1771—1851) исемен йөрөтә. Ауылдың икенсе исеме лә бар — Ҡарамалы (Ҡарамалы йылғаһы атамаһынан ҡушылған). VIII ревизияға — 189, X ревизияға — 352, 1885 йылда — 494, 1920 йылда — 547 кеше йәшәй. Ауыл халҡы йыл һайын йәйләүгә сыға, йәйләү урындары — Урғаҙа, Ҡарамалы йылғалары буйҙары, Айыр һә Һаҙ шишмәләре һәм Ҡыҙыл таш ыҙаны. 33 йортта йәшәгән 189 кешегә 330 йылҡы малы, 361 һыйыр, 171 һарыҡ, 63 кәзә тура килә. 17 дисәтинә ерҙә 20 бот ужым һәм 432 бот ярауай иген сәселә.\n1812 йылғы Ватан һуғышында ауылдан Усман Ишкилдин һәм Ислам Байгилдиев ҡатнаша.\n1859 йылда Ишмөхәмәт ауылы — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 4-се башҡорт кантонының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1866 йылда — Ырымбур губернаһы Верхнеурал өйәҙе 1-се Бөрйән улусының 10-сы йорт Теләкҡабул ауыл йәмғиәте, 1885—1901 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе 1-се Бөрйән улусы, 1907—1917 йылдарҙа — Ырымбур губернаһы Орск өйәҙе Бөрйән-Таналыҡ улусы, 1917 йылдың декабренән 1919 йылдың 20 мартына тиклем — Кесе Башҡортостандың Бөрйән-Түңгәүер кантоны Бөрйән-Түңгәүер улусы составында, 1919 йылдың 20 мартынан 1922 йылдың 14 июненә тиклем — Башҡорт Автономиялы Совет Республикаһының Бөрйән-Таналыҡ улусы Ишмөхәмәт ауыл Советы үҙәге.\n1930—1933 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ-Таналыҡ районындағы «Большевик» колхозы (колхоз үҙәге — Баймырҙа ауылы), 1933—1951 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районындағы «Большевик» колхозы составында, 1951—1957 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районындағы «Яны тормош» колхозы составында, 1957—1991 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхозы Ҡарамалы бүлексәһе, 1991—1993 йылдарҙа — БАССР-ҙың Баймаҡ районының Йылайыр игенселек совхоз-техникумы Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 1993—2009 йылдарҙа — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы Йылайыр совхоз-техникумы Ҡарамалы бүлексәһенең үҙәге, 2009 йылдың ноябренән 2011 йылдың 9 сентябренә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Ялан» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 2011 9 сентябренән 2013 йылдың 3 апреленә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге, 2013 йылдың 3 апреленән алып бөгөнгө көнгә тиклем — Башҡортостан Республикаһының Баймаҡ районы «Йылайыр совхозы» АЯЙ-ның Ҡарамалы бүлексәһе үҙәге.\n«Яңы тормош» колхозының тәүге рәйестәре: Ильясов Сауған Ғәли улы, Карамов Тимерйән, Морапталов Мостафа Хәмит улы, Еникеев Александр.\n2010 йыл 14 октябрь 526 259 267 49,2 50,8\nИрәндек һыртының көнсығыш битләүе итәгендә, Ҡарамалы йылғаһы янында урынлашҡан.\nРайон үҙәгенә тиклем (Баймаҡ): 31 км\nӘхмәтов Ишбулды Ғәлимйән улы — I Бөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы делегаты (1995), Ишмөхәмәт ауыл советы рәйесе (1999—2009);\nБиишев Әхмәтшараф Харрас улы — Бәхтегәрәй ауыл Советы секретары (1919—1923);\nУсманова Миңһылыу Ғөбәйт ҡыҙы (1.05.1950) — башҡорт тел белгесе, педагог-методист, филология фәндәре докторы (2003), профессор. Рәсәй Федерацияһының почетлы юғары һөнәри белем биреү хеҙмәткәре (2010);\nӘхмәтова Зәйтүнә Рәшит ҡыҙы — фельдшер пунктының элекке мөдире, Башҡортостандың атҡаҙанған һаулыҡ һаҡлау хеҙмәткәре;\nИсхаков Набиулла Зиннәт улы — Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1994);\nБиишева Вазифа Иҙрис ҡыҙы — БАССР-ҙың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1991);\nҒәлин Мәхмут Харрас — ҡурайсы-импровизатор. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ (1944) һәм Александр Невский ордендары (1944) кавалеры;\nЗәкирова Гөлсөм Әмир ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (1998).\nИҙрисов Рәжәп Усман улы (22.02.1959), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999), III дәрәжә Хеҙмәт Даны ордены кавалеры (1986);\nИҙрисов Усман Саҙретдин улы — Ленин (1981) һәм Октябрь Революцияһы (1976) ордендары кавалеры;\nСәлимов Мөхәмәтйән Хибәт улы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1999);\nЯрмуллина Хазина Әмирхан ҡыҙы — Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1993);\nХаррасов Рәуил Ғүмәр улы — әҙәбиәт һәм сәнғәт өлкәһендә Батыр Вәлидов исемендәге премияһы лауреаты (2001), Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре (2004);\nЯзарова Шәмсениса Әхмәт ҡыҙы — Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры (1976);\nТимербулатов Азамат Мәхмүт улы — имам-хатип, хажий;\nТимербулатова Римма Мирсәйет ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының мәғариф алдынғыһы (2015);\nРаҡаева Әминә Сәмиғулла ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2000);\nИсхакова Фәүзиә Ғибәт ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының почетлы адвокаты (2007), II дәрәжә «За заслуги в защите прав и свобод граждан» миҙалы кавалеры;\nКейекбирҙина Зәйтүнә Тәлғәт ҡыҙы — Рәсәй Федерацияһының халыҡ мәғарифы алдынғыһы (1992);\nҠансурин Морат Нәбиулла улы — биология фәндәре кандидаты;\nҠансурин Нәбиулла Ғиниәт улы — БАССР-ҙың атҡаҙанған механизаторы (1969);\nЙәрмөхәмәтова Гөлшат Аҡмал ҡыҙы — Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре (1996).\nКәримова Гүзәл Абдрахман ҡыҙы — филология фәндәре кандидаты.\n↑ 4,0 4,1 http://ufagen.ru/places/baymakskiy/ishmukhametovo.html Ишмухаметово (Карамалы)\n↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 http://urgaza.ru/historical-background/selsovet/128/1220/Село Ишмухаметово (Ишмөхәмәт ауылы)\nИшмөхәмәт (Баймаҡ районы) // Башҡорт энциклопедияһы — Өфө: «Башҡорт энциклопедияһы» ғилми-нәшриәт комплексы, 2015—2020. — ISBN 978-5-88185-143-9.\nСело Ишмухаметово (Ишмөхәмәт ауылы). Историко-краеведческий портал Ургаза.ру (рус.) (Тикшерелеү көнө: 16 февраль 2019)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ишмөхәмәт_(Баймаҡ_районы)&oldid=1004446 ҡабул ителгән\nПоследний раз редактировалась 28 ғинуар 2021 в 08:54\nБыл бит һуңғы тапҡыр 08:54 28 ғинуар 2021 үҙгәртелгән.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БЕҘҘЕҢ ХАЛЫҠ КҮСМӘ ТҮГЕЛ, Ә САУҘӘГӘР ҘӘ, ИГЕНСЕ ЛӘ, СӘНӘҒӘТСЕ ЛӘ - 2017 - Мәҡәләләр\n"Башҡортостан ғүмер оҙайлығы" республика проекты старт алды. Уны нисек баһалайһығыҙ һәм үҙегеҙ өсөн унан ниҙәр көтәһегеҙ?\nБЕҘҘЕҢ ХАЛЫҠ КҮСМӘ ТҮГЕЛ, Ә САУҘӘГӘР ҘӘ, ИГЕНСЕ ЛӘ, СӘНӘҒӘТСЕ ЛӘ\nБашҡорт халҡының тарихын төплөрәк өйрәнгән һайын ниндәйҙер яңы һәм ҡыҙыҡлы мәғлүмәттәр асыла бара. Уны бары ҡалыплашҡандан айырып, яратып, үҙ итеп өйрәнергә генә кәрәк. Ошондай фекерҙә хөрмәтле шәхесебеҙ, тарих фәндәре докторы Нәзир Мырҙабай улы ҠОЛБАХТИН. Беҙ ҙә уның был фекере менән килешәбеҙ һәм уның бәйәнендә гәзит уҡыусыларыбыҙға тарихыбыҙҙың ҡайһы бер ҡыҙыҡлы биттәре менән танышырға тәҡдим итәбеҙ.\nТарихи хәл-ваҡиғаларҙы тикшереү, асылда, нимәгә нигеҙләнергә тейеш?\n- Тарих өлкәһендә тикшеренер, эҙләнер һәм асыҡлауҙарҙы киң публикаға сығарыр өсөн иң беренсе социаль-иҡтисади фактор булырға тейеш. Был өлкәне ситләп үтеү тарихты бары эмоциональ кимәлдә генә өйрәнеү ул. Бөтөн хәл-ваҡиғаларҙың да иң төбөндә социаль-иҡтисади сәбәптәр ята. Социализмды тарҡатып, марксизм-ленинизмды юҡҡа сығарғас, методология тигән булып, көнсығыш ғалимдарының тикшеренеү үҙенсәлегенә күсеп киттек. Ә улар донъя тарихын дин менән бәйләй. Был бик үк дөрөҫ түгел. Бөтә нәмә нигеҙендә социаль-иҡтисади база тора, тип ҡабатлайым тағы ла. Ни генә тигәндә лә, совет осоро бик ҙур төҙөлөштәр алып барҙы. Һәм әлеге көндә лә, ул системаны туҙҙырып ташлағандан һуң да, беҙ әле һаман шул заман төҙөгән заводтар, фабрикалар, ауыл хужалығы ҡалдыҡтары менән файҙаланабыҙ. Бына шулар ҙа сереп-емерелеп бөтһә, нимә булыр? Дин - рухи аҙыҡ, тибеҙ, әлбиттә. Әммә әлегә тиклем тарихта бер ниндәй дин дә кешеләрҙең йәшәү сығанағы булған социаль-иҡтисади өлкәне ҡайғыртҡаны юҡ. Был минең фекерем.\nҺеҙ башҡорт ерҙәрендә заводтар төҙөү тарихын яҡтырттығыҙ. Бындай төҙөлөштәр кире күренешме, әллә уның ыңғай яҡтары ла бармы?\n- Башҡортостан ерҙәрендә заводтар һалыныуының ыңғай яҡтары ла күп. Өс йөҙ йыл буйына һалынған заводтар Башҡортостанға совет власы осоронда ла алдынғылар рәтендә йөрөргә мөмкинлек бирҙе. Әммә шуныһы ла бар: башҡорттарҙың ун алты процент ере заводтарға бирелә, йәғни халыҡ һәр алтынсы дисәтинәһен юғалта. Мәҫәлән, Шәрәмәт заводын төҙөтмәү өсөн ғәйнә башҡорттары ун йыл буйына һуғыша. Ҡорал күтәреп түгел, ә закон юлы менән. Һәм еңеп сығалар. Свердловск өлкәһе ерҙәрендә төҙөләсәк заводтарға ҡаршы булып, Полевский тигән кеше менән салйот башҡорттары ҡыйыша. Салйоттарҙың сотнигын Өфөлә ике-өс ай төрмәлә тотоп, ҡаршы булмайым, тигән ҡултамғаһын алып сығаралар. Әммә ул ҡайта ла, тағы көрәш юлына баҫа. Нуғай даруғаһындағы ер эшкәрткән башҡорттар өсөн ер ҡәҙерле була шул. Әй буйы, Йүрүҙән буйы башҡорттары ла, шул иҫәптән Салауаттың атаһы Юлай Аҙналин да, Сим заводын һалдырмау өсөн ике тапҡыр судлаша. Башҡорттар ул заманда заводтарҙы ерҙәрҙе тартып алыусы звено итеп кенә күрә. Тарихыбыҙҙағы был тема әлегә тиклем өйрәнелеп етмәгән өлкәләрҙең береһе, йәштәр тарафынан да был һорауҙың йүнләп күтәрелгәне юҡ.\nЗаводтарға ер биреү ниндәй тәртипкә нигеҙләнә һуң? Был эш һәр ваҡыт алдаҡ юл менән генә атҡарылмағандыр бит?\n- Заводтарға ерҙе тик талап ҡына алмағандар. Әлбиттә, һәр бер помещик алдарға теләгән инде ул. Л. Толстойҙың әҫәрендәге ҡояш байығансы ер айҡап йүгергән һәм талсығып үлгән урыҫ кеүек. Был теләк байҙарға ғына түгел, ә бөтә килмешәктәргә, ербаҫарҙарға ла хас булған. Сөнки үҙәк өйәҙҙәрҙә ерһеҙ аслы-туҡлы йәшәгән халыҡ, бында килеп, шундай иркенлекте күреп, нәфсеһен ҡотортоп ебәргән бит. Ә ерҙәрҙе күп осраҡта һатҡандар. Мәҫәлән, үрҙә әйтелгәндәгесә, Юлай Сим ерҙәре өсөн көрәшә лә, уны өс айға төрмәгә бикләгән мәлдә старшина ролен үтәгән Шығанай Борсаҡов килешеү төҙөп, ерҙәрен һатып та ебәрә. Шуның кеүек ер һатыусылар күп була.\n19-сы быуатта Бишбүләк башҡорттары сыуаштар менән ер өсөн талаша. Аҙ ер өсөн дә түгел, 150 мең дисәтинә, был әлеге тотош райондың ере тигән һүҙ. Ҡасандыр, 18-се быуатта 5-6 сыуаш килеп, башҡорттарҙан ер һорай. Былары бирәләр. Әлеге документтар менән эш итә белмәү инде - ерҙең сиктәре билдәләнмәй. Күпмелер ваҡыттан һуң биш сыуаш янына унау килә, унан тағы унау һәм аҙаҡҡы сиктә бер-нисә оло ауылдар үҫеп сыға. Башҡорттар судлаша башлаһа, тегеләр ҡул ҡуйылған документтарын күрһәтә.\nЗаводтарҙы төҙөүҙә лә бына ошо механизм ҡулланыла. Помещиктар килеп, ергә килешеү төҙөй ҙә, ерҙең сиктәрен билдәләмәй, башҡорт "ана шул ҡарағайҙан, шул йылғаға саҡлы" тигән һымаҡ килешеү менән бирә ерҙәрен. Йылдар ағымында теге ҡарағай ҙа, йылға ла "урынынан шыла", ә башҡорттоң ризалыҡ биргән ҡултамғаһы ҡала.\nЕр һатыуҙағы хаталарҙың тағы бер миҫалы бар. Бына, мәҫәлән, Силәбе өлкәһендәге башҡорт ерҙәрендә заводтар ҙа, ҡәлғәләр ҙә бик йыш урынлаштырыла. Был нимәнән шулай һуң? Башҡорт старшиналары ерҙе башта бер хужаға һата. Улары документтар төҙөп алып китә лә күпмелер ваҡытҡа юғала. Ул ҡабат килеп күренмәгәс, халыҡ шул уҡ ерҙәрҙе икенсе кешегә һата. Хатта бер үк ерҙәрҙең өс тапҡыр һатылыу осраҡтары ла була. Унан һуң, күпмелер ваҡыт үткәс, теге хужалар пәйҙә була һәм законлы нигеҙҙә ерҙәрен ҡайтарыуҙы талап итә. Башҡорттар әлеге өс хужаға ла һатылмай торған урындан да ер бирергә мәжбүр була.\nЗлатоуст заводына 300 мең дисәтинә ер һатыла. Был ер өсөн 300 һум аҡса алына. Аттың хаҡы 10 һум булғанда, башҡорт өсөн был аҡса бер өйөр ат булып күренә. Йәғни, тормоштағы ҡиммәттәрҙең төрлө булыуы хәл итеүсе фактор булып тора бында. Алданып ҡына түгел, ә ерҙе байлыҡ итеп ҡабул итә белмәүе арҡаһында ла ерҙәренән яҙа башҡорттар...\nБашҡорт ерҙәренә завод-ҡәлғәләр төҙөү һәм сит милләт халыҡтарын күсереп ултыртыу башҡорттоң йәшәйешенә генә түгел, ә рухи тормошона ла үҙгәрештәр индергән һәм, күп осраҡта, был үҙгәрештәр колонизаторҙар файҙаһына булмаған, шулай бит?\n- Башҡорт ерҙәренә заводтар һалынып, был заводтарға үҙәк уездарҙан крәҫтиәндәр килтерелә. Миҫал өсөн: Твердышевтарҙың ғына һатып алып килтергән 19 мең крәҫтиәне була. Шул уҡ ваҡытта заводҡа руда ташырға, урман киҫергә, продукцияны пристандәргә алып барырға башҡорттарҙы яллайҙар. Сөнки урыҫ крәҫтиәндәре башҡорт ерҙәре буйлап иркен йөрөргә йәки урман-ҡырға сығып эшләргә ҡурҡа. Ғәжәп, әммә бына ошо сараһыҙҙан килеп тыуған аралашыу төрлө милләттән һәм төрлө диндән булған халыҡтарҙы берләштереп, хатта теләктәш итеп тә ҡуя. Заводтар крепостнойҙарынан тыш, ирекле халыҡты ла эшкә йәлеп итеп, уларға кредит формаһында бурысҡа биреп, яйлап уларҙы ошо бурыстары менән үҙенә бәйләй. Һәм тора-бара башҡортҡа ла, урыҫҡа ла, марийға ла, сыуашҡа ла дөйөм бер иҙеүсе дошман сүрәтенә инә. Артабан ихтилалдарҙа ла, граждандар һуғышында ла төрлө милләттәрҙең берләшеп күтәрелеүе тап ана шул заводтар төҙөлөү барышында баш алған үҙ-ара интеграция күренеше ул.\nБашҡорт яуҙары гел генә уңышһыҙ тамамланһа ла, колонизаторҙар баҫып алған ерҙәрендә үҙҙәрен тыныс тоя алмаған. Шуға күрә, күпләп ҡәлғә төҙөүҙән тыш, улар һәр урыҫ ҡалаһын, заводын, ауылын ысын хәрби нығытмаға әйләндергән: текә уалдар, тәрән урҙар (тәрән итеп ҡаҙылған тар, оҙон соҡор), ныҡ ҡоймалар менән уратҡан һәм атыр туптарын, ҡорал-ярағын, дары-яһағын һәр ваҡыт әҙер тотҡан. Башҡорттарҙа колонизаторҙарҙы ҡурҡытырлыҡ көс һаман да булған әле. Шул ҡурҡыныстан ҡотолоу, "элекке болаларҙың ҡабатланыу мөмкинлеген мәңгегә бөтөрөү", башҡорттоң ҡеүәтенең тамырын ҡоротоу маҡсатында батша етәкселегендәге махсус комитет башҡорт ерҙәрен Рәсәй ҡарамағына юридик рәүештә нығытып, күсерергә, ә уның өсөн заводсыларҙың баҫып алғанын мәңгелеккә "үҙ ирке менән биргән" йәки "һатҡан" тигән ҡағыҙ менән һаҡларға ҡарар иткән. Ерҙе күрәләтә талағандар. Миҫал өсөн алғанда, Салауат яуына тиклем башҡорт еренең 3 766 659 дисәтинәһе (десәтинә - 1,09 га; тимәк, 4 106 000 гектар) заводтарға күскән, шуның күпселек олөшө 50-55-се йылдарҙан һуң баҫып алынған. 2 429 547 дисәтинәһен алпауыттар (помещиктар) ҡулға эләктергән. Унан тыш, 4 138 881 дисәтинә ер ҡәлғәләргә (крепостарға) тартып алынған. Башҡорт ерҙәрен тартып алыуҙа килмешәктәр ҙә ҙур тырышлыҡ күрһәткән. Шулай итеп, башҡорттар иң мөһим, хужалыҡ өсөн иң кәрәкле ерҙәрен юғалтҡан. Шул арҡала бик ауыр иҡтисади хәлгә ҡалған. 1773-1775 йылдарҙағы Крәҫтиәндәр һуғышы тип аталған оло яу алдынан башҡорттоң хәле бына шулай булған.\nМиләүшә ХӘБИЛОВА әңгәмәләште.\n(Дауамы. Башы 43-сө һанда).\nЯҙылған: 07.11.17 | Ҡаралған: 457\n"Беҙҙең милләт өсөн иң ҡурҡынысы - маргиналлыҡ. Ул кешегә шәхес булып формалашыуҙа биологик һәм психологик планда кире йоғонто яһай. Ни өсөн тигәндә, кеше бер үк ваҡытта ике социаль төркөм һәм ике этнос вәкиле була алмай..."


Архангел районында теркәлгән юл-транспорт фажиғәһендә ғәйепләнеүсе водителгә ҡарата хөкөм ҡарары сығарылды\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ, былтыр мартта Өфө - Инйәр - Белорет юлында «Фольксваген» микроавтобусы ҡаршы һыҙатҡа сығып, «Мерседес-бенц» фургонына килеп бәрелә. Һөҙөмтәлә ете кеше һәләк була. Суд ҡарары буйынса пассажирҙар ташыусы Аркадий Антонов 6 йылда 11 айға иркенән мәхрүм ителде. Әммә республиканың юғары суды эште аппеляцияла ҡараған ваҡытта язаны биш айға кәметеү мөмкинлен иҫәпкә алды. Бынан тыш, руль артында ултырыусының өс йылға водитель таныҡлығы тартып алынды.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БЕР ОЛОНО, БЕР ТАБИПТЫ ТЫҢЛА! - 2016 - Мәҡәләләр\nБЕР ОЛОНО, БЕР ТАБИПТЫ ТЫҢЛА!\nОлоғайыуҙы организмдың гендар тарафынан һалынған йәшәү функциялары гармониялы түбәнәйеүе тип ҡылыҡһырларға кәрәк. Әлегә "мәңгелек двигатель" уйлап тапмағандар, шуға күрә ҡартайыу - тәбиғи физиологик процесс. Ә инде кешенең тиҙ ҡартайыуы йәки был процестың оҙаҡҡа һуҙылыуы уның тормош рәүешенә туранан-тура бәйле. Юҡҡа ғына социологтар һәм медицина хеҙмәткәрҙәре ҡулланылышҡа "тормош сифаты" тигән билдәләмәне индермәгән. Ул кешенең үҙ тормошо менән ҡәнәғәтләнеүенән һәм уны баһалауынан тора. Ҡайһы берҙә оло йәштәге кешеләрҙе көс-ҡеүәте, энергияһы ташып торорға тейешле йәштәр менән сағыштыраһың да, уларҙың физик һәм интеллектуаль әүҙемлегенә аптырайһың, ысынлап та йәндең ҡартаймауына инанаһың. Шуға күрә, ҡартлыҡты тормоштоң айырым бер осоро тип ҡабул итергә кәрәк. Был ваҡытта кеше тормош маҡсаты һәм көйләнешенә, әүҙем тормош позицияһына эйә булырға, бәхетле тормош осорон оҙайтыу өсөн үҙенең һәм яҡындарының сәләмәтлеге хаҡында хәстәрлек күрергә тейеш. Оло йәштәгеләргә сәләмәтлектәрен һаҡлау һәм нығытыу өсөн нимә тәҡдим итергә була? Ғөмүмән, сәләмәт тормош алып барыу буйынса барлыҡ күрһәтмәләр ҙә ололар өсөн дә көнүҙәк. Төп принциптар булып физик әүҙемлек, рациональ туҡланыу, стрестар менән көрәш, әүҙем тормош һәм социаль позиция, дарыуҙар ҡабул итеүгә дөрөҫ ҡараш тора.\nАнтиклыҡ заманында Боронғо Греция философы Аристотель, "Хәрәкәт - ул тормош", тигән һәм был ололар өсөн дә бик мөһим. Бик күп әүҙем кешеләр, хаҡлы ялға сыҡҡас, аҙ хәрәкәтләнә башлай. Даими физик күнегеүҙәрҙең йөрәк-ҡан тамырҙары һәм тын юлдары системаһының, быуындарҙың функциональ мөмкинлектәрен һаҡлауын, иммунитетты нығытыуын, аҡыл эшмәкәрлеген арттырыуын һәм күңелде күтәреүен оноторға ярамай. Киреһенсә, физик ғәмһеҙлек матдәләр алмашыныуы процесын яйлатып, ҡартайыуҙы тиҙләтә. Бында шуны ла оноторға ярамай - физик көсөргәнештең интенсивлығы оло кеше мөмкинлектәренә тап килергә һәм сәләмәтлеккә зыян итмәҫкә тейеш. Иң хәүефһеҙ һәм һөҙөмтәле ысулдар - гимнастика күнегеүҙәре һәм саф һауала йөрөү. Мөмкин булғанда, табиптар менән кәңәшләшеп, көсөргәнеште арттырырға була (еңелсә йүгереү, велосипедта, саңғыла йөрөү, йөҙөү һ.б.). Әммә иң мөһиме - күнегеүҙәрҙең сәләмәтлек өсөн файҙаһын аңлап, уларҙан ҡәнәғәтлек алып, даими шөғөлләнергә кәрәк.\nРациональ туҡланыуҙың төп принцибы булып организмға етерлек күләмдә аҡһым, витаминдарҙың, макроэлементтарҙың (кальций, магний, калий), микроэлементтарҙың (тимер, йод, селен һ.б.), клетчатканың (күҙәнәклек) инеүе һәм аҙыҡта аш тоҙон, шәкәрҙе, туң май ҡулланыуҙы сикләү тора. Организм өсөн аҡһым сығанағы - һимеҙ булмаған мал ите һәм ҡош ите, балыҡ, сырҙар, майһыҙландырылған һөт продукттары, ҡуҙаҡлылар. Әммә бында ла сама белеү кәрәк - аҡһымдың күп булыуы ла ҡанды әселәндерә һәм быуындарҙың ауырыуына, мәҫәлән, подаграға килтереүе мөмкин. Макро- һәм микроэлементтар инһен өсөн көнөнә 400 грамм йәшелсә, емеш-еләк (шул иҫәптән кипкәндәрен дә), күберәк йәшел тәмләткестәр ашарға кәрәк. Күп булмаған сәтләүек порцияһы организмды кәрәкле минералдар һәм витаминдар менән байытыр. Шулай уҡ клетчаткаға, епсәләргә бай аҙыҡ-түлеккә лә етди иғтибар бүлергә кәрәк. Клетчатка, түбән калориялы һәм организмға кәрәкле эсәк бактериялары эшмәкәрлеге өсөн кәрәк, ә аҙыҡ епсәләре токсиндарҙы сығара һәм тиҙәкте нормалләштерә. Шуға күрә эшкәртелмәгән аҙыҡ-түлеккә: ярмаларҙың тупаҫ сортына, йәшелсә, емеш-еләккә өҫтөнлөк бирергә кәрәк. Тоҙ артыҡ булһа, ул артериаль ҡан баҫымын күтәрә, һыуҙы тотҡарлай һәм шешенеүгә килтерә. Шәкәр күп булған аҙыҡ-түлек ризыҡтың калориялылығын күтәрә, һимереүгә, шәкәр сиренә сәбәп була. Шуны уҡ майҙар, бигерәк тә туң майҙар тураһында әйтергә мөмкин. Артыҡ килограмдар бер кемгә лә сәләмәтлек өҫтәмәйәсәк.\nШулай уҡ, кире күрһәткестәр булмағанда, көнөнә 1,5 - 2 литр һыу, сәй, тәбиғи һуттар, морстар эсергә тырышығыҙ. Ә инде ризыҡты бәләкәй порцияларға бүлеп ҡабул итегеҙ. Ризыҡ әҙерләгәндә, бешереүгә, үҙ һутында быҡтырыуға өҫтөнлөк бирегеҙ. Йоҡлар алдынан тәғәмләнмәгеҙ. Иң мөһиме - ризыҡ ҡабул иткәндә сама белегеҙ.\nСтрестарға ҡаршы көрәш\nБеҙ йәмғиәттә йәшәйбеҙ һәм төрлө факторҙар, шул иҫәптән кире факторҙар, йоғонтоһона бирешәбеҙ. Улар - эштәге, ғаиләләге проблемалар, киң мәғлүмәт саралары яңылыҡтары һ.б. Һәр ҡайһыһына мөнәсәбәтебеҙҙе белдерәбеҙ, анализлайбыҙ, һөҙөмтәлә аңда эмоциялар, күңел торошо, тирә-яҡтағылар менән мөнәсәбәттә сағылған яуап реакцияһы барлыҡҡа килә. Былар барыһы ла психоэмоциональ фонды тыуҙыра. Бик йыш яҡшы кәйеф ҡапыл насарая, ҡурҡыу, хәүеф тойғоһо урап ала, һөҙөмтәлә сәләмәтлек насарлана - баш ауырта, йоҡо ҡаса, йөрәк эшмәкәрлегендә өҙөклөк барлыҡҡа килә. Ҡайһы берҙә был торош етди невроз һәм депрессияға барып етә. Шуны ла билдәләп китеү зарур - ололар стресҡа күберәк бирешә. Әгәр бик күп кире факторҙарға йоғонто яһай алмаһаҡ, уны ҡабул итеүебеҙҙе үҙгәртә алабыҙ. Ҡайһы бер ваҡытта проблемаға икенсе күҙлектән ҡарап, уның ыңғай яҡтарын күрергә мөмкин. Бәғзе әйберҙәргә бөтөнләй иғтибар итмәҫкә һәм юҡ-бар өсөн көйһөҙләнмәҫкә кәрәк. Башҡаларҙың ваҡ хатаһына иғтибар итмәгеҙ, ә тормоштоң ыңғай яҡтарына, үҙегеҙҙең мөмкинлектәрегеҙгә һәм маҡсаттарығыҙға иғтибар йүнәлтегеҙ. Иғтибарығыҙҙы проблемаларға сарыф иткәнсе, иң яҡшыһы - яратҡан эшегеҙ менән шөғөлләнегеҙ, күберәк хәрәкәтләнегеҙ, ыңғай ҡарашлы кешеләр менән аралашығыҙ. Тыныс музыка тыңлағыҙ, файҙалы китаптар уҡығыҙ. Сәләмәтлек өсөн шулай уҡ етерлек һәм тыныс йоҡо ла кәрәк. Бер үк ваҡытта иртәрәк ятып, иртәрәк торорға тырышығыҙ. Йоҡлар алдынан ашамағыҙ, ә саф һауала йөрөгөҙ. Әгәр был кәңәштәрҙең береһе лә файҙа бирмәһә, ваҡытында табипҡа мөрәжәғәт итегеҙ.\nЫсынлап та, ололар йәштәргә ҡарағанда күберәк дарыу эсә һәм был уларҙың күберәк хроник ауырыуҙарға эйә булыуынан, ваҡыт үтеү менән уларҙың артыуынан килә. Ниндәй дарыу эсергә кәрәклеген дауалаусы табип менән кәңәшләшеп һайлаһағыҙ, яҡшыраҡ, сөнки ул пациенттың сирен һәм уның үҙенсәлектәрен иҫәпкә ала. Бик йыш сәләмәтлек күрһәткестәре бик яҡшы булған, шул уҡ ваҡытта дарыу ҡабул итмәгән ололарҙы осратырға мөмкин һәм был ҡыуаныслы. Әммә күпселек осраҡта дарыуҙар ауырыуҙар киҫкенләшмәһен һәм организмдың эшмәкәрлеген көйләү өсөн кәрәк, ә ҡайһы бер осраҡта дарыуһыҙ бер нәмә лә эшләп булмай. Бында ла йәш һәм шәхси үҙенсәлектәрҙе иҫәпкә алып, табип тәғәйенләгән дарыуҙарҙы уның контроле менән генә эсергә кәрәк. Ниндәйҙер осраҡта ололарға препараттың дозаһын кәметергә лә ҡушыла. Әгәр дарыуҙың нимәгә йоғонто яһағанын белһәгеҙ, тағы ла яҡшыраҡ, сөнки ҡайһы берәүҙәр үҙ белдектәре менән препаратты ҡулланыуҙы туҡтата һәм был уларҙың сәләмәтлегенә кире йоғонто яһай. Шуға күрә, ниндәйҙер ғәмәл ҡылыр алдынан, дауалаусы табибығыҙ менән кәңәшләшегеҙ.\nЮҡҡа ғына "Ҡартлыҡ - яҡшы яҡҡа үҙгәреү һәләтен юғалтыу", тимәйҙәр. Шуға күрә, маҡсатығыҙ бар һәм уға табан хәрәкәт итәһегеҙ икән, тимәк, һеҙ әле ҡарт түгел. Тулы ҡанлы, бәхетле тормош өсөн йәш кәртә түгел. Әүҙем тормош позицияһын һаҡлағыҙ һәм сәләмәт булығыҙ!\n5-се ҡала клиник дауаханаһының медицина профилактикаһы кабинеты табибы.\nЯҙылған: 01.08.16 | Ҡаралған: 629


Псориазға ҡаршы халыҡ дауаһы\n6 Февраль 2019, 15:55\nПсориаз. Был сир ҡайҙан, ни сәбәпле барлыҡҡа килә? Уға ҡаршы берәй дарыу табып булмай микән?Сөнки бөтә дауалау ысулдары ла ваҡытлыса ғына ярҙам итә. Бәлки, журнал уҡыусылар араһында был сирҙән ҡотолған берәйһе барҙыр? Ошондайыраҡ йөкмәткеле хаттар килә редакцияға. Ул һорауҙарға яуап табыр өсөн республика тире-венерология диспансеры табибы Мөхәмәҙиева Фатима Дамир ҡыҙына мөрәжәғәт иттек.\n− Фатима Дамировна, псориаз хаҡында ентекләберәк һөйләһәгеҙ ине.\n− Псориаз − сығанағы билдәһеҙ, йоғошһоҙ, тәңкә, төймә рәүешендәге сабыртмалы дерматоз; йыш ҡабатланыусы хроник ауырыу. Билдәләренә килгәндә, улар сирҙең төрөнә ҡарап айырыла.\nСирҙең был төрө тәндә аҡһыл йоҡа ҡабыҡ менән ҡапланған, сиктәре беленеп торған төрлө ҙурлыҡтағы алһыу−ҡыҙыл төҫтәге ҡыуыҡһыҙ тимгелдәр барлыҡҡа килеү менән ҡылыҡһырлана. Улар йышыраҡ тубыҡ, терһәк, ултырыш, сираҡ, бил, баш тиреһен зарарлай. Сирлене төрлө кимәлдәге ҡысытыу борсой.\nТамсы формаһындағы псориаз\nБыл төр иһә ауырыуҙың киҫкен формаһы һанала. Тәнде тамсыға оҡшаш папулалар (сабыртма) баҫып алыуы менән билдәләнә. Йыш ҡына ул стрептококк сығанаҡлы инфекцион ауырыу кисергәндән һуң балаларҙа, үҫмерҙәрҙә барлыҡҡа килә. Сирҙең был төрө вульгар псориазға әүерелеүе ихтимал.\nҠан тулышыу, кәүҙә, аяҡ−ҡулдар тиреһенең шешенеүе фонында тирегә күп һанлы эренле сабыртмалар сығыу менән билдәләнә. Псориаздың ауыр формаларының береһе һанала, лихорадка, өшөү менән оҙатылып килә, ағыуланыу билдәләре күҙәтелә.\nҺары төҫтәге, ваҡ ҡына (диаметры 2−3 мм) эренле тимгелдәр усҡа һәм табанға сыға. Эренле ҡыуыҡсалар урынына артабан ҡабыҡ барлыҡҡа килә.\nТиренең тулыһынса тиерлек диффуз ҡыҙарыуы, сикле гиперемияһы (ҡан тулышыуы). Шулай уҡ сирҙең иң ауыр формаларының береһе. Дөйөм хәлдең насарайыуы, яндырып ҡысытыу, тән тартылыу, ҡауаҡланыу менән оҙатылып килә.\nБыуындар шешеүе күҙәтелә. Зарарланған быуындар өҫтөндә тиренең ҡыҙарыуы, быуындарҙың хәрәкәтһеҙлеге, шешенеүе күҙәтелә, ауыртыу тойола. Быуындарҙың үҙгәреүе, хәрәкәтсәнлеге юғалыуы, һеңерҙәрҙең елһенеүе ихтимал. Быуындар шешеүенең тәнгә псориатик сабыртмалар сығыу менән бергә үҫешеүе лә бар.\nШулай уҡ эре ялпаҡ ҡабырсаҡлы, бөрмә, сөйәлле псориаз төрҙәрен айырып йөрөтәләр. Был сир алдынғы илдәрҙә йәшәүсе халыҡтың 1−2 процентында осрай.\n− Сирҙең барлыҡҡа килеү сәбәптәрен аныҡ ҡына аңлата алмайҙар, ти хат авторы…\n− Ысынлап та, псориаздың сәбәптәре аныҡ ҡына билдәле түгел. Шулай ҙа нәҫелдән килгән шәхси үҙенсәлектәр, иммун, эндокрин, нервы системалары эшмәкәрлеге боҙолоуы, тәбиғәттең насар тәьҫир итеүе бөгөн төп сәбәптәр һанала. Стресс көслө йоғонто яһай (мәҫәлән, һыуға бата яҙған баланың был сиргә юлығыуы бар, сөнки ул көслө стресс кисерә). Шулай уҡ вирус сығанаҡлы булыуы ла ихтимал. Ә вируслы ауырыуҙар, билдәле, тулыһынса дауаланмай, ваҡытлыса бөтөп тора ла, ниндәйҙер уңайлы шарттарҙа яңынан килеп сыға. Ауыр формала үткән киҙеү ҙә булышлыҡ итеүе мөмкин. Ә нәҫелдән бирешеүсәнлек сирле кешенең балаһы мотлаҡ ауырый тигәнде аңлатмай әле.\n− Тулыһынса дауаланмай, тинегеҙ. Тимәк, был − ғүмерлек хөкөм?\n− 100 процентҡа һауыҡҡан кеше юҡ, әммә кешеләр оҙайлы ваҡытҡа ремиссияға (ауырыуҙың билдәләре юҡҡа сыға) өлгәшә. Ҡайһы берәүҙәр хатта унар йылға сирҙәрен онота.\n− Ә хат авторҙарына ниндәй кәңәштәр еткерер инегеҙ?\n− Кешене күрмәйенсә, тикшереүҙәр үткәрмәйенсә нимәлер кәңәш итеп булмай. Шуға ла иң тәүҙә дауаханаға ятып, ентекле тикшереү үтеүҙәрен теләр инем. Ә ғөмүмән алғанда, псориаз һау тормош алып барыуҙы ярата. Эске органдарҙың, бигерәк тә бауырҙың, ашҡаҙан аҫты биҙенең эшмәкәрлеге яҡшы булырға тейеш. Хайуан майҙарынан, ҡырҡыу ашамлыҡтарҙан, тәмлекәстәрҙән баш тартырға кәрәк. Алкоголде яратмай псориаз.\nТағы ла псориаздың йәйге, ҡышҡы формалары була. Һуңғы ваҡытта ҡатнаш формаһы йыш осрай. Ул яҡтан сығып ҡарағанда, мәҫәлән, ҡышҡы формаһы күҙәтелгәндәргә ҡыҙыныу яҡшы һөҙөмтә бирә. Сир йәйгеһен киҫкенләшкәндә ҡыҙынырға ярамай, әлбиттә. Улар өсөн тоҙло һыу килешә. Шуға ла беҙ Израилдәге Үле диңгеҙгә барыуҙы кәңәш итәбеҙ, үҙебеҙҙә − Соль−Илецк. Төркиәнең Кангал ҡалаһында термаль һыу ятҡылығында (температураһы 36−37 градусҡа еткән, составында сода, кальций, магний булған һыу һәм ундағы ваҡ ҡына балыҡтар ярҙамында (улар псораларҙы семтеп ашай)) дауаланырға мөмкин. Ләкин унда барып дауаланыу барыһының да хәленән килмәй (дауаланыу курсы 21 көн, 40−50 мең һумға төшә). Бындай курс үткәндән һуң, ғәҙәттә сире йыш ҡабатланғандар − 3, һирәгерәк булғандар 5 йылға тыныслыҡҡа ирешә, бәғзе ваҡыт псораларҙың бөтөнләй юғалыуы ихтимал.\nДауалаусы майҙарға килгәндә, уның да үҙ тәртибе: һәр стадия өсөн айырым дауалау ысулдары бар. Сир аҙған мәлдә (прогресс барғанда) май һөртөргә, витаминдар эсергә ярамай, ә дарыуҙар, уколдар ҡулланыла. Стационар стадияһында витаминдар, майҙар өҫтәлә. Сабыртмалар әҙәйгәс (регрессия) күберәк тышҡы яҡтан дауаланырға кәрәк.\nСанатор−курорт дауаланыу сирҙең стационар йәки ремиссия осоронда уҙғарылырға тейеш. Сочи, Пятигорск, Серноводск, Мацеста, Хоста һ.б. шифаханалар ошо йүнәлештә эшләй.\nГормондар нигеҙендә эшләнгән майҙар тәүҙә ярҙам итә, аҙаҡ, организм өйрәнеү сәбәпле, файҙаһы теймәй башлай, шуға ла баштан уҡ ундай майҙарға “ултырырға” тырышмаһындар тигән теләк бар.\n− Шулай ҙа күптәр халыҡ дауаһына мөрәжәғәт итә…\n− Ысынлап та, псориазды дауалауҙа халыҡ медицинаһы яҡшы һөҙөмтәләр бирә. Әммә бының өсөн дә, әйтеп үткәнебеҙсә, эске органдар яҡшы хәлдә булырға тейеш. Псориаз барлыҡҡа килһә, эндокрин системаһының, иммунитеттың торошона, ашҡаҙанға, бөйөрҙәргә иғтибар итергә кәрәк. Иң тәүҙә ҡалҡан һәм ашҡаҙан аҫты биҙҙәренең эшмәкәрлеген яйға һалыу лазым.\nҮләндәр һәм майҙар ҡулланғанда (ә улар бик күп) уларҙы 2 аҙна һайын алмаштырып торорға кәрәк, сөнки бер төрлө дауаға организм өйрәнеп, файҙаһы аҙая.\n− Псориаз һәм йөклөлөк.\n− Псориаз йөклөлөккә ҡаршылыҡ булып тормай һәм бала табыу һәләтен боҙмай. Тик дауалау ғына ауырлаша, бигерәк тә ауыр формалары күҙәтелгәндә. Шуға ла ауырға ҡалыр алдынан мотлаҡ дерматолог менән кәңәшләшергә кәрәк, сөнки ул осорҙа башҡа төрлө дарыуҙар ҡулланыла. Белгестәр билдәләүенсә, ҡайһы бер ҡатындарҙың йөклөлөк осоронда сире еңеләйеүе, ҡайһыларында, киреһенсә, сабыртмаларҙың артыуы күҙәтелә. Күпселек ҡатындар ауырлы ваҡытта ауырыуҙың еңелерәк үтеүен, ә менопауза ваҡытында ҡатмарлашыуын билдәләй.\nОрганизмдағы гормональ үҙгәрештәрҙең псориаз менән бәйләнеше буйынса әллә күпме тикшереүҙәр үткәрелһә лә, сирҙе ниндәй гормондар ҡуҙғытыуы һәм уның үҫешенә йоғонто яһауҙары асыҡланмаған.\n· 1 аш ҡалағы эт дегәнәге (һырлан) үләненә 1 стакан ҡайнар һыу ҡойоп, талғын утта 10 минут ҡайнатырға. Һыуытып, һөҙөргә. Ололарға көнөнә 3 мәртәбә яртышар стакан, 5 йәшкә тиклемге балаларға 1 сәй ҡалағы менән көнөнә 2−3, 12 йәшкәсәгеләргә 3−4 тапҡыр эсергә. Ошо ҡайнатманы ваннаға өҫтәгәндә, файҙаһы тағы ла ҙурыраҡ. Шул уҡ ваҡытта эт дегәнәге һығымсаһын (төнәтмә) тәнгә һөртөргә.\n· Көнөнә 2 мл һырғанаҡ (облепиха) майын эсергә һәм ошо майҙан эшләнгән мазь һөртөргә.\n· 100 г кесерткән тамырын 1 л һыуға һалып, 5 минут ҡайнатырға. 20 минут үткәс, йылы компресс эшләргә. Көнөнә 2−3 мәртәбә ҡабатларға.\n· 1 стакан ҡайнар һыуға 2−3 тырнаҡ ваҡланған һарымһаҡ һалып, 40−60 минут төнәтергә. Сылатҡыс рәүешендә ҡулланырға.


Хужалыҡтарға яңы техника ҡайта. Иң мөһиме эшселәрҙең күңеле булһа, мин шунан рәхәтлек алам, - ти Владимир Погорелов. | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Хужалыҡтарға яңы техника ҡайта. Иң мөһиме эшселәрҙең күңеле…\nХужалыҡтарға яңы техника ҡайта. Иң мөһиме эшселәрҙең күңеле булһа, мин шунан рәхәтлек алам, - ти Владимир Погорелов.\nХалҡыбыҙҙың «Атанан күргән — уҡ юнған», «Алма ағасынан алыҫ төшмәй» тигән әйтемдәре аталы-уллы Владимир һәм Юрий Погореловтарға тулыһынса ҡағыла. Яңы Украинка ауылының тәжрибәле фермеры, Владимир Погреловты, районда яҡшы беләләр.\nУл совхозда 35 йыл ат ҡараусы булып эшләп, хаҡлы ялға сыға. Љул ҡауышырып ултырырға яратмаған ир-уҙаман үҙ эшен – крәҫтиән фермерлыҡ эшен аса. Улы Юрий Владимирович та атаһының юлын һайлай һәм бөгөнгө көндә тәжрибәле фермер булараҡ билдәле. Уларҙың икеһенә ҡарата ла «ер улдары» тип әйтеү бер ҙә яҙыҡ булмаҫ.\nБар ғүмерен тиерлек иртә яҙҙан ҡара көҙгәсә, һәр көнөн таңдан эңергәсә яланда үткәргән ат ҡараусыһы Владимир Погрелов 2005 йылда улы Юрий менән берлектә фермерлыҡ эшенә тотона. Был эш менән маҡсатлы шөғөлләнә башлаусылар араһында улар районда ғына түгел, республикала ла тәүгеләрҙән була. К-744, Т150 таркторҙары, сәсеү агрегаттары, «Вектор» комбайндары һатып алалар ҙа иген үҫтереүгә, мал аҙығы әҙерләүгә дәртләнеп «егеләләр».\nАлдынғы фермерҙарҙың эштәре, яҙғы сәсеүгә әҙерлек кимәле тураһында белешергә барғанда, уларҙың оҫтаханаларында ҙур йәнлелек һиҙелә ине: кемдер тракторҙарҙы тикшерә, икенселәре тырма-катоктарҙы барлай, өсөнсөләре сәскестәргә һуңғы һынау үткәрә, дүртенселәре тиреҫ өйә, бишенселәре орлоҡ таҙартыу комплексын ҡуйырға ер ҡаҙа, алтынсылары иһә яңы ғына алып ҡайтҡан, ниндәйҙер бер робот ҡиәфәтле өр-яңы, заманса ҡеүәтле сәсеү комплексын ҙур ҡыҙыҡһыныу менән ҡараштыра ине. Хатта ауылдың элекке механизаторҙары: «Вәт, замана алға бара, ҡайһылай шәп техника», - тип ҡарап китәләр». Ғөмүмән, бында яҙғы баҫыуға сығыр алдынан була торған ҡыҙыу эш бара. Эйе, Погореловтар хужалығы үҙ хеҙмәтендә заманса технологиялар ҡуллана, техника паркы яңыртыла. Бында уларҙың иҫәбе-һаны юҡ. «Ниндәй техника алып ҡайттылар, мин дә күҙ һалайым әле,» - тип фермер Владимирҙың ҡатыны Вера Погорелова килеп сыҡты. Унан: «Фермерҙарҙың эштәре нисек бара», - тип ҡыҙыҡһынам. «Баҫыу-ҡырҙан ҡайтып килмәйҙәр. Эштәре күп һәм ауыр. Шулай ҙа бар күңелдәрен, көстәрен һалып эшләйҙәр. Үҙем дә ситтә тороп ҡалмайым, ашхананы контролдә тотам, аҙыҡ-түлек етәрлек кимәлдә булыуын тикшерәм, ашнаҡсы менән кәңәшләшеп эш итәбеҙ. Шулай уҡ, эшселәр менән дә хәбәрләшәм. Ғөмүмән, ваҡ эште үҙ өҫтөмә алам. Ирем менән улым йыл һайын яңы техника алып ҡайта. Бер урында тапанып тормайҙар, үҫешәләр. Шуныһы ҡыуаныслы, документ эшен киленебеҙ Оксана алып бара, бухгалтер эҙләп йөрөргә кәрәкмәй. Тәүҙә үҙем булыша торған инем. Ҡағыҙ эше лә ауыр бит», - тине Вера Александровна.\n- Юғары уңышҡа ирешеү өсөн ең һыҙғанып эшләргә кәрәк. Ергә бәйле эштә һауа торошона, аҡса юҡлыҡҡа зарланыу урынлы түгел. Иң мөһиме, эште урынына еткереп, яратып башҡарырға кәрәк, - тип, һүҙгә ҡушылды ғаилә башлығы Владимир Погорелов. – Эшебеҙҙең уң барыуы эшселәрҙән дә тора. Улар үҙ эштәрен яратып башҡарған кешеләр. Йыл әйләнәһенә дүрт кеше рәсми эшләй. Улар өсөн бар уңайлыҡтары булған өй, һыуытҡыс, туңдырғыс, телевизор, мунса һәм башҡалар бар. Кеше эшенән йәм табып, яратып эшләргә тейеш. Уға ғаиләһен аҫырарға, кейенергә, ваҡ-төйәк алырға кәрәк. Ә бының өсөн эш хаҡын, премия түләүҙе йәлләмәйем, шифаханаға юллама һатып алып, ял иттереп тә алам. Эшселәрҙең кәйефе яҡшы булһа, минеке лә күтәренке, - тине тәжрибәле фермер. - Йыл һайын техинка паркы яңыртыла торабыҙ, иҫкеләрен ҡулланмайбыҙ ҙа тиерлек. Үҙем күберәк малсылыҡ менән шөғөлләнергә яратам. Улым иһә игенселек йүнәлешендә хуп күрә. Хужалыҡта 2,5 гектарҙа төрлө культура – бойҙайҙың йомшаҡ һәм ҡаты сортлыһын, арпа, борсаҡ, ноҡот борсағы сәселә. Кульураларҙың һәр береһенә айырым һаҡларға келәт бар. Орлоҡто Љурған, Ырмбур өлкәләренән, «Шәйхмәтов» хужалығынан алабыҙ. Малсылыҡҡа килгәндә, 200 баш эре мал, 300-ләп һарыҡ аҫырайбыҙ. әҙләп сусҡа ла тотабыҙ. Былтырғы йыл быҙауҙарҙы һатманыҡ, мал һанын тағы ла арттырабыҙ.\nУлым Юрий фермерҙарға ҡағылышлы семинарҙарға йыш йөрөй. Мәскәү, Ростов, Санкт-Петербург, Ленинград ҡалалары заводтарында булып ҡайтты. Әйткәндәй, ул Өфө дәүләт аграр университетында агрономлыҡҡа 4-се курста уҡып та йөрөй. Был бик шәп, - тине аяғында ышаныслы баҫып торған фермер.\nЭйе, тырыш фермер үҙен йәиһә эшселәрен генә ҡайғыртмай, ә ауылдаштарын да ҡарай. Һәр яҡлап ярҙам итергә әҙер. Быйыл иһә ауылының юлдарын төҙөкләндерергә, соҡорҙарын түшәргә иҫәпләй. База тирәһендәге юлдарына ҡырсынташ түшәлгән дә инде.\nҒаиләһе менән дә бәхетле Владимир Погорелов. Љатыны Вера менән өс балаға – ике ул һәм бер ҡыҙға ғүмер бүләк иткәндәр. Өлкән улы Александр Новотроицк ҡалаһында үҙ ғаиләһе менән йәшәй. Тау комбинатында эшләй. Отпуск ваҡытында һәр ваҡыт ҡайтып, хужалыҡта ярҙам итә. Ҡыҙҙары Татъяна Ырымбур өлкәһендә тора. Улар ҙа фермерлыҡ эшенә ныҡлап тотонғандар. Кейәүҙәре һәр ваҡыт килеп, тәжрибә уртаҡлашып тора.\n- Ейән-ейәнсәрҙәрем дә хужалыҡта йәштән үк тәжрибә туплайҙар. Ѓаиләм менән бергә тыуған ерҙә хеҙмәт итеү бигерәк күңелле. Ә иң мөһиме, ейәндәрем, улдарым мин башлаған эште дауам итергә теләй, - тип тамамланы һүҙен Владимир Погорелов.\nКөндәлек тормоштарынан тәм һәм йәм табып, үҙ хеҙмәтенең емештәренә ҡыуанып йәшәй бөгөн Яңы Украинка ауылы фермерҙары – аталы-уллы Погореловтар. Ошондай фермерҙар булғанда ауыл йәшәй, гөрләй, тип яҡты уйҙар менән ҡайтыр юлға сыҡтыҡ.


Йыйылышты тыуған яҡты өйрәнеү бүлеге мөдире Айгөл Буранғолова асып ебәрҙе. Беренсе булып яҡты иҫтәлектәре менән Башҡортос¬тандың халыҡ яҙыусыһы Ноғман ағай Мусин бүлеште. Салауат Юлаев исемендәге дәүләт премияһы лауреаты, шағир Хәсән Назар “Ағиҙел” журналы редакцияһында Ғәли ағай менән бергә эшләгән йылдары тураһында һөйләне. Шағир, яҙыусы-сатирик, бихисап халыҡ-ара премиялар лауреаты Марсель Сәлим дә уның тураһында йылы һүҙҙәрен әйтте.\n“Китап” нәшриәте директоры Ил¬һам Йәндәүләтов “Кинйә” романын ике телдә баҫтырып сығарыуҙары тураһында ҙур ғорурлыҡ менән хәбәр итте. Әҙиптең вариҫтары һөйөклө атайҙарының ниндәй кеше булыуы тураһында һөйләп бирҙе.\nКисәне Айгөл Буранғолова Абдул¬хаҡ Игебаевтың “Ғәли Ибраһимов ағайға” тигән шиғыры менән тамамланы.


Иптәш Быкин райком секретарҙарына: “Башҡортостан үҙендә сыҙамлы башҡорт аттары һәм төп милләттәтн сыҡҡан, йәштән үк һыбай йөрөү менән шөғөлләнгән өлгө булырлыҡ егеттәре булыу менән һәр ваҡытта айырылып килде”, тип яҙҙы. Был кешеләрҙе табырға, ойошторорға, уларҙың ...\nСоветтар Союзында йәшәүсе халыҡтар ленинсел-сталинсел милли политиканың дөрөҫлөгөнә үҙ күҙҙәре менән күреп ышандылар. Улар берҙәм татыу семья булып йәшәйҙәр. Халыҡтар араһында элек булған үҙ-ара ышанмаусылыҡ һәм бер-береһенә ҡырын ҡараусылыҡ юҡ инде. Социалистик державаның крепостен бер ниндәй дошмандар ҙа емерә алмаҫтар...\nДрам түңәрәге яҡшы эшләй.\nДәүләкән Башҡорт педучилищеһе эргәһендәге драм түңәрәге һуңғы көндәрҙә яҡшы ғына эшләй башланы. Был түңәрәк йыш ҡына концерттар һәм спектаклдәр бирә. Түңәрәктең биргән концерттарын һәм спектаклдәрен тамашасылар ҡыҙыҡһынып ҡарайҙар һәм уларҙың эшенә яҡшы баһа бирәләр. Түңәрәккә иптәш Бабичева етәкселек итә. Ул түңәрәктең эшен тағы ла яҡшы...\nҠолмөхөмәтов хәҙер цехта элек ике слесарь башҡарған эште бер үҙе алып бара һәм ул ремонтлаған моторҙарҙың сифаты яҡшы…...\nНиколай Островский музейе.\nСочи - Ҡара диңгеҙ ярҙарында ултырған ҡояшлы социалистик ҡала. Хәҙер унда яҙыусы – орденлы Николай Алексеевич Островскийҙең музейе бар.\nОстровский үлер алдынан фәҡәт 11 көн элек кенә үҙенең һуңғы романын тамамлай. Островский яҙа: “Кешеләрҙең мине ауырыу иҫәпләүҙәрен ишетеү миңә ят тойола. Әгәр мин түшәктә ятам икән, ул ауырыу кеше тигән һүҙ түгел...\nБаҡалы районы “Ҡыҙыл шишмә” колхозы председателе иптәш Байбулатов Мөтиғулла Ғиззәтулла улы кооперацияға 2 ярым тонна иген һатты. Ошоноң эсенән 1004 килограмм бойҙай, 1500 килограмм арыш. Кооперациянан метрын 125 һумға костюмлек, хром итек, быйма, 50 метр ситса һәм башҡа товарҙар алды. Ул өҫтәп тағы ла 4 тонна иген һатырға булып, кооперацияға яҡшы пальто әҙерләргә заказ бирҙе. Башҡа колхозсылар ҙа артыҡ игендәрен коопера...\nЕнәйәтсе Мөхөтдиновтең маскаһын йыртырға\nБорай районында милиция бүлегенең инспекторы тарҡалған Мөхөтдиновтең әшәкелектәрен кем генә белмәй.\nУл халыҡ дошмандарын һәм енәйәтселәрҙе яҡлап ҡалдырыуҙа дан алған кеше. Мөхөтдинов 1936 йылда “Яңы юл” колхозының элекке председателе М.Абдрахмановтың ҡоротҡослоҡ эштәрен йәшереп килә. Әлбиттә, ул был енәйәтен бушҡа ғын...\nМәскәү, 20. Бөгөн столицаның Ҙур театрында ВЧК-ОГПУ-НКВД-ның 20 йыллығына арналған тантаналы йыйылыш булып үтте. ..Почетный Президиумда Сталин, Молотов, Каганович, Ворошилов, Калинин, Андреев, Косиор, Микоян, Чубарь, Жданов, Ежо...\n“Башҡортостан”, 21 декабрь 1937 йыл, “Ҡыҙыл Башҡортостан”, 21 декабрь 1938 йыл.\nВерховный Судтың хәрби коллегияһында.\n1937 йылдың 16 декабрендә ССР Союзы Верховный Судының хәрби коллегияһы … ябыҡ суд ултырышында А.С.Енукидзенең, Л.М.Карахандың, Л.Д.Орахелашвилиҙең, Б.П.Шеболдаевтың, В.Ф.Лариндең, А.Д.Метелевтың, В.М.Сукермандың һәм Б.С.Штейгерҙең эшен ҡараны, улар Тыуған илгә хыянат итеүҙә, террористик эшмәкәрлеге алып барыуҙа...\nМалдарға Бөтә Союз переписе тураһында.\nСССР Халыҡ Комиссарҙары Советының 1937 йыл 19 ноябрь ҡарары тәртибендә Бшҡортостан АССА-ы Халыҡ комиссрҙары Советы 1938 йылдың 1 ғинуарына торошо буйынса малдарға Бөтә Союз переписе тураһында ҡарар сығарҙы.\nУҫал уй менән малдарын иҫәпкә алыуҙан йәшергән, перепись үткәреүгә иғтиьарһыҙ ҡараған һәм хужалыҡ шулай уҡ мал...\nБаймаҡ районы үҙенең алтын промышленносы менән күптән мәғлүм район. Революцияға тиклем уның ер аҫты байлыҡтары тау заводчиктәре һәм сит ил консессионернҙары тарафынан эшләнеп, улар унда алтын һәм баҡыр табалар ине. Заводтарҙа эшселәр сикһеҙ ауыр шарттарҙа эшләгәндәр. 1914 йылда инглиз Лесли Уркварт тарафынан Баймаҡта баҡыр и...\nХәҙер илебеҙ ауыл хужалығы йылын тамамлап, 1938 йылда сталинсел 7-8 миллиард бот урожай өсөн көрәштең тәүге этабына инде. 1938 йылда сталинсел юғары урожай өсөн көрәшкә әҙерлектә, хәҙерге көндә, тракторҙарҙы ремонтлау эше иң мөһиме булып тора. МТС һәм МТМ директорҙары быйыл 1550 тракторҙы капиталь ремонттан, 2235 тракторҙы урта ремонттан үткәреүҙе 1938...\nРайонда 50 дана ғына газета.\nКөйөргәҙе районында йәшәгән халыҡтарҙың күпселеген башҡорттар тәшкил итәләр. Шулай булғас, әсә телендә сыҡҡан газеталар бында күп кенә һанда таралырға тейеш ине, ләкин районда ни бары 50 дана ғына “Башҡортостан” газетаһы тарала. Райком хеҙмәткәре Ғафаров һәм район бшҡарма комтеты секретаре Иҙрисевтәргә “учреждение өсөн исмаһам бер генә дана булһ...\nЙомағужа. 12 декабрь бығаса булмаған күтәренкелек менән үтте. Һайлаусылар ойошҡан хәлдә тәртипле колонналар менән һайлау участкаларына килделәр. 18 йәшлек егеттәр һәм ҡыҙҙарҙан алып, иң ҡарт һайлаусыларға тиклем бөтәһе лә иң яҡшы байрам кейемдәренә кейенгәндәр, бөтәһе лә шат күңелле. Иштуған һайлау участкаһына 95 йәшлек Андреев бабай, 86 йәшлек Ибраһимова әбей һәм башҡалар килделәр һәм улар совет халҡының иң яҡшы улда...\n“Башҡортостан” гәзите, 14 декабрь 1937 йыл.\nӨфө трамвай юлында ошо йылдың ноябрь айында 817 мең 292 кеше ташылған. Был айлыҡ планға сағыштырғанда 124,9 процент.\nӨфө трамвай юлында өс веткаға 13 вагон бар. Был билдәле хеҙмәтсәндәрҙе трамвай юлында йөрөүгә булған киң һорауҙарын тултыра алмай. Трамвайҙа йөрөүселәрҙең һаны арта. Һуңғы ваҡыттарҙа вгондарҙа ныҡ тығыҙлыҡ һиҙелә. Был бигерәк тә типографияға тиклем булған юлда осорай. Етмәһә был юлда бар...\n“Башҡортостан” гәзите”, 13 декабрь, 1937 йыл.\nДәүләкән, ун икенсе декабрь. Район үҙәгендәге 3-сө һайлау участкаһына сәғәт биштән үк һайлаусылар йыйыла башланы. Тимер юл эшселәре ойошҡан рәүештә килделәр. Һайлауҙар нәҡ сәғәт алтыла башланды. Участкала культура эштәре яҡшы ҡуйылған. Ял итеү залында шахмат, шашка кеүек төрлө уйындар, патефон һәм башҡаһы бар. Бер яҡта медпунтк һәм балалар бүлмәһе эшләй...\nКоммунистар һәм партияһыҙҙарҙың блогы кандидаттарына бер күңелдән тауыш бирәйек.\nБашҡортостан хәҙер большевиктар партияһы етәкселеге аҫтында сәскә атыусы социалистик республикаға әүерелде...1925 йылдан алып 1936 йывлға тиклем Башҡортостан промышленносына 547 миллион һум сумма һалынды. Һуңғы ун йыл эсендә 79 фабрика һәм завод төҙөлдө. ..Башҡортостандың ауыл хужалығы ҡайтанан ҡоролдо. Башҡортостанда 107...\n“Башҡортостан”, 11 декабрь, 1937 йыл. “Ҡыҙыл Башҡортостан”, 10 декабрь, 1938 йыл.\nГражданин һайлаусыға кәңәштәр.\nЭлек һинең телең дә юҡ ине -\nХәҙер һин – хоҡуҡлы гражданин.\nЛенин, Сталин һине кеше итте,\nБәхетле яһаны тыуған ил!\nЭлек һинең һү-ҙең юҡ ине,\nБулманы ватаның, тауышың.\nҺайлау хоҡуғының ҡәҙерен бел!\nИртәгә – 12 декабрҙә, һайлауға килерҙән алда, партия Үҙәк Комитетының һәм профессиональ союздар Үҙәк Сове...


Сәрби әбей, һалҡын тиргә батып, өшөп уянды. Имеш, ул ҡара урманда улының ҡайҙалыр алыҫта ишетелгән тауышына ашыға, ә урман һаман ҡараңғылана һәм ҡуйылына бара. Тирә-яҡтан уға оҙон бармаҡлы йөнтәҫ ҡулдар һуҙыла, баш осонда ғына, ҡот осҡос тауыштар сығарып, дәү-дәү ҡоштар әйләнә, ағас төптәрендә, күҙҙәрҙе арбап, йыландар ыҫылдаша. Сәрби әбей улына ҡысҡыра, әммә үҙенең тауышын үҙе ишетә алмай, тик Тимерйәндең һаман да: «Әсәй! Әсәй!» - тип һөрәнләгәне генә ҡолағына салына. Йүгерә торғас, ҡапыл уға ҡап-ҡара ҙур бер ҡул һуҙылды. Сәрби әбей ситкә тайпылғайны - йығылып барғанын тойҙо. Шул минутта ул йән әсеһенә ҡысҡырып ебәрҙе һәм... уянып китте. Сәрби әбей тороп ултырҙы ла, хәле бөтөп, бисмиллаһын уҡырға кереште. Юрғанын һирпеп ташлап, иҙәнгә төштө - ҡурҡыныс төшөнән тиҙерәк арынырға теләп, шәл ябынды ла урамға сыҡты...\nТыуып килгән иртә ғәжәйеп матур һәм йылы ине. Мағаш башынан әкрен генә таң һыҙыла, иртәсел ҡоштар сутылдаша. Бәпкә үләндәрендә ысыҡ тамсылары һикерешә. Әйләнә-тирәнең тыныслығын һаҡлап, өй артында олпат ҡайын ҡоласын йәйгән...\nСәрби әбей төшөн нисек юрарға белмәне. «...Ҡайтып килерме икән әллә Тимерйәнем?..» Төрлөсә уйлап ҡараны әбей, әммә болоҡһоған күңелен йыуатырлыҡ бер генә яуап та таба алманы. Башынан Тимерйәне сыҡманы: уның бөтә ғүмере, тормошоноң бәхетле һәм бәхетһеҙ минуттары ошо берҙән-бер улы менән бәйләнгәйне шул...\nБынан утыҙ йылдан ашыу элек һуғышҡа киткән Тимерйәне ошо мәл ҡайтып төшөр кеүек тойолдо, таныш аяҡ тауышы ишетелмәҫме тип, Сәрби әбей ҡапҡа төбөндә бер аҙ баҫып та торҙо.\nКисәге кеүек кенә хәтерләй әсә ул көндө. Эйе, бөтәһе лә кисәге кеүек кенә: кисләтеп, эңер төшкәс кенә килтереп биргәйнеләр повестканы. Тимерйән һуң ғына эштән ҡайтты ла, йыйынып, иртән китеп тә барҙы. Район үҙәгенә тиклем оҙатҡайны улын.\nСәрби әбей, нимәлер иҫенә төшөрөп, йәһәт кенә өйгә инеп, һандыҡты асты ла, улының өр-яңы газетаға төрөлгән, һарғайып бөткән хаты менән фотоһын алды. Ғәйшә килендең тәҙрә ҡаршыһынан үтеп барған Әлфиәһен саҡырып:\n- Ҡыҙым, Тимерйәндең хатын уҡып ҡына бирсе. Бөгөн ниңәлер төшөмә керҙесе, - тип, хатты уға тотторҙо.\nӘлфиәнең ошо хатты күп тапҡырҙар уҡығаны бар. Был Тимерйән ағайҙың тәүге һәм һуңғы хаты икәнен дә белә. Ҡыҙ һәр ваҡыт уны үҙенсә үҙгәртеп, һүҙҙәр өҫтәп, яңыртып уҡый. Сәрби әбей иламай, ваҡыт-ваҡыт «баламды» тип шыбырҙап ҡуя ла, уҡып бөткәнсе, башҡа һүҙ өндәшмәйенсә, тыңлап ултыра. Хатты уҡығас, күңеле күтәрелеп, йөҙө асылып китә уның. Ошо ваҡыт Тимерйән килеп керер ҙә ҡосағына ташланыр, әйтерһең.\nӘлфиә сығып йүгергәс, Сәрби әбей улының пальтоһын ихатала ҡаҡҡылап-һуҡҡылап кире сөйгә элде. «Ҡайтыу менән кейҙереп ҡарармын. Наҡыҫланғандыр ҙа инде. Бер-ике кейҙеме-юҡмы, китеп тә барҙы. Эй, балам...» Унан һуң Сәрби әбей һандыҡ төбөнән улының өр-яңы ботинкаһын сығарҙы, сепрәк менән һөрткөләп, оҙаҡ ҡына ҡарап ултырҙы, һандыҡты һаҡ ҡына япты ла тағы уйға талды. «Ҡайғырма, әсәй, Тимергә ни булыр, тиһең. Гитлерҙең башына етеп ҡайтырмын, бына күрерһең, тигән бит әле. Бәй, ул йөҙө ҡараның муйынын бороуға ла хәтһеҙ генә йылдар үтте түгелме һуң? Ни эшләп һаман ситтә йөрөй икән улы? Бына ғәжәп... Эше барҙыр инде, өйҙә лә гел генә шулай тине лә сапты бит. Бушағас та ҡайтыр, ҡайтыр балам...»\n«Рәбиғә әбейҙән алып торған икмәкте үҙем ҡайтҡас индерермен», - тигән. Ул киткәндә үҙебеҙҙең икмәктең бөткән сағы булдымы икән ни?.. Аптыраҡ... Хәҙер колхоз биреп тора, күпме теләйһең, шул ҡәҙәре яҙҙыр ҙа ал...» Сәрби әбей ҡапыл ғына торҙо ла, йәш килендәр кеүек елкенеп йөрөп, ҡамыр баҫты. Мейес яғып ебәрҙе - түҙемһеҙләнеп көтә-көтә, икмәген ултыртыр ваҡытты саҡ еткерҙе. Унан, сәй эскеләгәнсе, икмәк бешеп тә сыҡты. Әбей, уларҙы бик ҙур һаҡлыҡ менән генә мейестән алып, өҫтәлгә теҙеп ҡуйып, өҫтәренә май яғып сыҡты ла, берәүһен ап-аҡ таҫтамалға урап тотоп, ихатаға сыҡты.\nБаҙыҡ ҡына атлап ҡапҡаға етеүе булды, үрге урамдан төшөп килгән һалдатты шәйләп, ҡатты ла ҡалды.\n«...Тимерйәнем... төшөм юҡҡа булмаған икән...» Әбейҙең башына килгән иң беренсе уйы шул булды. Ул ҡапыл ғына хәлһеҙләнеп киткән ҡулдары менән әсикмәкте күкрәгенә тағы нығыраҡ ҡыҫты ла түҙемһеҙлек менән һалдаттың килеп еткәнен көттө.\n- һаумыһығыҙ, әбей! - һалдат ике аҙымды бер итеп килеп тә етте, әбейҙең һаман төҫмөрләй алмай йонсоғанын күреп:\n- Танымайһығыҙмы? Шатморат бит, Рәбиға әхирәтеңдең ейәне булам, - тип өҫтәне, күрешергә ҡулын һуҙып.\n- Ә шулаймы ни? Тимерйәнем тип торам бит... - Әбей иҫәнләште лә һалдаттың арҡаһынан еңелсә генә һөйөп алды.\n- Отпусҡаға ҡайтып килеүем, әбей.\nСәрби әбей, ситкә ҡарап, саҡ ҡына тынып ҡалды, кинәт күңеле болоҡһоп киттте.\n- Эй, онотоп торам. Тимерйән киткәндә, Рәбиғә әхирәттән бер әсикмәк алғайныҡ, ҡайтҡас та индерермен, тиһә лә, бурысты биреп ҡуяйым, әллә ҡасан ҡайта үҙе. Осрап, һәйбәт иттең әле. Мә, улым, - Сәрби әбей әсикмәкте Шатморатҡа тотторҙо ла: - рәхмәт инде әхирәткә, - тип өҫтәп ҡуйҙы.\nУнан һалдатты тағы бер һөйөп алды ла, баҙыҡ баҫып, өйҙәренә инеп китте...


Тауыш биреп ташламалы хаҡҡа ризыҡ алыу акцияһы был юлы ла уҙғарыла\nБашҡортостанда Рәсәй президентын һайлау өсөн бюллетендар баҫтырылып бөткән. Ил буйынса 109 миллионға яҡын баҫылһа, республикала тауыш биреү хоҡуғына 2 миллиондан ашыуыраҡ кеше эйә. Башҡортостанда бюллетендар 3 телдә- башҡортса, татарса һәр урыҫ телендә баҫылды. Был эш менән Өфөләге Китап нәшриәте шөғөлләнде. Тауыш биреү ҡағыҙҙары хәҙер төбәк һайлау участкаларына оҙатыла. Бынан артабан бюллетендар урындарға ебәрелә. Анан һуң һәр береһенә махсус һаҡлау маркаһы йәбештереләсәк.\nРеспубликала һайлауға бюллетен баҫып һәм участкалар асып ҡына әҙерләнмәйҙәр- республика эшҡыуарҙары Һайлауҙа ҡатнаш һәм бүләк ал тигән саҡырыуын мартта ла уҙғара. Мәғлүм булыуынса, тәүге тапҡыр улар ошондай эште декабрҙә Дума һайлауында ҡулланғайны. Уның асылы шул- 2-се март һайлау участкаларына килеүселәргә рәхмәт тип аталған ҡағыҙ биреләсәк. Ошо талондар менән магазиндарҙа ташлама менән файҙалланып буласаҡ. Ташламалар хоҡуғы биргән ҡағыҙ менән һайлау көндө генә файҙаланып буласаҡ. Йәғни, һайлау участкаһында бирелгән талон менән башҡа көндәрҙә файҙаланып булмай, ул ғәмәлдән сыға.\nАкцияны ойоштороусылар әйтеүенсә, был һайлауҙар хаҡындағы ҡануниәтте боҙоу, халыҡтың тауышын һатып алыу тигәнде аңлатмай. Ассоциация был өлкәләге белгестәр менән кәңәшләшкән. Йәғни һайлауға бар һәм бүләк ал акцияһы барлыҡ талаптарға тура килә.\nӘ бына халыҡтың был акцияға ҡарашы нисек һуң. Күптәр 5 процент ташлама менән “халыҡты алдайҙар, ташламалар ҙурыраҡ булһын ине”, тип иҫәпләй. Декабрь һайлауҙары мәлендә шундай хәлдәр ҙә булды. Һайлау комиссияһы ағзаларының ҙур кинәнес менән тапшырған купондарын һайлаусылар ошонда уҡ торған сүп биҙрәһенә лә ташлап киткеләне. Саҡырыуға ышанып кино ҡарарға барыусылар икешәр сәғәт сират тороп та билет ала алмай таралышты.


Мин театрга барзым. Барлык тошонше | Образовательный портал EduContest.Net — библиотека учебно-методических материалов\nМин театрга барзым. Барлык тошонше\nУҡытыусы Монасипова Гөлсөм Мөбәрәк ҡыҙы\nДәрес Башҡорт теле\nДәрес төрө Яңы тема өйрәнеү дәресе\nДәрес темаһы Мин театрға барҙым. Барлыҡ төшөнсәһе.\nМаҡсат Фонетик күнегеүҙәр һәм һүҙлек байытыу буйынса гәзит-журналдарға таянып күнегеүҙәр эшләү. Барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелешен балаларға еткереү. “Мин театрға барҙым” тексы өҫтөндә эшләү. Уға нигеҙләнеп ҡылым темаһы буйынса күнегеүҙәр башҡарыу.\nБалаларҙың танып-белеү активлығын үҫтереү, иғтибарлылыҡ, тәрбиәлелек, дуҫлыҡ сифаттарын үҫтереү.\nТеатр сәнғәтенә һөйөү тәрбиәләү, башҡорт телендәге гәзит-журналдарға ҡыҙыҡһыныу уятыу.\nТөп терминдар, аңлатмалар Барлыҡ төр, юҡлыҡ төр\nПланлаштырылған маҡсат УУЭ\n-барлыҡ төшөнсәһе һәм уның бирелеше менән таныштырыу;- ҡылымдың барлыҡ һәм юҡлык төшөмсәләрен үҙләштереү, дөрөҫ итеп ҡулланыу;\n-башҡорт теленең орфографик һәм пунктуацион ҡағиҙәләрен һаҡлау;\n- ҡылымдарҙы урынлы ҡулланыу.\n-дәрескә ҡуйылған бурысты аңлап эш итеү;\n-күҙәтеүҙәр һәм сағыштыруҙар аша һөҙөмтәләр яһай белеү;\n- үҙ эшеңә баһа ҡуя белеү;\n-үҙ фикереңде теүәл еткереү.\n-дөрөҫ һөйләм булдырыуға ынтылыу;\n-үҙ фекереңде әйтә белеү;\n-иптәшеңде тыңлай белеү;\n-фекереңде дәллиләй белеү.\nШәхескә ҡагылышлы УУЭ:\n-дөрөҫ һөйләм булдырыуға ынтылыш;\n- үҙ фекереңде әйтә белеү;\n- иптәшеңде тыңлай белеү;\n-фикереңде дәллиләй белеү.\n- дәрестең маҡсатын билдәләү;\n- эшсәнлекте планлаштырыу;\n-дөрөҫтән дөрөҫ түгелде айырыу;\n-таныш араһынан таныш булмағанды билдәләй белеү;\nТанып –белеү УУЭ\n-уҡыу мәсьәләһен ҡуйыу;\n-һөйләмдәрҙә кәрәкле формалағы өндәрҙе һәм һүҙҙәрҙе табыу;\n- бирелгән схема буйынса ҡылымдарҙы төрлө формаға ҡуйыу;\n-ҡылымдарҙы юҡлыҡ формаһына күсерә белеү;\n-башҡаларҙың яуаптарын ишетеү һәм тыңлау;\n-үз фекереңде теүәл еткереү;\n-үз фекереңә ышандыра белеү;\n-башҡаларға аңлайышлы итеп һөйләү.\nУҡыусылар менән иҫәнләшеү. Ыңғай психологик климат тыуҙырыу.\nДежур уҡыусы менән әңгәмә.\n- Һаумыһығыҙ, уҡыусылар. Тынысландыҡ. Башҡорт теле дәресен башлайбыҙ.\n2. Фонетик күнегеү. Үҙебеҙҙе башҡорт теленә көйләп алайыҡ әле, бирелгән шиғырҙы уҡыйыҡ:\n“Йәншишмә”, “Йәшлек”, “Аманат”,\nМиләттемә йырлай дан!\n- Уҡыусылар, бында нимә тураһында һөйләнелә? Ниңә был һүҙҙәр тырнаҡ эсенә алынған? (Был Башҡортостанда сыҡҡан гәзит-журналдар исемдәре)\n- Һәр берегеҙҙең партаһында Башҡортостаныбыҙҙа сыҡҡан гәзит-журналдар ята. Улар менән таныш инегеҙме? Бына шундай матур гәзитттәр сыға башҡорт телендә. Хәҙер биш-алты минут гәзит-журналдар менән эшләп алабыҙ.\n- Гәзиттәрҙе әйләндереп-тулғандырып ҡарап алдыҡ та, иң оҡшаған мәҡәләне һайлап алдыҡ. Ҡулыбыҙға ручка, ҡәләм алабыҙ ҙа тиҙ генә бер минут эсендә ә хәрефтәрен табып уны түңәрәкләтеп алдыҡ. Ваҡыт китте!\n- Хәҙер тиҙ генә һанап сығығыҙ, кем нисә “ә” хәрефен тапты икән?\n- “Ә” хәрефенә башланған (уртала, аҙаҡта булған) һүҙҙәрҙе уҡыйыҡ. Кем ә хәрефе иң күп осраған һүҙҙе тапты? Уҡыған мәҡәләлә ҡайһы һүҙ һеҙгә аңлашылманы? Кем белә был һүҙҙе? Һеҙ һайлаған мәҡәләлә һүҙ нимә тураһында барҙы?\n- Афарин! Бер минут эсендә гәзиттән һеҙ күпме мәғлүмәт алдығыҙ! Шундай мөғжизә бит ул гәзит-журналдар. Бик әүҙем класс икәнһегеҙ! Миңә бигерәк тә ... эшләүе оҡшаны.\n3. Үткән теманы ҡабатлау.\nҺандарҙы һүҙ менән әйтегеҙ:\nБашҡортостанда башҡорт телендә 10 журнал һәм 39 гәзит сыға. “Йәшлек” гәзитенең тиражы 6837 дана.\nҠылымдарҙың заманын билдәләгеҙ:\nКисә еләккә барҙыҡ. Иң күп еләкте мин йыйҙым. Әсәйем унан тәмле итеп ҡайнатма эшләйәсәк.\nҺөйләмдә нисә сифат бар:\nМин болонда ап-аҡ, зәп-зәңгәр, һап-һары һәм ҡыҙғылт сәскәләр осраттым.\nӘсәйемдең ашы һәр ваҡыт бик тәмле, төрлө-төрлө.\nДәфтәрҙәрҙе асып, бөгөнгө датаны, көн исемен яҙып ҡуяйыҡ. Класта эш. Тема: “Барлыҡ төшөнсәһе”\nБөгөн беҙ һеҙҙең менән бик күп эш эшләп өлгөрөрөгә тейешбеҙ. Беренсенән, башҡорт телендәге барлыҡ төшөнсәһе менән танышырға, күнегеүҙәр эшләргә, икенсе маҡсат: текст менән эшләргә, ҡылымдың барлыҡ-юҡлыҡ формалары менән танышырға.\nБашҡорт телендә барлыҡ төшөнсәһе бар һүҙе һәм -лы, -ле, -ло, -лө ялғауҙары менән билдәләнә. Мәҫәлән,\nторттың балы бар – баллы торт\nуҡыусының белеме бар - белемле уҡыусы\nсәйҙең һөтө бар – ...\nӨс уҡыусы таҡтала, ҡалғандары дәфтәрҙә эшләйбеҙ ( 111-се күнегеү)\nСәскә... болон Бала... ҡатын\nБассейн... балалар баҡсаһы Аҡса... кеше\nАфарин! Дәффтәрҙәрҙә матур яҙаһығыҙ, шундай матур дәфтәрҙәр бар.\nДәресебеҙҙең был өлөшө тамам. Ә хәҙер физминутка.\n- Уҡыусылар! Ә хәҙер мин һеҙгә “Театр” исемле шиғырҙы уҡып китәһем килә. Тыңлап ҡарағыҙ әле.\nТеатр – яҡтылыҡҡа, нурға илтә,\nКире юлға ебәрмәй, уңға илтә.\nТеатр көлдөрәлер, уйнаталыр,\nТағы үткән ғүмерҙе уйлаталыр.\nКүрерһең унда үҙ хәлең, көләрһең –\nКөләрлек булһа – булмаһа иларһың.\nУҡыусылар был ҡайһы шағирҙың шиғыры икән? (Ғабдулла Туҡай)\nУҡыусылар, әлеге шиғырҙа һүҙ нимә тураһында бара? (Театр тураһында)\nТуҡай театрҙы ниндәй сифаттарға эйә ти?\nЭйе, тағы ла бер мөғжизә – ул театр, ул кешелә бына шундай хис-кисерештәр тыуҙырыуға һәләтле.\nҺеҙ ниндәй театрҙарҙы беләһегеҙ? Ҡайһыһында булғанығыҙ бар?\nДәреслек менән эш. “Мин театрға барҙым”. (118-се күнегеү, 59-сы бит)\nТекст өҫтөндә эшләү.\n- Был текст нимә тураһында?\n- Текстағы хәлдәр, тәҫортаттар кем исеменән бирелә?\n- Ул ҡайһы ҡалаға килгән?\n- Ул Өфөгә кемгә ҡунаҡҡа килгән?\n- Был малай нимә менән ҡыҙыҡһына?\n- Ул һеҙгә оҡшаймы?\nТөркөмдәр менән эшләйбеҙ.\nӘйҙәгеҙ ҡылымдарҙы табайыҡ. Улар барлыҡта бирелгәнме әллә юҡлыҡтамы? (Барлыҡта)\nӘйҙәгеҙ ҡылымдарҙы юҡлыҡҡа ҡуйып уҡып ҡарайыҡ. Ҡылымдың юҡлыҡ формаһы –ма, -мә ялғауы ҡушып яһала.\nМәҫәлән, уйла, уйлай, уйлайым – уйлама, уйламай, уйламайым\nАша, ашай, ашайым - ..., ..., ... .\nУҡы, уҡый, уҡыйым - ..., ..., ... .\nАфарин! Маладистар! Теүәл, матур яуаптар биреп ҡатнашып ултырҙығыҙ.\nӨйгә эш. 118-се күнегеү (2). Үҙегеҙҙең киноға йә театрға барыуығыҙ тураһында һөйләгеҙ.\nТеманы бик матур үҙләштергәнһегеҙҙер тип уйлайым. Дәрестәге эшегеҙ өсөн мин ...... “бишле” билдәләре ҡуям.\n- Дәрестә миңә ... оҡшаны.\n- Дәрестә мин ... өйрәндем.\n- Дәрестә мин ... аңланым.\nДәрес тамам. Барығыҙға ла рәхмәт!\nМин театрга барзым. Барлык тосхонсхе\nБарлык хонрлр д якхшы барлык хонрлр кирк\nАнтропонимические топонимы с.ерги-барлык 0\nЕрги-барлык суурда чыраа-булактарда черлер аттары\nФигылнен барлык-ыуклык формасы. Презентатсия мицрософт оффице поwерпоинт\nМин — укытуцхы\n← Игра викторина для началных классов в мире интересного Игра- викторина для ст гр кхозяин светофор →


Ата-әсә тәрбиәһе - илһөйәрлек нигеҙе » Яйыҡ гәзите | Газета Яик\nЯйыҡ гәзите » Мәғариф, мәҙәниәт » Ата-әсә тәрбиәһе - илһөйәрлек нигеҙе\nАтайым Сәйфулла Ямалетдин улы Ишмөхәмәтов йәйге оҙон кистәрҙә тышҡа сығып эскәмйәлә ултырырға ярата ине. Бына уның янына йәш-тәше Хөснулла Шәйәх-мәтов бабай, туған те-йешле артиллерист Яхья ағай, күрше Хафиз бабай килеп ҡушыла. Хафиз бабайға граждандар, Бөйөк Ватан һуғышын үтеп, иҫән ҡайтып, Мәрфуға әбей менән оҙаҡ йәшәп, бәхетле ҡартлыҡ кисерергә насип булды, ә бына берҙән-бер улы - Ғәбделүәле яу ҡырынан ҡайтманы.\nҺәүетемсә бер-береһен мәрәкәләп, яу ҡырҙа-рында ятып ҡалған тиҫ-терҙәренең холоҡ-фи-ғелдәрен барлап сығалар.\n- Ярай, шөкөр итәйек, иҫән ҡайтып ғаиләләр ҡорҙоҡ, балалар үҫтерҙек, инде үлһәк тә үкенмәйбеҙ. Ә бына Сәйфетдин, Зыкырия, Ғәбделүәлеләр бит кәләш тә алып өлгөр-мәнеләр, әрәм булдылар, - тип үкенестәрен бел-дерәләр. Ә улар әле 40-ты үткән ир-уҙамандар, үлһәләр ҙә үкенмәйҙәр инде, йәнәһе.\nТаныштар, туғандар килһә, атайым уларҙы түше тулы орден-ми-ҙалдар тағылған хәрби гимнастерка кейеп, әсә-йем Рауза Зиннәтулла ҡыҙы менән йәнәшә төшкән фото янына алып килә лә: «Командир пулеметного расчета, системы «Максим» гвар-дии старший сержант, кавалер ордена «Слава» III степени, дважды «За отвагу», - тип наградала-ры тураһында үтә лә ҙур ғо-рурлыҡ менән бәйән итә.\nҺуғышҡа тиклем 7 класс белеме булған ата-йымдың хәтере шәп ине. Яуға Сапун-горала инә, ә еңеүҙе Кенигсберг ҡәлғәһендә ҡаршылай. Командирҙар курсына ебәрһәләр ҙә: «Ауылда яңғыҙ әсәйемә ауырлыҡ етәрлек төштө», - тип бармай. Әммә аҙаҡтан үкенеп тә ҡуя ине. Яратҡан йыры «Өс танкист» булды. Йомшаҡ тәбиғәтле, яр-ҙамсыл, изге күңелле атайым үҙе кисергән тормош тәжрибәһенән сығып беҙҙе юҡты-барҙы күрмәҫкә өйрәтте, үтә лә белдекле булыуҙан тыйып үҫтерҙе. «Белдем - күп һүҙ, белмәнем - бер һүҙ» тигән мәҡәле иҫтә, уның мәғәнәһен үҫә төшкәс кенә аңланыҡ.\nАтай-әсәйемдең тәүҙә бер-бер артлы 4 ҡыҙы тыуа: Рәйлә, Фәүзиә, Нәйрә, Нәжибә. Атайым һуңынан тыуған ике улына сикһеҙ ҡыуанды, шул ҡыуанысы әсәйгә лә йоҡҡан ине. Инде ир етеп үҙҙәре атай булған ике улын әсәйем: «Атайыңдың күҙ ҡараһылай күргән улдары, иҫтәлеге ҡус-тыларығыҙ менән татыу ғына йәшәгеҙ», - тип беҙҙән йөн ойоҡтар бәй-ләп бирергә һүҙ алыуы - балаларына оло һөйө-үенең сағылышылыр инде. Малайҙарға кәләш алып, өй һалышып би-рергә ине хыялы…\nӘсәйемә: «4 ҡыҙыңа төрлө-төрлө исемдәр ҡушҡанһығыҙ, кеше ҡыҙҙары гөл дә, нур ҙа, ай»,- тип ризаһыҙлыҡ бел-дерһәм, әсәйем: «Әллә, өләсәйҙәр менән үҫкәс ней, өләсәйҙәрҙе тыңлап төрлө тарихи ваҡиға, иҫтәлеккә бәйле исемдәр ҡуштыҡ», - тип яуаплай. Рәйлә - шәфҡәт туташы, апайымды ҡабул иткән. Фәүзиә - атайымды яу ҡырынан алып сыҡҡан санитарка. Нәжибә - әсәйемдең бер партала ултырған әхирәте, үҫкәс исемдәрен ҡыҙҙарына ҡушырға вәғәҙәләр биргән булғандар. Ә минең исемем - Нәйрә. Йома көнө тыуғас, мине Йомабикә тип тә уйлағандар. Өләсәйҙең бик аҡыллы, спортсмен ҡыҙы иртә һәләк булған. Нәйрә кеүек аҡыллы, батыр булып үҫер тигән. Исемем - йәдкәр, есеменә торошло булдымы икән?\nСәғит - Таиба өләсә-йемдең Өскүл ауылындағы ҡустыһы, Инсаф - ят исем, тәүфиҡлы, инсафлы бала булһын тип ҡушҡандар.\nХәҙер йәштәр шулай ата-әсәй, өләсәй-олатай фекеренә ҡолаҡ һалһалар Эвелина, Аделиналар күп булмаҫ ине лә бит. Оло мәғәнә, иҫтәлек итеп ҡушылғас, бүтәнсә беҙ исемдәребеҙгә ҡарата ризаһыҙлыҡ белдермәнек.\nАтай-әсәйемдең һәр аҙымы мәҡәл-әйтем, тормош тәжрибәһенә нигеҙләнгән тәрбиә алымы булды. Атайым: «Һайыҫҡан балаһын ике яғыңа ҡара ла бер соҡо, тип өйрәтә икән, ә һайыҫҡан балаһы ике соҡой ҙа бер ҡарай икән. Һайыҫҡан быны күргәс, һай моңло ҡоштоң ба-лаһы ла моңло ҡош шул, тигән». Һәр кемдең балаһы үҙенә ғәзиз икәнлекте аңлата. Аң-белемгә зирәк атайыма, әсәйемә артабан уҡырға мөмкинселек булмай, шуғалыр ҙа улар беҙҙе, ҡыҙҙарын уҡытыусы итеп күргеләре килде.\nУҡытыусы - таҙа эш, портфель тотоп ҡына мәктәпкә баралар ҙа ҡайталар тип уйлайҙар ине. Таҙа эш булһа ла, уҡытыусы эше ваҡыт менән иҫәпләшмәй, үҙеңде тотошлайы менән балаларға бағышлауҙы талап итә. Бушамай киткән саҡтарымда әсәйем: «Ир үлер ҙә - дан ҡалыр», - тип уҡытыусылыҡ хеҙ-мәтебеҙҙе ир-егетлек ки-мәленә күтәреп, бәҫен арттырып ебәрер ине. Сит-ят ерҙәргә сығып йөрөмәһә лә, әсәйемдә илһөйәрлек тойғоһо бик көслө булды. Һөргөнгә ебәрелеп, шунда тороп ҡалған Тәлғәт бабай отпускыға ҡайтһа, әсә-йемдең йырлауын үтенә, үҙе тәгәрәп ятып илай торған булған. Шуғалыр ҙа ер-һыу, тыуған төйәк төшөнсәләренә оло мә-ғәнә һала, ихтирам һаҡлай ине. Болдорона сыға ла: «Эй, Арҡырымды, Торһайымды ҡарап торам әле. Бер ерем ауыртманы, һынманы, абынманым-һөрлөкмәнем, Торһайҙа еләк ваҡ, аша төшөп Өскүл яланынан турғай башындай эре еләк тиреп ҡайта инем. Эре еләкте Белорет баҙарында мәрйәләр һә тигәнсе сират тороп алалар ине, ҡалай шәп булғаным», - тип шөкөр итә. Балалар бәхетенә йыл да еләк уңа ине, сөнки еләк һатып беҙ китап-дәфтәрҙән алып пальто, аяҡ кейемдәре, мәктәп формаларына тиклем ала инек. Берҙән-бер килем сығанағы - атайҙың эш хаҡына ғына ҡарап тормайбыҙ, муйыл, сейә лә һатабыҙ. Муйыл Үрге Урал баҙарында шәп үтә, ҡаҙаҡтар күпләп ала. Үлән, тубырсыҡ тапшырабыҙ. Емеш-еләк өлгөргәнсе әсәй картуфты утап, күмдереп, әрмәк, фуфайкаларҙы күлдә йыуҙырып эште бөтөртә, еләккә төшкәс бөтә көстө емеш-еләк һатыуға туплайбыҙ. Аҡсаның бәҫе, тапҡан малдың ҡәҙере бар ине ул заманда.\nОҙонгүл ауылының бөтә ҡатын-ҡыҙы ла балаларҙы еләк һатып уҡытты, кеше итте. Әсәйҙәребеҙ олоғая төшкәс, матур-матур милли кейемдәр кейеп, аяттар уҡып ауыҙ асырға йөрөнөләр. Дингә юл асылғас, бер-береһенән күсереп, аят-доғалар өйрәнделәр, намаҙға баҫтылар. Беҙ, ҡыҙҙар, хәйер-саҙаҡа таратабыҙ, ҡунаҡ һыйлашырға ярҙам итәбеҙ. Ҡапҡа алдына сығып оҙатышып, Әлмисаҡты йырлайҙар, Салауат әйтәләр. Эй ғүмерҙең онотолмаҫ, йөрәккә уйылып ҡалған илаһи хәтирәләре.\nХәҙер күбебеҙҙең әсәйҙәре баҡыйлыҡҡа күсте, ә беҙгә улар кей-гән яғалары, камзул-күлдәктәре, иҫтәлек-ама-наттары, ҡулдан яҙып бергә тегелгән аят-до-ғалары ғына ҡалды.\nКүңелгә яманһыу саҡ-та мин әсәйемдең күҙ нурҙары һеңеп ҡалған мәрйендәрҙе теҙеп тек-кән яғаһын, көмөш тәң-кәләрен алып һыйпап тынғы табам. Бына исма-һам, ҡомартҡы. Фәүзиә апайыма ла, миңә лә, Рәйлә апайым менән икәүләп бер ҡыш буйы эшләнеләр.\n«Бесәнлектәрҙе сабы-ғыҙ, әрәм итмәгеҙ, ошо ер-һыу өсөн Кирам ба-байҙарым, олатайҙарым күпме ҡан түккән, бесән-леккә барғас һаулыҡ һорашығыҙ, бесәнен эш-ләп бөткәс, икенсе йылда ла иҫән-һау килергә яҙһын, - тип хушлашып ҡайтығыҙ», - ти ине. Ин-саф улы бесән сапмаһа ла йыл да бесәнлеккә алып бара. Ҡайыны аҫтында намаҙын уҡый. Ул ҡайын тирәһен бысратмаҫҡа ҡуша, һәм йырлап ебәрә:\nЭй, һайрай ҙа был һандуғас,\nҺаҙ һайламай бит ул, тал һайлай.\nБыл түрәлек менән был шөһрәт\nИл һайламай бит ул, ир һайлай,\n- тигән юлдары хәтерҙә ҡалған. «Хәҙер донъя көтәм тигән кешегә бесәнлек иркен. Малда ята аҡса, элек беҙҙең заманда берәү ҙә ситкә китмәне, ниндәй ауыр саҡта ла үҙ йәнен үҙе алманы - тип аптырай. - Хәҙерге кешегә әллә ни етмәй, ахырзаман етһә, ир - ҡол булыр, һыйыр - бол булыр. Һәр тыуған көнгә ҡыуанығыҙ, шөкөр итегеҙ», - тип өйрәтә ине. Әсәйем менән атайымдың теләктәре тормошҡа ашты: һәр кемебеҙ үҙ һөнәрен тапты, үҙ урынында, ғаиләһен ҡороп үҙ районыбыҙҙа, тыуған төйәгебеҙҙә ҡартайып киләбеҙ, балаларыбыҙ түгелмәй-сәселмәй, үҙ-ҙәре бала үҫтерә, донъя көтәләр.\nАуылдарҙа ололарҙан күреп, ҡорбандар салып, әруахтарға аят-доғалар бағышлап үткәргән кисәләр йолаға әүерелгән. Иншаллаһ, мәсеттәр асылып, иманға ҡайтып, уны балаларға өйрәтеп, етеш мул тормошта йәшәй ауылдаштарым да. Үҙҙәренән күрмәксе балалары ла шул юлды ҡыуа.\nҒәлимә апай менән Юлай ағай Ғариповтар - минең ут күршеләрем. Үтә лә егәрле, тырыш, ярҙамсыл улар. Ейәне Илсен әрме хеҙмәтен тултырып, Сорғот ҡалаһында эшләп ҡайтты. Раян ейәне юғары белем алып, дипломлы белгес - бөгөн һауа десант ғәскәрендә хеҙмәт итә. Егеттәр иҫән-һау хеҙмәт итер, олатайҙар данын дауам итерҙәр, тип ышанабыҙ. Килендәре Гөлнараға терәк-таяныс улар, ярҙамдарынан ташламайҙар. Ҡыҙҙары Алһыу мәктәптә эш-ләй. Уларҙың бөтә ҡыр эштәрен, йорт эштәрен бергәләп, үҙ-ара яр-ҙамлашып, эштән йәм табып йәшәүҙәре һоҡ-ландырғыс.\nБына шундай быуындар ебен дауам итеүсе тағы бер ғаилә - Алма апай менән Мәжит ағай Ҡаһармановтар. Улдары Сөнәғәт Афған яуын үтеп иҫән-һау ҡайтҡас хәләл ефете Гүзәл Хаммат ҡыҙы менән өс ул үҫтерәләр. Оло улы Урал «Бөйөк Петр» крейсырында хеҙмәтен тултырып ҡайтты, юғары белемле, әле икенсе улдары Эдуард әрме хеҙмәтендә.\nҺуңғы осорҙа уҡыу-сыларыбыҙҙың юғары белемгә ынтылыуҙары, әрме хеҙмәтенә ҙур теләк менән барыуҙары һоҡ-ландыра. Атайымдың телгә алынған йәштәше Хөснулла бабай Шә-йәхмәтов ейәне Рәсим-дең Курил утрауҙарында сик һағы частарында контракт нигеҙендә хеҙ-мәт итеүенә бик ҡыуаныр ине. Хәрби әҙерлек уҡы-тыусыһы Нәҡип Кәтип улы Әюповтан: «Ағай, беҙҙе шундай часҡа ебәрергә ярҙам ит әле», - тип үтенеп тороуҙары, әрмегә барырғамы, әллә уҡыуҙы дауам итергәме тип кәңәш һорауҙары- хәрби әҙерлек буйынса тәрбиә эштәренең юғары кимәлдә булыуының һөҙөмтәһе.\nИр-егеттәр - ил тот-ҡаһы. Беҙҙе һаҡлар, ҡурсалар ҡалҡан барҙа илебеҙ, халҡыбыҙ тыныс йәшәр, Алла бир-һә. Сафта атаһының ҡулына тотоноп Сөнәғәт Ҡаһармановтың улы Айгизәр тора. Афған яуынан иҫән-һау ҡайтҡан Рәшит Фәйзуллиндың улы Салауат атаһынан һоҡланыулы ҡарашын ала алмай. Бына ул ва-тансылыҡ, яугирлыҡ тө-шөнсәләренең олатай-ҙарҙан улдарына, бала-ларына ҡандан аңға, аңдан заңға күсеп, быуындар сылбырында да-уам ителеше.\nАтайҙар менән бергәләп үткәрелгән саралар, патриотик кисәләр, ғаилә байрамдары тәрбиәүи яҡтан үтә лә әһәмиәтле. Тормошобоҙҙоң ыңғай, фәһем алырҙай яҡтары күберәк бит, шулар тура-һында күберәк яҙайыҡ, фекер алышайыҡ. Беҙ динле, иманлы, ветеран олатайҙар-өләсәйҙәр тәрбиәһе алған, йәнен биргән, ҡанды түккән быуын балалары бит әле!\nНәйрә ИШМӨХӘМӘТОВА. Озерный ауылы.


Өфөлә мобиль пункттарҙа привика эшләтеүселәр һаны көндән-көн арта | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБашҡорт дәүләт опера һәм балет театры, Өфөнөң “Башҡортостан” лайф-стайл, “Мега”, “Планета” һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһының “СитиМолла” сауҙа үҙәктәрендә әле вакцина яһатырға мөмкин. Сауза уҙәгенә күптәр кейем һалым артынан килһә, бәғзе берәүҙәр коронавирустан привика эшләтә. Вакцинация пункттары 18 йәше тулған граждандарҙы ҡабул итергә әҙер. Прививкаға алдан яҙылыу кәрәкмәй.Бары тик үҙең менән паспорт, мотлаҡ страховкалау полисы һәм СНИЛС алырға кәрәк. Эльвира Төхвәтуллина бар документтарҙы ла үҙе өсөн дә, әсәһе өсөн дә тултыра. 72 йәшлек Роза Әхмәтова киң мәғлүмәт сараларында мобиль пункттар хаҡында ишеткәс тә, ҡыҙы менән килешеп үҙҙәренә яҡын булған урынға — сауҙа үҙәгенә килеп короновирустан вакцина эшләтергә ҡарар иткән.Әгәр ҙә үҙең менән паспорт ҡына бар икән, борсолорға урын юҡ. Оператор махсус программа аша бар документтарҙы ла табып тулы мәғлүмәтте теркәп ҡуя.Короновирустан вакцинация бушлай һәм кешенең үҙ теләге менән яһала. Анкета тултырғас, терапевт пациентты ентекле тишерә, шунан ғына прививка эшләтергә рөхсәт ителә. Процедура 40 минут ваҡыт талап итә, шуның ярты сәғәтен вакцина эшләткәндән һуң ял итеп ултырырға кәрәк. Табип ошо ваҡытта пациенттың хәлен күҙәтә. Әгәр ул үҙен насар тоя башлаһа, урында уҡ ашығыс ярҙам күрһәтелә.Препараттар бөтә талаптарға ярашлы һаҡлана. Әйткәндәй, тәүге вакциналарҙың бер ампулаһы 5 миҡдарға бүленһә, хәҙер иһә һәр кешегә шәхсән, айырым бер ампула тәғәйен. “Башҡортостан” лайф-стайл сауҙа –күңел асыу үҙәгендә урынлашҡан вакцинация пунктында көн дә прививка яһатырға килеүселәр һаны арта. Тәүге көндөрҙә 20 кеше генә теркәлһә, хәҙер иһә вакцинацияны көнөнә 100-ҙән ашыу кеше үтә. Вакцинаның тәүге компонентын эшләткәндәр 21 көндән һуң ошо уҡ урынға килә ала. Ҡәҙимге мобиль пункттар Башҡорт дәүләт опера һәм балет театрында, Өфөлә “Мега”, “Планета” һәм Стәрлетамаҡ ҡалаһында “СитиМолла” сауҙа үҙәктәрендә прививка эшләтергә теләүселәрҙе ҡабул итә.


«Беҙ йәшәүҙе һайлайбыҙ!» » "Урал" гәзите\nҠала тарихи крайҙы ѳйрәнеү музейында сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға арналған «Беҙ йәшәүҙе һайлайбыҙ!» тип аталған сара уҙҙы. Ошонда уҡ район һәм ҡала мәктәптәре уҡыусыларының эскелеккә, наркотиктарға, тәмәкегә ҡаршы булған һәм сәләмәт йәшәү рәүешен пропагандалауға ҡоролған һүрәттәр, плакаттар күргәҙмәһе ойошторолдо.\nСараны алып барыусы музей педагогы Альбина Радик ҡыҙы Йәрмѳхәмәтова йәшәүҙең ни тиклем ҡәҙерле, мѳғжизәле, һоҡланғыс һәм матур булыуын, бары сәләмәт кешенең генә сәләмәт тормош алып барыуын тѳрлѳ ысулдар менән иҫбатланы, блиц-һорауҙарға яуаптар алды. Шулай уҡ сәләмәт йәшәүҙең ыңғай яҡтары тураһында «Йәш гвардия» етәксеһе Нур Камалетдинов һѳйләне. Ә инде сәләмәт йәшәү рәүеше алып барыуҙа спорттың ни тиклем мѳһимлеген актив йәмәғәтсе Йәлил Шәйәхмәтов иҫбатланы. Һәр сығыш 20-се мәктәптең «Арлекин» бейеү тѳркѳмѳ, йәштәрҙең Ял итеү үҙәге артистарының йырҙары һәм бейеүҙәре менән үрелеп барҙы.\nБында шулай уҡ «Ижадтың бѳтә тѳҫтәре наркотиктарға ҡаршы» тип аталған конкурсҡа йомғаҡ яһалды һәм еңеүселәргә бүләктәр тапшырылды. Шулай итеп, «Балалар һүрәте» номинацияһында Аҙналы мәктәбенән Ғәйсәр Лоҡманов - I, Тимер юл мәктәбенән Алла Айгишева - II, ошо уҡ мәктәптән Камил Мирзаханов III урын яуланылар. «V-XI кластарҙың һүрәттәре» номинацияһында Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһынан Гѳлдәр Дәүләтбаева - I, Аҙналы мәктәбенән Наҙгѳл Тажетдинова - II, Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһынан Линара Ғәлина III урындарҙы алдылар. «Коллаж» номинацияһында Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһынан Зилиә Ясыбаева - I, Ломовка мәктәбенән Яна Десяткина - II, Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһынан Розалина Мѳхәмәтйәнова, ошо уҡ гимназиянан Данил Шаймарҙанов III урынға сыҡтылар. «Сәйләндән әйберҙәр эшләү» номинацияһында мәктәптән тыш эштәр үҙәге тәрбиәләнеүсеһе Ксюша Пермякова - I, Исмаҡай мәктәбенән Резеда Шахниязова - II, лицей-интернаттың I класс уҡыусылары III урын яулаһа, «Кәрәкмәгән материалдан ваҡ-тѳйәк эшләү» номинацияһында мәктәптән тыш эштәр үҙәгенән Кристина Агеева - I, Исмаҡай мәктәбенән Лея Хѳснѳтдинова - II, 21-се мәктәптән Мария Козлова III урын алды. «Газета» номинацияһында Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһының IX класс уҡыусылары - I, 21-се мәктәптең VIII класс уҡыусылары - II, Яныбай Хамматов исемендәге башҡорт гимназияһының VI “а“ класы уҡыусылары III урынға сыҡты. «Плакат» номинацияһында 21-се мәктәптең X “б” класы уҡыусылары -I, 21-се мәктәптең XI “а” класы уҡыусылары - II, 21-се мәктәптең X “а” класы уҡыусылары III урындарға лайыҡ булды. Призерҙарҙың етәкселәренә, спонсорҙарға рәхмәт һүҙҙәре еткерелде.


Үҙгәрештәр китабы — Башҡорт Википедияһы\n«И цзин» (Ҡыт.|易經|易经|Yì Jīng}}ғәҙәти 易經, упр.ябайлаштырылған易经, пиньинь: Yì Jīng), йәки «Чжоу И» (周易) — иң тәүге ҡытай фәлсәфәүи текстарының береһе. Иң тәүге ҡатлам булараҡ, ғәҙәттәгесә б. э. т. 700 йылдар тип билдәләнә. Әҫәр күрәҙәселек ҡылыу өсөн тәғәйенләнгән. Китап 64 гексаграмманан тора. Б. Э.К II быуатта боронғо Ҡытай философы Конфуций (Кун Фу-цзы) тәғлимәте ошо китапты ҡанун итеп алған.\nБыл биттә Ҡытай телендә яҙма бар.\nУның урынына һорау билдәһе күренергә мөмкин\n«Үҙгәрештәр китабы» — Көнбайыш илдәрендә ҡабул ителгән исеме. «И цзин» дөрөҫ тәржемәһе, бик матур яғымлы булмаған — «Үҙгәрештәр ҡануны» тип тәржемә ителә.\n2 Әҫәрҙең эстәлеге\n3 Гексаграммалар системаһы\n4 Гексаграммалар төҙөлөшө\nЧжоу и Ҡытай тарихындағы тәүге күрәҙәлек итә торған система түгел икәне билдәле. Үҙгәрештәр китабына тиклем булған «Ляньшань» 《連山》 Ся һәм «Гуйцан» 《歸藏》 Шан-инь тигән системалар телгә алына, әммә уларҙың исеменән башҡа бер ни билдәле түгел.\nЙәшәп килгән үҙгәрештәр китабы Чжоу династияһы дәүерендә барлыҡҡа килгән.\nӘҫәр 64 символ гексаграмманан тора. Уның һәр береһе йәшәйештә була торған хәлде даими үҫеш күҙлегенән күрһәтә. Символдар алты һыҙыҡтан тора; һыҙыҡтар әлеге хәлаттың эҙмә-эҙлекле үҫешен аңлата. Һыҙыҡтар бөтөн йәки өҙлөклө була. Бөтөн һыҙыҡты ҡара төҫ, өҙлөклө һыҙыҡты аҡ төҫ менән күрһәткән вариаттар ҙа бар. Аҡ төҫ актив хәлде, яҡтылыҡты, көсөргәнешлекте (ян) саҡылдыра. Ҡара төҫ пассив хәл, ҡараңғылыҡ, ҡарышмағанлыҡты күрһәтә. Һыҙыҡтарҙы аҫтан өҫкә уҡыу ҡабул ителгән (киреһенсә лә булыуы мөмкин). Уларҙың эҙмә-эҙлекле урынлашыуы йәшәйештең төрлө хәлдәре тураһында һөйләй.\nҺәр гексаграмма өсәр триграмманан тора. Таблицала хәл-ваҡиғалар үҫешенең 64 варианты бирелә. Гексаграмманың һәр һыҙығы өсөн күрәҙәсегә әҙер афоризмдар йыйынтығы бар. Күрәҙә ҡылыу өсөн осраҡлы рәүештә гексограмма төҙөргә кәрәк. Бының өсөн тимер аҡса йәки меңяпраҡ ботағын ҡулланалар. Ваҡ аксаны ырғытып, ҡайғы яға менән төшкәненә карап, бөтөн йәки өҙлөклө һыҙыҡтарҙан торған гексаграмма төҙөйҙәр. Шулай итеп алты мәртәбә осраҡлы рәүештә бөтөн йәки өҙлөклө һыҙыҡтарҙан торған гексаграмма төҙөлә. Килеп сыҡҡан гексаграмма өсөн таблицанан тейешле вариантта һайлап алырға кәрәк.\nБыл система — күп быуаттар буйы донъяны, ысынбарлыҡты, матурлыҡты күҙәтеп йыйылған тәжрибә емеше.\nДуй (Һыу ятҡылығы)\n← Өҫкө триграмма\n↓ Аҫҡы триграмма\nМатематиктарҙы Үҙгәрештәр китабында һыҙыҡтарҙың урынлашыу тәртибе ҡыҙыҡҙындыра. Әлегә тиклем һыҙыҡтарҙың урынлашыу тәртибендә законлылыҡ бармы, әллә хаотик рәүештәме икәне асҡланмаған. Ҡайғы бер законлылыҡ булыуы билдәле лә инде.\n↑ Предположительно, по названию эпохи Чжоу, во время которой была составлена наиболее авторитетная редакция книги.\nЕремеев В. 2007 йылдың 11 октябрь көнөндә архивланған.Е. «Символы и числа Книги Перемен» 2007 йылдың 11 октябрь көнөндә архивланған.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Үҙгәрештәр_китабы&oldid=1060795 ҡабул ителгән