Тоҙло тупраҡтар — Башҡорт Википедияһы\nТоҙло тупраҡтар Викимилектә\nТоҙло тупраҡ убасыҡтары, Боливия\nТоҙло батҡаҡтың планетала таралыуы. БМО аҙыҡ-түлек һәм ауыл хужалығы ойошмаһы мәғлүмәттәре\nТоҙло тупраҡ — өҫкө горизонттарында тиҙ иреүсән тоҙҙар тупланған тупраҡ төрө, унда галофиттарға ингән солерос, солянка, сведа, петросимония, аджерек, кермек һәм башҡаларҙан бүтән үҫемлек йәшәй алмай. Үҙәк Африкала, Азияла, Австралияла, Төньяҡ Америкала, Рәсәйҙең Каспий буйҙарында, Украинаның Херсон өлкәһендә, Ҡаҙағстанда һәм Урта Азияла осрай.\nТупраҡтың морфологик төҙөлөшө түбәндәгесә:\nА — гумус горизонты, гумус тупланышы көрән, аҡһыл-көрән йәки һоро төҫтәрҙә сағыла һәм ныҡ айырыла; ҡайһы бер урындарҙа тамырҙары менән ҡалҡып ҡалған сиҙәм киҫәктәре була; горизонттың өҫкө ҡатламында тоҙло ҡабыҡ хасил була йәки сағыу аҡ, аҡһыл, аҡһыл-һоро төҫтә ҡатлам ҡаплап ала.\nB(Bg) — гумус горизонты аҫтында йәки тоҙло горизонт аҫтында бер төр ҡатлам йәки ҡатламдар айырылып тора.\nG — төрлө кимәлдәге сағылышлы глей горизонты.\nТупраҡ профилендә ваҡ кристалл тупланмалары рәүешендә тоҙ туплана. Улар юлаҡ, төрткө, сағыу кеүек төпкөл аҡ, һоро төҫтәге һәм ялтырап торған оялар кеүек була. Тупраҡ профиленең төрлө тәрәнлегендә ҡыҙғылт күк, көрән таптар күҙәтелә.\nОмск өлкәһендәге тоҙло тупраҡлы болон\n1977 йылғы СССР тупраҡ классификацияһына ярашлы тоҙло тупраҡ ике төргә бүленә: автоморф һәм гидроморф. Автоморф төр ер аҫтынан сығып ятҡан ҡатламдарҙан тора. Ул ятҡылыҡтарҙың тәрәнлеге — 10 м.\nГидроморф тоҙлоҡтар, киреһенсә, грунт һыуҙары ныҡ күтәрелгәндә (3—1 м) барлыҡҡа килә.\n2004 йылғы Рәсәй тупраҡ классификацияһында тоҙло батҡаҡтар түбәндәге төрҙәргә бүленә:\nҠәҙимге тоҙло батҡаҡ — иҫке классификацияға ярашлы гидроморф һәм автоморф типик төр.\nГлейлы тоҙло батҡаҡ — әҙ гумуслы болондарҙағы һәм һаҙлыҡлы гидроморф төрҙәр тура килә.\nСульфид тоҙло батҡаҡ (сор) — иҫке классификациялағына тап килә.\nҠараһыу тоҙло батҡаҡ — гумус миҡдары юғары булыуы (12 %) менән айырыла, профиль буйынса түбәнерәк —ҡыҙғылт күк һәм көрән таптар, был даими рәүештә һыуланып тороу күрһәткесе. Болон тоҙло батҡаҡтарына тура килә.\nТоҙло торф батҡағы — тоҙло торфлы йәки серетмә-торфлы ҡатнашмалы булыуы менән айырыла. Һаҙлыҡ тоҙло батҡаҡтарына тура килә..\nШулай уҡ икенсел типтар ҙа бар, уларҙы тупраҡ тибы буйынса атайҙар: ҡара тупраҡтағы тоҙлоҡ, натрийлы тупраҡтағы тоҙлоҡ.\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Тоҙло_тупраҡтар&oldid=838597 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 13:11 11 октябрь 2018 үҙгәртелгән.


Үҙәк ҡала китапханаһы өфөләрҙе кино ҡарарға саҡыра // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nҮҙәк ҡала китапханаһы өфөләрҙе кино ҡарарға саҡыра\n16:47, 28 января 2015 Мәҙәниәт\n29 ғинуарҙа Үҙәк ҡала китапханаһында (Комсомол урамы, 138) сираттағы фильм күрһәтеләсәк. Көндөҙгө сәғәт 4-тә бында А.П.Чеховтың водевиле буйынса төшөрөлгән «Туй» фильмын ҡарарға мөмкин буласаҡ. Был көндө яҙыусының тыуыуына 155 йыл тула. Сараға актерҙарҙың фотоһүрәттәренән күргәҙмә, Чеховтың ижады тураһында китаптар, үҙенең әҫәрҙәре һәм фильмда төшкән артистар хаҡында әҙәбиәт әҙерләнгән.\nҮҙәк ҡала китапханаһының редакция-нәшриәт бүлеге мөдире Наталья Ольховская һүҙҙәренсә, киносеанстар айына ике тапҡыр ойоштороласаҡ. Китапхана яҙыусыларҙың ижады менән китаптар аша ғына түгел, ә фильмдар аша ла танышырға тәҡдим итә.\n— Фильм аҡлы-ҡаралы, 1944 йылда төшөрөлгән, — тип һөйләй Үҙәк ҡала китапханаһының уҡыу залы мөдире Елена Докучаева. — Ул өлкән быуын кешеләре өсөн ҡыҙыҡлы булыр тип уйлайым.\nБыйыл Д.Дефо, П.Ершов, Антуан Сент-Экзюпери, М.Шолохов, М.Зощенко әҫәрҙәре буйынса фильмдар күрһәтеү планлаштырыла.\nТеги: үҙәк ҡала китапханаһы,кино күрһәтеү


Көҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nКөҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ\n12:00, 1 октября 2015 Сәйәсәт\nКөҙгө саҡырылышта 6300-ҙән ашыу яҡташыбыҙ һалдат сафына баҫасаҡ Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2015 йыл, 1 октябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Ғәлиә Нәбиева/.\nКөҙгө саҡырылышта Башҡортостандан 6300-ҙән ашыу егет хәрби хеҙмәткә алынырға тейеш. Рәсәй Президенты «2015 йылдың октябрь – декабрендә Рәсәй Федерацияһы граждандарын хәрби хеҙмәткә саҡырыу һәм саҡырыу буйынса хәрби хеҙмәт үтеүселәрҙе хәрби хеҙмәттән бушатыу тураһында»ғы указға ҡул ҡуйҙы.\nРеспубликаның Хәрби комиссариатында хәбәр итеүҙәренсә, Ҡоро ер ғәскәрҙәренә — 3600, Хәрби-Һауа көстәренә — 340, Диңгеҙ флотына — 230, Стратегик тәғәйенләнештәге ракета ғәскәрҙәренә — 300, Һауа десанты ғәскәрҙәренә — 110, Эске ғәскәрҙәргә 480 самаһы кеше ебәрелә.\nХәрби хеҙмәткә алыу октябрҙең өсөнсө декадаһында башлана.\nБыйыл көҙҙән хәрби хеҙмәткә саҡырылыусыларға йәйге һәм йылы кейемдәр урынына көндәлек кейем (оҙон еңле куртка һәм салбар) һәм яҙғы-көҙгө курткалар бирелә. Мәҫәлән, тире бүрек, кашне, көндәлек куртка, көндәлек костюм, йылы фуфайка-тельняшка, оҙон еңле футболка.\nБашҡарма властың башҡа федераль органдарына (Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы, Эске эштәр министрлығының эске ғәскәрҙәре) хеҙмәт итергә саҡырылыусыларға иһә элекке форма.\nБыйыл 1 октябрҙән 31 декабргә ҡәҙәр 18 йәштән 27 йәшкә тиклемге 147 100 Рәсәй гражданы хеҙмәткә саҡырыла.\nТеги: көҙгө саҡырылыш,ҡораллы көстәр һәм йәмғиәт


Борай районында «Йәйғор» республика балалар ижады конкурсында еңеүселәр билдәләнде // Мәҙәниәт | новости башинформ.рф\nБорай районында «Йәйғор» республика балалар ижады конкурсында еңеүселәр билдәләнде\n17:21, 16 августа 2013 Мәҙәниәт\nБорай ауылында IV «Йәйғор» республика балалар-үҫмерҙәр ижады конкурсы үтте. Һайлап алыу турынан һуң финалға 60-ҡа яҡын коллектив һәм башҡарыусы сыҡты, тип хәбәр иттеләр Республика халыҡ ижады үҙәгенән. 15 августа 500-гә яҡын йәш артист — вокалсылар, бейеүселәр, яттан шиғыр һөйләүселәр, музыканттар, акробаттар, гимнастар, цирк артистары үҙ һәләттәрен күрһәтте.\nРеспублика мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре профсоюзы етәксеһе Александр Кузьменко етәкселегендәге жюри составында театр режиссеры Мәсәлим Күлбаев, композитор Нур Даутов, журналист Азамат Юлдашбаев һәм Республика халыҡ ижады үҙәгенең баш белгесе Тәнзилә Ҡалмырҙина булды.\nШулай итеп, Борай районының «Инеш» вокал ансамбле Гран-приға лайыҡ булды. Беренсе урынды – Белорет районынан Эльвина Сәлихова, икенсе урынды – Дүртөйлө районының Инвалидтар йорт-интернаты ансамбле һәм Өфө районынан Ирина Гуц, өсөнсө урынды Әлиә Йәнбирҙина (Әбйәлил районы), Айназ Минәзева (Борай районы), Рената Ҡарлыханова (Бәләбәй) һәм Эльвина Исламова (Салауат районы) лайыҡ булды.\nЕңеүселәргә наградаларҙы Башҡортостандың мәҙәниәт министры Әминә Шафиҡова тапшырҙы. Шулай уҡ ун дипломант тәбрикләнде. Бөтә финалсылар дипломдар менән бүләкләнде. Гала-концерт алдынан бәйгелә ҡатнашыусылар Борай районының иҫтәлекле урындарында булды, ә коллектив етәкселәре һәм уҡытыусыар балалар ижадын үҫтереү мәсьәләләре буйынса түңәрәк өҫтәл үткәрҙе.


Буш карауат. Юмореска. Раушан Ғәлимов\n26 Апрель , 14:29\nУл ваҡытта кеҫә телефондары юҡ ине әле. Сәғитте ятаҡ вахтаһына телефонға саҡырып төшөрҙөләр.– Сәғитме? – теге оста мөләйем ҡатын ҡыҙ тауышы ишетелде. – Сәләм. Һеҙҙең менән танышырға мөмкинме?– Рәхим итегеҙ! – егет аптыраһа ла, сер бирмәҫкә тырышты. – Мин Сәғит! Һеҙ?\n– Кем? Аңламаным.\n– Ярар, осрашҡас танышырбыҙ. Бөгөн ял итәһеңме?\n– Әйе. Улайһа, свиданиеға саҡырам. Ҡайҙа күрешәбеҙ?\n– Төҙөүселәр һарайы алдында, киске алтыла. Мин джинсы салбарҙа, ҡара кофтала булырмын.\n– Мин күк спорт кейемендә.\nСәғит ярты сәғәт бушҡа йөрөнө. Осрашыуға ҡыҙ килмәне. Әммә ул икенсе көндө эшенә шылтыратты.\n– Был мин. Зинһар, ғәфү ит. Ауылдан әсәйем килде. Бара алманым.\n– Ярар инде, шулай булғас.\n– Нисәгә тиклем эшләйһең?\n– Ун бергә.\n– Һуңыраҡ шул, ярай.\nИкенсе көн эшкә барырға, тип ятаҡтан сығыуға алдына бер һыу һөлөгөндәй бер ҡыҙ килеп баҫты.\n– Был тағы ла мин. Ҡана, эшеңә тиклем оҙатып барайым үҙеңде.\n– Исемең кем тинең әле, сибәркәй? – тине егет, “Был ҡыҙ, былай булғас, минеке”, тигән уй менән.\n– Һеҙгә “Фәриҙә” исеме берәй нимә, тип әйтәме?\nСәғиттең йөрәге жыу итеп ҡалды. Үҙенән егерме йәшкә өлкән Фәриҙә исемле яңғыҙ ҡатынды иҫенә төшөрҙө ул ҡапыл. Ара-тирә уның янына ла барып килгеләй егет... Әллә ул ауырлымы?.. Үлде микән? Был ҡыҙ кеме Фәриҙәнең? Ҡыҙымы? Әллә... Юҡ... Булыуы мөмкин түгел... Улар ике йыл ҡына таныштар, етмәһә был ҡыҙ Сәғиттең йәшендә тирәһе.\nЕгеттең башы әйләнә башлағайны, ҡыҙҙың һүҙҙәре айнытып ебәрҙе:\n– Мин Фәриҙә! Минең исемем Фәриҙә.\n– Әәә, – Сәғит еңел һулап ҡуйҙы.\nӨс көндән улар тағы осрашты. Сәғит нисек тә ҡыҙға һырығырға маташһа ла, Фәриҙә уны үҙенә яҡын ебәрмәне.\n– Минең егетем бар, кеше күреп ҡалыр йә, – тип әйтмәһенме был бер заман.\n– Нисек? Ниңә улайһа йөрөйһөң минең янда?\n– Мин ошо ятаҡта йәшәйем, – тип төртөп күрһәтте ул күрше бинаға. – Һинән алыҫ түгел. Нәзир, һинең бүлмәләшең, минең ауылдаш. Беҙҙең ҡыҙҙар менән шулай дуҫлашып киттеләр. Көн аша ул беҙгә килеп инә лә: “Ҡыҙҙар, һеҙҙә ҡунып сығайым әле, Сәғит тағы ла бер ҡыҙ алып ҡайтҡан”, тип иҙәндә йоҡлап ҡайтып китә. Инде нисә йыл шулай дауам итә. “Ул ниндәй Сәғит икән, көндә бер ҡыҙ алып ҡайтҡан”, тип минең бер саҡ башыма уй төштө. Һин минең өсөн легендаға әйләндең һәм танышыу теләгем барлыҡҡа килде. Тәүҙә оялдым, аҙаҡ үҙемде барыбер еңдем. Иң беренсе тауышыңды ғына ишетеп ҡарарға булдым, аҙаҡтан майҙанда ситтән генә күҙәттем үҙеңде. Тере аралашыуға ла һуңынан барырға тура килде. Хәҙер белдем тиһәң дә була, һин ҡәҙимге ябай бер егет икәнһең.\n– Бик йәл. Мин һине яратып та өлгөргәйнем. Егетең менән ташлашһаң, шылтыратырһың.\n– Иҫәр, – ҡыҙ көлөп ебәрҙе.\n– Мин үҙемде уйламайым әле. Нәзир өсөн көйәм, исмаһам иҙәндә йоҡламаҫ. Һинең карауатың буш була ла баһа ул саҡта.


Республиканың Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы: сусҡа комплексында сыҡҡан янғында мең баш самаһы сусҡа балаһы һәләк булды // Хәл-ваҡиғалар | новости башинформ.рф\n10:44, 8 декабря 2017 Хәл-ваҡиғалар\nРеспубликаның Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы: сусҡа комплексында сыҡҡан янғында мең баш самаһы сусҡа балаһы һәләк булды Фото: Олег Яровиков\nКисә Өфөнөң Максимовка биҫтәһендәге сусҡа фермаһында янғын теркәлде. Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының Башҡортостан Республикаһы буйынса баш идаралығындағы дежурный сусҡа комплексында ут сығыуы хаҡында хәбәр ала. Ваҡиға урынына 17 берәмек техника һәм 49 кеше ебәрелә.\nҒәҙәттән тыш хәлдәр ведомствоһының матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, янғын һүндереүселәр килеп етеүгә бинаның ҡыйығын ут ялмап алған була. Янғындың майҙаны 200 квадрат метр тәшкил итә.\n«Утта һәләк булған һәм зыян күргән кешеләр юҡ. 921 ике айлыҡ сусҡа балаһы һәләк булған, 12 мең баш самаһы сусҡа ҡотҡарып ҡалынған», — тип асыҡлыҡ индерҙеләр Башҡортостан буйынса Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығында.\nКиске сәғәт 8-гә янғын тулыһынса һүндерелде. Фажиғә урынында тикшереүсе эшләй, янғындың сәбәбе асыҡлана.


башҡортса бүлегендә 47 587 мәҡәлә бар.\nБашҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыларының I Бөтә Рәсәй съезы — съезд, ҡор. Республиканың 100 йыллығы айҡанлы Өфө ҡалаһында 2019 йылдың 11-12 апрелендә уҙғарыла.\n«Башҡортнәмә» исемлегендә башҡорт теле һәм әҙәбите бүлеге\nВикимедианың Мәғариф проекттары тураһында халыҡ-ара портал ( (инг.))\nМай бешкес, Ярат ауылы музейы Баймаҡ районы\nБөгөн: 1 апрель\nХалыҡ-ара ҡоштар көнө.\nКөлкө көнө (Рәсәй, БДБ илдәре, Балтика буйы, АҠШ, Канада, Англия, Финляндия, Испания).\nИран — Ислам Республикаһы көнө.\nКипр Республикаһы — Милли байрам.\nКАР — Ғаилә көнө.\n♦ Кисәге: 31 март ♦ Иртәгә: 2 апрель ♦ Барлыҡ көндәр ♦\n1 апрель юбилярҙары *\nАрхангельский Василий Викторович (1.04.1889—1960), революция хәрәкәте эшмәкәре. 1906 йылдан РСДРП һәм уның Өфө комитеты хәрби дружинаһы ағзаһы. Граждандар һуғышында ҡатнашыусы. 1917 йылдан Өфө губерна йәмәғәт ойошмалары комитеты эштәре менән идара итеүсе, Өфө губерна революцион комитеты комиссары. Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ һәм «Почёт Билдәһе» ордендары кавалеры. Сығышы менән элекке Пермь губернаһы Веретье ауылынан.\nСерёгин Леонид Алексеевич (1.04.1944), инженер-төҙөүсе, дәүләт һәм хужалыҡ эшмәкәре. 1994—2000 йылдарҙа Белорет ҡала хакимиәте башлығы. Башҡортостан Республикаһының 1-се һәм 2-се саҡырылыш Дәүләт Йыйылышы — Ҡоролтайҙың Вәкилдәр Палатаһы депутаты. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған төҙөүсеһе (1981). СССР Министрҙар Советы премияһы лауреаты (1985).\nИҫәнбаева Рәйсә Миҙхәт ҡыҙы (1.04.1949), мәғариф ветераны, әҙип. 1966—1973 һәм 1982—2009 йылдарҙа Баймаҡ районы Ниғәмәт ауыл мәктәбе уҡытыусыһы, директор урынбаҫары, социаль педагогы. Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған уҡытыусыһы (2001), Рәсәй Федерацияһы халыҡ мәғарифы отличнигы (1992), «Йыл уҡытыусыһы—1996» республика конкурсы һәм «Башҡортостан уҡытыусыһы» журналы лауреаты. Сығышы менән ошо райондың Иҫән ауылынан.\nТюфяков Сергей Михайлович (1.04.1949), баянсы, педагог. 1973—1995 йылдарҙа Башҡорт дәүләт филармонияһы солисы, 1974 йылдан Өфө дәүләт сәнғәт институты уҡытыусыһы. Профессор (1996). Рәсәй Федерацияһының (1996) һәм Башҡорт АССР-ының (1986) атҡаҙанған артисы. Халыҡ‑ара баянсылар һәм аккордеонсылар конкурсы лауреаты (Клингенталь ҡалаһы, ГДР, 1978). Сығышы менән Өфө ҡалаһынан.\nАрыҫланғолов Фәнил (Фаил) Тимерхан улы (1.04.1954), баянсы. 1981 йылдан Башҡорт дәүләт академия драма театрының баянсыһы, 1994 йылғаса — музыкаль бүлек мөдире. Башҡорт АССР-ының атҡаҙанған сәнғәт эшмәкәре (1989). Волга буйы баянсыларының төбәк конкурсы дипломанты (Ульяновск, 1974). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Стәрлебаш районы Иҫке Ҡалҡаш ауылынан.\nӘминева Гөлиә Карам ҡыҙы (1.04.1959, ғалим-инженер‑төҙөүсе, 2066 йылдан Өфө дәүләт нефть техник университеты уҡытыусыһы. Техник фәндәр докторы (2007). Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған халыҡ мәғарифы хеҙмәткәре (2003) һәм мәғариф отличнигы (1999). Сығышы менән хәҙерге Башҡортостан Республикаһының Илеш районы Гремучий Ключ ауылынан.


Иғтибар үҙәгендә - 03.03.21 Ауыл ерендәге социаль сәйәсәт, халыҡ сәләмәтлеге | Выпуск передачи ГТРК «Башкортостан»\nИғтибар үҙәгендә - 03.03.21 Ауыл ерендәге социаль сәйәсәт, халыҡ сәләмәтлеге\n03 марта 2021 — 15:56\nБөгөнгө эфирҙа Дәүләт Думаһы депутаты Зариф Закир улы Байғусҡаров ҡатнаша. Әңгәмәбеҙ башлыса ауыл ерен, ауыл ерендәге социаль сәйәсәт, халыҡ сәләмәтлеге тураһында, спорт хаҡында бара. Сөнки, Башҡортостанда 2021-се йыл “Сәләмәтлек һәм әүҙем оҙон ғүмерлек йылы” исеме аҫтында үтәсәк. Дүшәмбеләге кәңәшмәһендә республика башлығы Радий Хәбиров та республикала үлем осраҡтарын кәметеү буйынса айырым саралар планы кәрәклеге тураһында әйткәйне. Ә бына уыл ерендә хәлдәр нисек булырға тейеш һуң? Башҡортостанда файҙаланыуға тапшырылған фельдшер акушерлыҡ пункттары ысынлап та ярҙам итәме?


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - КӨНЬЯҠ УРАЛ ТӨБӘГЕНЕҢ ТӨП МӘҒАРИФ ҮҘӘГЕ - 2021 - Мәҡәләләр\nКӨНЬЯҠ УРАЛ ТӨБӘГЕНЕҢ ТӨП МӘҒАРИФ ҮҘӘГЕ\nРеспубликаның юғары уҡыу йорттарына студенттар ҡабул итеү мөҙҙәте тамамлана. Башҡорт дәүләт университетының Сибай филиалында был эштәр нисек атҡарылған? Уҡыу йорто йәштәрҙе ниндәй йүнәлештәр, ниндәй проекттары менән үҙенә йәлеп иткән һәм башҡа ошондай һорауҙарҙы уҡыу йортоноң директоры Илдар ХӘМИТОВҡа төбәнек.\nСибай институтының башҡа уҡыу йорттарында күҙәтелмәгән үҙенә генә хас данлы традициялары бар, уларҙы иҫкә төшөрөп үтәйек әле...\n- Эйе, Сибай институты Урал аръяғы халҡы өсөн юғары миссия үтәүсе уҡыу йорттарының береһе. Беҙҙең студенттарыбыҙҙың күбеһе Көньяҡ Урал райондарынан йыйылған һәм уларҙың 90-92 проценты башҡорттар. Һәм, әлбиттә, аралашыу башлыса башҡорт телендә алып барыла. Икенсенән, уҡыу йортоноң тышҡы, эске биҙәлеше, халҡыбыҙҙың билдәле шәхестәренең бюстары һәм барельефтар тәрбиәүи маҡсатҡа йүнәлтелгән. Бынан тыш, беҙҙең бөтә факультеттарҙа ла студенттарҙың ниндәй йүнәлештә белем алыуына ҡарамаҫтан, башҡорт теле туған һәм дәүләт теле булараҡ уҡытыла. Башҡорт теле республикабыҙҙа дәүләт теле булараҡ ҡабул ителгән, шуға ла ул дәүләт гербы, дәүләт флагы, гимн кеүек дәүләт ҡурсаулығында булырға тейеш тип иҫәпләйбеҙ. Был йәһәттән һуңғы ваҡытта телгә иғтибар артыуы һөйөндөрә. Шуға ла башҡорт телен туған тел булараҡ һаҡлау, киләсәк быуынға еткереү- ул һәр беребеҙҙең иңенә һалынған ҙур бурыс. Был бурыс беҙҙең студенттар күңеленә ныҡлы һеңдерелә.\nРухи тәрбиә биреү эшмәкәрлегебеҙ уны этномәҙәни йүнәлештә ойоштороуҙан, студенттарға халҡыбыҙҙың матур йола һәм ғәҙәттәре нигеҙендә әхлаҡ ҡанундарын өйрәтеүҙең әһәмиәтенән сығып билдәләнгән. Шуға күрәлер ҙә, беҙҙең уҡыу йортона килеүселәр студенттарҙың алсаҡ, ихлас булыуына һәм кем генә булыуына ҡарамаҫтан, сәләмләп үтеүенә иғтибар итә. Был ысынлап та шулай, әлеге талап уҡыу башында уҡ һеңдерелә һәм ул студентты диплом алғансы оҙатып йөрөй. Сираттағы йолабыҙ - ул уҡытыусы менән уҡыусының үҙ-ара йылы мөнәсәбәте. Беҙ һәр студенттың ҡайҙан килгәнен, ниндәй шарттарҙа йәшәгәнен, уның һәләтен, мөмкинлектәрен шәхсән беләбеҙ. Улар беҙҙең даими күҙәтеү аҫтында. Йәғни, студентҡа беҙ шәхес булараҡ ҡарайбыҙ һәм уҡыу йылы буйына уның күңелен үҫтерәбеҙ, формалаштырабыҙ, аҙаҡ бындай партнерҙарса булған мөнәсәбәт студент диплом алып, эшкә урынлашҡас та һөҙөмтәле дауам итә. Үҙҙәре уҡып сығып, инде балаларын ошо белем усағына алып килгәндәр байтаҡ беҙҙә. Тағы ла шуны әйтер инем, бөгөнгө көндә институттың уҡытыусылар коллективының төп өлөшөн элекке студенттарыбыҙ тәшкил итә. Йәғни күсәгилешлек һаҡлана. Мин үҙем дә ҡасандыр ошо институтты тамамлап, ошонда ҡанат нығытҡан, фән тауҙарын яулаған кешемен. Уҡыу йортоноң эшмәкәрлеге миңә ят түгел, киреһенсә, бик яҡын. Йылдар үтһә лә беҙҙең маҡсатыбыҙ бер нисек тә үҙгәрмәне - ул илдең лайыҡлы граждандарын әҙерләү, шәхестәр үҫтереү.\nШулай итеп, ҡасандыр ҡаланың бер мәктәбе базаһында башланғыс алған уҡыу йортоноң бөгөн үҙ йөҙө, үҙ йүнәлештәре, күркәм йолалары бар. Әлбиттә, ҡаҙаныштар, уңыштар бер көн эсендә генә яуланмаған. Бында институтҡа бөтә белемен, оҫталығын, идеяларын һалған ғалимдарыбыҙҙың утыҙ йыллыҡ хеҙмәт тәжрибәһе ята. Беҙ быны яҡшы аңлайбыҙ һәм ошо матур традицияларҙы артабан да камиллаштырырға, үҫтерергә тырышабыҙ.\nМәғлүм булыуынса, теге йәки был уҡыу йортоноң баһаһын студенттар билдәләй, белем усағының төп хеҙмәт күрһәткесе - сығарылыш студенттарының квалификацияһына ярашлы эш урыны табыуы. Был яҡтан та беҙгә йөҙ ҡыҙартырға тура килмәй, беҙҙә белем алған студенттар тормошта юғалып ҡалмай, һәр ерҙә үҙ урынын таба. Юғары белемле, тәртипле, тәрбиәле, көслө рухлы, кешелекле, кеселекле булған белгесте кем яратмаһын! Шуға ла Сибай институтын тамамлаған белгестәргә ихтыяж ҙур: улар Башҡортостанда ғына түгел, Рәсәйҙең төрлө төбәктәрендә, хатта сит илдәрҙә лә иҡтисад, сәнәғәт, мәғариф тармаҡтарында, дәүләт органдарында уңышлы хеҙмәт итә.\nЭйе, һеҙҙең студенттарҙың тәртибе, үҙ-үҙен тотошо, белем алырға ынтылышы ла күптәрҙән айырыла икәнен беләбеҙ. Ә ҡайҙа дисциплина һәм яуаплылыҡ, унда маҡсатҡа өлгәшеү кимәле лә юғары була. Йәштәргә ошондай матур тәрбиә биреүгә нисегерәк өлгәшеп була икән?\n- Бының сере - берҙәм команданың һәм һәр кемдең бер уйҙа булыуында, эште еренә еткереп башҡарыуындалыр, тиеп уйлайым. Сибай институты иң яҡшы уҡыу йорттарының береһе булып танылған икән, бының нигеҙендә һәр йүнәлештә эҙмә-эҙлекле, маҡсатҡа ярашлы эш алып барыу һөҙөмтәһе ята. Институттың тәүге көндәренән үк был яңы йүнәлештәге, йәғни белем, тәрбиә, рух, физик әүҙемлек тигән төшөнсәләрҙе үҙенә һеңдергән, эш комплекслы алып барылған уҡыу йорто булырға тейеш, тигән концепция һалынғайны. Һәм ошо йүнәлештә беҙ бына утыҙ беренсе яңы уҡыу йылын башлайбыҙ ҙа инде. Сибай институтында һәр хәрәкәт, һәр сара, һәр лекция, студенттың институт хеҙмәткәре менән һәр осрашыуы, аралашыуы ана шул тәрбиә, тәртипте булдырыуға йүнәлтелгән. Баштан, беренсе курстан уҡ, студенттарға уҡыу йортоноң төп ҡағиҙәләрен аңлатабыҙ, ә аҙаҡтан гел хәтерҙәренә төшөрәбеҙ. Шулай итеп, матур ғәҙәт формалаша.\nУҡыу йортонда ифрат күп саралар үткәрелә. Фәнни-ғәмәли конференцияларҙан тыш, төрлө осрашыуҙар, диспуттар, спорт ярыштары, акциялар һ.б. Был саралар ҡағыҙға яҙылған өсөн генә үткәрелергә тейеш, тигәнде аңлатмай. Уларҙың һәр береһенә оло мәғәнә, тәрбиә һалынған. Сараға ярашлы план төҙөлә, сценарий яҙыла, тейешле музыка һайлана. Шул саҡта ғына ниндәйҙер һөҙөмтә була, шул саҡта ғына студенттың күңеленә тәьҫир итергә мөмкин. Кеше эҙләнеүҙән, үҫештән туҡтарға тейеш түгел. Шуға ла беҙҙең бөгөнгө талап - беҙгә килгән бала заманса белем алыу, тәртипле, тәрбиәле булыуҙан тыш, үҙенең сәләмәтлеген дә хәстәрләһен, спорт менән шөғөлләнһен, физик әүҙемлеген юғалтмаһын. Беҙ бөгөн шуны яҡшы аңлайбыҙ: физик сәләмәтлегеңде үҙең хәстәрләгәндә генә, заман афәтенә ҡаршы тора алаһың. Тимәк, беренсе планға аң, күңел таҙалығы, мәрхәмәтлелек, хеҙмәт тәрбиәһе сыға.\nХеҙмәт тәрбиәһе тигәндән, шуны әйтә алам - беҙ быйыл студенттарҙың төҙөлөш отрядын тергеҙҙек, унда башлыса технология факультеты студенттары бик ихлас, тырышып эшләне. Студент отрядында хеҙмәт итеүҙең тағы ла бер әһәмиәтле яғы бар - ул да булһа, аҡса эшләү. Иң мөһиме - студенттар үҙҙәрен хеҙмәттә һынап ҡарай, ә хеҙмәт сынығыуы алған кеше тормошта ышаныслы аҙымдар яһай, ҡыйынлыҡтарға бирешмәй. Унан тыш, эш менән мәшғүл йәштәрҙең насар уйҙарға, алама ғәҙәттәргә ваҡыты ла ҡалмай, теләге лә булмай. Студенттар үҙҙәре отрядҡа "Арғымаҡ" тип исем ҡушты.\nШуныһы ҡыуаныслы, һәр идеяны бойомға ашырыр өсөн беҙҙә бөтә шарттар бар. Спорт менән шөғөлләнер өсөн бынамын тигән өс спорт залыбыҙ, стадион бар. "Ете ырыу", "Сармат" исемле халыҡ бейеүҙәре ансамблендә шөғөлләнгәндәр өсөн заманса балет залы, костюмдәр бүлмәһе булдырылған. Иҡтисадсы, хоҡуҡ белгесе, инженерҙар өсөн бейеү, ҡурайҙа уйнау нимәгә кәрәк, тигән һорау тыуыуы ла ихтимал. Уҡытыусы булараҡ шуны әйтә алам: сәхнәгә сыҡһа, студент үҙендә булған бөтә комплекстарынан ҡотола, йәғни үҙенең эске хәүефтәренән азат була. Бейеүҙе сәхнәләштереү алдынан да ҙур тәрбиәүи эш башҡарыла, йәғни бейеүҙең килеп сығыу тарихы, эстәлеге тураһында тулы мәғлүмәт бирелә, көйө менән таныштырыла. Быларҙың барыһы ла йәш быуында сәнғәткә, әҙәбиәткә, мәҙәниәткә ҡарата һөйөү, ихтирам тәрбиәләй.\n"Һеҙҙең институттың коридорында йөрөп кенә белем алырға була",- тип әйткән ине бер яҙыусы беҙгә килгән бер сәфәрендә. Был ысынлап та шулай. Институттағы һәр барельеф, һәр композицияның үҙ тәғәйенләнеше бар, тигәндәй. Мәҫәлән, башҡорт шағиры Ш.Бабичтың 120 йыллығына арналған республика шиғыр конкурсы Бабич һәйкәленән старт алып, бөтә республиканы иңләп, беҙҙең уҡыу йортонда тамамланып ҡуйҙы. Быйыл бына Мөхәмәтсәлим Өмөтбаевтың 180 йыллығын, Каруанһарай төҙөлөүгә арналған сараларҙы бына ошондай юҫыҡта үткәрергә ниәтләп торабыҙ. Һаулыҡ һәм оҙон ғүмерлелек йылына арнап ниндәй генә саралар үтмәне беҙҙә. Бына ошондай саралар аша йәштәребеҙгә матур тәрбиә бирергә тырышабыҙ.\nҺеҙҙең студенттар, тимәк, үҙойошоу тигән матур сифатҡа эйә. Был ғаиләнән киләме? Бөгөнгө атай-әсәйҙәрҙең балаларында ошондай матур сифаттар тәрбиәләүҙәге ролен нисек баһалайһығыҙ, әллә был сифаттар һеҙҙең уҡыу йорто коллективының эш һөҙөмтәһеме?\n- Атай-әсәйҙәрҙең балаларына матур тәрбиә биреүенә, әлбиттә ҡыуанып ҡарайбыҙ. Шуныһы һөйөнөслө, бөгөн Республика Хөкүмәте тарафынан да ғаиләгә, балаларға иғтибар бермә-бер артты. Был бик ҡыуаныслы ваҡиға, сөнки беҙ нисек кенә тырышмайыҡ, бөтә нигеҙ ғаиләлә һалына. Беҙ бына ошо ғаиләлә алынған матур өлгөнө артабан үҫтереп, камиллаштырырға, уны байытырға тырышабыҙ ҙа инде. Шундай матур тәрбиә биргән ата-әсә беҙгә балаһын ышанып тапшыра икән, беҙ уларҙың,балам сит-ят юлға баҫмаһын, урам тәрбиәһенә бирелеп китмәһен, тип борсолоуына юл ҡуйырға тейеш түгелбеҙ. Бөгөн үҙегеҙ күреп тораһығыҙ, йәштәрҙе ылыҡтырыусы, ымһындырыусы нәмәләр бик күп. Шуға ла студенттарҙы күҙ уңынан ысҡындырмайбыҙ. Көндөҙ - дәрестә, төштән һуң төрлө секциялар, түңәрәктәрҙә шөғөлләнә улар. Дөйөм ятаҡта ла тәртип яйға һалынған. Студенттарҙың үҙидаралығы әүҙем эшләй. Уларға уҡыу йортоноң иң алдынғы, һүҙе үткәндәй лидерҙар йәлеп ителгән. Шулай итеп, Сибай институты студенттары аҙнаның һәр 7 көнөндә, 24 сәғәт буйы ныҡлы күҙәтеү аҫтында. Был студенттың иректәрен сикләү тигәнде аңлатмай, ә уларҙы иғтибар һәм хәстәрлек менән солғау билдәһе.\nӘ бына "үҙойошоу" тигән төшөнсә күберәге беҙҙә һалына. Айырыуса беренсе курста. Иң күп саралар улар өсөн үткәрелә. Уҡыу йылы башланыу менән "Беренсе курстар айлығы" иғлан ителә. Был ай иң яуаплыһы, уның барышында белем усағы, бындағы түңәрәктәр, музей менән таныштырыла, уҡыу йортоноң етәкселеге, ҡала хакимиәте, хоҡуҡ органдары вәкилдәре менән осрашыуҙар үтә. Айлыҡ "Беренсе тапҡыр сәхнәлә" тигән сара менән тамамланып ҡуя. Был беренселәр өсөн йондоҙ сәғәте. Бына ошонда күренә лә инде студенттарҙың үҙойошоу сифаттары, сөнки сараны студенттар тулыһынса үҙҙәре алып бара, сценарий туплай, алып барыусыларҙы тәғәйенләй һәм байрамды башынан алып аҙағына тиклем ойоштора. Уҡытыусылар ҙа бик ярата был байрамды, сөнки нәҡ ошо сәхнәлә институтҡа кемдәр килеүе, ниндәй һәләткә эйә булыуҙары күренә.\nҺеҙҙең студенттар республикалағы ғына түгел, ә Рәсәй кимәлендәге конкурс, бәйгеләрҙә лә сығыш яһай, еңеүҙәр яулай. Шуларҙы ла барлап китәйек әле.\n- Беҙ мегаполиста йәшәһәк тә, республика, Рәсәй кимәлендәге сараларҙан ситтә ҡалғаныбыҙ юҡ. Беҙ электән үк "Студенттар - ирекле эшҡыуарлыҡта" тигән Бөтә Рәсәй проектында әүҙем ҡатнашабыҙ. Хәтерегеҙгә төшөрөп тә үтәйек әле: Сибай институты был проектта Рәсәй кимәлендә еңеп, 2008 йыл Сингапурҙа, 2012 йылда Ҡытайҙа Рәсәй намыҫын яҡлағайны. Быйыл да бик уңышлы сығыш яһаныҡ. Бынан тыш, технология факультеты студенты Тимур Агишев кикбоксинг, иҡтисад һәм хоҡуҡ факультеты студенттары Айнур Вәлитов менән Рөстәм Хәйбуллин көрәш буйынса Башҡортостан чемпиондары булды. Сәлим Мәхмүтов Рәсәй Федерацияһы Хөкүмәте, Наҙгөл Янбаева Башҡортостан Башлығы стипендияһына, Наҙгөл Ҡужагильдина М.Аҡмулла исемендәге премияға лайыҡ булды. Информатика һәм математика факультеты студенттары программалаштырыу буйынса Урал беренселегендә уңышлы сығыш яһаны, бөгөнгө көндә беҙҙекеләр "Иннополис Университеты" юғары уҡыу йортонда, "iВолга" йәштәр форумында уңышлы сығыш яһай. Педагогика факультеты студенттары Бөтә донъя фольклориадаһында тәржемәсе булып эшләне. Беҙҙең студенттар шулай уҡ йыл һайын Бөтә Рәсәй инвестиция һабантуйында сит ил ҡунаҡтарын ҡаршы ала һәм оҙатып йөрөй. Республика киң мәғлүмәт сараларының I конкурсында институт ТВ Гран-приға, "Юлдаш" газетаһы I дәрәжәләге Дипломға лайыҡ булды. 2017 йылдан алып "Артек" лагеры менән хеҙмәттәшлек итәбеҙ. Студенттарыбыҙ унда йәйге практика үтә һәм бай тәжрибә туплауға өлгәшә.\nБыйылғы ҡатмарлы шарттарҙа уҡыу йылын нисегерәк тамамланығыҙ?\n- Быйылғы уҡыу йылын бик яҡшы һөҙөмтәләр менән тамамланыҡ. Көндөҙгө бүлекте тамамлаған 97, ситтән тороп уҡыу бүлегендә белем алған 346 студентҡа диплом тапшырҙыҡ, 40 студент институтты ҡыҙыл дипломға тамамланы. Билдәле, тәүге ярты йыллыҡта уҡытыу дистанцион форматта алып барылды. Был һынауҙы ла беҙ уңышлы үткәреп ебәрҙек. Аудиториялар техник яҡтан заманса йыһазландырылған, бөгөн матди-техник базаны артабан камиллаштырыу өҫтөндәбеҙ, яңы компьютер техникаһы алдыҡ. Бөгөн мәғариф учреждениелары уҡытыусыларға ҡытлыҡ кисерә, шуға ла Урал аръяғы райондарының мәғариф идаралыҡтары менән тығыҙ бәйләнеш булдырҙыҡ, район мәктәптәре беҙҙә бер нисә тапҡыр камиллаштырыу курстары үтте. Сибай институты йылдар дауамында үҙ маҡсатына тоғро ҡалып, күптән инде Урал аръяғының мәғариф үҙәгенә әйләнде, тиһәк, һис тә хата булмаҫ.\nАбитуриенттар өсөн ҡабул итеү имтихандары нисегерәк, ҡасан, ниндәй факультет, бүлектәргә ойошторола?\n- Быйыл 250 бюджет урыны булдырылды, үткән йыл был һан 192 ине. Дүрт факультет та һөнәри йүнәлеш буйынса эште әүҙем алып барҙы. Көндөҙгө бүлеккә ҡабул итеү тамамланды. Ситтән тороп уҡыу бүлегендә студенттарҙы ҡабул итеү 25 октябргә тиклем дауам итә. Тағы ла шуны әйтергә кәрәк: беҙ тәүге тапҡыр инклюзив белем биреү буйынса белгестәр әҙерләй башланыҡ. Бының өсөн студенттарыбыҙға бөтә шарттар булдырҙыҡ.\nКөндөҙгө һәм ситтән тороп белем алыуҙың түләүле нигеҙенә килгәндә, ул яҡынса 30-110 мең тирәһе тәшкил итә. Йәнә шуға иғтибар итергә кәрәк: уҡыу йорто етәкселегенең үҙенең ҡарары нигеҙендә был сумманың яртыһына тиклем кәметелеүе лә ихтимал. Әгәр студенттың Берҙәм дәүләт имтихандары һөҙөмтәһе юғары икән, уҡыу йортондағы төрлө сараларҙа әүҙем ҡатнаша, уҡыу, олимпиада, конференция, фәнни эштәрҙә уңыштары булһа, комиссияның ҡарары нигеҙендә уҡыу өсөн түләгән аҡсаһының хаҡы кәметелеүе мөмкин. Бер һүҙ менән әйткәндә, беҙҙең уҡыу йортон һайлаусылар бер ваҡытта ла тормошта юғалып ҡалмай, үҙ урынын лайыҡлы таба.\nРәүилә ХӘСӘНОВА әңгәмәләште.\nЯҙылған: 13.08.21 | Ҡаралған: 136


“Күркәм йортло матур ғаилә”\n30 Октябрь 2018, 18:14\nКескәй генә сыйырсыҡтан алып, һәр ҡош, үҙенә ояны сыбыҡтан, балсыҡтан, мамыҡтан, ҡабыҡтан үрә. Балаларына, ғаиләһенә ел-ямғыр тейҙермәҫ өсөн бөтә көсөн һала. Әҙәм балаһы ла шулай… Донъяға ауаз һалғас та, һәр бер әсә сабыйына, игелекле булһын, был фани донъяларҙа үҙ яртыһын табып, үҙ нигеҙен ҡорһон ине тигән изге теләктәрен теләй, - тигән һүҙҙәр менән башланып китте Еҙем-Ҡаран мәҙәниәт йортонда уҙған сара.\nУңған ғаиләләр бай йәрминкә ойоштороп, сараның бәҫен күтәрҙе.\nТәүгеләрҙән булып сәхнә түренә оҙаҡ йылдар бергә йәшәгән Минзилә апай менән Риф ағай Ихсановтар, Суфия апай менән Баян ағай Хәсәновтар, Таңһылыу апай менән Фәтих ағай Әбделмәновтар ғаиләләре күтәрелде. Алып барыусының: “Нисек һуң, ҡартлыҡ йәшлек түгел, кәйефтәр шәпме?” – тигән һорауына улар бер та-уыштан: “Аллаға шөкөр, күрше-тирәләр, ауылдаштар менән самауыр артынан самауыр ауҙарып ҡаңғыр-көңгөр килеп гөрләшеп йәшәүҙәре үҙе бер ғүмер", - тип яуапланылар. Йәштәштәренең бәҫен күтәреп Риф ағай Ихсанов “Кәкүк”те лә бейеп ебәргәс, байрам сараһына йәм өҫтәлеп китте.\nАртабан сәхнәгә 2018 йылда яңы йорт һалыусылар саҡырылды. Рәүиә һәм Альберт Дауытовтар, Антонина һәм Альберт Кәримовтар ине улар.\n- Ҡорған нигеҙҙәрегеҙ, һалған йорттарығыҙ ныҡ булһын. Һалҡын елдәр, ҡар-бурандар ишек шаҡымаһын, - тигән теләктәр менән ауыл хакимиәте башлығы Нурсилә Мөхәмәтулла ҡыҙы Хәсәнова уларға Рәхмәт хаттары тапшырҙы. Ауыл мәҙәниәт йорто ҡарамағында ойошторолған “Тере һыу” вокал ансамбле “Яңы йорт – 2018” номинацияһына тәҡдим ителеүселәргә арнап, “Ҡорама” халыҡ йырын башҡарҙы.\n“Күп балалы ғаиләләр – 2018” номинацияһы буйынса Зөлфиә һәм Олег Мөхәмәтйәровтар (өс бала), Гөлназ һәм Раил Сәмсетдиновтар (4 бала) ғаиләләре саҡырылғайны. Аҡ һөлгөләр тотҡан Ағинәйҙәр уларға: “Ныҡлы ғаилә – ил терәге, нигеҙ ташығыҙ ныҡлы булһын, йорттарығыҙҙа балалар тауышы тынмаһын, Башҡортостаныбыҙ һеҙҙең менән ныҡлы булһын”, - тигән теләктәрен еткерҙе.\nЯлт итеп торған ихаталар, ҡош-ҡорт, мал аҫрап, баҡса үҫтереп гөрләтеп йәшәй белгән ғаиләләр бик күп Еҙем-Ҡаран ауылында. Һуңғы номинация “Күркәм йортло матур ғаилә – 2018” буйынса тәҡдим ителгән Венера һәм Илдар Бәшәровтар, Рәсилә һәм Исламетдин Нәжметдиновтар, Елизавета һәм Раил Сәлиховтар, Гөлнур һәм Разит Ҡоломбәтовтар, Фәүзиә һәм Айҙар Килмөхәмәтовтар, Диләрә һәм Фәнил Вәлиевтар ғаиләләре тәбрикләнде. Ул көндө ауылдаштарына үҙҙәре әҙерләп килтергән бәйләнгән, сиккән, бешергән әйберҙәрен тәҡдим итеп, оло-ҡара йәрминкә ойошторғандары өсөн рәхмәт һүҙҙәре ишетеп кинәнделәр матур ғаилә хужалары.\nМатур сара ауыл һәүәҫ-кәрҙәренең йыр-бейеүҙәре, Еҙем-Ҡаран ауыл хакимиәтенең Рәхмәт хаттары тапшырыуы менән үрелеп барҙы.\nЭйе, тормош елдәре бәндәне тап урынына бер ярҙан икенсе ярға бәрә, һөйөнөс артынан көйөнөс яуҙыра… Ләкин, яҙмыш кешене ниндәй генә һынауҙар алдына ҡуймаһын, ул үҙенең тупһаһына, нигеҙенә, тыуған йортона ҡайтып яңы һулыш ала, көс таба. Яңынан ғәйрәтләнеп йәшәү тигән ләззәтле тормош диңгеҙенә сума…


Рәсәйҙә 2020 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған Хәтер һәм дан йылы башланды\nРәсәйҙә 2020 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған Хәтер һәм дан йылы башланды. 2020 йылда 1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған Рәсәйҙә Хәтер һәм дан йылы үткәреү хаҡындағы указға илебеҙ президенты Владимир Путин 2019 йылдың июлендә ҡул ҡуйҙы. Еңеүҙең 75 йыллығына арналған байрамға әҙерлек һәм үткәреү буйынса саралар планына ярашлы, бөтә ветерандар ҙа «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 75 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнәсәк. Документҡа барлығы 116 сара ингән, улар араһында 9 майҙа үтәсәк Ҡыҙыл майҙандағы хәрби парад, Рәсәй Президенты исеменән тантаналы ҡабул итеү һәм Ҡыҙыл майҙандағы фейерверклы байрам концерты ла бар.\nРәсәйҙә 2020 йылда Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған Хәтер һәм дан йылы башланды. 2020 йылда 1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүҙең 75 йыллығына арналған Рәсәйҙә Хәтер һәм дан йылы үткәреү хаҡындағы указға илебеҙ президенты Владимир Путин 2019 йылдың июлендә ҡул ҡуйҙы.\nЕңеүҙең 75 йыллығына арналған байрамға әҙерлек һәм үткәреү буйынса саралар планына ярашлы, бөтә ветерандар ҙа «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышында Еңеүгә 75 йыл» юбилей миҙалы менән бүләкләнәсәк. Документҡа барлығы 116 сара ингән, улар араһында 9 майҙа үтәсәк Ҡыҙыл майҙандағы хәрби парад, Рәсәй Президенты исеменән тантаналы ҡабул итеү һәм Ҡыҙыл майҙандағы фейерверклы байрам концерты ла бар.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ГЕНЕРАЛ ШАЙМОРАТОВ – БАШҠОРТ БАТЫРЛЫҒЫ CИМВОЛЫ - 2021 - Мәҡәләләр\nГЕНЕРАЛ ШАЙМОРАТОВ – БАШҠОРТ БАТЫРЛЫҒЫ CИМВОЛЫ\nБөгөнгө әңгәмәбеҙ барыһынан элек Бөйөк Ватан һуғышынан аҙаҡ тыуған быуындарҙа ҡыҙыҡһыныу уятып, йөрәктәребеҙ аша үтә торған һөйләшеү булыр, тип уйлайым. Һүҙебеҙ Башҡортостанда ойошторолоп, ошо үлемесле һуғышта мәңгелек дан яулаған 112-се Башҡорт атлы дивизияһы, уның батырҙарҙан батыр командиры, генерал-майор Миңлеғәли Минһаж улы Шайморатов, һөйәктәре сит-ят ерҙәрҙең урман-ҡырҙарында ятып ҡалған башҡорт ир-егеттәре, ғөмүмән, башҡорт халҡының сикһеҙ ҡаһарманлығы хаҡында барасаҡ. Әңгәмәсебеҙ - Башҡортостан Республикаһының һәм Рәсәй Федерацияһының атҡаҙанған мәҙәниәт хеҙмәткәре, яҙыусы Флүр Миншәриф улы ҒӘЛИМОВ.\nФлүр Миншәриф улы, һеҙ яңыраҡ "Генерал Шайморатов" тип исемләнгән роман яҙғанһығыҙ икән. Ошо батырыбыҙҙың исемен белмәгән башҡорт юҡтыр ул. Беҙ бала саҡта уҡ: "Башҡорттар китте һуғышҡа", - тип йырлай инек. Һуғыш темаһына арналған әҙәби әҫәргә тотонғанда һеҙҙә ниндәйерәк кисерештәр булды?\n- Ысынлап та, беҙ бәләкәйҙән үк һуғыш уйнап, "Шайморатов генерал" йырын йырлап үҫтек. Беҙҙән аҙағыраҡ тыуғандар ҙа шундай булды. Ул саҡта бит ауыл тулы бала-саға, уйнамаған уйын юҡ, әммә һуғыш уйындарын нығыраҡ ярата инек. Ни өсөн шулай? Сөнки беҙ яугир халыҡ: меңәрләгән йылдар буйына ата-бабаларыбыҙ Ватанын, Уралын һаҡлап, батырҙар хаҡында дастандар, ҡобайырҙар сығарған, ул-ҡыҙҙарын ошо әҫәрҙәр ярҙамында батырҙар традицияларында тәрбиәләп үҫтергән. Беҙ ҙә ошо халыҡтың балалары бит. Ил-йорт, Тыуған ил, халыҡ өсөн һуғышҡа барыу изге йола, намыҫ бурысы, ҡаҡшамаҫ ҡанундар сифатында ҡаныбыҙға һеңгән.\nӘйткәндәй, башҡорт халыҡ әкиәттәрендә лә батыр образы алғы планда тора...\n- XX быуат башында йәшәгән Швейцария ғалимы, психиатр Карл Густав Юнг кеше психикаһы структураһында "коллективное бессознательное" тип үҙе нарыҡлаған бик тәрән ҡатлам барлығын асыҡлаған. Был ҡатлам Ер йөҙөндәге бөтә кешеләр өсөн бер иш һәм быуындан-быуынға күсә килгән дөйөм кешелек тәжрибәһе тупланған "ҡумта-хазина" ул. "Коллективное - бессознательное"ның йөкмәткеһе - архетип-тәүгеобраздар. Йәғни бында меңйыллыҡтар дауамында формалашып, кешенең төпкө (боронғо) аңын билдәләй торған идеялар, иң боронғо образдар хаҡында һүҙ бара. Башҡорттарҙағы батыр образы - халҡыбыҙҙың төп архетибы ул. Һәм ул Юнг тәғлимәтендәге герой архетибына тап килә. Һәр халыҡтың милли характерына хас төп архетибы була. Мәҫәлән, немецтар үҙҙәренең булмышына яраҡлы - "хранитель" - һаҡлаусы, йәһүдтәр - байлыҡ туплаусы һәм башҡа шундайыраҡ феномендар, йәғни образдар. Башҡорттоң төп архетибы - батыр феномены нигеҙендә яугир намыҫы төшөнсәһе ята. Халҡыбыҙҙың менталитетын, йәғни булмышын яугир намыҫына тап төшөрмәү, ил, Ватан хаҡына тән-йәнеңде лә фиҙа ҡылыу кеүек әхлаҡи-философик идеялар билдәләй. Халҡыбыҙ байлыҡ тупларға һәм уны һаҡларға ашҡынып тормай, намыҫын алтын-көмөшкә, аҡсаға алыштырмай. Был беҙҙең дөйөм тормош философиябыҙ. Башҡорт халҡының мең йыллыҡтар дауамында формалашҡан милли философияһы бар. Башҡорт тормоштоң, фани донъяның асылын, байлыҡты теге донъяға алып китеп булмағанын башҡаларҙан яҡшыраҡ, төптәнерәк аңлай. Бәғзеләр балаларыбыҙ, ейәндәребеҙ хаҡына байлыҡ туплайбыҙ, тип, урлаша-мутлаша ла, үҙ ғәмәлдәрен аҡларға тырыша. Был да башҡорт фәлсәфәһенә тура килмәй - һәр бала яҡты донъяға үҙ өлөшө менән тыуа. Харам байлыҡ кешене боҙа, ул мал өсөн енәйәт ҡылырға ла әҙер була, үҙе лә торғаны бер хайуанға әйләнә.\nҺуғыш темаһына арналған әҙәби әҫәргә тотонғас, халҡыбыҙҙың тарихи яҙмышы хаҡында ла уйланғанһығыҙҙыр, моғайын. Башҡорт ҡәүеме - батырҙар тыуҙырыусы халыҡ, һеҙ ошо фекерҙе хуплайһығыҙмы?\n- Тап шулай. Бына Тарихи Башҡортостан ерҙәрен күҙаллап ҡарайыҡ. Һамарҙан, Һарытауҙан алып Екатеринбургҡа, Силәбегә, Кама буйҙарынан Урал аръяғына тиклемге территория башҡорттоҡо булған. Бындағы топонимика ошо хаҡта һөйләй. Шул тиклем ҙур киңлектәрҙе тик яугир халыҡ ҡына биләп, һаҡлап тота ала. Шуға ла башҡорттоң батырҙары ла бихисап.\nX быуат башында, 922 йылда, ғәрәп хәлифе Мөҡтәдир илселеге сәркәтибе Ибн Фаҙлан юлъяҙмаларына уларҙың каруаны башҡорттар йәшәгән ерҙәргә яҡынлашҡас, бик ныҡ ҡурҡыуҙары хаҡында яҙып ҡуйған. Был, бәлки, халҡыбыҙҙың шул замандағы үҙенсәлекле "халыҡ-ара дипломатияһы" булғандыр?\n- Башҡорт иленә рөхсәтһеҙ инеү мөмкин булмаған. Әммә изге ниәт менән килгән ҡунаҡтарға, сауҙагәрҙәргә теймәгәндәр. Бына тағы ла бер тарихи факт: ярты донъяны яулаған монголдарға ҡаршы башҡорттар 14 йыл буйына һуғышҡан. Унан инде Сыңғыҙ хан хакимиәте, башҡорттарҙың яугирлыҡ маһирлығын иҫәпкә алып, уларға союздаш булырға тәҡдим яһай. Башҡорттар менән килешеү төҙөлөп, уларға аҫабалыҡ хоҡуғы бирелә. Башҡа берәй илдә тотош халыҡ ер хужаһы булдымы икән, тигән һорау тыуа: был хатта Сыңғыҙхан кеүек йыһангирҙарҙың да халҡыбыҙҙың бөйөклөгөн таныуын белдерә. Унан һуң, Башҡорт иле үҙидаралыҡ ҡанундары нигеҙендә йәшәй һәм берләшә. Быны ырыу демократияһы, тип атап була, ул башҡорт йәмғиәтенә боронғо замандарҙан хас: халыҡ өсөн мөһим барса мәсьәләләр күмәкләп, бергәләп хәл ителгән, башҡорт йыйындары институты, уның статусы рус дәүләтенә ҡушылғас та бер нисә быуат һаҡланып ҡала. Бындай ҡоролош Новгород республикаһының вече тип аталған идара итеү формаһынан күпкә алдараҡ барлыҡҡа килеп, унан алдынғыраҡ, һөҙөмтәлерәк булған. Йәнә бына нимәгә иғтибар итергә кәрәк: һәр бер ырыуҙа абруйлы ил ағалары була, әммә уларҙың береһе лә хан дәрәжәһенә ымһынмай. Сөнки Башҡорт илендә һәр бер ырыу үҙаллы көн итеп, үҙ азатлығын иң оло ҡиммәт итеп танып, уны һаҡлай алған. Ә хан булыу - башҡаларҙың иркен сикләүгә, уларҙы буйһондороп тотоуға, хатта үлемгә дусар итеүгә алып бара. Быны азатлыҡты ғүмерҙән дә өҫтөн күргән яугир халыҡ бер нисек тә ҡабул итә алмаған.\nӘхмәтзәки Вәлиди Туған "Башҡорттарҙың тарихы" әҫәрендә төрки риүәйәттәренең иң боронғоһо булған Уғыҙ дастанынан башҡорттар тураһындағы мәғлүмәтте килтерә. Ул халҡыбыҙҙың төркиҙәр донъяһында ҡеүәтле һәм хәйләкәр (көслө һәм ғәййәр) халыҡ булып танылыуын һәм үҙенең ғорурлығы, ҡыйыулығы арҡаһында һис бер йыһангирға баш эймәгән ҡәүем сифатында иҫкә алыныуын билдәләй.\n- Халҡыбыҙҙың бөйөклөгөнә тарих шаһит. Нисәмә быуат ҡораллы көрәшкә күтәрелә алған ул, ә 1917 йылда Башҡорт республикаһын иғлан итеп, үҙ хөкүмәтен булдырып, ғәскәр төҙөп, граждандар һуғышы йылдарында ҡан түгеп, үҙ дәүләтселеген яҡлап-һаҡлап ҡалған. Был үҙе генә лә халыҡтың көсөн күрһәтә. Әлбиттә, ныҡ ҡырылғанбыҙ шул йылдарҙа, халҡыбыҙҙың һаны 650 меңгә генә ҡалған. Ҡайһы саҡта, әгәр күтәрелмәгән булһаҡ, халыҡ иҫәбе әлеге ваҡытта байтаҡҡа күберәк булыр ине, тип тә уйлата. Әммә башҡортто тыйып тотоп та булмаған ул замандарҙа, ул барыбер күтәрелер ине. Башҡорт халҡының түгелгән ҡаны хаҡына Советтар Союзында 15 союздаш, 20 автономия республикалары төҙөлөп, ни саҡлы ҡәүемдәр дәүләтле булып киткәндәр! Ул халыҡтар был турала беләме икән?\nБашҡортостанда именлек хеҙмәтендә эшләгән генерал Виктор Палагин да үҙенең бер интервьюһында бына ни тигәйне: "Әгәр Зәки Вәлидовтың армияһы, башҡорт ғәскәре Совет власы яғында һуғышмаһа, Колчак Варшаваға тиклем барып етер ине".\n- Колчак армияһының уңышһыҙлыҡтары башҡорт полктарының ҡыҙылдар яғына сығыуынан башлана. Тәүге осорҙа ҡыҙыл ғәскәрҙәрҙе ҡыуып йөрөткән башҡорттар аҡтар менән дә ҡурҡыу белмәй һуғыша. Улар Колчакты ла баҙата, Петроградты Юденичтан ҡотҡара. Ғәскәрлек бурысын теүәл үтәй алыу, яуҙа бер-береңә арҡаҙаш булыу, киҫкен хәлдәрҙә юғалып ҡалмау - былар барыһы ла башҡорт яугирҙарына хас сифаттар. Улар меңәр йылдар буйына тәрбиәләнгән. Армияла әлегә тиклем бер әйтем бар: иң яҡшы һалдат - ул башҡорт һалдаты.\nГенералыбыҙ Миңлеғәли Шайморатов хаҡында ла, 112-се Башҡорт атлы дивизияһы тураһында ла бик күп документаль китаптар, әҙәби әҫәрҙәр яҙылған. Һеҙ, Флүр Миншәриф улы, ошо темаға яңы әҙәби әҫәр яҙырға йөрьәт иткәнһегеҙ. Бының сәбәптәре лә барҙыр бит?\n- Ысынлап та, данлы Башҡорт дивизияһына, комдив Миңлеғәли Шайморатовҡа арналған әҫәрҙәр байтаҡ ул. Әммә уларҙың ҡасан яҙылғанына иғтибар итегеҙ. Иң тәүҙә, уҙған быуаттың 60-сы йылдарында, дивизияның "Ҡыҙыл атлылар" гәзитендә эшләгән Әхтәм Ихсандың "Утыҙ ыласын" һәм "Саҡма тояҡ аттарҙа" тип аталған әҫәрҙәре баҫылып сыға. Әммә ул саҡта ошо авторҙың яҙғандарын яуҙан тере ҡайтҡан шайморатовсылар бик ныҡ тәнҡитләй. Сөнки Ә. Ихсан үҙенең яҙмаларында йыш ҡына уйлап сығарылған фәстереүҙәр ҡуллана. Башҡа әҫәрҙәрҙән Тайфур Сәғитовтың "Аманат" поэма-эссеһын (1989 йылда, бынан 32 йыл элек яҙылған), Рамазан Өмөтбаевтың "Таһир Күсимов" романын (1990 йылда, бынан 31 йыл элек яҙылған), Яңыбай Хамматовтың "Башҡорттар китте һуғышҡа" романын (шулай уҡ 1990 йылда яҙылған), Йыһат Солтановтың 2007 йылда нәшер ителгән "Башҡорт дивизияһы"(жанры "төрлө мәғлүмәттәр" тип билдәләнгән) китабын иҫкә алырға була. Документаль әҫәрҙәрҙән Тамимдар Әхмәҙиевтың, Фәрит Вахитовтың, А.И. Захаровтың, Б.Я. Малородовтың һәм башҡа авторҙарҙың китаптарын, дивизия ветерандары хәтирәләренән Сабир Ҡадировтың, Сәғит Әлибаевтың, Әнүәр Насыровтың, Григорий Беловтың һәм башҡаларҙың яҙмаларын атап китергә мөмкин. Ә тормош һуғыш тураһында бер-бер артлы яңы бәхәстәр, хатта сенсациялар тыуҙырып ҡына тора. Ғөмүмән, Башҡорт дивизияһы тарихын етди кимәлдә өйрәнә башларға, кандидатлыҡ, докторлыҡ диссертациялары яҙып яҡларға күптән ваҡыт етте, тип уйлайым. Йәнә бына нимәгә иғтибар иттем. 112-се Башҡорт атлы дивизияһы һәм генерал-майор М.М. Шайморатов тураһында яҙылған документаль әҫәрҙәр, иҫтәлек-хәтирәләр авторҙарының күпселеген рус һәм татар милләтле кешеләр тәшкил итә. Бында ни әйтәһең инде - эшһөйәрлектәренә, егәрлелектәренә афарин! Ә беҙ нимә көтөп ятабыҙ?..\nҺуңғы йылдарҙа 112-се Башҡорт атлы дивизияһы хаҡында әҙәби әҫәрҙәр яҙған авторҙар булманы тиерлек. Ә Башҡорт дивизияһы тарихының иге-сиге юҡ! Үҙ тарихыбыҙҙы үҙебеҙгә яҙыу фарыз. Минең өсөн төп этәргес көс - Бөйөк Ватан һуғышында Тыуған илебеҙ һәм киләсәк быуындар өсөн йәндәрен фиҙа ҡылған ата-бабаларыбыҙҙың рухтары алдында беҙҙең быуындың һәм шәхсән үҙемдең оло бурысымды таныу булды.\nҺеҙҙең роман быға тиклем яҙылған әҫәрҙәрҙән нимәһе менән айырыла?\n- Мин Бөйөк Ватан һуғышына, унда ҡатнашҡан һалдат һәм командирҙарға ҡарашымды әҙәби образдар аша сағылдырыр өсөн һуғыш темаһын, уның сәбәптәрен төптәнерәк, тәрәнерәк өйрәнергә, эҙләнергә тырыштым. Башҡорт дивизияһы тарихын, башҡорт менталитеты, характеры үҙенсәлектәрен СССР - Башҡортостан мөнәсәбәттәре аша ғына түгел, донъя масштабында күҙаллау мөмкинлеген барланым. Романым коммунизм - фашизм бәрелешен һүрәтләүҙән һәм примитив яу күренештәренән генә түгел, ҡатлы-ҡатлы конфликттарҙан туҡылған. Шулай уҡ, дөйөм донъя әҙәбиәтендә һәм сәнғәтендә киң билдәле мәҙәни кодтарҙы үә символдарҙы ла әҫәремдә ҡулландым.\nӘҙәби әҫәр менән документаль әҫәрҙе берләштергән бер фактор бар - ул да булһа ысынбарлыҡты объектив сағылдырыу. Ошо хаҡта ни әйтер инегеҙ?\n- Романымды "Генерал Шайморатов" тип атағас, әҫәрҙә уның тормош юлына бәйле эпизодтар сағылдырыла, сюжет юлы уҡыусыны генералдың үлеменә, 1943 йылдың 23 февраленә тиклем алып бара. Әлбиттә, романда реаль Башкавдивизия яугирҙары үҙ исемдәре менән атала, улар ысынбарлыҡтағы һуғыш хәрәкәттәрендә нисек ҡатнашҡан, шулай һүрәтләнә. Быны Ватаныбыҙ һәм киләсәк быуындар хаҡына йәндәрен аямаған ата-бабаларыбыҙҙың исемдәре онотолмаһын, уларҙың вариҫтары ата-олаталарын, яҡын нәҫелдәрен ошо әҫәремдән тапһын һәм был китапты ғаилә ҡомартҡыһы итеп һаҡлаһын тип, махсус рәүештә эшләнем.\nБынан бер нисә йыл элегерәк республикабыҙ патриоттары "Геройҙың ҡайтыуы" тип исемләнгән акция ойошторғайны, уның төп маҡсаты - Миңлеғәли Шайморатовҡа Рәсәй Геройы исемен бирҙертеү ине. Халыҡтан йөҙәр меңләгән имзалар йыйылып, Кремлгә мөрәжәғәт тә ебәрелгәйне...\n- Эйе, халҡыбыҙ үҙ батырына был юғары исемде 70 йылдан ашыу юлланы. Әммә ул саҡта моратҡа ирешеү мөмкин булманы. Башҡортостан етәксеһе Радий Хәбиров ошо мәсьәләне хәл итә алды - ил Президенты Владимир Путиндың Указы менән Бөйөк Ватан һуғышында күрһәткән батырлыҡтары өсөн Миңлеғәли Минһаж улы Шайморатовҡа (үлгәндән һуң) Рәсәй Федерацияһы Геройы исеме бирелде, уға тәғәйен Алтын Йондоҙ Башҡортостанға килтерелде. Халыҡ батырының ҡаһарманлығы рәсми рәүештә танылды. Башҡортостан йәмәғәтселегенең ҙур еңеүе булды ошо ваҡиға. Баш ҡалабыҙ Өфөнөң Совет майҙанында Шайморатов батырға мәрмәрҙән монументаль һәйкәл ҡуйыласаҡ - был да халҡыбыҙ, республикабыҙ өсөн ҡыуаныслы ваҡиға буласаҡ.\nБашҡорт атлы дивизияһы, уның командиры - генерал Шайморатов башҡорт менталитетының иң сағыу символдарының береһелер. Башҡорт яугирлығы булмаһа, Башҡорт атлы дивизияһы ла булмаҫ ине. Шундай данлыҡлы хәрби подразделение Советтар Союзында ғына түгел, хатта бөтә донъяла ла булмаған. Күпме ордендар менән бүләкләнгән дивизия, күпме яугир иң юғары хәрби исемгә - Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булған! Ә күпме шайморатовсыларҙың ҡаһарманлығы тейешенсә баһаланмай ҡалған - уны тик Аллаһ үҙе генә белә. Бөйөк Ватан һуғышы йылдарында илебеҙҙә 46 милли хәрби берләшмә (часть) ойошторола, шуның 19-ы атлы дивизия. Әммә һуғыш аҙағынаса сафта тик бер - исеме үҙгәртелгән (16-сы гвардия Чернигов дивизияһы) 112-се Башҡорт атлы дивизияһы ғына тороп ҡала. Башҡа милли частар йә уңышһыҙлыҡҡа осрап, тулыһынса туҙҙырыла, йәиһә төрлө ситуациялар арҡаһында тарҡатылыуға дусар була. Үкенескә күрә, Ҡыҙыл Армия командованиеһына оялаған хәрби чиновниктар, көнсөллөккә барып, аҫтыртын эш итә, башҡорт офицерҙарына ышанмаусанлыҡ күрһәтә, уларҙы милләтселектә ғәйепләп маташа, дивизияның башҡорт командирҙарын, төрлө сәбәптәр табып, башҡа частарға күсертә. Һуғыш бөткәс, дивизияның барса аттары Кавказға оҙатыла. Башҡортостанға бары бер генә ат - Кречет (Ҡорос ат) ҡайтарыла...\nБашҡорт атлы дивизияһы яугирҙары башҡа частарға өлгө булған, уларҙы ҡаһармандарса һуғышырға өйрәткән тигән фекер менән килешәһегеҙме?\n- Тап шулай. 1942 йылдың июлендә Брянск фронтына килгәндә, беҙҙең атлылар тырым-тырағай сигенеп, ҡасып килгән ҡыҙылармеецтарҙы осрата. Комдив Шайморатов уларҙы туҡтатып, оборона тоторға мәжбүр итә. Бында һуғыштың тәүге фажиғәле йылын да иҫкә алмай булмай. Бер 1941 йылда ғына немецтар Ҡыҙыл Армия частарына бер түгел 13 "ҡаҙан" (котел) ойоштора. Уларҙың ҡайһы берҙәрендә, мәҫәлән, Вязьма ҡамалышында беҙҙең 5 армия ҡыйратыла. "Ҡаҙан"дарҙа һәләк ителгәндәр урынына яңынан-яңы частар килтерелә, бер ниндәй әҙерлекһеҙ, хатта йүнле ҡоралдары ла булмаған һалдаттар һуғыш утына ырғытыла. Ә беҙҙең Шайморатов - ул полководец, юғары кимәлдәге хәрби белгес, иң элгәре башҡорт яугирҙарын һуғыш һөнәренә төплө һәм ентекле итеп әҙерләүҙе ойоштора. Ул немецтар менән һуғыштың нисек ауыр икәнен дә бик яҡшы белә: 1941 йылдың көҙөндә Мәскәү янында, Волоколамск шоссеһы районында, үҙенең 1-се айырым Кремль полкы менән фашистарға ҡаршы тороп, уңыш ҡаҙана, Ҡыҙыл Байраҡ ордены менән бүләкләнә.\nҒөмүмән, һуғыш темаһы - ҡот осҡос. Ул тотош фажиғәләрҙән тора. Иҫ китмәле көслө, бөтә Европа илдәрен тиерлек тапап үткән яу машинаһын - герман армияһын беҙҙең илебеҙ аяуһыҙ күп ҡорбандар килтереп, Аллаһы Тәғәлә ярҙамы менән генә еңеүгә өлгәшкәндер, тип уйлайым. Юғары көс Гитлерҙың аҡылын алғандыр - ул көҙгә тиклем үк СССР-ҙы еңеренә ышанып, ғәскәрҙәрен өс яҡҡа бүлеп ебәрә. Әгәр бар көстәрен бер йүнәлешкә - Мәскәүгә табан ебәрһә, һуғыштың ни менән бөтөрөн күҙ алдына килтереүе лә ҡурҡыныс...\nБеҙҙең башҡорт яугирҙарына килһәк, ситуация бөтөнләйе менән икенсе. Башҡорттар фронтҡа килгәс, генерал Корзун комиссарына: "Был башҡорттар сигенмәйсә бер көн булһа ла тора алырҙармы икән?" - ти. Башҡорттар һуғышҡа инә. Көн торалар, аҙна торалар, өс ай торалар - береһе лә сигенмәй, береһе лә алғы һыҙыҡты ташлап ҡасмай, һуғыша ғына бирәләр. Дивизия яугирҙарының - башҡорттарҙың - ҡаһарманлығы хаҡында корпус, армия, фронт, Мәскәү һәм хатта немец гәзиттәре лә яҙа башлай. Билдәле шағир, "Красная Звезда" гәзитенең хәбәрсеһе Константин Симонов, данлыҡлы яҙыусы Илья Эренбург, әҙиптәр ағалы-энеле Турҙар һәм башҡа журналистар башҡорт яугирҙарын маҡтап, уларҙың дандарын бөтөн СССР-ға тараталар. Беҙҙең дивизия бөтөн Ҡыҙыл Армия өсөн өлгөгә әйләнә, совет пропагандаһы ла ошоно раҫлай: башҡорттар һымаҡ һуғышырға кәрәк!\nБында бер сетерекле һорау тыуа: башҡорттар ҙа совет системаһында тәрбиәләнгән, коммунистик, атеистик ҡараштар һеңдерелгән. Ләкин улар үлемде инҡар итә, һәләк булыуын белә тороп, иң хәтәр алыштарға үҙе теләп бара. Был уларҙың Аллаһы Тәғәләгә, үлемдән һуң ожмахҡа эләгеүгә ышаныуҙарының билгеһе түгелме икән?\n- Беренсенән, яугир намыҫы, гендар кимәлендә һеңдерелгән башҡорт батыры кодексы беҙҙең халыҡ өсөн иң мөһим төшөнсәләрҙең береһе булған. Беҙҙекеләр тормошҡа йәбешеп ятмаған, яугир намыҫын ғүмеренән өҫтөнөрәк ҡуйған. Төптән уйлаһаң, нимә ул үлем? Бәлки, теге донъяла күпкә еңелерәктер? Әммә унда үҙ теләгең менән, йәғни "сиратһыҙ" китеү (суицид) ҡәтғи тыйыла. Ә яуҙа һәләк булыу - изге үлем. Һуғышта үлеүгә генә түгел, ғөмүмән, әжәлгә лә лайыҡлы булырға кәрәк бит әле. Бына ошоно беҙҙекеләр, башҡорт философияһына таянып, интуитив рәүештә аңлағандарҙыр, тип фаразлайым. Икенсенән, башҡорт яугирҙары һуғыш ҡырындағы шаһит сифатында үлемдән һуң Аллаһы ярлыҡауына, уның шәфҡәтенә инанғандыр.\nОшо романымды яҙғанда үҙем өсөн яңы рухи асыштар яһаным. Бына һуғышта әле мыйығы ла сыҡмаған, ҡыҙҙарҙы ҡосаҡлап та өлгөрмәгән йәш егеттәр үлә. Ҡатын-ҡыҙҙар, бер гонаһһыҙ балалар һәләк була. Быны бер нисек тә аңлатып булмаҫ һымаҡ тойола, былар оло ғәҙелһеҙлек итеп ҡабул ителә. Аллаһы Тәғәлә ошоларҙы нихәл тыймай, туҡтатмай икән, тигән уйҙар ярала күп кешеләрҙең башында. Миңә шундай уй килде: бындай үлемдәр, бәлки, Аллаһы Тәғәләнең мәрхәмәтелер, фани донъяла яфаланған әҙәм балаларын ҡотҡарыу сараһылыр? Улар - имандарын юғалтҡан әҙәм балалары ҡуптарған аяуһыҙ һуғыштың бер ғәйепһеҙ ҡорбандары - туранан-тура ожмахҡа индереләсәк бит. Әгәр баҡый донъя булмаһа, был фанилыҡта яфа сигеүҙәрҙең бер мәғәнәһе лә булмаҫ ине бит...\nГенерал Шайморатов исеме менән бәйле тағы ла бер һорауҙы бирмәйенсә булдыра алмайым. Һуңғы ваҡытта комдивтың үлеме хаҡында төрлө уйҙырмалар күбәйеп китте. Йәнәһе, ул әсир алынған да, һатлыҡ казактар тарафынан язалап үлтерелгән. Ошо турала дивизиябыҙҙың Донбасстағы шанлы һәм трагик рейды хаҡында бер ни ҙә белмәгән, ниндәйҙер уйҙырмаларҙы күпертеп, матбуғатҡа, телевидениеға, интернет селтәренә сығарған ғалимдар ҙа бар. Кинорежиссер Р. Ҡоҙаяров "Генерал" тигән ике сериялы документаль фильм төшөрөп, Шайморатовтың үлеме хаҡындағы уйҙырманы ысынбарлыҡҡа тап килә, тип күрһәтә. Ошондай еңел-елпе сығыштарҙың сәбәбе, мотивтары барҙыр бит?\n- Бәғзе тыуған яҡты өйрәнеүселәр, журналистар, ғалим-ғөләмә, кинорежиссерҙар нисек тә булһа, ҡайҙан да булһа "көйҙөргөс" факттар соҡоп сығарып, уларҙан асыш, сенсация яһап, үҙҙәрен оло белгес итеп күрһәтергә, баһаларын күтәрергә, хәҙергесә әйткәндә, хайп алырға ымһына. Генерал Шайморатов үлеменең "яңы версияһы" Украинаның Глухов педуниверситеты хеҙмәткәре А.А. Масловтың уйҙырмаларынан хасил булған, ул уны АҠШ-та ла баҫтырып сығарған. Был фальсификация бик еңел фаш ителә. Бына бер аргумент: әгәр ҙә М. Шайморатов немецтар ҡулына эләккән булһа, гитлерсылар генерал һынлы генералды пленға алдыҡ, тип мотлаҡ рәүештә бөтә донъяға шапырынырҙар ине. Һәм әлбиттә, фашистар ундай ҙур әсирҙе казактарға язаларға бирмәҫ ине. Йәнә тағы: немец педанттары генералды әсирлеккә алыуҙарын мотлаҡ часть документтарына теркәрҙәр ине. Ә беҙҙең еңел баштар, алдын-артын уйлап та тормайынса, сүптән сүмәлә ҡоя. Был уйҙырма - асылда башҡорт батыры Шайморатовтың яҡты хәтерен бысратыу ғына ул...\nШулай итеп, яҙыусының "Генерал Шайморатов" романы "Ағиҙел журналының август һанында тулыһынса баҫылып сығасаҡ. Журнал редакцияһында әйтеүҙәренсә, күберәк кеше уҡыһын өсөн, журналдың ошо айҙағы тиражын арттырырға тигән ниәттәре бар. Ҡыҙыҡһынған һәр кемдең редакцияға барып йәки электрон почта аша 90 һум аҡса күсереп, журналдың август һанын һатып алыу мөмкинлеге бар.\nЯҙылған: 05.08.21 | Ҡаралған: 208


Тәүҙә рөхсәт ителгән, унан тыйылған | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nТәүҙә рөхсәт ителгән, унан тыйылған\n06 мая 2016 — 16:37\nӨфөлә йәшәгән Булат Лотфуллин үткән йылда ер участкаһын ҡуртымға алып уның биләмәһендә торлаҡ йорт һалған. Быйыл иһә документтар менән нығытылған килешеү законға ярашлы түгел, тип таныла. Ҡап урталай тәрән йырын, тирәләй ҡом-балсыҡ өйөмдәре һәм сүп-сар менән „биҙәлгән„ ер биләмәһен Булат үҙ көсө менән төҙөкләндереп алған. Элекке хужанан ҡалған бәләкәй өйҙө хакимиәт рөхсәте менән һүтеп ташлап, урынына яңыһын төҙөгән. Һәр хәрәкәт айырым документ менән нығытылған, торлаҡ, күсемһеҙ милек булараҡ, дәүләт реестрында раҫланған. Әммә өй туйлау урынына Булатҡа суд ултырышына барырға тура килә. Ҡала хакимиәте ерҙе ҡуртымға биреү тураһындағы килешеүҙе туҡтатыуҙы һәм һалынған йортто һүтеп ташлауҙы талап итә. Был урын балалар музыка мәктәбе төҙөлөшө өсөн тәғәйенләнгән, имеш. Ошо хаҡта биш йыл элек үк мәғлүм булыуына ҡарамаҫтан хакимиәттең нисек былтыр шул уҡ ерҙе физик шәхескә 10 йылға ҡуртымға биреү тураһында ҡарар ҡабул итеүе Булат Лотфуллинға аңлашылмай. Үҙенә ҡарата ҡуйылған талаптарға ул, әлбиттә, ҡаршы. Күрәләтә законһыҙ бирелгән рөхсәт ҡағыҙҙары өсөн үҙендә ғәйеп тоймай. Закон белгестәре иһә хакимиәт яғынан хата ебәрелеүен таный. Өфө ҡала хакимиәтендә башҡа фекер йөрөтәләр. Матбуғат хеҙмәтенән хәбәр итеүҙәренсә, 2011 йылда Ленин районында балалар музыка мәктәбе төҙөлөшө тураһында ҡарар ҡабул ителгән. Ә был урында үҙ белдеге менән төҙөлгән өйҙәр һүтелергә тейеш, тип танылған. Биләмәнең элекке хужаһы бәхәсле участканы һатып, Булат Лотфуллинды „кәкре ҡайынға терәткән„Судтың беренсе ултырышында уҡ дәғүә белдергән яҡты ҡәнәғәтләндергән ҡарар ҡабул ителгән. Булат суд ҡарарына апелляция биргән. Төҙөлгән йортто законһыҙ, тип танып һүтеп ташлаған осраҡта уның ер биләмәһен төҙөкләндереүгә түккән дүрт миллион һумдан ашыу аҡсаһынан ғына түгел, берҙән-бер торлағынан да ҡалыуы бар. Рәсми теркәлгән йорт хужаһы менән хакимиәт араһындағы бәхәс нигеҙе булған музыка мәктәбе тап ошо урында торорға тейеш. Йырын күмелгән, биләмә төҙөкләндерелгән. Ер мәсьәләһе иһә киҫкен ҡала. Уның кем файҙаһына хәл ителере әлегә билдәһеҙ.


Һуңғы көндәрҙә ҡарҙың күпләп яуыуы юл-транспорт ваҡиғаларының артыуына сәбәпсе булды\nСтәрлетамаҡ - Салауат автомобиль юлының Наумовка ауылы эргәһендә ҡурҡыныс авария теркәлде. Фотоһүрәттән күренеүенсә, юл осрағы һөҙөмтәһендә ОКА автомобиле икегә бүленгән. Һәләк булыусылар һәм зыян күреүселәр тураһында мәғлүмәт юҡ. Тағы ла бер осраҡ Өфө - Стәрлетамаҡ автомобиль трассаһының 49-сы километрында булған. Бында бер юлы ете еңел автомобиль һәм автобус бәрелешкән. Бәхеткә, һәләк булыусылар юҡ.\nБөрө ҡалаһы эргәһендә теркәлгән аварияла сит ил маркалы автомобиль водителе ҡаршы юлға сығып 15-се моделгә бәрелә. Джип водителе менән уның пассажирын хәүефһеҙлек мендәре ҡотҡара, ВАЗ автомобиле водителе аңын юғалта. Уны салондан махсус ҡоролма ярҙамында сығаралар һәм урындағы дауаханаға оҙатыла.


Һөҙмә — йәй көнө һөт мул саҡта әҙерләнә торған ризыҡ. Сепарат һөтөн әрәм итмәй, һөҙмәне күпләп эшләп алып, аҙаҡ туңдырғыста һаҡларға була. Ҡыш, һыйырҙар һыуалғас, бик ярап ҡала.\n1 биҙрә сепарат һөтө (йәки яңы һауған һөт)\n1 л ойотҡос\nСепарат аша үткәрелгән һөттө йылы урынға ҡапҡас менән ябып ултыртып торалар. Өҫтөнә ҡалын сепрәк тә ябырға мөмкин. Һауытты ҡыбырлатып, урынынан шылдырып, йә иһә һөттө болғатырға ярамай. 20-25 градус йылылыҡта һөт әсеп сыға һәм 5-7 сәғәттән ойотҡанға әйләнә.\nМатур булып ойоған был ҡатыҡты кизе-мамыҡ туҡыманан йәки күҙле таҫтамалдан тегелгән аҡ моҡсайға ҡойоп, һарҡытырға элеп ҡуйырға. Ҡабаланда тиҙерәк һарҡһын өсөн ойотҡанды тәүҙә утҡа ултыртып, әҙерәк йылытып алырға мөмкин. Тик бындай һөҙмә ярмаланып тороусан була. Бер-нисә сәғәттән һөҙмә әҙер була.\nҺөҙмәне моҡсайынан туҫтаҡҡа ауҙарып, әҙерәк кенә тоҙ һалып, матурлап тасҡап алаһың.\nҺыуытҡыста боҙолмайынса бер-нисә көн һаҡлана.\nТабынға төрлө тәмләткестәр ҡушып бирергә мөмкин. Шәкәр менән буталған һөҙмәне кәсәләргә һалып, өҫтөнә төрлө емеш-еләк, бал, йыуып бүрттерелгән йөҙөм, яңы айыртылған шыйыҡ ҡаймаҡ, ҡайнатма һалып бирһәң, телеңде йоторлоҡ ризыҡ килеп сыға.\nҺөҙмәне бәлеш бешергәндә эслек итеп тә файҙаланырға була.\nҺөҙмәне яңы һауған һөттән дә яһарға мөмкин, был осраҡта майлы һөҙмә килеп сыға, ул тәмлерәк тә була. Яңы һөт тиҙерәк ойоһон өсөн, уға 1 л самаһы ойотҡос (2-3 көн алдан ойоған ҡатыҡ) ҡушып ебәрергә кәрәк.\nҺөҙмәне һарҡытҡанда айырылып сыҡҡан эремсек һыуын (сыворотка) әрәм итмәй файҙаланырға була. Унан бик тәмле ҡоймаҡ ҡойорға була. Эремсек һыуының һаулыҡ өсөн дә файҙаһы ҙур.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Һөҙмә&oldid=19594»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 11:28 1 сентябрь 2018 үҙгәртелгән.


Өфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үтте // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үтте\n17:57, 22 июня 2010 Сәйәсәт\nӨфөлә Еңеү паркында Хәтер һәм ҡайғы көнөнә арналған тантана үтте. Унда Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары һәм тыл эшсәндәре, власть органдары һәм йәмәғәт ойошмалары вәкилдәре, Башҡортостан Республикаһының Эҙәрмәндәр отрядтары фонды яугирҙары һәм әлегә тиклем хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән ҡыҙылармеецтарҙың туғандары ҡатнашты.\n1941 йылдың 22 июне – Рәсәй тарихында иң ҡайғылы даталарҙың береһе. Был көндө Бөйөк Ватан һуғышы башланған. Был көндө яу яланында батырҙарса һәләк булғандарҙы, фашистар тотҡононда ыҙа сиккәндәрҙе, тылда аслыҡтан һәм мәхрүмселектән вафат булғандарҙы, Ватанды һаҡлау бурысын үтәп, үҙ ғүмерен ҡорбан итеүселәрҙең барыһын да иҫкә алалар. Тантанала ҡатнашыусылар уларҙы бер минут тын тороп хәтергә алды.\nШул уҡ ваҡытта был көн совет халҡының фиҙакәр батырлығының башы ла булды. Башҡортостандан яуға киткән 700 мең улынан 200 меңе, шул иҫәптән үлгәндән һуң да, орден һәм миҙалдар менән наградланды. 278 кеше Советтар Союзы Геройы исеменә лайыҡ булды, 35-е Дан орденының тулы кавалерҙары булды. Тыл эшсәндәренән йөҙәрләгән алдынғыларға ордендар тапшырылды, 420 мең кеше «1941-1945 йылғы Бөйөк Ватан һуғышындағы маҡтаулы хеҙмәте өсөн» миҙалдары менән наградланды. Мәңгелек ут һәм Александр Матросов менән Миңлеғәли Ғөбәйҙуллин һәйкәле алдында яңғыраған был мәғлүмәттәр Башҡорт АССР-ының Еңеүгә индергән баһалап бөткөһөҙ өлөшөн сағылдырҙы.\n«Күптән түгел генә Бөйөк Еңеүҙең 65 йыллығын билдәләнек. Ул саҡта халҡыбыҙҙы бер ни менән дә теҙ сүктереп булмауы хаҡында күп әйтелде, һәм һеҙ, хөрмәтле ветерандарыбыҙ, быға тере дәлилһегеҙ, — тине, митингта ҡатнашыусыларға мөрәжәғәт итеп, Башҡортостан Республикаһы йәштәр сәйәсәте, спорт һәм туризм министры урынбаҫары Салауат Сәғитов. – 22 июнь – барыһы ла иҫтә тоторға тейешле дата. Был көндө сығарылыш кисәләренән һуң әлеге кеүек үҫмер егеттәр фронтҡа китте. Һәм үҙенән дә көслөрәк рухлы халыҡ булмауын иҫбатланы. Быны фронтта ла, тылда ла иҫбатланы улар». Йәштәр исеменән ул баш өҫтөндәге аяҙ күк өсөн ветерандарға рәхмәт белдерҙе.\nВетерандар исеменән Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашыусы Жәүит Хузеев сығыш яһаны. Ул тылдың мөһим ролен билдәләне. Тыл фронтовиктарҙы ҡорал һәм боеприпастар, шулай уҡ аҙыҡ-түлек продукттары менән тәьмин итеп кенә ҡалманы, шулай уҡ фронт өсөн тулыландырыу ҙа әҙерләне. «Һуғыш сиктән тыш ауыр булды, — тип һыҙыҡ өҫтөнә алды ул. – Ләкин халҡыбыҙ, 27 миллион ғүмерен ҡорбан итеп булһа ла, бөтә яфаларҙы еңеп сыҡты. Һәләк булыусыларға мәңгелек хәтер һәм еңеүселәргә дан!»\nМитингыла хәбәр ителеүенсә, Башҡортостандан ғына 127 400 хәрби хеҙмәткәр хәбәрһеҙ юғалған, уларҙың күбеһенең яҙмышы әле булһа билдәләнмәгән. Ләкин эҙәрмәндәр отрядтарынан балаларҙың фиҙакәр эше һөҙөмтәһендә уларҙың исемдәре һәм яҙмыштары асыҡлана.\nБашҡортостан Республикаһының төбәк йәмәғәт Эҙәрмәндәр отрядтары фонды Советы рәйесе Илдар Бикбаев Рәсәйҙең бөтә эҙәрмәндәре исеменән ветерандарҙы, хәбәрһеҙ юғалғандар исемлегендә бер һалдат та ҡалмағанға тиклем эҙләнеү эштәрен дауам итәсәкбеҙ, тип ышандырҙы.\nҺуңынан Мәңгелек утҡа сәскәләр һалыу тантанаһы үтте.\nЕңеү паркында был көндө эҙәрмәндәр отрядтарының трофейҙары: һуғыштар үткән урында табылған каскалар, снарядтар, миналар, гусеницалы танкылар элементтары һәм башҡа әйберҙәр күрһәтелде. Республика Хәрби Дан музейында Башҡортостандың эҙәрмәндәр отрядтары үткәргән һуңғы экспедицияларға арналған матбуғат конференцияһы, шулай уҡ хәбәрһеҙ юғалған тип иҫәпләнгән, Өфөнән саҡырылған һалдаттарға һәм офицерҙарға арналған “Хәтер. 1941-1945. Өфө” («Память. 1941-1945. Уфа») китабын презентациялау үткәрелде.


Ишембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ ауылында игеҙәк өс бала тыуған | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\n16 сентября 2015 — 15:41\nИшембай районының Урман-Бишҡаҙаҡ ауылы халҡы иҫтәлекле лә, ҡыуаныслы ла ваҡиғаһы менән уртаҡлашты. Бында йәшәүсе Данияр менән Дилә Мөхәмәтйәновтар ғаиләһендә игеҙәк өс бала донъяға килгән. Бер юлы өсләтә бәхеткә эйә булған йәш ғайләне бала табыу йортонан бөтә ауыл ҡаршы алды. Мөҙәрис менән Әлфиә Мөхәмәтйәновтар тулҡынланыуын йәшермәй. Бының өсөн урын да бар- улдары Данияр менән килендәре уларҙы ҡыуандырып, ике ейән менән бер ейәнсәр алып ҡайтып килә. Ауылдың ағинәйҙәре ғаилә ныҡлығы серҙәрен, атай-әсәй абруйы, балалар ҡәҙерен яҡшы белә. Шуға ла улар бәпестәрҙе ҡаршы алыуға ла етди әҙерләнгән. Ысынлап та, игеҙәк өс бала донъяға килеүе был яҡтар өсөн һирәк күренеш. Шуға ҡарамаҫтан өләсәйҙәр Өсләтә шатлыҡ-өсләтә яуаплылыҡ икәнен яҡшы белә. Хәҙер Данияр менән Дилә Мөхәмәтйәновтар ғайләһендә 4 бала. 3 йәшлек өлкән ҡыҙҙары Дилбәр бөгөндән 3 туғанын ҡарашырға ярҙам итәсәк. Игеҙәктәр ҡайтыуы уңайынан шатлыҡлы хистәр һәм күтәренке кәйеф был йортта мәңге һаҡланһын. Ә бәләкәй Сыңғыҙ, Йосоп һәм Гөлдәр ата-әсәләрен һәм ауылдаштарын да киләсәктә үҙҙәренең ҡаҙаныштары менән ҡыуандырһын, тип теләргә генә ҡала.


Сағыу әҙәбиәт баҡсаһына рәхим итегеҙ! » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт » Сағыу әҙәбиәт баҡсаһына рәхим итегеҙ!\nСағыу әҙәбиәт баҡсаһына рәхим итегеҙ! 04.01.2019 // Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\nЯңы йылға аяҡ баҫыр алдынан Башҡортостан “Китап” нәшриәтендә мәшһүр яҙыусы Зәйнәб Биишеваның “Дуҫ булайыҡ” тигән китабы донъя күрҙе. Хәҙерге мәҙәни тормошобоҙҙа оло ваҡиға тип баһаларлыҡ был һоҡланғыс баҫма Башҡортостандың беренсе халыҡ яҙыусыһы Зәйнәб Биишеваның тыуыуына 110 йыл тулыуҙы тағы бер тапҡыр ололоҡлап һәм бик уңайлы итеп иҫкә төшөрҙө.\nКитап — үҫмер балаларға, мәктәп уҡыусыларына ысын-ысындан ҙур бүләк. Нәшриәттең был яңы хеҙмәте — Башҡортостанда китап баҫып сығарыу сәнәғәтенең оло ҡаҙанышы, һәр йәһәттән һоҡланғыс баҫма. Иң тәүҙә шуныһы ғәжәп һәм ҡыҙыҡлы: повесть башҡорт һәм рус телдәрендә баҫылған.\nЯңы китап юғары полиграфик кимәлдә башҡарылған. Тышлығында ла, эске биттәрендә лә әҫәр геройҙарын, ваҡиғаларҙы, тәбиғәт күренештәрен күҙ алдына баҫтырған тиҫтәләрсә зауыҡлы һүрәт урын алған. Улар повестың тәьҫир көсөн, ылыҡтырыу ҡеүәһен бермә-бер арттыра. Биҙәлеш мөхәррире А. Мөхтәруллин, мөхәрририәт Р. Зәйтүнова, Ә. Хөснөтдинова, корректорҙар З. Камалова, А. Хәкимова, Г. Попова, Г. Әхмәлетдинова, Р. Әхмәтйәнова китапты юғары сифатлы итеп сығарыуға күп көс һалған. Тиражы – биш мең дана.\nУл тәрән йөкмәткеле, уҡымлы инеш мәҡәлә менән асыла. Авторы — яҙыусы, филология фәндәре докторы, профессор, Зәйнәб Биишева, Мөхәмәтсәлим Өмөтбаев исемендәге премиялар лауреаты Тимерғәле Килмөхәмәтов. Аңлайышлы телдә, фәнни тәрәнлектә яҙылған был мәҡәләлә Зәйнәб Биишеваның бөтә ижадына ҡыҫҡаса күҙәтеү яһала, башҡорт балалар әҙәбиәтендәге данлыҡлы “Дуҫ булайыҡ” әҫәренең бай әҙәби-эстетик донъяһына ентекле анализ һәм баһа бирелә.\nЗәйнәб Биишева — әҙәбиәттең бөтә жанрҙарында ла бына тигән әҫәрҙәр яҙған күренекле прозаик. Уның иң ҙур әҫәре — “Бер ғүмерҙең тарихы” тигән трилогияһы “Кәмһетелгәндәр”, “Уяныу”, “Яҡтыға” романдарын үҙ эсенә ала. Улар Мәскәүҙә рус телендә баҫылып сығып, төрлө милләт кешеләренең яратып уҡыған китаптарына әүерелде. Эйек йылғаһы (яҙыусының бала сағы үткән ер) Һаҡмарға ҡарай аҡҡан кеүек, Зәйнәб Биишева ижады күп милләтле совет (Рәсәй) әҙәбиәтенә барып ҡушыла.\nЗәйнәб Биишева — оҙайлы тормош юлы үткән яҙыусы. “Бер ғүмерҙең тарихы” тигән трилогиянан тыш, “Сәйер кеше”, “Уйҙар, уйҙар”, “Көнһылыу”, “Дуҫ булайыҡ” повестары, “Ҡайҙа һин, Гөлниса?”, “Далала таң” хикәйәләре, “Мөхәббәт һәм нәфрәт”, “Һөнәрсе менән Өйрәнсек” хикәйәттәре, “Тылсымлы ҡурай”, “Нәҙер” пьесалары, “Салауат аманаты” поэмаһы, күп шиғырҙары, тәнҡит һәм публицистик мәҡәләләре, “Үткән юлдар, уҙған йылдар...” исемле автобиографик яҙмалары бар.\nҮҫмер балалар тормошон сағылдырған “Дуҫ булайыҡ” повесы рус, шулай уҡ башҡа күп телдәрҙә баҫылып сыҡты, төрлө милләт балаларының яратып уҡыған әҫәренә әүерелде. “Кирәй Мәргән”, “Ел-ел арбам”, “Бәхет ҡыҙы” әкиәттәрен дә кескәйҙәр һәр ваҡыт үҙ китабы тип иҫәпләй.\n“Дуҫ булайыҡ” повесы 1952 – 1954 йылдарҙа яҙылған. Үҫмер балалар, мәктәп уҡыусылары өсөн тәғәйенләнһә лә, был әҫәрен яҙыусы айырыуса етдилек, яуаплылыҡ менән ижад иткән тип әйтергә кәрәк. Повестың күп әҙәби сифаттары шул хаҡта һөйләй. Тәүҙә иң шәп һандар иғтибарҙы тарта: әҫәр яҙыу ике йыл дауам иткән. Повеста бөтәһе 28 бүлек. Балалар һәм үҫмерҙәр әҙәбиәте өсөн был, һис шикһеҙ, ғәҙәти булмаған ҙур күләм, ҙур үлсәүҙәр, һөҙөмтәлә киң ҡоласлы, текемләп, тәфсирләп яҙылған, эҙмә-эҙлекле композицион ҡоролошло, бер-береһен үҫтереп, дауам иттереп килгән өс тиҫтәгә яҡын бүлектән бер бөтөн булып ойошҡан киң тармаҡлы, иркен һулышлы, хәрәкәтсән ынтылышлы эпик полотно барлыҡҡа килгән.\nӘҫәр үҙәгендә ике герой — Юлдаш менән Ҡыҙырас. “Ауылда тәүге кис” исемле беренсе бүлектә улар — дүртенсе класты тамамлап, бишенсегә күскән малайҙар. Икеһе ике яҡтан: Юлдаш — Ишембай ҡалаһынан, Ҡыҙырас — Октябрьскийҙан. Уҡыуҙар тамамланып, каникул башланғас, йәйен ял итергә тип, атайҙары уларҙы ауылға өләсәйҙәренә алып ҡайтҡан. Бер ауылда, күрше ике ғаиләлә ял көндәрен башлап ебәрә малайҙар. Әҫәр аҙағында иһә улар — өлгөргәнлек аттестаты алған үҫмер егеттәр.\nОшо биш-алты йыл арауығында Юлдаш менән Ҡыҙырастың башынан үткән ваҡиғалар барышында яҙыусы, хәтергә һеңеп ҡалырлыҡ ҡыҙыҡ һәм ҡыҙғаныс хәл-күренештәрҙе күргәҙмәле тасуирлап биреп, үҫмер малайҙарҙың аңлы һәм белемле кеше булып етешеүен күҙ алдына баҫтыра. Малайҙарҙың бер-береһенә үҙ-ара мөнәсәбәтендә лә, тирә-йүнгә ҡараш-бәйләнештәрендә лә киң тәрбиәүи мәсьәлә-мәғәнәләр төҫмөрләнә. Ошо нигеҙҙә әҫәрҙең тәрбиәүи-эстетик әһәмиәте һәм тәьҫире барлыҡҡа килә.\nЮлдаш менән Ҡыҙырас ял итергә килеп төшкән өләсәйҙәр ауылы донъяның хайран хозур ере икән: яҡында ғына — күгелйем Талҡаҫ күле, ҡаршыла ғына — Ирәндек тауы, тирә-яҡ йәшел урман менән ҡапланған.\nӘ кешеләре ниндәй! Сәлмән бабай йырлай, Хәмит ағай ҡурай тарта. Юлдаштың өләсәһе Зөләйха әбей, Ибраһим, Хәсән бабайҙар — әүрәткәс һүҙ оҫталары. Уларҙың һөйләгәнен тыңлап, Юлдаш тылсым донъяһына сумып, ҡайҙа баҫырға, ни эшләргә белмәйсә, албырғап ҡала. Ишеткән, тыңлаған һүҙ-хәбәр араһынан Зөләйха инәйҙең “Уртаташ утрауындағы алтын хазинаһы” әкиәте малайҙарҙы айырыуса шаҡ ҡатыра. Кистән йоҡларға ятҡас, ишеткән ошо әкиәт иртәгәһенә таң атҡас, Юлдаш менән Ҡыҙырасты, әйтерһең дә, бөтөнләй яңы, икенсе донъяға кергән кеше шикелле итә.\nМалайҙар ғәжәпкә ҡала. Зөләйха инәйҙең һөйләгәне әкиәт тиһәң — ысын кеүек, ысын тиһәң — әкиәт һымаҡ.\nДөрөҫө лә шулай. Талҡаҫ күле — бар. “Уртаташ” утрауы — бар. Былары — ысын бит. Ә бына утрауҙа алтын барлығы — әллә ысын, әллә уйҙырма. Ул алтынды, имештер, төндә генә күрергә була икән, ти. Ҡом араһынан ай нурында һары төҫтә ялтырап күренеп ята икән, ти.\nНимә яҡшы, нимә насар?\nИшеткәнде, аптыратҡанды үҙ күҙҙәре менән күрергә теләп, кәмәлә йөҙөп малайҙар “Уртаташҡа” килә. Ҡояшлы аяҙ көн. Ошо утрауҙа улар төндө көтөп алырға тейеш. Теге алтын тигән хазина төндә айҙың яҡты нурында ғына ялтырап күренәсәк бит... Оҙон көн башлана. Тәүҙә балыҡ ҡармаҡлайҙар. Асыҡҡас, балыҡ таҙартып, усаҡта көйҙөрөп ашайҙар. Бер саҡ күк болотлай, ел йүгереп үтә. Ямғыр күҙе төшә. Күл өҫтөндә тулҡындар күренә. Ҡыҙырас, ҡото осоп, ҡайтырға ашҡына башлай. Әйҙә, тиҙерәк бул, ҡайтайыҡ, тип өтәләнеп, кәмәгә һикерә. Улар ҡаршы яҡ ярға ҡарай-ҡарай кәмәне ишә. Ел шәбәйгәндән-шәбәйә, аҡ башлы тулҡындар кәмәне бәүелтеп уйната. Күл өҫтөндә ғәрәсәт башлана. Юлдаш, кәмәне тулҡынға ҡаршы тоторға тырышып, бөтә көсөнә ишә. Ҡыҙырас иһә, курткаһы менән бөркәнеп, кәмәнең башына барып бөршәйеп ята. Кәмә етенсе тулҡын бәреп ныҡ сайҡалған саҡта, улар һыуға тәгәрәп төшә. Тулҡындар менән көрәшеп, Юлдаш тырышып-тырмашып кәмәгә күтәрелә, һуңынан Ҡыҙырасты эҙләп табып, кәмәгә ала.\nБыл хәлде Юлдаш менән Ҡыҙырас бер кемгә лә һөйләмәй. Икеһе лә эстән үҙ алдына уйлана. Ҡыҙырастың Юлдашҡа асыуы килә: “Ерле юҡты уйлап сығарып, “Уртаташҡа” ҡыҙыҡлы сәйәхәт ойоштороп, мажара яһатты”, — ти. Үҙенең шулай ҡурҡаҡ йән булып сығыуына, ғәрәсәт ҡупҡас, тиҙ үк ҡаушап төшөүенә, ышанысһыҙ кеше хәленә ҡалыуына үртәнә. Хәҙер Юлдаш бик маһайыр, уға түбәнһетеп ҡарар, бөтөнләй өндәшмәҫ инде тип уйлай.\nӘ Юлдаш үҙенсә ҡайғыра: өләсәһенә, күрше-тирәләге ағай-бабайҙарға кәңәш итмәйенсә, башбаштаҡланып сәйер сәйәхәт ойоштороп йөрөүе үҙҙәрен үлемесле һәләкәткә юлыҡтыра яҙғаны өсөн көйөнә.\nПовестың башында уҡ киңәйтеп тасуирланған ошо ваҡиға әҫәрҙең төп идея-тематик йөкмәткеһен төҫмөрләтә. Нимә яҡшы, нимә насар? Юлдаш менән Ҡыҙырастың Талҡаҫ ваҡиғаһындағы холоҡ-ҡылығы уҡыусыла үҙенән-үҙе ошо һорауҙы тыуҙыра. Юлдаш — яҡшы малай, ышаныслы дуҫ, ә Ҡыҙырас — насар малай, ышанысһыҙ юлдаш. Бына ошо фекер артабанғы бүлектәрҙә яңынан-яңы ваҡиғалар ағышында үҫтерелә, киңәйтелә бара.\nМалайҙар икеһе лә үҙ юлын үҙенсә дауам итә. Юлдаш яҡшынан-яҡшыға табан атлай. Ҡыҙырас үҙ холҡон ҡыуа, киреләнгәндән-киреләнә бара. Хатта ул класташтарынан бер үҙе пионерға алынмай йөрөй. Шулай ҙа уны малайҙар, ҡыҙҙар бөтөнләй ташлап ҡуймай. Ҡыҙырастың күңеленә иң кәрәкле асҡыс-һүҙҙе уҡытыусыһы Ғәбит ағай таба: “Тырышһаң, һин бөтә нәмәне булдыра алаһың, — тип баҫалҡы ғына мөрәжәғәт итә ул. — Мин ышанам һиңә, Ҡыҙырыс... Һин үҙгәрерһең...” — ти.\nУҡытыусыһының бөтөнләй көтөлмәгәнсә һүҙен ишеткәс, башынан йомшаҡ ҡына һыйпауын татығас, Ҡыҙырас сикһеҙ һөйөнөс кисерә, кирелеген бөтөрөп, яҡшы Ҡыҙырас булырға тырышыу юлына баҫа. Үҫмер кешене һәм, ғөмүмән, кешене, дөрөҫ юлға баҫтырыу, рухландырыу өсөн, тимәк, уны тәнҡит итеү генә түгел, хуплау, кәңәш биреү һүҙҙәре лә бик кәрәк икән. Балалар һәм үҫмерҙәр психологияһын бик яҡшы белә яҙыусы. Был тәбиғи ҙә: Зәйнәб инәй тормош иптәше Ғәзиз ағай менән, ата-әсә булараҡ, өс ул тәрбиәләп үҫтергән. Тельман, Юлай, Дарвин аҡыллы, тырыш, эшһөйәр егеттәр булып үҫкән. Юғары уҡыу йорттарында белем алып, ғаилә абруйын, Биишевтар юғарылығын һаҡлап һәм үҫтереп йәшәүсе шәхестәр булып танылған.\nИң мөһиме – Кеше бул!\nЭпилогта мәктәп директоры Сәлимов ағай әле генә аттестат алған уҡыусыларға былай тип мөрәжәғәт итә:\n— Уҡы, тырыш, эшлә! Фәндә, хеҙмәттә яңы юғарылыҡтар яула. Бығаса күрелмәгән, һыналмаған яңы бөйөклөктәрҙе ас! Үҙ заманыңа торош итерлек кеше бул. Иң мөһиме — һәр ерҙә, һәр ҡасан, ниндәй шарттарҙа ла кеше булып, ысын Кеше булып ҡал.\nБыл һүҙҙәрҙә яҙыусының әҫәре аша уҡыусының аҡылына һәм күңеленә еткерергә теләгән иң мөҡәддәс маҡсаты әйтеп бирелгән: тыуған илеңә, туған халҡыңа, заманыңа торошло кеше булып йәшәү. Мәшһүр яҙыусы Зәйнәб Биишеваның йөрәк һәм аҡыл көсө, илһамлы ҡәләме менән йән өрөлгән “Дуҫ булайыҡ” повесы – бәхетле һәм оҙон ғүмерле әҫәр. Илленсе йылдар башында ижад ителеп, тәүге тапҡыр донъя күргән был повесты инде нисәмә-нисә быуын балалар һәм үҫмерҙәр уҡып кинәнес кисергән, аҡыл байытҡан.\nХәҙер бына егерме беренсе быуат уҡыусыһы ҡулын ала был һоҡланғыс бай йөкмәткеле, уҡымлы китапты. Зәйнәб Биишеваның сағыу әҙәбиәт баҡсаһына рәхим итегеҙ, ҡәҙерле дуҫтар!\nАвтор: Тимерғәле КИЛМӨХӘМӘТОВ яҙыусы филология фәндәре докторы, профессор М. Өмөтбаев, 3. Биишева исемендәге премиялар лауреаты


Эксперттар проект-смета документацияһында етешһеҙлектәрҙе асыҡлай // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nЭксперттар проект-смета документацияһында етешһеҙлектәрҙе асыҡлай\n17:25, 18 января 2011 Иҡтисад\nБылтыр Рәсәй дәүләт экспертизаһының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы 1573 берәмек проект-смета документацияһын ҡараны. Шуларҙан 764 документ ыңғай һығымта алды. Уларҙың дөйөм смета хаҡы 44 миллион һум самаһы тәшкил итте. Был турала БР Төҙөлөш һәм архитектура буйынса дәүләт комитетындағы кәңәшмәлә Идаралыҡ начальнигы Иван Штында хәбәр итте.\n— Ыңғай һығымта алған бөтә проект документацияһы ла дәүләт экспертизаһы иҫкәрмәләре буйынса ҡайтанан еренә еткереп эшләнде. Был уларҙы проект ҡарарҙарының ышаныслылығын һәм хәүефһеҙлеген тәьмин итеү буйынса ғәмәлдәге ҡануниәт һәм норматив техник документтары талаптарына ярашлы хәлгә килтереү өсөн кәрәк булды, — тип билдәләне Иван Штында. — Проект документацияһының яртыһынан ашыуы ике-өс тапҡыр ҡабаттан эшкәртеүгә ҡайтарылды. Быға бер нисә ай үтте.\nРәсәй дәүләт экспертизаһының Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы начальнигы әйтеүенсә, проект документацияһында нормаларҙан һәм ҡағиҙәләрҙән байтаҡ ситләшеүҙәр асыҡланды. Атап әйткәндә, янғын хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләрен боҙоуҙар байтаҡ.\nТеги: архитектура, төҙөлөш, экспертиза, кәңәшмәләр


Ғүмерен мәғарифҡа арнаны » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Социаль мәсьәлә » Ғүмерен мәғарифҡа арнаны\nҒүмерен мәғарифҡа арнаны 02.07.2013 // Социаль мәсьәлә\nТормошта шундай кешеләр була: бормалы һуҡмаҡтарҙан атлап, яҙмыш һынауҙарына бирешмәйенсә, үҙенән һуң ерҙә яҡты эҙ ҡалдырһа ла, үҙҙәре тураһында бик һөйләп бармайҙар. Ғүмерен мәғарифҡа, уҡытыусылыҡ эшенә арнаған Хәтип Сәлимгәрәев нәҡ ана шундайҙарҙан. Йәрмәкәйҙә уны белмәгән кеше бик һирәктер, моғайын.\nУл үткән юлдарға әйләнеп, йылдар ағышына күҙ һирпеп ҡарағанда ваҡыт даръяһының шаулы һәм тынғыһыҙ булыуына инанаһың. Бәләкәйҙән эш яратҡанға, башланғыс класта уҡығанда уҡ Хәтип колхоз фермаһы һарыҡтарын көтә. Дуҫы Миңлевәли Хәсәнов та ярҙамлаша уға. Аслыҡ, фәҡирлек үҙен бик ныҡ һиҙҙерә. IV класты тамамлағас, Хәтип бер йыл уҡымай тора, сөнки күрше ауылға йөрөп белем алыу мөмкинлеге булмай. Йәйен-көҙөн 12 йәшлек малай молотилкаға егелгән ат менән баҫыуға эшкә йөрөй. Шул уҡ ваҡытта аслыҡ елегенә үтеп ингән йәш үҫмер бойҙай, борсаҡ ашау тураһында ла ҡайғырта, күрәһең. Ҡул араһына ингән балаһына бер көндө Ямалетдин ағай былай ти: "Инде, балам, эшкә өйрәндең, көтөү ҙә көттөң, бәлки, быйыл да был кәсепте дауам итерһең..." Ә белемгә сарсаған малай үҙе күрше Рәтамаҡ ауылындағы мәктәпкә бара һәм документтарын тапшыра. Бик яҡшы уҡый. Аслыҡ ваҡыты булһа ла, белем алырға тип үҙ алдына изге маҡсат ҡуйған егет данлыҡлы Бәләбәй педагогия училищеһына юллана. Бында ла ул үҙен бик тырыш, талапсан уҡыусы итеп күрһәтә, юғары стипендия ала. Һөҙөмтәлә ҡыҙыл дипломға өлгәшә. Бындай теремек, белемгә ынтылған егет училище дипломы менән ҡәнәғәтләнәме һуң? Ул үҙенә Өфө ҡалаһын яуларға маҡсат ҡуя һәм мораҙына ирешә лә. Мәшәҡәтле, тынғыһыҙ студент йылдары ла шаулап-гөрләп үтеп китә.\n1956 йылда Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтын тамамлағас, Хәтип Сәлимгәрәев Иҫке Турай мәктәбендә физиканан уҡыта. Кластарҙа нисек тәртип урынлаштырырға, уҡыусыларҙы нисек үҙеңә ҡаратырға? Йәш уҡытыусы ана шул хаҡта уйлана. Был турала ул саҡтағы мәктәп директоры ла баш вата һәм радио түңәрәге ойошторорға тигән ҡарарға килә. Күп тә үтмәй, улар икәүләп поезд менән Өфөгә барып, баҙарҙан төрлө деталдәр һатып алалар. Педагогия училищеһында уҡығанда детекторлы радио тураһында ҡыҙыҡһынып йөрөгән Хәтип Сәлимгәрәев үҙенең хыялын тормошҡа ашыра. Түңәрәк ойоштороп, балаларҙы ла быға ылыҡтыра. Төшкә тиклем — дәрестәр, ә сәғәт 5-тә башлыса интернатта йәшәгән уҡыусылар өсөн түңәрәк алып бара. Балалар тәүҙә уҡытыусыны йотлоғоп тыңлай, һуңынан ағайҙары менән бергәләп радио деталдәрен йыя. Бында уларға беренсе радиоалғысты уйлап тапҡан ғалим Поповтың асыштары ярҙамға килгәндер, бәлки. Хатта лампалы көсәйткесте монтажлап, мәктәптәге кластарҙы радиолаштыралар. Көсәйткес аша ҡайһы класта уҡыусылар нимә эшләгәнен, ҡайһыһында тәртип йә тауыш сыҡҡанын самалап булған. Бик мауығып китеп, балаларҙың өйөнә һуңыраҡ ҡайтҡан саҡтары ла булғылаған.\nАлты йылдан һуң уҡыусы күңеленә асҡыс табырға ынтылған, тәжрибә туплай башлаған, педагогтар коллективында аҙмы-күпме абруй ҡаҙанған уҡытыусыны Йәрмәкәй һигеҙ йыллыҡ мәктәбенә директор итеп тәғәйенләйҙәр. Билдәле, ойоштороу, хужалыҡ эштәре лә уның елкәһендә була. Директорҙың үҙенә урманға барып утын киҫешергә лә, тейәп алып ҡайтырға ла тура килә. Етәкселек эше Хәтип Ямалетдин улының күңеленә бер нисек тә ятмай, шуға ул үҙенә яҡын уҡытыусылыҡ эшенә кире күсә һәм районда беренселәрҙән булып физика кабинетын ойоштора.\nСпорттағы уңыштары ла аҙ түгел, тик ул был хаҡта һөйләп бармай. Ә район уҡытыусылары араһында, шулай уҡ шахмат буйынса зона ярыштарында еңеү яулауын бөгөн дә хәтерләүселәр бар.\nШундай йылғыр, теремек кеше Хәтип ағай. Йәрмәкәй урамдарына ла туҙан төшөрмәй. Уҙаманды йыраҡтан уҡ сәләмләйҙәр, ҡайҙа ла ҡолас йәйеп ҡаршы алалар. Хаҡлы ялдамын тип тормай, ҡасандыр үҙе уҡытҡан мәктәпкә йыш бара, балалар менән аралаша, фәһемле кәңәштәрен бирергә ашыға.


Зәки Вәлиди исемендәге республика Милли китапханаһында яҙыусы, прозаик Әмир Әминевтың «Бер кәмәлә» тип аталған китабының исем туйы үтте\nЙыйынтыҡҡа ҡәләм оҫтаһының һуңғы йылдарҙа сыҡҡан повесть-хикәйәләре ингән. Әҫәрҙәрҙә заман, йәмғиәт һәм шәхес проблемалары, социаль мәсьәләләр күтәрелә. Хикәйәләрҙә милләт яҙмышы һүрәтләнә, әхләҡи-этик проблемалар яҡтыртыла. Китап киң ҡатлам уҡыусыларға тәғәйенләнгән. Ҡайһы бер әҫәрҙәр мәктәп программаһына ла индерелгән.


Грипҡа ҡаршы вакцинация эшләү дауам итә\n30 Сентябрь 2019, 15:50\nБыйыл республикала профилактика прививкаларының милли календары сиктәрендә миҙгелле грипҡа ҡаршы 1 миллион 830 мең кешегә, шул иҫәптән 418 мең балаға прививка яһау күҙаллана.\nМониторинг мәғлүмәттәре буйынса, әлеге ваҡытта 753 557 мең кеше прививка алған. Тәү сиратта киҙеү менән сирләү хәүефе юғары булған категорияға ҡарағандарға: мәғариф һәм медицина учреждениелары, транспорт, торлаҡ-коммуналь хужалыҡ хеҙмәткәрҙәренә, уҡыусыларға, студенттарға, хеҙмәткә саҡырылыусыларға, 60 йәштән өлкәндәргә прививка яһала.\nРеспубликаға федераль бюджет иҫәбенә балаларға — «Совигрипп», өлкәндәргә Флю-М вакциналары һатып алынған.\nВакцинация инфекцияны иҫкәртеүҙең иң һөҙөмтәле юлы булып тора, ти белгестәр. Киҙеү менән сирләү өҙлөгөүгә һәм хатта үлемгә килтереүе ихтимал. Грипҡа ҡаршы прививка ауырыу кимәлен кәметеүгә, сирҙе еңелерәк үткәрергә булышлыҡ күрһәтә, үлем осраҡтарын кәметә.


Материалы за Апрель 2014 года » Страница 2 » Табын\nЕтәкселәрҙең сираттағы дүшәмбе кәңәшмәһендә көнүҙәк мәсьәләләр ҡарал-ды. Унда ауыл биләмәһе башлыҡтары, мәктәп директорҙары, предприятие, учреждение, ойошма етәкселәре ҡатнашты. Кәңәшмәне район хакимиәте башлығы Рәмил Бохаров алып барҙы.\nАуылыбыҙ – алтын, халҡы - аҫыл\nРәсәйҙең иң йәш иҫтәлекле көндәренең береһе – Урындағы үҙидара көнө Красноусолда ҙур байрам итеп билдәләнде. Байрам итерлеге лә бар районыбыҙ үҙәгенең. Республикала муниципаль берәмектәр эшмәкәрлеген сағылдырған конкурста ҡатнашып, Красноусол "Иң яҡшы муниципаль берәмек” номинацияһында 1-се урын яуланы!\n23 апреля 2014 йыл | Уңғандарыбыҙ\nРәсәй Федерацияһында Урындағы үҙидара көнө айҡанлы урындағы үҙидара органдарында оҙаҡ йылдар фиҙаҡәр эшләгәндәре өсөн бүләкләнделәр:\nБашҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайҙың Маҡтау грамоталары менән:\n23 апреля 2014 йыл | Яңылыҡтар\n25 апрелдә 11.00 сәғәттә район хакимиәте бинаһында Башҡортостан Республикаһы Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты, БР "Умартасылыҡ һәм апитерапия буйынса Башҡортостан фәнни-тикшеренеү үҙәге” дәүләт бюджет учреждениеһы директоры Әмир Ишемғолов шәхси һорауҙар буйынса граждандарҙы ҡабул итә.\nОшо уҡ көндө уның ҡатнашлығында район умартасыларының йыйылышы була.


Хәбәрҙәр: Лима. Донъяның йәшел климат фонды туплана башланы.\nЛима. Донъяның йәшел климат фонды туплана башланы.\nАвстралия Йәшел климат фондына 4 йыл эсендә 200 млн Австралия доллары бүлергә ниәтләүе тураһында иғлан итте. Бельгия ла, 51,6 млн евро иғәнә индереп, уның өлгөһөнә эйәрергә булды. БМО, ярлы илдәргә климаттың үҙгәреүе менән көрәштә ярҙам итеү өсөн, 10 млрд доллар йыйырға иҫәп тота.\nКлиматтың үҙгәреүенә бағышланған БМО-ның 20-се конференцияһындағы Дөйөм конвенцияһында ҡатнашыусы илдәр, айырым алғанда, Канада, тәү сиратта АҠШ яғына ымлап, бөтә илдәрҙе лә зарарлы матдәләрҙе сығарып ташлауҙы кәметеү буйынса саралар күрергә саҡырҙы.\n“Был процестағы ҡаҙаныштарыбыҙ үҙе үк барыһы хаҡында ла асыҡ һөйләй,-тип белдерҙе Канаданың тирә-яҡ мөхит министры Леона Агглюкак.-Беҙ тәбиғәтте лә һаҡларға, иҡтисади үҫеште лә тәьмин итергә мөмкин икәнлекте күрһәттек. 2012 йылда СО2 2005 йыл кимәленә ҡарағанда 5,1 процентҡа кәмерәк бүлеп сығарылған, ә иҡтисад үҫеше кимәле- 10,6%.”\nКөньяҡ Америка илдәре лә климаттың үҙгәреүенә ҡаршы көрәшкә үҙ өлөшөн индерергә йөкләмә алды. Улар 20 млн территорияға ағас улыртырға вәғәҙә бирҙе.\nҠытай, АҠШ һәм Евросоюз- атмосфераға зарарлы матдәләр сығарыу ташлау лидерҙары. Парник газдарын бүлеп сығарыу буйынса дөйөм кимәлдең 40 проценты ҠХР һәм АҠШ-ҡа тура килә.


Фекерләшеү:Организм — Башҡорт Википедияһы\n«Организм» мәҡәләһе Һәр тел бүлегендә булырға тейеш мәҡәләләр исемлегенә керә.\nБыл мәҡәлә тулыһынса йәки өлөшләтә Инглиз Википедияһындағы «Organism» мәҡәләһенең төп нөсхәһе нигеҙендә яҙылды.\nАвторҙар исемлеген төп нөсхә мәҡәләнең төҙәтеүҙәр тарихы битенән ҡарай алаһығыҙ. 17 ғинуар 2011\nКлетка (Күҙәнәк) Wikipedia:Һәр тел бүлегендә булырға тейеш мәҡәләләр исемлегенә керә. Бәлки айырым мәҡәлә итергәлер? --Саган 15:00, 17 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nБерәй икенсе кеше айрым яҙһа була. Был мәҡәләлдәге бер һөйлөмде лә юймаҫҡа! Тешләрмен!!!--Roustammr 15:10, 17 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nМәҡәләгә афарин. Википедияла тешләшергә ярамай. Һәр кем мәҡәләңде төҙәтә ала. Тик дөрөҫ булырға тейеш. --Рөстәм Нурыев 12:46, 18 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nPS Был мәҡәлә әле яҙылып бөтмәгән--Roustammr 15:13, 17 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nБындай кимәлдеге мәҡәлә күптән булғаны юҡ! Ҡайһы бер грам.хаталарын төҙәттем, тешләшмәһәгеҙ.\nТик башҡорт телендә күплек һаны йыш ҡулланылмай шикелле. Мәҫәлән: "кешеләр киләләр" түгел, "кешеләр килә".\nМахсуслашҡан күҙәнәктәр төркөмөнөң туҡыма күҙәнәктәре дүрт башлынғыс типтарҙан (типтан?) тора\nбөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән (күҙәнәктән?) барлыҡа киләләр (килә?).\nТел белгестәре нисек уйлай? --Саган 07:28, 18 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nТешләмәйем, ҡайһы ҡулланыусылар мин тырышып яҙғанды юйғас асыуым килгәйне. Яҙылып киткән бөтә төҙәтеүҙәргә мин ризамым:) Үҙем хәҙер хәҙер текста бер хатаны ла таба алмайым "*бөтә күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән (күҙәнәктән?) барлыҡа киләләр (килә?)." Һөймәмендәге мәғәнәне йткереп яҙа алманым. "әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән (күҙәнәктән?) " - из существующих клеток --Roustammr 07:54, 18 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nМәҡәлә иғтибар үҙәгендә саҡта мин дә үҙ фекеремде яҙып ҡалам — мәҡәлә шәп, бик йөкмәткеле. Әйтелгән һөйләмдең мәғәнәһе аңлайышлы яҙылған, минең уйымса (тағы ла аныҡлар өсөн "бөтә яңы күҙәнәктәр әлеге ваҡытта булған күҙәнәктәрҙән барлыҡҡа килә" тиергә мөмкин, әммә былай ҙа бик аңлашыла. Ваҡ хаталары бар - барлыҡҡа ике ҡ хәрефе менән яҙыла. барлыҡҡа килә тигәндә киләләр тиергә лә мөмкин, тик ғәҙәттә килә тип кенә әйтелә. Ә бына "Прокариот ике айырым төрҙәрҙән тора" тигәнде "Прокариот ике айырым төрҙән тора" тиергә кәрәк, бында ҡағиҙәһе яҙылған. Тағы ла —роли һүҙе башҡортса ролдәр тип яҙыла, рольдар түгел\nШунан исемлектәрҙә тамғалар ҡулланғас, улар артынса һандар яҙыу артыҡ. Йә тамғалы ғына, йә һанлы ғына исемлектәр булһын.\nАртабан, Schleiden урыҫсаға Шлейден тип тәржемә ителгән, Шелдонн дөрөҫ түгел, буғай.\nМәҡәләнең төҙөлөшө буйынса бер-нисә һорау — инглиз мәҡәләһендә "Макромолекулалар" өлөшө "Химия" эсендә урынлашҡан, "Күҙәнәктәр" Структура эсендә урынлашҡан. Шулай дөрөҫөрәк булмаймы? Шунан, "Структура" тигән исемде "Төҙөлөшө" тип тәржемә итеү мөмкинлеге юҡмы?\nБулды, шикелле. Грамматик хаталары, урыҫ/башҡорт хәрефтәрендә яңлышлыҡтар бар барлыҡҡа, әммә әлегә уларҙы иғтибарһыҙ ҡалдырҙым. Әкренләп үҙегеҙ төҙәтерһегеҙ, тип уйлайым :)\nAssele 06:01, 19 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nИҫкәртмәләрҙе < ref></ref > билдәлере эсенә яҙырға кәрәк, текст эсендә. Мәҫәлән: < ref name=cavaliersmith1987>T.Cavalier-Smith (1987) The origin of eukaryote and archaebacterial cells, Annals of the New York Academy of Sciences 503, 17–54</ref >\nМәҡәләнең аҫтына < references/> тамғаһы ҡуйырға. Re: "Макромолекулалар" өлөшө "Химия" эсендә урынлашырға, "Күҙәнәктәр" Структура эсендә урынлашға тейеш. Нисек инглизса яҙылған, шулай булырға тейеш тип уйлайым.\nМин ҡарап саҡҡанда 4 хата таптым, үҙгәртергә ялҡау килде. Хаталарҙы төҙәтһәгеҙ бик шәп булыр ине (төҙөлөштө лә инглиз мәҡәләһенә яҡыныраҡ булһа һәйбәт булыр ине).\nМин әле икенсе мәҡәләне эш итеп (ятам). Ҡалған бер-нисә өлөштәрҙе бер-нисә кеше тәржемә итеп яҙһа - шат булыр инем.--Roustammr 09:02, 19 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nБыл тәҡдим урынһыҙ! Өмә иғлан иткәнебеҙ бар, тик ҡатнашырға теләүселәр юҡ.--Саган 09:33, 19 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nБыл теманы Ай проектына ҡуйһаҡ ни була? Вячеславшулай уҡ Comp1089 aralaşırbıđmı? 12:08, 19 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nRe: Ҡуяһығыҙ килһә ҡуйығыҙ. Ай проекты нимә ул?--Roustammr 12:15, 19 Ғинуар (Һыуығай) 2011 (UTC)\nБашҡортса атамаһы ағза халыҡ телендә бар бит.\n--Кинйә (әңгәмә) 02:29, 2 апрель 2015 (UTC)\nағза орган булмаймы. Оганизм организм була.--Саган (әңгәмә) 03:24, 2 апрель 2015 (UTC)\nБашҡортса тәржемә итһәк кенә, шулай була. Былай организм йөрөй. Башҡа төрки телдәр нисек алғандыр. Әллә ниндәй телгә бәйһеҙ һүҙҙәр уйлап сығарыу урынһыҙҙыр тип уйлайым! --Кинйә (әңгәмә) 05:30, 2 апрель 2015 (UTC)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Фекерләшеү:Организм&oldid=738087 ҡабул ителгән\nИнглиз теленән тәржемә ителгән мәҡәләләр\nБыл бит һуңғы тапҡыр 15:37 26 июль 2017 үҙгәртелгән.


Өфөлә граждандар обронаһы айлығы башланды - GTRK.TV — Новости Уфы и РБ\nУның сиктәрендә халыҡты һәм биләмәләрҙе тәбиғи һәм техноген характерҙағы ғәҙәттән тыш хәлдәрҙән һаҡлау буйынса саралар үтәсәк. Дөйөм белем биреү һәм мәктәпкәсә учреждениеларҙа Рәсәй ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығының 25 йыллығына арналған конкустар, ярыштар ойоштороласаҡ. Уҡыусыларҙы тәүге медицина ярҙамы күрһәтергә, юл хәрәкәте һәм янғые хәүефһеҙлеге ҡағиҙәләренә әйрәтәсәктәр. Башҡаланың Ленин районындағы мәктәптәрҙә янғын хәүефһеҙлеге буйынса күнекмәләр үтә. Уҡыусылар ғына түгел, уҡытыусылар ҙа ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡҡан осраҡта үҙен нисек тоторға белергә тейеш. Күнекмәләр балаларға ҡотҡарыу ҡорамалдарын күрһәтеүҙән башланды. Уҡыусылар янғын һүндереүселәрҙең махсус костюмдарын да кейеп ҡарай алды. Республиканың барлыҡ мәктәптәрендә лә ошондай ҡүнекмәләр үтәсәк. Уҡыусылар ғәҙәттән тыш хәл килеп сыҡҡанда баҙап ҡалмайынса, сараһын күрергә тейеш. Күнекмәләрҙең маҡсаты шул.\nХәбәрҙәр - 19.04.19\nХәбәрҙәр - 18.04.19\nРеспубликала граждандарға бушлай юридик ярҙам күрһәтеүҙең һүлпән барыуы нимәгә бәйле. 2012 йылда ҡабул ителгән Закондың үтәлеше парламент уҡыуҙары көн тәртибенә сығарылды. Бушлай юридик ярҙамға дәғүә иткән граждандарҙың федераль ҡануниәт билдәләгән исемлеген төбәк законы йәнә киңәйтә....\nӨфөлә уҙған Татарстан көндәре йомғаҡтары һәм һөҙөмтәләре яҡын арала күренәсәк. Был турала ике төбәктеү етәкселеге белдерә. Әйткәндәй, киләһе йылға Татарстанда Башҡортостан көндәре үтәсәк. Үҙ халҡының йырын башҡарыуҙағы рухы һәм күңеле өсөн башҡорттарға айырым хөрмәт менән ҡараған татар әҙибе...\n1982 йылдан алып билдәләнгән иҫтәлекле дата “Беҙҙең тарихи Ватаныбыҙҙы һаҡлайыҡ” девизы аҫтында үтә. Ул донъялағы мәҙәни мираҫты һаҡлау һәм яҡлауға йәмәғәтселектең иғтибарын йәлеп итеү маҡсатынан ойошторолған һәм халыҡ ҡомартҡыһы булып торған тарихи урындарыбыҙ, һәйкәлдәребеҙ хаҡында уйланырға,...\n16 апрель кисендә бөтә театр һөйөүселәр тура трансляция аша тулҡынланып Мәскәүҙең Ҙур театрында барған ваҡиғаны күҙәтте. Мәжит Ғафури исемендәге Башҡорт дәүләт академия драма театры Алтын битлекте алырмы? Һәм ниһайәт, тәүгеләрҙән булып театрыбыҙ исеме сәхнәнән яңғыраны. «Зөләйха...\nКеше хеҙмәтендә аҡса эшләү\nСтәрлетамаҡ районынының поликлиникаларының береһендә табиптар өлкән шәфҡәт туташын хеҙмәткәрҙәрҙең аҡсаларын урлауҙа ғәйепләй. Медицина учреждения коллективы ғариза менән полицияға мөрәжәғәт иткән. Наумовка ауылы поликлиника табиптары артабан нимә булырында белмәй. Улар һүҙҙәренсә бер-нисә ай...\nӨфөлә халыҡ күпләп ял иткән урындарҙы һәм пляждарҙы талпанға ҡаршы эшкәртәсәктәр. Ошо хаҡта республика дезинфекция үҙәгенән хәбәр итәләр. Алдан билдәләнгән график буйынса, талпанға ҡаршы эшкәртеү 22 апрелдә башлана һәм 8 майға тиклем дауам итә. Иң беренсе парктарға, скверҙарға һәм баҡсаларға,...\nСУ-25СМ самолеттары экипаждары Ҡырғыҙстанда Кант хәрби базаһындағы күнекмәләр ваҡытында тау һырттарында йәшеренгән шартлы дошманды юҡ итте. Летчиктар шулай уҡ тауҙар араһында ҡатмарлы пилотаж элементтарын өйрәнгән. Күнекмәләрҙә 10 самолет һәм 200 белгес ҡатнашҡан. Норвегиянан 39 йәшлек...\nБашҡортостанда татар әҙәбиәте көндәре сиктәрендә татар яҙыусылары Өфөнөң 84-се татар гимназияһы уҡыусылары менән осрашты\nҠунаҡтар асыҡ дәрестәрҙе ҡараны, мәктәптең музей күргәҙмәләрен ҡараны. Балалар туған телде генә түгел, ә татар халҡының тарихы, мәҙәниәте һәм йолаларын яҡшы белгәнен күрһәтте. 84-се татар гимназияһы Өфөлә 15 йыл элек асылғайны. Бөгөн бында мең дә өс йөҙ бала белем ала. 51 кластың 32–һендә татар...\n“Ике республика араһында әҙәби күпер” тип аталды Татарстан көндәре сиктәрендә үткән киләһе сара. Башҡортостан яҙыусылары берлеге күрше республика делегаттарын ҡабул итте. Башҡортостанда – татар, Татарстанда башҡорт яҙыусыларының китаптары баҫылып сыға, элек-электән ҡыуаныс-...\nҺуңғы 25 йылда Башҡортостан фәндәр академияһының һәм Татарстан ғалимдарының уртаҡ хеҙмәттәре һәм уңыштары байтаҡ. Президиум ултырышында юғары дипломдар тапшырылды, мөхим сығыштар ҙа яңғыраны. Газ, нефть эшкәртеү өлкәһендә , гуманитар фәндәр буйынса Татарстан фәндәр академияһы менән берлектә...\n2010 йылда Дәүләт Йыйылышы-Ҡоролтай һәм Татарстандың Дәүләт Советы араһында хеҙмәттәшлек тураһында килешеү төҙөлгәйне. Документты яңынан ҡарап, төҙәтмәләр индереү ҡарала. Ошо турала ике республика парламенттары депутаттарының осрашыуында хәбәр ителде. Яҡтар делегациялар менән алмашыныу, уртаҡ...\n“Ике милләт араһында дуҫлыҡ ебе мәңге өҙөлмәһен...” “Башҡортостан” Дәүләт концерт залында үткән ҙур тантанала Башҡортостан Башлығы вазифаһын башҡарыусы Радий Хәбиров һәм Татарстан президенты Рөстәм Миңлеханов тап ошо һүҙҙәр менән сығыш яһаны. Абруйлы ҡунаҡтар өсөн күргәҙмәләр...\nУл ҡаланың көнсығыш һәм көнбайышын өлөштәрен тоташтырасаҡ. 4 һыҙатлы автомобиль күпере тарихы 1980-се йылдарҙа башлана. Тик бер-нисә айҙан төҙөлөш туҡтатыла һәм бөгөнгәсә ташландыҡ хәлдә тора.Үткән быуаттың 80-се йылдарында төҙөлә башлаған 4 һыҙатлы күперҙе финанслауға аҡса бүленмәгәс төҙөлөш...\nТөбәктә реклама тураһындағы законды боҙоу йыш осрай\nӨфөлә Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостандағы идаралығында реклама тураһындағы законды ҡулланыу буйынса эксперт советының сираттағы ултырышы үтте. Унда реклама тураһындағы закондың үтәлеү барышына һәм уға индерелгән үҙгәрештәргә йомғаҡ яһалды, төбәктә ҡағиҙә боҙоу осраҡтары...\nҺыуға – һалым\nИнтернет селтәрендә таралған был мәғлүмәт күптәрҙе аптырашта ҡалдырҙы. Федераль ҡанундағы үҙгәрештәргә ярашлы, 2020 йылдың 1 ғинуарынан баҡсасылар ширҡәттәрендә урынлашҡан һыу аҫты сығанаҡтарына мотлаҡ лицензия алырға һәм скважиналарға счетчиктар ҡуйырға кәрәк. Голачевтар ғаиләһе баҡсаларына килеү...\nКүп ҡатлы йорттағы террариумдан сығып ҡасҡан йылан, тирә-яҡта ығы-зығы тыуҙырҙы. Йылан әлегә табылмаған. Унынсы класс уҡыусыһы Анна Беркуттың һәр көнө йыландарҙы тәрбиәләүҙән башална. Һөйрәлеүселәр әллә ни күп ваҡыт талап итмәһә лә, улар менән аралашыу мотлаҡ, ти ҡыҙ.Әлеге көндә йортта йылан,...\nСара Башҡортостандың 100 йыллығына арнала. Әле Салауат Юлаев майҙанында техника күргәҙмәһе башланырға тора. Унда «Рәсәй вертолеттары» холдингына ингән Ҡазан вертолет заводының Ми-8/17 вертолеттары, ауыл хужалығындағы эштәрҙе күпкә еңеләйткән техника: тракторҙар, комбайндар, экологик яҡтан таҙа...\nТорлаҡ, төҙөлөш, уңайлы мөхит һәм экология\nӨфөлә Торлаҡ-коммуналь хужалыҡ һәм төҙөлөштөң яҙғы форумы менән Экология форумы асылды. Ике форумды бер майҙанға берләштереү осраҡлы түгел. Тап торлаҡ, төҙөлөш һәм тирә-яҡ мөхит сафлығын уңайлы тормош нигеҙе, тип танырға кәрәк. Был егеттәр һәм ҡыҙҙар киләсәктә үҙҙәре күҙ алдына килтергән мөхиттә...\nРеспубликала һайлауҙар тураһындағы законға үҙгәрештәр индерелә\nУларҙың береһе Башҡортостан Республикаһы башлығын һайлауға бәйле. Хәҙер, был вазифаға үҙ кандидатын күрһәткән фирҡәләр тауыш биреү кампанияһын финанслау өсөн тотоноласаҡ 200 миллион һумлыҡ фондты үҙҙәре тулыландыра ала. Тағы ла бер үҙгәреш тауыш биреү участкалары эшенә ҡағыла. Хәҙер...


Баш ҡала ҡунаҡханаларының береһендә янғын сығыу сәбәпле халыҡ эвакуацияланды\nҠотҡарыусылар халыҡ-ара саммиттарға әҙерлек сиктәрендә халыҡ күпләп йөрөгән, шул иҫәптән сит ил ҡунаҡтары урынлашасаҡ биналарҙа күнекмәләр уҙғара.\nСценарийға ярашлы, ҡала уртаһында урынлашҡан ҡунаҡхананың алтынсы ҡатында янғын сыға. Ҡотҡарыусылар был турала күнекмәләр башланғас ҡына хәбәр ала. Отелдәрҙең торлаҡ йорттарҙан айырмалы бер типта булмауы ла ҡатмарлыҡтар тыуҙыра. Янғын һүндереүселәр урындағы персонал менән тиҙ арала бәйләнешкә инеп эш башларға тейеш. Ҡотҡарыусылар үҙҙәрен төрлө шарттарҙа ла ойошҡан рәүештә эш итә алыуын тағы бер иҫбатланы. Әммә, ҡунаҡхана хеҙмәткәрҙәре ғәҙәттән тыш хәлдәргә тейешенсә әҙер булмай сыҡты. Янғын ваҡытында ни эшләргә кәрәклеген күптәр белмәүе асыҡланды.\nСалауат Миһранов, янғын һүндереү хеҙмәте етәксеһе: «Ҡотҡарыусылар үҙ эшен яҡшы башҡарҙы. Персонал хәүефһеҙлек ҡағиҙәләрен өслөк кенә белә. Бәлки, был кадрҙарҙың йыш алмашыныуына бәйлелер. Улар менән уҡыуҙар үткәрәсәкбеҙ. Саммиттарға тиклем яңы төҙөлгән бар ҡунаҡханаларҙа ла ошондай күнекмәләр уҙғарыласаҡ».


Евтушевский Василий Адрианович — Башҡорт Википедияһы\nуҡытыусы, мөхәррир, йәмғиәт эшмәкәре\nВасилий Адрианович Евтушевский (1836—1888) — Рәсәй педагогы, редактор һәм йәмәғәт эшмәкәре; бер нисә дәреслек авторы.\nВасилий Евтушевский 1836 йылда тыуған. Император Санкт-Петербург университетын уңышлы тамамлай.\nОҙаҡ ваҡыт хәрби-уҡыу йорттары баш идаралығы эргәһендәге педагогия курстарында математика буйынса етәксе була; тәхет вариҫы бөйөк кенәз Николай Александровичты һәм бөйөк кенәз Георгий Александровичты математиканан уҡыта.\nЕвтушевский Тоҙ ҡаласығында хәрби-уҡыу йорттарының Педагогия музейын булдырыуға күп көс һала.\nВасилий Адрианович Евтушевский 1877 йылдан алып балалар приюттары ведомство советының бөтә приюттарында уҡыу эше буйынса инспектор булып тороп, уларҙа уҡытыу алымдарын дөйөмләштерә һәм приюттарҙы яҡшы әҙерлекле уҡытыусылар контингенты менән тәьмин итә. Ул юғары ҡатын-ҡыҙҙар курстары булдырыуға беренсе аҙым булып торған Аларчин ҡатын-ҡыҙҙар курсының төп эшмәкәрҙәренең береһе була.\nШулай уҡ халыҡ мәктәптәре уҡытыусыларын әҙерләү өсөн Санкт-Петербургта Андреев курстарын ойоштороуҙа ҡатнаша. Бер нисә тапҡыр халыҡ уҡытыусылары съездары менән етәкселек итә. «Ғаилә мәктәптәрен», йәғни таныш булған ғаиләләрҙең күп булмаған һандағы балаларының берлектәге занятиеларын пропагандалай.\nЕвтушевский башлыса (1860-сы йылдар башында һәм 1870-се йылдар аҙағында, «Педагогик йәмғиәттә») математиканы, бигерәк тә арифметиканы уҡытыу тураһында докладтары менән үҙенә билдәлелек яулай. Немец педагогы Грубе ысулын нигеҙ итеп ҡабул итеп, бер аҙ үҙгәртелгән рәүештә, Евтушевский «Методика арифметики» (1872) һәм «Сборник арифметических задач» китаптарын баҫтырып сығара. Улар күп тапҡыр нәшер ителә (мәсьәләләр китабы — 30-ҙан ашыу) һәм һаны миллиондан ашыу дана тарала. Евтушевский ысулының нигеҙен тәүге йөҙ һандың үҙенсәлектәрен әҙерлекле өйрәнеү һәм шуның менән бергә балаларҙы арифметик ғәмәлдәр менән таныштырыу тәшкил итә.\nГлазырин менән бергә Евтушевский 1876 йылда шулай уҡ «Методика приготовительного курса алгебры» китабын һәм уға ҙур булмаған мәсьәләләр йыйынтығын баҫтырып сығара.\n1877 йыл аҙағынан 1882 йыл уртаһына тиклем В. А. Евтушевский (А. П. Пятковский менән бергә) «Народная школа» педагогик журналының редакторы була.\n1879 йылда Евтушевский «Педагогик йәмғиәттең» рәйесе итеп һайлана.\nВасилий Адрианович Евтушевский 1888 йылда вафат була.\n↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 1,9 Евтушевский, Василий Адрианович // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Евтушевский_Василий_Адрианович&oldid=1078991 ҡабул ителгән\n1836 йылда тыуғандар\n1888 йылда вафат булғандар\nАлфавит буйынса педагогтар\nXIX быуат педагогтары\nРәсәй империяһының педагогтары\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:25 30 сентябрь 2021 үҙгәртелгән.