"Ҡайтарығыҙ мине үҙ әсәйемә"\n26 Февраль 2011, 16:05\nйәки Яуыз телле ҡатын арҡаһында бер ғаиләнең тормошо ҡыйрала яҙғаны\nАрабыҙҙа барыһының да тормошона ҡыҫылырға яратҡан, бөтә ергә лә үҙенең томшоғон тыҡҡан, артығы менән ҡыҙыҡһыныусан заттар була. Ярай ҙа ҡыҙыҡһынып ҡына ҡалһалар, улар бит булған хәл-ваҡиғаларға үҙҙәренең баһаһын бирергә, уларҙан һорайҙармы-юҡмы, фекерен әйтергә ашыға. Баһалары, фекерҙәре ыңғай булһа – бер хәл. Һәм иң ҡыҙығы ла, ҡыҙғанысы ла шунда: улар, донъя бутағыстар, үҙҙәрен изге бәндә тип иҫәпләй. Йәнәһе лә, тормошто яҡшыртырға, дөрөҫлөктө өҫкә сығарырға тырышалар, ә рәхмәт әйткән кеше юҡ. Бер заман ошондай бер донъя бутағыс арҡаһында килеп сыҡҡан ярайһы уҡ күңелһеҙ хәл-ваҡиғаларға шаһит булырға тура килгәйне. Унан һуң байтаҡ ваҡыт үтте, ә кисә генә булғандай...\nЮғары уҡыу йортоноң бер факультетына уҡырға ингән Мария менән Илдар (исемдәре үҙгәртеп алынды – авт.) тәү ҡараштан бер-береһен оҡшатып, икенсе курсты тамамлағанда өйләнешергә ниәт итә. Студент туйы күңелле үтә, йәштәр бар тормоштары ла шулай үтеренә ышана. Ике бәхетле йәш йөрәк әлегә бала тапмаҫҡа һөйләшә. ҡулға диплом алып, бер-ике йыл эшләгәс тә өлгөрөрбөҙ, тип уйлайҙар. Әммә поликлиникала тикшереү мәлендә гинеколог йәш ҡатынға «аналыҡ гипоплазияһы» диагнозы ҡуйып иҫәңгерәтә: «Һеҙҙең балаятҡы үҫешмәгән, бала таба алмаясаҡһығыҙ». Мария иренең балалар яратыуын белгәнгә күрә был хәбәрҙе нисек әйтергә белмәй, ҡойолоп төшә. Үҙен көскә ҡулға алып, бер-ике көндән һуң ғына саҡ әйтә: «Шундай хәлдәр, айырылышһаң да, бер үпкәм юҡ...» Илдар йәш ҡатынын, әлбиттә, ташламай. Әммә араларында күҙгә күренмәҫлек һалҡынлыҡ барлыҡҡа килә. Мария төрлө табиптарға дауаланырға, әбейҙәргә лә эс һылатырға йөрөп ҡарай, тик барыһы ла һөҙөмтәһеҙ тамамлана. Әсәһе, күҙгә күренеп бөтөрөнгән, шиңгән ҡыҙын йәлләп, әллә уллыҡҡа бала алаһығыҙмы, ти. Батып барыусы һаламға йәбешкәндәй, Мария ошо ниәт менән ҡабынып китә. Ире менән кәңәшләшергә иткәс, Илдар, теләһә нимә эшлә, тигәндәй, иңбаштарын ғына һикертеп, ситтә ҡалыуҙы хуп күрә. Был мәлдә улар йүнәлеш буйынса бәләкәй ҡаласыҡта хеҙмәт юлын башлаған була. Ире ниәтен хупламағас, Мария тағы төшөнкөлөккә бирелә.\nӘ бер көндө уға бергә эшләгән ҡатындың хәлен белешергә дауаханаға барырға тура килә. Балалар бүлеге янындағы коридорҙа ултырғандарында шәфҡәт туташы төҫө уңған йүргәккә биләнгән сабыйҙы урамға алып сыға.\n– Бер йәш ҡыҙ үҙ балаһынан баш тартҡан, хәҙер ул бәпес, сабыйҙар йортона ебәрергә документтар әҙер булғансы, бында ята, – тип вайымһыҙ ғына аңлата коллегаһы. – Зина ҡылып тапҡас, бала кәрәкмәй...\nМария ҡайтышлай дауахана эргәһендә йөрөгән шәфҡәт туташынан шул баланы ҡулға алып ҡарарға рөхсәт һорай: «Бер минутҡа ғына!» Нисектер ышанып, шәфҡәт туташы ҡыҙсыҡты йәш ҡатынға тоттора. Мария ҡалтыранған ҡулдары менән бәпесте алып, еҫен еҫкәй, төймәләй танауындағы кескәй генә аҡ таптарға илар хәлгә етешеп һоҡлана. Һәм нисек булһа ла ошо ҡыҙҙы алырға ҡарар итә. Кәрәкле инстанциялар тупһаһын тапай торғас, ниһайәт, Мария менән Илдар ҡыҙлы була. Муйылдай ҡара күҙле Олеся өйҙәрен нурға тултыра, йәшәүҙәренә мәғәнә өҫтәй. Тәүҙә Илдар баланы хушһынмағандай булһа ла, һуңынан йөрәге ирей. Эштән ҡайтыуыңа: «Атай!» – тип ҡосаҡ йәйеп йүгереп килеп аяғыңдан ҡосаҡлаған теремек, шуҡ балаға нисек битараф ҡалаһың?\nӨс йылдан Илдарҙы бер ҙур ҡалаға эшкә саҡыралар. Ир менән ҡатын оҙаҡ уйлап тормай – эҙ яҙҙырырға уңай сыҡты, тип юлға төйнәләләр. Машинала китеп барғанда, Марияның йөрәге болғанып, уҡшып хәле бөтә. Төҫө ҡасып, быуынһыҙға әйләнгән ҡатынын Илдар тура дауаханаға алып бара: «Юлға сығыр алдынан ваҡ бәлеш ашағайныҡ, ағыуланған, ахыры!». Әммә ҡурҡыныс диагноз урынына шатлыҡлы хәбәр ишетәләр: «ҡатынығыҙ ауырлы, яҡынса һигеҙ-туғыҙ аҙна». ҡыуанырға ла ҡурҡалар, шатлыҡтарын эскә йомалар. Яңылыҡты Хоҙайҙың мөғжизәһе тип ҡабул итеп, бер кемгә лә, хатта яҡындарына ла хәбәр итмәйҙәр. Аҙаҡ, ҡыҙҙары тыуғас ҡына, телеграмма һуғалар: «ҡыҙыбыҙ тыуҙы, Оксана тип исем ҡуштыҡ». Бәпесте өйгә алып ҡайтҡас, иң ҡыуанған кеше Олеся була. Сәпәкәй һуғып, карауат тирәләй һикергеләп йөрөй, бөтә уйынсыҡтарын һөйрәтеп һеңлеһе янына килтерә: «Уйна!». Әммә аҙаҡ, гел дә сабый тирәләй өйрөлгән ата-әсәһен ҡыҙғанып, йыш илай башлай: «Мине яратмайһығыҙ! Кире алып китегеҙ Оксананы!» Балалар баҡсаһына барыуҙан баш тарта: «Һеҙ мине шунда ҡалдыраһығыҙ, ә бәпәй гел өйҙә!» Шул рәүешле хатта ауырып китә. Көс-хәл менән Мария уны һауыҡтырып, ыңғайлата. Бының өсөн байтаҡ ҡаңғырырға, икегә ярылырға тура килә: Оксананы имеҙгәндә, икенсе түшен Олесяға ҡаптыра (әлбиттә, инде үҫкән ҡыҙыҡай үҙенең дә әсәһенә ҡәҙерле булыуын белер өсөн генә имеп ҡарай ҙа, һуңынан бөтөнләй был ғәҙәтен ташлай), Оксананы ҡойондорғанда, Олесяны ла ҡойондора, икеһен дә бәпестең карауатына йәнәш һалып, йырлап йоҡлата...\nИлдар ҙа Олесяға иғтибарын арттыра, йышыраҡ уйнай, көн дә урамға саф һауа һуларға алып сыға. Шунан һуң ғына бала үҙенең дә кәрәклеген, яратылғанын тойоп, тыныслана. Донъялары теүәлләнеп, һәүетемсә йәшәп китәләр. Аҙаҡ Олеся мәктәпкә бара, бейеү түңәрәгенә яҙыла. Шунда уның бейеүгә һәләте барлығы асыҡлана. Тиҙҙән унһыҙ мәктәптә бер сара ла үтмәй. Хатта уҡыуы насарыраҡ булһа ла, уҡытыусылар быға күҙ йома. Үҫмер осоронда һомғол, һылыу Олеся ҡала сараларында ла әүҙем ҡатнаша.\nКүк көтмәгәндә күкрәй. Шәмбе көндө Олеся өйгә ҡобараһы осоп, илап ҡайтып инә лә елдереп үҙ бүлмәһенә инеп китә. Мария, шөбһәләнеп, артынан инә. Карауатҡа ҡапланып үкһегән ҡыҙы янына ултырып, ни булды, тип һорауына, Олесяһы һикереп тороп ҡысҡыра: «Нишләп һеҙ мине ғүмер буйы алдап йәшәнегеҙ? Мин бит һеҙҙең ҡыҙығыҙ түгел! ҡайҙа үҙемдең әсәйем, атайым?! ҡайтарығыҙ мине уларға!» Тауышҡа телевизор ҡарап ултырған Илдар менән Оксана йыйыла, әммә Мария уларҙы кире бороп сығарып, ишекте эс яҡтан яба: «Кем һиңә ул буш хәбәрҙе әйтте? Һин – беҙҙең балабыҙ!» Тартҡылашҡан Оксананы көскә ҡосағына алып, сәсенән һыйпап, тынысландыра. ҡыҙының өҙөк-һурыҡ һөйләүҙәренән шул мәғлүм була: ҡала паркындағы сығышынан һуң, уның янына бер ҡатын килә лә, һин шул-шул Марияның ҡыҙымы, тип һорай. Ыңғай яуап ишеткәс, беҙ уның менән бергә эшләгәйнек, ти. Һәм йөҙөнә тишеп тикшереп ҡарап, ҡалай үҙеңдең әсәйеңә оҡшағанһың, ти. Олеся аптырап, һеҙ яңылышҡанһығыҙ, ахыры, икенсе Мария менән бутағанһығыҙҙыр, ти: «Минең әсәйем аҡ йөҙлө, зәңгәр күҙле, һары сәсле лә ул». «Юҡ, бутамайым, – тип ныҡышҡан әрһеҙ ҡатын. – Мария бит һине сабыйҙар йортонан алды. Ә мин һинән баш тартҡан үҙ әсәйең менән бер ваҡытта дауаханала ятҡайным. Уға оҡшап һылыуһың. Ярай, сәләм әйтерһең Марияға».\n– Ә мин ни әйтергә лә белмәй шаңҡыған килеш тороп ҡалдым, – тип Олеся әсәһенә һыйына. – Мин, ысынлап та, һеҙҙекеме?\nМарияға шул мәлдә ныҡлыҡ күрһәтергә булған да бит, ләкин, эйе, тигән тауышы ышанысһыҙ ғына яңғырай. Ана шул көндән башлана ла инде Олесяның баш-баштаҡлығы. Тәүҙә барыһы ла элеккесә ҡалғандай күренһә лә, Олеся Оксананы аҫтыртын этләндерә: тик торғандан уға тауыш күтәрә, эткеләп-төрткөләй, төрлөсә мыҫҡыллай, айырыуса һеңлеһенең йыуантыҡ булыуына ныҡ төрттөрә. Оксана түҙмәй илаһа ғына, ҡәнәғәт йылмайып, туҡтай. ҡунаҡ ашы – ҡара-ҡаршы, тигәндәй, Оксана ла апаһынан үҙенсә үс ала – әсәһенә Олесяның тәмәке тартыуын ошаҡлай. Ә бер көндө күршеләре телефондан шылтырата: «ҡыҙығыҙ туҡталыштағы эскәмйәлә иҫерек йоҡлап ята». Лаяҡыл иҫерек ун дүрт йәшлек Олесяны атаһы өйгә күтәреп алып ҡайта. «Тиҙ ярҙам» саҡырып, аҡса түләп, уға тамыҙғыс ҡуйҙыралар. Аҙаҡ эсеп ҡайтыуы йышая, ата-әсәһенә телләшә, бейеүҙе ташлай, уҡыуына ла бөтөнләй һыуына. Ниндәйҙер шикле егет-ҡыҙҙар менән дуҫлашып ала, өйҙән аҡса юғала. Психолог, социаль педагог менән әңгәмәләр һис бер һөҙөмтә бирмәй – бала күҙ алдында боҙола. Мария уның менән күңелен асып һөйләшергә уҡталғанында, ниңә мине алдығыҙ, кире әсәйемә ҡайтарығыҙ, тип кенә ҡуя. Бер көн Илдар, сығырынан сығып асыуланып, ҡайышҡа йәбешкәс, ҡыҙ өйҙән сығып һыҙа. Әллә нисә көн эҙләгәндән һуң Мария уның әхирәтендә йәшәүен асыҡлай, тик ҡыҙы осрашырға теләмәй. Изге күңелле Мария, инде нишләргә белмәйем, табышырға ярҙам итегеҙ, тип танышына шылтыратып, ул миңә өндәшеп, Олесяның ысын әсәһен эҙләй башланыҡ та инде.\nБайтаҡ ваҡыт талап ителде, сөнки ҡатын-ҡыҙ, кейәүгә сыҡһа, фамилияһын үҙгәртә, йәшәү урынын да алмаштыра. Эҙләгәндә артыҡ һаҡлыҡ һаҡлау ҙа ҡамасауланы – бер кемдә лә шик-шөбһә тыуҙырырға ярамай ине. Теге теле тик тормаған донъя бутағыс бисәнең ошо мәлдә ярҙамы бик тә ярап ҡалыр ине, әммә ул, ысынлап та, Мариялар күсеп киткән ҡалала ҡыҙында йәшәй, имеш. Шулай ҙа, исеме һәм яҡынса ғына йәше билдәле булһа ла, кешене табырға була икән. Беҙ эҙләгән ҡатын – кейәүҙә, күп балалы әсә булып сыҡты. Ғаиләләре башҡаларға өлгө итеп ҡуйырлыҡ, етеш йәшәйҙәр, балалары береһенән-береһе шәп, аҡыллы, тырыш. Уларҙың матур тормошон бер ҙә боҙғо килмәне, мең һорау башта ҡайнаны. Ярай, әйттек тә, ти, ул ҡатынға ҡыҙы тураһында, тип фараз йөрөттөк, әммә, бәлки, ул уға, ысынлап та, кәрәкмәйҙер? Бәлки, ул йөрөмтәл дә булмағандыр, бәлки, берәй ир уны көсләп яҡынлыҡҡа күндергәндер ҙә, ул шуға ла ҡыҙынан баш тартҡандыр? Йәки, ярай, әйтәйек, әсә балаһын кире ҡайтарырға риза ла булды, ти, ә ире быға нисек ҡарар? ҡатынының йөрөп бала табыуын, йә унан баш тартыуын, шуны йәшереүен ғәфү итә алмай, ғаиләһен ташлап сығып китмәҫме? Эш шулайға китһә, теге балаҡайҙарҙың ни ғәйебе бар? Ғөмүмән, оло ҡалала иркен үҫеп, тәмле-татлы ашап өйрәнгән, ауыр физик эш күрмәгән Олеся ауыл тормошона күнеп йәшәй алырмы? Ташлап киткәне өсөн әсәһенән үс алмаҫмы, туғандарын рәнйетмәҫме, уларҙы хаталы, боҙоҡ юлға төшөрмәҫме? Шул хаҡта Марияға ла әйттек. Ул беҙҙең уй-фекерҙәрҙе иғтибар менән тыңлап, шулай ҙа өй телефонын булһа ла табып бирегеҙ, бик тә булмаһа, отпускым ваҡытында барып, тәүҙә үҙе менән генә һөйләшермен, тине. Өй телефондары юҡ ине, шуға һөйөндөк. Әйтерһең дә, өҫтән оло бурыс төштө.\nӘ бер аҙҙан Мариянан яҡшы хәбәр килде: «Олеся ҡайтты, һөйләштек, аңлаштыҡ. Ул яңынан элекке Олесяға әйләнергә һүҙ бирҙе. ҡыуанырға ла ҡурҡып торабыҙ...». Ташландыҡ бәпесте үҙ ғаиләләренә алып, уға һөйөү-наҙ бүләк иткән, йөрәгенә баҫҡан Мария өсөн нисек ҡыуанғанды күрһәгеҙ!


Хеҙмәтсәндәрҙең теләктәшлек көнөнә 123 йыл тула\n29 Апрель 2009, 18:05\n1886 йылдың 1 майында Америка эшселәре 8 сәғәтлек эш\nкөнө талап итеп забастовка ойоштора. Забастовка һәм унан һуң\nдемонстрация полиция менән ҡан ҡойошло бәрелеш менән\nтамамлана. 1889 йылдың июлендә Парижда II Интернационал\nконгресы, Чикаго эшселәре сығышы иҫтәлегенә, йыл һайын 1\nмайҙа демонстрациялар үткәреү тураһында ҡарар ҡабул итә.\nТәүге тапҡыр хеҙмәтсәндәрҙең халыҡ-ара теләктәшлек көнө\n1890 йылда Австро-Венгрияла, Бельгияла, Германияла, Данияла,\nИспанияла, Италияла, АҠШ-та, Норвегияла, Францияла,\nШвецияла һәм башҡа ҡайһы бер илдәрҙә билдәләнә. Хәҙер был\nбайрам донъяның 66 дәүләтендә билдәләнә.\nРәсәйҙә тәүге маевка 1891 йылдың 5 майында Петербургта\nүткәрелә. Ул саҡта был ҡала ситендә Екатерингофка тамағынан\nалыҫ түгел урманда аулаҡ урын була. Совет заманында дәүләт\nбайрамына әйләнгән 1 Майҙы бөтә донъя хеҙмәтсәндәре менән\nтеләктәшлек өсөн генә түгел, бигерәк тә май байрамдары матур\nхеҙмәт традициялары тураһында иҫкә төшөрөргә, баҡсала\nҡаҙынырға мөмкинлек биргәне өсөн дә яраттылар.\nӨфөлә тәүге маевкалар бынан 107 йыл элек үтә.\nХеҙмәтсәндәрҙең теләктәшлек көнө тәүге тапҡыр 1902 йылдың 1\nһәм 23 майында билдәләнә. Өфө социал-демократтары\nтарафынан ойошторолған маевкаларҙа башлыса тимер юл\nоҫтаханаларынан 50-ләп эшсе ҡатнаша. Улар Ағиҙел йылғаһы яры\nбуйында үтә. 1905 йылдың 1 Майы алдынан маевка ҡаланан ситтә\n- хәҙерге "Йәшел сауҡалыҡ" санаторийы территорияһында үтә.\nБында бер нисә йөҙгә яҡын кеше йыйыла. Митингынан һуң\nҡыҙыл флагтар күтәргән эшселәр Өфөгә юл ала, ләкин бында\nуларҙы полицейҙар менән ғәскәрҙәр ҡаршы ала. Демонстрация\nҡыуып таратыла, 50-нән ашыу кеше ҡулға алына. 1969 йылда был\nмаевканы үткәргән урында - Ҡариҙел йылғаһы ярында, Яланғас\nтауҙа, иҫтәлекле билдә асыла. Тәүге тапҡыр Өфөлә Беренсе май\nбер ниндәй ҡаршылыҡһыҙ 1917 йылда үткәрелә. Ул саҡта байрам\nдемонстрацияһында 50 мең самаһы кеше ҡатнаша.


“Ҡәләмеңдән, шағир, аһ, бал түгел, Тантаналар өсөн... ҡан тама…”\nКилешәм. Мөхәббәт – кеше кисерештәре, тойғоларының иң серлеһелер, моғайын. Ғашиҡ булыу утта яныуға тиң, ғөмүмән, яратыу – яныу ул. Шул уҡ ваҡытта мөхәббәтлеләр бәхетле лә. Мөхәббәттәрен табып, юғалтҡандар ҙа бәхетле хатта. Сөнки мөхәббәттең ғазаптары ла татлы. Бер-береңә йәки кемгәлер тартылыуҙың серен әйтеп-аңлатып буламы икән? Ул Күктәргә алып осор көс тә, Күк күкрәтер тетрәнеү ҙә. Мәңгелек сер. Ошо серҙе тойоп-татып ҡарамаған шағир – шағир түгел, сөнки бары мөхәббәттең татлы ғазаптарына дусар булыу ғына кешенең бар булмышын әйләндереп-тулғандырып сығара ла, талантлыларҙан ысын шағир яһап ҡуя кеүек миңә. Шағир бер-береңә тартылыуҙың серен сисергә теләп, шул серҙе илаһилаштыра, сәнғәти юғарылыҡҡа күтәрә. Шуға күрә мөхәббәт – һүҙ сәнғәтенең мәңгелек темаһы һәм мәңгелек сере. Физиологик күренеш булараҡ, мөхәббәт – ике енестең икәү-ара ғына кисерә торған хистәр солғанышы. Шағирҙарҙың мөхәббәт тыуҙырған хис-тойғолар – бер күрешеүгә зар-интизар булыу, һағыныу һағыштары, икеләнеү-һыҙланыуҙар, һөйөп-һөйөлөү, хатта наҙ көҫәү (улар бит, асылда, интим тойғолар) кеүек хистәр туҡымаһынан сәнғәт әҫәре тыуҙырыуы һәр ваҡыт һоҡландыра. Иң мөһиме – ул бысраҡ булмаһын. Уҡыусыны ла тетрәндерһен, һыҙландырһын, илатһын, әммә яҡтылыҡҡа, сафлыҡҡа ышаныс-өмөт ҡалдырһын.\n“Ҡәләмеңдән, шағир, аһ, бал түгел,\nТантаналар өсөн... ҡан тама…”\nБашҡорт шиғриәтенә ул үҙенә генә хас күңел йыры, йөрәк ауазы менән ҡабаттан әйләнеп ҡайтты. Уның тәрән хисле ижад емештәре һуңғы йылдарҙа Интернет селтәрендә киң таралды. Матбуғатта ла әленән-әле шиғри шәлкемдәре донъя күреп тора. Үтә күндәм дә, үтә баҙнатһыҙ ҙа, үтә сабыр ҙа түгел уның йыры. Киреһенсә, үтә сая, үтә ихлас, үтә Ғәлиәсә... Йөрәкте өтөп алырлыҡ тойғолар ҙа, әрнеү вә ғазап та, көтөлмәгән боролоштар ҙа етәһе унда. Һәм был йыр бары мөхәббәттән яралған, мөхәббәттән туҡылған төҫлө…\nРубрикабыҙҙың бөгөнгө ҡунағы – Ишембай ҡалаһында йәшәп ижад итеүсе шағирә, мөғәллимә Ғәлиә Миҙхәт ҡыҙы ФӘЙЗУЛЛИНА (КӘЛИМУЛЛИНА).\n“Шиғыр яҙғанда “иртәгә” тигән төшөнсә юҡ: йә бөгөн, йә башҡа бер ҡасан да…”\n– Әңгәмәне ғәҙәти һорауҙан башлайыҡ: нимә ул һеҙҙең өсөн ижад? Хәйер, "Тантана" тип исемләнгән шиғырығыҙҙы уҡығандан һуң, был һорауҙы биреү, бәлки, урынһыҙҙыр ҙа...\n– Эйе, шиғырҙа әйтелгәнсә, ижад – ул тынғыһыҙ һәм ауыр көндәлек хеҙмәт. Көн дә яҙышыр өсөн мөмкинлеге лә, әйтер фекерең дә, илһам да кәрәк. Фекереңдең осона сыға алмай таңға тиклем ултырған саҡтар ҙа, ниндәйҙер бер арауыҡта яҙышыр өсөн ваҡыт бүлә алмай йөрөгән мәлдәр ҙә була. Әммә бөтә ижад кешеләренә лә бер нәмә хас: һине биләп алған уй аҡ ҡағыҙға түгелмәйенсә, күңел тынғы тапмай. Яҙылып бөтөп, еренә еткерелгәнсе мейене сүкеп тик торасаҡ ул уй. Ижад итеү процесының тәме лә, ғазабы ла шунда.\n– Нисә йәштә ижад итә башланығыҙ? Ижадсы ҡомары үҙен нисегерәк һиҙҙертте?\n– Тәүге шиғырҙарымды дүртенсе класта уҡығанда яҙа башлағайным. Ул замандағы “Башҡортостан пионеры” (хәҙерге “Йәншишмә”) гәзитендә баҫылып, мәктәптә “шағирә” булып танылғас, әҙәбиәт уҡытыусыһы Баныу апайҙың иғтибарын тойҙом. Мәктәптең тематик стена газеталары өсөн шиғырҙар, “Ҡармаҡ” гәзите өсөн шарждар яҙыуға, әҙәби түңәрәккә йәлеп итте. Ижади фекерләүгә һәләтле бер тиҫтер уҡыусылар йыйылышып, бер-беребеҙгә шиғырҙар уҡып, түңәрәктең әҙәби журналдарын эшләп ултырыуҙар хәтерҙә ҡалған. Нимәләр яҙғанмындыр, иҫләмәйем, әммә төндә уянып китеп, йыш ҡына ай яҡтыһына тәҙрә тупһаһында яҙыша торғайным. Ҡәләм менән ҡағыҙҙы ла кистән үк хәстәрләп һалып ҡуям. Ул ғәҙәтем әле лә һаҡлана: ҡәләм-ҡағыҙ һәр ваҡыт баш осомда. Әммә үҙемде бөтә булмышым менән ҡомарланып ижад итеүгә бағышланым тип әйтә алмайым.\n– Ижадта һәр кемдең үҙ рецебы. Һеҙҙең шиғырҙар нисегерәк тыуа? Ғөмүмән, шағир үҙе кисермәгәнде яҙа аламы?\n– Шиғыр яҙыуҙы йыш ҡына тулғаҡ ғазаптарына тиңләйҙәр. Эйе, шиғыр яҙыу – тап ошондай көсөргәнешле мәл. Ҡыҫҡа ғына мәл булыуы менән дә һәм әйтергә теләгән фекереңде ниндәйҙер бер образ аша рифма, ритм кеүек талаптарға ярашлы “тыуҙырырға” тейешле икәнлегеңде аңлау йәһәтенән дә көсөргәнешле. Шиғыр яҙғанда “иртәгә” тигән төшөнсә юҡ: йә бөгөн, йә башҡа бер ҡасан да. Ә бына ул уй шиғыр булып яралғанға тиклем әллә күпме һиндә “йәшәй”, йәшәргә тейеш, сөнки һин – уны, ул һинең күңелеңде йылытып йөрөмәһә, шиғыр тыумай ул. Кисерештәргә килгәндә, эйе, нимәлер кисермәйенсә, тетрәнмәйенсә шиғыр яҙылмай, әммә шиғыр кисерештәрҙе һөйләп сығыу түгел, кисерештәр тыуҙырған хистәрҙе һүрәтләү саралары аша үҙеңсә генә тасуирлау ул.\n– Шиғырҙарығыҙ шул тиклем күңелгә үтеп инә, шулай ҙа һирәгерәк яҙаһығыҙ, шикелле?\n– Эйе. Тап шулай. Аҡланайым тиһәң, сәбәптәре лә бар. Әммә төп сәбәп, моғайын, асылымды оҙағыраҡ эҙләүҙәлер, бая һин әйткән ижад ҡомарының һуңлап уяныуындалыр, бәлки. Сәхнәһеҙ йәшәй алмайым тип, байтаҡ йылдар сәхнә менән мәктәпте берләштереп йәшәнем: үҙем бейенем, бейеү түңәрәктәре алып барҙым, алып барыусы булдым. Оҙаҡ көтөп алынған бәхет булып балаларым тыуғас, үҙемде тотошлай ғаиләгә, балаларыма бағышланым, тип тә әйтә алам. Шиғриәттәге үҙем һәр ваҡыт үгәйһетелеп йәшәлде.\n‒ Шағирә булараҡ, донъя менән бәхәскә йыш инәһегеҙме?\n‒ Шиғырҙар, моғайын, донъя менән, үҙ-үҙең менән бәхәсләшкәндән тыуалыр ул. Донъя менән килешеп йәшәгән кеше ҡәләмгә тотонмайҙыр…\n“Шиғырҙың йәне лә, йәме лә, тәме лә образдарҙа…”\n– Ҡатын-ҡыҙҙың күңел донъяһын, төрлө кисерештәрҙе, уның күңел халәтен шундай оҫта итеп асып һалаһығыҙ. Был йәһәттән һеҙҙең "Таш йылғалар булып ағып киттем" тигән шиғырығыҙ айырыуса һоҡланыу һәм тетрәнеү уята. Ҡайҙан һеҙҙә шундай үҙенсәлекле образдар табыу оҫталығы?\n– Кеше әйтмәгәнде әйтергә теләү, быға тиклем әйтелгәндәрҙе үҙеңсә генә итеп һүрәтләп биреү, яңы һүҙ булмағанда ла яңы образ табыу зарурлығы һәр ижадсыла бар. Асылда, шул зарурлыҡ ҡәләм алырға мәжбүр итәлер. Төн йоҡоларыңдан яҙҙыралыр ҙа әле, бәлки. Үҙеңсә генә әйтеп биреү өсөн башҡаларҙың нимә әйткәнен дә белергә, тимәк, күп һәм бик күп уҡырға, анализларға, сағыштырырға кәрәк. Шунһыҙ булмай. Шиғырҙың йәне лә, йәме лә, тәме лә ана шул образдарҙа икәнлеген, бары тик шул образдарҙың ғына шиғырҙы сәнғәт әҫәре кимәленә еткереүен белгәс, эҙләнмәй, уйланмай сараң юҡ.\n– Ҡағыҙ менән ҡәләмде кистән үк хәстәрләп һалып ҡуям, тинегеҙ. Илһам, ғәҙҙәтә, төндә килә, тимәк?\n– Ҡәләм менән, уйҙарым менән япа-яңғыҙ ҡалыуҙы төнгө һил мәлгә көйләп өйрәнгәнмен, көндөҙгө мәшәҡәттәр, тауыш, шау-шыу миңә ҡамасаулай. Көндөҙ ҙә киләлер ул, бәлки, илһам, әммә мәктәп тормошон, мәктәп эшен көн яҡтыһына ғына һыйҙырыу ауыр, хатта мөмкин булмаған хәл, әллә күпме эшең һинең менән төнгөлөккә ҡайта, ижадҡа бүлергә өйрәнгән төнөңдө лә бүлешә әле ул эш. Мәктәптә эшләп ижад менән шөғөлләнгән кешегә йоҡоң иҫәбенә яҙышыу – ул берҙән-бер юл.\n– Шиғриәттәге үҙем үгәйһетелеп йәшәне, тип тә әйтеп ҡуйҙығыҙ. Был үгәйһетелеү эҙемтәһеҙ үтмәгәндер, моғайын. Күңелегеҙҙә, йәнегеҙҙә тыныслыҡ булмағандыр, бәлки? Башҡараһы бик мөһим эшем бар бит әле, шуға ваҡыт таба алмайым, тигән үкенестәр ҙә, үҙ-үҙегеҙ менән ризаһыҙлыҡтар ҙа тыуып ҡуйғандыр?\n– Үҙемде ижадҡа бағышлай алмаһам да, күңелгә йыуаныс, ижад ҡыуаныстары кисерерлек шөғөлөм булды һәр ваҡыт. Булмаһа, юҡ ерҙән эш табып, ижад атмосфераһын үҙем тыуҙырҙым.Мәктәптә эшләй башлағаны бирле, ижадҡа бәләкәй генә ынтылышы булған баланы һиҙемләп, күреп ҡалдыммы, улар менән шөғөлләнеүҙән ҙур йыуаныс табам. Һәр хәлдә, улар менән бергәләп ултырып шиғыр яҙып, уларға нимәлер аңлата алыуым менән йәки баланың әйтергә теләгән фекерен матур образға һалып шиғыр тыуҙырыуҙан бәхетле мәлдәр кисерәм. Байтаҡ йылдар мәғариф бүлегендә эшләнем. Мәғариф бүлегенең төрлө йөкләмәләр, пландар, отчеттар менән тултырылған ялҡытҡыс ҡағыҙҙары араһында ла күңелемә йыуаныс табып эшләү сараһын эҙләнем. Таптым. Яҙыусы-шағирҙар менән осрашыуҙар, уларҙың ижадына арналған ижади эштәр конкурстары, шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе, фәнни-ғәмәли конференциялар, йә булмаһа, яҙышҡан уҡытыусылар һәм уҡыусыларҙың ижадтарын бергә туплап, уларҙы китап итеп баҫтырып сығарыу кеүек әллә күпме эштәр менән мәшғүл булдым. Ул эштәрҙе уҡыусылар өсөн дә, уҡытыусылар өсөн дә кәрәк эш тип ниндәйҙер бер энтузиазм, рухи күтәренкелек менән башҡарҙым. Шуға үҙем, ижадым тураһында уйларға ваҡыт та булманы. Яҙылғанда – яҙҙым, яҙылмағанда – юҡ. Үҙем өсөн түгел, яҙышырға һәләте булып та, башҡа һөнәр һайлаған уҡыусының яҙмышы өсөн нығыраҡ көйәләнгәнмендер әле, бәлки. Бер килке хатта эстән генә үҙ-үҙем менән ризаһыҙлыҡ тойғоһо кисерһәм дә, яҙышыуҙан бөтөнләй төңөлөп, аҡылым менән шул йәшәү рәүешемә риза булып та ҡуйғайным. Тынғыһыҙ эшем, ғаилә, ижад араһында бүлгеләнеүҙе ғаилә һәм эш файҙаһына хәл итеү иң тәүҙә әсә, ир ҡатыны булыу кеүек мөһим бурысымды үтәргә тейеш икәнлегемде аңлауҙан тыуған кисектергеһеҙ ҡарар ҙа булғандыр. Шул йылдарҙа шиғырҙарым теркәлгән блокнотта ла әрнеү һәм ғазап менән яҙылған юлдар бар:\nТубыҡланған килеш ҡалам,\nМиктәгән йән ергә яҡын.\nҠанатһыҙ килеш баһалап,\nҠарайымсы ғүмер хаҡын…\n– Күңелдәге юшҡынды йыуып сығарыу, һағышты, йөрәк һыҙланыуҙарын баҫыу һәләтенә эйәме ижад? Ниндәйҙер шиғыр яралғас, еңеллек, кинәнес тойғоһо киләме, әллә, киреһенсә, күңел буп-буш булып, нимәлер етмәгән һымаҡ тойолоп китәме?\n– Ҡәләмгә тотоноуға ниндәйҙер тетрәнеү сәбәп булһа ла, ижад процесы ваҡытында күңел халәтең онотола, ул ваҡытта йөрәк яҙа башлаған әйберең өсөн һыҙлана. Шиғыр яралғас та, күңелеңдәге юшҡынды йыуып сығарҙым, бушанып, еңеләйеп ҡалдым тигән уй булмай (ул турала, күрәһең, бөтөнләй онотаһыңдыр инде), ә ижад емешеңде татып ҡарап рәхәтләнәһең, ижад ләззәте кисерәһең. Яҙылып бөткәс тә, шиғри талаптар күҙлегенән сығып, ҡабат-ҡабат, ҡабат-ҡабат уҡыйһың әле уларҙы. Бына ошо ижад ғазаптары татытҡан ләззәттән бер аҙ һыуынғас ҡына һине шиғыр яҙырға этәргән кисерештәр иҫкә төшә.\n– Ҡатын-ҡыҙ булараҡ нығыраҡ асылыу, әсәлек ләззәте ижадығыҙға нисек тәьҫир итте?\n– Кейәүгә һуң сыҡтым. Шуға күрә ҡатын-ҡыҙ бәхетен дә, әсәлек бәхетен дә һуңлап татыным. Ирем менән икебеҙ ҙә бер мөхиттә эшләгәнлектән, уның уң ҡулы, фекерҙәше, уға терәк-таяныс булырға, ҡулымдан килгән тиклем ярҙам итергә тырыштым. Ҡатын-ҡыҙҙың асылын икебеҙҙе бер бөтөн итеп тойоуҙа, уның һүҙенә лә, үҙенә лә тоғролоҡта күрҙем. Әсәлек хисен дә шундай юғарылыҡта ҡабул иттем, хатта балаларымдың йоҡоһон һаҡлап, ҡыбырларға ла ҡурҡып ултыра торғайным тәүге мәлдәрҙә. Балаларымды ҡарау-тәрбиәләүҙән башҡа әйбергә бүленгән ваҡытты уларға хыянат итеү һымаҡ аңлай инем. Шуға ла ул йылдарҙа яҙған шиғырҙарым, әллә ни тос булмаһа ла, ошо ике асылымды илаһилыҡ кимәлендә ҡабул итеүҙән, наҙҙан, яҡтылыҡтан, сафлыҡтан туҡылған.\n“Ижадсы донъяны башҡалар һымаҡ ҡабул итһә, ҡәләмгә тотонмаҫ та ине...”\n– Элекке шиғырҙарығыҙҙы уҡып, был саҡта яңылышыраҡ фекер йөрөткәнмен, әле булһа башҡасараҡ яҙыр инем тип ризаһыҙлыҡ белдергән саҡтарығыҙ булмаймы?\n– Шиғриәттең тағы бер мөһим үҙенсәлеге бар, ул – ихласлыҡ. Шиғырҙарҙа алдашып булмай. Шуға ла ғүмереңдең ниндәйҙер бер арауығында яҙылған шиғырҙарыңа фекер йөрөтөү йәһәтенән сығып баһа биреп булмайҙыр. Һине тетрәндергән хәл-ваҡиғаларҙы нисек кисергән, аңлаған һәм ҡабул иткән булһаң, шулай яҙғанһың. Уларҙың кимәлен әҙәби әҫәр булараҡ баһалап ризаһыҙлыҡ тойғоһо кисергәнем бар.\n– Һеҙҙең элегерәк яҙылған "Бәхет бар ул", "Алдатманы бәхет" тигән шиғырҙарығыҙҙы яратып уҡығаным хәтерҙә. Бармы ул бәхет? Нимә ул бәхет?\n– Бәхет бар ул. Уны аңлау, тойоу кимәле һинең донъяны ҡабул итеү кимәлеңә туранан-тура бәйлелер. Балаларым иҫән-һау булып, тормошта үҙ-үҙҙәрен тапһалар, уларҙың шатлыҡ-ҡыуаныстарын бергә-бергә кисерергә яҙһа, көйөнөс-хәсрәттәр уларҙы урап уҙһа, мәшәҡәттәрен уртаҡлашырлыҡ көс-ҡеүәтем булһа, әсә булараҡ бәхет татыуым шул булыр ине, моғайын. Бәхет кешелә йәшәй торған даими тойғо ла түгел ул. Ижад кешеһе өсөн бигерәк тә. Ижадсы бәләкәй генә шатлыҡты ла – бәхет, күңелде киткән кескәй генә көйөнөстө лә оло ғазап итеп ҡабул итеү һәләтенә әйә. Донъяны башҡалар һымаҡ ҡабул итһә, ул ҡәләмгә тотонмаҫ та ине. Шиғырҙарым баҫылып, гәзит-журналдарҙа исем-шәрифемде күреүҙән үҙемде бәхетле итеп тойоу йәшенән уҙғанмын. Үҙ-үҙемә һәм кемгәлер нимәлер раҫлау өсөн дә яҙмайым. Әлеге мәлемдә ижад – йәшәү рәүешем. Көстө лә ижад ләззәтен татыуҙан алам. Ижад бәхете кисереү – шулай уҡ һирәктәр өлөшөнә төшкән бәхет.\n– Бейегәнегеҙҙе күрергә насип булғаны юҡ. Әммә һеҙҙең турала: “Эх, матур бейей”, – тип әйткәндәрен ишеткәнем бар. Тимәк, һеҙҙең өсөн бейеү ҙә, шиғриәт тә бер кимәлдәге күңел талабы?\n– Бейеү сәнғәтенә булған ынтылышымды мин үҙем дә тап шулай ҡабул иттем. Бейеү мине шиғриәткә ҡарағанда ла нығыраҡ тартты, ылыҡтырҙы. Бейегәндә күңелемдең әллә ниндәй төпкөлдәрендә ятҡан хис-тойғоларымдың ҡанатланғанын һиҙә торғайным, һәр күҙәнәгемде тоя һәм аңлай инем. Бейеү, күрәһең, һын-хәрәҡәттәр аша эске донъямдың, булмышымдың көй менән бер бөтөнгә әүерелеп сағылыуы булғандыр. Шуға яҙмышымдың бейеү менән бәйле арауығына, бейеү сәнғәте донъяһында үҙ-үҙемде эҙләргә, үҙем булып йәшәргә өйрәткән Башҡорт дәүләт университетының “Ирәндек” бейеү ансамбле етәксеһе Варламова Екатерина Николаевнаға оло рәхмәтлемен.\n– Һеҙҙең һүҙҙәрегеҙгә ижад ителгән бик матур йырҙар ҙа бар. Нисек тыуа йырҙар? Заказ буйынса яҙаһығыҙмы, әллә композиторҙар айырым әҫәрҙәрегеҙҙе уҡып, илһамланып көй ижад итәме?\n– Йыр өсөн яҙылған шиғырҙар һуңғы арала ғына ҡыҙыҡһындыра башланы. Быға тиклем йыр өсөн махсус текстар яҙғаным булманы. Көй яҙылғандарын да улар йыр булып эфирға сыҡҡас ҡына ишеттем. Шиғырҙарыма фәләнсә көй яҙылған тип маҡтанырлығым юҡ, әлбиттә. Әммә яҙылғандары бәхетле булды. Хәниә Фәрхи башҡарыуында Урал Рәшитов яҙған “Саҡыр әле мине бейергә”, Гөлсәсәк Шәрипова башҡарыуында һәүәҫкәр композитор Мәрйәм Солтанова яҙған “Бәхет бар ул” йырҙарын халыҡ йылы ҡабул итте. Мәрйәм Солтанова байтаҡ шиғырҙарыма икенсе ғүмер бирҙе, уларҙы маҡарҙар яратып йырлай. Юлай Үҙәнбаев көй яҙған “Аҡтайлаҡ” йыры заказ буйынса яҙылды, әммә ул күптән күңелемдә йөрөгән тема ине.\n– Әйткәндәй, үҙегеҙ ҙә көй ижад итә башлаған, тиҙәр? Ул һәләтегеҙ ҡайҙан?\n– (Көлә). Көй ижад итә башлаған тип әйтергә дәғүә итерлекме икән улар? Бер нисә шиғырым көйө менән бергә тыуҙы. Шул ғына. Нәҫелебеҙҙә көй ижад итеүселәр юҡ, йырсылар һәм гармунда уйнаусылар бар. Үҙем көйҙө бәләкәйҙән “ишетә” инем, әммә бер ҡасан да уға етди иғтибар бирмәнем. Һәр кем үҙ эшен эшләргә тейеш: көйҙө – композиторҙар, шиғырҙы шағирҙар яҙырға тейеш тип иҫәпләнем.\n“Мөхәббәт – һүҙ сәнғәтенең мәңгелек темаһы һәм мәңгелек сере…”\n– Ижадығыҙҙа фәлсәфә лә, илһөйәрәлек тә бар, әммә мөхәббәт темаһы өҫтөнлөк итә. Ҡайһы бер шиғырҙарығыҙ интим поэзияға тартым хатта. Килешәһегеҙме? Һәм һеҙҙең өсөн мөхәббәт төшөнсәһе нимәнән ғибәрәт?\n– Килешәм. Мөхәббәт – кеше кисерештәре, тойғоларының иң серлеһелер, моғайын. Ғашиҡ булыу утта яныуға тиң, ғөмүмән, яратыу – яныу ул. Шул уҡ ваҡытта мөхәббәтлеләр бәхетле лә. Мөхәббәттәрен табып, юғалтҡандар ҙа бәхетле хатта. Сөнки мөхәббәттең ғазаптары ла татлы. Бер-береңә йәки кемгәлер тартылыуҙың серен әйтеп-аңлатып буламы икән? Ул Күктәргә алып осор көс тә, Күк күкрәтер тетрәнеү ҙә. Мәңгелек сер. Ошо серҙе тойоп-татып ҡарамаған шағир – шағир түгел, сөнки бары мөхәббәттең татлы ғазаптарына дусар булыу ғына кешенең бар булмышын әйләндереп-тулғандырып сығара ла, талантлыларҙан ысын шағир яһап ҡуя кеүек миңә. Шағир бер-береңә тартылыуҙың серен сисергә теләп, шул серҙе илаһилаштыра, сәнғәти юғарылыҡҡа күтәрә. Шуға күрә мөхәббәт – һүҙ сәнғәтенең мәңгелек темаһы һәм мәңгелек сере. Физиологик күренеш булараҡ, мөхәббәт – ике енестең икәү-ара ғына кисерә торған хистәр солғанышы. Шағирҙарҙың мөхәббәт тыуҙырған хис-тойғолар – бер күрешеүгә зар-интизар булыу, һағыныу һағыштары, икеләнеү-һыҙланыуҙар, һөйөп-һөйөлөү, хатта наҙ көҫәү (улар бит, асылда, интим тойғолар) кеүек хистәр туҡымаһынан сәнғәт әҫәре тыуҙырыуы һәр ваҡыт һоҡландыра. Иң мөһиме – ул бысраҡ булмаһын. Уҡыусыны ла тетрәндерһен, һыҙландырһын, илатһын, әммә яҡтылыҡҡа, сафлыҡҡа ышаныс-өмөт ҡалдырһын.\n– Был яуабығыҙ үҙе бер йыр кеүек яңғыраны. Рәхмәт! Ә бына кем өсөн яҙаһығыҙ? Уҡыусы менән бәйләнеш булыуы шағирәгә мөһимме?\n– Асылда, һәр ижадсы өсөн уны ваҡытында күрә белеүҙәре, аңлауҙары мөһим. Уҡыусы менән бәйләнеш булмаһа, үҙ ҡаҙаныңда ғына ҡайнайһың. Уҡымайҙар, аңламайҙар икән, кем өсөн яҙырға? Шиғриәтеңде оҡшатыусылар бар икән, был, әлбиттә, ҡанатландыра. Ә оҡшатмаһалар ни эшләр инем икән?\nҮҙем өсөн генә яҙам, тип үҙ-үҙемде йыуатыуҙан уҙғанмын. Мине уҡыйҙармы, юҡмы – уныһы мөһим түгел, тип тә әйтә алмайым. Ижадымды аңлағандар, баһалағандар, минән яңы шиғырҙар көткәндәр, күренмәйерәк торһам, минең өсөн борсолғандар барын беләм. Улар менән хатта тығыҙ бәйләнештәмен. Шиғырҙарымды уҡып, минән артабан да нимәлер өмөт иткәндәрҙең өмөтөн аҡлай алһам ине, тигән уйҙымы, яуаплылыҡтымы һәр ваҡыт тоям үҙемдә. Улар өсөн яҙам, тип әйтә алмаһам да, уларҙың фекеренә мохтажмын. Уҡыусы менән бәйләнеш ижад өсөн стимул да, этәргес көс тә түгел, ләкин яҙғандарын уҡыусылары нисек баһалауын белергә тейештер ижадсы. Уҡыусыларының зауығын, үҙенең кимәлен самалау һәм ниндәйҙер һығымталар эшләү өсөн.\n“Ижадсы "ярамай"ҙарҙың эсендә һыйышып йәшәй алмай...”\n– Шундай тәрән хисле шағирә булыу уҡытыусылыҡ эшмәкәрлегегеҙгә ниндәй йоғонто яһай?\n– "Тәрән хисле шағирә" өсөн рәхмәт. Бөгөнгө замандың уҡытыусыларға ҡуйған талаптары менән шағирлыҡты бер тәртәгә һыйҙырып йәшәү мөмкин дә түгел һымаҡ. Шағирлығың менән уҡытыу системаһында һыйышып йәшәү ауыр булһа ла, хислелегең теүәл һәм аныҡ булырға ҡамасаулаһа ла, әҙәбиәт уҡытыусыһының шағир ҙа булыуынан әҙәбиәт дәрестәре һәм ижади фекерле балалар ота ғына. Ә бына уҡытыусы булыуымдан ижад зыян күрә. Бөгөнгө уҡытыусының ижадҡа түгел, хатта шәхси тормошона ла ваҡыты юҡ. Эш бында тәүлек эсенә һыйып йәшәй алмауҙа ғына ла түгел. Ижадсы икәнлегеңде иҫәпкә алып, ижад итеү өсөн махсус шарттар тыуҙырылған эш урындары – бик һирәктәр өлөшөнә төшкән бәхет. Күптәрҙең ул хыялы ғына. Уҡытыусылыҡ, теләйһеңме, теләмәйһеңме, һине билдәле бер ҡанундар, талаптар, сиктәр эсенә ҡыҫырыҡлай. Ә ижадҡа булған төп талаптарҙың береһе – азатлыҡ, фекер азатлығы. Уҡытыусы өсөн "ярай-ярамай"ҙар күп. Ижадсы "ярамай"ҙарҙың эсендә һыйышып йәшәй алмай. Уҡытыусы ла, шағир ҙа булғандар үҙендә ошо ике поляр күренеште һыйҙырып йәшәргә мәжбүр. Шағирҙар араһында – уҡытыусы, уҡытыусылар араһында шағир булып йөрөү уҡытыусылығыңа мәртәбә өҫтәйҙер, бәлки, әммә ул ижадың файҙаһына түгел.\n– Үҙегеҙ кемдәрҙең ижадын яҡын күрәһегеҙ?\n– Көн һайын ни ҙә булһа уҡыу – бәләкәйҙән аңыма һеңдерелгән күңел талабым. Автор менән тәү осрашҡанда, әлбиттә, кем икән, нисек һәм нимә яҙа икән, тигәнерәк уйҙар менән асаһың китапты. Төп эшем уҡытыу менән бәйле булғанға, күп авторҙарҙы, теләйемме-теләмәйемме, ҡабат-ҡабат уҡырға тура килә. Ә күңелем өсөн кәйефемә, зауығыма, талаптарыма тура килгәнен һайлап уҡыйым. Кәйефемдең ниндәй булыуына ҡарамаҫтан, Тамара Ғәниева китаптарынан айырылғаным юҡ, һәм, нисә тапҡыр уҡыһам да, уның шиғриәтенең сер-тылсымына төшөнөп бөтә алмайым әле. Тамара апайҙан башҡа ун-ун биш шағирҙың китаптары һәр саҡ өҫтәлемдә. Хатта бөгөн, Интернетҡа инеп уҡырға мөмкинлек булғанда ла, ҡулыма китап тотоп уҡыуҙан ләззәт табып уҡыйым китаптарҙы. Башҡорт шиғриәтендә мин уҡымаған автор юҡтыр, моғайын. Әҙәби яңылыҡтар, яңы исемдәр менән хәбәрҙар булыу – әҙәбиәт уҡытыусыһына ҡуйылған талаптарҙың береһе тип уйлайым һәм шул талапты мотлаҡ үтәргә тырышам.\n– Ысын ижадсы Ер-Әсә, халыҡ, тел, милләт яҙмышына ла битараф ҡала алмай. “Башҡортостан ҡыҙы” журналында Һомайғоштоң, Йәнбирҙе менән Йәнбикәнен, Уралдың сал быуаттар аша кешелеккә бөгөн әйтелергә тейеш мөрәжәғәтен берләштергән “Ер хәтере” тип исемләнгән бик үҙенсәлекле шиғырҙар циклығыҙ донъя күргәйне. Ул циклдың нисегерәк яралыуы хаҡында ла әйтеп үтһәгеҙ ине?\n– Был тема мине күптән ҡыҙыҡһындыра ине. Әммә ул образдарҙың асылына яңы мәғәнә төҫмөрө һалырға ҡеүәтем етмәнеме, әллә теманың етдилегенән шөрләңкерәнемме – ул уй күңелемдә генә йәшәй бирҙе. Һәм Ер хәтере – ҡан хәтере ул, Ер-Әсәбеҙ – ошо хәтерҙе һаҡлаған турһыҡ, тәү атабыҙ Йәнбирҙе, тәү әсәбеҙ Йәнбикә, йәшәйешебеҙҙе дауам итеүсе Һөйөү сере – Һомайғош образдары бер епкә теҙелгәс, ошо цикл тыуҙы. Шүлгәнташ мәмерйәһенә барып ҡайтҡас, Шүлгән образын өҫтәнем. Уны ла яңыса асырға тырыштым. Шәлкем тамамланмаған әле. Милли асылыбыҙҙың ҡаныбыҙҙа һаҡланған хәтер икәнлеген аңлайым, аңлағандарым ул образдарға ғына һыйып бөтмәне.\n– Шиғырҙарығыҙ – торғаны бер роман. Прозаға тотоноу теләге тыумаймы?\n– Һине тетрәндергән тойғоларҙың иң тәмлеһенән, ҡаймағынан ғына туҡылғанға, күләмле әҫәргә торошло уй-хистәрҙең синтезы тип баһалайҙар шиғырҙарҙы . Күңелде ҡырҡҡа бөгөп, әйләндереп-тулғандырып тыуа бит улар. Шиғыр - яныу ҙа ул. Шуға ла шиғырҙы һәр кем үҙенсә аңлай, лирик геройҙың кисерештәрендә үҙен таный. Прозаға килгәндә, уйлағаным юҡ, тип әйтә алмайым. Күңелдә бар ул уй, тотоноп ҡарарға баҙнат иткәнем юҡ. Яҙылғанда, шиғырҙар менән йәшәй бирәйем әле тием. Уларҙы ла теләгән бер ваҡытта саҡырып килтереп булмай.\n– Ихласлығығыҙ өсөн рәхмәт, Ғәлиә ханым! һеҙҙең бер шиғырығыҙҙа "ҡанатлылар ғына бары Ерҙе биҙәй" тигән юлдар бар. Ошо юлдарҙы үҙегеҙгә ҡайтарып, илһам ҡанаттарынан айырылырға яҙмаһын, тип әйтке килә һеҙгә. Ҡанатлы шиғриәтегеҙ менән Ерҙе биҙәп, күңелдәрҙе имләп йәшәүегеҙҙе теләйем!


Һөйөү ғүмерҙе оҙайта\n27 Апрель 2019, 17:13\nҺәр кем үҙенсә һөйөп-һөйөлә. Кемдер был хисте татып ҡарамайынса ғүмерлек үкенескә ҡала, уның нимә икәнен дә белмәй тормош юлын үтә. Мөхәббәт өсөн һыуға ла, утҡа ла ингәндәр осрай. Бер ҡабым икмәкте, бер йотом һыуҙы бүлешеп йөрөгән йән дуҫтар ҙа нәҡ ошо тойғо арҡаһында бер-береһенә хыянат итә. Берәүҙәр нахаҡ һүҙ ишеткәндә лә, йән һәм тән ғазабы кисергәндә лә мөхәббәтенә тоғро ҡала. Бәғзеләр шул тәрән тойғоно йөрәгендә сер итеп һаҡлап үҙҙәре менән бергә ҡәбергә алып китә.\nНимә һуң ул мөхәббәт?\nБәғиҙә әбей алты бала менән утыҙ өс йәшендә генә тол ҡала. Ире тиф ауырыуынан үлеп китә. Өлкән ҡыҙына – ун дүрт йәш, иң бәләкәй улына алты ай ғына була ул саҡта. Ошоға тиклем ир ышығында йәшәгән ҡатын ҡапылда баҙап ҡала. Исмаһам, йүнләп бесән саба ла белмәй бит. Өй эшенә, теген-сәнсемгә оҫта Бәғиҙә үҙен тиҙ ҡулға ала. Заманындағы йола буйынса, оло ҡыҙы Шәмсиәне, йәше еткән тип, кейәүгә биреп ебәрә. Был хәл 1917-1918 йылдарға тап килә. Илдә бола башлана. Малайын, ат урлаған тип, байҙар туҡмап үлтерә. Ул бала ғәйепле булмай. Бары балтаһын утынлыҡта ҡалдыра. Ошо балтаны бурҙар ат һуйғанда тотона. Был хәлдән һуң Бәғиҙәнең күңеле ҡата. Уҫал, талапсан ҡатынға әйләнә ул. Балаларын артабан ныҡ тоторға тырыша. Улары ла аҡыллы, эшсән булып үҫә. Үҙе лә ат урынына егелеп донъя көтә.\nШулай ғүмер үтә. Алты айлыҡ сағында атайһыҙ ҡалған сабый ҙа үҫмер ҡорона инә. Бик үткер, үҙ һүҙле, ут шикелле янып торған шаян егеткә әйләнә ул. Әсәһенең тыйыуына ҡарамай, үҙ юлы менән бара. Үҙҙәренә бер генә һыйыр ҡалдырып, ҡалған малдарын һепереп биреп колхозға инәләр. Шакир армияға китер көҙҙө ошо ауылда ҡуна ятып бесән эшләйҙәр. Унан инде ураҡ етә. Шул осорҙа Шакир ҡара һылыу Бикәгә тилереп ғашиҡ була. Ул егеттең ҡармағына ҡабырға самалай ҙа бит, тик ҡыҙҙың атаһы Низай ҡарт:\n– Үҙе уҫал, үҙе һаран Бәғиҙә әбейгә бирер ҡыҙым юҡ, – тип Бикәне тыйып ҡуя. Шулай ҙа ике йәш йөрәк уға буйһонмай. Башбаштаҡлыҡтары өсөн ҡыҙҙың атаһы егетте тотоп алып кеше араһында ҡамсы менән яра. Ул ваҡытта Шакир – үҫмер егет, ә Низай (әле ҡарт та түгел) айыу йүгәнләрҙәй бәһлеүән ир була. Был хәлде, билдәле, үткерлегенә ҡушып этлеккә лә башы эшләгән Шакир эҙһеҙ үткәреп ебәрмәй.\nКеҫәһенә бәләкәй шешә менән кәрәсин һалып алып, Низайҙың өйөнә юллана. Кис етеп килгән мәл була был. Егет барып ингәс Низайҙың ене ҡотора. “Әле һин көпә-көндөҙ минең өйөмә килергә баҙнат иттеңме?” – тип тағы ла ҡамсыға тотона. Шакир сығып йүгерә, артынан Низай баҫтыра. Нурғәле тигән кешеләргә барып инә былар. Шакир алдан йүгереп инеп теге кәрәсинде уртлай ҙа шырпы тотоп көтөп тора. Низай ишектән килеп инеү менән шырпы һыҙып уның битенә бөркә. Элек оло кешеләр һаҡал йөрөткән була, Низайҙың һаҡалына ут ҡаба. Уны һүндергәнсе Шакирҙың эҙҙәре һыуына. Тик ҡыҙға булған һөйөү генә һыуынмай, ут төрткән кәрәсиндән дә көслөрәк була шул. Ошо хәлдән һуң Низай ҡартҡа кәңәш биреүселәр ҙә табыла. Ҡыҙҙың атаһы асыуын эсенә йотоп йөрөй.\nБер көндө Шакир мунса инергә тип ауылына ҡайта. Уның өлкән ағаһы Әптерахман күптән өйләнгән, башҡа йәшәй. Шулай булһа ла әсәләре өҫ-башығыҙ туҙып киткән, ике һыйырҙың береһе тыу – шуны һуйып һатып өҫтөгөҙгә алығыҙ, тип быларҙы баҙарға ебәрә. Итте һатҡас Әптерахман үҙенә кейем ала, ә Шакир бер нәмә лә алмай. Ағаһы бының сәбәбен һорағас, Шакир:\n– Ағай, миңә бер нәмә лә кәрәкмәй. Кейемгә тигән аҡсаға Һаҡмар ауылындағы Низай ҡарттың Бикә тигән ҡыҙын алып бирегеҙ, – тип әйтеп һала. Был ваҡытҡа егеттең армияға китер сағы еткән була.\nАғаһының “армияға китәһең бит, ҡайтҡас алырһың” тиеүенә ҡарамай егет, был хәбәрҙе әсәһенә еткерергә теләүен хәбәр итә. Билдәле, Бәғиҙә әбей ҙә риза булмай. Ә Шакир әйткәнендә ныҡ тора. Мин армиянан ҡайтҡансы Бикә мине көтә алмай, атаһы уны барыбер кейәүгә бирәсәк, тип ныҡышыуын белә. Бикәне лә ҡайырыусылар күп була. “Ирең армияға китһә, ут шикелле ҡәйнә менән ул ҡайтҡансы нисек түҙерһең. Әҙерәк уйлап ҡара” тиһәләр ҙә, ҡыҙ үҙ һүҙен бирмәй. Шулай итеп, 1938 йылдың 5 авгусында ике йәш йөрәк яҙмыштарын бәйләй.\nШакир йәш кәләшен оҙатып алып ҡайта ла, күп тә тормай, армияға китә. Бикә уҫал, һаран тип бөтә кеше яманлаған Бәғиҙә әбейгә килен булып тороп ҡала. Сос, талымһыҙ, колхоз эшен дә, өйҙәге йомоштарҙы ла емертеп башҡарып йөрөгән йәш килен ҡәйнәһенең күңелендә ихтирам хистәре уята. Улар икәүләп гөрләтеп донъя көтөп китәләр.\nБына Шакир армиянан ҡайта. Бәғиҙә әбейҙең донъяһы түңәрәкләнә. Улы менән килене тиң йөрөп колхозда эшләй. Береһе – әсәй, икенсеһе ҡәйнәм тип өҙөлөп торғанда башҡа нимә кәрәк. Ләкин…\nАяҙ күктә ҡапыл күк күкрәтеп дәһшәтле Бөйөк Ватан һуғышы башлана. Хыялдар менән бергә барлыҡ бәхет-шатлыҡтар, өмөттәр селпәрәмә килә. Шакир һуғыштың тәүге көндәрендә үк фронтҡа саҡырыла. Ғөрөф-ғәҙәт буйынса, ауырлы ҡатынға иренең яуға киткәнен ҡарап ҡалырға ярамай, тип уларға өйҙә генә хушлашырға ҡушалар. Ағаһы Шакирҙы пар ат егеп район үҙәгенә хәрби комиссариатҡа алып китә. Ире ишектән сығыу менән Бикә, ҡәйнәһенән күҙ яҙлыҡтырып, баҡса аша ағас араһынан ҡаса-боҫа район үҙәгенә йүгерә, һуғышҡа киткән кеше, билдәле, ат саптырып бармағандыр инде. Улар килеп еткәндә комиссариат алдында байтаҡ халыҡ йыйылған. Кемдер илай, кемдер йырлай. Ҡайһы берәүҙәр гармунда уйнай. Ошо мәхшәргә күҙ һалған Әптерахман: “Шакир, ҡара әле, әллә күҙемә күренә инде, килен тора түгелме?” – ти. Ысынлап та, был Бикә була. Ете айлыҡ ҡорһағы менән 25 саҡрым араны йәйәү үтеп, етмәһә, пар аттан алда барып етеп, йән һөйгәнен ут эсенә оҙата йәш кәләш.\nСентябрь башында ҡыҙ бала донъяға килә. Уға Бибекәй тип исем бирәләр. Бикә, һуғыш осорондағы бөтә һалдаткалар кеүек, ил өсөн, еңеү хаҡына тип, алһыҙ-ялһыҙ колхоз эшенә сума. Бәғиҙә әбей октябрь аҙағында оло улын – Әптерахманды ла һуғышҡа оҙата. Өлкән килене лә дүрт бала менән ултырып ҡала. Күп тә үтмәй өлкән улының «батырҙарса һәләк булды» тигән ҡара ҡағыҙы килә. Шакир ара-тирә булһа ла сәләм килеп тора. Күпмелер ваҡыттан һуң унан да хат-хәбәр өҙөлә. Билдәле булыуынса, мең михнәт менән еңеү көнө лә етә. Шайтан ғына өмөтһөҙ: әсә – улын, ҡатын ирен, йән һөйгәнен көтә.\nЕлдәр иҫеп тал бөгөлһә\nМин һағына тип уйла.\nТел йырлай, ҡул эшләй, күңел илай. Әсә меҫкен таң һыҙылған мәлдәрҙә улын көтөп:\nҠояшҡай ҙа ҡалҡа әйләнеп –\nАҡ болотҡайҙарға бәйләнеп.\nБер ҡайтмаһа әле берҙәр ҡайтыр,\nТыуған илкәйенә әйләнеп.\nӘсә лә, ҡатыны ла Шакирҙың ҡайтыуына өмөтөн өҙмәй.\nКөтәләр... Бына бер көн һуғыштың михнәтен, әсирлектең мең ғазабын үтеп, Шакир ҙа иленә ҡайтып төшә. Әсә менән Бикәнең бәхет ҡояшы ҡалҡа. Тик... һуғыштан ҡайтҡан ирҙәр уны сит күрә. Әсир. Фашист тотҡоно булған ошо һүҙгә бик күп мәғәнә бирәләр. НКВД ла тыныслыҡ бирмәй. Күрше ауылдағы әсирҙәрҙе лә, Шакирҙы ла көн яҙлыҡтырмай килеп тикшереп кенә торалар. Көҙ. Ураҡ мәле. Райондан килеп, иртәгә Шакир барып етһен тип телдән бригадирға әйтеп китәләр. Эштән ҡайтҡан Шакир ошо һүҙҙе ишеткәс ҡырҡ төрлө уйға ҡала, йоҡоһо юғала. Бикә лә күҙ йоммай. Шакир төн уртаһында ныҡлы ҡарарға килеп, Бикәгә: “Әйҙә, йыйын, миңә бында барыбер көн күрһәтмәҫтәр. Ҡайҙа булһа ла ситкә сығып китергә кәрәк”, – ти. Бикә аптырап ҡала. Бер йәшлек балаһы менән хәүеф тулы билдәһеҙ юлға сығырға йөрәге етмәй. Баланы ҡәйнәһенә ҡалдырып китергә лә икеләнә. Икәүҙәр бит. Ҡәйнәһе улар менән нисек йәшәр? Ахырҙа, Шакир үҙе генә китеп, ҡатыны менән балаларын аҙаҡ килеп алырға һүҙ беркетәләр. Бикәнең күренекле генә урында эшләгән бер туған еҙнәһе паспорт алып бирер, тип өмөт итәләр. Әммә уныһы был хаҡта ишетергә лә теләмәй. Бер пленник артынан олаҡмаһаң һиңә нимә ҡалған, йөрөмә ҡаңғыртып, тип кире бора.\nӘсә меҫкен ат еткән ергә ат менән, хат еткән ергә хат менән эҙләһә лә, улы табылмай. Шакир һыуға батҡандай юҡ була. Тик ауыл араһында ара-тирә: “Әллә Шакирҙың хаты инде, бер ҙә танырлыҡ түгел. Бәлки, һулаҡай ҡул менән яҙылғандыр” тигән хәбәрҙәр ишетелеп ҡуя. Тик ул хаттар әсә менән Бикәгә килеп етмәй зым-зыя юҡ булып тора.\nХәҙер инде Бикә янған йөрәген йыр менән баҫа.\nУрал тауҙарына менгән саҡта\nБилгеләнем Зөһрә йондоҙон.\nҺинең менән бергә булған саҡта\nБелмәй ҡалдым кисен, көндөҙөн.\nЯныҡайым, мә бирсәткә,\nКеймә әле бейәләй.\nНиңә генә тороп ҡалдым\nБикәгә колхоз түрәләре лә көн күрһәтмәй: сплавҡа булһа ла, бүрәнә ҡырҡырға кәрәкһә лә, иң тәүҙә исемлеккә әсир бисәһен яҙығыҙ! Шулай итеп, 1950 йылдар тирәһендә Бикәнең кисергән ыҙалары, ишеткән яман һүҙҙәре алҡымынан быуа. Утын-бесән ташырға тип бригадирға ат һорап барһа: “Һиңә ниндәй ат кәрәк, ана бәләкәй арба, ҡыш булһа – бәләкәй сана. Пленник бисәһенә шул да етә”, – тип сығара. Ирҙәр уңған ҡатынға күҙ һалһа ла, Бикә уларға ҡарарға ла уйламай. Быныһы ла, пленник ҡалдығы тип барыбер рәхәт күрһәтмәҫ, тип икенсе колхозға ҡараған күрше ауылдағы тома һуҡыр ҡурайсыға тормошҡа сыға. Өлкән ҡыҙын ҡәйнәһе алып ҡала, бәләкәйе ҡыҙылсанан үлеп китә. Бикәнең көтөлмәгән аҙымынан барыһы ла шаңҡып ҡала. Кеше һөйләр ҙә бөтөр, ә Бикәгә йәшәргә кәрәк. Ире тома һуҡыр булғас, ағас, сажин ҡырҡыу, һал ағыҙыу кеүек эштәрҙән ҡотолһа ла, колхоздың бесән заданиеһын тултырып башҡара. Эшкә әрһеҙ Бикә был ауылда ла лайыҡлы абруй яулай. Шулай ғүмер үтә. Тәүге ирен, саф мөхәббәтен онота алмаған Бикә:\nҺине көтәм, һинһеҙ үтә\nОнота алмаһам нишләрмен? –\nтип моңлана. Уның йән әрнеүе, яҙмышының был тиклем дә әсе булыуы моң-һағыш булып ҡитғаларға тарала. Дин өсөн түгел, көн өсөн тип барған иренән бер ул, ике ҡыҙ бала үҫтерә. Кеше кеүек донъя көтөргә Бикәгә бында ла еңелдән булмай. Әммә бирешмәй ул. Донъяһын да көтә, балаларын да кеше араһында кәм-хур итмәй. Эскегә әүәҫләнгән иренән әҙ генә булһа ла тыныслыҡ табыр өсөн, һарыҡ фермаһына төнгө ҡарауылсы булып урынлаша.\nӘ иленән биҙеп сығып киткән Шакир алыҫ ҡалаларҙың береһенә барып шахтаға эшкә төшә. Бер аҙ аҡса йыйғас килеп алам, тип әсәһенә хат ебәрә.\nТеге аҙашҡан хаттар ошолар була. Тик Шакирға әсәһе булып “Килен иргә китте. Пленник бисәһе булып йөрөргә ғәрләнәм, тине” тип хат яҙып ебәрәләр.\nБыл мәлдә иргә сығыу Бикәнең уйына ла инеп сыҡмаған саҡ. Бөтә ялҡынын йырға һалған мәле.\nЕтеле шәм яҡты яна\nЕте төн уртаһында.\nЕтеләр тороп уйлайым\nБәғиҙә ҡартая. Барыһы ла онотолғандай. Бибекәй инде кейәүгә сығып, үҙе әсә була. Ул әсәһенә барып аралашып йөрөмәй. Бикә генә ара-тирә килеп ҡыҙының хәлен белеп китә. Береһе – бер, икенсеһе икенсе яҡҡа олаҡҡан яҡын кешеләренән ваз кискән Бибекәйгә өләсәһе һау булһа, шул еткән.\nШулай донъя тәгәрмәсе бер ыҙанға төшөп һәүетемсә генә китеп барғанда көтмәгәндә Бибекәйгә Шакирҙан хат килеп төшә. Зимагор иҫән-һау шахтала эшләп йөрөй икән. Шакирҙың оло апайы Шәмсиә ҡустыһының табылыуына ҡыуанып яуап хаты яҙҙырып һала. Ул ваҡыт Бибекәйҙең өләсәһе оло ҡыҙында йәшәй. Әсәһенең һау икәнен белгән Шакир күп тә тормай ҡайтып төшә. Ғүмер буйы балаһын көткән әсә, улынан айырылғыһы килмәй. Кешеләр ҙә, үҙенең ҡыҙҙары Шәмсиә менән Хөсниә лә, хатта Бибекәй ҙә уны тыя алмай. Бәғиҙә әбей улына эйәреп, тәүге һәм һуңғы тапҡыр, оҙон юлға сығып китә.\n85 йәшлек әбей улының донъяһында ни бары 27 көн генә йәшәп, ҡапыл үлеп тә ҡуя. Һөйәккәйҙәре сит тупраҡҡа яҙған булғандыр, ахыры.\nБыл ауыр хәбәрҙән Бибекәй, ике балаһын ике яғына ҡосоп, иҫһеҙ ауа. Өләсәһе уға атай ҙа, әсәй ҙә булды бит. Етмәһә, ире лә уйламағанда һәләкәткә осорап зәғиф булып ҡала. Янып-көйөп йөрөгән Бибекәй ире менән бер балаһын алып, өләсәһенең һөйәге күмелгән ерҙе күрергә ут-ялҡын йотоп юлға сыға. Барып төшкәс аталарының тормошон күреп иҫе китә. Быларҙың төшөнә лә инмәгән етеш донъя ҡаршы ала уларҙы. Үгәй әсәһенең туғандары ике көн өйҙән-өйгә йөрөтөп ҡунаҡ итәләр. Тик Бибекәй генә ашай ҙа, йоҡлай ҙа алмай, һораһалар яуап бирә, һорамаһалар юҡ. Өсөнсө көн ат егеп ете саҡрым арауыҡтағы зыяратҡа барып өләсәһенең ҡәберен күреп килә лә иртә менән тороп ҡайтыр юлға йыйына. Атаһы ла, ире лә, бөгөн Силәбегә тура поезд юҡ, тиһәләр ҙә Аҡтүбә аша ҡайтып китәләр. Бибекәй өләсәһенең зыяратын күргәс, был ерҙә бер көн түгел, бер минутта торғоһо килмәй. Икәүләп ыҙалап йәшәүҙәре, әсәһенең ирекһеҙҙән тома һуҡыр эскесе ир менән михнәт сигеп йәшәүе – барыһы ла йөрәгенә ҡара ҡан булып уҡмаша. Бибекәйҙәр сәфәрҙән ҡайтҡас, әсәһе килә. Уратып-уратып Шакирҙың тормошон һораша. Тик Бибекәй улар тураһында асылып һөйләмәй. Күп хәсрәттәр күргән әсә йөрәген яралауҙан ҡурҡа ул. Шулай ҙа Бикә һүҙ араһында ғына: “Атайыңды бер күрһәм, үлһәм дә үкенмәҫ инем”, – тип әйтеп ҡуя. Ошо бер һүҙ хисле Бибекәйҙең йөрәген урталай телә.\nУл йөрәктең яртыһында ғүмер буйы (егерме йыл) шахтала эшләп ғаиләһе бер михнәт тә татымаған атаһы торһа, икенсе яртыһында – ғүмер буйы тамсы ла бәхет күрмәгән әсәһе.\nТиң мөхәббәттән яратылып яҡты донъяға тыуһа ла, Бибекәйҙең бәхете лә тоҡосораҡ була шул. Зәғиф ир, дүрт бала. Ауыр эштән дә ауырыраҡ ҡайғы-хәсрәт.\nАтайһыҙ булһалар ҙа, тиҫтерҙәре әсәйле булды. Бибекәйгә генә был бәхет эләкмәне. Өсөнсө синыфты тамамлаған йыл бесән мәлендә өләсәһе кәбән ослап торған ерҙән йығылып төшөп, бер йыл түшәктә ята. Ошо хәлдән һуң мал ҡарау, һыйыр һауыу, йәйен-ҡышын утын ташыуҙар. Малдан ҡалһаҡ нисек йәшәрбеҙ, был тиклем дә бәхетһеҙ булдыҡ бит, тип ейәнсәрен ҡосаҡлап төн уртаһында һыҡтаған өләсәһенә ҡушылып илауҙар эҙһеҙ үтмәй – Бибекәйҙең һаулығы ҡаҡшай. Тик ул бирешмәй, кешегә сер сисмәй. Шатлығын да, ҡайғыһын да шул бер күкрәккә һалып ҡаты йоҙаҡ менән бикләп ҡуя. Һылыу, зифа буйлы Бибекәйгә ауылдаштары, ире зәғиф булғас, күрә алғаны ла, күрә алмағаны ла төрлө яҙмыш юрап ҡараһа ла, ул үҙенсә, шым ғына ишеткән изге һүҙҙе күңеленә алып, яманын ҡолаҡ ситенән үткәреп йәшәүен белә. Шөкөр, ауырыу булһа ла, ире-терәге бар. Балалары ла ҡул араһына инде. Бөтә өмөтө, күҙ нуры – өлкән улы армиянан ҡайтты. Донъяларын нурға күмеп ике ҡыҙы үҫеп етте. Кесе улы ла ағаһына терәк.\nАтаһы менән Бибекәй ара-тирә хат алышып торҙо. 1986 йылдың май айында Шаҡирҙың ҡатыны ҡапыл ғына үлеп китә. Бер бөртөк ҡыҙҙары күптән кейәүгә сығып үҙ аллы донъя көтә. Атаһы һарайҙай өйҙә бер үҙе тороп ҡала. 1987 йылдың октябрь байрамына Шакир Шәмсиә апайҙарына ҡунаҡҡа ҡайта. Ошо мәлдә әсәһенең “Бер күрһәм, үлһәм дә үкенмәҫ инем” тигән һүҙе иҫенә төшә Бибекәйҙең. Уйлап йөрөй ҙә, әйҙә күрешһендәр, тип әсәһенең күршеһенә телефон аша хәбәр итә. Бикә шул уҡ көндө килеп етә. Был мәлдә Шакир Бибекәйҙәрҙә була. Бына утыҙ һигеҙ йыл күрешмәгән ир менән ҡатын осраша. Бер-береһенә йылмайып килеп күрешәләр, үпкәләшмәй, һәүетемсә хәлдәрен һорашалар. Бибекәй был хәлгә иҫе китә. Ҡайҙан ала кеше бындай сабырлыҡты! Мин шулай итә алыр инемме икән, тип хайран ҡала. Ауылдың аҫты өҫкә килә. Берәүҙәр сәйнәй, берәүҙәр йәлләй.\nБыл көн үтеп, икенсеһе тыуа. Тик уны ҡаршылау Бибекәйгә бик еңелдән булмай. Атаһы әсәһенә бергә китергә тәҡдим яһаған. Тегеһе ризалығын белдергән. Әсәһенең балалары ла, ир етеп, үҙ аллы донъя көтөп яталар ҙа бит. Донъяң, малың бар, һуҡыр булһа ла ирең бар, тип Бибекәй әсәһенә был аҙымды яһамаҫҡа кәңәш бирә. Тик атаһы әсәһен алып китергә күндереп бөткән. Бикә үҙ һүҙендә ныҡ тора. “Бала тип бер тороп ҡалдым инде, хәҙер донъя хаҡына тип йәнә ҡалайыммы?!” – ти. Ауылына ҡайтып бөтә документтарын, көҙ көнө һатып ебәргән һыйырының аҡсаһын алып, өҫтөнә ауыл араһында нимә кейһә – шуны эләктереп, билдәһеҙ сәфәргә сығып китә. Бикә киткәндә ире иҫереп ятып ҡала.\nТеше-тырнағы менән көткән донъяһы, мал-тыуары – бөтәһе лә тороп ҡала. Был донъя ғәжәп икән. Бикә барғас, Шакирҙың ауыл тураһында уйҙары йышая. Ғүмер буйы иленән ситкә сыҡмаған ҡатын Шакирҙы тыуған төйәккә ҡайтырға күндерә. Уйлашалар ҙа, Шәмсиә апайҙарының ауылынан өй һатып алып, шунда күсенеп ҡайталар. Бикәнең балалары ла килеп, аралашып йәшәп китәләр. Оло ҡыҙы көткән һуҡыр ире үлеп китә. Вафатынан алда ҡыҙына: “Әсәйеңә әйт, мин уға тамсы ла рәнйемәйем. Алланың биргән бәхетен араҡыға алмаштырғас, ғәйеп үҙемдә. Ул да ата балаһы бит. Бәхетле булһын”, – тип әйтеп ҡалдыра. Эсеп йөрөһә лә, ятыр аҡылы булғандыр.\nӘ Шакир менән Бикә бәхетле оҙон ғүмер кисерҙеләр. Икеһе лә 93 йәшкә етеп донъя ҡуйҙы. Һөйөү ғүмерҙе оҙайталыр, күрәһең. Әсәһе килһә, Бибекәй сәйгә саҡырһа ла туҡтамай: “Ҡайта һалайым, һөйгәнем көтөп ултырыр”, – тиер булған.\nБибекәйҙең башында бер һорау: был мөхәббәт нисек нәфрәткә әйләнмәгән дә нисек икеһе лә бер-береһенә булған хисте түкмәй-сәсмәй һаҡлап ҡала алған?\nШунан ирекһеҙҙән йырлап ҡуя:\nКүк сәскәне үбә күбәләктәр\nБыл мөхәббәт микән, юҡ микән?\nӘбйәлил районы, Ҡырҙас ауылы.


Мәғариф министрлығы 14 майҙы уҡыусылар өсөн өҫтәмә ял көнө тип иғлан итте // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n15:37, 12 мая 2021 Йәмғиәт\nМәғариф министрлығы 14 майҙы уҡыусылар өсөн өҫтәмә ял көнө тип иғлан итте Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nМәғариф министрлығы 14 майҙы уҡыусылар өсөн өҫтәмә ял көнө тип иғлан итте.\nВедомство республика мәктәптәренә йома, 14 майҙы, 1-8-се, 10-сы класс уҡыусылары өсөн ял көнө итергә тигән тәҡдим индерҙе.\nВедомствонан хәбәр итеүҙәренсә, 9-сы һәм 11-се кластар өсөн дәрестәр теҙмәһенә ярашлы белем биреү процесы ойошторола.\nӨҫтәмә ял көнөн мәғариф объекттарын террорға ҡаршы тороу талаптарына тап килеү йәһәтенән комплекслы тикшереү өсөн файҙаланырға кәрәк, тиелә Мәғариф министрлығы документында.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, ата-әсәләр уҡыусыларға өҫтәмә ял көнөн булдырыуҙы һораны. Кисә, 11 майҙа, Башҡортостан Хөкүмәтендәге оператив кәңәшмәлә премьер-министр Андрей Назаров ошо тәҡдим менән сығыш яһаны, тип хәбәр иткәйне «Башинформ».\nТеги: ял көнө, уҡыусылар


Инструменты Последователи Взломать Twitter Аккаунты Һәм - Теүәл Hack\nАпрель 21, 2019 | 10:27 ПМ\nҺеҙ бында: Өйҙә / Взломать Коралы / Социаль Сайты / Инструменты Последователи Взломать Twitter Аккаунты Һәм\nКоралы Пароль Взлом Теүәл Сымһыҙ Интернет Менән Файҙалана\nИнструменты Последователи Взломать Twitter Аккаунты Һәм 2018 Һорашыу Түгел Бушлай Скачать:\nБөгөн беҙ дөрөҫ булһа, социаль селтәрендә, ул булырға алекс һаны глобаль рейтингында. 12 АҠШ һәм Американың иң популяр.. Тураһында һөйләй беҙ Твиттер был кешенең иң яҡшы сайтта социаль фекер алмашыу өсөн. Билдәле булыуынса, уның популярлығы менән файҙаланып, улар аша кешеләр менән аралашырға ярата һәм Twitter.\nБыл социаль сайттар индерелгән. 2006 Джек Дорсить нигеҙ һала һәм уның командаһы. Ул бик тиҙ үҫә популярлыҡ, һәм бер йыл эсендә уны’s ҡуш булып файҙаланыусылар булды, һәм ул был ваҡытта 319 миллион актив кулланыусылар ай..\nКеше Бүленә Twitter?\nСөнки был яңы сайт һәм социаль селтәрҙә, шуға күрә бөтә төр ҡулланыусылар сайттың мәғлүмәт бирә ала был һәр чирикать. Кулланыусылар twitter бөтә ҡыҙыҡһынған кеүек сәйәсмәндәр, ир-егет спорт, һәм башҡа бик күп актер.\nҺеҙ үҙегеҙ фотолары менән уртаҡлаша ала, видео һеҙҙең менән һәр ырыу дауам итеү һәм документтар. Шаблон буйынса кулланыусылар ҡасан бирелгән мәғлүмәтте асыҡтан-асыҡ үҙе күргән. Ләкин әгәр кемдер теләй, улар өсөн твит ябып тота, шулай булғас, һеҙҙең вариант була ала, улар өсөн сикләү.\nПоследователи Взломать Твиттер Хакер Тураһында Һәм 2018:\nБеҙ беләбеҙ, был мәғлүмәт һеҙҙең өсөн түгел. twitter бында килгәс, үҙенең твиттер взломать аккаунт твиттер пароль тергеҙеү йәки инструменттар һеҙҙең өсөн генә булыуын теләй.. Йәки һеҙ теләһәгез, һеҙҙең өсөн минималь срогын арттырыу дауам итеү.. Шулай итеп, һеҙҙең урынға дөрөҫ, сөнки беҙгә Твиттер Пароль Хакер һеҙ теләген үтәргә әҙер. Беҙ өҫтәнеләр 2 варианты беҙгә аҙыҡ-түлек, ентекләп һөйләп биреү түбәнерәк ителгәндәргә:\nТвиттер-Аккаунт Пароль Взломать Коралы 2018:\nНиндәй пароль взломать twitter аккаунт. һезгә кәрәк, әгәр булһа, беҙгә һеҙҙең ниндәй программалар ҡулланырға мөмкин-йә тирбәлеүҙәр. Сөнки был программа бик көслө, твиттер-аккаунт ярҙамында үҙенең һуңғы минуттарын юғалтыуҙар менән һеҙ уны тергеҙә алаһығыҙ..\nХәҙер һеҙ’т күберәк эҙләргә кәрәк, тип, “Нисек Взломать Twitter Аккаунты. ” сөнки был һуңғы программа взлом коралы. Ул баҫтырылғандан һуң, беҙгә был ҡорал һынау программист.\nБыл беҙҙең ижади эшләү Твиттер Хакер яҡшы клиент үҙенә кеүек һыҙаттары менән улар һәм барлыҡ программа хәүефһеҙлек тураһында онотмағыҙ . Твиттер-аккаунт взломать ҡулланырға була һәм был һеҙҙең ниндәй аҙыҡ-түлек. , кем дә башҡа мөмкин түгел, күрәһең, тип инәлде үҙе һеҙ иҫәп яҙмаһын. Һеҙ йәшерергә мөмкин, сөнки һеҙ шәхес, прокси-функцияһын. Үрге һәм нисек мин әйтәм, дөрөҫ эшләгәндәр һәм был яңы коралы hack. Әммә уның күңеле һәр аҙнала беҙҙе программист булырға һәм тикшере, эшләй тип, уның идеаль . Был хатта 100% вирустар хәүеф-хәтәр, зарарлы программа поток.\nҠеүәтле бер нисә функцияларын, улар һеҙ яһаны хәүефһеҙ һәм пароль кеүек, :\nАноним Режим (Мак Йәшерә & IP-адресы).\nПароль Һаҡлаған Эҙләү (* ,фрд, * ,pswd, * ,дата, *).\nТвиттер Пароль Кукин Экстракт Береһе Браузер .\nЗаморожен Иҫәбенә Процессы Взлома. (Тәҡдим ителгән).\nТвиттер-Аккаунт Пароль Взломать Теләсә. .\nЯҡлау Прокси-Серверы, Илдә Варианты Индерелде.\nИнструменты Последователи Взломать Twitter 2018:\nҮҙ аккаунты twitter уңышлы алып бара. әгәр һеҙ теләһәгез, һеҙ ҙур әһәмиәткә эйә булырға тейеш эйәреүсе. Һеҙҙең бизнес эйә булған күп һанлы эйәреүселәре һеҙҙең өҫкә китеп, рок кеүек. Күп хәйлә улар өсөн последователи артҡан, әммә улар үҙ Twitter аккаунты хәүеф банан һәм күп ала. .\nӘммә әгәр һеҙ используете беҙҙең булды Твиттер Фоллояуап коралы Хакер президенттың ниндәй булырға һеҙҙең якта. Һеҙ бик күп эйәрсенле өҫтәй кеүек 1000 өсөн 25000 көнө ниндәй ҙә булһа хәүеф-. . 1 аҙна һеҙҙең аҡыллы булыуы бар. фолловер Твиттер, тип яҡшыраҡ өсөн, һеҙҙең бизнес. Был эш twitter генератор тетрәндерҙе эйәрсендәре, башҡа коралы взломать онлайн .\nҺеҙ мөмкин скачать бушлай Инструменты Последователи Взломать Twitter Аккаунты Һәм 2018 башҡа бер кеше контроль тикшереү . Юҡ, һеҙ бер ниндәй ҙә талаптар, был программаларға алыу өсөн бөтә донъя буйлап. Әммә киләсәктә беҙ был тәҡдимгә мөмкин булған тамамлаған, шуға күрә һеҙ ҡарарға тейеш, һеҙҙең өсөн бөтә теләк.\nБыл программала теләһә ниндәй еңел-елпе эшләгән кеше беҙ был ябай эшләргә һәм дизайн менән хакер . Был һеҙгә булһа кәрәк твиттер пароль ябай & Ошо сайтты дауам итеү менән генә хакер [ExactHacks.com]. Һәм уны һеҙгә лә яҡшы буласаҡ взломать ҡуллана аласыз, уның телефон . Тик беҙҙең маҡсат твиттер талап һеҙ’һис бер нәмәне лә файҙаланыусының иҫәбенән һәм исемдәре ы .\nТәү сиратта, улар һеҙ телисез, һеҙ тейеш индереү теләгән ҡулланыусы исеме йәки эйәрсен взломать һеҙ бында өҫтәй. Һуңынан басыгыз был төймәгә тикшерергә, бөтә параметрҙарын көйләү һәм һайлау, ул, ысынлап та ла, тәҡдим ителгән. Һеҙ нажмите был төймәгә һайлау һәм финалға илдең, дауам итеү процессы взлома, ул “Процесын Башларға Взлом ”.\nБыл программа тамамланырға ҡасан’s счеты twitter аккаунт взломать өсөн маҡсатлы һеҙ’s барыһы ла ентекле күрһәтелгән.. Логинов һәм наслаждайся!\nАпрель 8, 2018 Яуап\nМин баһалау, һөҙөмтәлә табырға булдым мин, мин булдым, тип ҡото алынып Твиттер. Һеҙ минең тамамланды 7 көн һунар! Булһын хоҙай благословениот һезгә кеше. Иң яҡшы көн буласаҡ. Рәхмәт\nИюнь 27, 2018 Яуап\nкоралы пароль сэр?\nОктябрь 22, 2018 Яуап\nМин һеҙҙең был сайтҡа ҡайһы бер мәҡәләләрҙе ҡарап сыҡтым, һәм мин ышанам ни, был интернет-сайтта бик поучительный! Был тотоп урынлаштырыласаҡ .\nFaceBook бирә мәсьәләләре буйынса\nRoger Kivon н Paysafecard Код Генератор + Коды Исемлеге\nLucillet н Paysafecard Код Генератор + Коды Исемлеге\nhaszle н Номер Кредит Картаһын Генератор [Cvv-код-ғәмәленең срогы Дата]\nLisset н Аҡса Генератор Скрилл [Сумматор]\nВэйлон н Paysafecard Код Генератор + Коды Исемлеге


13 Апрель 2018, 13:18\nГөлнур Яҡупова "Өмөтлө ҡәләм" еңеүселәре һәм сараны ойоштороусылар менән.\nБыйылғы еңеүселәрҙе тәбрикләү тантанаһы шағирәнең йәнтөйәге Сәйетбабала үтеүе сараға үҙенсәлекле биҙәк, илаһи моң өҫтәне. Мәктәптең тамаша залына йыйылған уҡыусылар, уҡытыусылар, төрлө ауылдарҙан килгән бәйге еңеүселәре, Өфөнән килгән ҡунаҡтар – Гөлнур апай Яҡупова, “Аманат” журналының бүлек мөхәррире Зөбәржәт Яҡупова, район мәғариф бүлегенең туған телдәр буйынса методисы Альбина Басирова, “Табын” гәзите хеҙмәткәрҙәре ҡатнашты.\nОсрашыу Юлдаш Байбулдиндың ҡурай моңдары, Алһыу Садиҡова уҡыған Гөлнур Яҡупованың тыуған ауылы тураһындағы шиғыры менән башланып китте. Сәйетбаба мәктәбенең башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Зилә Иҙрисова кисәне асҡас, шағирәне сәхнә түренә саҡырҙы. 6-сы класс ҡыҙҙары Алтынай Шәйхолова, Розалия Мәжитова, Гөлназ Юлбарисова “Бүләк” бейеүен башҡарып, Гөлнур апайға сигелгән ҡулъяулыҡ бүләк иттеләр. “Табын” гәзитенең баш мөхәррире Самат Ғәлиуллин һүҙ алып, “Өмөтлө ҡәләм” бәйгеһе шиғырҙарын, сәсмә әҫәрҙәрен редакцияға ебәргән бихисап йәш ижадсыға ҡанат ҡуйҙы. Улар киләсәктә ниндәй генә һөнәр һайлаһалар ҙа, ҡайҙа ғына эшләһәләр ҙә, илебеҙҙең, телебеҙҙең бәҫен күтәреүселәр булып торалар. Уҡыусыларҙың ижад емештәрен түҙемһеҙлек менән көтөп ҡалабыҙ,” – тине.\nАртабан осрашыуҙың төп өлөшө – еңеүселәрҙе бүләкләү башланды. “Ғаиләм - ҡәлғәм” номинацияһында Ҡарағай мәктәбе уҡыусыһы Зарина Үтәгәнова, “Тыуған яғым – алтын бишек” – Элина Урманшина (КБГИ), “Ижади балҡыш” Миңнегөл Хисмәтуллина (Үзбәк мәктәбе), “Тәбиғәттең һәр миҙгеле аҫыл” – Ильяс Рәсүлев (Үзбәк мәктәбе), “Борон-борон заманда” – Әлиә Хисамова (КБГИ), “Сәсмәүер” – Наҙгөл Йәғәфәрова (Бурлы мәктәбе), “Батыр даны мәңгелек” – Сәйҙә Хужаева (КБГИ) бүләкләнде. “Өмөтлө ҡәләм” конкурсының еңеүсеһе тип Юлыҡ мәктәбенән Динара Насирова (етәксеһе Альмира Яҡшыбаева) табылды. 2-се урынға Сәйетбаба мәктәбенән Камила Ҡунафина (етәксеһе Инера Сираева) һәм 3-сө урынға Красноусол башҡорт гимназия-интернатынан Илмира Ҡотова (етәксеһе Илира Иҙрисова) лайыҡ булды. Уҡыусыларҙың һәр береһе үҙ шиғырҙарын уҡып ишеттерҙе. Еңеүселәргә Дип-ломдар, бағыусылар әҙерләгән матур бүләктәр, ә тәүге өс урынды алыусыларға быларҙан тыш Гөлнур Яҡупованың аҡсалата премиялары, яңы ғына донъя күргән “Тәбиғәттә ҡунаҡта” һәм “Йыртҡыс ҡаны” китаптары тапшырылды.\nЙола буйынса осрашыу һуңында Гөлнур Миҙхәт ҡыҙы һүҙ алды. “Мәктәп уҡыусылары алдында сығыш яһағанда мин ныҡ тулҡынланам, сөнки һеҙ минең иң талапсан уҡыусыларым, һеҙҙән киләсәктә Ғафури еренең ҙур шәхестәре сығасаҡ. Ижад итеүселәргә мин һәр ваҡыт ярҙамға килергә әҙермен, хатта тәүге китабығыҙҙы сығарышырға ла. Интернетта “Өмөтлө ҡәләм” тигән төркөм бар, “Табын” гәзите менән бер рәттән шиғырҙарығыҙҙы шунда ла ебәрегеҙ. Теләгегеҙ булһа, үҙегеҙгә килеп оҫталыҡ дәрестәре үткәреп йөрөргә лә ризамын. Сәйетбаба мәктәбенән генә 12 яҙыусы сыҡҡан. Шуға күрә мин һаман да көтәм әлеге быуын уҡыусылары араһынан да шағирҙар, яҙыусылар сығыр, тип. Ни тиһәң дә, беренсе халыҡ шағирының тыуған ере бит беҙҙең йәнтөйәгебеҙ! Шиғыр яҙыу ауыр хеҙмәт. Күп уҡығыҙ, күҙәтеүсән булығыҙ, хәл-ваҡиғаларҙы үҙегеҙ аша үткәреп, аҡ ҡағыҙға төшөрөргә өйрәнегеҙ,” - тине. Шағирә бынан күп йылдар элек башланған эште дауам итеүсе “Табын” гәзитенә рәхмәт әйтте. “Мәктәптә уҡып йөрөгәндә үк ра-йон гәзитендә әҫәрҙәрең баҫылып сығыу оло бәхет бит ул. Миңә, мәҫәлән, ундай бәхет эләкмәне. Мәктәп стена гәзитендә донъя күргән тәүге ижад емештәремде күреп, иғтибарлап, “һинең һәләтең, ҡәләмең бар, әйҙә, һылыу, яҙыш әле” тип, күңелемде үҫтереп ебәргән башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусыһы Асия Зиннәт ҡыҙы Сәйфуллинаға рәхмәтлемен. Бөгөнгө көндә 19 китап авторымын, Жәлил Ке-йекбаев, Муса Йәлил исемендәге әҙәби премиялар лауреатымын, әле лә илһамланып ижад итәм,” – тине. Йырлы-бейеүле шиғыр кисәһе ойошторғандары өсөн Сәйетбаба урта мәктәбе коллективына ла рәхмәтле булыуын белдерҙе, мәктәп китапханаһына китаптар бүләк итте, тыуған яғына бөтмәҫ һөйөү менән һуғарылған “Йәнтөйәк” поэмаһының өҙөгөн уҡып ишеттерҙе.


... Ә белемле меңде йығыр » Башҡортостан гәзите\n... Ә белемле меңде йығыр\n11-07-2017, 08:47 // Социаль мәсьәлә // Баҫып сығарырға\nХәҙерге ҡануниәт федераль һәм төбәк парламенттарының ниндәй закондар ҡабул итеүенә генә ҡайтып ҡалмай, уның төп мәғәнәһен ошо документтарҙың нисек үтәлеше тәшкил итә. Ә был халыҡтың хоҡуҡи грамоталыҡ кимәленә бәйле. Был кимәл күтәрелә бара, әммә уны тейешенсә юғары тип булмай әле. Ни өсөн?\nХалыҡтың хоҡуҡи аң кимәлен күтәреү мәсьәләһе дәүләт власының да даими иғтибар үҙәгендә. “Башҡортостан Республикаһында халыҡты социаль яҡлау” дәүләт программаһының алтынсы ҡушымтаһы, мәҫәлән, тап хоҡуҡи грамоталылыҡты булдырыу маҡсатынан төҙөлгән. Ул нигеҙҙә оло йәштәге граждандарға тәғәйенләнгән, һәм шуға күрә был уҡыу курсы үҙ эсенә Рәсәй Конституцияһын аңлатыуҙы ғына түгел, ә пенсия ҡануниәте һәм мираҫ хоҡуғы кеүек төшөнсәләрҙе лә үҙ эсенә ала.\nБөгөн киң мәғлүмәт сараларында юридик мәсьәләләр буйынса йәнең теләгән мәғлүмәтте табырға мөмкин. Улар теге йәки был проблема буйынса консультация биреп кенә ҡалмай, ә хатта суд ҡарарҙарының ни өсөн шундай булыуын да төшөндөрә. Ә ниңә һуң, улай булғас, халыҡтың хоҡуҡи кимәле бик күтәрелә һалмай?\nБелгестәр аңлатыуынса, бөтә ғиллә шунда – закон тураһындағы мәғлүмәт үҙе генә бер нәмә лә бирмәй. Интернеттан төрлө закондарҙы һәм уларға аңлатмаларҙы сығарып алып һәм улар менән “ҡоралланып” судҡа йыйынған кешегә адвокат менән беренсе осрашҡанда уҡ был ҡағыҙҙарҙың һис кәрәге булмауы асыҡлана. Ә тәжрибәле юрист ошо кешегә ниндәй ҠАНУНИӘТТЕҢ МАҠСАТҠА ЯРАШЛЫ БУЛЫУЫН ғына түгел, ә уның ХӘҘЕРГЕ ШАРТТАРҘА НИСЕК ҠУЛЛАНЫЛЫУЫН да асыҡ күҙ алдына килтерергә ярҙам итә. Әлбиттә, был осраҡта илдең хәҙерге хоҡуҡ системаһының үҙенсәлектәрен һәм эш итеү рәүешен дә белеү зарур. Уныһын инде ғүмер буйы өйрәнәләр.\nШулай ҙа дөйөм хоҡуҡи кимәл замандан артта ҡалмаҫҡа тейеш, шунһыҙ заманса йәмғиәт тураһында һүҙ ҙә йөрөтөү мөмкин түгел. Хатта көнкүреш низағтары кимәлендә лә хоҡуҡтарыбыҙҙы яҡлай белмәйбеҙ һәм был эштән ҡурҡабыҙ икән, ил һәм кешелек донъяһы алдында торған глобаль мәсьәләләрҙе нисек хәл итербеҙ? Енәйәтселекте булдырмауҙың да хоҡуҡ һаҡлау органдарына ғына ҡайтып ҡалмауы үҙенән-үҙе аңлашылалыр.\n– Беҙҙең халыҡта элек-электән адвокаттарға мөрәжәғәт итеүҙән ҡурҡыу бар, йәнәһе, бының өсөн бик күп аҡса кәрәк, – ти Башҡортостандың Адвокаттар палатаһының беренсе вице-президенты, республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай депутаты Булат Йомаҙилов. – Көн һайын беҙҙең республикала 230 адвокат халыҡты ҡабул итә. Улар һеҙгә гражданлыҡ, хеҙмәт, ғаилә, ер, мираҫ, административ ҡануниәт буйынса ярҙам күрһәтә ала. Адвокаттарҙың эше шул иҫәптән “Рәсәй Федерацияһында түләүһеҙ юридик ярҙам тураһында”ғы Федераль закон һәм “Башҡортостан Республикаһында түләүһеҙ юридик ярҙам тураһында”ғы Башҡортостан Республикаһы законы нигеҙендә лә ойошторолған.\nБулат Ғүмәр улы аңлатыуынса, бушлай адвокат ярҙамы йән башына килеме ошо төбәктә рәсми билдәләнгән уртаса кимәлдән түбән булған кешеләр, шулай уҡ яңғыҙ йәшәгән граждандар өсөн тәғәйенләнгән. Бынан тыш, ошондай түләүһеҙ ярҙамға, килемдәренең күпме булыуына ҡарамай, беренсе һәм икенсе төркөм инвалидтары, Бөйөк Ватан һуғышы ветерандары, Рәсәй Федерацияһы Геройҙары, Советтар Союзы Геройҙары, Социалистик Хеҙмәт Геройҙары, инвалид балалар, етем йәки ата-әсә ҡарауынан мәхрүм булған сабыйҙар һәм уларҙың законлы вәкилдәре хоҡуҡлы. Әйткәндәй, ғаиләһенә бала алырға теләгән кешеләр юридик кәңәш һорап килгәндә лә уларға был хеҙмәтте бушлай күрһәтергә тейештәр.\n– Беҙ ойошторған мониторинг күрһәтеүенсә, юридик ярҙамдың ҡиммәт булыуы тураһындағы стереотип адвокатҡа мөрәжәғәт итмәүҙә төп сәбәп булып тора, һөҙөмтәлә бик күптәр проблемаһын үҙаллы хәл итергә ынтыла, ә был иһә көткән һөҙөмтәне бирмәй,– ти Булат Йомаҙилов.\nБынан тыш, халыҡ түләүһеҙ юридик ярҙам һорап Рәсәй Президентының Башҡортостан буйынса йәмәғәтселекте ҡабул итеү бүлмәһенә, “Берҙәм Рәсәй” партияһының төбәк бүлексәһенә һәм Рәсәй юристары ассоциацияһының республикалағы бүлексәһенә мөрәжәғәт итә ала.\nХоҡуҡи аң кимәленең түбән булыуы енәйәтселекте ауыҙлыҡлауға ла ҡамасаулай. Иң аяныслыһы – үҫмерҙәр араһындағы енәйәтселек арта. Ул ата-әсәләрҙе лә, педагогтарҙы ла, юристарҙы ла, тотош йәмәғәтселекте лә берҙәй борсомай ҡалмай. Хәҙер был мәсьәләне хәл итеүгә йүнәлтелгән социаль профилактика дәүләт власы органдарының һәм ижтимағи ойошмаларҙың эшмәкәрлегендә төп проблемаларҙың береһе итеп ҡуйыла. Тимәк, мәктәп уҡыусылары араһында хоҡуҡи грамоталылыҡты булдырыу һис тә ситтә ҡалырға тейеш түгел, сөнки илебеҙҙең аңлы йәмәғәтселеген яҡын киләсәктә улар тәшкил итәсәк бит. Белгестәр иҫәпләүенсә, бәлиғ булмағандар араһында хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү буйынса беҙҙең илдә 40-ҡа яҡын дәүләт власы органы, предприятие һәм йәмәғәтселек ойошмаһы шөғөлләнә. Шул тиклем ҙур һан, тәү ҡарашҡа, был эшмәкәрлектең уңышлы барыуына шик уятмай ҙа кеүек. Ғәмәлдә халыҡтың ошо ҡатламында хоҡуҡ боҙоуҙарҙы иҫкәртеү йүнәлешендә әллә ни алға китеш һиҙелмәй. Ни сәбәпле?\n“Был тәңгәлдә бәлиғ булмағандар араһындағы енәйәтселектең психологик-педагогик үҙенсәлектәре иҫәпкә алынмай”, тип яҙа “Себер уҡытыусыһы” ғилми-методик журналы. Үҫмер 10 – 12 йәш самаһына етеүгә уның “нимә яҡшы, нимә насар” тип аталған тормош фәлсәфәһе барлыҡҡа килә. Аңының формалашыуына ата-әсәһенең йәшәү рәүешенең, ҡараған фильмдарының, көнкүреш шарттарының ниндәй булыуы төп йоғонто яһай. Икенсе төрлө әйткәндә, йәмғиәттең мәҙәни кимәле ниндәй, ул тәрбиәләгән быуын да шундайыраҡ буласаҡ. 16 – 18 йәштәрҙәге кешенең тормошҡа ҡарашы әҙер була, һәм ул был шәхестең тормош юлын да билдәләй.\nУҡыу ауыр бирелгән, китапҡа ҡарап нимәнелер өйрәнеү тәрбиәләнмәгән баланың уҡытыусы менән “кире бәйләнеше”, ҡағиҙә булараҡ, ҡатмарлы шарттарҙа бара, сөнки заманса программа нигеҙендә шөғөлләнгән һәм 30-лап бала иҫәпләнгән класта уҡығандарҙың һәр береһе менән оҙайлы аңлатыу эше алып барырға педогогтың ваҡыты ла ҡалмай. Һөҙөмтәлә бала өлгәшмәй башлай, “икеле”ләре күбәйә, өйҙә ата-әсәһе әрләй һәм, тәбиғи, унда мәктәптән ситләшеү ынтылышы көсәйә. Аңлашылыуынса, мәктәптең һәр баланың үҙенсәлеген иҫәпкә алыу мөмкинлеге булмауы – йәмәғәтселектең проблемаһы. Бында баланың ғәйебе юҡ, ләкин ошо осраҡта ул – үҫмерҙәр енәйәтселеге өсөн табыш. Уҡыу процесы урынына ул үҙенә башҡа кәсеп эҙләй башлай һәм контролдән ысҡына. “Урам тәрбиәһе”нең насар йоғонтоһона бирелгән үҫмерҙәрҙе йәмәғәтселек енәйәт ҡылып суд эскәмйәһенә эләккәс кенә күрә, ләкин уларҙы сабый саҡтан уҡ хоҡуҡи яҡтан аңлы, үҙ ҡылыҡтарының һөҙөмтәһе нимәгә алып килеүен күрә белерлек итеп үҫтереүгә өлгәшә алмайбыҙ әле.\nОло йәштәгеләрҙең хоҡуҡтары был тәңгәлдә айырым урын алып тора. Уларҙың хоҡуҡи белем алырлыҡ ғүмере ҡалмаған, әлбиттә. Шуны иҫәпкә алып, 2016 йылда Рәсәй Хөкүмәте “Рәсәй Федерацияһында оло йәштәгеләрҙең мәнфәғәтен яҡлау буйынса 2025 йылға саҡлы стратегия”ны раҫлағайны. Ул “Оло йәштәгеләрҙең хоҡуҡтары” проектын да үҙ эсенә ала. Проект оло йәштәгеләргә бушлай юридик ярҙам күрһәтеүҙе генә түгел, ә ҡартлыҡты ижтимағи фактор булараҡ нығытыуҙы, уларҙың йәмғиәттәге баһаһын билдәләүҙе һәм арттырыуҙы ла маҡсат итеп ҡуя. Һәм, әлбиттә, ололарҙың Рәсәй Конституцияһында ҡаралған гражданлыҡ, сәйәси, иҡтисади һәм башҡа хоҡуҡтарын тормошҡа ашырырға ярҙам итеү ҙә күҙ уңында тотола. Пенсионерҙарҙы социаль яҡлау тәртибе “Ветерандар тураһында”ғы Федераль законда ла аныҡ билдәләнгән, әммә уның нисек ғәмәлгә ашырылыуы иғтибарҙан ситтә ҡалырға тейеш түгел.\nБеҙҙең илдә генә түгел, тотош донъя күләмендә лә халыҡтың ҡартайған өлөшө арта бара. Былтыр Мәскәүҙә үткәрелгән һәм төрлө илдәрҙән 400-ҙән ашыу делегат ҡатнашҡан “Ҡартая барған йәмғиәттән – барлыҡ йәштәгеләр йәмғиәтенә” тип аталған II Милли конференцияла был һыҙыҡ өҫтөнә алынғайны.\n– Ҡартлыҡ бөтә кешегә лә киләсәк, шуға уның проблемаларына йәмғиәт битараф ҡала алмай, – тине Новосибирскиҙағы “Йәмәғәт башланғыстарын яҡлау үҙәге” төбәк-ара фонды президенты Елена Малицкая. – Конференцияла ҡатнашыу Рәсәйҙә ололарҙы яҡлау эшенең нисек ҡуйылыуын аңларға ярҙам итте. Башҡортостандың миҫалы оҡшаны: республикала “Оло йәштәгеләргә миһырбанлы ҡала” технологияһы булдырылған һәм уңышлы ҡулланыла икән. Күп кенә төбәктәрҙә эшҡыуарҙарҙың оло йәштәгеләргә ярҙам итеүгә үҙ теләге менән ихлас ҡушылыуы шатландырҙы.\nҠарт кешеләрҙең проблемаһы юридик ярҙам алыуҙан ғына тормай, әлбиттә. Оло йәштәгеләргә эшкә урынлашыуы ла, ҡайҙалыр тейешле юлланма алыу ҙа, ветерандарға шифаханаға бушлай путевкаға эйә булыу ҙа еңел түгел. Элекке ауыр замандарҙы күреп үҫкән быуындың был ҡатмарлыҡтарға әллә ни иҫе китеп бармай, ләкин үҫеп килгән быуындың да быны ғәҙәти хәл итеп ҡабул итергә өйрәнеүе ихтимал бит.


Башҡортостанда 10 тонна египет әфлисундары бракка сығарылды // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда 10 тонна египет әфлисундары бракка сығарылды\n9:47, 26 мая 2010 Иҡтисад\n“Россельхознадзор”ҙың Башҡортостан Республикаһы буйынса идаралығы белгестәре 10 тонна египет әфлисундары партияһын юҡ итеүгә йүнәлтте. Йөктә Урта диңгеҙ буйы емеш-еләк себененең (Ceratitis capitata) тере ҡарышлауыҡтары табылған.\nКүҙәтеү ведомствоһы белгестәре һөйләүенсә, ҡоротҡос Өфө эшҡыуарының заявкаһы буйынса карантиндағы продукцияны тикшергәндә асыҡланды. Был республикала емеш-еләк себененең тәүге тапҡыр табылыуы. Һуңғы биш йылда белгестәрҙең бер тапҡыр ҙа был ҡоротҡосто осратҡаны булманы. Ғәҙәттә бындай продукция ил сиге аша индергәндә үк бракка сығарыла.\nУрта диңгеҙ буйы емеш-еләк себене — ауыл хужалығы культураларының хәүефле ҡоротҡосо. Был бөжәк Европа, Азия, Африка, Америка, Австралия, Океанияның күп илдәрендә таралған; Рәсәйҙә юҡ, әммә карантин объекты булып тора, сөнки себендең ҡарышлауыҡтары төрлө емеш-еләк менән еңел индерелә. Себен күп нәмәне ашай, 70-тән ашыу төр үҫемлектәрҙе (абрикос, персик, әфлисун, мандарин, алма, груша, виноград, томат һәм башҡалар) зарарлай. Урта диңгеҙ буйы емеш-еләк себене ҡарышлауығы менән зарарланған емеш серей башлай.\nТеги: сифат, карантин ҡоротҡостары, әфлисундар


Һөйөнсө, Әүлиә шишмәһе уянған!\n28 Апрель , 19:50\nУның һыуы йылдар буйына иҫкермәй һаҡлана...\nУчалы районындағы Әүлиә шишмәһе уянған. Был турала Фәнүр Шаһиев үҙенең сәхифәһендә хәбәр итте. Тәүге 3-4 көндә һыу кимәле күтәрелеп, шишмә яҡынса 25 көн аға, һуңынан 10-15 көн эсендә кәмей барып, киренән ер аҫтына инеп юғала, тип яҙа ул: "Шишмә уртаса 40 көн аға. Быйыл яҡынса 10 июнгә тиклем".\nМай – июнь айҙарында ғына урғылған мөғжизәле инеште Ғәрәбстандағы Зәм-зәм һыуы менән сағыштыралар. Изге һыу төрлө ауырыуҙарға дауа булғанға ышанған халыҡ күпләп шишмәгә ағыла.\nБының өсөн ябай аңлатма ла бар. Һыуҙағы химик матдәләр кеше һаулығына ыңғай йоғонто яһай, ул минералдарға бай. Ундай уникаль шишмә башҡа ерҙә юҡ - һыуы йылдар буйына иҫкермәй һаҡлана. Шифаһы лаборатор тикшереүҙәр менән раҫланған.\nФото: Ф. Шәһиев сәхифәһенән.


Маммографияны кемдәр үтә?\n29 Июль 2019, 19:29\n“Таң”дың 59-сы (23 июль) һанында “Районға табиптар килә” исемле мәҡәләлә маммографтың да килеүе хаҡында телгә алғайныҡ. Әлеге ваҡытта маммограф үҙ эшен башланы, әммә район үҙәк дауаханаһынан хәбәр итеүҙәренсә, “Сәләмәт республика – сәләмәт төбәк” акцияһы сиктәрендә маммография үтеүгә теләге булған һәр кем дәғүә итә алмай.\n- Республика онкодиспансерынан килгән маммограф быйыл диспансеризация үтеүселәрҙе генә ҡабул итә. Йәғни, ошо көндәрҙә маммографияны үтәсәк кешеләрҙең исемлеге әҙер, улар талон менән генә үтә. Исемлекте беҙ төҙөмәйбеҙ, махсус программа үҙе билдәләй. Ошо акция сиктәрендә йәмғеһе 360 кешене ҡабул итеү ҡаралған, октябрь айында йәнә маммограф саҡыртып, 500 кешене үткәрергә ниәтләйбеҙ, әлеге мәлдә уның буйынса аукцион процедуралары бара. Шулай уҡ килешеү нигеҙендә аҙна һайын райондан 4 кеше Белорет ҡалаһында маммография үтеп тора, унда яҙылыу өсөн участка терапевына йәки профилактика кабинетына мөрәжәғәт итергә кәрәк. Әммә ләкин райондаштар аңлап ҡабул итһен ине: был маммографтар күсмә генә, йәғни, ябайыраҡ. Әгәр пациенттың сире бар йәки сиргә шик бар икән, уға тәүҙә онкологка мөрәжәғәт итергә кәрәк. Маммографиямы, УЗИ-мы, компьютер йә магнит-резонанс томографияһымы үтергә кәрәк икән, табип үҙе йүнәлеш бирәсәк, - ти район үҙәк дауаханаһының поликлиника мөдире Илнур Иманғолов.


Зомби Поселенцы Плутовка Взломать Ҡоралы\nZombie Settlers is just another game with zombies ? Ысынлап та ла түгел! This game is one of the best games with zombies. Графика, зомби, барыһы да яҡшыраҡ теләсә ҡайһы зомби уйындар, сделанные алдында. Был-яңы уйын һәм бөгөнгө көнгә тиклем түгел ине взломан. Ярай,, Һеҙҙең өсөн команда булдым был проблеманы. Бөгөн беҙ аҙағында Һеҙгә һәм яңы ғәжәйеп Зомби Поселенцы Плутовка Взломать Ҡоралы. Әлеге халтура инструменты атаһыҙ алдап була һуң бик шәп был уйында. Ҡуллана алаһығыҙ, уның өсөн ниндәй теләсә Андроид/iOS ҡоролош. Шулай уҡ ҡуллана атаһыҙ был программалар менән тәьмин итеү өсөн ПК, әгәр телисез икән, булһын өсөн, взломать бер нисә айланмалар. Был ҡоралы талап итмәй, тамыр йәки ҡасып китеү һис төрмә башлап ебәреү өсөн. Рәт-рәт скачать, тамғаларға һәм следуйте түбәнерәк инструкциям. Был - Зомби Поселенцы Плутовка Взломать Ҡоралы иҫке бирергә һеҙгә неограниченный һум һаны үткәреү уйында. Талап ителә, бының өсөн: бары тик бер нисә кликов. Шулай уҡ, һеҙ булдырыу неограниченный һаны zombucks һәм неограниченный мозги. Был барлыҡ элементтар тыуҙырылған 100% бушлай! Һеҙ онота тураһында өсөн түләү аҡсалар уйынға.\nӘгәр ҙә икән телисез взломать Зомби Фермаһы бик еңел-елпе, бушлай һәм бер бөтөн, был сит ил ҡоралы идеаль булып тора ҡоралы һеҙҙең өсөн. Һеҙ начнете ҡоралы взлома, " Прокси һәм фашизмға системаһы бан автомат рәүештә активировать. Был системаһы бик мөһим, сөнки улар тәьмин итә 100% һау-сәләмәт процессы Hack. Шулай уҡ был дөрөҫ ҡуллана ике Скрипты Ҡарауылсы. Был сценарийҙар яһарға мөмкинлек был дөрөҫ табылмай, so you will not have problems after using the Сара Зомби Взломать Поселенцы. Беҙ имтихан тапшыра, был баһа үҙ айланмалар ҡарай һәм атаһыҙ түбәнерәк йомғаҡ. Баҫығыҙ был төймәгә Скачать түбәнерәк, һәм башларға взлом Зомби Фермаһы.\nЗомби Поселенцы Плутовка Взломать Ҡоралы Инструкция (ПК):\nСкачать Зомби Фермаһы взломать" 1.3.5 PRO.zip\nБыл баҫығыҙ ”Теркәү” төймәгә һәм көтөгөҙ, әлегә соединение араһында төҙөлөшө һәм программалар менән тәьмин итеү\nБыл баҫығыҙ ”Башларға Hack” бәйләнеш өсөн сараһы урнаштырырға бурысты һәм дождетесь процессы тамамланғандан\nЗомби Поселенцы Плутовка Взломать Функциялары Ҡоралы:\nҠуллана прокси-серверы системаһы\nҠуллана системаһын Анти бан\nҠуллана Сценарий Гвардия Яҡлау\n100% Юҡҡа фәндәр


Сергей Семак “Өфө” футбол клубы менән контрактын оҙайтасаҡ\nБыл турала Өфө командаһының тренеры “Спорт – экспрессҡа” биргән интервьюла хәбәр ителде.\nӨфөлә мәктәп уҡыусылары араһында ирекле көрәш буйынса ярыш уҙҙы\n“Мәктәпкә көрәш” спорт-мәғариф программаһы сиктәрендә М. Исҡужин ис. 136-сы башҡорт лицейында ирекле көрәш буйынса ярыш ойошторолдо.\nБашҡортостан спортсыһы грек-рим көрәше буйынса Бөтә Рәсәй чемпионатында бронза яуланы\nМәскәүҙә Олимпия уйындары чемпионы Б. Гуревич ис. Бөтә Рәсәй грек-рим көрәше буйынса турнир тамамланды. Ярышта 17 йәшкә тиклемге көрәшселәр үҙен һынаны.\nБашҡортостан спортсыһынан йәнә бер бронза\nНорвегияның Холменколлен ҡалаһында биатлон буйынса Донъя кубогының сираттағы этабы тамамланды. Рәсәйҙең милли йыйылма командаһында Өфө спортсыһы Антон Бабиков та сығыш яһаны.\nБашҡортостан спортсыһы Семен Елистратов шорт-трек буйынса донъя чемпионатында өс бронза миҙалын яуланы\nҮткән ялдарҙа Канаданың Монреаль ҡалаһында шорт-трек буйынса донъя чемпионаты уҙҙы. Рәсәй йыйылма командаһы составында Башҡортостандан Семен Елистратов сығыш яһаны.\nМежгорье ҡалаһында универсаль спорт комплексы реконструкцияланды\nКосплекс “Башҡортостандың йөҙ йыллығына йөҙ объект” программаһы сиктәрендә төҙөкләндерелде\nҠышҡы йөҙөү буйынса донъя чемпионатында Башҡортостан “моржы” ике миҙал яуланы\nТурнир Эстонияла үтте. Ярышта 48 илдән 1300-гә яҡын йөҙөүсе ҡатнашты.\nӨфөлә баскетбол байрамы үтәсәк\nБыйыл баскетбол көнө Башҡорт дәүләт аграр университетында уҙғарыласаҡ. Ярышты йәш уйынсылар аса, иң һуңғы булып спорт майҙанына ветерандар сыға.\n“Өфө” футбол клубы Рәсәй чемпионатына иң йәш уйынсыны сығарҙы\nSports24 порталы билдәләүенсә, “Өфө” – “Анжи” матчында Рәсәй профессиональ футбол аренаһына 2000 йылда тыуған тәүге уйынсы сыҡты.\nБөгөн Өфөлә спорт туризмы буйынса Башҡортостан Кубогы башланды\nХәҙер инде 21-се тапҡыр ойошторолған ярыш республиканың Спелеологтар һәм Спелеотуризм федерацияһының элекке рәйесе Анатолий Афанасьевтың яҡты иҫтәлегенә арнала. Төрлө төбәктәрҙән йыйылған спортсылар спелео төрөндә көслөләрҙе асыҡлай.\n08 мар, 19:52\nӨфөлә 33-сө тапҡыр саңғы марафоны үтәсәк\n9 март Өфө хакимиәте призына XXXIII традицион саңғы марафоны ойошторола. Ярыш үткәреү майҙаны итеп “Биатлон” физкультура-һауыҡтырыу комплексы һайланған. Ярыш 12:00 сәғәттә башлана.\n07 мар, 12:39\nБашҡортостанда инвалидтар араһында йөҙөү буйынса республика чемпионаты уҙҙы\nМ. Аҡмулла исемендәге БДПУ-ның физкультура-һауыҡтырыу комплексында бөтә төркөм инвалидтар араһында йөҙөү буйынса чемпионат ойошторолдо. Ярышҡа республика ҡала-райондарынан һәм Ҡаҙандан спортсылар йыйылды.\n07 мар, 12:29\nБаш ҡалабыҙҙың футбол көйәрмәндәре бушлай матч ҡарай ала\n10 март “Өфө” футбол клубы “Анжи” менән осраша. Матч 22-се Рәсәй чемпионаты сиктәрендә үтә.\n06 мар, 17:25\n“Өфө” футбол клубы уйынсылары менән осрашыуҙан ҡалма\nФутбол буйынса донъя чемпионатына тиклем теүәл 100 көн ҡалды. Ошо датаға айҡанлы бөгөн бөтә Рәсәй буйлап төрлө спорт-күңел асыу саралары көтөлә.\n06 мар, 15:28\nИглин районы Һарт-Лабау ауылында саңғы ярышы үтте\nУны төбәктә йәшәүсе диндарҙар ойошторҙо. Быйыл икенсегә уҙған турнир халыҡ күпләп ҡатнашты.\n05 мар, 15:41\nЙылайырҙа альпинистар әҙерләнә\nРайон үҙәгендә ҡаяға үрмәләү күнекмәләре үткәреү өсөн махсус тренажер урынлаштырылды. Ул ике һыҙаттан тора. Бейеклеге 8 метр. Урындағы мәҙәниәт һарайынын спорт залында асылған түңәрәктә әле 30-лап үҫмер шөғөлләнә. Йылайыр Башҡортостандың иң ҙур райондарының береһе. Хозу�...\n02 мар, 18:27


Арктикум — Башҡорт Википедияһы\n2 декабрь 1992\nCategory:Interior of Arktikum[d]\nАрктикум — был Рованиемиҙа Оунасйоки йылғаһы ярында урынлашҡан музей һәм ғилми үҙәк. Бинала Лапландия Өлкә музейы һәм Арктика үҙәге бар. Арктикум шулай уҡ эшлекле осрашыуҙар һәм конференциялар уҙғарыу урыны сифатында файҙаланыла. Архитектураның күҙгә ташланған үҙенсәлектәре булып 172 метр оҙонлоғондағы Арктика еренең күренгән өлөшөн һынландырған быяла атриум тора. Арктикум 1992 йылдың 2 декабрендә асыла. Финляндияның Бойондороҡһоҙлоғо көнөндә тамашасылар күрһәтелә.\nЛапландияның Провинциаль музейы экспозицияларында Перяпохьоланың төньяҡ тәбиғәте шарттары һәм сиге менән тәьмин ителгән мәҙәниәтен һәм тарихын сағылдыра. «Төньяҡ Сараһы» күргәҙмәһе Лапландияла шарттарында иҫән ҡалыу тураһында һөйләй һәм лапландия хайуандары, саамдар мәҙәниәте һәм Рованиеми тарихы менән таныштыра. 2015 йылда Лапландия Өлкә музейы дөйөм алғанда 91 143 килеүсене теркәне.\nАрктика үҙәге тикшеренеүҙәренә нигеҙләнгән Арктика күргәҙмәһе тамашасылар өсөн ҡыҙыҡлы һәм интерактив хәлен, тәбиғәтен, мәҙәниәтен һәм төньяҡ төбәктәрҙең экстремаль шарттарын, шулай уҡ Арктиканы тикшереүҙе күрһәтә.\nЛапландия Университеты тарафынан 1989 йылда нигеҙ һалынған Арктика үҙәге Арктика үҫешен өйрәнеүсе халыҡ-ара һәм дисциплина-ара ғилми-тикшеренеү институты һәм ғилми үҙәге булып тора.. Атап әйткәндә, ул тирә-яҡ мөхит, йәмғиәт һәм Арктикала климат үҙгәреүе тураһында тикшеренеү мәғлүмәттәрен йыя.\n↑ 2,0 2,1 Arktinen keskus, yliopisto Lapin\n↑ Museotilasto — Tilastohaku — 2015\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Арктикум&oldid=872417 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 18:59 12 март 2019 үҙгәртелгән.


Рөстәм Хәмитов: «Менеджментты сиктән тыш бюрократлаштырыу һәм персонал менән эштең һөҙөмтәһеҙлеге компанияларҙың кадрҙар потенциалын көсһөҙләндерә» // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов: «Менеджментты сиктән тыш бюрократлаштырыу һәм персонал менән эштең һөҙөмтәһеҙлеге компанияларҙың кадрҙар потенциалын көсһөҙләндерә»\n17:47, 13 ноября 2014 Сәйәсәт\nӨФӨ, 2014 йыл, 13 ноябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Илья Спиридонов/.\n13 ноябрҙә республиканың Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай Йортонда Башҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов «Кеше капиталы менән идара итеү: үҙгәреш стратегияһы» III Төбәк-ара кадрҙар форумының пленар ултырышында сығыш яһаны.\nРөстәм Хәмитов сараның темаһы яңыраҡ ҡына уның Башҡортостан парламентына мөрәжәғәте менән күбеһенсә оҡшаш булыуын билдәләне.\n— Беҙҙең республика парламенты хеҙмәт ресурстарын үҫтереү буйынса эшкә ҙур иғтибар бүлә. Был бөгөнгө көндөң иң мөһим һәм киҫкен проблемаһы. Хеҙмәт мөнәсәбәттәре, хеҙмәт, мәшғүллек, кеше капиталы мәсьәләләрен хәл итмәйенсә, алға китеш булмаясаҡ, — тине Башҡортостан Президенты.\nРөстәм Хәмитов предприятиелар һәм ойошмалар эшмәкәрлеге һөҙөмтәлелегенә тәьҫир итеүсе кадрҙар сәйәсәтенең «ауыртҡан урындарына» иғтибар итте.\n— Республикабыҙҙағы хәл илдәге кеүек өлгөлө түгел. Күп кенә предприятиеларҙың тиҫтәләгән йылдар буйына тупланған проблемалары бар. Менеджментты сиктән тыш бюрократлаштырыу, элекке ҡағиҙәләр буйынса эшләү, персонал менән эштең һөҙөмтәһеҙлеге, алдан күрмәйенсә ҡарарҙар ҡабул итеү, социаль программаларҙы ҡыҫҡартыу күбеһенсә компанияларҙың кадрҙар потенциалын көсһөҙләндерә, — тип айырып әйтте республика башлығы.\nЯҡын йылдарҙа кешелек ресурстары менән идара итеү сәйәсәтенә тәьҫир итеүе мөмкин булған мөһим аспекттар иҫәбендә Рөстәм Хәмитов эшләргә һәләтле йәштәге халыҡтың кәмеүен, миграция процестарының үҫеүен, хеҙмәт баҙары һәм профессиональ белем биреүҙең килешмәүен атаны.\n— Илебеҙҙәге машина һәм приборҙар эшләүҙең, оборона-сәнәғәт комплексының, агропроизводствоның тиҙләтелгән үҫешендә яңы бурыстар квалификациялы хеҙмәткәрҙәрҙе һәм инженер-техник кадрҙарҙы киң әҙерләүҙе талап итә. Стратегик инициативалар агентлығы әҙерләгән «Яңы һөнәрҙәр атласы»нда иҡтисад һәм социаль өлкәнең 20-гә яҡын тармағында 140 яңы һөнәр иҫәпләнә, улар яҡын йылдарҙа ихтыяжға эйә буласаҡ. Бының хаҡта беҙ әлегә уйланмайбыҙ. Беҙ әле индустрия дәүере предприятиеларын сифатлы кадрҙар менән нисек тәьмин итеү тураһында баш ватабыҙ. Яңы һөнәрҙәр тураһында уйланырға ваҡыт, — тип билдәләне Рөстәм Хәмитов.\nБашҡортостан Президенты форумда ҡатнашыусыларҙы кадрҙар сәйәсәтенең асыҡлығына, кадрҙар ҡарарҙарының нигеҙлелегенә һәм һөҙөмтәлелегенә ынтылырға саҡырҙы.\nСығыштың тулы стенограммаһы БР Президентының рәсми сайтында күрһәтелгән.\nТеги: бр президенты,кадрҙар форумы


Ябай бегемот — Башҡорт Википедияһы\nЯбай бегемот Чобе милли паркында, Ботсвана\nЯрым отряд: Suimorpha\nЯрым ғаилә: Hippopotaminae\nТөр: Ябай бегемот\nЯбай бегемот йәки гиппопотам (лат. Hippopótamus amphíbius, рус. Обыкнове́нный бегемо́), — Гиппопотамдар ғаиләһенән ҡуш тояҡлы һөтимәр, Hippopotamusдарҙың хәҙерге берҙән-бер төрө. Гиппопотамдың үҙенә генә хас үҙенсәлеге булып уның ярым һыу йәшәү рәүеше алып барыуы тора — күп ваҡытын һыуҙа үткәрә, ашау өсөн бер нисә сәғәткә генә төнөн генә ҡоро ергә сыға. Гиппопотам сөсө һыу объекттары янында ғына йәшәй, һирәк-һаяҡ диңгеҙгә лә барып сыға.\n2 Төҫө һәм төҙөлөшө\n2.1 Тышҡы күренеш\n2.2 Енси диморфизм\n2.4 Бегемоттың тиреһе\n2.5 Төҙөлөш үҙенсәлектәре\n2.6 Бегемоттың тештәре\nГиппопотам — хәҙерге замандың иң эре ҡоро ер хайуандарының береһе. Эре ҡарт ата заттарҙың ауырлығы ҡайһы берҙә 4 тоннанан ашып китә, шуға күрә улар ер хайуандары араһында массаһы буйынса мөгөҙморон менән ярышып, филдәрҙән һуң икенсе урында тора. Элек бегемоттарҙың иң яҡын туғандары сусҡа тип иҫәпләнә, ләкин хәҙер ғалимдар уларҙың иң яҡын туғандары кит тип иҫәпләй.\nӘлеге ваҡытта бегемот Африкала ғына, Сахаранан көньяҡта йәшәй, антик дәүерҙә (мәҫәлән, боронғо заманда) Төньяҡ Африкала (Мысыр, хәҙерге Марокко һәм Алжир) киң таралған булған, Яҡын Көнсығышта осрағандыр, әммә урта быуаттар башына был урындарҙан юҡҡа сыға. 2006 йыл мәғлүмәттәре буйынса, Халыҡ-ара тәбиғәтте һаҡлау союзы уларҙы яҡлауһыҙ тип тапҡас, уның континенттағы һаны 125 меңдән 150 меңгә тиклем тип баһалана, шул уҡ ваҡытта кәмеүгә табан бара. Йыш ҡына был Африканың имен булмаған илдәрендә дәүләттең браконьерлыҡҡа ҡаршы көрәш буйынса берҙәй сараларҙы яйға һала алмауы менән бәйле. Ерле халыҡ бегемотҡа тәү сиратта ит өсөн һунар итә, континенттағы ҡайһы бер илдәрҙә һуғыштар һәм тотороҡһоҙлоҡтар арҡаһында аслыҡтан интеккән кешеләр аҙыҡ эҙләп, уларҙың һанына ҙур зыян килтерә. Африка халҡының артыуы ла йәшәү мөхитен боҙа.\nГиппопотамдың асыҡ ауыҙы\nБегемот бик киң билдәле булыуға ҡарамаҫтан, был хайуан етерлек өйрәнелмәгән. Был уның йәшәү рәүеше һәм тәртибенең ҡайһы бер үҙенсәлектәренә, шулай уҡ башҡа хайуандар менән генетик бәйләнештәренә, физиологияһына һәм башҡаларға ҡағыла. Был көндөҙгө сәғәттәренең күп өлөшөн һыуҙа үткәргән ипподромдарҙы күҙәтеү ҡыйынлығы менән бәйле. Әлеге ваҡытҡа тиклем шулай уҡ бегемоттарҙың эволюцион тарихы ла тикшерелеп бөтмәгән; шуға ҡарамаҫтан, Африкала бер үк ваҡытта бер нисә төр бегемот йәшәгәне билдәле. Ябай бегемоттан тыш, Африкала хәҙер ғаиләнең бер генә төрө — кәрлә бегемот һаҡланған (Choeropsis liberiensis).\nБегемоттың ите ашарға яраҡлы һәм элек-электән африкандар тарафынан аҙыҡ итеп файҙаланылған. 1950-60 йылдарҙа күп кенә илдәрҙә сабыуҙан йорт хайуанына әйләнеү мөмкинлеге етди ҡарала. Фил һөйәктәренән ҡиммәтерәк булған бегемот ҡаҙыҡтары ла ҙур әһәмиәткә эйә. Африкала күп урындарҙа гиппопотамдарға трофей һунары рөхсәт ителгән. Бегемот шулай уҡ зоопарктарҙа йыш йәшәүсе булараҡ мөһим әһәмиәткә эйә. Күп Африка халыҡтары мәҙәниәтендә бегемоттоң әһәмиәте ҙур; бегемот шулай уҡ ҡайһы бер боронғо дәүләттәрҙең, айырыуса Боронғо Мысырҙың, мәҙәниәтендә һәм мифологияһында һиҙелерлек урын биләй.\nГиппопотамдың ҡылығына агрессивлыҡ хас. Ата бегемоттарҙың һуғышыуы йыш ҡына ҡатнашыусыларҙың береһенең үлеменә килтерә. Кешегә һөжүм итеү осраҡтары ла бик йыш була. Бер нисә мәғлүмәт буйынса, бегемот Африканың кеше өсөн иң ҡурҡыныс йән эйәһе булып тора — уның һөжүменән арыҫлан, буйвол йәки леопард һөжүменә ҡарағанда күберәк кеше һәләк була.\nТөҫө һәм төҙөлөшө[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nТышҡы күренеш[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБегемот тышҡы ҡиәфәте бик үҙенсәлекле. Кәүҙәһе ҡыҫҡа, мискә формаһында, йыуан аяҡлы. Аяҡтары шул тиклем ҡыҫҡа, хатта йөрөгәндә уларҙың ҡорһағы ергә ҡағыла яҙа. Оло, ал яҡтан тупаҫланған баш тура дүртмөйөш рәүешендә һәм хайуандарҙың дөйөм ауырлығында (900 кг тиклем) уның өлөшө дүрттән бер өлөшкә етә. Танау тишеге, күҙе һәм ҡолағы бер аҙ күтәрелгән һәм бер яҫылыҡта урынлашҡан, шуға күрә бегемот, тулыһынса тиерлек һыу аҫтында ҡалып һәм башының иң өҫкө өлөшөн генә сығарып, тын ала, күрә һәм ишетә. Муйыны бик ҡыҫҡа һәм бөтөнләй беленмәй. Күҙе бәләкәй, итләс күҙ ҡабағы менән уратып алынған. Танау тишеге бик киң, өҫкә йүнәлтелгән, итләс ирендәр һәм яҡшы үҫешкән махсус мускулатура арҡаһында ныҡлап ябыла ала, ҡолаҡтары ла бик бәләкәй, хәрәкәтсән. Уның ярҙамында һыуҙағы бегемот бөжәктәрҙе йәки башына ултырған үтә лә бәйләнсек ҡоштарҙы ҡыуалай.\nМороно бик киң, уның алғы өлөшө ҡыҫҡа тупаҫ вибрисс менән ҡапланған. Яңаҡтарының киңлеге 60-70 сантиметрға етә. Ауыҙы ифрат киң — 150 градусҡа тиклем асылыуы ихтимал. Бегемоттың аяҡтары 4 бармаҡлы, уларҙың һәр ҡайһыһы тояҡҡа оҡшаш булып тамамлана. Бармаҡтары йөҙөүҙә ярҙам итеүсе ҡалын тире ярыһы менән тоташҡан. Йәнлек ҡоро ерҙә, бигерәк тә һаҙлыҡлы тупраҡта йөрөгәндә, бармаҡтары, бысраҡҡа батып төшмәҫ өсөн, ярылар буйлап һуҙыла. ҡойроғо ҡыҫҡа, үҙенсәлекле формала — төбөндә түңәрәк тиерлек, ул тарая һәм ян-яҡтан тарая бара, осонда яҫы. Ҡойроғоноң бындай формаһы тиҙәген һиптерергә мөмкинлек бирә — был үҙ-ара аралашыу өсөн мөһим әһәмиәткә эйә.\nБегемоттың мороно(Филадельфия зоопаркы). Танау тишектәре янында тубырсыҡ һымаҡ шештәр күренә, уларҙың башына ҡарап, ата затты инә заттан хатаһыҙ айырырға мөмкин\nЕнси диморфизм сағыштырмаса аҙ беленә. Инәләре ата заттарҙан кәмерәк, массала айырма юҡ тиерлек, яҡынса 10 % самаһы, инә бегемоттарҙың башы тән үлсәме менән сағыштырғанда бәләкәйерәк. Бынан тыш, аталарының ҡаҙыҡ тештәре күпкә яҡшыраҡ үҫешкән. Уларҙың нигеҙе шул тиклем ҙур, морононда, танау тишектәре артында шешмәктәр барлыҡҡа килтерә, уларҙың булыуынан һыуҙа ата бегемоттың башы ғына күренһә лә, инәһенән бер ауырлыҡһыҙ айырып була. Башланғыс енси билдәләре буйынса, ара ҙур булғанда, ата затты инәһенән айырыуы ҡатмарлыраҡ, сөнки башҡа тояҡлыларҙан айырмалы рәүештә ата бегемоттарҙың орлоҡ биҙҙәре кәүҙә эсендә һәм тыштан бөтөнләй беленмәй. Атаһының копулятив ағзаһы артҡа йүнәлтелгән. Шуныһы иғтибарға лайыҡ: инә заттарҙың алғы аяҡтарының бармаҡтары оҙонлоғо (уртағылары сиккеләренә ҡарағанда оҙонораҡ) айырмаһы ата заттарға ҡарағанда бәләкәйерәк. Ҡаҙылма бегемоттарҙы өйрәнгәндә, был фактор төрҙәрҙе билдәләүҙе ҡатмарлаштыра.\nБегемот — хәҙерге заман ер өҫтө хайуандары араһында иң ҙурҙарынан һанала. Оҙаҡ йәшәгән ата бегемоттың ауырлығы 3 тоннаға тиклем етеүе һирәк күренеш түгел. Рекордлы ауырлығы буйынса мәғлүмәттәр төрлөсә; ҡайһы бер сығанаҡтар — 3500 килограмм, икенселәре 4064 килограмм тип һанай, өсөнсөләре иһә 4500 килограммауырлыҡты күрһәтә. Ләкин, ғәҙәттә, ата заттарҙың ауырлығы уртаса 1600 килограмм самаһы, ә инәләрҙеке — 1400 килограмм самаһы. Иңбашында гиппопотамдың бейеклеге 1,65 метрға тиклем етә. Оло хайуандың кәүҙә оҙонлоғо 3 метрҙан кәм түгел, ләкин 5,4 метрға еткәндәре лә бар. Ҡойроғоноң оҙонлоғо 56 сантиметрға етә. Шулай итеп, ер өҫтө хайуандары араһында гиппопотамдар ауырлығы буйынса аҡ мөгөҙморон менән икенсе, филдән һуң икенсе урын өсөн көрәшә, ҡайһы берҙә уны филдән һуң ҙурлығы буйынса икенсе урында торған ҡоро ер хайуаны тип тә атайҙар.\nБегемоттарҙа ауырлыҡ, енес һәм йәш араһында аныҡ билдәләнгән бәйләнеш бар. Яҡынса 10 йәшкә тиклем ата һәм инә заттар бер тигеҙ тарта, һуңынан ата хайуандарҙың ауырлығы арта башлай. Бегемот ғүмере буйына масса туплай, шуға күрә ул ни тиклем олораҡ булһа, ҡағиҙә булараҡ, шул тиклем ауырыраҡ (ике енескә лә ҡағыла). Шуныһы ҡыҙыҡ: был мәсьәлә 1960 — сы йылдарҙа практик маҡсат менән ентекле өйрәнелә — итте күберәк алыу өсөн бегемоттарҙың оптималь йәшен билдәләй башлайҙар.\nБегемоттың тиреһе[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nБегемот тиреһе ғәҙәттә алһыу төҫмөрлө һоро-көрән төҫтә. Күҙҙәре һәм ҡолаҡтары тирәләй тиреһе ал төҫтә. Арҡаһы, айырыуса кәүҙәһенең артҡы өлөшөндә, ҡағиҙә булараҡ ҡарараҡ, йыш ҡына тулыһынса һоро төҫтә; ҡорһағы алһыу. Ата заттарҙың тиреһе, бынан тыш, ырыуҙаштар менән һуғышҡанда алынған йөйҙәрҙең һәм царапиндарҙың ҡуйы селтәре менән ҡапланған. Иң йоҡа тире — ҡойроҡ төбөндә, шуға күрә зоопарктарҙа сирле бегемоттарға уколдарҙы кәүҙәһенең нәҡ ошо өлөшөнә яһайҙар — унда шприц энәләрен табырға мөмкин. Йәнә зоопарктарҙа бегемоттарҙың йәрәхәттәрен еп урынына металл сым ҡулланып тегәләр.\nБегемоттың тиреһе ҡалын — 4 см тиклем. Морононда бихисап, ләкин ярайһы уҡ ҡыҫҡа (бер нисә сантиметр) ҡаты вибристарҙан башҡа, тиреһе йөн япмаһы юҡ тиерлек. Осонда, кәмерәк дәрәжәлә, яҫы ҡойроҡтоң ҡырында шулай уҡ сусҡа шыртына оҡшаған һирәк һәм тупаҫ йөн бар. Һирәк һәм ҡыҫҡа шырт һымаҡ йөн йыш ҡына ҡолаҡ остарында осрай. Бегемоттың тәнендә бик аҙ нәҙек һәм ҡыҫҡа йөн бар — арҡаһында ни бары 25 см2 самаһы, ә ян-яғында һәм ҡорһағында тағы ла һирәк йөн бар, уны яҡын аранан да ҡарап булмай тиерлек\nГиппотамдың баш һөйәге. Баш һөйәгенең ҙурлығы бик бәләкәй булыуы күҙәтелә\nГиппомат һыуҙан тыш булғанда ул тире аша таҙа ҡоро имеҙеүселәргә ҡарағанда һыуҙы байтаҡҡа тиҙерәк юғалта. Был шулай уҡ бегемоттарҙы ваҡытының күп өлөшөн һыуҙа үткәрергә мәжбүр итә. Бик ныҡ кипкәс, гиппопоптарҙың оҙаҡ ваҡыт һыуға бата алмаһа, тиреһе кибә һәм сатнай.\nТир һәм май биҙҙәре юҡ, әммә бегемотҡа ғына хас булған айырым тире биҙҙәре бар, улар көслө эҫелә ҡыҙғылт төҫтәге айырым лайлалы секрет бүлеп сығара. Шуның менән бергә йыш ҡына хайуандың тәненә ҡан тиреһе аҡҡан кеүек тойола (был антик күҙәтеүселәрҙең аптырауына килтерә). Был «тир» тирене ҡояшта бешеүҙән яҡшы һаҡлай. Япония ғалимдары 2004 йылда бегемоттың ошо үҙенсәлегенә ентекле тикшереү үткәргән һәм, тире биҙҙәренең ҡыҙыл сере тәғәйенләнеүе ультрафиолет нурҙарҙан һаҡланыуҙа түгел, ә дезинфекцияла тора, тигән һығымтаға килгән. «Тире» составына ингән пигменттар сағыу антисептик тәьҫиргә эйә һәм гиппотама тиреһендә даими булған күп һанлы батшаларҙың төҙәлеүенә ярҙам итә. Бынан тыш, ошо бүленештәр айырыуса һыу ятҡылыҡтарына яҡын булған ҡан эскес бөжәктәрҙе ҡурҡыта.\nГиппопоп һөлдәһенә бер нисә үҙенсәлекле һыҙат хас, сөнки улар хайуандың ҙур тән ауырлығына бирешмәҫкә кәрәк. Һөлдәнең һөйәктәре ҙур, был бигерәк тә умыртҡаларға ҡағыла. Вертикаль тиерлек урын биләгән көрәк алғы аяҡ һөйәктәре менән бер линия барлыҡҡа килтерә. 1 ҡабырғаһы 13 пар.\nБилдәле немец зоологы Бернгард Гржимек бегемоттың төҙөлөшөн һәм уның ағзаларының сағыштырмаса ҙурлығын тасуирлағанда түбәндәге һандарҙы килтерә. Ветеринария идаралығы белгестәре 1456 килограмм ауырлыҡтағы йәш бегемот түшкәһен бүлгәндә унда ит 520 килограмм, һөйәк 280, тире 48, май 33, бауыр 27, үпкә 9, йөрәк 7,8 һәм тел 5 килограмм булыуы асыҡланған. Аш һеңдереү юлы (ашҡаҙан һәм эсәктәр) дөйөм оҙонлоғо 60 метр тиклем, был бегемотҡа күҙәнәкте башҡа үлән ашаусыларға ҡарағанда байтаҡҡа тулыраҡ үҙләштерергә мөмкинлек бирә. Бегемоттың ашҡаҙаны өс камералы һәм тояҡсаларҙың үлсәме буйынса бик ҙур; уның күләме 500 литрға етеүе мөмкин.\nБегемоттың мейеһе абсолют сағылышта ярайһы уҡ ҙур — уртаса 882х18 см3, әммә тән күләменә ҡарата ул бик аҙ — массаһы буйынса ул ни бары 1/2789 өлөштө тәшкил итә (кешелә уртаса 1/40). Энцефализация коэффициенты (бер грамм тән ауырлығына иҫәпләгәндә хайуан мейеһенең сағыштырма ауырлығын билдәләүсе характеристика) гиппопатамда шулай уҡ ҙур түгел — кешелә 5 (башҡа иҫәпләүҙәр буйынса 8) һәм дельфин-афалинда 3,6.\nБегемоттың тештәре[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\nИзраилдәге зоопарктарҙың береһендә. Асыҡ ауыҙынан тештәре асыҡ күренә\nГиппопамдың теше 36, һәр яңаҡта 2 ҡаҙыҡ, 4 ҡырҡҡыс, 6 тамыр алды һәм 6 аҙау теше бар. Теш эмаленың өҫкө ҡатламы һары төҫтә, ул ҡаты һәм ныҡ. Гиппопотамдың аҙау һәм ҡырҡҡыс тештәре бик ҙур; үҫемлектәрҙе өҙөү йәки уны сәйнәү өсөн бер ҡасан да ҡулланылмай — улар ҡорал булараҡ ҡулланыла, шулай уҡ, бигерәк тә тоҙло тупраҡтарҙа ҡаҙыу өсөн.\nАҫҡы яңаҡтың аҙау тештәре иахсус үҫешә, Өҫкө яңаҡ тештәре ышҡылғанда үткерлеге үҙ аллы үткерләнә. Ураҡ формалы, уларҙың осо өҫкә йүнәлә. Ата заттарҙың аҙау тештәре инә заттарға ҡарағанда күпкә оҙонораҡ. Тамырҙары юҡ һәм ғүмер буйы үҫә, ҡайһы берҙә һәр береһе 3 килограм тирәһе массаға етә; ғәҙәти үҫешкән гиппопотам тештәренең иң ҙуры Бельгияла һаҡлана, оҙонлоғо 64,5 см. Түбәнге аҙау тештәрҙең формаһы үтә күренмәле оҙонса йырҙа булыуы менән ҡылыҡһырлана, ә өҫкөһөндә юҡ.\n↑ Paul Janssen Hippo facts. www.outtoafrica.nl. 11 ғинуар 2017 тикшерелгән.\n↑ Hippo Facts, Live Science. 11 ғинуар 2017 тикшерелгән.\nБегемот // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том). — СПб., 1890—1907. (рус.)\nЯбай бегемот Викимилектә\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ябай_бегемот&oldid=1108711 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 09:19 3 февраль 2022 үҙгәртелгән.