Аҡ ҡуян » Журнал\nЖурнал для детей » Тылсымлы һандыҡ » Әкиәттәр » Аҡ ҡуян\nБаҫылды : 10-08-2016, 16:54 |\n"Аҡбуҙат"та баҫылған: 04-2016\nРәссам: Яна МАЗМАНИДИ\nУрман ситендәге аҡланда матур ғына бер ҡуян балаһы йәшәгән. Уның күлдәге йомшаҡ ҡына, ап-аҡ булған, ҡояшта ялтырап торған. Шуға уны Аҡҡуян тигәндәр. Уға ҡарап барыһы ла: "Аҡҡуян ҡайһылай сибәр!” — тип һоҡланған. Быны ишетеп ҡалған ҡуян балаһы: "Мин — иң матуры! Бүтәндәр ямаҡа-а-а-ай”, — тип маҡтанып йөрөй башлаған.\nАҡҡуяндың әсәһе ҡартайып, таяҡҡа таянып йөрөгән, күҙҙәре лә насар күргән. Кейеме лә иҫкергән. Быға бәләкәс ҡуян бик ғәрләнгән. Бер көндө ул:\n— Минең кеүек сибәркәйҙең әсәһе лә һылыу булырға тейеш! — тип, йәш, матур әсәй эҙләп сығып киткән.\nУрман һуҡмағында уға Айыу осраған. Ул Аҡҡуянға көслө, матур булып тойолған.\n— Айыубикә апай, миңә әсәй бул әле? — тигән Аҡҡуян.\nАйыубикә шатланып риза була. "Минең шундай матур ҡыҙым буласаҡ!” — тип һөйөнөп, Аҡҡуянды өйөнә алып ҡайтҡан.\nҠуян балаһы бик тиҙ ялҡҡан айыуҙарҙан. Улар көнө буйы тик бал ғына ашай икән. Ә Аҡҡуян иһә балды бөтөнләй яратмаған.\nАйыубикәнең: "Ҡыҙым, аппағым, матурым”, — тип иркәләүе лә оҡшамаған уға. Сөнки айыуҙың усы ҙур, ҡаты икән. "Әсәйемдең йомшаҡ ҡулдарын һағынды-ы-ым...” — тип илаған Аҡҡуян.\nТүҙмәгән ҡуян балаһы, берҙәнбер көндө Айыубикәнең өйөнән сығып киткән. Яңы әсәй эҙләп һикерә-ырғый ары сапҡан.\nБара биргәс, Бүре осраған. Ул ҡуянға бик һылыу булып күренгән.\n— Бүребикә апай, миңә әсәй бул әле, — тигән уға ҡуян балаһы.\nБүре ҡыуанып киткән. Ул: "Минең шундай матур ҡыҙым буласаҡ!” — тип шатланған эстән генә. Шул көндән башлап Аҡҡуян Бүребикәне "әсәй” тип йөрөтә башлаған.\nБүре көн дә балаларын урманға алып сыға икән. Ҡуян да бергә йөрөгән.\nБүреләр тотҡан йәнлектәрҙе ул шул тиклем йәлләгән. Ит яратмаған Аҡҡуян ныҡ итеп асыҡҡан. Төшөндә кишер, кәбеҫтә күреп һаташҡан. Әсәһенең аҙыҡтарын һағынған.\nБынан да сығып китә маҡтансыҡ ҡуян балаһы. Тамам йонсоп, асығып китеп барғанда, уға Төлкөбикә осрай.\n— Аҡҡуян! Ҡайһылай ябығып киткәнһең?! — тигән ул.\nБашынан һыйпай, ҡосаҡлап һөйөп ала. Иркәләүҙе, йомшаҡ һүҙҙәрҙе һағынған ҡуян балаһы илап ебәрә.\n— Әсәйемде эҙләйе-е-ем!..— ти Аҡҡуян.\n— Әсәйең ҡайҙа булған һуң? — тип һорай төлкө.\n— Белмәйем... — тип тағы ла шыңшый Аҡҡуян.\n— Теләһәң, үҙем һиңә әсәй булайым! — тигән хәйләкәр.\nАҡҡуян илауҙан туҡтай. Төлкөбикә бик матур була. Һарыҡай туны йылҡылдап тора. Тауышы шул тиклем яғымлы, ҡулдары иҫ киткес йомшаҡ. "Һылыу Төлкөбикә минең әсәйем буласаҡ!” — тип шатлана маҡтансыҡ ҡуян балаһы.\nТөлкө уны ашата, йыуындыра. Йоҡларға һалғас әкиәт һөйләй. Ә үҙе: "Тиҙерәк йоҡлап китһә, исмаһам, ашар инем...” — тип хыяллана.\nТөлкөбикәнең күҙҙәре уҫал йылтырап китә, тештәрен ыржайта. "У-у-уй, ҡайһылай ямаҡай икән минең яңы әсәйем!” — тип, Аҡҡуян ҡурҡышынан "дер-дер” ҡалтырай башлай. Төлкө уны тотоп алам ғына тиһә, Аҡҡуян ҡапыл карауаттан иҙәнгә һикереп төшә лә тышҡа атыла. Йән-фарман сабып китеп барғанда нимәгәлер барып төртөлә лә артына ҡолап китә. Ә ул үҙенең әсәһе булып сыға.\n— Әсәй, әсәкәйем минең! — тип ул әсәһенең ҡосағына ташлана. — Һин иң яҡшы, иң матур, иң йомшаҡ әсәй!.. Ошонан һуң Аҡҡуян маһайыуын ташлаған, аҡыллы ҡуянҡайға әйләнгән, ти.\nРәссам Яна МАЗМАНИДИ\nДамир ХИСАМОВ һәм уның һүрәте\n“Аҡбуҙат” журналын яратып уҡыйбыҙ, көтөп алабыҙ!


Уйҙарымдан уйылам » "Урал" гәзите\nҺуғыш йылдары... Уның ялҡыны хатта иң тѳпкѳлдә ятҡан Ғәбдѳк ауылын да ялмап алды: йәшен дә, ҡартын да аямайынса йотто, яҙмыштарҙы кѳл-күмергә ҡалдырҙы.\nМин 1925 йылдың 23 сентябрендә Ғәбдѳк ауылында тыуғанмын, 16 йәшемә тиклем атайым-әсәйем тәрбиәһендә үҫтем. Һуғыш башланғансы ла еңел йәшәлмәгән, тик һуғыш башланғас, халыҡтың тормошо тамуҡҡа әйләнде.\nУл йылдарҙа ауылда артелдәр эшләй ине. Архангелдә урынлашҡан “Союзплодтара” ойошмаһына ҡараған артелдә ир-егеттәр, үҫмерҙәр урманда кол ҡырҡты, башҡа кәрәк-яраҡҡа ағас әйберҙәр, ҡап, септә һуғырға һалабаш әҙерләне. 1940 йылда 16 йәшемдә апайҙарға эйәреп Ҡамышлылағы артелдә һалабаштан ҡап һуға башланым. Ҡапты ҡышын әҙерләй торғайнылар, сѳнки йәйен башҡа эштәр кѳтѳп тора. Сатнама һыуыҡ ғинуарҙа әллә ҡыҙған мейестән, әллә тишек мѳрйәнән ут сығып, артель янып, юҡҡа сыҡты. Ҡурҡыуҙан ҡалтырашып ни булаһын кѳтәбеҙ, сѳнки һуғыш ваҡытында артелгә килгән зыян ѳсѳн язалауҙары бар. Ни генә күрербеҙ икән, тип илашабыҙ. Белореттан бер рус ҡатыны килде лә, беҙҙе алып китте. Бер ни аңламайым, ҡайҙа, ни ѳсѳн алып китәләр, нимә кѳтә... Аҙаҡ аңлауымса, Белорет заводына эшкә алып киткән булғандар, тик һаулығыммы, әллә йәшемме етмәгәнлектән, мине эшкә алманылар. Русса бер һүҙ белмәүем дә ҡамасаулағандыр.\nБайтаҡ ваҡыт үтте, ауылымды, әсәйемде үҙәгем ѳҙѳлѳп һағынам. Беҙҙе Белорет аръяғындағы бер ауыл янына алып барып, поезд юлы буйында ғына бер ерҙә миндек бәйләтәләр. Тамаҡ ашҡа туймай, йонсоғанбыҙ, мунса инеү ҡайҙа, тигәндәй... Миндек бәйләүселәр араһында тѳрмәлә ултырған кешеләр ҙә бар. Йәшел үлән баш ҡалҡытҡан мәл. Ауылда ѳйрәнгәнсә, балтырған йыйып, аш бешерәбеҙ. Тағын ауыл иҫкә тѳшә, сыҙап торор әмәл юҡ.\nБелоретта йәй урталарына тиклем булдыҡ. Тѳрлѳ эшкә йѳрѳттѳләр. Берҙән-бер кѳндѳ үҙем кеүек 2-3 үҫмер ҡыҙ йыйындыҡ та, ҡасып ҡайттыҡ та киттек. Әйтеүе генә анһат “ҡайтып киттек” тип. Белореттан Ғәбдѳккә тиклем күпме юл үтәһе бар һуң! Поезд юлы буйлап Илмәшкә (Татлы ауылына) тиклем бергәләп атланыҡ. Унда Сәбилә исемле апай йәшәй ине. Юлдан арып-талып килеп, уның һарай башында йоҡланыҡ. Иртәгәһенә иптәштәрем мине поезд юлына тиклем оҙатып ҡалды.\n... Әле иҫләһәм, иҫем китә: нисек берәй насар кешегә осрамағанмын, йыртҡыс-фәләнгә, тип. Юлды белмәгәс ни, аҙашҡанмын. Йѳрәгем ярылырҙай булһа ла, ауылға, инәй янына ҡайтып йығылыу теләге минән кѳслѳрәк ине ул саҡта. Шырт иткән тауышҡа ултыра тѳшә яҙһам да, һаман алға барам. Йѳрѳй торғас, күмер яндырыу ѳсѳн эшләнгән ҙур мейестәр янына килеп сыҡтым. Асыҡтырҙы, сикһеҙ арытты. Мейестәр араһына ятып йоҡлап киткәнмен. Йәйгеһен таң иртә һыҙыла бит. Бер мәл ҡолағыма бѳтѳнләй сит телдә һѳйләшкән тауыштар ишетелә башланы. Етмәһә, яҡында ғына. Ҡотом осоп күҙҙәремде асам һәм мейестәргә утын ташыған немец әсирҙәрен күрәм. Шунда тәүгә илебеҙгә баҫып ингән немецтарҙы күрҙем дә, аптыраным. Ябай ғына йонсоған кешеләр. Араларында йәп-йәш кенәләре лә бар ине. Әләм-һәләм кейемдәләр, күҙҙәре эскә батҡан. Ҡәҙерле атайыбыҙҙы, күпме Ғәбдѳк кешеләрен үлтергән, мине ошо хәлгә еткергән немецтарға ҡарата нәфрәтем дә тышҡа бәреп сыҡманы ул саҡта. Ниңә икән? Моғайын, мин уларҙы икенселәй күҙ алдыма килтергәнмен дә, алдымда тегеләй-былай утын ташыған “бахырҙарҙы” күргәс, албырғап та ҡалғанмындыр. Кисерештәр ҙә яйлап онотола, һүрәнәйә бара бит...\nБер ҡатын килеп сыҡты. Мине бик йәлләнеп ҡараны. Ҡиәфәтем шулай булғандыр инде. Мине үҙҙәренә алып ҡайтырға булғайны ла, аяҡтарым гѳптәй шешкән, атлай алмайым. Был изге йәнле апай улы менән килеп, мине үҙҙәре әтмәләгән носилкаға һалып алып ҡайтты. Ѳс кѳн уларҙа йәшәнем. Аяғымды йүнәлтеп, тамағымды туйҙырып, кеше һыны индереп оҙаттылар, рәхмәт тѳшкѳрҙәре. Илмәштән ары гелән һыу буйлап, аҙаша-аҙаша булһа ла, унда-бында тѳн үткәреп, ауылыма ҡайтып еттем. Илай-илай килеп индем ауылға. Һағыныуҙарым, ҡурҡыуҙарым баштан ашҡайны шул. Инәйем иҫән-имен ҡайтыуыма сикһеҙ ҡыуанды, тик ҡасып ҡайтҡанға ғына бик хафаланды.\nАуыл һәүетемсә генә йәшәй, имеш, тәһә, тип ныҡ аптыраным тәүҙә. Апайҙар геүләтеп ҡап һуға. Мин дә ҡап һуғырға тотондом, һуңғараҡ бесәнгә тѳштѳк. Кѳнѳ-тѳнѳ эшләйбеҙ, илке-һалҡылыҡ юҡ. Хатта бала-саға ла хәүеф барлығын аңлағандай, зарһыҙ ғына эшләй. Ең һыҙғанып бесән эшләп, күңелемде ѳйкәп торған хәүеф-хәтәрҙе бѳтѳнләй тиерлек онотҡайным. Берҙән-бер кѳн беҙгә Мирсаяф исемле ағай килде. Ниңә ҡасып ҡайтыуымды, кемдәр менән булыуымды ентекләп һорашты ла, йәйәүләп 60 саҡрымда ятҡан Инйәргә алып китте. Инәйем мине йәлләп үкһеп илап оҙатты, ауылдаштарым, тиҫтерҙәрем аптырап ҡалды. Был ваҡытта атайым - Ялал Мѳхәмәтйәнов фронтта ине. Аҙаҡтан ишетеүебеҙсә, танкыла китеп барғанда уны немецтар шартлатҡан. Мин ҡайтҡас, атайымдың үлемен белгертеп, “ҡара ҡағыҙ” килгәйне. Был оло ҡайғыны, инәйемдең тѳп йоҡламай илауҙарын бер ҡасан да оноторлоҡ түгел.\nИнйәргә килеп еттек. Был ағай мине ниндәйҙер бүлмәгә килтерҙе лә үҙе сығып китте. Ишек бикле. Ҡурҡа-ҡурҡа шунда яңғыҙым йоҡлап киткәнмен. Тѳнгѳ сәғәт икеләрҙә минең менән тағы бер нисә кешене машинаға тейәп, Белорет колонияһына алып киттеләр. Тѳрмәгә эләгеүемде шунда ғына аңланым.\nМине контораға индерҙеләр һәм 5 йылға хѳкѳм ителеүемде, эштән ҡасып ҡайтҡан ѳсѳн язаның ҡаты булыуын аңлаттылар. Илап-һыҡтап ултырған кѳйѳ таң аттырҙым. Иртәнсәк беҙҙе Хәсән колонияһына алып киттеләр. Беҙ күмәк инек. Ярай ҙа, был колония ауылдан ул ҡәҙәр алыҫ түгел. Инйәр янында ғына бит. Тәүҙә инәйем күрергә килде, унан ҡустым - Йыһанурым килде. Инәйем, бахырҡай, Асыға ауыл Советына барған һәм инәлеп-ялбарып мине ауылға эшкә ҡайтарыуҙарын һораған. Әммә ҡаты бәғерле башлыҡтар рѳхсәт итмәгән, бәлки, юллап йѳрѳргә ялҡауҙары килгәндер. Анауындай һуғыш барғанда, уларға бер ҡыҙ баланың яҙмышы нимә инде, бер уйлаһаң...\nКолонияла аслы-туҡлы йәшәйбеҙ, ирҙәр менән рәттән эшләйбеҙ - ағас ҡырҡабыҙ, ташыйбыҙ. Ике йылда әллә күпме кеше үлемдәрен күрҙем, мәйеттәрҙе - әбей-бабайҙар, ағай-апайҙарҙың кәүҙәләрен Татлы тамағына алып барып күмешеп йѳрѳнѳм. Ауылда мәйет күмешеү түгел, был турала ишетһәм, йѳрәгем ярылыр сиккә еткән бала, эт ҡайышына әйләнеп, йѳрәкте уста тоторға ѳйрәндем. Күҙ алдымдан һаман шул ҡурҡыныстар китмәй, барыһы ла иҫтә... Тѳрмәлә 2 йыл ултырҙым.\nҺуғыш тамам, беҙҙекеләр еңде. Беҙ һѳйѳндѳк тә, кѳйѳндѳк тә. Мин атайым ҡайтмай инде, тип илайым. Әле ѳйгә ҡайтыу-ҡайтмауыбыҙ ҙа бар бит әле.\nҺуғыштың бѳтѳүен ишетеү мәле бигерәк тә әсендергес булды.Тѳрмә начальнигы беҙҙе сафҡа теҙҙе лә: “Һуғыш бѳттѳ!”- тип ҡысҡырҙы. Кѳтѳлмәгән шатлыҡлы хәбәрҙән оло ғына йәштәге ике рус ҡатыны шунда уҡ йығылып йән бирҙе. Тегеләй-былай йүгергеләп ҡаранылар, тик уларҙың йѳрәге ярылып үлгәйне, ҡотҡара алманылар. Йәшерәктәр, беҙ илашабыҙ, зыҡ ҡубабыҙ. Был ике ҡатынды бѳтәбеҙ ҙә йәлләнек.\nКемдеңдер әсәһе йәки яратҡан ѳләсәһе булғандыр улар, улдары, ирҙәре һуғыштан әйләнеп ҡайтҡандыр, әммә ҡатындары, әсәйҙәре тылда һәләк булған. Тылдағыларҙың күргәне фронттағыларҙыҡынан бер ҙә кәм булманы, күп осраҡта ауырыраҡ та булһа булғандыр. Ѳмѳт кешене йәшәтә, тиҙәр. Мин тѳн буйы йоҡлай алмай хыялланып сыҡтым: бына ауылға ҡайтып барам, ѳйгә килеп инәм, инәйем илай-илай мине ҡосаҡлап ала... Юҡ шул, бѳтә хыялдарымды селпәрәмә килтерҙеләр, ҡайтарманылар. “Был ҡыҙ һыу юлын яҡшы белә”, тип, мине сплавҡа, һыу буйлап ағас тѳшѳрѳүгә ҡыуҙылар. Шунда колонияларға сабата, икмәк, һѳт-ҡатыҡ ташыным.\nТыуған кѳнѳмдә ҡайтырға документтарымды бирҙеләр. Эй, ҡыуаныуҙарым, эй, йүгереп йѳрѳп йыйыныуҙарым! Хатта һуғыш бѳтѳүгә лә былай уҡ ҡыуанмаған һымаҡ инем дәһә, тип уйлайым аҙаҡтан. Сѳнки унда атайҙың бер ваҡытта ла ҡайтмаясағы, теге ике мәрйә апайҙарҙың күҙ алдында йығылып үлеүҙәре шатлыҡлы хәбәрҙе кѳйѳккә әйләндергәйне...\nЙѳрәкһеп-тулҡынланып, күҙ йәштәремә быуыла-сәсәй ауылыма - Ғәбдѳгѳмә килеп индем. Ѳйҙѳ күргәс тә үкһеп илай башланым. Инәйемдәр аптырап китте, ҡосаҡлайҙар, кѳн һайын ҡайтыр, тип кѳтѳүҙәрен һѳйләйҙәр. “Нишләп һуғыш бѳткәс тә ҡайтармаҫҡа инде балаларҙы?”-тип кѳйѳп, арҡамдан һѳйә инәйем, ни ҡуйырын, ни алырын белмәй. Ауылдаштарымдың барыһы ла мине күрергә килде. Ул ваҡытта ауыл кешеһе бигерәк тә дуҫ-туған була торғайны. Һәр береһе берәй әйбер, йыуаса тотоп килә. Шунда аҡыллы инәйҙәр, ағайҙар: “Тѳрмәлә кейгән барса кейемдәреңде, документтарыңды утҡа яҡ, улар һиңә нәмәгә кәрәк. Хәтәр хәлде иҫләтеп, йәнеңә тейеп ятмаһындар”, - тинеләр. Мин, иҫәр, тот та барыһын да утҡа яҡ! Алдағы кѳндәрҙә документтарҙың кәрәк булырын уйлай белмәгәнмендер инде. Эй, наҙанлыҡ, тип тә ҡуям хәҙер.\nАуылда ла эш кѳтѳп кенә торған. Бүрәнә ағыҙырға сплавҡа тѳштѳм. 16 йәшемдән ауыр эштә хеҙмәт юлымды башланым һәм ғүмерем буйы эшләнем.\nАллаға шѳкѳр, ил ни күрһә, шуны күрҙем, ябай ауыл кешеләре менән татыу йәшәнем. 86 йәшем тулғанда ла һәйбәт кенә йәшәйем.\n... Ѳләсәйем - хеҙмәт ветераны Сәмсиямал Мѳхәмәтйәнова үҙенең ҡатмарлы һәм әсе яҙмышлы ғүмер юлын бәйнә-бәйнә миңә һѳйләне, ә мин уны “Урал” гәзитен уҡыусыларға һѳйләргә булдым. Һуғыш башҡаса бер ваҡытта ла кешеләрҙе бәхетһеҙ итмәһен, ер йѳҙѳндә бѳтә халыҡ тыныс, татыу йәшәһен, тип теләйем.


Хәбәрҙәр: Телебеҙ бәйәне\nМин – һеҙҙең телегеҙ. Минең ярҙамды файҙаланып, һеҙ башҡалар менән гүзәл хистәрегеҙ, фекерҙәрегеҙ менән бүлешәһегеҙ. Минең ярҙам менән иркә һүҙҙәр әйтәһегеҙ: «Әсәкәйем, мин һине яратам!» Яратҡан аштарғыҙ, татлы еләктәр һәм һутлы емештәр тәмен минең ярҙам менән тояһығыҙ. Һеҙ, бәлки аптырарһығыҙ, тын алыу һәм йотоу мөмкинлеге миңә лә бәйле. «Нисек инде!»-тип аптырар бәғзеләр. Ашыҡмағыҙ, мин барыһын да аңлатып бирәм.\nТелмәр өндәре нисек барлыҡҡа килеүен беләһегеҙме икән? Ә ниндәй процестар менән оҙатылыуын?\nТамаҡтағы тауыш ярылары үпкәнән сыҡҡан һауа ағымын мейенән килгән сигналдарға ярашлы тирбәлергә мәжбүр итә һәм уларҙы һүҙҙәр барлыҡҡа килтереүсе өндәргә әүерелдерә. Билдәле өн барлыҡҡа килһен өсөн, ниндәй йышлыҡта тирбәлергә һәм тартылырға тейешлеге хаҡында тауыш ярыларына команданы мейе бирә. Тауыштың яңғырауыҡлығы үпкәләрҙән һауаның ниндәй көс менән этеп сығарылыуына, ә тауыштың юғарылығы тауыш ярыларының оҙонлоғо һәм тартылыуы менән бәйле. Һәр кеше тауышының тәбиғи тәрәнлеге һәм тембры тамағының, танауының һәм ауыҙының конфигурацияһы һәм дәүмәле менән билдәләнә. Һеҙ әйтергә теләгән һүҙҙәр тауыш тулҡындары рәүешендә ауыҙығыҙҙан сыға, уларҙы башҡа кешеләрҙең ҡолаҡтары тотоп ала һәм ул уларҙың аңына барып етә – һеҙ шулай аралашаһығыҙ.\nҠайһы яҡҡа һәм нисә тапҡыр мин ҡыбырлайым?\nҺеҙ, үҙегеҙгә бирелгән бәрәкәттәр өсөн рәхмәтегеҙҙе белдереп, Аллаһу Тәғәләгә доға ҡылырға уйланығыҙ, әммә телмәр өсөн яуаплы бөтә ағзалар һәм процестар менән үҙегеҙгә идара итеү талап ителә икән, ти. Ҡайһы ағзағыҙ ниндәй функцияны үтәргә тейешлеген һәм уларҙың эҙмә-эҙлелеге ниндәй булырға тейешлеген самалай алырһығыҙмы? «Бөтә маҡтауҙар Аллаһу Тәғәләгә!»-тип әйтер өсөн нисә сәғәт кәрәк булыр ине икән һеҙгә?! Һәммәһен дә бит иҫәпләп сығарырға кәрәк: һүҙҙәр барлыҡҡа килһен өсөн үпкәләрҙән нисә куб сантиметр һауа этеп сығарылырға, тын сығарыуҙың интенсивлығы, аралығы ниндәй булырға тейеш? Тауыш ярылары ниндәй йышлыҡта тирбәлергә, нисек тартылған булырға тейеш? Тамаҡ, тел, ирендәр һәм йомшаҡ аңҡауҙың ниндәй ваҡ мускулдары тартылырға тейеш һәм нисә тапҡыр? Тел ҡайһы яҡҡа һәм нисә тапҡыр ҡыбырларға тейеш? Һауа ауыҙ һәм танау аша нисә тапҡыр, ниндәй йүнәлештә үтергә тейеш? Әгәр ҙә ки Аллаһу Тәғәлә телмәр механизмының бөтә ғәмәлдәрен үҙегеҙгә иҫәпләүҙе һәм программалауҙы йөкмәтһә, был эште үтәүгә тотош көн дә етмәҫ ине, ә асылда телмәр ағзаларына уны хәл итеү өсөн секунд та кәрәкмәй.\nМин, һеҙҙең телегеҙ, йәнә бер ғәҙәттән тыш сифатҡа эйә. Минең өҫтөмдә бер нисә йөҙ нервы епсәһе менән тоташҡан 9 000 тәм имсәһе урынлашҡан. Әйтәйек, һеҙгә ҡыҙыл, һары, йәшел, татлы, әсе, өлгөргән һәм өлгөрмәгән ун алманы тәмләп ҡарарға тәҡдим итһәләр, һеҙ ун төрлө тәмде тоясаҡһығыҙ. Һеҙ быны булдыра алаһығыҙ, сөнки тәм имсәләрҙе төрлө тәмдәрҙе тойорға һәм был мәғлүмәтте үҙәк нервы системаһына тапшырырға һәләтле. Беҙҙе яралтҡан Хаҡ Тәғәләбеҙҙең беҙҙе яратыуын һәм беҙгә сикһеҙ йомарт булыуын йәнә бер тапҡыр раҫлай был. Һеҙгә биргән бәрәкәттәргә рәхмәтле булып, Уны даимән зекер итеү өсөн был бер сәбәп түгелме ни?\nАллаһу Тәғәлә мине кешенең Йәннәт баҡсаларына инеүенең сәбәпсеһе итеп яралтҡан.\nАлебастрмы, әллә шәкәрме?\nӘгәр мин тәмде айыра алмаһам, тормошоғоҙ ниндәй булыр ине? Әйтәйек, алдығыҙҙағы ҡаптарҙа тоҙ, он, кер йыуыу порошогы, гипс, алебастр һәм шәкәр икән, ти. Ҡайҙа нимә икәнлеген асыҡлай алыр инегеҙме? Ҡайһыһы ашарға яраҡлы, ҡайһыһы юҡ икәнлеген асыҡлау өсөн, һеҙгә химик лабораторияға мөрәжәғәт итеүҙән башҡа сара ҡалмаҫ ине.\nМиңә тәм тойоу һәләте биргән Хаҡ Тәғәләбеҙ төрлө составлы тупраҡтан тәме буйынса айырылған төрлө йәшелсәләр, еләк-емештәр һәм башҡа үҫемлектәр үҫтерә. Әгәр кешеләр бер генә төрлө ризыҡ менән туҡланһа, мәҫәлән ер менән туҡланған ямғыр селәүсендәре кеүек, төрлө ризыҡтарҙың тәмен, хуш еҫен тойоуҙан мәхрүм ҡалыр ине. Әгәр үҙегеҙ туҡланған һәр ризыҡтың тәме өсөн Аллаһҡа рәхмәтегеҙҙе белдерергә теләһәгеҙ, быға бер нисә ай кәрәк булыр ине.\nАуыҙ ҡыуышлығындағы тамаҡ юлында мине кесе туғаным – кесе тел урынлашҡан. Ул кескәй генә, ләкин уға мөһим эш йөкмәтелгән: ул булмаһа, ҡапҡан ризығығыҙ менән сәсәп, һеҙ һәләк булыр инегеҙ. Һеҙ ашаған-эскән саҡта, кесе тел тамаҡ төбө менән бергә тын юлдарын ҡаплап тора, ризыҡтың һәм эсемлектең танау ҡыуышлығына китеүенә лә ҡамасаулай.\nСәскәләр хуш еҫеме, әллә йылан ағыуымы?\nАллаһу Тәғәлә мине кешенең Йәннәт баҡсаларына инеүенең сәбәпсеһе итеп яралтҡан. Минең ярҙам менән һеҙ «Бисмилләәһир-рахмәәнир-рахиим! (Мәрхәмәтле һәм Шәфҡәтле Аллаһ исеме менән!)» һүҙҙәрен әйтәһегеҙ, Изге Ҡөрьән аяттарын уҡыйһығыҙ, салауаттар әйтәһегеҙ, намаҙ ваҡытында аяттарҙы һәм доғаларҙы ҡабатлайһығыҙ – шул рәүешле аҙым-аҙым Йәннәт ҡапҡаларына яҡынаяһығыҙ. Ошо изге ғәмәлдәрҙе ҡылғанда, йәмле һүҙҙәр ҡойолған телегеҙ, әйтерһең дә, таждарын асҡан, хуш еҫтәрен тирә-йүнгә бөрккән сәскә. Һутлы емештәрҙе ашап һеҙ ләззәтләнгән кеүек, һүҙҙәрегеҙ ҙә һеҙҙе тыңлаусыларҙың күңеленә хуш килә. Һеҙ күркәм һүҙҙәр һөйләгәндә, кешеләр һеҙгә йылмая, уларҙың һеҙгә ҡарата мөнәсәбәте яҡшыра. Әммә һеҙ мине ғәйбәт таратыу, яла яғыу, яман һүҙҙәр әйтеү өсөн файҙаланһағыҙ, Аллаһ һаҡлаһын, һеҙ Йәһәннәм упҡынына яҡынлашасаҡһығыҙ. Телегеҙ - йылан теленә, ә ауыҙығыҙҙан сыҡҡан һүҙҙәр йылан ағыуына бәрәбәр буласаҡ, һәм барса кеше һеҙҙең менән аралашыуҙан ҡасасаҡ.\nДәүмәлем буйынса бәләкәй булһам да, өҫтөндә ҙур яуаплылыҡ ятҡан уғата мөһим ағза мин, сөнки һеҙҙең Әхирәттәге тормошоғоҙ миңә бәйле.\nТәүге мосолмандарҙың береһе булған Мөғәз бин Джәбәл (раҙыйаллаһу ғәнһү) бер заман Пәйғәмбәребеҙҙән (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) былай тип һорай:\n– Рәсүлуллаһ! Һөйлә әле, Йәннәткә инеү өсөн мин нимә эшләргә тейеш?\nАллаһ Илсеһе (салләллаһу ғәләйһи үә сәлләм) бармағы менән телен тотоп, шулай тигән:\n«Телеңде башҡаларҙы мыҫҡыллауҙан, ғәйбәттән, яманатын һатыуҙан, әҙәпһеҙ һүҙ һөйләүҙән, кешеләрҙе ҡыйырһыта һәм кәмһетә торған хәбәрҙәрҙән һаҡла һәм Йәннәткә инерһең.» (Тирмиҙи, Иман, 8)\nМине тыйып тороу ауыр икәнен үҙем дә беләм. Әммә Аллаһу Тәғәлә, мине барлыҡҡа килтергәндә, һеҙ ярамаған һүҙ ысҡындырмаһын өсөн, мине тышҡы донъянан ҡәлғә диуары ише ике рәт ап-аҡ тештәр артына йәшергән. Ә уларҙы, телдең ни әйтере хаҡында уйланһын өсөн, ныҡлы ҡапҡастар һымаҡ ирендәр менән ҡаплап ҡуйған. Шулай уҡ Хаҡ Тәғәләбеҙ, әйткән һүҙегеҙҙе тәүләй үҙегеҙ ишетһен өсөн, ҡолаҡтарығыҙҙы телегеҙгә яҡын урынлаштырған.


УҠЫТЫУСЫ тигән даны ҡалды\n12 Апрель 2018, 16:42\nПедагогия хеҙмәте ветераны, РСФСР мәктәптәренең атҡаҙанған уҡытыусыһы һәм мәғариф алдынғыһы Ҡорбанғәле Хөсәйен улы Атановтың исеме халыҡҡа, айырыуса мәғариф хеҙ-мәткәрҙәренә яҡшы билдәле.\nҠорбанғәле Хөсәйен улы Атанов 1918 йылдың 20 апрелендә хәҙерге Хәйбулла районы Утарбай ауылында урта хәлле крәҫтиән ғаиләһендә тыуа. Үҙ ауылы мәктәбендә өсөнсө класты тамамлаған. 1928 йылда уларҙың ғаиләһе яңы нигеҙ һалынған Ашҡаҙар ауылына күсә. 1929-1933 йылдарҙа ул Утарбай, Һабыр мәктәптәрендә уҡый. Аҡъяр урта мәктәбенең 9-сы синыфында уҡып йөрөгәнендә, 1937 йылдың декабрендә, бөтә синыф уҡыусыларын, шул иҫәптән Ҡорбанғәле Атановты ла, Хәйбулла һәм Матрай (Йылайыр) райондары мәктәптәренә башланғыс синыфтар уҡытыусылары итеп ебәрәләр. Ҡорбанғәле Атанов хеҙмәт юлын Ҡашҡар башланғыс мәктәбендә башлай. 1938 йылдың декабрендә уны Матрай район халыҡ мәғарифы бүлегенә инспектор итеп күсерәләр. Йәш инспекторҙың ҡарамағында 50-нән ашыу мәктәп була. Булған транспорт – ат, ә инспекторға бөтә мәктәптәргә лә барырға, тикшерергә, күпселеген йәштәр тәшкил иткән уҡытыусыларҙың эшен көйләргә кәрәк. 1940 йылдан 1949 йылға тиклем Ҡорбанғәле Хөсәйен улы район халыҡ мәғарифы бүлеге мөдире вазифаһын башҡара.\nБелемен камиллаштырыу өҫтөндә күп эшләй Ҡ.Х.Атанов. 1939–1941 йылдарҙа Темәс педагогия училищеһында ситтән тороп белем ала, унда А.Б.Сәғитов, Х.В.Ғүмәров, М.З.Ғәлимова кеүек талантлы педагогтарҙың һабаҡтарын үҙләштерә, башланғыс мәктәп уҡытыусыһы дипломына эйә була. 1951 йылда, ситтән тороп уҡып, К.А.Тимирязев исемендәге Башҡорт дәүләт педагогия институтының тел һәм әҙәбиәт факультетын тамамлай. Әйткәндәй, училищены ла, институтты ла ҡыҙыл дипломға тамамлауы уның тырышлығы хаҡында һөйләй.\n1949 йылдың 1 сентя-бренән Ҡ.Х.Атановты Йылайыр районының Юлдыбай урта мәктәбенә директор урынбаҫары итеп тәғәйенләйҙәр. Тиҙҙән директор вазифаһына үрләтәләр. Был вазифала ул 1969 йылға тиклем эшләй. 1983 йылға тиклем башҡорт теле һәм әҙәбиәтенән уҡыта.\nМәктәптәге тыңғыһыҙ эше менән бер рәттән\nауылда һәм районда комсомол, партия, проф-\nсоюз эштәренең уртаһында ҡайнай, 1946 йылдан алып 1957 йылға тиклем уҡытыусылар профсоюзының район комитеты рәйесе була, бер нисә тапҡыр профсоюздарҙың өлкә конференцияһында делегат булып ҡатнаша, лектор, пропагандист эштәрен алып бара. Бер нисә тапҡыр ауыл һәм район Советтары депутаты итеп һайлана.\n1969 йылда Ҡорбанғәле Хөсәйен улы Атанов Баш-ҡортостан уҡытыусылары-ның VII съезына райондан делегат булып бара, Бөтә Рәсәй уҡытыусылары съезында ҡатнаша.\nУҡытыу-тәрбиә эшендә уңыштары һәм күп йыллыҡ хеҙмәте өсөн Ҡорбанғәле Атановҡа 1957 йылда Рәсәйҙең атҡаҙанған уҡытыусыһы тигән маҡтаулы исем бирелә. Ә инде эшләү дәүерендә алған миҙалдары, бихисап Маҡтау грамоталары (улар араһында БАССР һәм РСФСР Юғары Советтары Президиумдарының, Мәғариф министрлыҡтарының грамоталары бар) уның тырыш һәм һөҙөмтәле эшләүен дәлилләй.\nПедагогия хеҙмәте ветераны 2005 йылдың февралендә 87-се йәшендә мәрхүм була.


Ҡатнашыусы:Baxetle/Боробудур — Башҡорт Википедияһы\nБоробудур (индон. BorobudurBorobudur) — махаян буддизм традицияларындағы ғибәҙәтхана комлексы (чанди) менән бәйләнгән Будда баҫҡыстары. Боробудур Индонезияла Ява утрауы Үҙәк Ява провинцияһында Джокьякарта ҡалаһының төньяҡ-көнбайышында, 40 км алыҫлыҡта урынлашҡан. Боробудурҙы Матарам дәүләте Сайлендра династияһы хакимдары 750-580 йылдарҙа төҙөгән. Исеме санскирттан “Вихара Будда Ур” килер сыҡҡан, “тауҙағы Будда ғибәҙәтхәнаһы” тип тәржемә ителә. Борободур һәм Прамбанан — Индонезияла күмәк туризм урындары.\nБоробудур мандала формаһында ҙур баҫҡыс һымаҡ күтәрелгән. Баҫҡыстарҙың фундаменты – 118 метр яҡлы квадрат. Баҫҡыстар һигеҙ ҡатлы: аҫтағы бишәүһе – квадрат һәм өҫтәге өсәүһе – түңәрәк. Мандала формаһы буддизмда йыһанды күҙҙаллау схемаһын күрһәтә ( Абхидхарма ҡар.) Өҫкө ҡатламда үҙәк ҙур баҫҡыс тирәләй 72 бәләкәй баҫҡыстар урынлашҡан. Һәр баҫҡыс ҡыңғырау формаһында. Баҫҡыстар эсендә Будданың 504 статуяһы һәм 1460 дини сюжетлы барельеф бар.\nӘле лә Боробудур ғибәҙәт һәм доға ҡылыу урыны булып тора. Ғибәҙәт ҡылыусылар һәр ҡатламда сәғәт йөрөшө буйынса ете тапҡыр үтәләр. Ышыныуҙарға ярашлы , һәр баҫҡыста Буддаға ҡағылыу, бәхет алып килә, тип һанала.\nВыбор места[үҙгәртергә | вики-тексты үҙгәртергә]\n1940 йылда голланд рәссамы Нивенкамп, Борободур Будданы лотос сәскәһендә ултырған формала эшләнгән, шул сәбәпле комплекс күлдә урынлашырға тейеш, тип фаразлай. 1949 йылда геологтар тапҡан ултырмалар – күлдең төбө булған , тип инерпретациялана. Күл элек булған йәки 1009 йылда Мерапи вулканы атылғандан һуң барлыҡҡа килгән, тигән гипотеза сығарыла. Тик күл баҫҡыс төҙөү өсөн киптелелгәнме йәки был тәбиғәт катастрофаһы булғанмы, шуныһы аңлашылмай.\nАртабанғы тикшеренеүҙәр күлдең XII— XIV быуаттарҙа булыуын күрһәтә, был иһә, ғибәҙәтхананың лотосты символалағанын дәлилләй. .\nТикшеренеүселәр фекеренсә, ҡоролмаларҙы ғибәҙәт ҡылыусылар өсөн ҙур китап итеп ҡарарға мөмкин. Һәр ярусты йола буйынса урап үткән һайын ғибәҙәт ҡылыусылар Будданың тормошо һәм уның тәғлимәт элементтары менән таныша.\nҺәр итеү буйынса саралар тормош ритуал һәм будда тәғлимәте менән таныштырыу, уның ҡылған ярус элементтары менән урап. .\nҠоролмаларҙың тотороҡлоғо өсән, һуңғараҡ Камадхату кимәле ябыла. Будда Кармавибхангга ҡулъяҙмаларына ярашлы, беренсе кимәлдә 160 рельеф панелы урынлашҡан булы. Улар теләк йәки хистәр донъяһын, карма ҡанундарына ярашлы хислелекте үҫтереү һәм күрһәтеү юлдарын һүрәтләй. Тәүге 117 панеле - бер үк һөҙөмтәгә алып килеүсе төрлө эштәрҙе күрһәтә, ә ҡалған 43 панеле -бер үк эффекттың төрлө һөҙөмтәгә алып килеүен күрһәтә. Комплекстың бер нисә панеле көньяҡ-көнсығыш мөйөшөндә ҡалған.\nРупадхату кимәлендә рельефтар Лалитавистара, Джатака-Авадана и Гандавьюханың классик әҫәрҙәрен иллюстрациялай.\nҠайһы бер панелдәр классик хикәйәттәрҙән фольклор формаһында Будданың элекке тормоштарының тарихтарын һөйләй. Был ваҡытта Будда хоҙай, батша, ябай кеше, хатта хайуан - арыҫлан, болан, маймыл, аҡҡош, гөбөргәйел рәүешендә һүрәтләнә. Будданың һәр бер яңы тыуыуында уның киң күллелеге һәм шәфҡәтлеге күрһәтелә. Был тарихтар популяр формала буддизм принциптарын һөйләй.\nАрупадхату ( сфераһыҙ фомаға) тура килгән юғары кимәл, өҫтә өс түңәрәк терраса рәүешендә күрһәтелгән. Бында рельеф та йәки плата ла юҡ, төҙөлөш ваҡытында баҫҡыс эсендә йәки уйымда натураль ҙурлығында Будданың статуялары урынлаштырыла. Уларҙың бик күптәре һаҡланмаған йәки емерелгән.\nБорободур йөҙ йылдар буйы вулкан көлө һәм джунглиҙар менән ҡапланған ята. Ни өсөн был уникаль монументтың онотолоп ҡалдырылыуы әлегә асыҡ түгел. XX быуат уртаһында, халыҡ Мерапи вулкан атылыуы алып килгән бәхетһеҙлектән һуң үҙе йәшәгән ерҙәрен ташлап китергә һәм башҡа урын эҙләргә мәжбүр була, тип фаразлайҙар. Әммә күп кенә ғалимдар фекеренсә, 1006 йылда вулкан атыла , ә ява цивилизацияһының үҙәге 928 йылда уҡ Брантас үҙәненә күсә. Шулай булғас, халыҡтың ни өсөн Боробудурҙы ҡалдырып китеүҙәре йомаҡ булып ҡала.\nXVIII быуатта өҫкө терраса өлөшләтә генә күренә. Голландия колонияһы экспедицияһы башҡа монументтар таба, әммә Боробудура тураһында телгә алынмай. Тик 1814 йылда губернатор-лейтенант Стэмфорд Раффлз инглиз-голланд һуғышында утрауҙы окупациялағанда, момумент таба. Ул Семарангҡа килгәс, уға бик күп һырланған таштарҙан торған ҡалҡыулыҡ табылыуы тураһында хәбәр итәләр. Голланд Корнелиус экспедиция ойоштора, ул 200 кешенән отряд йыйып, ай ярым от монументты таҙарта. 1817 һәм 1822 йылдарҙа башҡалар уның эшен дауам итә. 1835 йылдан монументтың үрге өлөшөндә таҙартыла һәм бөтә комплексты яҡшы күрергә мөмкин була. Рәссам Вильзен 1849—1853 йылдарҙа рельефтарҙы һүрәткә төшөрөү буйынса эш үткәрә. Уның эштәре Лейдендағы Антик Музейға эләгә. 1873 йылда комплекс фотоға төшөрөлә. Ул ваҡытта комплекс төҙөлөшө асыҡ күренмәй, һәм 1882 йылда мәҙәниәт инспекторы ҡомартҡыны бөтөнләй һүтеп музейҙа урынлаштырырға тәҡдим итә.\nШул уҡ ваҡытта сувенир һатыусылар рельефтарҙы, скульптураларҙы, орнаменттарҙы бик күпләп урлай. 1886 йылда Сиам батшаһы, губернаторға килгән ваҡытында һигеҙ егем үгеҙгә тултырылған статуялар, орнамент элеметттары һәм берҙән-бер һаҡланып ҡалған ғибәҙәтхана һаҡсыһын алып китә.\n1907—1911 йылдарҙа Теодор ван Эрп беренсе тапҡыр капитал реставрациялау үткәрә. 1900 йылдан йәш офицер Магелландағы Боробудур Комиссияһына инә. Реставрация ҙур уңышҡа өлгәшә һәм комплекс тантаналы мөһабәт күренеш ала.\nБюджетттың сикләнгән булыу сәбәпле, тәүҙә дренажды яҡшыртыу һәм дөйөм ҡоролманы тергеҙеү буйынса эштәр алып барыла. Оҙайлы реставрация эштәре өсөн күп өҫтәтәмә эштәр талап ителә. Бынан тыш, Боробудур ҡалҡыулыҡта төҙөлгән, шуға һәйкәлдең тупрағы йыуҙырлыуҙан, уйылыуҙан, коррозиянан һәм джунгли үҫемлектәре зыянынан һаҡлау эштәре үткәреү кәрәк була.\nБыл мәсьәләне хәл итеүҙә берҙән-бер ҡарар булып, ҡоролманы бөтөнләй һүтеп, ҡалҡыулыҡты нығытыу, һәм тулы раставрация үткәреү. Был ҙур эш 1973—1984 йылдарҙа ЮНЕСКО эгодоһы аҫтында башҡарыла. Реставрация проектын эшләүҙә индонезия археологы Бохари М ҡатнаша. Хәҙер Борободур комплексы Бөтә донъя мираҫ объекттары иҫәбенә инә.\n2006 йылдың 27 майында Үҙәк Яваның көняғында үткән ер тетрәүе Джокьякарта ҡалаһы тирә - яғында ауыр емерелеклектәргә алып килә. Ләкин Боробудур комплексы, эпиүҙәктән алыҫыраҡ булғанлыҡтан, әллә ни зыян күрмәй.\n[[Категория:Алфавит буйынса Бөтә донъя мираҫы]]\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡатнашыусы:Baxetle/Боробудур&oldid=763302 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 14:30 27 ноябрь 2017 үҙгәртелгән.


Миңле Буранғол (хикәйә)\nҒүмер буйы заводта инженер булып эшләгән Буранғолдың пенсияға сығыр алдынан ғына ҡулындағы миңе үҙен белгертә башланы. Бер эштән дә тартынып тормаған ир башта быға иғтибар итмәҫкә тырышты.\nДөрөҫөн әйткәндә, ҡулындағы таптың барлығын да онотҡайны. Беләгенә тыш яҡлап ятҡан йомарланған йоҙроҡто хәтерләткән был көрән тамға үҙен белә-белгәндән бирле бар һәм һис ҡасан борсоғаны юҡ. Миңме – миң: ҡысытмай ҙа, һыҙламай ҙа, йыл миҙгелдәренең үҙгәреше лә тәьҫир итмәй. Итмәй ине...\nБер көндө Буранғол йоҡонан уянып, миңенең төҫө үҙгәреүенә иғтибар итте. Эшенән һуңлатып ҡына ҡайтҡайны, бәлки, күҙҙәр арығандыр, шулай күренәлер, тип уйлап та өлгөрмәне, йыуыныу бүлмәһенә килеп ингән ҡатыны ҡысҡырып ебәрҙе.\n– Атаҡ-атаҡ ! Был нимә тағы? Кислотаға бешеп ҡайттыңмы әллә?\n– Юҡсы, – тиеүҙән башҡа бер ни ҡалманы. – Иртәнән кеше ҡулын тикшергәнсе, эшең менән бул, – тип өҫтәп ҡуйҙы. Әммә эсендә ниндәйҙер шомло тойғо яралғандай итте: берәй насар сир булып ҡуймаһын тағы.\nКөн артынан көндәр үтә торҙо, тик ҡулдағы миң торған һайын ҡыҙарғандан-ҡыҙарҙы. Ә бер көндө хатта унан ҡан килеп сыҡты. Инде ҡасандан бирле, бар балнисҡа, тип тылҡыған ҡатыны алтмышты ҡыуам тип торманы, иларға керешеп киттесе:\n– Ғүмер буйы һин үҙеңде генә уйланың... Гел һинеңсә йәшәнек. Хәҙер инде балаларҙы башлы-күҙле иткәс, мине ташлап китергә йыйындыңмы?..\nТик Буранғол ғына нишләргә белмәне. Ул үҙен, әйтерһең, уйлауҙан, һөйләшеүҙән мәхрүм ителгән кеше кеүек тотто. Ярар, балнисҡа барҙы ла ти, унда нимә тип әйтһендәр инде? Хәҙер бит донъя тулған һатып алынған дипломлы белгестәр менән. Ундай юл менән һатыусы булып эшләргә була, ә бына ни йөрәктәре менән кеше һаулығы һағына баҫалар икән, тип әсенгәне бар Буранғолдоң.\n– Берәй үлән төнәтмәһе юҡмы шунда? – тине ул, ҡулдарын һелтәп, оҙон-оҙаҡ ниҙер һөйләгән ҡатыны тынып ҡалғанын шәйләгәс.\n– Шуны әйтәм дә һуң, Буранғол. Һис булмаһа, тоҙ күленән алып ҡайтҡан һыу менән сайҡап ҡарайһыңмы әллә? Зыяны теймәҫ ине әле...\nҠатыны балкондан алып ингән һыу менән миңен ниңә сайҡаған көнгә төштө ир: ҡулы әле ҡысытты, әле әрнеп һыҙланы, ә ҡыҙыл тап хатта шешкән һымаҡ тойолдо уға. Был көндө Гөлбикә уның күҙенә салынмаҫҡа тырышты. Ул, ваҡытты бушҡа әрәм итмәйем әле, тип, мәсеткә сығып йүгерҙе. Тереһыу тапҡан кешеләй ҡайтып ингән ҡатынын күргәс, башта Буранғол ҡыуанғайны, сәбәләнеүсән булһа ла, хәстәрлекле икәнен яҡшы белә ул уның. Тик өшкөрөлгөн тоҙ алып ҡайттым, тигәнен ишетеп, ныҡ йәне көйгәндә әйтелә торған һүҙен ыскындырмай булдыра алманы: сепрәк баш! Бер тапҡыр тоҙло нәмә менән булышты бит инде, нимә тип алып ҡайтты икән инде уны?\n– Муллаға бөтәһен дә һөйләп бирҙем, ул шулай кәрәк, тине. Һиңә ярҙам итәйем тип йөрөгән баш, ә һин ҡысҡырынаһың, – ҡатын, өҙгәләнеп, иренә ҡараны. Һуҡранғанды бөтөнләй яратмай Буранғол. Тамам йәне көйөп, тышҡа сығып китте.\nБәй, бәй, был ни хәл? Һис ҡамасауламаған, хатта барлығы ла беленмәгән миңдең әле килеп көндән-көн боҙолоуы ғәжәпләндерҙе генә түгел, тамам хафаға һалды уны. Былай булмай, берәй сара күрергә кәрәк. Ғүмергә балнис юлында йөрөмәгән, ауырыу-һыҙлауҙың ни икәнен дә белмәгән кешене был хәл тамам көрсөккә терәне. Миңе көндән-көн боҙола, бер ниндәй төнәтмә лә, май-крем да ярҙам итмәй. Иртәгә заводтың табибына күренергә кәрәк булыр, моғайын. Өлкән йәштәге ҡатын ул, дөрөҫ кәңәш бирә белер әле, тигән ҡарарға килде.\nТабибәнән башы түбән эйелеп килеп сыҡты Буранғол: тиҙ арала район поликлиникаһына мөрәжәт итергә ҡушып, йүнәлтмә бирҙеләр. Яман шешкә әйләнеп ҡуймаһын, тип ҡурҡытты бит әле табиптың эргәһендә ултырған шәфҡәт туташы. Бына һиңә – мә! Ауыртмаған башҡа тимер таяҡ, тигәндәре ошомо икән? Былай нәҫелдәрендә ундай-бындай сир менән яфаланғандар юҡ-юҡлыҡҡа, әммә ғүмер буйы заводта эшләүен иҫәпкә алғанда, кем белә, етмәһә, һуңғы йылдарҙа, экология, тип саң ҡағалар... Ҡуй инде. Нимә генә булып бөтөр икән? Бәлки, әлегә хафаланырлыҡ урын да юҡтыр. Ана бит тәжрибәле табип Асия Фәнүз ҡыҙы үҙен бик тыныс тотто, етмәһә, район поликлиникаһына күренгәндән һуң яңынан үҙенә килеп китеүен һораны. Теләһә ниндәй сәбәп табып, үҙен йыуатырға тырышыуын аңлай ине Буранғол. Ярар, ни булһа ла булыр, Хоҙай ҡушмаған эш булмаҫ, тип йүнәлтмәләрен тотоп ҡайтып китте.\nӨйҙә дүрт күҙ менән көтөп торған ҡатыны подъезға уҡ ҡаршы сыҡҡан.\n– Йә, нимә тип әйттеләр? Дауаханаға ятырға ҡушманылармы? Ҡушҡандарҙыр инде ул? Бынау хәтлем хәлгә аптырап ҡалғандарҙыр әле?\nҠатыны һорау биреп, яуабын да үҙе табырға тырышҡандай тотто үҙен. Фатирға килеп инмәйенсә Буранғол бер ни өндәшмәне. Ир йүнәлтмәләрен күрһәткәс, Гөлбикә өҙмәне лә ҡуйманы, әйҙә, хәҙер үк барайыҡ, бындайында сират ҙур булһа, түләүләһенә инәйек, бәлки, ваҡытты һуҙырға ярамайҙыр, тине ул. Һуңғы һүҙҙе ишеткәс, Буранғол уйға ҡалды. Ысынлап, бәлки, оҙон-оҙаҡҡа һуҙырға ярамайҙыр. Донъя хәлен кем белә, ана, күрше цехта бер ир эсем яна, эсем яна, тип йөрөгән, әммә табиптарға күренмәгән. Тамам ауыр хәлдә дауаханаға илткәндә эш үткән булған: ашҡаҙанында яман шеш тапҡандар. Меҫкенең ярты йыл эсендә ер ҡуйынына инеп ятты. Буранғолдың ҡатыны үҙен бик тәүәккәл тотто. Улар көрһөнә-көрһөнә поликлиникаға барып ингәндә, һыу буйы сиратта кем кемдең артынан булыуы хаҡында ҡыҙыу бәхәс бара ине. Көтөп торманылар. Ә инде түләүлеһендә күңелде тынысландырырлыҡ хәбәр әйтмәнеләр: әле еүешләнеп, әле ҡанһырап торған миң берәүгә лә оҡшап етмәне генә түгел, киреһенсә, тиҙ арала онкология үҙәгенә мөрәжәғәт итергә ҡуштылар.\nҠатын эштең етди төҫ алыуын күреп, ирен тынысландырырға булып китте. Уй, Аллам, эй, яратмай уның ошо холҡон Буранғол: табылған бит бер ҡайғы уртаҡлашыусы. Берәй көтөлмәгән хәлгә тарыһаң, Гөлбикәне генә саҡыр инде: хәҙер анализ да бирә, кешеһен дә таба, барыһын көйләй, бөтәһен тынысландыра башлай.\nОнкология үҙәге... Был һүҙбәйләнеш улар өсөн аяҙ көндө йәшен һуҡҡан һымаҡ яңғыраны. Буранғолдо тереләй ерләп ҡуйҙылармы ни! Унда берәүҙәр мөрәжәғәт иткән, икенселәр дауаханаһында ята, өсөнсөгә операция эшләгәндәр һәм башҡаларҙы ишеткәне бар барлығын. Тик үҙенә ҡағылмағас... Унда теләһә кемде ебәреүҙәре ихтимал, тик уны түгел кеүек ине. Хәйер, ғөмүмән, ул хаҡта уйлап ҡарағаны булдымы икән? Астың хәлен туҡ белмәй, тигәндәй, күршеһе яман шештән вафат булды, ә Буранғол уның ни сәбәпле, нисек ул хәлгә тарыуын белешеп тә торманы. Төбөнә тоҙ ҡоймайым тиһә лә, ҡайғыларын уртаҡлашып, аҡса биреүен бирҙеләр, ә бына ҡатыны, балалары менән һөйләшеп ултырырға ваҡыт тапманы... Тапманы, тип, ваҡыт тапты ул, нисектер төпсөнгән кеше һымаҡ күренергә теләмәне. Үҙеңдең өҫтөңә бәлә ишелмәйенсә, кеше хәлен аңлайһыңмы ни инде!..\nБашта Буранғол эшенән һорап китеп, өйөндә үҙен онкоүҙәккә әҙерләне. Иртән тороп, Малаховтың үҙәк каналдарҙың береһендә барған һаулыҡ тураһындағы тапшырыуҙарын ҡараны, тире ауырыуҙары хаҡында белешмәләргә күҙ һалды, әммә береһендә лә миңдәрҙе ентекле өйрәнгән мәҡәлә тапманы. Һүҙ ыңғайында ғына фекер әйтелә, тик ауырыуға тәғәйен анализ биреү юҡ. Әҙерлек өсөн был ваҡыт ҡына уға етмәй булып сыҡты. Етмәһә, Асия Фәнүз ҡыҙы көн дә тиерлек шылтыратып, «хәл» һорашып тора. Буранғол больничный алды. Әммә оҙайтырға барған һайын яраһына тоҙ һалып ҡайтарҙылар. Ошо рәүешле йөрөй торғас, сираттағы отпуск көндәре лә үтеп китте. Ә миң әллә ниндәй зәңгәрһыу төҫтәргә инеп, шешкәндән шеште. Мин үлергә әҙер, тигәнгә тиң күрҙе онкоүҙәккә барырға риза булыуын Буранғол. Әммә нишләмәк кәрәк... Етмәһә, Гөлбикәһенең күҙенән йәш китмәне. Ярар, ни булһа ла булды, тип, дауаханаға юлланды улар.\nБәй, бында ла һыу буйы сират икән дә баһа! Был хәтлем халыҡ ҡайҙан йыйылған һуң, тип һорап та өлгәрмәне ҡатыны, шунда уҡ яуабы ла ишетелде: бөтә республиканан, күрше төбәктәрҙән инде. Бөгөн табипҡа эләкмәйәсәктәре көн кеүек асыҡ ине. Бер яҡтан, Буранғол быға ҡыуанып та ҡуйҙы, бында аяҡ баҫыуҙы «үҙләштерергә» ваҡыт кәрәк әле. Ҡатыны ул арала төрлө таныштарына шылтыратты, үҙҙәренә кәрәклекте белдермәй генә ярҙам һораны. Хәйер, июнь башында кемде тота алаһың инде: күпселек халыҡ ялда, баҡсала... Сиратты көтөргә тура килде.\nУның ҡарауы, Буранғол бында бик күп яңылыҡ ишетте. Баҡтиһәң, Рәсәй халҡының 37 проценты яман шештән үлә икән! Әлбиттә, араларында ирҙәр күберәк. Миңдәр тураһында күпме генә һорашып ҡарамаһын, сираты етеп килгән бик мәғлүмәтле йыуан ҡатын да кәрәкле генә һүҙ әйтә алманы, һуңғы һөйләмен бөтөнләй теленән сығармаһа ла була ине: «Беҙҙең күршенең ҡыҙыл миңенә ошонда операция эшләгәйнеләр, бер ай ҙа торманы, меҫкенең. Миңдәрҙе киҫергә ярамай ҙа инде». Тынысландырҙы... Бына һиңә диагноз! Гөлбикәһенең был ҡатынға йәне көйҙө, саҡ талашып китмәнеләр.\nБиопсия, анализдар, рентген барыһы ла Буранғолдоң файҙаһына түгел ине. Табиптар уның миңен күреп, тамам аптырашҡа ҡалды. Хатта иң тәжрибәлеһе лә нимә тип әйтергә, ниндәй диагноз ҡуйырға белмәне. Бөтәһе лә бер фекергә килде: миң тотош организмға зыян килтереүе ихтимал, шуға күрә мөмкин тиклем тиҙ арала унан арынырға кәрәк. Берәүҙәр – лазер, икенселәр химия ысулы, өсөнсөләр тәнгә таралмаҫ борон, бәлки, ҡулды киҫеү кәрәктер, тигән тәҡдим дә индерҙе. Тик бер өлкән йәштәге табип ҡына барыһына ла ҡаршы сыҡты: ҙурыраҡ ҡалаларҙағы клиникаларға барырға кәрәк, уларҙа медицина ҡорамалдары алдынғыраҡ технологияларға нигеҙләнгән, бәлки, аллергия ғыналыр, тине ул һүҙен тамамлап.\nУл арала Гөлбикә реклама гәзитенән бер иғлан табып, шунда барып киләйекме әллә, тине иренә. Аптыраған өйрәк күлгә арты менән сума, тигәндәй, нишләргә белмәгән Буранғол теләр-теләмәҫ кенә ризалашҡандай итте. Ә үҙенең имсе-томсо юлында һис йөрөгөһө килмәй. Хәҙер күптәр үҙен халыҡ табибы тип иғлан итеп, аҡса һуҡҡанын яҡшы белә ул, әммә нимәлер эшләргә кәрәк ине. Ярар, күңеле ятмаһа, сығыр ҙа китер. Етмәһә, ҡатыны әйтеүенә ҡарағанда, уларҙың заводының бухгалтеры улының бүҫерен шул марый Амалияла дауалатып алған икән. Уныһын ҡайҙан ишеттең, тип торманы Буранғол. Бәлки, бухгалтер ҡатын үҙе тәҡдим итеп шылтыратҡандыр әле, сөнки заводта бөтәһе булмаһа ла, күптәр Ҡаранаевтарҙың ниндәй бәләгә тарыуын беләлер. Буранғол бындай һығымтаға һуңғы арала хәл белешеүҙәр йышайып киткәндән һуң килде.\nИмсе ҡатын оҙон-оҙаҡ һөйләп баш ҡатырып торманы, бары тик быуын-быуындан килгән сир булыуын һәм тиҙ арала һис көтөлмәгән һөҙөмтә биреүен генә әйтте. Улай булмаһын өсөн нимә эшләргә тейеш икән инде Буранғол? Һеҙгә бер нимә лә ярҙам итә алмаясаҡ, был һеҙҙең күрәсәк, тыуған яғығыҙға ҡайтығыҙ, бәлки, файҙаһы булыр, тине ул оҙатҡанда. Бына, исмаһам, ҡыуандырҙы! Юл буйына ҡатыны менән һөйләшмәй ҡайтты Буранғол. Ул тәҡдим итә тип, нишләп имсегә китеп барҙы икән? Артыҡ хәбәр эсте бошора, тигәндәй, теләһә кемде тыңлап йөрөргә берәй малай-шалайҙыр шул ул! Ҡатынының да ихлас ярҙам итергә тороуын аңлай, әммә теләһә ниндәй эсте бошорорлоҡ һүҙҙәргә әҙер булмай сыҡты уның күңел торошо.\nҠарт табиптың кәңәшен тотоп, инде белгертмәйем тигән балаларына ла хәбәр итеп, Ҡаранаевтар Екатеринбургҡа юлланды. Ҡыҙҙарының бергә уҡыған әхирәте ошо ҡаланан ине, табиптарға күренергә ярҙам итер әле, тип өмөт итте ир менән ҡатын. Тик ни тиклем генә тырышһалар ҙа, бында килеүҙәренә алты көн тигәндә генә ҡабул иттеләр Буранғолды. Ул арала миң бөтөнләй эренләп, еҫләнеп китте. Профессор бик итәғәтле кеше булып сыҡты: «Ваҡытты һуҙып тормағыҙ, Мәскәүгә йәки Питерға барығыҙ, беҙҙә берәү ҙә дөрөҫ диагноз ҡуя алмаҫ, баш ҡалаларҙа аппаратура көслөрәк, әгәр теләһәгеҙ, таныш табиптарҙың телефонын да бирә алам, ғәфү итегеҙ, башҡаса бер нисек тә ярҙам итә алмайым, шуныһы көн кеүек асыҡ – миңдән арынырға кәрәк», – тине ул.\nМиңдән арынырға кәрәк, тигәненә тамам аптыраны Буранғол. Әсәһе, киреһенсә, бала саҡтан миңгә ҡағылырға ярамай, ул Хоҙай билдәһе, ти торғайны. Бына һиңә аптыраш! Туҡтале, туҡта! Һуң уларҙың нәҫелендә бындай миңлеләр бар ҙа инде, улар нисек йәшәп ята икән? Ошо мәлдә Буранғол ике-өс кенә түгел, хатта бер туғандары менән күптән күрешкәне, һөйләшкәне юҡлығын иҫенә төшөрҙө. Оят булһа ла бөгөн үк апаһына шылтыратып, хәлен белергә кәрәк. Яҙ көнө төшөнә лә ингәйне әле.\nОҙаҡ һөйләштеләр апаһы менән. Күберәге өлкән кеше гөрөлдәне. Баҡтиһәң, операциялар үткәргән икән. Мин дә ауырып торам, тип әйтергә теле әйләнмәне Буранғолдоң. Бары тик, апай, теге миңең нисек, тип һорай алды. Нисек булһын, ҡасан юғалғанын да белмәй ҡалдым мин уның, тине. Минеке әллә нишләп һыҙлап торған кеүек әле, тигән булды Буранғол. Ана, ауылға ҡайт та шишмә һыуы менән сайҡа, бер ни ҡалмаҫ, тип көлгән булды апаһы. Бәлки, ысынлап та, тыуған яғына ҡайтып урарғалыр, күптән ата-әсәһенең ҡәберенә лә зыярат ҡылғаны юҡ. Буранғолды уйҙарынан ҡатынының: «Баҡсаны һатып алыусы таптым, ике көндән Мәскәүгә юлланырбыҙ», – тигән хәбәре бүлдерҙе. Гөлбикәһе, әйтерһең, тап ошо хәл өсөн йәшәгән, тамам асылып китте: ул табиптар эҙләй, баҡса һата, билеттарға заказ бирә... Буранғол ғына үҙ йәненә урын тапманы. Нимә булды һуң был ҡулдағы тап менән?\nМәскәүҙә лә, Питерҙа ла бер үк хәбәр яңғыраны: тиҙ арала ҡулды киҫергә кәрәк, сөнки был миң организмды зарарлай. Һирәк осрай торған сиргә диагноз ҡуйыусы ла табылған: родогор. «Минең практикамда һеҙ өсөнсө кеше, – тине академик Зеленович, – тәүге икәүһе Ҡаф тауы яғынан килгәйне. Береһе уҙған быуаттың туҡһанынсы йылдар уртаһында, икенсеһе теүәл туғыҙ йыл үткәс мөрәжәғәт итте. Шул уҡ хәл. Тап һеҙҙең кеүек бәләгә тарығандар. Тауҙа, тау буйында йәшәгән халыҡтарҙа ғына була был сир. Шуға ауырыуҙың атамаһы ла «родогор». Миңдән ҡотолорға кәрәк, ул организмды зарарлай. Минеңсә, уны яндырыу (прижигание) мөһим, сөнки ҡулды киҫеү мәсьәләне ыңғай хәл итергә ярҙамлашыр, тип өмөт итеп булмай. Ҡулдағы был тап шуның менән ҡурҡыныс – уның тотош организмға таралыуы бар. Ә был инде, үҙ сиратында, фажиғәгә алып килә. Тәндең өлөштәрен юғалтмайынса ла миңдән ҡотолорға мөмкин бит, иптәш Белявский», – тине ул ассистентына ҡарап, ҡеүәтләү көткәндәй. Ҡаф тауҙан килеүселәрҙең яҙмышы менән ҡыҙыҡһынғас, Буранғолдоң кикереге шәлпәйеп төшә яҙҙы. Тәүгеһе миңен яндырған ваҡытта уҡ яҡты донъя менән хушлашҡан, икенсеһе тәүгеһенең хәле нимә менән тамамланғанын белгәс, ҡанһыраған миңе менән кире ҡайтып киткән. Хәҙер технологиялар үҫеште, һеҙгә уңыш йылмайыр, тип уйлайбыҙ, тиһәләр ҙә, Буранғол миңен яндырыуға риза булманы. Унан бигерәк ҡатыны ҡаршы сыҡты.\nӨфөгә ҡайтып төшөүен төштөләр, әммә бында ла уларҙы билдәһеҙлек көтә ине. Нимә эшләргә белмәй ултырғанда, улдары шылтыратты. Баҡтиһәң, Австрия клиникаларының береһендә тап миңдәрҙе, сөйәлдәрҙе өйрәнеүсе ғалим бар икән, ул атаһына шунда мөрәжәғәт итеп ҡарарға кәңәш итте. Тик үҙ ғүмерендә сит илгә сығыу түгел, ул хаҡта уйлап та ҡарамаған Буранғол бер ни тиклем баҙап ҡалды. Хатта Гөлбикә лә ҡаушаңҡыраған төҫлө булды. Улар нимә әйтһен инде, бында, үҙ илендә, үҙ ереңдә диагноз ҡуя алмағанды... Тик Сурағол ныҡышмалы булып сыҡты. Үҙ ғүмерҙәрендә балалары иңенә бәләләрен һалмаған, һәр мәсьәләне үҙ-ара кәңәшләшеп хәл итеп өйрәнгән Буранғол менән Гөлбикә улдарының тәҡдименә башта ғәжәпләнде. Күңелдәре лә тулып китте...\n– Атай, иҫләйһеңме, техникумда уҡығанда осрашыуға немец студенттары килгәйне. Береһен мин үҙебеҙгә ҡунаҡҡа алып ҡайтҡайным. Ике йыл элек шул егетте интернеттағы социаль селтәр аша табып алғайным. Уға һинең сирең тураһында әйтһәм, Европа дауаханаларында мөмкинлектәр ҙурыраҡ, тип, бер клиниканың адресын бирҙе. Тик ҡабул итеү, дауалау ҡиммәт – илле мең доллар. Баҡсағыҙҙы, фатирҙы һатып булһа ла барырға тырышырға кәрәк, ҡулымдан килгәнсә мин дә ярҙам итермен, донъяла иң ҡәҙерлеһе – ғүмер! – тине ул. Тик Сурағол баҡса аҡсалары ярты йыл эсендә ил буйлап таралып бөткәнен белмәй ине шул. Улының хәстәрлекле мөнәсәбәтенән эсенә йылы йүгерҙе Буранғолдоң. Тышҡа күҙ һалды. Бәй, тамсы тама түгелме? Улар ҡатыны менән әле бер, әле икенсе табипҡа яҙылған, йөрөгән арала көҙ, ҡыш үтеп, яҙ етеп килә лабаһа. Ҡубырға әҙерләнгән ҡутыр шикелле ҡатҡан миңе һаман һыҙлай ине әле, әммә ул кәмемәне лә, ҙурайманы ла, әйтерһең, хужаһы менән бергә ваҡиғалар ағышын күҙәтте.\nҠайҙан тапһын инде ябай инженер, етмәһә, пенсияға китергә йөрөгән ҡарт белгес ундай аҡсаны? Тик улы аптырап тормаған, интернет селтәренә ярҙам һорап мөрәжәғәт иткән. Атаһының иҫәбенә бына аҡсалар яуа башламаһынмы! Кем – ун, икенсе берәү – илле, өсөнсөләр мең һум һалып булһа да, тотош Башҡортостан, күрше төбәктәрҙә йәшәүселәр ҙә ҡушылғас, йәйгә тиклем йыйҙы улар кәрәкле аҡсаны. Бына инде Австрияға юлланыр көн дә килеп етте. Бармаҫҡамы икән әллә, тип тә уйлағайны Буранғол. Анау хәтлем кешене борсоп, уйға һалып, үҙенсә итеп әйткәндә, кеше көлдөрөп йөрөгөһө килмәгәйне, әммә миңе лә ҡыҙыҡ итеп тота бит: әле һыҙлауҙан туҡтай, инде әжәлем шунандыр, күнәйем, тиһә, йөрәгенә төшөп һыҙлай, ҡан тама башлай. Ә бер көндө, тынысланайым, тип балыҡ тоторға сыҡҡанда, бер ҡарт менән танышып, күңеле лә күтәрелеп ҡайтҡандай итте. Уның ҡатынының бауырына сит илдә операция эшләгәндәр икән. Бик уңышлы үтте, әле һин дә мин донъя көтәбеҙ, тине бабай. Бына бит – Хоҙайҙың ҡөҙрәте киң, кем белә, бәлки, Буранғолға ла уңыш йылмайыр...\nЯҡшы ҡаршыланылар сит илдә. Башта бер табип ҡараны, ғәжәпләнеүе йөҙөнә сыҡҡайны. Үҙ телендә кемдәр менәндер һөйләшеп алды, икенсе көнгә табиптар һаны өсәүгә етһә, өсөнсө көнгә тотош взвод булды, тиергә мөмкин ине. Тәржемәсенең һөйләгәндәрен тыңлап, Буранғол тамам йығылып китә яҙҙы.\n– Һеҙ сирле түгел, һеҙ бик үҙенсәлекле ҡанлы кеше. Ундайҙар Рәсәйҙә күпме икән? Миңегеҙгә бөтөнләй ҡағылырға ярамай. Ул Хоҙай бүләге, генетик тамға! Ер шарындағы айырым ҡәүем вәкилдәрендә генә була был миң. Уны һаҡларға кәрәк. Хәҙерге көндө медицина бик алға китте, шуға күрә кешеләрҙең физиологияһы ғына түгел, рухиәте лә тәрән өйрәнелә. Әйткәндәй, боронғо замандарҙа ла шулай булған, әммә кешелек үҙенең үҫеш этабында был һәләтен юғалтҡан. Бөгөн рухи медицина яңынан тергеҙелә. Һеҙ Ер шарының уникаль кешеһе, ер йөҙөндә рухи таҙалыҡты һаҡлаусыларҙың береһе. Әлеге мәлдә рухиәтегеҙ ҙур зыян күргән, шуға күрә миң ҡанай башлаған. Һеҙгә Ватанығыҙға ҡайтып, Ер кендегенә барырға кәрәк, иң ҙур тауығыҙға менегеҙ, иң таҙа шишмәнән һыу эсегеҙ, иң ҙур күлдә һыу инегеҙ, иң тар тарлауыҡтан үтегеҙ, иң саф урманға инегеҙ, иң тигеҙ далала таң ҡаршылағыҙ – ауырыуығыҙҙан бер ни ҙә ҡалмаҫ! Тик шуныһын онотмағыҙ: алған кисерештәрегеҙ хаҡында иң бәләкәй туғанығыҙға һөйләргә, ә иң ҡарт туғанығыҙҙың хәлен белергә онотмағыҙ! Клиника һеҙҙән аҡса алмай, ошо сумманы туған ерегеҙҙә изге урындарҙы һаҡлауға тотоноғоҙ! Насип итеп, беҙгә лә уларҙы күрергә яҙһын! Сәләмәтлек теләйбеҙ һеҙгә!\nБуранғол табиптар янынан башы әйләнеп килеп сыҡты. Гөлбикәһе уның күҙенә ҡарап, илап ебәрҙе.\n– Нимә булған? Хәлең шул тиклем насармы ни? Нишләп өндәшмәйһең?\n– Гөлбикә, әле йәшәйбеҙ икән! Һинең кеүек ут бөрсәһе ҡатыны булған кеше ауырый тиме ни! – тине ир ҡатынын ҡосаҡлап, һәм миңе ҡанай башлағандан алып йыйылып йөрөгән йәштәренә ирек бирҙе.\nҠатыны уның һүҙҙәренә ышанырға ла, ышанмаҫҡа ла белмәне, әммә аҡсаларын кире килтереп тотторғас, аптырашҡа ҡалды. «Ә ниңә Рәсәйҙә тик ҡулды ҡырҡыу, йә миңде яндырыу хаҡында һөйләнеләр икән, ә, Буранғол?» тигән булды ул самолетҡа ултырғанда. «Белмәйем, аңламайым», тиһә лә, уныһын Буранғол аңлай ҙа, аңламай ҙа ине...


23 Ноябрь 2021, 17:52\nБалтас районы хакимиәтендә үткән “Эшҡыуарлыҡ сәғәте”ндә яңы эш башлаған фермер Илдар Сәхипов һарымһаҡ үҫтереү буйынса бизнес-проект тәҡдим итте. Уның хужалығында тракторға тағыла торған һарымһаҡ сәскес эшләнгән.\nИлдар Рәшит улы, шәхси эшҡыуар булып теркәлеп, эш урындары булдырырға йыйына. “Эшҡыуарлыҡ сәғәте”ндә уға “Агростартап” конкурсында ҡатнашырға тәҡдим ителгән.\n“Һарымһаҡтың баҙар хаҡы йыл һайын арта. Был үҫемлек әрһеҙ, төрлө тупраҡта үҫә. Уның өсөн ҡиммәтле йылытмалар һәм башҡа ҡоролмалар төҙөп тороу кәрәкмәй. Бизнесты дөрөҫ ойошторғанда, бер-ике миҙгелдә түккән сығымдың хаҡын ҡайтарып була. Һарымһаҡты колбаса һәм ит затлы ризыҡтары, ярымфабрикаттар, төрлө составлы тәмләткестәр етештереү өсөн дә алалар”, – ти Балтас районы хакимиәтенең иҡтисади үҫеш, эшҡыуарлыҡ һәм муниципаль һатып алыуҙар бүлеге етәксеһе Сәлих Имаев.\nБалтас районы хакимиәте башлығы Илгиз Субушев, һарымһаҡ үҫкән баҫыуға сығып, эш барышы менән танышҡан һәм бик ҡәнәғәт ҡалған. Эшҡыуарға артабан да мөмкин тиклем ярҙам күрһәтергә вәғәҙә биргән.\nИлдар Сәхипов күңел биреп һалған эше тураһында ентекләп һөйләп бирҙе.\n– Һарымһаҡты беҙ оҙаҡ йылдар ихатабыҙҙа ғына үҫтерҙек. Һәйбәт уңыш алдыҡ. Быйыл тәүгә ҙур күләмдә ултырттыҡ. Өс гектар самаһы ергә ике тоннанан артыҡ һарымһаҡ сәстек. Былтыр 30 гектар ерҙе ҡуртымға алдым.\nҺарымһаҡ – беҙҙең тәбиғәт шарттарында үҫтереү өсөн бик ҡулай культура. Тәү сиратта әллә ни тәрбиә талап итмәй, ә баҙарҙа ихтыяж менән файҙалана. Был йүнәлеште һайлағанда республикала әлегә ошо культураны күпләп үҫтергән хужалыҡтар булмауына иҫәп тоттом. Баҙар һәм магазин кәштәләрендәге һарымһаҡтың 80 проценты ситтә етештерелгән.\n“Добрыня” тигән сортҡа өҫтөнлөк бирҙек, ул ҡырауға, ауырыуҙарға бирешмәй, уңышы һәйбәт. Гектарынан 80 тонна һарымһаҡ алырға була. Быйыл баҫыуҙы һуғарыу мөмкинлеге булмаясаҡ, шуға тәүге йылда ундай уҡ уңыш алып булмаҫтыр. Ике тонна һарымһаҡты алты кеше ултырттыҡ. Орлоҡҡа һарымһаҡ табыуы ла ауыр. Айырыуса һуңғы йылдарҙа бүлбеләре эре, ҡырауға бирешмәгән культура орлоғон табыуы ҡыйын. Башҡортостанда уны бөтөнләй берәү ҙә етештермәй. Орлоҡто Татарстан Республикаһының Зәй районынан алып ҡайттыҡ.\n– Әле магазин кәштәләрендәге һарымһаҡтың Ҡытайҙа үҫтерелгәнен белгән һатып алыусылар, әлбиттә, үҙебеҙҙә етештерелгәненә өҫтөнлөк бирә. Ә һарымһаҡҡа хаҡтар, былтырғы менән сағыштырғанда, 40 процентҡа артты. Хаҡтар артабан да ошо кимәлдә булыр, тип уйлайбыҙ, сөнки халыҡ хәҙер экологик яҡтан таҙа һәм ышаныслы аҙыҡ-түлеккә иғтибарҙы көсәйтте. Айырыуса ауырыуҙар шашҡан мәлдә тәбиғи антибиотик һәм антиоксидант булған һарымһаҡҡа ихтыяж ҙур.


"Һаҡмар"ҙы һеҙ гәзиттең рәсми сайтында (hakmar.ru) уҡый алаһығыҙ!\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 11:13 Комментариев нет:\nМатбуғат – 2013\nҠаҙҙар – Мерәҫкә осто...\nХөрмәтле гәзит уҡыусыларыбыҙ! Ниһайәт, түҙемһеҙләнеп көткән “Һаҡмар”ға яҙыл һәм бүләк от!” квитанциялар конкурсының беренсе уйыны үтте. Унда беҙҙең хөрмәтле бағыусыларыбыҙ КФХ етәкселәре Г.З. Байрамғолова менән В.В. Әминев ҡатнашты һәм лототронды әйләндереп отоусыларҙы билдәләне.\nШулай итеп, Мерәҫтән М.Әйүпов – 10 ҡаҙ бәпкәһе, Йомаштан Х.З. Әбдрахманова – бер батман бал, Темәстән Альбина Дәүләтбаева – сәй сервизы, Мерәҫтән Хөрмәт Рыҫмөхәмәтов 2013 йылда “Һаҡмар” гәзитендә бушлай ҡотлау йәки иғлан биреү бәхетенә эйә булды. Уларҙың приздарын редакциянан килеп алыуы һорала. Был бүләктәрҙе Г.З. Байрамғолова, В.В. Әминев, Беренсе Этҡол биләмәһе башлығы Г.Й. Азаматова әҙерләгән ине.\nХөрмәтле дуҫтар! 16 ноябрҙә 5 тонна ҡырсынташ (ДРСУ), 5 центнер һоло (“Алғаҙы” ЯСЙ-һы), сәй сервизы (Түбә ауыл биләмәһе), электр ит үткәргесе (“Баймаҡ ПМК-һы”), бассейнға бушлай йөрөү өсөн абонемент (спорт комитеты), 2013 йылда “Һаҡмар” гәзитендә бушлай ҡотлау уйнатыласаҡ.\nАшығығыҙ! Гәзитебеҙгә бөгөн үк яҙылып, квитанцияғыҙҙы ебәрһәгеҙ, декабрь аҙағына тиклем елле бүләктәрҙе отоу мөмкинлегенә эйә буласаҡһығыҙ. “Һаҡмар” ҙа, приздарыбыҙ ҙа тик һеҙҙең өсөн, дуҫтар!\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 20:03 Комментариев нет:\nБәхетле Әфләтуновтар ғаиләһе\n1 ноябрь районыбыҙ тарихында иҫтәлекле, ҡыуаныслы ваҡиғаларҙың береһе булып оҙаҡ һаҡланасаҡ. Айырыуса ошо көндө торлаҡ төҙөүгә һәм һатып алыуға сертификат алған 21 ғаилә өсөн был иң бәхетле мәл булып ҡаласаҡ.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 20:01 Комментариев нет:\nДепутаттарға яңы бурыстар билдәләнде\n1 ноябрҙә Башҡортостан Республикаһы Баймаҡ районы өсөнсө саҡырылыш муниципаль район Советының беренсе ойоштороу ултырышы уҙҙы. Унда БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтай секретариаты етәксеһе З.И. Еникеев, БР Хөкүмәте Аппараты етәксеһе урынбаҫары А.В. Лихачев, муниципаль район хакимиәте башлығы И.Х. Ситдыҡов ҡатнашты.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:42 Комментариев нет:\nБаймаҡ телевидениеһы – иң яҡшыһы!\nТелеконкурс еңеүсеһе – Әлфиә Түләкова\nКөндәлек тормошобоҙҙо һирәк кеше “зәңгәр экрандарһыҙ” күҙ алдына килтерә алалыр. Нисәмә йылдар уңышлы эшләп килгән Баймаҡ телевидениеһы хеҙмәткәрҙәре лә яңылыҡтар менән ваҡытында таныштырыу, төрлө ҡыҙыҡлы, фәһемле һәм тәрбиәүи тапшырыуҙар әҙерләүгә бар тырышлығын һала. Быны ошо көндәрҙә Өфөлә үткән профессиональ тележурналистарҙың “Прайм Тайм-2012” республика конкурсы ла иҫбатланы. Баймаҡ телевидениеһы үҙенсәлекле ярышҡа бер нисә тапшырыу ебәрә. Жюри тарафынан уларҙың барыһы ла юғары баһалана. Шулай уҡ Әлфиә Рәшит ҡыҙы Түләкованың “Иң яҡшы социаль-иҡтисади материал” номинацияһында еңеү яулауы һөйөндөрҙө. Әлфиә үҙ тапшырыуында ата-әсәнең эскелеге арҡаһында насар шарттарҙа йәшәгән балаларҙың тормошо тураһында бәйән иткән. Был тетрәндергес материал бер кемде лә битараф ҡалдырмай.\nҒөмүмән, Баймаҡ телевидениһы хеҙмәткәрҙәренең эше республикала юғары баһалана һәм улар иң яҡшылар рәтендә килә. Тележурналистарыбыҙға киләсәктә лә юғары уңыштар юлдаш булыуын теләйбеҙ.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:40 Комментариев нет:\nБайрам имен үтһен!\nБайрам көндәрендә граждандарҙы терроризм һәм экстремизмдан һаҡлап ҡалыу өсөн тейешле ҡағиҙәләрҙе күҙәтеүегеҙ һорала.\nШикле әйбер күрһәгеҙ, уны иғтибарһыҙ ҡалдырмағыҙ. Әгәр был хәл йәмәғәт транспортында күҙәтелһә, янығыҙҙағы кешеләрҙән уның хужаһын асыҡлағыҙ. Әйберҙең эйәһе табылмаһа, был хәл тураһында водителгә әйтегеҙ. Тик ваҡытты һуҙырға ярамауы хаҡында онотмағыҙ. Әгәр ошондай шикле әйбер подъезда ҡалдырылһа, тәүҙә күршеләрегеҙҙән һорашығыҙ, кире осраҡта – полиция саҡыртығыҙ.\nТабылған нәмәне тейергә, урынынан шылдырырға, тибеп ҡарарға, асырға ярамай! Был әйберҙең табылыу ваҡытын иҫегеҙҙә ҡалдырығыҙ һәм мотлаҡ оператив-тикшереү төркөмөнөң килеүен көтөгөҙ. Шулай уҡ янығыҙҙағы кешеләргә ситкәрәк китергә кәңәш итегеҙ.\nИң ябай әйберҙәрҙең (сумка, пакет, ҡумта, уйынсыҡ, һыра банкаһы, кеҫә телефоны һ.б.) эсенә лә шартлатҡыс йәшерелеүе ихтимал. Ата-әсәләр, балаларығыҙҙың именлеге һәм һаулығы һеҙҙең ҡулығыҙҙа. Уларға урамда, подъезда һ.б. урында табылған әйберҙәрҙең ҡурҡыныс тыуҙырыуы тураһында аңлатығыҙ.\nӘгәр һеҙ террористик акттар тураһында ниндәйҙер мәғлүмәткә эйә булһағыҙ йәки шикле кешеләрҙе, әйберҙәрҙе күрһәгеҙ:\nБаймаҡ эске эштәр бүлегенә – 02, 2-16-54,\nдежур хеҙмәткә – 01, 3-11-62,\n”Ышаныс телефоны”на – 8 (34751) 2-26-85, 8 (347) 128 шылтыратыуығыҙ һорала.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:38 Комментариев нет:\n2012 йылда үткән көҙгө хәрби саҡырылыш буйынса һорауҙарығыҙ булһа, “ҡыҙыу линия”ның түбәндәге телефондарына шылтырата алаһығыҙ:\nБР хәрби комиссариатының Баймаҡ ҡалаһы, Баймаҡ һәм Йылайыр райондары буйынса бүлеге – 8 (34751) 3-16-11, 3-10-94,\nБаймаҡ муниципаль район хакимиәте – 8 (34751) 3-14-47, 3-16-47,\nБаймаҡ районының эске эштәр бүлеге – 8 (34751) 3-15-26,\nБаймаҡ районы прокуратураһы – 8 (34751) 2-26-61,\nБР Хәрби комиссариатының хәрби әҙерлек бүлеге начальнигы, граждандарҙы контракт буйынса хәрби хеҙмәткә йыйыу – 8 (347) 253-13-48,\nЙәмәғәт ҡабул итеү бүлмәһе – 8 (347) 228-02-92,\nӨфө гарнизонының хәрби прокуратураһы – 8 (347) 250-05-10,\nАшығыс психологик ярҙам күрһәтеү – 8 (347) 273-09-00.\nҮҙәк Хәрби округ ғәскәрҙәре командующийы ҡабул итеү бүлмәһенең электрон адресы – priemcenter@mail.ru\nХ. Хәмитов, БР хәрби комиссариатының Баймаҡ ҡалаһы, Баймаҡ һәм Йылайыр райондары буйынса бүлек начальнигы.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:30 Комментариев нет:\nДокументтар ҡабул ителә\n6 ноябрҙән 2012 йылға бәләкәй һәм урта эшҡыуарлыҡты үҫтереү муниципаль программаһы буйынса яңы эш башлаусы бәләкәй эшҡыуарлыҡ субъекттарына субсидия бүлеү буйынса документтар ҡабул итеү тергеҙелә.\nМуниципаль район хакимиәтенең 101-се кабинетына мөрәжәғәт итергә, тел. 3-17-46.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:24 Комментариев нет:\nПроблемаларҙың хәл ителешен көтәбеҙ\nКиләһе йыл Баймаҡ ҡалаһы үҙенең олпат юбилейын билдәләйәсәк. Беҙ оло тантананы ҡаршы алырға әҙерме? Был олпат датаны билдәләүгә ниндәй өлөш индерәсәкбеҙ? Тағы ла ниндәй эштәрҙең башҡарылыуын теләр инегеҙ? Ошо һорауҙарҙы баймаҡтарға йүнәлттек.\nӘ.З. Сәйғәфәров, мәғариф ветераны, тыуған яҡты өйрәнеүсе:\n– Баймаҡ бөгөн ҙур үҙгәрештәр кисерә. 1971 йылда ҡалаға күсеп килгәндә, саң-туҙандар уйнап тора ине, үҫеп ултырған ағастар ҙа булманы. Бөгөн ул бөтөнләй икенсе һулыш менән йәшәй. Йорттар ҡалҡып сыға, юлдар төҙөлә, йәшелләндереү буйынса ла байтаҡ саралар күрелә.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:15 Комментариев нет:\n“Газ-Сервис” ААЙ-һы газ менән хәүефһеҙ ҡулланыу буйынса сираттағы айлыҡты үткәрә. Уға ярашлы, ҡыш алдынан көнкүрештә “зәңгәр яғыулыҡ”ты ҡулланыу, газ ҡоролмаларын дөрөҫ эксплуатациялау мөһимлеге тураһында иҫкәртәбеҙ.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 19:11 Комментариев нет:\nНамыҫлы тормош юлы\nБайым ауылы үҙенең бай тарихы, атаҡлы шәхестәре менән дан тота. Ғалим һәм яҙыусы Мөхтәр Байымов, ике Хеҙмәт Ҡыҙыл Байраҡ ордены кавалеры Абдрахман Зарипов, БР-ҙың атҡаҙанған механизаторы Рәсүл Мөхәмәтйәнов, мәшһүр ҡурайсы һәм бил бирмәҫ көрәшсе Шәкирйән Ғәлин, производствоны оҫта ойоштороусы Рәсих Байымов кеүек арҙаҡлы уҙамандары менән билдәле был төбәк.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 18:58 Комментариев нет:\nЭш хаҡы түләмәһәләр\n“Эш хаҡын йыш ҡына ваҡытында бирмәйҙәр. Был күп уңайһыҙлыҡтар тыуҙыра, банктан алған кредитты ваҡытында түләүгә тотҡарлыҡ яһай. Беҙҙең етәкселек законды боҙа түгелме?”\nҺорауға Баймаҡ прокуроры ярҙамсыһы И. Мортаев яуап бирә:\n– Рәсәй Федерацияһының Хеҙмәт кодексына ярашлы, эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн етәксе тотҡарлаған сумманы процент менән ҡайтарып бирергә тейеш. Проценттар эш биреүсенең ғәйеп кимәленә ҡарап билдәләнә. Шулай уҡ хеҙмәткәр эш хаҡын алғанға тиклем эшен туҡтатыу хоҡуғына ла эйә. Бының хаҡта РФ Хеҙмәт кодексының 142-се статьяһында әйтелгән. Шулай уҡ ошо Кодекстың 5.27-се статьяһының 1-се өлөшөнә ярашлы, етәксегә бындай хоҡуҡ боҙған өсөн административ штраф һалына. Бынан тыш эш хаҡын ваҡытында түләмәгән өсөн енәйәти яуаплылыҡ та ҡаралған. Граждандар үҙҙәрен борсоған һорауҙар менән Баймаҡ прокуратураһына мөрәжәғәт итә ала.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 18:43 Комментариев нет:\nРайонда “Иғтибар – балалар!” профилактик операцияһы бара\nБаймаҡ районында балаларҙың юл-транспорт хәл-ваҡиғаларына тарыуы киҫкен мәсьәләләрҙең береһе булып ҡала. Бындай фажиғәләр айырыуса каникул ваҡытында күҙәтелә. Балаларҙың буш ваҡыты күп булыуы, уны нисек үткәрергә белмәүе, ата-әсәләрҙең уларҙы контролдә тотмауы төҙәтә алмаҫлыҡ бәлә-ҡазаға килтерә.\nҠыҙҙар һәм малайҙарҙы юл-транспорт хәл-ваҡиғаларынан һаҡлау өсөн ЮХХДИ хеҙмәткәрҙәре төрлө профилактик саралар үткәрә. Шуларҙың береһе – 24 октябрҙән 8 ноябргә тиклем иғлан ителгән “Иғтибар – балалар!” операцияһы.\nБалағыҙ имен-һау булһын, төрлө аварияларға тарымаһын өсөн уны мәктәпкә тиклем оҙатығыҙ. Әгәр үҙегеҙҙең ваҡытығыҙ булмаһа, быны туғандарығыҙ, өлкән класс уҡыусылары эшләһен. Машина юлын үткәндә бәләкәскә һәр саҡ юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен өйрәтегеҙ, иғтибарлы булырға саҡырығыҙ. Балағыҙ алдында, машина юҡлығына һылтанып, светофорҙа ҡыҙыл ут янғанда юлды үтмәгеҙ. Кескәй быны шунда уҡ күңеленә һеңдерәсәк һәм һеҙ янында булмағанда хәүефле аҙымығыҙҙы ҡабатлаясаҡ.\nҒаиләгеҙҙә юл хәрәкәте ҡағиҙәләрен өйрәнеү, өйрәтеүгә ҙур иғтибар биреү ғәзиз балаларығыҙҙы бәлә-ҡазанан һаҡлап ҡалыр.\nР. АҠҠУЖИН, ЮХХДИ инспекторы.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 17:49 Комментариев нет:\n“Һаҡмар”гәзитенә яҙыл һәм бүләк от!” акцияһы дауам итә. Һеҙҙең һорауығыҙ буйынса уйыныбыҙҙың шарттарын тағы ла аңлатабыҙ. Бының өсөн иң яҡын урынлашҡан почта бүлексәһенә йүгереп барып, “Һаҡмар” гәзитенә яҙылырға һәм уның квитанцияһын беҙгә ебәрергә генә кәрәк. Артабан һеҙ беҙҙең бағыусыларыбыҙ әҙерләгән елле бүләктәрҙең отошонда ҡатнашасаҡһығыҙ. Һеҙҙең квитанцияғыҙ һәр уйында ҡатнашып, декабрь аҙағына тиклем бүләк отоу мөмкинлегенә эйә буласаҡ. Ашығығыҙ! Беҙҙең менән бергә ҡалһағыҙ, төрлө мәғлүмәттәргә бай гәзиткә яҙылыуҙан тыш, бүләктәр алып та ҡыуанырһығыҙ.\nЭльмира – БР Президенты стипендиаты!\n10 октябрҙә Өфөлә, Башҡорт дәүләт университетының тантаналар залында 2012/13 йылға исемле стипендиялар һәм Башҡортостан Республикаһы Президенты стипендияһын алыусылар наградланды. Исемлеккә уҡыу һәм ғилми эшмәкәрлектә юғары һөҙөмтәләргә өлгәшкән студенттар, аспиранттар һәм докторанттар инде. БДУ-ның Сибай институтының иҡтисад факультетында “Бухгалтер иҫәбе, анализ һәм аудит” һөнәре буйынса 4-се курста уҡыған Баймаҡ ҡалаһы ҡыҙы Эльмира Фәнил ҡыҙы Харрасова ла БР Президенты стипендиаты исеменә лайыҡ булды.\nБашлыҡ кубогына ярыштар\nБыл аҙнаның шәмбеһендә “Баһадир” физкультура-һауыҡтырыу комплексы үҙенә волейболсыларҙы йыясаҡ. Бында хакимиәт башлығы кубогына волейбол буйынса район беренселеге уҙғарыла. Ярышта теләгән һәр кем ҡатнаша ала.\nИшмырҙа ауылының мәсетендә Ислам дине нигеҙҙәрен өйрәнеү буйынса уҡыуҙар башланды. Унда күбеһенсә мәктәп уҡыусылары белем ала. Сүрәләр, ғәрәпсә әлифба һәм намаҙ шарттарын өйрәтеүҙе бына бер нисә йыл инде хаҡлы ялдағы уҡытыусы Таңһылыу Яҡуп ҡыҙы Әфләтунова үҙ өҫтөнә алды.\nИман нуры өләшә\nМерәҫ ауылында Ҡорбан ғәйете юғары кимәлдә үтте. Ҙур булмаған ауылда өс тиҫтәнән ашыу ғаилә ҡорбан салды. Мәктәп ашханаһында ауыл биләмәһе башлығы Т.М. Хафизова ярҙамы менән табын ойошторолдо. Ауыл халҡы һәр дини байрамды юғары кимәлдә үткәргән, йәштәргә, өлкәндәргә иман өләшкән имам-хатип Хәмзә Хафизовҡа бик тә рәхмәтле.\nҠорбандарҙы иҫкә алып\nИшмырҙа мәҙәниәт йортонда сәйәси золом ҡорбандарын иҫкә алыу көнөнә арналған сара үткән. Унда Ярат, Ҡуянтау, Йылайыр, Бөрйәнйылға китапханасылары ла ҡатнашҡан. Мәктәп, балалар баҡсаһы, мәҙәниәт хеҙмәткәрҙәре сәйәси репрессияға эләккән яҡташтарының яҙмышын тетрәндергес итеп сәхнәләштергән. Ағинәйҙәр, аҡһаҡалдар, мәктәп уҡыусылары ҡатнашҡан фәһемле сара юғары кимәлдә үткән.\nАуыл хужалығы производствоһы өлкәһендәге уңыштары өсөн Салауат исемендәге АХК механизаторы Кәримов Рәйес Хәмзә улы “Башҡортостан Республикаһының атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре” тигән маҡтаулы исемгә лайыҡ булды.\nИген культуралары үҫтереүҙә юғары күрһәткестәргә өлгәшкәндәре өсөн РФ Ауыл хужалығы министрлығының Дипломы һәм бронза миҙалы менән бүләкләнделәр:\nШәрәфетдинов Айрат Алик улы – “Шәрәфетдинов” КФХ-һы башлығы,\nМиңлебаев Барис Фәйрүз улы – “Миңлебаев” КФХ-һы башлығы.\nПредприятиеның хеҙмәт алдынғыларынан\nбер төркөм хужалыҡ рәйесе А.Б. Шәрипов менән\nКөҙгө баҫыу эштәре йомғаҡтары буйынса “Рассвет” АХК-һы еңеүсе тип табылды һәм Диплом, аҡсалата премия менән бүләкләнде. Хужалыҡтың бер төркөм хеҙмәт алдынғылары төрлө кимәлдәге хөрмәттәргә лайыҡ булды.\nАйбулат Ишназаров фотоһы.\nҠалабыҙ матур булһын!\nБРСУ эшселәре ҡала урамын таҙарта\nБөгөн ҡаланың 75 йыллыҡ юбилейын ҡаршылауға тулы әҙерлек бара. Байрамға әҙерлек сиктәрендә Баймаҡта ҙур эштәр көтөлә. Беҙ, баймаҡтар, уға ниндәй өлөшөбөҙҙө индерәбеҙ?\nСоциаль карта алығыҙ\nБашҡортостан Республикаһы Хөкүмәтенең 2012 йылдың 20 ғинуарында ҡабул иткән Ҡарары буйынса 1 ноябрҙән “Башавтотранс” ДУП-ының социаль транспорт карталары үҙ көсөн юғалта. Ошо көндән алып берҙәм юл йөрөү билеты тик Башҡортостан социаль картаһы буйынса рөхсәт ителәсәк.\nШуға күрә социаль ярҙам алған граждандарҙың был карталарҙы эшләтеү өсөн хеҙмәт һәм социаль яҡлау бүлегенә йәки “УралСиб” банкына мөрәжәғәт итеүе һорала. Ҡалған кешеләр шулай уҡ “УралСиб” банкына мөрәжәғәт итеп, Башҡортостандың социаль картаһын алыуы мөмкин.\nКарта алыу өсөн паспорт, ИНН, мотлаҡ медицина страховкалауы полисы, пенсия страховкалауы таныҡлығы (СНИЛС), пенсия таныҡлығы, әгәр булһа, льготаға хоҡуҡ булыуын раҫлаған документтар һәм эске эштәр хеҙмәткәренең таныҡлығын алып килергә кәрәк.\nӨҫтәмә мәғлүмәтте 8-800-100-8180 (бушлай) телефоны буйынса белешергә мөмкин.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 12:11 Комментариев нет:\n“Туған теленән оялған балалар үҫтереүҙән тыйылайыҡ...”\nОшо көндәрҙә Баймаҡ районы башҡорттары Ҡоролтайының сираттағы ултырышы үтте. Унда район-ҡала советы депутаттары, ауыл биләмәһе башлыҡтары, предприятие-ойошма, учреждение етәкселәре, мәктәп директорҙары, дин әһелдәре башҡорт теле һәм әҙәбиәте уҡытыусылары һ.б. ҡатнашты. Шулай уҡ сараға Башҡортостан Республикаһы Ҡоролтайының бүлек мөдире, “Киске Өфө” гәзитенең баш мөхәррире Г.Г. Янбаеваның да килеүе, был ултырыштың мөһимлеген билдәләне.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 12:08 Комментариев нет:\n1 ноябрь – суд приставтары көнө\nҮҙ эшенең оҫтаһы булған ханым\nСуд приставтары – дәүләт ҡоролошо өсөн бик тә кәрәкле, әммә ҙур көсөргәнешлекте талап иткән хеҙмәт. Хөкүмәт, граждандар алдында бурысы йыйылған кешеләр менән һөйләшеү, уларҙы закон буйынса яуапҡа тарттырыу, аңлатыу эштәре алып барыу, ял-байрам тимәй, район буйлап рейдтарға сығыу... Был беҙгә ауыр хеҙмәттең күренгән генә өлөшө. Ә инде ҡағыҙ мәшәҡәттәре, отчеттар, һәр ҡарар өсөн яуап биреү һ.б. был эштә физик яҡтан ғына түгел, ә рухи яҡтан да ныҡ кешеләр генә эшләй алыуын дәлилләй. Ошо йәһәттән беҙҙең Баймаҡ суд приставтарын тик ыңғай яҡтан телгә алырға була. Сөнки бында үҙ эшен яратҡан һәм уның мөһимлеген аңлаған кешеләр эшләй.\nМаҡсатыбыҙ – ауыл хужалығын үҫтереү\n“Россельхозбанк” ААЙ-һы капитал һәм актив суммалары күләме буйынса – дүртенсе, ә илебеҙҙең иң ҙур банктары араһында ышаныслылыҡ кимәле буйынса икенсе урынды биләй. Уның төбәктәрҙә 78 филиалы эшләй.\n“Һеҙҙән яңы китаптар көтәбеҙ...” тине кисәлә ҡатнашыусылар\nАзамат Тажетдинов сығышы менән шәхестәргә бай төбәк Алдар батыр, Хәмит сәсән, шағир-сәсән Шәһәрғәзе Ғәбдиевтар тыуған II Этҡол ауылынан. Ул һуғыш алып килгән донъялағы иң ауыр ҡайғыны – атайһыҙлыҡты татып үҫһә лә, донъя ауырлығы алдында баш эймәй. Ғүмерен йәш быуынды тәрбиәләүгә бағышлаған Азамат Әғзәм улы “Рәсәй Федерацияһының мәғариф отличнигы” исеменә, Батыр Вәлид исемендәге премияға лайыҡ була. Ул – тыуған яҡтың тарихын, халҡын өйрәнеүсе, яҡташтарының исемен мәңгеләштереүсе. Китап уҡыусыларға Азамат Әғзәм улының “Беҙ – байымдар”, “Ел-дауылдар аша”, “Күңелдәрҙә яра төҙәлмәгән”, “Шәһәрғәзе сәсән Ғәбдиев”, “Сәсәндәр иленә сәйәхәт”, “Ғүмерем ағыштары–ғаиләм яҙмыштары” китаптары яҡшы таныш. 2012 йылда иһә Юлыҡ ауылы халҡына ҙур бүләк булып “Оло юлда Юлыҡ” китабы донъя күрҙе.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 11:30 Комментариев нет:\nБиттәрендә – данлы тарих эҙе\nҠунаҡтар хәтирәләре менән уртаҡлаша.\nҮткән аҙнала Ҡолсора ауылында ошо ерҙә тыуып үҫкән ир уҙаманы, арҙаҡлы шәхес, хеҙмәт ветераны, "Һаҡмар" һәм "Башҡортостан" гәзиттәренең тоғро дуҫы Салауат Хәбибрахман улы Мөхәмәтшиндың "Данлы, ырыҫлы төйәгем" исемле китабының исем туйы үтте.\nМатур итеп ойошторолған кисәгә баҫмала тасуирланған кешеләр, шулай уҡ мәрхүм булған Бөйөк Ватан һуғышы ҡаһармандарының, хеҙмәт батырҙарының вариҫтары, күренекле шәхестәр саҡырылды.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 11:26 Комментариев нет:\nКолледжда тормош гөрләй!\nӨфө яғыулыҡ-энергетика колледжының Баймаҡ филиалы иртәнән кискә тиклем гөрләп тора. Уҡыу студенттарҙан сыҙамлылыҡты, иғтибарлылыҡты, теүәллекте талап итеүгә ҡарамаҫтан, улар бар сараларҙа ҡатнашырға тырыша. Һуңғы бер нисә йыл эсендә генә студенттар икенсе ҡалалағы уҡыу йорттарында булып өлгөрҙө, белемдәрен олимпиада һәм конференцияларҙа һынап ҡараны. Учалы ҡалаһында информатика буйынса үткән ярышта В.Грязев, И.Йәнбәков, Өфө ҡалаһында “Метрология, стандарт һәм сертификат” фәне буйынса конференцияла Урал Аллаяров ҙур һөҙөмтәләргә өлгәште. Ә Софья Собина менән Гөлсимә Хөбөтдинова Стәрлетамаҡта “Инженер графикаһы” фәненән үткән олимпиадала белемдәрен күрһәтеп, Почет грамотаһына эйә булды.\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 11:24 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:55 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:46 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:44 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:41 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:07 Комментариев нет:\nАвтор: Һаҡмар | Ваҡыты: 09:01 Комментариев нет:\nХөрмәтле уҡыусылар! "Һаҡмар"ҙы һеҙ гәзиттең рәсми...\n“Туған теленән оялған балалар үҫтереүҙән тыйылайыҡ...\n“Һеҙҙән яңы китаптар көтәбеҙ...” тине кисәлә ҡатна...


Йәш гвардиясылар Өфө янында янғындан зыян күргән кешене ҡотҡарған // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nЙәш гвардиясылар Өфө янында янғындан зыян күргән кешене ҡотҡарған\n14:25, 7 июля 2011 Сәйәсәт\nЙәш гвардиясылар ҡан тапшырып, янғындан зыян күргән кешене ҡотҡарҙы. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына «Берҙәм Рәсәйҙең Йәш Гвардияһы» Башҡортостан төбәк бүлексәһенең матбуғат секретары хәбәр итте.\n— Өфө янындағы дача ҡасабаларының береһендә өй янып китә, – тип һөйләне ул. – Һөҙөмтәлә был өйҙәге ир ике аяғын да утҡа бешерә. Береһенә хатта ампутация яһарға тура килә. Ғүмерен һаҡлап ҡалыу өсөн ҡан биреү талап ителә. Уға йәш гвардиясылар ярҙамға килде һәм шуларҙан ун биш кеше яртышар литр ҡан тапшырҙы.


Башҡортостанда 52 йәшлек ир коронавирустың 83-сө ҡорбаны булды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\n17:32, 1 декабря 2020 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 52 йәшлек ир коронавирустың 83-сө ҡорбаны булды Фото: «Башинформ» мәғлүмәт агентлығы\nӨфөлә тағы бер ир яҡты донъя менән хушлашты, ул коронавирус ҡорбандарының күңелһеҙ исемлеген тулыландырҙы. Республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы хәбәр итеүенсә, уға 52 генә йәш булған, аорта атеросклерозы, гипертония, паренхиматоз органдарҙың дистрофияһы ауырыуҙарынан яфаланған.\n2020 йылдың 1 декабренә Башҡортостанда коронавирус инфекциялы 14 406 кеше асыҡланған. Тәүлек эсендә, рәсми статистика буйынса, 142 сирле өҫтәлгән.\nСтационарҙа 542 пациент дауалана. Ауыр хәлдәге ауырыуҙар һаны арта, улар 40-ҡа еткән,14-е – үпкәне яһалма елләтеү аппаратында.\n1 772 сирле өй шарттарында дауалана. Бер тәүлектә — 87, йәмғеһе 12 009 кеше һауығып сыҡҡан.\nДауахананан тыш пневмония осраҡтары һаны ла юғары, тәүлек эсендә тағы 406 сирле асыҡланған. Пневмониянан дауаланып сыҡҡан пациенттар — 412.\nРеспубликала бөтәһе 1 708 692 тикшереү үткәрелгән, 1 654 005 кеше тикшерелгән. Һуңғы тәүлектә генә – 10 549 тикшереү, 10 310 кеше тикшерелгән.


Селтәрең матур, кем теккән? » "Йәшлек" гәзите\nГазета "Йәшлек" » Экономика » Үҙ эшеңде башла! » Селтәрең матур, кем теккән?\nСелтәрең матур, кем теккән?\n«Игеҙәктәр – биҙәктәр!» – был ихлас күңелле, эскерһеҙ ҡыҙҙарҙы күргәс тә башҡа килгән иң беренсе уй ошо булды. Көләс йөҙҙәр, осҡор күҙҙәр иғтибарҙы әллә ҡайҙан яулап тора, ҡыҙҙарҙың үтә алсаҡлығын иҫәпкә алғанда, күңел үҙенән-үҙе уларға тартыла.\nИгеҙәктәр менән «ситтән тороп» күптән таныш инем. Сөнки Баймаҡ районының Ярат ауылынан Алина һәм Алита Хисмәтуллиналар бала саҡтан матбуғат ҡаҙанында ҡайнап үҫте, мәктәп йылдарында «Йәншишмә», «Аманат»тың йәш хәбәрселәре булды. Тел, тарих, мәҙәниәт менән ҡыҙыҡһынған маҡсатлы ҡыҙҙар юғары уҡыу йортонда ла төрлө йәмәғәт эшендә, ғилми-ғәмәли конференцияла, конкурста әүҙем ҡатнаша, исемле стипендияларға лайыҡ була. М. Аҡмулла исемендәге БДПУ - ны ҡыҙыл дипломға тамамлағас, тырыш ҡыҙҙарҙы университетта эшкә ҡалдыралар. Белемдәрен артабан камиллаштырыу маҡсатында улар аспирантураға уҡырға инә. Конференцияларҙа сығыш яһау, ғилми йыйынтыҡтарҙа мәҡәләләр баҫтырыу менән бер рәттән, төрлө проект менән дә шөғөлләнәләр. Бөгөн улар икеһе лә филология фәндәре кандидаттары. Ә Алита йәш ғалимдарҙың ғилми эштәре конкурсы һөҙөмтәләре буйынса Башҡортостан Республикаһы Башлығы грантына ла эйә булған.\nТел ғилеме буйынса ғына түгел, ғөмүмән, Алина Хәлилова менән Алита Лоҡманова – гүзәлеккә, камиллыҡҡа ынтылған шәхестәр. Улар һуңғы ярты йылда һаҡал һәм селтәр яһау оҫталары булып танылды. Бөгөн башҡорт ҡатын-ҡыҙҙары араһында көндән-көн популярлашҡан биҙәүесте игеҙәктәр сынъяһау итеп тегеп ҡуя. Ҡул эшенә ҡыҙыҡһыныу әсәйебеҙҙән күскән, ти улар. Баҡһаң, Гөлдәр Әбделхәй ҡыҙы Хисмәтуллина ғүмере буйы ҡыҙҙарҙы хеҙмәт дәресенән уҡыта, ҡул эштәре түңәрәктәрен алып бара. Әсәнән күргән – тун бескән. Ҡыҙҙарҙың тирә- яғын ҡул эштәре менән йәмләү ҡанына һеңгән.\nИгеҙәктәр селтәр тегеүҙә бер-береһен төрлө идея менән тулыландырып тора. Бөгөн улар икеһенә бергә йөҙләгән һаҡал-селтәр тегеп, гүзәл затты ҡыуандырған. Эштәрҙе тик интернет аша заказ буйынса ҡабул итеп тегәләр. Беренсенән, алдан өлгө тегеп әҙерләп ҡуйырға буш ваҡыт ҡалмай, икенсенән, беҙҙең өсөн был шөғөл аҡса сығанағы түгел, ә күңел талабы, ти Алина һәм Алита. Әйткәндәй, ҡыҙҙар был эшкә декрет ялдарында тотонған. «Ялда ултырып, күңелгә ниҙер етмәгән кеүек тойола башланы. Шул саҡ ирем ҡатын-ҡыҙҙар өсөн биҙәүестәр тегеү менән шөғөлләнергә тәҡдим итте. Тәүге һөҙөмтәнән үк оло ҡәнәғәтлек алдым, үҙемдең артымдан Алинаны ла әйҙәнем», – тип һөйләй Алита.\nБөгөнгө селтәр һатыу менән шөғөлләнгән ҡайһы бер оҫталарҙың өлгөләре бер тәртипкә һалынған, йәғни бер үк шаблон буйынса тегелгән. Ә Алина менән Алитаның, киреһенсә, ҡабатланған эштәре юҡ тиерлек. Ҡыҙҙар ниндәйҙер өлгөнө ҡабатлауҙан баш тарта, әгәр ҙә заказсы үтенеп һорай икән, төҫтәрен алмаштырып булһа ла үҙгәртергә тырышалар. Әйтерһең, һаҡал-селтәрҙәренән нур һибелеп тора, һоҡланыулы ҡарашты айырып булмай!\nАлина менән Алита селтәр тураһында сәғәттәр буйы бик күпте һөйләй ала, уның тарихын да яҡшы өйрәнгән. Ниндәйҙер сихри көскә эйә булған милли биҙәүесте яһауға игеҙәктәр үтә етди ҡарай. Бөгөн гәзит уҡыусыларыбыҙға уларҙан оҫталыҡ дәресе тәҡдим итәбеҙ.\nСығыу ваҡыты 13-07-2018, 07:30 | Ҡаранылар: 209\nКис ултырып бәйләм бәйләй Әлиә\nГүзәл Тулыбаева: “Йәмәғәт тормошонда, спортта, ижадта ҡайнап йәшәйем”\n«Ҡыҙыл» дипломлы ҡыҙҙар


Һалым бурысы хаҡында мәғлүмәтте хәҙер күп функциялы үҙәктәрҙә лә алырға мөмкин\nФизик шәхестәргә түләү ҡағыҙын алыу өсөн шәхесте раҫлаусы документ йә нотариаль рәүештә раҫланған ышаныс ҡағыҙын күрһәтергә кәрәк. Бурыс булған кешеләргә транспорт, ер һәм милек һалымын түләү квитанцияһы штрафтар, йәғни пеня суммаһы менән бирелә.\nАҡсаны терминал аша ла, яҡындағы түләүҙе ҡабул итеү пункттары аша ла индерергә мөмкин. Әле республикала күп фукциялы үҙәктең 75 филиалы эшләй, улар 100-ләп төр дәүләт һәм муниципаль хеҙмәт күрһәтә. Һалым түләү буйынса индерелгән яңы алым да халыҡ өсөн бик уңайлы булыр тип көтөлә. Әле физик шәхестәрҙең милек һалымы буйынса бурысы 2,7 миллиард һум тәшкил итә.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - МӨХӘББӘТЛЕ ДОНЪЯБЫҘҘЫҢ АСЫЛЫ - 2020 - Мәҡәләләр\nАҡыл, интеллект хаҡында бихисап фәлсәфәүи хеҙмәттәр яҙылған, ғилми тикшеренеүҙәр уҙғарылған. Ул кешенең мейе эшмәкәрлеге үҫеше аша ғәмәлгә ашырыла. Ә бына әҙәм балаһының хис-кисерештәре нисегерәк шытып сыға ла, ни рәүешле тотоп та тыйып булмай торған ташҡынға әүерелә икән? Ошо урында һүҙ башы итеп башлаған фәлсәфәмде ҡуйып тороп, хис-тойғолар донъяһын һәр кемебеҙгә бүләк итеүсе берҙән-бер зат - ҡатын-ҡыҙ хаҡында һүҙ сурытырға мәжбүр буламын. Ни уйлаһағыҙ ҙа, нисек баһалаһағыҙ ҙа, ошо мәсьәләне ҡарағанда мин ҡатын-ҡыҙҙы алиһәләр кимәленә күтәрерлек дәлилдәр барлығын тоямын.\nИң элгәре бына нимә үтә лә ҡыҙыҡлы үә фәһемлелер. Һәр кемебеҙ әсә ҡарынында яралып, аҡ донъяға тыуған мәлгә тиклем шунда бәүелеп үҫә. Бәпес ятҡылығы - инәй затының тәү бишеге лә, йомшаҡтарҙан-йомшаҡ түшәге лә ул. Тап шунда тыуасаҡ бәпес менән әсә араһында ғына була торған мәңгелек бәйләнеш пәйҙә була. Изге әсәлек хисе нисек хасил булһа, инәһе наҙына мохтажлығы менән бергә бәпес йәнендә уға ҡарата һөйөү тойғоһо ла көсәйгәндән-көсәйә бара. Инә һөтө менән бергә бәпес һөйөү һутын да имәлер ул. Хәҙерге көндә медицина хеҙмәткәрҙәре йәш әсәләргә балаларын күкрәк һөтөн имеҙеүҙән баш тартмаҫҡа өндәп, махсус программалар булдыра. Бында башлыса инә һөтөнөң балаға башҡа бер ни менән дә алыштырғыһыҙ бер ризыҡ булыуын тәҡрарлайҙар. Әммә эш тик инә һөтөндә генә түгелдер. Әсә өсөн бәпесен имеҙеүҙән дә татлыраҡ, ләззәтлерәк ни барҙыр - үҙҙәре генә белә. Әммә бәпес өсөн быны алыштырырлыҡ башҡа ғәмәл юҡтыр ул! Бына мин һеҙгә бер һорау бирергә теләйем. Бөйөк рус шағиры Александр Пушкин барыбыҙ өсөн дә билдәле шәхес. Ни өсөн ул, исмаһам, бер генә шиғырын булһа ла үҙ әсәһенә арнап яҙмаған? Мәктәп йылдарынан уҡ ятланып, хәтеребеҙ төпкөлөндә ҡалған "Подруга дней моих суровых, голубка дряхлая моя..." юлдарын да ул үҙенең няняһы Арина Родионовнаға бағышлаған. Бәғзе бер үҙе һөйгән йәрҙәренә лә байтаҡ шиғырҙарын арнаған шағир күңелендә нилектән үҙ әсәһенә ҡарата наҙлы, хисле һүҙҙәр яралмаған һуң? Минеңсә, бының бер генә сәбәбе барҙыр - ул замандарҙа рус дворяндары ғаиләләрендә бала тыуыу менән крепостной ҡатын-ҡыҙҙарҙан булып, яңыраҡ бала тапҡан әсә ошо дворян балаһына имеҙеүсе итеп тәғәйенләнгән. Шул ваҡыттарҙан бирле рус телендә "молочная мать", йәғни "һөт инәһе" тигән төшөнсә йәшәп килә. Тимәк, үҙ балаһына күкрәк һөтөн имеҙеп үҫтермәгән ҡатын-ҡыҙ үҙе лә тик һөт имеүсе бәпестә генә тыуа торған наҙҙан мәхрүм ҡала...\nӘ хәҙер бер аҙ ғына булһа ла фантазияға бирелеп алайыҡ. Элегерәк бер ир затының тик ҡатын-ҡыҙҙарҙан торған донъяға барып эләгеп, шунда кисергән мажаралары хаҡында кинофильм прокатта булғайны. Комедия һымағыраҡ ине шай. Аллаһи-билләһи, тим, әгәр был ысынбарлыҡта була ҡалһа, хәтәр ҡурҡыныс булыр ине. Ҡотһоҙ ҙа, йәмһеҙ ҙә, ғәмһеҙ үә мөхәббәтһеҙ ҙә бер донъя булыр ине. Әлбиттә, хәҙерге шайтан алыштыра башлаған фани донъябыҙҙа агрессив феминизм менән бер ҡатар ысын мөхәббәтте лесбий һөйөүенә алыштырыусы нескә заттар ҙа юҡ түгел. Әммә был - Барлыҡҡа килтереүсе Илаһи Затҡа хыянат итеүгә тиңдер. Замандың үҙенә күрә социаль сире итеп ҡабул итергә кәрәктер быны. Юғиһә, кешелек ни өсөн ике яртынан - ир-ат һәм дә ҡатын-ҡыҙ өлөштәренән бер бөтөн булып уҡмашҡан донъя рәүешендә яратылған һуң?\nХаҡ Тәғәләбеҙ, тәбиғәт-йыһан ҡанундары камилдарҙан камилдыр ҙа, унан да гүзәлерәк башҡа төҙөүсе-конструктор ҙа юҡтыр. Ниңә, төнгө күк көмбәҙендә, икһеҙ-сикһеҙ йыһан төпкөлдәрендә емелдәшеп балҡыған йондоҙҙар хасил иткән мәңгелек картинанан да күркәмерәген ниндәй рәссам яҙа алыр ине, ә? Бар йыһанды ғына түгел, кешене лә гүзәлдәрҙән гүзәл итеп яралтмағанмы ни Ул? Улай ғына ла түгел, бер тамсы шыйыҡса һәм балсыҡтан (фән теленсә: һыу үә барлыҡ химик элементтарҙың махсус ҡушылмаһынан) әүәләнгән биологик тәнгә Хоҙай тыны өрөлөп (космик энергия бирелеп), мәңгелек мөхәббәт утынан яратылмағанмы ни Әҙәм? Иш янына ҡуш булып, тән иңенә (инь) йән (янь) биреүсе Тәү Әсәбеҙ Һауанан да гүзәлерәк, мөхәббәтлерәк берәй башҡа зат бармы һуң Ер йөҙөндә? Изге китаптарҙа Бөйөк Илаһтың үҙе яралтҡан тере әҙәми заттарҙы һоҡланып ҡабул итеүе һәм дә барса тере йәндән өҫтөн ҡуйыуы хаҡында яҙып ҡалдырылыуы ла юҡҡа түгелдер. Мөхәббәттән яралтылғандар һөйөү-мөхәббәттән һис арына алмаҫтар. Тик бының өсөн Илаһ ҡанунынан тайпылмау, фани донъя үҙгәргән-боҙолған замандарҙа ла йөрәгеңдә мөхәббәт утын һүндермәй тотоусы мәңгелек ҡуҙҙарҙы һаҡлай алыу зарур. Ир-егеттәребеҙ ҙә, ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙ ҙа ошоно хәтеренән сығармаһын ине.\nҒәзиз әсәләребеҙҙе, үҙ итеп, яратып, хәләл ефетлеккә һайлап алған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы, ҡыҙ балаларыбыҙҙы, ялан сәскәләренән дә гүзәлерәк ошо нескә заттарҙы алиһәләй итеп күрергә лә, күҙ ҡараһылай һаҡларға ла ине беҙгә, хөрмәтле ир-егеттәр. Уларға ҡарата күңелдәребеҙ, уйҙарыбыҙ саф булһа, улар ҙа беҙҙең өсөн сафлыҡ сығанағы булып ҡалыр. Ә мөхәббәткә килгәндә - һәр кемебеҙ мөхәббәтле ғүмер көтә ала, ул тойғо бит икһеҙ-сикһеҙҙер, тик уны йөрәк төбөндә яралта белергә лә хыянат ҡылмаҫҡа кәрәктер.\nЯҙ етеп, тәбиғәт ҡар һалҡынынан арынған бер мәлдә барса тереклек тантана итеү мәлен зарығып көтә. Мөхәббәт уяна бит, тап ошо миҙгелдә бар тере йән ҡояш йылыһына ла, һөйөү-һөйөлөү утына ла мохтажлыҡ кисерә. Үҙебеҙгә һөйөклө булған ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙы алиһәләй күреп, уларҙың йөрәктәрен йылытырлыҡ, ваҡыты менән өшөбөрәк киткән күңелдәрен иретерлек һүҙҙәр табып, изге хистәребеҙҙе белдерә һалайыҡ, хөрмәтле туғанҡайҙар. Беҙ, ҡатын-ҡыҙҙың Илаһ тарафынан ир-ат хаҡына яратылғанын белә-күрә тороп, улар хаҡын донъябыҙҙың иң юғары ҡиммәте дәрәжәһенә күтәрергә өйрәнәйек. Ысынлап тороп гүзәл заттар бит улар, беҙҙең башҡорт ҡыҙҙары! Күҙҙәренә баҡһаң - ялан сәскәләреләй балҡып тораларҙыр, йөҙҙәренә күҙ һалаһың икән - тирә-яҡҡа нур һибелгәндәй тойолалыр. Елдә елпенгән оҙон сәстәре тау ҡылғанылай күркәмлек өҫтәй уларға, ҡоралайҙыҡылай һомғол буй-һындарына һоҡланмаған кеше лә юҡтыр. Шағир булмағанды ла шағир хисле итер улар, һис шикһеҙ!\nЯҙылған: 10.03.20 | Ҡаралған: 128


Республикала БДИ-ның сентябрь этабының нисек уҙыуы билдәле булды // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nРеспубликала БДИ-ның сентябрь этабының нисек уҙыуы билдәле булды\n16:43, 15 сентября 2016 Йәмғиәт\nРеспубликала БДИ-ның сентябрь этабының нисек уҙыуы билдәле булды Фото: Олег Яровиков\nӨФӨ, 2016 йыл, 15 сентябрь. /«Башинформ» мәғлүмәт агентлығы, Эльмира Сабирова/.\nАсыҡлыҡты тәьмин итеү өсөн имтихандарҙы ойоштороу буйынса ҙур әҙерлек эше башҡарылған, шуға күрә бер ниндәй ҙә тәртип боҙоуҙар теркәлмәне, тип билдәләне республика Мәғариф министрлығының бүлек мөдире Жанна Миникеева.\nРус теле һәм математика буйынса имтихандарҙа (база кимәле) 160-ҡа яҡын кеше ҡатнашты. Улар — бер йә иһә ике мотлаҡ предмет буйынса ҡәнәғәтләнерлек билдәһен алмаған уҡыусылар. Берҙәм дәүләт имтиханы Өфөләге 100-сө мәктәптә үткәрелде.


Тораҡ пункттар эстетикаһы йылы буласаҡ\n15 Октябрь 2019, 17:47\nБашҡортостан Башлығы Радий Хәбиров киләһе 2020 йыл өсөн тема тәҡдим иткән. Республика етәксеһе фекеренсә, йылды ниндәйҙер абстракциялар менән атамаҫҡа, ә уны халыҡтың мәнфәғәттәренә яуап биргән аныҡ, аңлайышлы эштәргә арнарға кәрәк.\nБыл турала ул муниципалитет башлыҡтары ҡатнашлығында үткән семинар барышында белдергән. Граждандарҙы борсоған мөрәжәғәттәрҙе тикшереү шуны күрһәтә: халыҡ өсөн ҡала-ауылдарҙа уңайлы мөхит булдырыу үтә лә мөһим мәсьәләләр иҫәбендә. Шуға күрә киләһе йылды “Тораҡ пункттар эстетикаһы йылы: газондар, тротуарҙар, яҡтыртыу, ҡоймалар” тип атарға тәҡдим ителде. Шуныһы айырым иғтибарға лайыҡ, әүҙем кире бәйләнеш күҙәтелгән муниципалитеттарға финанслау ҙа арттырыласаҡ тип вәғәҙәләне Радий Фәрит улы


Республиканың матбуғат баҫмалары тираж туплай... - Юлдаш\nИҙрисова Диләрә Зөлхизә - БХЙ\nизгелек Матурлыҡ - Иҙелбаева Диляра\nНаҙгөл Ғәлиева һүҙҙәре. Ике йөрәк- Сардор Хәйруллаев көйө - Зарипова Милена\nхалыҡ һүҙҙәре. Һағышлы йыр - Азат Хөсәйенов көйө - Зарипов Рәдиф\nРеспубликаның матбуғат баҫмалары тираж туплай...\nРеспубликаның матбуғат баҫмалары тираж туплай... https://bash.news/yuldash/3159_respublikanyn-matbuhat-bacmalary-tirazh-tuplaj\n20 июн, 09:57\nРеспубликаның матбуғат баҫмалары 2014 йылдың икенсе яртыһына тираж туплай... Уҡыусылар артырмы, әллә кәмерме? Был күрһәткестәргә ниндәй сәбәптәр йоғонто яһай? Газета-журналды нисек уҡымлы итергә? Ошо һәм башҡа һорауҙар – иғтибар үҙәгендә.\nСтудия ҡунағы - “Киске Өфө” газетаһының баш мөхәррире Гөлфиә Янбаева.\nТапшырыу авторы -Зөһрә Арсаева.\nГөлфиә Янбаева. Мине иң борсоған мәсьәлә - милли матбуғат баҫмалары һәм радио-телевидениелағы милли тапшырыуҙарҙың һаҡланып ҡалыуы. Уларға дәүләт яҡлауы, дәүләт ярҙамы тураһында Мәскәү ҡунағы айырым баҫымға алып әйтте һәм был беҙҙең күңелгә май булып ятты. Ысынлап та беҙ яҡлауға, һаҡлауға мохтажбыҙ бит инде. Милли баҫмалар буйынса айырым дәүләт яҡлауы булдыра торған берәй программа-документ ҡабул итеп булмаймы, тигән һорау бирергә уйлаған инем форсат булманы, башҡаларҙың сығышында ошолайыраҡ һорауҙар яңғыраны. Тағы бер борсоған мәсьәлә тора: матбуғат баҫмаларын бер холдингҡа берләштереү тигән. Уны күптән һөйләйҙәр, булырмы-юҡмы? Уның әле проекты ла юҡ, нисек була икәнен дә белмәйбеҙ. Матур ғына өлгө булмайынса шуны тормошҡа ашырыу дөрөҫ түгел һәм мин был берләштереүгә риза түгел. Беҙҙе берләштереүҙең, сығымдарҙың оптималләштереүҙең башҡа юлдары булыуына мин ышанам. Уны эҙләргә кәрәк, сит илдәрҙәге тәжрибәләрҙе өйрәнергә кәрәк. Бөгөнгө баҙар шарттарында, конкуренция заманында һин уҡыусыға кәрәкһеңме юҡмы? Ошонан сығып нимәлер эшләргә кәрәк. Әгәр һине уҡыйҙар икән, тапшырыуыңды ҡарайҙар икән, радионан тыңлайҙар икән, әлбиттә, ул проекттар йәшәүгә хоҡуҡлы. Әгәр һине уҡымайҙар, тираж йыя алмайһың икән, бында уйланырға урын бар. Беҙ “Киске Өфө” гәзитендә иң тәүҙә йөкмәтке тураһында уйлайбыҙ. Халыҡтың зауығына, ихтыяжына нимә тап килә, шул турала көн-төн фекер алышабыҙ, шуға ярашлы йөкмәтке булдырырға тырышабыҙ. Халыҡтың фекеренә, тәнҡитенә ҡолаҡ һалабыҙ. Башҡаларҙы тәнҡитләгәндә лә ишаралап тәнҡитләү яғындабыҙ. Мин тәҡдим иткән тауар сифатлы булырға тейеш, шунан сығып эшләйем. Уҡытыусылар класс сәғәте үткәргәндә, беҙҙең газетаны ҡуллана ала, сөнки тәрбиәүи материалдар күп сыға. Күп материалдарҙы китапсыҡтар итеп баҫтырырға хыялдар бар. Шундай уйҙарыбыҙ бар, ләкин мөмкинлектәр сикләнгән…\nЙылдың икенсе ярты йыллығына яҙылырға бер аҙна ваҡыт ҡалды. Әгәр яҙылмаған булһағыҙ, онотһағыҙ, ашығығыҙ. Республика буйынса ярты йылға - 508 һум, редакция аша альтернатив яҙылыу - 246 һум. Өфөлә йәшәүселәр, әгәр почтаға инеп сығырға ваҡытығыҙ булмаһа, редакцияға шылтыратығыҙ.\n...Балконында кәзә тотҡандар ҙа бар.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - БАРЫҺЫ ЛА ДӨРӨҪ ЮҪЫҠТА БАРА - 2016 - Мәҡәләләр\nМ. Кәрим исемендәге Милли йәштәр театры ижади миҙгелен Мөҙәрис Багаевтың "Аҡса булһа бер муҡса" комедияһы менән асты. Йәмғиәттәге, кешеләр тормошондағы күп етди боролоштар, бәхеттәр һәм бәхетһеҙлектәр сәбәпсеһе булған аҡса темаһы ниндәй заманда ла актуаллеген юғалтмайҙыр, моғайын. Әлеге комедияла ла шул уҡ тема яҡтыртыла. Байлыҡ менән намыҫ бизмәндең ике яғында ятҡанда ҡайһыныһы ауырыраҡ тарта икән? Ошо һәм башҡа мөһим төшөнсәләр хаҡында Мөҙәрис БАГАЕВтың үҙе менән һөйләштек.\nБөгөн сәхнәлә көлкө күп, шулай бит? Эстрадала ла, пьесаларҙа ла, телетапшырыуҙарҙа ла юмор ҙур урын биләй. Һеҙҙеңсә, был нимәнән килә?\n- Әлеге көндә республикабыҙ театрҙары сәхнәләрендә тиҫтәгә яҡын әҫәрем ҡуйылып килә. Уларҙың барыһы ла комедия түгел, әлбиттә. Ә инде юморға килгәндә, миңә был өлкәлә эшләү бик оҡшай һәм яҙыуымдың сәбәбе лә - кешеләрҙең күңелен күтәреү. Тормош бит ул былай ҙа еңел түгел, кәйефте ҡыра торған мәлдәр етерлек, шунлыҡтан, тамашасы театрға килеп, рәхәтләнеп көлөп, бер аҙ ғына булһа ла мәшәҡәттәренән онотолоп ултырып ҡайтһын, тип уйлайым. Сәхнәлә юмор электән бар. Тик бығаса улар билдәле классиктарҙыҡы ғына булһа, бөгөн урындарҙа, заман авторҙары барлыҡҡа килде. Был, минеңсә, йәмғиәттең күп нәмәгә юмор аша ҡарарға өйрәнеүенән, сатираны ҡабул итә белә башлауынан, көлкө аша тәнҡитләргә һәм тәрбиәләргә мөмкин икәнен аңлауҙан килә. Беҙ бит комедия ҡарағанда көлөп кенә ултырмайбыҙ, ә сәхнәләге күренештәр аша үҙебеҙҙең етешһеҙлектәрҙе лә таныйбыҙ һәм ниндәйҙер кимәлдә ғәйеп тә тоябыҙ. Был бит үҙенә күрә бер тәрбиә, нескә фәлсәфә.\nҮрҙә телгә алынған комедия хаҡында һөйләшкәндә, унда бит аҡса темаһы ғына яҡтыртылмай. Эйе, аҡса темаһы үҙәктә, әммә уның менән ҡуша үрелеп барған башҡа темалар ҙа етерлек. Мәҫәлән, мөхәббәт кенә лә әллә нисә төрҙә. Унда был тойғоноң ғазаплыһы ла, еңел-елпеһе лә, һатлығы ла, сафы ла, бер ҡатлыһы ла, тоғролоҡҡа ҡоролғаны ла урын тапҡан. Беҙ ундағы яҙмыштарға ҡарап, көлөп кенә ултырмайбыҙ, бер үк ваҡытта уларҙың әллә ни төр кисерештәр аша бирелгән эске донъяларын да уҡып барабыҙ. Йәғни, комедияның бик шәп бер өҫтөнлөгө - ул бер генә йүнәлештә бармай, ул бөтә яҡтарҙы ла бер юлы сағылдырып килә ала.\nКомедияның уңышлы булыуының тағы ла бер факторы - артистар оҫталығы. Әҫәрҙе ижад иткәндә бер көлөп алған булһам, уйнаусыларҙы ҡараған һайын тәүге күргән кеүек көләм. Комедия жанрын уйнау буйынса беҙҙең театрҙар артистарына еткәндәр юҡтыр. Ә Милли йәштәр театры артистарының һәләте, режиссер Азат Йыһаншиндың уларҙың талантын тағы ла сағыуыраҡ итеп яҡтыртып ебәреүе тураһында әйтеп тә тораһы түгел!\nҺеҙ әҙәбиәткә һуңлап килгән ижадсы. Күп кенә жанрҙарҙа көс һынап ҡарағанһығыҙ. Бөгөн, үҙ ыҙанымды таптым, сәхнә әҫәрҙәрендә туҡталам, тип әйтә алаһығыҙмы?\n- Мин һөнәрем буйынса ауыл хужалығы белгесе, асылда, әҙәбиәткә бер ҡатнашлығым да юҡ кеүек. Әммә шул уҡ ваҡытта бер ҙә әҙә-биәтһеҙ йәшәмәнем. Китап уҡыу ҡанымда. Студент саҡтан мәҡәләләр яҙҙым, унан оҙаҡ йылдар редакцияла ла эшләнем. Мәҡәлә яҙыу, ижади кешегә, үҙеңде ваҡлап тотоноу менән бер ул. Һин белемеңде, аҡылыңды, идеяларыңды ваҡлайһың, таратаһың. Улар иһә уҡыла ла онотола. Мин быны һуңлап ҡына аңланым. Шуға ла микән, әҙәбиәткә иллегә баҫҡас ҡына килеп индем. Юморескалар ҙа, хикәйәләр ҙә, повестар ҙа яҙҙым, балалар өсөн дә ижад иттем, әммә күңелгә яҡынырағы, шулай ҙа, сәхнә әҫәрҙәре булып сығалыр. Тик мин әлегә, бынан ары ошо жанрҙа ғына эшләйәсәкмен, тип тә әйтә алмайым. Сөнки эшмәкәрлегем илһам килеүгә бәйле. Яҙырға кәрәк, тигән принцип менән эшләмәйем, йөрәкһетеп, эстән урғылып сығып килгәндә генә ултырам. Бер тында яҙыла икән - тәҡдим итәм, этелеп-төртөлөп килһә - уҡыусыны ыҙалатып тормайым. Ниндәйҙер оло әҫәр ҡалдырыуҙы ла маҡсат итеп ҡуймайым, күберәк китаптар баҫтырыу ҙа төп бурыс түгел, бары уҡыусы, тамашасы һөйөүе тигән төшөнсәгә генә таянам. Был төшөнсә бер ваҡытта ла алдамай һәм яңылыштырмай.\nЯҙыусы һәм драматург булыуҙан тыш, һеҙ умартасы ла икән...\n- Ҡортсолоҡ ата-бабамдан килгән һөнәр. Бәләкәй саҡта олатайым ауылдың етем-еһеренә бал таратырға ебәрә торғайны. Үҙем дә бер ваҡытта ла ауылымдан тамырҙарымды өҙмәнем. Ир кеше өсөн ер, йорт, хужалыҡтың бөтөнлөк билгеһе икәнлеген төшөнөп үҫтем. Улдарымды ла ошо юҫыҡта тәрбиәләнем. Мәле етеү менән умарталарыма тотонам һәм йәйҙе шул мәшәҡәттәр менән үткәрәм. Дүрт стена эсендә тәҙрәнән ҡарап ултырып яҙышыу ғәҙәтем юҡ. Саф һауала йөрөйөм, ҡулым эштә, янымда һәр ваҡыт кешеләр була. Ҡағыҙға төшөрөлгән образдарым да, сюжеттарым да аралашыу процесында белгән, күргән йәки башҡа килгәндәр. Шунлыҡтан, яҙмаларымда йәмғиәткә ят булған, ул ҡабул итә алмаған бер нәмә лә юҡтыр, тип иҫәпләйем.\nУмартасылыҡ, тигәндән... Беҙ был йәшәйеш мәғәнәһен саҡ ҡына йәштәнерәк аңламағанбыҙ шул. Бәлки, беҙҙең быуын милләттең һауығыу юлындағы бер баҫҡысы ла булғандыр. Ул үҙ миссияһын ғына үтәгәндер. Бөгөн бит йәштәр аңлы, белемле, динле һәм, иң мөһиме, маҡсатлы. Улар беҙҙең быуын кешеләренең матур ваҡыттарын ҡыҫҡартыусы эскелектең дошман икәнлеген төшөнгән, сәләмәт тормош - ул сәләмәт балалар, сәләмәт милләт икәнлеген белә. Бына минең ике улым да эсеү-тартыуға ҡәтғи ҡаршы, дингә ылыҡҡандар, йорттар төҙөп, ғаиләле, бала-сағалы булып йәшәп яталар. Был минең өсөн ғорурлыҡ.\nБеҙҙең йәштәргә аң-белемгә ынтылырға һәм ата-баба кәсебен үҫтерергә кәрәк. Бына мин ошо йәшемдә алып барған умартасы кәсебен улар ҙа алып бара алыр ине. Килеме лә, аш-һыуы ла, юҡ-барға ваҡыт ҡалмаҫлыҡ мәшәҡәте лә етерлек. Шулай ҙа зарланырға түгел, яйлап барыһы ла ана шул дөрөҫ юҫыҡҡа бара, тип иҫәпләйем мин. Милләт тә бөтмәйәсәк, тел дә, рух та. Һәм әҙәбиәткә ғашиҡ китап уҡыусылар ҙа юҡҡа сыҡмаясаҡ. Юғиһә, һуңғы мәл шулай тип фаразлаусылар күбәйҙе. Зауыҡлы, уйлы кешеләр элек тә булды, киләсәктә лә буласаҡ. Бары өмөттө генә өҙмәҫкә кәрәк.\nЯҙылған: 15.02.16 | Ҡаралған: 714


Велопарад – 2014\nӨфөнөң Ленин районы мәктәптәре уҡыусылары велосипед парадына сыҡты.\nПарадта ҡатнашыусы Оля спорттың һаулыҡ өсөн файҙалы икәнен күптән белә. Йәй буйы велосипедта йөрөнөм, шөғөлөмдө туҡтатмаясаҡмын, ти ул. Сарала ҡатнашырға теләк белдереп 600-гә яҡын бала ғариза биргән. Парад «Тулҡын» скверынан старт алды. Колоннаны кадет мәктәбе тәрбиәләнеүселәре оҙатып барҙы. Байраҡ менән юл ярып барған автобустан яңғыраған күңелле йыр-моң ҡатнашыусыларға көс-дәрт өҫтәне.\nРоман Богданов, Өфө кадет мәктәбе уҡыусыһы: «Велосипед спорт төрө менән шөғөлләнергә теләүселәр берҙәм дә, дуҫ та. Бындай сараларҙы ойоштороу - бик яҡшы күренеш».\nВелопарадта ҡатнашыусылар дүрт саҡрым арауыҡты еңел һәм тиҙ үтте. Фиништан һуң йәш физкультурниктар төрлө уйын-бәйгеләрҙә көс һынашты. Сара сиктәрендә «Баланы спортҡа алып кил!» акцияһы ла үтте, юл ҡағиҙәләрен белеү буйынса конкурс уҙғарылды. Бәйгелә еңеүселәр баш ҡала кинотеатрҙарына бушлай билет алып шатланды. Мәктәп уҡыусылары өсөн был бик ҡыҙыҡлы һәм фәһемле булды.\nАльбина Йосопова, Өфөнөң Ленин районы хакимиәте башлығы: «Был ябай велопарад түгел. Ул баланы спортты яратырға, сәләмәт тормош алып барырға булышлыҡ итә. Йылдағыса ҡатнашыусылар бер маршрут буйынса юл тота».\nЙолаға әүрелгән велопарадта теләге булған һәр кем ҡатнаша ала. Уҡыу йылы башында бындай сараны үткәреү бик мөһим, сөнки мәктәп - ул уҡыу әсбаптары ғына түгел, ул физик культураға, сәләмәт тормошҡа һөйөү ҙә тәрбиәләй. Һуңғы ваҡытта велосипедта ял итеүгә ҡыҙыҡһыныу арта. Өфө урамдарында велосипедта йөрөүселәрҙе аҙым һайын осратырға була. Мәктәп уҡыусыларын сәләмәт тормош алып барыуға йүнәлткән сара күңелле бер тамашаға әйләнде. Ойоштороусылар әйтеүенсә, парадта ҡатнашырға теләүселәр йылдан-йыл арта . Зилиә Әбелғатина


30 Ноябрь 2010, 16:14\nКитаптан уҡылғаны изге ҡеүәткә эйә түгел, Аллаға барып етмәй, ти һиндтар. Бына ошо сакраль, йәғни изге әҫәр булыуы арҡаһында “Урал батыр” эпосы тик бер генә вариантта, тик бер генә версияла һаҡланған. Ә ошо уҡ исем менән теркәлгән икенсе әҫәрҙәр “Урал батыр”ҙың башҡорт рухиәтендә элек-электән йәшәүен иҫбатлаусы дәлилдәр булараҡ ҡабул ителергә тейештер. Башҡорт фольклор материалдарында “Урал батыр” формулаһы буйынса ҡойолған әҫәрҙәр ярайһы уҡ күп кенә, тип әйтергә була. Мәҫәлән, “Аҡъял батыр” әкиәте шундайҙар иҫәбендә.\nКитаптан уҡылғаны изге ҡеүәткә эйә түгел, Аллаға барып етмәй, ти һиндтар. Бына ошо сакраль, йәғни изге әҫәр булыуы арҡаһында “Урал батыр” эпосы тик бер генә вариантта, тик бер генә версияла һаҡланған. Ә ошо уҡ исем менән теркәлгән икенсе әҫәрҙәр “Урал батыр”ҙың башҡорт рухиәтендә элек-электән йәшәүен иҫбатлаусы дәлилдәр булараҡ ҡабул ителергә тейештер. Башҡорт фольклор материалдарында “Урал батыр” формулаһы буйынса ҡойолған әҫәрҙәр ярайһы уҡ күп кенә, тип әйтергә була. Мәҫәлән, “Аҡъял батыр” әкиәте шундайҙар иҫәбендә. Шулай уҡ, “Алп батыр” тигән әҫәрҙе лә Урал батырҙың сәйәхәтенең ҡыҫҡа, конспектив бирелеше, тип аңларға була кеүек. Был әҫәр, мифологик йөкмәткеле булыуына ҡарамаҫтан, ниндәйҙер сәбәп менән “Әкиәттәр” томына инеп киткән. Алп батырҙың ете аҙымынан ҡалған ете аҡланға уның ете улы килеп урынлаша һәм шуларҙан башҡорттоң ете ырыуы таралып китә, тиелә был мифологик йөкмәткеле легендала. “Урал батыр” эпосында иһә, Уралдың сәйәхәте лә шул уҡ ете аҙымға тиң, тип әйтергә була. Ул вертикаль буйынса донъяның өс ҡатын (үръяҡты, уртансы ерҙе, ер аҫтын) үтеп сыҡһа, горизонталь яҫылыҡта иһә донъяны дүрт тарафынан урай. Йәмғеһе, баяғы “Алп батыр”ҙағы кеүек үк, ете аҙым килеп сыға. “Ете аҙым яһап донъяны урау” кеүек мотив һинд, иран мифологияһында ла бар.\nЭпоста тағы бер әүҙем зат – Зәрҡүм телгә алына. Ирандарҙың теленән был исем “Арыҫлан” тип тәржемә ителә һәм персонаж эпоста “Арыҫлан йондоҙлоғо”ноң символы булып тора.\nУрал батырҙағы “ҡәһҡәһә” тигән персонаждың исемен беҙҙең белгестәр “шарҡылдап көлөүсе” тип аңлата ине. Әммә был персонажға бер ҙә көлөү хас түгел. “ҡәһҡәһә” тип иран телле халыҡтарҙың мифологияһында беҙ әлеге көндә “ҡош юлы” тип атап йөрөткән күк есеме атала. Эпоста “ҡәһҡәһә” ҡатнашҡан хәл-ваҡиғалар, уның, ысынлап та, “ҡош юлы” символы булыуын күрһәтә. Йәғни “ҡәһҡәһә” тип беҙҙең ата-бабалар ҡасандыр ҡош юлын атағандарҙыр тип уйларға була. Юл ыңғайы шуны ла әйтеп үтергә кәрәк: “ҡәһҡәһә ҡалалары” тигән харабалар Тажикстандың Таулы Бадахшан автономиялы республикаһында, Памирҙа тау баштарында әле булһа һерәйешеп ултыра. Был ҡәлғәләрҙең төҙөлөү һәм йәшәү дәүерен белгестәр беҙҙең эраға ҡәҙәре ваҡыттарға ҡайтарып ҡалдыра. Памирҙағы аҙ һанлы иран телле халыҡтарҙа уларға бәйле әллә күпме легенда һәм миф һаҡланған. Ошо уҡ ерҙәрҙең атамалары беҙҙең Уралда ла күпләп осрай. Мәҫәлән, Баймаҡ, Талҡаш, Нуҡат, Соҡ, Баджгир, Бурджан һәм әллә күпме башҡалары. Былар ҙа буштан түгелдер. Ошо Памир халыҡтарының береһен “барҙан-гиш” тип атайҙар. Урыҫ фәнендә уларҙы “барданги/бартанги” тип боҙоп йөрөтәләр. “Был “барҙан-гиш”тар беҙҙең башҡорттоң бөрйәндәре (“бөрйән-гиш/ кеше”? – З.Ә.) менән бәйле халыҡ түгелме икән?” – тип тә уйлап ҡуям хатта ҡайһы саҡта. Кем белә инде – күпте күргән, күпте кисергән халҡыбыҙ булмаған ерҙәр, уларҙың эҙҙәрен һаҡламаған урындар бармы икән? Күмәкләшеп тотоноп тикшергәндә, осона ла сығып булыр кеүек булып китә ҡайһы бер мәлдә. Башҡорт кисергәндәрҙе, хәтерендә һаҡлағандарҙы уйлағанда, аптырап һоҡланыу, хайран ҡалыу хистәре солғап ала.\nБер һөйләшеп ултырғанда, хәҙер инде күптән мәрхүм философ, профессор Дамир ағай Вәлиевҡа: “Башҡорттар – ниндәйҙер бер тарихи сер. Дөрөҫөн генә әйткәндә, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ менән бер үк бик боронғо дәүерҙәрҙә формалашҡан халыҡтар әллә ҡасан тарих арбаһынан төшөп ҡалып, эҙҙәре тарих туҙанында күмелгән, уларҙы инде тик археологтар ғына өйрәнә, ә беҙ, Аллаға шөкөр, һин дә мин донъя көтөп, йәшәп ятабыҙ. Был бит үҙе бер мөғжизә”, – тип уны бер рәхәтләндереп көлдөргәйнем. Аҙаҡтан Дамир ағай йыш ҡына шул һүҙҙәремде иҫемә төшөрөп, ихлас, кинәнеп көлөп алыр ине. Хәҙер уның үҙен һағынып иҫкә алырға ҡалды. Әле үрҙә телгә алынған эпос ваҡиғаларын ҡыҫҡаса анализлауға ҡағылышлы хикәйәмә бигүк ҡыҫылышы булмаған был юлдарҙы “лирик сигенеү” тип ҡабул итһен уҡыусым. Сөнки, эпос тураһындағы уйҙарымды, анализдарымды Дамир ағай менән бүлешеп, унан хуплауҙар ишетеү эҙләнеүҙәремде дауам итеүгә дәрт бирә. Шул уҡ ваҡытта Дамир ағай үҙе лә күҙәтеүҙәре менән бүлешер ине. Бына ошо осрашып, фекер алышып һөйләшеп ултырыуҙарҙа яңы уйҙар тыуып, күпме файҙалы фекерҙәр тупланды. Уларҙың ҡайһы берҙәре бая үрҙә телгә алған “Боронғо башҡорттарҙың космогоник ҡараштары” тигән китабымда үҙ урынын алды. Һәм ошо китабымдағы анализдарҙың ҡыҫҡаса һығымталарын гәзит уҡыусыға тәҡдим иттем. Сөнки китап, бик аҙ тираж менән сығыу сәбәпле, киң ҡатлам уҡыусыға барып та етмәне, тип әйтергә була.\nБәлки, әле был яҙғандар киләсәктә “Урал батыр” эпосын артабан да өйрәнеүгә этәргес булыр, йәштәрҙә эпосҡа ҡарата ҡыҙыҡһыныу уятып, уларҙа яңы фекерҙәр тыуҙырыр, тигән өмөт йәшәй күңелдә. Ошо көндәрҙә баш ҡалабыҙ Өфөлә “Урал батыр” эпосына арналған халыҡ-ара конференция үтә. Унда эпос тураһында яңы һүҙҙәр, фекерҙәр ишетелер, тип өмөтләнәйек. Донъяның, кешелектең барлыҡҡа килеүе, яралыуы тураһындағы космогоник ҡараштар күп халыҡтарҙа һаҡланһа ла, космогоник эпостары булған халыҡтар бик аҙ. Беҙ, башҡорттар, шундай халыҡтар иҫәбендә булыуыбыҙ менән ғорурлана алабыҙ. Ғәрәп аҡылы кешелеккә изге ҡөрьән китабын бүләк итә. Унан алда йәһүдтәр христиандарҙың изге китабы – Библияны (Тәүрат) тыуҙыра. Библия үҙе үк китап тигәнде аңлата. Бөтә кешелекте уйланырға, эҙләнергә мәжбүр иткән “донъя”, “кешелек”, “изгелек һәм яуызлыҡ” һ.б. фәлсәфәүи проблемаларҙы, боронғо замандағы аң-белем үрҙәренән сығып, беҙҙең ата-бабаларыбыҙ, бөтә кешелек өсөн булмаһа ла, үҙҙәре өсөн хәл итеүгә өлгәшкән һәм баяғы проблемаларҙы яҡтыртҡан, аңлатҡан “Урал батыр” эпосын тыуҙырған. Был эпоста ҡуйылған һәм аңлатылған проблемалар үҙҙәренең тәрәнлеге менән хайран итерлек.\nБик боронғо замандарҙың донъяуи ҡараштарын, аң кимәлен үҙендә туплаған “Урал батыр” кеүек эпос тыуҙыра алырлыҡ һәләте булыуы – был халыҡтың бик боронғо халыҡ икәнлеген күрһәтеүсе бер дәлил.\n(Аҙағы. Башы 40, 41-се һандарҙа).\nЗәкирйән ӘМИНЕВ, ғилми хеҙмәткәр.