Рус-төрөк һуғыштары — Башҡорт Википедияһы\nРус-төрөк һуғыштары (төр. Osmanlı-Rus SavaşlarıOsmanlı-Rus Savaşları) — XVI—XX быуаттарҙағы Рәсәй һәм Ғосман империялары араһында бер нисә хәрби конфликт\nРус-төрөк һуғыштары Викимилектә\nҺуғыштар башта Төньяҡ Ҡара диңгеҙ буйын һәм Төньяҡ Кавказды, һуңыраҡ — Көньяҡ Кавказды контролдә тотоу, ҡара диңгеҙ боғаҙларындағы суднолар хоҡуҡтары, Ғосман империяһы сиктәрендә христиан хоҡуҡтарын һәм урыҫ монархын яҡлау хоҡуғы, ә XIX быуаттың икенсе яртыһында уларҙың ғосман хакимлығынан азат итеү һәм Рәсәй йоғонтоһона индереү өсөн алып барыла (Көнсығыш мәсьәләһе); Беренсе донъя һуғышы барышында урыҫ хөкүмәте тарафынан Константинополь һәм боғаҙҙарҙы үҙләштереү мөмкинлектәре ҡарала.\nДөйөм алғанда, рус-төрөк һуғыштары үҙ эсенә 351 йыллыҡ осорҙо ала (1568—1918 йылдар). Ошо осор эсендә Рәсәй һәм Төркиә 69 йыл һуғыш хәлендә булалар. Уртаса алғанда, урыҫ-төрөк һуғыштарын бер-береһенән барыһы 25 йыл айырып торған.\n1568-1570 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1672-1681 Рус-төрөк һуғышы Билдәһеҙ\n1686-1700 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1710-1713 Рус-төрөк һуғышы Төркиә\n1735-1739 Рус-төрөк һуғышы Билдәһеҙ\n1768-1774 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1787-1791 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1806-1812 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1828-1829 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1853-1856 Ҡырым һуғышы Төркиә\n1877-1878 Рус-төрөк һуғышы Рәсәй\n1914-1918 Кавказ фронты (Беренсе донъя һуғышы) Төркиә\n1 Конфликт башы\n2 1568—1570 йылдар\n3 1672—1681 йылдар\n4 1686—1700 йылдар\n5 1710—1713 йылдар\n6 1735—1739 йылдар\n7 1768—1774 йылдар\n8 1787—1791 йылдар\n9 1806—1812 йылдар\n10 1828—1829 йылдар\n11 Ҡырым һуғышы (1853—1856)\n12 1877—1878 йылдар\n13 Кавказ фронты (Беренсе донъя һуғышы)\nРәсәй менән Төркиә араһында мөнәсәбәттәр Төркиәнең 1475 йылда Ҡырымды (Ҡырым ханлығы һәм Генуя ҡалаһы Кафа) яулап алыуынан башлана. Мнәсәбәттәрҙең киҫкенләшеүе Аҙауҙа һәм Кафала төрөктәр яғынан урыҫ сауҙагәрҙәрен ҡыҫырыҡланыуҙан башлана\nАртабан, XVI−XVII быуаттарҙа урыҫ-төрөк мөнәсәбәттәре ярайһы уҡ көсөргәнешле була. Төркиәнең ҡырым ханын даими рәүештә яҡлауынан тыш, яңы ҡыйынлыҡтар барлыҡҡа килә: Мәскәү подданныйҙары булып һаналған Дон казактары Аҙау казактарына, нуғайҙарға һөжүм итеп, уларға ҡамасаулыҡ килтерәләр. Нуғайҙарҙы солтан үҙенең подданныйҙары тип һанай. 1637йылда Дон һәм Запорожье казактары Аҙауҙы баҫып алалар һәм 1643 йылға тиклем ҡулдарынан ысҡындырмайҙар.\nУрыҫтарҙың төрөктәр менән тәүге ҡораллы бәрелеше 1541 йылға ҡарай, ул ваҡытта ҡырымлылар Сәхиб Гәрәй I етәкселегендә Мәскәүгә табан юлланалар, улар менән бергә төрөктәр ҙә була.\n1556 йылда ҡырым ханы Мәскәүгә ҡаршы сыға. Батша уға ҡаршы Матвей Иванович Ржевский (ҡушаматы «Дьяк») ебәрә, Ржевский ҡырымлыларҙы ҡыуыу ғына түгел, Днепрҙың түбәнге ағымына, Очаковҡа тиклем барып етә һәм унда төрөктәрҙе ҡыйрата. Әлеге походта Ржевскийға Запорожье казактары ярҙам итә. 1558 йылда ҡырымлылар менән яңы бәрелештә Днепр тамағына Данило Адашев бара, ул Ҡырымды бөлгөнлөккә төшөрә һәм ике төрөк кораблен үҙенә ала.\n1554 йылда Урус батшалығы Әстерхан ханлығына, союздаш Ҡырымға һәм төркиәгә ҡаршы хәрби ғәсмәлдәр башлай. 1556 йылда ханлыҡ яулап алына.\nБашҡа эштәр менән мәшғүл булған төрөк солтаны Сөләймән I әлегә бөтә ошо Мәскәү ғәскәрҙәренең яулауҙарын иғтибарһыҙ ҡалдыра. Ниһайәт. 1563 йылда поход ул Әстерханде кире ҡайтарыу ниәте менән походҡа йыйына. Ҡырым хан солтанды был ниәтенән баш тартырға өгөтләп ҡарай, сөнки ул да уның Ҡара диңгеҙҙә позицияларын нығытыуынан ҡурҡа. Ҡырым ханы төрөк походын 1569 йылға тиклем кисектереп торуға өлгәшә.\nСөләймән I 1566 йылда вафат була. Уның вариҫы Сәлим II походты ойоштороуҙы Кафа пашаһы Ҡасимға йөкмәтә.\n1569 йылдың йәйендә Әстерханде ҡамау һәм Волга һәм Дон йылғаларын тоташтырыусы каналдың төҙөлөшөн башлар өсөн Ҡасим паша етәкселегендәге 15 мең яңысарҙан, ике мең сипаһтан, бер нисә мең аҙаптан һәм аҡынсыларҙан торған ҙур ғәскәр ебәрелә. Оттоман флоты Аҙау тирәһендә торған саҡта, Әстерханға ҡырым хандың ғәскәре лә килеп етә .\nӘммә Әстерханды азат итеү өсөн ебәрелгән кенәз Петр Семенович Серебряный- Оболенский етәкселегендәге ғәскәр һәм гарнизондың көтөлмәгән һөжүме дошман ҡамауын алып ташларға мәжбүр итә, 15 мең кешенән торған ғәскәр канал төҙөүселәрен ҡыуып ебәрә һәм төҙөүселәргә ярҙамға ебәрелгән 50 меңлек ҡырым татарҙары ғәскәрен еңә. Ошо уҡ ваҡытта Оттоман флоты ла көслө шторм, шулай уҡ берләшкән Дон һәм украин казактары ғәмәлдәре ярҙамында, юҡҡа сығарыла.\nҒосман империяһының урыҫ-поляҡ ҡапма-ҡаршылыҡлы мөнәсәбәттәрен ҡыҫылырға һәм Уң ярҙағы (Правобережный) Украинаны контролдә тоторға маташыуы һуғыштың башланыуына сәбәпсе була. 1669 йылда Уң ярҙағы Украина гетманы Пётр Дорошенко Ғосман империяһының вассалына әйләнә.\nЯңы союзға таянып, Мәхмәт IV солтан 1672 йылда Польша менән һуғыш, һөҙөмтәлә Подолияны үҙ контроле аҫтына ала. төрөктәрҙең уңыштары Мәскәүҙә паника тыуҙыра, унда Мәскәү контроле аҫтында булған һул ярҙағы Украинаға төрөктәрҙең баҫып инеүенән ҡурҡалар Рәсәй хөкүмәте Ғосман империяһына һәм Ҡырым ханлығына һуғыш иғлан итә. Дон казакары Алексей Михайлович ҡушыуы буйынса Дон тамағындағы биләмәләренә һөжүм итәләр.\n1673 йылда дума дворянины И. С. Хитрово етәкселегендәге урыҫ отряды Дон казактары менән берлектә көньяҡта төрөк ҡалаһы Аҙауға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрен дауам итә. 1673 йылдан алып, төрөктәрҙең баҫып алыуын көтмәй, кенәз ромодановскийҙың һәм һул ярҙағы гетман Иван Самойловичтың командованиеһы аҫтында Уң ярҙағы Украинаға төрө вассалы гетман Дорошенкоға ҡаршы походтар ойоштора башлай. һөҙөмтәлә улар 1676 йылдың сентябрендә Чигирин ҡалаһының бирелеүенә һәм Дорошенконың капитуляцияһына өлгәшәләр\nДорошенко урынына төрөк солтаны гетман Юрий Хмельницкийҙы ҡуя һәм Чигиринға походын башлай\n1677 йылда төрөк ғәскәрҙәре бер ниндәй һөҙөмтәһеҙ Чигиринды ҡамап маташалар Бужин аҫтында еңелеп, сигенергә мәжбүр булалар\n1678 йылда төрөктәр Чигиринды ҡайтарып алыуға өлгәшәләр, урыҫ ғәскәрҙәре Һул яҡ ярҙағы Украинаға сигенәләр\n1679-80 йылдарҙа әүҙем хәрби ғәмәлдәр үткәрелмәй һәм һуғыш 1681 йылдың ғинуарында Баҡсаһарай тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана\n1683 йылда Үҙәк Европала Бөйөк төрөк һуғышы. Ян III Собеский етәкселегендәге союздаш поляк-австрия-германия ғәскәрҙәре Вена тирәһендә төрөк армияһын ҡыйратыуға һәм ғосман ҡамауынан ҡотолоуға өлгәшәләр. Киләһе йылда Ғосман империяһына ҡаршы Европа христиан дәүләттәре Изге лигаһы булдырыла. төрөктәргә ҡаршы союзға Изге Рим империяһы (Габсбургтар Австрияһы), Речь Посполитая һәм Венеция республикаһы инәләр\n1686 йылда, урыҫ-полчк һуғышына нөктә ҡуйған Мәңгелек солохо төҙөлгәндән һуң, Изге лигаға батша ҡыҙы Софья Алексеевна идаралығындағы урыҫ хөкүмәте ҡушыла.\n1687, 1689 йылдарҙа һуғышы барышында урыҫ ғәскәрҙәре Запорожье казактары менән берлектә Голицын Василийкомандованиеһы аҫтында ике тапҡыр Ҡырымға походтар башҡаралар, әммә икеһендә лә нуғай яландарында һыу булмау шарттарында кире боролорға мәжбүр булалар.\nСофьяны тәхеттән төшөргәндән һуң тәүге мәлдә йәш батша Петр I ҡырымлыларға ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙе яңыртарға йыйынмай. Тик 1694 йылда ғына көньяҡ походтарын ҡабатлау тураһында ҡарар ҡабул ителә. Әммә был юлы Перекопты түгел, ә Аҙау ҡәлғәһен яулап алырға маҡсат ҡуйыла. 1695 йылдың яҙында башланған беренсе Аҙау походы шул уҡ йылдың сентябрендә флоттың юҡлығы һәм урыҫ армияһы тәьминәт базаларынан алыҫ булыуы арҡаһында уңышһыҙлыҡ менән тамамлана.\n1696 йылда икенсе Аҙау походы башлана, уның барышында Алексей шеин етәкселегендәге урыҫ армияһы ҡабаттан Аҙауҙы ҡамай. был юлы диңгеҙ яғынан. Һөжүмде көтөп тормайынса, 1696 йылдың 19 июлендә ҡәлғә бирелә.\nАвстрия ғәскәрҙәре лә уңышлы эш итә. Һөҙөмтәлә 1699 йылда австриялылар төрөктәр уңайлы Карловица солохон булдыралар. Урыҫ-төрөк һөйләшеүҙәре оҙағыраҡ дауам итә һәм 1700 йылда Константинополь тыныслыҡ килешеүенә ҡул ҡуйыу менән тамамлана. Килешеү буйынса Аҙау Рәсәйгә күсә.\nҒосман империяһында Полтава тирәһендә еңелгәндән һуң йәшеренгән швед короле Карл XII, Төркиәләге француз илсеһе Шарль де Феррионың һәм Ҡырым ханының интригалары, шулай уҡ Рәсәйҙең Ғосман империяһы сиктәренән швед королен ҡыуып сығарыу буйынса талаптары һуғыш башланыуына сәбәпсе була. 1710 йылдың 20 ноябрендә Төркиә Рәсәйгә һуғыш иғлан итә.\n1711 йылдың яҙында Пётр I Урыҫ армияһының Прут походын башлай һәм 1711 йылдың июненә үҙенең ғәскәрҙәрен Яссы тирәһендә туплай. Бөйөк вәзир Балтаджи пашаның ғосман армияһы (120 меңгә яҡын кеше, 440-тан ашыу орудие) 18 июндә Исакчи янында Дунай аша сыға һәм Пруттың һул ярында Ҡырым ханы Дәүләт Гәрәй II-нең 70-меңлек атлылары менән осраша. Петр I 30 июндә төп көстәре менән (38 мең урыҫ, 114 орудие) Пруттың уң яры буйлап китә һәм 7 июлдә Станилештиға барып етә. Ғосмандар Прут аша Фальчи тирәһендә сығалар һәм 8 июлдә Сталинештиҙан көньяҡҡараҡ Урыҫ авангардын һөжүмләйҙәр. Урыҫ ғәскәрҙәре 9 июлдә дошман тарафынан ҡамауға алынған Яңы Станилешти янында нығытылған лагерға сигенәләр. Штурм кире ҡағыла, төрөктәр 8 мең кеше юғалталар, әммә урыҫ ғәскәрҙәренең хәле боеприпастар һәм аҙыҡ-түлек булмағуы сәбәпле бик киҫкенгә әйләнә. Һөйләшеүҙәр башлана һәм 1711 йылдың 12 июлендә Прут солох килешеүенә ҡул ҡуйыла\nСолтан яңы талаптар ҡуйыуы арҡаһында һуғыш хәле 1713 йылға тиклем дауам итә, сөнки Рәсәй талаптар менән риза булмай. Адрианополь солохо килешеүе 1711 йылғы Прут солохо килешеүе шарттарында төҙөлә\n1735—1739 йылдарҙағы һуғыш Рәсәй һәм Австрия империяларының Төркиәгә ҡаршы союздашлығында үтә. Әлеге һуғыш поляк мираҫы өсөн һуғыш һөҙөмтәһе буйынса ҡапма-ҡаршылыҡтар артыуы, шулай уҡ көньяҡ урыҫ биләмәләренә ҡырым татарҙарының бер туҡтауһыҙ һөжүмдәре менән бәйле була. Бынан тыш, һуғыш Рәсәйҙең Ҡара диңгеҙгә сығыу буйынса оҙайлы стратегияһына тура килә. Константинополдәге эске сәйәси конфликт менән файҙаланып, Рәсәй Төркиә менән һуғыш башлай\n1736 йылда 62 мең кешенән торған фельдмаршал Бурхард Христофор Миних етәселегендәге Урыҫ Днепр армияһы штурм менән Перекоп тирәһендәге- ғосман нығытмаларын, ә 17 июндә Баҡсаһарайҙы яулай. Әммә аҙыҡ-түлектең етешмәүе, шулай уҡ армияла эпидемиялар йышайыуы Минихты сигенергә мәжбүр итә. Шул уҡ йылдың 28 мең кешенән торған генерал-фельдмаршал Петр Ласси етәкселегендәге Дон армияһы Дон флотилияһы ярҙамында Аҙауҙы ҡамап ала.\n1737 году Миних армияһы, Днепр флотилияһының килеп етеүен көтмәйенсә, Очаковты ала. Ласси армияһы был ваҡытҡа 40 меңгә тиклем арта һәм ошо уҡ ваҡытта Ҡырымға бәреп инә, ҡырым ханының армияһына ҙур зыян килтереп, уны Ҡырымды ташлап китергә мәжбүр итә.\nРәсәйҙең еңеүҙәре фонында 1737 йылдың июлендә Австрия Төркиәгә һуғыш иғлан итә, әммә бик тиҙ арала бер нисә тапҡыр еңелә. Шулай итеп, Австрияның һуғышҡа инеүе союздаштар өсөн хәлдәрҙе ҡатмарлаштыра ғына һәм Төркиәнең позицияларын, киреһенсә, нығыта.\nАвгуст айында Рәсәй, Австрия һәм Төркиә Немировола солох һөйләшеүҙәрен башлай, әммә улар һөҙөмтәһеҙ була. 1738 йылдың дауамында күҙгә күренерлек хәрби ғәмәлдәр үткәрелмәй, әммә урыҫ армияһына Очаковты һәм Кинбурнды тағун ауырыуы эпидемияһы арҡаһында ҡалдырырға тура килә.\n1739 йылда Минихтың армияһы Хотин менән Яссыны яулап ала\n1739 йылда Белград солох килешеүе төҙөлә. Килешеүгә ярашлы, Аҙау Рәсәйгә ҡала, әммә ундағы бөтә нығытмаларҙы ла юҡ итергә бурыслы була. Бынан тыш, Рәсәйгә Ҡара диңгеҙҙә флот булдырыу тыйыла, сауҙа өсөн төрөк суднодары файҙаланырға тейеш була. шулай итеп, Ҡара диңгеҙгә сығыу бурысы үтәлмәй ҡала.\nҮҙҙәрен урыҫ отряды тип исемләүсе һәм поляк боласыларын эҙәрлекләүсе Ғосман империяһы территорияһында урынлашҡан Балта ҡалаһына ингән өсөн Мустафа III солтан 1768 йылдың 25 сентябрендә Рәсәйгә һуғыш иғлан итә.\n1769 йылда төрөктәр Днестр аша үтәләр, әммә уларҙы генерал Голицындың армияһы кире бора. Урыҫ ғәскәрҙәре, Хотинда баҫыа алып, 1770 йылдың ҡышына Дунайға сығалар.\n1770 йылда Урта ер диңгеҙенә Рәсәйҙең граф Алексей Орлов етәкселегендә Балтия флоты эскадраһы килеп етә. Баш күтәргән Пелопоннес гректарына ярҙам күрһәткәндән һуң эскадра Чесма һәм Хиос тирәһендәге бәрелештәрҙә ғосман флотын еңә. Ошо уҡ йылда урыҫ армияһы төрөктәргә Рябая Могила, Ларга һәм Кагула тирәһендә зыян килтерә.\n1771 йылда кенәз Василий Долгоруков етәкселегендә урыҫ армияһы Ҡырым ярымутрауын баҫып ала. Ҡырым ханлығы үҙенең бойондороҡһоҙлоғо тураһында иғлан итә һәм рәсәй империяһы протектораты ҡарамағына күсә.\n1772 йыл дауамында һәм 1773 йылдың башы Фокшандарҙа һәм Бухареста солох һөйләшеүҙәре бара, әммә француз илсеһенең ҡотҡоһона бирелеп, Төркиә Ҡырым ханлығының бойондороҡһоҙлоғон танымағанға күрә, 1773 йылдың яҙында һуғыш ҡабаттан яңыра.\n1773 йылда урыҫ армияһы Силистрияны һөҙөмтәһеҙ алырға маташа, әммә фон Вейсенштейн төрөктәрҙе Кайнаржи янында ҡыйрата.\nСуворов етәкселегендә урыҫ армияһының еңеүенән һуң 1774 йылда Коздуджи янында төрөктәр солох һөйләшеүҙәренә ризалашалар, һәм 21 июлдә Көсөк-Кайнарджа солох килешеүенә ҡул ҡуйыла.\nСолох килешеүе буйынса Ҡырым ханлығының Төркиәнән бойондороҡһоҙлоғо иғлан ителә. Рәсәйгә Оло һәм Кесе Ҡабарҙа , Аҙау, Керчь, Еникале һәм Кинбурн һәм уға яҡын ятҡан Днепр һәм Көньяҡ Буг араһындағы дала эләгә.\n1787 йылда Ғосман империяһы Рәсәйгә һуғыш иғлан итә, әммә төрөктәрҙең һуғышҡа әҙерлекһеҙ булыуы һәм ваҡыты ла уңайлы һайланмауы (Рәсәй менән Австрия һуғыш иғлан ителеү алдынан ғына үҙ-ара хәрби союз булдыралар) баштан уҡ һуғыш уңышһыҙлыҡҡа тарыясағы күҙаллана. Банатта австриялыларға ҡаршы төрөктәрҙең еңеүҙәре тиҙ арала Рәсәйгә ҡаршы хәрби ғәмәлдәрҙә уңышһыҙлыҡтар менән алмашына. Молдавияла Александр Голицын Хотин менән Яссыларҙы яулағандан һуң фельдмаршал Румянцев-Задунайский төрөк армияһын бер нисә тапҡыр еңә. Фельдмаршал Потемкиндың армияһы бик оҙаҡ ҡамағандан һуң Очаков нығытмаһы бирелә, уның төрөк гарнизоны тулыһынса ҡыйратыла. Был яңылыҡ солтан Абдул-Хәмитте ныҡ тетрәндерә һәм ул апоплексик удар кисереп, дүрт айҙан вафат була.\nОчаковты штурмлау. 1791 йыл. А. Берг гравюраһы.\nТөрөк генералдары үҙҙәренең булдыҡһыҙлығын күрһәтәләр, армияла болалар башлана. Төрөктәрҙең Бендерыларға һәм Аккерманға походтары уңмай, Белградты ҡапыл ғына австриялылар баҫып ала. Яҡын барырлаҡ булып күренгән Измаил нығытмаһын ҡыҫҡа ваҡыт эсендә Суворов яулай, ә Анапыларҙы юғалтыу төрөк уңышһыҙлыҡтары өсөн яңылыҡ булмай.\nТөрөк флотының һан яғынан өҫтөнлөгөнә ҡарамаҫтан, контр-адмирал Н. С. Мордвинов етәкселегендәге Ҡара диңгеҙ флоты уға -Лиманда һәм контр-адмирал М. И. Войнович етәкселеге аҫтында — Фидониси тирәһендәге бәрелештә (1788) бер-бер артлы еңелеүҙәр алып килә. Флот командующийы итеп адмирал Ф. Ф. Ушаков тәғәйенләнеүҙән һуң Тендра тирәһендә (1791) шулай уҡ төрөк флоты еңелә.\nЯңы солтан Сәлим III-гә, Рәсәй менән солох килешеүнә ҡул ҡуйыр алдынан, дәүләтенең абруйын күтәреү өсөн бер генә булһа ла еңеү кәрәк бул, әммә төрөк армияһының хәле тотороҡһоҙ була. Һөҙөмтәлә Ғосман империяһы 1791 йылдың декабрендә Яссы солох килешеүенә ҡул ҡуйырға мәжбүр була. Килешеү буйынса Очаков һәм Ҡырым Рәсәй артынан ҡала, шулай уҡ ике империя араһындағы сиктәр Днестр йылғаһына тиклем шылдырыла.\n1806—1812 йылдарҙағы Рус-төрөк һуғышы Рәсәй һәм Ғосман империяһы араһындағы һуғыштарҙың бер сылбыры була.\nРәсми рәүештә һуғыш 1805 һәм 1806 йылдарҙың сиктәрендә башлана, тап ошо ваҡытта Ғосман империяһы Рәсәйгә ҡарата дуҫтарса мөнәсәбәттә булған Төркиәнең вассалдары Молдавия һәм Валахия господарҙарын вәкәләттәрен алып ташларға мәжбүр итә. баштараҡ, наполеон меннә мөнәсәбәттәр аңлайышһыҙ булғанда, Рәсәй бер ниндәй ҙә хәрби ғәмәлдәр башҡарырға һәм сик буйында ҙур ғәскәрҙәр тупларға йыйынмай, ул араларҙы яйларға өмөтләнә. Әммә француздар рәсәйгә инәсәге билдәле булғас, тиҙ арала көньяҡ сиктәрҙәге проблемаларҙы хәл итергә була. Рәсәй фельдмаршалы Михаил Илларионович Кутузовтың уңышлы хәрби кампанияһы ғосмандарҙы Бессарабиянан Рәсәй файҙаһына баш тартырға этәрә (1812 йылғы Бухарест килешеүе).\n1827 йылда Рәсәй, Англия һәм Франция араһында Лондон конвенцияһына ҡул ҡуйыла. Әлеге конвенцияға ярашлы Грецияға автономия бирелә. Ғосман империяһы конвенцияны таныуҙан баш тарта.\nШул уҡ 1827 йылда Рәсәй, Бөйөк Британия һәм Франция берләшкән эскадраһы Наварин бәрелеше барышында төрөк флотын ҡыйрата. 1828 йылдың апрелендә император Николай I Төркиәгә һуғыш иғлан итә, сәбәбе — портаның элекке ике яҡлы килешеүҙәрҙе үтәмәү (1826 йылғы Аккерман конвенцияһы).\nРус армияһының Балкандарҙағы һәм Кавказ аръяғындағы уңышлы ғәмәлдәренән һуң 1829 йылдың сентябрендә ике яҡ араһында Адрианополь солохо төҙөлә, уға ярашлы:\nТөркиә Грецияға автономия биреү тураһындағы 1827 йылғы Лондон конвенцияһын таный.\nРәсәйгә Ҡара диңгеҙҙең көнсығыш ярының күпселек өлөшө (шул иҫәптән Анапа, Суджук-кале, Сухум ҡлалары) һәм Днепр дельтаһы бирелә.\nҒосман империяһы Рәсәйҙең Грузияға һәм хәҙерге Әрмәнстандың ҡайһы бер өлөштәренә өҫтөнлөгөн таный.\nСербияға автономия бирелә.\nтөрөктәр бик ҙур күләмдәге контрибуцияны түләп бөткәнсә Рәсәйгә Молдавияны һәм Валахияның күпселек өлөшөн биләргә рөхсәт ителә.\nҠырым һуғышы (1853—1856)Үҙгәртергә\nРәсәйҙең Британия империяһы, Француз империяһы, Ғосман империяһы һәм Сардиния короллеге коалицияһы менән Ғосман мираҫы, Ҡара диңгеҙ бассейнында, Кавказда һәм Балкандарҙа хакимлыҡ өсөн һуғышы.\nҺуғыш башында рус флоты Синоп бухтаһында төрөк флотын еңеүгә өлгәшә. Әммә союздаштар һуғышҡа ингәндән һуң ситуация үҙгәрә. Артабанғы хәрби ғәмәлдәрҙә союздаштар Ҡырымға десант корпусын индереүгә өлгәшәләр һәм Рәсәй армияһының техник яҡтан ҡалышыу арҡаһында һиҙелерлек зыян килтерәләр, бер йыллыҡ ҡамауҙан һуң Ҡара диңгеҙ флотының төп Рәсәй базаһы булған Севастополь ҡалаһын баҫып алалар. Шул уҡ ваҡытта Камчаткалағы союздаштар десанты уңышһыҙлыҡҡа тарый. Кавказ фронтында Рәсәй ғәскәрҙәре төрөктәрҙе бер нисә тапҡыр еңәләр һәм Карс ҡалаһын яулайҙар. Әммә димломатик изоляцияһы арҡаһында Рбаш һалырға тура килә. 1856 йылғы Париж солох килешеү Рәсәйҙән Ғосман империяһына көньяҡ Бессарабиян һәм Дунай йылғаһының тамағын талап итә. Ҡара диңгеҙҙең, Босфор һәм Дарданелла боғаҙҙарының нейтраллеге һәм ҡоралһыҙландырыуы иғлан ителә.\nБер яҡтан, Рәсәй һәм союздаш балкан дәүләттәре араһындағы һәм, икесне яҡтан, Ғосман империяһы менән һуғыш. Сәбәбе — Балкандарҙа милләтселек йүнәлешенең көсәйеүе. Болгариялағы Апрель ихтилалын баҫтырыуҙа күрһәтелгән рәхимһыҙлыҡ Европала һәм бигерәк тә рәсәйҙә Ғосман империяһындағы христиандар хәленә ҡарата теләктәшлек тойғоларын уята. Үҙ-ара килешеп христиандарҙың хәлен яҡшыртыу теләге бойомға ашмай, сөнки төрөктәр Европа менән компромисҡа барырға теләмәй (Константинополь конференцияһы) һәм 1877 йылдың апрелендә Рәсәй төркиәгә һуғыш иғлан итә.\nАртабанғы хәрби ғәмәлдәрҙә Рәсәй, төрөктәрҙең пассивлығы менән файҙаланып, Дунайҙы аша сығалар һәм Шипка артылышын баҫып алалар һәм 5 айлыҡ ҡамауҙан һуң иң яҡшы төрөк армияһын — Ғосман паша армияһын — Плевнала баш һалырға мәжбүр итә. Артабанғы Балкандар аша рейдында урыҫ армияһыКонстантинополгә юлды ҡыйған аҙаҡҡы төрөк частарын ҡыйрата һәм Ғосман империяһын еңелеүгә дусар итә.1878 йылдың йәйендә үткәрелгән берлин конгресында Берлин трактатына ҡул ҡуйыла, уға ярашлы Бессарабияның көньяҡ өлөшө Рәсәйгә кире ҡайтарыла һәм Карс, Ардаган һәм Батум Рәсәйгә ҡушылдырыла. Болгарияның бойондорҡһоҙлоғо тергеҙелә; Сербия, Черногория һәм Румынияның территориялары ҙурая, ә төрөк Боснияһын һәм Герцеговинаһын Австро-Венгрия оккупациялай\nКавказ фронты (Беренсе донъя һуғышы)Үҙгәртергә\nБеренсе донъя һуғышы барышында Рәсәй һәм Ғосман империялары ҡампа-ҡаршылыҡлы лагерҙарға эләгәләр. Рәсәй Антантаға инә, Төркиә — Дүртәүле союзына, ошоноң менән дәүләттәр араһында конфликт алдан билдәләнеп ҡуя. 1914 йылдың аҙағында төрөктәр Рәсәй территорияһына һөжүм башлайҙар. Һары ҡамыш районында (хәҙер Төркиә) урыҫ Кавказ армияһы Рәсәй Кавказ аръяғына һөжүм иткән Әнүәр пашаның 3-сө төрөк армияһын ҡамап ала һәм тулыһынса ҡыйрата. төрөктәр 90 меңгә яҡын кешеһен һәм 60-тан ашыу орудиеһын юғалта. Кавказ урыҫ армияһы барыһы 20 мең кеше юғалта (һәләк булғандар, яралылар, ауырыуҙар). Урыҫ армияһының артабанғы һөжүме ваҡытында төрөктәр Эрзурум бәрелешендә ҡыйратыла. Урыҫтар Эрзурум менән Трабзонды алалар. Төрөктәр юғалтылған территорияларҙы ҡайтарыу маҡсатында контрһөжүмгә күсәләр, әммә Эрзинджан тирәһендә еңелеләләр. 1916 йылдың уртаһында урыҫ ғәскәрҙәре Битлис ҡалаһын — төрөктәрҙең үҙәк Төркиә юлындағы аҙаҡҡы оборона пунктын — яулайҙар. бынан һуң хәрби ғәмәлдәр 1918 йылға тиклем тиерлек туҡтап тора.\nКөньяҡ Төркиәнән тыш урыҫ һәм ғосман ғәскәрҙәре араһында хәрби ғәмәлдәр Персия территорияһында алып барыла. 1914—1916 йылдарҙағы Персия кампанияһы барышында урыҫ армияһы Төркиәне еңә һәм төрөк ғәскәрҙәрен Персиянан ҡыҫырыҡлап сығара.\n1918 йылда Рәсәйҙәге революция һөҙөмтәһендә һәм большевистик хөкүмәтенең еңелеүҙе танығандан һуң фронт ғәмәлдән сығарыла. Карс һәм Батум өлкәләре Төркиәгә ҡушыла, Төркиә һәм союздаш Германия ғәскәрҙәре Кавказ аръяғын баҫып алалар. Беренсе донъя һуғышында үҙәк державаларҙың еңелеүенән һуң Кавказ аръяғын Антанта оккупациялай, ә большевиктар Брест килешеүе ғәмәлдән сығыуы тураһында белдерә. Граждандар һуғышы һәм сит ил хәрби интервенцияһы тамамланғандан һуң 1921 йылда РСФСР һәм төркиә араһында Карс килешеүенә ҡул ҡуйыла. Килешеүгә ярашлы Карс, Ардаган ҡалалары һәм Арарат тауы төркиәгә бирелә.\nРәсәй-төрөк мөнәсәбәттәренең тарихы\nРус дәүләте территорияһының формалашыуы\nРәсәй империяһы территорияһының формалашыуы\n↑ 1,0 1,1 1,2 1,3 [ Русско-турецкие войны XVIII—XIX вв.] — Ҙур совет энциклопедияһында мәҡәлә\n↑ 2,0 2,1 2,2 Русско-турецкие войны — Кругосвет энциклопедияһынан\n↑ Василенко Н. П. Турецкие войны России // Брокгауз һәм Ефрондың энциклопедик һүҙлеге: 86 томда (82 т. һәм 4 өҫтәмә том) — СПб., 1890—1907. (рус.)\n↑ Серебряный-Оболенский, кн. Пётр Семёнович // Ҡалып:Книга:Русский биографический словарь\n↑ Прутский поход 1711. Проверено 26 апреля 2013. Архивировано 28 апреля 2013 года.\n↑ 9,0 9,1 Russo-Turkish wars (Russo-Turkish history) (инг.). — статья из Encyclopædia Britannica Online.\nКниги по истории русско-турецких войн(недоступная ссылка) на сайте библиотеки Царское Село\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Рус-төрөк_һуғыштары&oldid=1056755 ҡабул ителгән


Исем туйы (башҡорт йолалары)\nИсем туйы тәүҙә бишек туйының бер өлөшө генә була, ләкин ваҡыт үтеү менән, әһәмиәтен үҙгәртеп, башҡорттарҙың бәпес туйы йолаларында иң мөһим урынды биләй.\nЫрымбур башҡорттарының бәпес туйында күрше инәй сабыйҙың бер нисә бөртөк сәсен ҡырҡып, Ҡөрьән эсенә һала. Үҫеп еткәс, бала уны Сәс әсәй тип йөрөтә.\nИсем туйын бәпес тыуғандан һуң өсөнсө көнгә йәки 40 көн үткәс уҙғарғандар. Был боронғо йола исем ҡушыуҙың әһәмиәтен, уның бала яҙмышына йоғонтоһо мөһимлеген һаҡлаған мәғәнәһе менән бөгөнгәсә килеп еткән.\nӘгәр ғаиләлә яңы тыуған бала үлеп ҡалһа, артабанғы сабыйҙы яулыҡҡа төрөп, сит кешеләргә биргәндәр. Улар бәпесте өй тирәләй йөрөтөп, тәҙрә шаҡыған һәм: «Бәпес һатабыҙ! Кем ала?!» – тип һораған.\nСабыйҙың ата-әсәһе уларға аҡса түләп, тәҙрә аша һатып алған. Унан һуң бүтән сит кешеләргә биргән. Бындай алыш-биреш өс тапҡыр ҡабатланған. Йәнәһе, яман көстәрҙең күҙен быуып, бәпесте сит кешеләрҙән һатып алғандар.\nОшо йоланан һуң бәпескә Һатыбал тип исем ҡушҡандар. Ә уның ысын исеме бала балиғ булғансы бер кемгә лә әйтелмәгән.\nБалаға исем ҡушыу йолаһы «Башҡорттар» китабында («Ғилем» нәшриәте) ентекле яҙылған.\n«Исем ҡушыу йолаһы башҡорт халҡында Ислам дине талаптарына ярашлы башҡарылған. Мулла саҡырғандар, Кендек инәһен, яҡын туғандарын йыйғандар. Өйгә шайтан инмәһен өсөн, мулла килгәнсе ишек-тәҙрәләрҙе, йүшкәләрҙе яҡшылап ябып ҡуйғандар. Бәпесте йыуындырып, таҙа йүргәккә төргәндәр, ирененә бал тамыҙғандар һәм, башын көнсығышҡа ҡаратып, мендәргә һалғандар», – тип яҙыла был китапта.\nИсем туйы аҙан әйтеүҙән башланған, унан һуң мулла, баланың ике яҡ ҡолағына өсәр тапҡыр: «Исемең фәлән-фәлән була!» – тип өндәшкән.\nБайрамға килгән ҡунаҡтарҙы итле ризыҡтар, ярма аштары, ҡоймаҡ менән һыйлағандар. Татлы бәлештәр менән баллап сәй, ҡымыҙ эсергәндәр.\nШуныһы мөһим: исем туйына килгән ирҙәрҙе һәм ҡатындарҙы сиратлап һыйлағандар, тәүҙә ир-атты, һуңынан – ҡатын-ҡыҙҙы. Башҡортостандың ҡайһы бер райондарында барыһы ла бергәләп байрам иткән, әммә ирҙәр һәм ҡатындар шаршауҙың ике яғында ултырған.\nИсем ҡушҡан көндө бәпескә атап Ҡорбан салғандар, уның ҡанын сабыйҙың маңлайына һәм ҡолаҡ ситтәренә һөрткәндәр. Башҡорттар ҡандың һаҡлау көсөнә ышанған, ҡан һаулыҡ һәм көс бирә, иҫәндәр менән әруахтар рухын бәйләй, тип инанғандар.\nБаланың ҡул суҡтарына төрлө төҫлө ептәр бәйләгәндәр. Уға яҡты яҙмыш, мул тормош юрағандар.\nҮҙ сиратында сабыйҙың әсәһе лә килгән ҡунаҡтарға бүләктәр таратҡан. Кендек инәһенә, әсәһенә һәм ҡәйнәһенә күлдәк йә күлдәклек тауар, яулыҡ йә аҡса бүләк иткән, ҡунаҡтарға – таҫтамалдар һәм яулыҡтар. Муллаға көмөш тәңкә бирелгән. Ул аҡсаны: «Минең улым (ҡыҙым) көмөш кеүек ныҡ, сәләмәт булһын!» – тип теләк әйтеп алған.\nҠунаҡтар ҙа буш ҡалмаған, яңы тыуған сабыйға кейем-һалым, кәрәк-яраҡ бүләк иткән, борон хатта мал әйткәндәр.


Автомобиле булған һәр кеше таксист була аламы?\nЭштән һуң ғына аҡса эшләп алырға сыҡҡан водителдәр менән һәр кем осрашҡаны барҙыр. Бындай «йүнселдәр» рәсми такси компанияларынан бер нәмәһе менән дә айырылмай тиерлек.\nЛәкин пассажирҙар үҙ аллы таксистарға ултырып сәләмәтлеген хәүеф аҫтына ҡуя. Халыҡта «бомбила» тип аталған водителдәр бер ниндәй ҙә страховка бирә алмай. Республиканың транспорт һәм юл хужалығы дәүләт комитеты кеше ташыусыларҙы даими тикшереп тора. Павел Григорьев, таксист: «Рәсми такси компаниялары даими рәүештә тикшереү үтеп тора. Водителдәр оҫталығы ла, автомобиль паркы ла лайыҡлы кимәлдә. Үҙ абруйын һәм пассажирҙарын ҡайғыртҡан компаниялар тикшереүҙән ҡурҡырға тейеш түгелдер». Тикшереү барышында автомобилдең торошонан башҡа, водителдең документтары, пассажирҙар ташыуға рөхсәте лә тикшерелә. Такси шашкалары, таксометрҙың булыуы ла төп шарт. Рәмзис Искәндәров, Башҡортостандың транспорт һәм юл хужалығы буйынса дәүләт комитеты бүлеге рәйесе: «Ҡағиҙәләр үтәлмәгән хәлдә законға ярашлы 5 мең һумдан алып 100 меңгә тиклем штраф һалына. Әгәр инде был да ярҙам итмәһә, материалдар судҡа ебәрелеп, такси ойошмаһының лицензияһы тартып алына».


Бик күптәргә өлгө булырлыҡ итеп йәшәй | Министерство сельского хозяйства Республики Башкортостан\n» Бик күптәргә өлгө булырлыҡ итеп йәшәй\nБик күптәргә өлгө булырлыҡ итеп йәшәй\nМинең әсәйем - Әлмөхәмәтова Әлифә Үлмәҫҡол ҡыҙы, бөгөнгө көндә Иҙрис ауылында бик күптәргә өлгө булырлыҡ итеп йәшәй.\nӘсәй... Ниндәй нәфис, күңелгә йылы биреүсе һүҙ. Ошо һүҙҙе ишетеү менән күҙ алдыма әсәйемдең һыны килеп баҫа. Иң яҡшыһы, иң матуры, иң гүзәле, иң егәрле, иң яғымлы, иң-иңдәрҙең береһе – ул минең әсәйем. Ҡояш кеүек бер генә, ул минең берҙән-берем. Иҫемдә, ошондай һүҙҙәр менән яҙа инек иншаларҙы мәктәптә уҡығанда. Инде үҙем күптән өләсәй булһам да, әсәйһеҙ йәшәүҙе күҙ алдыма ла килтерә алмайым.\nМинең әсәйем - Әлмөхәмәтова Әлифә Үлмәҫҡол ҡыҙы. Атаһы вафат булғанда уға ай ярым ғына булған. Олатайым Бөйөк Ватан һуғышының тәүге көндәренән һуғышҡа китә. Яралана. Снаряд ярсығы күкрәк һөйәген аҡтара, 11 ай госпиталдә ята.\nМәктәпте тамамлағас, әсәйем ағаһы янына Сәмәрҡәнд ҡалаһына китә. Ошонда атайым менән осрашып, тормошҡа сыға. Матур итеп донъя ҡороп ебәрәләр. Ләкин бәхетле көндәр оҙаҡҡа бармай. Эшкә китеп барғанда, атайым аварияға эләгеп, һәләк була. Шулай итеп, әсәйем ике бала менән тол ҡала.\nИке баланы аяҡҡа баҫтырып кеше итер өсөн күп көс һала әсәйем. Мәктәптә уҡытыусы була, икешәр смена эшләргә тура килә. Йәмәғәт тормошонда ла әүҙем ҡатнаша.\n“1976 йылдарҙан алып һайлауҙа секретарь булдым. Ике туған ағайым Рәсүл Алтынғужин председатель ине. Элекке ваҡытта һайлауҙар иртәнге алтыла башланып, төнгө ун икегә тиклем дауам итер ине. Һәр ваҡытта беренсе тапшырып сыға инем, ул заманда бюллетендәр ҙә ҡулдан тултырыла ине,”- тип хәтерләй әсәйем һайлау ваҡыттарын.\nӘсәйем Иҙрис ауылында бик күптәргә өлгө булырлыҡ итеп йәшәй. Уға 75 йәш тула. Ҡәҙерлебеҙҙе ауылда барыһы ла ихтирам итә. Матур итеп көйләп доғалар уҡый. Шуға ла уны ҙурлап, Ҡөръән аштарына йөрөтәләр.\nӘсәкәйем! Беҙҙең терәк-таянысыбыҙ булып, сәләмәтлек менән оҙон-оҙаҡ йәшәргә насип булһын һиңә.


Тормошта ла, ижадта ла ҡулға-ҡул тотоношоп » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке\nБашҡортостан гәзите » Йәмғиәт » Тормошта ла, ижадта ла ҡулға-ҡул тотоношоп\nТормошта ла, ижадта ла ҡулға-ҡул тотоношоп 18.07.2018 // Йәмғиәт / Мәҙәниәт һәм әҙәбиәт\nСалауат дәүләт башҡорт драма театрында эшләгән актерҙар араһында ғаилә парҙары күп. Әле сәхнәне дер һелкетеп тотҡан йәш, талантлы Рәмзиә менән Рафаэль Ғәйнуллиндар ҙа бергә ижад итеп, татыу ғүмер кисерә.\n...Бына йорттан бер-бер артлы балалар йүгереп килеп сыҡты: Тимерхан, Хәҙисә, Хазина. Ҡайһылай матур, тәрән мәғәнәле башҡорт исемдәре! Тимерхан IV класты тамамлаған, Хәҙисә быйыл мәктәпкә бара, ә Хазинаға ике йәш тә юҡ әле. Балалар йорт алдындағы майҙансыҡта шау-гөр килеп уйнай башланы, ә беҙ ата-әсәһе менән әңгәмәләшеүгә күстек.\nКүгәрсен районы егете Рафаэль мәктәптә уҡыған йылдарында уҡ шиғыр яҙыуға, йыр-бейеүгә әүәҫ була. Бер генә мәҙәни сара ла уның ҡатнашлығынан тыш үтмәй. IX – XI кластарҙа Рәми Ғарипов исемендәге 1-се башҡорт республика гимназия-интернатында уҡый. Артист булыу хаҡында бер ваҡытта ла уйламаған егеттең яҙмышын осраҡлы ваҡиға хәл итә.\n– Уҡыусыларҙан бер төркөм Наил Ғәйетбаевтың “Төн” драмаһын ҡуйырға әҙерләнә ине, – тип хәтергә ала сәхнә оҫтаһы. – Кабинет асҡысы кәрәк булғас, репетиция барған залға шым ғына индем дә үтеп барам. Шунда ҡапыл мине туҡтатып: “Кил әле, кил, һиңә хәҙер бер роль бирәбеҙ”, – тинеләр. Аптырап ҡалдым. Кире образ ине был, шулай ҙа уны бирелеп китеп уйнаным. Спектакль тамамланғас, залда ултырған абруйлы апай-ағайҙар, шул иҫәптән Наил ағай Ғәйетбаев саҡырып алып: “Ҡустым, һинең урының театрҙа. Яҙмышыңды сәнғәт менән бәйлә”, – тине. Шулай килеп сыҡты ла.\nӨфө дәүләт сәнғәт академияһынан һуң маҡсатлы йүнәлтмә буйынса Салауатҡа эшкә ебәрелә Рафаэль Ғәйнуллин. Быйыл 12-се ижад миҙгелен тамамлаған. Күптән тамашасы һөйөүен яулаған, ике тапҡыр “Йыл актеры” исеменә лайыҡ булған ир-уҙаман төрлө фестиваль-конкурстарҙа даими ҡатнашып, призлы урындар ала, йырҙар яҙа, балалар өсөн әкиәттәр ҡуя. Ул “Шулай булды шул” спектаклендәге Алмас, “Ай тотолған төндә” трагедияһындағы Аҡйегет, “Зәйтүнгөл”дәге Булат, “Глумов”тағы Глумов һәм башҡа бик күп ролдәре аша ҙур танылыу яуланы.\nРәмзиә иһә – Йылайыр районы ҡыҙы. Өс ағаһы араһында иркәләнеп үҫһә лә, ата-әсәһе уны тырыш, эшһөйәр итеп тәрбиәләй. Ҡыҙ бәләкәйҙән йыр-бейеүгә маһир була, клуб хеҙмәткәрҙәре менән бергә концерттарға йөрөй. Һөнәр һайлар ваҡыт еткәс, ата-әсәһе уға: “Артист тормошон һайлама тип әйтмәйбеҙ. Үҙең ҡара. Шулай ҙа бел: тормошта ауырға тура киләсәк”, – тип киҫәтә.\nБер мәл ҡыҙ район гәзитендә күрше ауылға Стәрлетамаҡ мәҙәни-мәғрифәт техникумынан имтихан алырға килеүҙәре тураһында иғлан күреп ҡала. Ата-әсәһенең туйға китеүенән файҙаланып, шунда бара һәм һынау тапшырып ҡайта.\n– Өйҙәгеләргә бер ни ҙә өндәшмәнем. Уҡырға инә алһам, әйтермен, кире осраҡта – юҡ, тип үҙемде тынысландырҙым. Оҙаҡ та үтмәй, уҡырға саҡырабыҙ, тигән хат килде. Яҡындарым ҡаршы төшмәне, әммә тәүҙә әйткәндәрен тағы бер ҡат иҫемә төшөрҙөләр. Сәнғәткә юлым шулай башланды, – ти Рәмзиә Тимерғәли ҡыҙы.\nТехникумда бер йыл уҡығас, белем усағы педагогтары Рәмзиәгә Өфөгә барырға кәңәш итә. Ҡыҙ шулай эшләй ҙә. Бөтә имтихандарҙы уңышлы тапшырһа ла, буйы бәләкәй булыу сәбәпле, кире яуап ала. Шуға ҡарамаҫтан, киләһе йыл тағы баш ҡалаға юлланып, мораҙына өлгәшә.\nУҡып йөрөгән йылдарында Рафаэль менән таныша. Диплом алғас, Милли йәштәр театрына урынлаша Рәмзиә. Ә Салауатта эшләп йөрөгән һөйгәне уны үҙ янына килергә өгөтләй. Күнә ҡыҙ. Бында күсеп, уңышлы эшләп алып китә. Ниндәй генә роль бирелмәһен, яратып, күңелен һалып башҡара. “Ете ҡыҙ”ҙа Нәғимә, “Ул ҡайтты”ла Рәүиә, “Ҡырмыҫҡа иләүе”ндә Рима... Ғәжәйеп таланты, ихласлығы менән арбай ул тамашасы күңелен. Рәмзиә Тимерғәли ҡыҙы ла ике тапҡыр “Йыл актеры” исеменә лайыҡ булған.\n“Икегеҙ ҙә – сәнғәт кешеһе. Был ауырлыҡ тыуҙырмаймы?” – тип һораным Ғәйнуллиндарҙан. “Юҡ, – тип яуапланы бер тауыштан бәхетле пар. – Беҙ тормошта ла, ижадта ла бергә. Икебеҙ ике өлкәлә булһаҡ, бер-беребеҙҙе нисек аңлар инек, тип ҡуябыҙ ҡайһы саҡ”.\nАлда әйтеүебеҙсә, татыу ғаиләлә өс бала үҫә. Ата-әсә уларҙы аҡыллы, тәүфиҡлы, кешелекле, рухлы итеп тәрбиәләүгә барлыҡ көсөн һала. “Һөнәрҙе иһә ул-ҡыҙҙарыбыҙ күңел ҡушыуы буйынса үҙҙәре һайлар. Яратмаған эштә ыҙаланырға ярамай”, – ти Ғәйнуллиндар. Тынғыһыҙ артист тормошонда ҡайнап йәшәгән, өс балаға ғүмер биреп, уларҙы һөйөү мөхитендә үҫтергән мөхәббәтле ғаиләнең яҡтыһы әллә күпме күңелде балҡытырлыҡ.


“Хәтер мәңгелек” шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе | Баймакская межпоселенческая центральная библиотека\n“Хәтер мәңгелек” шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе\nБөйөк Еңеү алдынан илебеҙҙә Хәтер айлығы бара. Ошо айлыҡ сиктәрендә районыбыҙҙа, Еңеүҙең 73 йыллығын билдәләп, һуғыш һәм тыл ветерандары , һуғыш йылы балалары менән осрашыуҙар, батырлыҡ дәрестәре, Хәтер һәм Ҡәҙер кисәләре үтә.\nХәтер айлығы сиктәрендә Баймаҡ биләмә-ара үҙәк китапханаһында “Хәтер мәңгелек” исеме аҫтында район шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үтте. Быйылғы Еңеү байрамына арналған шиғыр һөйләүселәр бәйгеһе үҙенсәлекле булды.\nБәйгегә алыҫ араларҙы яҡын итеп ҡала һәм ,районыбыҙҙың бик күп ауылдарынан шиғриәтте үҙ иткән дүрт, өс, ике быуын вәкилдәренән торған ғаиләләр- бөтәһе 58 бәйгесе ҡатнашты.\nГран – Прины Кәрешкә ауылы ағинәйе Гөлнур Йәнтилина (78) һәм бүләсәре Гөлсинә Мөстәхитдинова яуланы. Улдар Р.Йәнбәктең “Хәбәрһеҙ юғалған һалдат”, М.Кәримдең “Билдәһеҙ һалдат” исемле шиғырҙарын йөрәктәргә үтеп инерлек итеп һөйләне.\n1 урынды Сыңғыҙ ауылынан Мәҙинә Туйсина һәм ейәне Уразбаев Рәсүл яуланы.\n2 урынға Төркмән ауылынан Бүләканова Зәлиә ҡыҙы Рәлиә һәм Ярат ауылынан Үҙәнбаева Рима ҡыҙы Наҙгөл менән лайыҡ булдылар\n-Ниғәмәт ауылынан Рәйсә Иҫәнбаева, ҡыҙы Ләйлә Мырҙағалина(Баймаҡ) һәм ейәнсәрҙәре Нәзилә һәм Рәлиә\t;\n-Һаҡмар ауылынан Миңлегөл Бикташева ҡыҙы Сәлимә Ильясова менән;\n-Байыш ауылынан Хәсәнова Мәрйәм улы Азамат менән яуланы.\nИшбирҙе ауылынан к илгән 4 быуын вәкиленән торған ғаилә Кәйекбирҙина Фирҙәүес өләсәй,ҡыҙы Ләлә Иҙелбаева, ейәнсәре Зарина Солтанова, бүләсәре Әминә Солтановаларҙың сығыштары маҡтауға лайыҡ.\nЕңеүселәр Диплом һәм ҡиммәтле бүләктәр менән баһаландылар.\nБаһалама ағзалары кәңәшмәлә булған саҡта китаптар авторы, мәғариф ветераны, “Йәнгүҙәй” ижади берекмәһе ағзаһы Рәйсә Иҫәнбаева менән осрашыу бик йәнле булды. Әҙәбиәт һөйөүселәр ҡыҙғандан ҡыҙа барҙы, Иҫке Сибай ауылынан сығыш яһаған Найля Моталлапованың, Ишбирҙе ауылы ағинәйе Фирҙәүес Кейекбирҙинаның , Ниғәмәт ауылынан килгән Мырҙағалина сығыштары күңелдәргә хуш килде.\nБыл тәрбиәүи фәһемле сара һуғыштың ҡот осҡос ауырлыҡтарын татыған һалдат -яугирҙәргә, Еңеүҙе яҡынайтыу өсөн бөтәһен дә эшләгән тыл эшсәндәренә, һуғыш балаларына мәдхиә булһын!


Быуатҡа тиң ғүмер | ГТРК «Башкортостан» — Новости Уфы и РБ\nБыуатҡа тиң ғүмер\n10 февраля 2017 — 15:21 ГТРК «Башкортостан»\nӨфөлә йәшәүсе Хәмит Ваһапов бөгөн 102 йәшен билдәләй. Фин һәм Бөйөк Ватан һуғышы ветераны күп тапҡырҙар үлемдән ҡалған һәм хәҙер ошо ғүмерҙең ҡәҙерен белеп йәшәй. Уның девизы “хәрәкәттә-бәрәкәт”. Олпат йәштә булһа ла, әүҙем йәшәү рәүеше алып бара, спорт менән шөғөлләнә. Хәмит Ғәҙи улы көн һайын иртәнге етелә тороп, бер сәғәт ваҡытын күнекмәләр эшләүгә бүлә. 102 йәшен тултырған ветеран оҙаҡ йәшәүҙең сере тап хәрәкәт итеү һәм сәләмәт тормош алып барыу, ти. Хатта табиптар ҙа уның һаулығына хайран ҡала.Хәмит Ваһапов ике һуғыш ветераны. Фин һәм Бөйөк Ватан һуғыштарындағы ауыр алыштарҙа бер-нисә ҡат ҡаты яраланып, мөғжизә менән генә иҫән ҡалған. Шуға ла, Хәмит Ғәҙи улы йәшәүҙең ҡәҙерен яҡшы белә. Яу юлында ошондай осраҡтар бихисап булған. Снаряд килеп эләккәндән һуң, контузия ала, 17 көн ишетмәй һәм һөйләшмәй. Ә Кировград янындағы ҡаты бәрелештә яугир һул күҙен юғалта.Офицер Еңеү көнөн Пиллау портында ҡаршылай. Хәмит Ваһаповтың бер быуатлыҡ биографияһы буйынса ил тарихын өйрәнергә мөмкин. Шуға ла фронтовикты йыш ҡына мәктәпкә саҡыралар. Ветеран 102 йәшен ҡаршылағанын белеп, уҡыусылар хайран ҡалды һәм һәр ҡайһыһы уны ошо олпат юбилейы менән ҡотларға ашыҡты. Был алҡыштар — хөрмәт билдәһе. Ветеран үҙе лә балалар ярата. Ҙур теләк менән уҡыусыларҙың һорауҙарына яуап бирә.Хәмит Ваһапов ихлас йылмайыу һәм һөйөү тулы ҡараш менән балаларға баға. Сөнки тап уларҙың бәхетле киләсәге өсөн һәр яугир ғүмерен аямай көрәшеп, еңеү яулаған. Йәш быуында илһөйәрлек тойғоһо тәрбиәләүҙә бындай осрашыуҙарҙың әһәмиәте баһалап бөткөһөҙ. Йөҙйәшәр ветерандың батырлыҡ дәрестәрен һәр уҡыусы йотлоғоп тыңлай. Сөнки 102 йәшен тултырған Хәмит Ғәҙи улы беҙҙең өсөн тере хазина булып тора.


Ирекмәндәр йылға йомғаҡ яһай - Bash.News\nИрекмәндәр йылға йомғаҡ яһай\nИрекмәндәр йылға йомғаҡ яһай https://bash.news/news/87132_irekmndr_jyla_joma_yaaj/?lang=bash\nБөгөн Өфөнөң "Торатау" Конгресс холлында ирекмәндәр хәрәкәтенең иң әүҙем ағзаларын бүләкләү тантанаһы үтте. Ирекмәндәр хәрәкәте һуңғы йылдарҙа ғына ойошторолдо. Пионер, комсомол ойошмалары тарҡалғандан һуң барлыҡҡа килгән бушлыҡты тултырып, төрлө быуын кешеләрен үҙ ҡанаты аҫтына йыйҙы.\nИл етәкселегенең иғтибары, гранттар системаһын индереү был хәрәкәтте киңәйтеүгә булышлыҡ итә. Әле Башҡортостанда 250 ойошмаһы бар, улар 25 меңдән ашыу ирекмәнде берләштерә. Рәсәй буйынса был һан 14 миллионға барып етә. Ирекмәндәр йылы Башҡортостан ойошмалары өсөн уңышлы үткән, яҡташтарыбыҙ төрлө абруйлы конкурстарҙа ҡатнашып, гранттарға лайыҡ булған.\nИлшат Бикҡолов, Республика ирекмәндәр хәрәкәте үҙәге директоры: “Иң ҙур конкурстарының береһе – “Регион добрых дел”. Беренсе урындарҙа торабыҙ, унан 400 мең һум бүленәсәк. “Доброволец России”ла икенсе урын алдыҡ”.\nИрекмәндәр йылы ахырына яҡынлаша, әммә был эшмәкәрлек тамамлана тигәнде аңлатмай. Ойошмалар алдында оло бурыстар тора. Йәш быуынды илһөйәрлек рухында тәрбиәләү, юғалған кешеләрҙе эҙләү, экологик өмәләр уҙғарыу, төрлө мәҙәни саралар ойоштороу. Көмөш ирекмән Сәмсүрә Гордеева әйтеүенсә, Яңы йыл алдынан улар физик мөмкинлектәре сикләнгән балаларҙы өйҙәренә барып байрам менән ҡотлай, бүләктәр тарата. Шулай уҡ өлкән йәштәгеләрҙе лә ҡотлау ҡаралған.\n14:09, 21 фев\nАлдағы эш аҙнаһы ҡыҫҡа була\n13:40, 21 фев\nӨфө халҡы хужаһыҙ эттәргә зарлана\n13:38, 21 фев


Оҙата барған йыр » Башкортостан кызы\nМашина тигеҙ юлдан, һыуҙағы кәмә кеүек, еңел генә алға елдерә. Салондағы моң һине иркәләй, наҙлай, бала саҡҡа алып ҡайта. Һәр хәлдә, шефҡа ҡарап, шулайҙыр, тип уйлайым. Ул, йоҡомһорап барған кеүек булһа ла, шул моң эсендә тирбәләлер һымаҡ...\nМин йәш әле, йәп-йәш кенә сағым. Өләсәйем шулай тигәс, мин дә үҙемде, «мин – йәшел, теге планетанан» тип, төнгө күктә төрлө төҫкә инеп, ялпылдап торған йондоҙҙо күрһәтәм һөйгәнем Фәриҙәгә.\nМинең иң-иң яҡындарым инде улар: өләсәйем һәм күрше ҡыҙы Фәриҙәкәй. Үҙемде белгәндән бирле беләм уларҙы. Береһе – ҡаҡса ғына кәүҙәһе менән һәр саҡ балаһын ел-дауылдан һаҡлаусы Һомайғоштай оло йөрәкле өләсәйем. Икенсеһе – бала саҡтан уҡ етәкләшеп үҫкән, бәпес кенә көйө мине өләсәйгә ташлап киткән һәм бер ҡайтып та күрмәгән әсәйҙе һағынып илағанда, миңә ҡушылып мезләгән Фәриҙәм. Атай тигән кешене лә белмәйем. Өләсәй ҙә һөйләп бармай. Шуға ла хеҙмәткә киткәнсе, бәләкәй генә шатлыҡҡа ҡыуанып, үҙ-үҙемде яҡлап, атайлынан – атайһыҙ, әсәйленән – әсәйһеҙ булып, сүкеш-балтаһын, салғы-һәнәген дә йәшләй генә тотоп үҫкән ҡараҡай ғына бер сибек малай булдым.\nХеҙмәттән ҡайтҡас, шофер булып ауылда ҡалырға ине иҫәп. Тик ауылда колхоз тарҡалған, уның машиналары бай ихаталарға күсеп бөткән булып сыҡты. Шуға, уйлап йөрөнөм-йөрөнөм дә, өләсәйем ҡаршы килмәгәс, әҙерәк мая йыяйым тип, ҡалаға килдем. Ҡасан да булһа ауылда ҙур йорт һалып, өләсәйемде ҡартлыҡ көнөндә йылы яңы өйҙә бер нужаһыҙ йәшәтермен, тип әйткән һүҙем бар, юғиһә.\nӘ был йөҙөп кенә барған ҡиммәтле машинаның йомшаҡ ултырғысына сумып йоҡомһораған ҡырыҫ йөҙлө, шырт сәсле, тос ҡына абзый минең шеф була инде. Ярты йылға яҡын уның шәхси шоферы булып йөрөйөм. Ятаҡтан урын алып биреште, сессия ваҡытында (ситтән тороп уҡырға индем) үҙе йөрөп тора, эш хаҡы ла ярайһы ғына – яҡшы кешегә эләктем, тип уйлайым, үҙемсә...\nМоң көйөнә тирбәлеп, уйҙарымды барлап барғанда, Харис ағай күҙҙәрен асты ла тирә-яғына ҡаранып алды. Мөһим осрашыуға тип килгән ҡаланан алыҫлашҡайныҡ, ниндәйҙер ауыл аша үтеп бара инек инде.\n– Туғаным, бөгөнгә эш тамам, ашығаһы юҡ, әйҙә әле, елдереп кенә бер ергә барайыҡ, бор әле атыңды, – тине.\n– Бөгөн көтмә, беҙ ауылда ҡалабыҙ, Фәррәхтә. Эйе, эйе, ә-ә, шулаймы ни?! Әл дә әйттегеҙ әле... Ярай, давай, хуш!\nАна шулай, ҡайҙа ғына барһа ла, Зарифа еңгәйгә шылтырата һала, кәңәшләшә. Бер тауышын күтәргәнен ишеткәнем булманы. Мин дә, Фәриҙәмә өйләнһәм, гел уның кеүек булырға тырышырмын, тим.\n– Әйҙә әле, туғаным, анау магазинға һуғылып китәйек. Бөтөнләй бала-саға әйбере ала белмәйем, ярҙамлашырһың, – тип йылмайҙы. Бөгөн беҙ бараһы дуҫы Фәррәхтең ҡыҙына биш йәш тулған икән, бая еңгәй шуны иҫенә төшөргән, имеш.\nАуыл кибеттәре бай бит хәҙер. Йәнең ни теләй, шуны һайла ла ал әйҙә. Шуға ла, сибәр һатыусының бәләкәс ҡыҙҙар күлдәген һайлашып, әллә ниндәй ялтыр ҡумталарға һалып, матур итеп йылмайып, ҡулға килтереп тотторғанына аптыраманым, ә хаҡына иҫ китте. Минең кеүек яңы ғына аҡса күрә башлаған ауыл малайының башы етә торған түгел шул бөгөнгө хаҡтар. Күҙ йүгерек бит, мин дә өләсәйемә тип, бик ҡиммәт булмаған хаҡҡа шау сәскәнән генә торған яулыҡ алдым әле – тап ул яратҡанса, йәйеп ябына торған мул яулыҡ булды.\n– Бәхетең бар икән, берәү генә булып, хужаһын көтөп ята ине, – тине һатыусы ҡыҙ.\nХарис ағайҙы дуҫтары көтөп торған икән. Ҡапҡа асып, ҡолас йәйеп, әйҙүкләп торған ергә килеп инеүе иҫ киткес күңелле бит ул.\n– Әйҙә әле, Мансур, тағы бер ергә барып ҡайтайыҡ.\n– Ай-һай, ағай, егет булып алғас, ҡыҙҙар янынамы әллә. Еңгәйгә әйтәм!\n– Ярай, телеңә һалышма!.. – булды яуап.\nҠараңғы урамды фара яҡтыһы менән киҫтереп, әллә нисә тыҡрыҡ үтеп, бер өй эргәһенә килеп туҡтаныҡ. Буялмаған ҡапҡа, матур ғына ауылса йорт... Тик, ниңәлер, пәрҙәһеҙ тәҙрәләр моңһоу кеүек күренде миңә.\n– Мансур, һин бая яулыҡ алғайның, шуны миңә бир әле, иртәгә һиңә тағы алырбыҙ, – тине.\n– Ағай, ул осһоҙло ғына бит...\n– Ярай, дөйә лә бүләк, төймә лә бүләк инде... Үҙем бая алмаған булдым шул.\nБына ул, нисектер ҡарттарса баҫып, ихатаға инеп китте. Ишек асыҡ булғандыр, шығырлап асылды ла ябылды, өй эсендә һөйләшкән тауыштар ишетелде. Мин ойоп киткәнмен.\n– Мансур, уян!\nМин уны дуҫына тапшырғас, ғәҙәтем буйынса тиҙерәк күҙҙәремде йома һалдым – шоферҙың йоҡоһо һәр саҡ туйырға тейеш.\nИртәнге сәйҙе эскәс, күстәнәстәр һалынған ҡаптарҙы багажникҡа тултырып, ҡайтырға сыҡтыҡ. Ирҙәр дуҫлығы тиҙәр уны! Ана, нисек ауыл күстәнәстәре әҙерләгәндәр: ҡаҙ, ҡаҙылыҡ, ҡорот, ҡаймаҡ... Ҡала кешеһенә танһыҡ тәмлекәстәр бит инде улар. Мин дә, Алла бойорһа, өйләнһәм, ауылда йәшәп, мал-тыуар аҫраһам, дуҫтарыма ошолай күстәнәстәр тарата алһам ине тип, аңыма һалып ҡуям. Иртүк кенә сыҡһаҡ та, юлда биҙрә-сумкалар күтәргән ҡатын-ҡыҙ осраштырғылай. Улар, юл буйына сығып, үҙ тауарҙарын – һөт, ҡатыҡ, ҡымыҙ, еләк-емеш – һата икән.\nЙөҙө ҡараңғыланып киткән Харис ағай аҙыраҡ башын баҫып ултырҙы ла:\n– Мансур, теге НЗ бармы әле беҙҙә? – тип һораны.\n– Бар, ағай. Яҡшы юлда йөрөнөк, батып ултырманыҡ, юлда бензин бөтмәне, ватылып интекмәнек, зато НЗ янда ҡалды, – тип ләпелдәйем мин, шефты әҙ генә булһа ла йылмайтырға теләп.\nЮлда төрлө хәл була. Һәр кемдең дә буш ярҙам иткеһе килмәй, хатта аҡса бирһәң дә, диуанаға ҡараған кеүек ҡараусылар булғаны бар. Ә бына шул «шыйыҡ валюта» әллә ниндәй юлдарҙы ла аса бит, тәүбә. Нишләйһең, заман әҙәмгә яраҡлашҡан ваҡытта йәшәйбеҙ, шикелле.\n– Хәҙер бер шешәне кеҫәңә һалып ал да анау ҡатын янына бар.\n– Бар ҙа ул нимә һатһа ла ал. Аҡса һораһа – аҡса, араҡы һораһа, араҡы бир, һорашма, күп һөйләнмә, бар! Әҙәм аптыратып тормаһын.\nМин, шешәне салбарға ҡыҫтырып, куртканы кейҙем дә, машинанан сығып, һатыу нөктәһенә табан атланым.\n– Эй, әл дә өләсәйем ошолай юл буйында әйбер һатам, мине ашатам тип тормай әле, – тим эстән генә. Үҙе әйтмешләй, барына шөкөр итеп, барлы-көрлө генә йәшәп ята. Әҙерәк күҙ асылғас, мин дә аҡса ҡайтарғылай башланым. Өләсәй – минең, мин – уның өсөн шатланып йәшәгән булабыҙ.\n– Апайҙар, бигерәк егәрлеһегеҙ инде, минән дә иртә торғанһығыҙ, – тип шаяртам үҙемсә. – Һөт, ҡымыҙ, ҡайнатма... Юҡ, юҡ, бәшмәк алһам микән, тип туҡталғайным, – тигән булам, бәшмәк ваҡыты түгеллеген белһәм дә.\nТеге ҡатын ситтәрәк баҫҡан да өндәшмәйерәк тора. Ҡуйынына, гәзиткә төрөп, нәмәлер ҡыҫтырған булған. Яйлап ҡына уға яҡынлашам:\n– Һеҙ бәшмәк һатмайһығыҙмы? – тим.\nАпай кеше кистән күберәк «төшөргәндер», айнып та етмәгән, бите-күҙе шешенгән, үҙенән «бахмур» еҫе аңҡый. Өҫтөнә төҫһөҙ генә, итәктәре һүтелгән халат, ҡаҡашып бөткән төймәһеҙ куртка кейгән, яланғас аяғына үксәһе тапалып бөткән тәпешкә эләктергән. Замана сире ҡорбаны ине был ҡатын.\n– Ю-ю-уҡ, туғаным! – тине. Бындай өндәшеүҙе ишеткәс, әллә нишләп киттем. Хас та Харис ағай кеүек, йомшаҡ, матур итеп һөйләшеүен күрсе.\n– Ошо әйберкәйҙе һатырға ине. Йә яртыға алмаштырам. Әсәйем мәрхүмәнең иҫтәлеге, бер һатмаҫ та инем әгәр, эш эшләтергә ярты кәрәк, утын килтертәйем, тигәйнем...\nМин тиҙ генә шешәне теге ҡатындың ҡулына тотторҙом да, үҙ яҡынымды әсирлектән ҡотҡарған кеүек, наҙлы ғына тауар киҫәген – сәскәле яулыҡты – ҡуйыныма йәшерә һалдым. Уф-ф-ф! Нисек еңел булып ҡалды.\nМашинаға ингәс тә һүҙҙе нимәнән башларға белмәй аптырап тик ултырам. Башыма барып етмәй: минең эргәмдә ултырған, һәр саҡ мәртәбәле, зыялы, аҡсалы, ихтирамлы минең шеф менән анау «эскеш» әбейҙең араһында...\n– Минең әсәй.\nШефтың тауышы ҡарлығып, ҡойо төбөнән сыҡҡандай тоноҡ булып сыға. Мин әле ошо ҡапма-ҡаршылыҡҡа һаман ышана алмайым, ҡулым ҡалтырай, ысынлап та «йәм-йәшел» шикелле мин.\nОшо арала теге ҡатын лерт-лерт итеп, йүгерә-атлай, ауылға инеп тә китте. Үҙенсә, нисек юлым уңды, тип һөйөнгәндер.\n– Ҡайтҡан һайын, эсмәйҙер тип, мөғжизәгә ышанып ҡайтам. Дауалап та, әйтеп тә ҡараным. Туҡтамай. Әсәй бит – ҡул күтәреп булмай. Ни күренә, нимә ҡайтарам – бөтәһен дә һатып эсә. Булғас та булыр икән кеше. Ә бөтөнләй сит кеше һине ҡосаҡ йәйеп ҡунаҡ итә, күстәнәс тейәп оҙата...\n– Ә һинең әсәйең эсәме?\n– Белмәйем. Мине әсәй вапще ташлап киткән, өләсәйем ҡарап үҫтерҙе. Ә өләсәй эсмәй.\n– Ә-ә! Һин минән бай ҙа, бәхетле лә икән, туғаным.\nШулай итеп, мин үҙемдең бай һәм бәхетле икәнемде белгәс, эскә йылы йүгерҙе. Ипләп кенә газға баҫтым. Тормош юлдары үкенес-һағыштары, ҡайғы-шатлыҡтары, ығы-зығылы мәшәҡәттәре менән беҙ, бәндәләрен, үҙ ҡосағына алды.\nТағы ла, шул юл йөрөгәндә инде, беҙгә лә һуғылдыҡ. Өйөбөҙ ҙә иҫке инде иҫкелеккә, газ да юҡ. Шуға ҡыйынһыныбыраҡ торолғайны ла, Харис ағай менән өләсәйем бик тиҙ уртаҡ тел тапты. Мейестә бешкән ҡоймаҡ менән самауыр сәйен маҡтай-маҡтай Харис ағай унлап сынаяҡ эскәндер, билләһи. Бәлки, күберәктер ҙә, сөнки мин Фәриҙәмде күреп ҡайтҡанда, улар һаман өҫтәл артында һөйләшеп ултыра ине. Бығаса нимә һөйләшкәндәрҙер, мин ҡайтҡанда өләсәй уға аҡыллы һүҙҙәрен талғын ғына тирә ине. Уларға ҡамасауламаҫҡа була, соландағы иҫке диванға сумдым, үҙ өйөмә ҡайтып, машинала йоҡламам бит инде. Сумыуын-сумдым да, ҡолаҡ ҡарп итеп һүҙ тыңларға булып китте (бәләкәйҙән ҡалған алама ғәҙәтем бар).\n– Әсәңде ғәйепләмә, балам. Гонаһ алма. Инде ир еткәнһең, үҙ балаларыңды күҙҙән ысҡындырма, һәйбәт атайһыңдыр, йөҙөңә сыҡҡан, әлхәмдуллила, бөтәһе лә яҡшы булыр.\n– Әсәй бит ул, әсәй. Үҙенең улы менән уҡыған йәп-йәш ирҙе йортҡа индергән, минең класташты, мәңге кипмәй эскән бер алкашты. Хәҙер икәүләп эсәләр. Мин шуларҙы ишеү ғәйепләмәҫкә лә тейешменме инде?..\n– Эй, балаҡай, һәр кемдә лә бер үкенес була торғандыр инде, тип йырлайҙар бит йырҙа ла. Бына мин дә бала үҫтерҙем. – Өләсәйем, нисектер, йәл итеп, күҙен һыпырып алды. – Үҫтерҙем тип, үҙемсә тырыштым инде. Бала, бала, тип, эшкә барҙым, ул тип, эштән ҡайттым. Ул тип, иртән күҙем астым, төндәрен ул тип йоҡлап киттем.\nӘ ҡыҙым нишләне тиһең? Мансурҙы тапҡас, кейәү бер яҡҡа, үҙе бер яҡҡа сыҡтылар ҙа киттеләр, имеш, холоҡтары тура килмәгән. Ә бала менән әсәй нимә эшләргә тейеш? Хәҙер хайран бит, ҡайҙа аҡса күп – кеше шунда ағыла. Ҡыҙым Себергә китте лә шунда бай кейәү тапты. Байлығын һаҡлап ята шунда, балаһы барын иҫләһә әле. Имеш, балаһы барын ире белһә – айыра. Ә мин һуң? Әсәһе барын белһә лә айыра микән ни? Шулай, балаҡай, бик рәнйер саҡтар булып китә лә, ярамай-й-й. Ике терәк, бер төбәк булып йәшәнек Мансурым менән. Һин дә аҡыллы бала күренәһең. Рәнйемә әсәңә. Ул тәк тә яҙмыш тарафынан рәнйетелгән йән бит, үҙ йөгөн үҙе тартҡан, бәлки, теге бәндәкәйе менән килешеп тә китерҙәр. Яңғыҙлыҡ та бөтөрә ҡатын-ҡыҙҙы.\n– Ауыл һағындырһа, килен менән балаларҙы ал да үҙебеҙгә ҡайт та төш. Күңел киң булһа, урын етә ул.\nКүпме һөйләшерҙәр ине, минең кеҫә телефоным әтәс булып ҡысҡырып, юлға сығырға кәрәклекте белдерҙе. Йәйге төн ҡыҫҡа шул.\nЫсынлап та, ошо һөйләшеүҙән һуң, Харис ағай еңгәй менән йыш ҡына беҙгә ҡайтып йөрөйҙәр. Байлыҡ ҡына етмәй әҙәм балаһына, тулы бәхет өсөн иң мөһиме күңел йылыһылыр, тип уйлайым мин. Ошо йылылыҡты йөрәгемә һеңдергән өләсәйемә мең-мең рәхмәтлемен.\nТеге яулыҡты, нисә ҡулдан үткән матур сәскәле тауар киҫәген, ниңәлер өләсәйгә биргем килмәне. Бер юл төшкәндә «Әсәйҙәр бер ваҡытта ла балаларын ташламаһын, балаларҙың «әсәй» тип һағынып ҡайтыр кешеләре булһын», – тигән теләктәр теләп, мәсеткә индереп бирҙем. Ә өләсәйгә Харис ағай менән еңгәй күҙ яуын алырлыҡ ап-аҡ селтәрле шәл һәм күлдәк бүләк итте.\n«Ташлама, әсәй, ташлама...»\nСалонда йыш ҡына яңғыраған ошо йырға мин дә күнектем. Өләсәйем генә түгел, ошо йәшемәсә бер тапҡыр ҙа ҡайтып күрмәгән әсәйемдең дә доға-теләктәре кеүек булып яңғырай миңә был йыр ҡайһы саҡта.\nХарис ағай йырҙы күҙҙәрен йомоп тыңлағанға ла аптырамайым инде, сөнки ир кешенең һаран күҙ йәштәре ҡайһы саҡта ирендәрен сылата икән – бының ни ғәйебе һуң?


«Маҡсаттар аныҡ һәм улар тормошҡа ашырырлыҡ»\nНи өсөн Рәсәйҙә дәүләт вуздарын ҡыҫҡартыу башланды? Бюджет урындарының кәмеүе юғары профессиональ белем биреү өлкәһенең киләсәгенә нисек йоғонто яһар? Ошондай шарттарҙа БДУ-ның Сибай институты нисек йәшәй һәм эшләй? Бәләкәй ҡалала урынлашҡан вузды ниндәй киләсәк көтә? Ошо һәм башҡа мәсьәләләр хаҡында беҙ Сибай институты директоры, иҡтисад фәндәре докторы, профессор Зиннур Fөбәйҙулла улы Йәрмөхәмәтов менән әңгәмә ҡорҙоҡ.\n—Зиннур Fөбәйҙулла улы, һуңғы ваҡытта белем биреүгә ҡағылышлы даирәләрҙә юғары уҡыу йорттарында бюджет урындарын ҡыҫҡартыу, ҡайһы бер вуздарҙы бөтөнләй ябыу зарурлығы хаҡында һүҙ бара. Һеҙҙеңсә, юғары белем биреү системаһына бәйле был үҙгәрештәр нимәгә бәйле?\n—Эйе, ысынлап та, бөгөн юғары профессиональ белем биреү өлкәһендә ҙур үҙгәрештәр бара һәм был процесс артабан да дауам итәсәк әле. Был хаҡта РФ Хөкүмәте рәйесе Дмитрий Медведев та аныҡ белдерҙе. Ул илебеҙ-ҙә юғары квалификациялы белгестәр әҙерләүгә һәләтһеҙ, сифатһыҙ вуздарҙың күбәйеүен билдәләне. Улар ныҡлы матди-техник базаға эйә түгел, ятаҡтары юҡ, тейешле кимәлдә белем биреү, тәрбиә, спорт, мәҙәни эшмәкәрлек алып барылмай. Бындай вуздар сифатлы белем менән тәьмин итмәй, бары тик дипломдар таратыу менән генә шөғөлләнә. Шуға күрә үҙгәрештәр иң беренсе нәүбәттә тап шундай уҡыу йорттарына ҡағыласаҡ. 2016-2020 йылдарға иҫәпләнгән Мәғарифты үҫтереү федераль маҡсатлы программаһына ярашлы, Рәсәйҙә сифатлы юғары белем алыуға шарттар тыуҙыра алған, конкурентлыҡҡа һәләтле вуздар һәм филиалдар ғына ҡалырға тейеш. Башҡорт дәүләт университетының Сибай институты тап ана шундай филиалдарҙан һанала. Беҙ Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының ҡәтғи талаптарын тулыһынса үтәп кенә ҡалмайбыҙ, күп кенә ҙур ҡалаларҙың вуздарынан алдараҡ барабыҙ.\nҮкенескә ҡаршы, БДАУ-ның Урал аръяғы филиалын ябыу хаҡында ҡарар сығарылды. Был, әлбиттә, Урал аръяғының ауыл хужалығын кадрҙар менән тәьмин итеүҙә насар сағылыш табасаҡ. Бюджет иҫәбенә юғары белем алыусы йәштәр һаны кәмейәсәк, юғары квалификациялы уҡытыусылар эш урындарын юғалтасаҡ, һөҙөмтәлә, урындағы бюджетты тулыландырған һалымдар ҙа кәмейәсәк. Килеп тыуған хәлде нисек тә яйлау йәһәтенән беҙ БДАУ-ның Урал аръяғы филиалының «Иҡтисад» һәм «Менеджмент» йүнәлештәре буйынса белем алыусы студенттарҙы Сибай институтына күсереү эшен башланыҡ. Әгәр уҡыу пландарында айырма үтә ҙур булмаһа, ауыл хужалығы буйынса белем алыусы студенттарҙы ла бакалаврҙар әҙерләү буйынса йүнәлештәргә күсерәсәкбеҙ. Шулай уҡ БДАУ-ның Урал аръяғы филиалының тәжрибәле, абруйлы докторҙары, фән кандидаттары конкурс нигеҙендә БДУ-ның Сибай институтына эшкә алынасаҡ.\n—Һеҙҙеңсә, вуз биргән белем сифатының иң төп күрһәткесе нимәлә сағыла?\n—Вуз эшмәкәрлегенең иң төп күрһәткесе—сығарылыш студенттарының хеҙмәт баҙарында квалификацияһына ярашлы кәрәкле булыуы. Уҡыу йорто етәкселеге уларҙың һөнәре буйынса эшкә урынлашыуы, эш биреүселәрҙең баһаһы менән ҡыҙыҡһынып торорға тейеш. Рәсми мәғлүмәттәр буйынса, бөгөн БДУ-ның Сибай институтын тамамлаусыларҙың 99 проценты хеҙмәт баҙарында үҙ урынын табып, Башҡортостан Республикаһының ғына түгел, Рәсәй төбәктәренең иҡтисад, сәнәғәт, мәғариф, дәүләт органдары тармаҡтарында уңышлы эшләп йөрөй.\nБеҙҙең институттың күп кенә юғары курс студенттары әле үк үҙ һөнәре буйынса эш тапҡан. Диплом алыу мәленә эш биреүселәрҙән саҡырыу алыусылар ҙа бихисап була. Быға беҙ үҙебеҙҙең сығарылыш студенттары эш таба алырлыҡ етди, абруйлы ойошма һәм учреждениелар менән эшлекле бәйләнештәр булдырыуыбыҙ һөҙөмтәһендә өлгәшәбеҙ.\nШулай уҡ тейешле инфраструктура, ғилми, халыҡ-ара эшмәкәрлек, профессор-уҡытыусылар составының потенциалы ла вуздың сифатын билдәләүсе төп күрһәткестәр булып тора.\n—Рәсәй Мәғариф һәм фән министрлығының яңы талаптары шарттарында БДУ-ның Сибай институтының күрһәткестәре нисегерәк?\n—РФ Мәғариф һәм фән министрлығы ҡуйған барлыҡ критерийҙарҙы алып ҡараһаҡ, беҙ бөтә позициялар буйынса ла ыңғай баһаға эйәбеҙ. Институттың ҡеүәтле матди-техник базаһы—ул үҙе үк ҙур күрһәткес. Уның эсенә өс заманса уҡыу-лаборатория корпусы, студенттар өсөн дүрт ятаҡ инә. Шулай уҡ өс спорт залы, тренажер залдарын, спорт майҙансыҡтарын, стадионды, хоккей майҙансығын, яҡтыртылған саңғы базаһын берләштергән спорт комплексы—барыһы ла студенттар мәнфәғәтен ҡайғыртып булдырылған. Быларҙан тыш үҙебеҙҙең редакция-нәшриәт комплексы, телевидение, «Юлдаш» студент гәзите, ашхана, бөтә уҡыу корпустарында ла буфеттар эшләп тора. Өс китапханабыҙ бар. Заманса компьютер техникаһы ла етерлек. Студенттарыбыҙ «Төйәләҫ» фәнни-тәжрибә комплексында теләп шөғөлләнә. Студенттар һәм уҡытыусылар өсөн дауалау-профилактика кабинеттары булдырылған. Шулай уҡ Талҡаҫ күле буйындағы ял базаһы, тоҙ шахтаһы, сәләмәтлек үҙәге күптәрҙең күңеленә хуш килә.\nБакалаврҙар әҙерләү йүнәлештәренә ярашлы төрлө тармаҡтар буйынса фәнни тикшеренеүҙәр алып барыла. Институт уҡытыусыларының һәм студенттарҙың фәнни-тикшеренеү эштәре Рәсәйҙең генә түгел, халыҡ-ара кимәлдәге баҫмаларҙа ла баҫылып сыға.\nУҙған йыл беҙ тәүге тапҡыр дистанцион технологиялар ярҙамында Ҡаҙағстан, Үзбәкстан, Тажикстан, Әрмәнстан кеүек сит дәүләттәрҙең граждандарын уҡырға ҡабул иттек. Шулай уҡ Германия һәм Мысыр граждандары ла ҡыҙыҡһыныу белдерҙе. Был эште быйыл да дауам итәсәкбеҙ.\nБеҙҙең институтта юғары уҡыу йорттарында белем бирерлек белгестәр әҙерләүсе фәнни мәктәптәр булдырылған, тип ышаныс менән әйтә алам. Уҡытыусыларҙың 90 процентҡа яҡыны фән докторҙары һәм кандидаттары ғилми дәрәжәһенә эйә, уларҙың 40 проценты тирәһе—Сибай институтында белем алыусылар.\nСтуденттарҙың фән өлкәһендәге уңыштарына килгәндә, улар бөтә Рәсәй күләмендә генә түгел, халыҡ-ара кимәлдә лә еңеүҙәр яулап килә. 2014 йылда Enactus (SIFE) халыҡ-ара конкурсының Мәскәүҙә үткән Бөтә Рәсәй этабында беҙҙең команда Мәскәү, Санкт-Петербург, Новосибирск кеүек ҡалаларҙың билдәле вуздарын үтеп, абсолют еңеүсе булып танылды һәм конкурстың Пекинда үткән халыҡ-ара этабында лайыҡлы сығыш яһаны. 2008 йылда Сингапурҙа ла ошондай уҡ уңышҡа эйә булғайныҡ. Беҙҙең буласаҡ педагог-психологтар, юристар, биологтар, программистар, филологтар, технологтар һәм башҡалар ҙа төрлө кимәлдәге конкурстарҙа ҡатнашып, еңеүҙәр яулап тора.\n—Вуздарҙа бюджет урындарын ҡыҫҡартыу хаҡында һуңғы ваҡытта күп һөйләнелә, тип әйтеп үттек. Был шулай ҡотолғоһоҙ процесмы? Ул үҙ-үҙен аҡлармы?\n—Әгәр ҙә беҙ конкурс нигеҙендә һайлап алыу үткәрергә теләйбеҙ икән, башҡа сара юҡ. «Рәсәй Федерацияһының мәғариф тураһында» законы конкурс нигеҙендә юғары белем алыуҙы гарантиялай. Бер ниндәй конкурсһыҙ-ниһеҙ барыһын да ала башлаһаҡ, был юғары белем булмаясаҡ.\nӘ инде Сибай институтына килгәндә, шуны билдәләп үткем килә: әгәр башҡа вуздарҙа федераль бюджет урындарын ҡыҫҡартыу процесы барһа, беҙҙә һуңғы йылдарҙа РФ бюджеты иҫәбендәге урындар һаны 35-40 процентҡа артты. Шуға күрә Башҡорт Урал аръяғы ҡалалары һәм райондарының барлыҡ сығарылыш уҡыусыларын Сибай институтына уҡырға килергә саҡырам.\n—Сибай институтында түләүле нигеҙҙә уҡыусы студеттар өсөн ниндәй шарттар булдырылған?\n—Әгәр ҙә студент бюджет нигеҙендә уҡырға инә алмай түләүле уҡыуҙы һайлаһа, ундайҙар өсөн дә бик күп ташламалар ҡаралған. Асыҡлап әйткәндә: ятаҡтан урын бирелә; яҡшы өлгәшһә, институттың йәмәғәт тормошонда әүҙем ҡатнашһа, 2-се курстан һуң бюджет нигеҙендә уҡырға күсә ала; юғары академик, социаль, исемле стипендиялар алыу хоҡуғына эйә, мәҫәлән, юғары дәүләт стипендияһы күләме 12 мең һумға етә; Сибай ҡалаһы хакимиәте башлығы грантына дәғүә итә ала. Шуны ла әйтеп үтер инем, буфеттарыбыҙҙа, ашханала хаҡтар бик осһоҙ. Быға беҙ үҙебеҙҙең ярҙамсы хужалығыбыҙ булыу арҡаһында ирешәбеҙ. Ниндәй нигеҙҙә уҡыуына ҡарамаҫтан, бөтә студенттар ҙа «Талҡаҫ», «Яҡтыкүл» шифаханаларында, БДУ-ның шифахана-профилакторийында ял итеү мөмкинселегенә эйә. Шулай уҡ икенсе юғары белем алған осраҡта, институт 20 процентлыҡ ташлама яһай.\n—Бөгөн беҙҙең төбәккә ниндәй кадрҙар кәрәк? Сибай институтының үҫешен нисегерәк күҙаллайһығыҙ?\n—Беҙҙең уҡыу йортоноң маҡсаты—тәү сиратта Башҡорт Урал аръяғы төбәген юғары квалификациялы, конкурентлыҡҡа һәләтле, киң даирәләге белемгә эйә белгестәр менән тәьмин итеү.\nБөгөн беҙгә инженерҙар, экологтар етешмәй. Техник йүнәлешле, тау сәнәғәте тармағы буйынса белгестәргә мохтажлыҡ төбәктә инженер һөнәрҙәре әҙерләүсе уҡыу йорттарының булмауы менән аңлатыла. Техник вуздар булған Өфө, Силәбе, Ырымбур ҡалалары беҙҙән ярайһы уҡ алыҫ урынлашҡан. Ошо арҡала, йәғни матди-финанс сығымдарға бәйле барлыҡ абитуриенттар ҙа уларҙы һайлай алмай. Күптән түгел беҙ Сибай күп профилле профессиональ колледжы (элекке политехник колледж) менән белем биреү кластеры булдырыу хаҡында килешеү төҙөнөк. Ул тау-мәғдән сәнәғәте өсөн квалификациялы кадрҙар әҙерләү буйынса хеҙмәттәшлек итеүгә йүнәлтелгән. Ошо маҡсатта технология факультеты өсөн уҡыу лабораторияһы төҙөнөк, үҙебеҙҙең автомобилдәрҙе техник хеҙмәтләндереү станцияһына (СТО) кәрәкле ҡорамалдар алдыҡ, әлеге ваҡытта яңы, заманса ҡаҙанлыҡ төҙөлә. Институт биләмәһендә тау сәнәғәте машиналары һәм ҡорамалдары полигоны булдырылып, йыһазландырылыу өҫтөндә.\n—БДУ-ның Сибай институты сағыштырмаса йәш вуз һанала. Әммә ул әле үк үҙенең матур традициялары менән билдәле. Уҡыу йорто ниндәй уңыштары, ҡаҙаныштары менән ғорурлана ала?\n—2015 йыл—Сибай институты өсөн юбилей йылы. 25 йыл элек БР Хөкүмәте Указы һәм Башҡорт дәүләт педагогия институтының Уҡыу советы ҡарары нигеҙендә БДПИ-ның Сибай филиалы асыла. Бөгөн беҙҙә 5 факультет эшләп килә. Уҡыу йортоноң төп үҙенсәлектәренең береһе—беҙҙә тәрбиә эшенә ныҡ иғтибар бирелә. Күп кенә вуздар тәрбиә эше менән шөғөлләнеү кәрәкмәй, тип һанауын беләм. Әммә был дөрөҫ түгел. Бөгөнгө заман кешеһе өсөн мәҙәнилек, илһөйәрлек, толерантлыҡ төшөнсәләре үҫешкән йәмғиәттең төп күрһәткестәре булып тора. Шуға ла беҙ тәрбиә эше аша әхлаҡи ҡиммәттәрҙе үҫтереүгә ҙур иғтибар бүләбеҙ. Мәҙәниәт, Әҙәбиәт йылдары иғлан ителә, тимәк, бөгөнгө йәш быуындың киләсәгенә ҡағылышлы актуаль проблемалар дәүләт кимәлендә хәл ителә. Мәҫәлән, беҙҙә ҡуйылған шағир, яҙыусыларға бюстар, башҡорт мәғрифәтселәренең барельефтары, рәссамдарҙың картиналары ҙур тәрбиәүи әһәмиәткә эйә. Студенттарға ял итеү, үҫешеү өсөн бөтә мөмкинлектәр ҙә булдырылған. Бейеү ансамблдәре, ҡатын-ҡыҙҙар хоры, тынлы инструменттар оркестры «халыҡ» исемен йөрөтә.\nСибай институты—сәләмәт йәшәү рәүеше биләмәһе. Әүҙем ял һәм спорт яратыусылар өсөн бик яҡшы шарттар булдырылған. Спорт ярыштары даими үтеп тора. Беҙҙең вуз тәүгеләрҙән булып ГТО нормативтарын тапшырыу эшенә ҡушылды. Институтты тамамлаусыларҙы ҙур тормош юлына оҙатыу тантаналары бик матур, иҫтә ҡалырлыҡ итеп ойошторола. Шулай уҡ беҙгә яҙыусылар, ша-ғирҙар, сәнғәт эшмәкәрҙәре йыш килә. Дәүләт власы вәкилдәре менән дә хеҙмәттәшлек итәбеҙ. РФ Дәүләт Думаһы депутаттары П.В.Крашенинников, С.Ш.Мырҙабаева беҙҙең студенттар менән осрашып, лекциялар уҡый.\n—Әлеге мәлдә коллектив алдында ниндәй төп бурыстар тора?\n—Профориентацион эште йәнләндереп, үҙебеҙҙең төбәк-тең генә түгел, сит өлкәләрҙең дә сығарылыш уҡыусылары менән эшләү бурысы тора. Һәр сығарылыш уҡыусыһы, уның ата-әсәһе менән тығыҙ бәйләнеш булдырып, аңлатыу эштәре алып барыу зарур. Төбәгебеҙ халҡы, йәштәребеҙ әллә ҡайҙа алыҫҡа китмәйенсә лә сифатлы белем алып булыуын аңларға тейеш.\nБыйыл иҡтисад, педагогика һәм тәбиғи фәндәр буйынса магистрҙар әҙерләү йүнәлешен лицензиялау буйынса эш башланыҡ. Параллель рәүештә эшсе һөнәрҙәр, айырыуса тау сәнәғәте белгестәре әҙерләү буйынса ла пландар билдәләнә. Әммә асылда эш белем һәм диплом биреүҙә генә түгел, сығарылыш студенттарының эшкә урынлашыуы, хеҙмәт баҙарында юғалып ҡалмауы мөһим. Шуға күрә лә, минеңсә, мәғариф иҡтисад менән бер ҡатар атларға тейеш. Ҡабаланып алға китеп, дипломлы белгестәр армияһы сығарырға ярамай. Вуздар, иҡтисад күпме талап итә, шуның сама булырға тейеш. Ошо сәбәптән РФ Мәғариф һәм фән министрлығы сифатһыҙ белем биреүсе уҡыу йорттарын асыҡлап, улар-ҙы айырым исемлеккә индереү эшен башланы.\nӘ беҙҙең уҡыу йортона килгәндә инде, пландар күп, маҡсаттар аныҡ һәм улар тормошҡа ашырырлыҡ. Сибай институты уңышлы үҫеш юлында һәм ул туған Башҡортостаныбыҙ һәм Рәсәй мәнфәғәтендә гөрләтеп эшләйәсәк әле!\n—Йөкмәткеле әңгәмә өсөн ҙур рәхмәт! Эшегеҙҙә уңыштар, яңы ҡаҙаныштар теләйбеҙ.\nГөлдәр ЯҠШЫFОЛОВА әңгәмәләште.


Нимә кейәйем, нисек кенә биҙәнәйем икән?\n12 Декабрь 2020, 12:00\nЯңы йыл алдынан һәммәбеҙ ҙә (бигерәк тә ҡатын-ҡыҙ) шулай уйлана башлай. Ысынлап та, йылына бер шаулашып алабыҙ инде ул.\nКүҙ алдығыҙға килтерегеҙ: йәм-йәшел, күпереп торған үләнле болонда һыйыр малы көтөүе. Башмаҡ-быҙауҙары уйнаҡлай. Тирә-йүн иҫ киткес матур, тыныс... Күңелдәрҙә тыныслыҡ, сәскә, йылы һөт, ҡаймаҡ еҫтәре аңҡып китә. Һәммәһе лә тәмле, үҙебеҙҙеке, тәбиғи. Күңелдәргә рәхәт! Тыныслыҡ, һиллек, шатлыҡ!\nШулай булғас, беҙҙең кейем дә шуға оҡшашыраҡ, уларға яраҡлашҡан булырға тейештер. Хужаға тәбиғи төҫтәр, тәбиғи туҡымаларҙан тегелгән кейем оҡшар. Бер үк синтетика, ҡыҙыл төҫтәге әйберҙәр кеймәгеҙ! Белеп тораһығыҙ, ныҡ «ҡысҡырып» торған сағыу төҫтәрҙән дә ҡасырға тура килер: Һыйыр әллә ни бәйләнмәҫ тә ул, Үгеҙе шөрләтә.\nҮҙегеҙгә ҡулай образ һайлағыҙ, фантазияғыҙға ҡарап инде. Мәҫәлән, егеттәр көтөүсе, ҡыҙҙар ябай ауыл ҡыҙы һымағыраҡ кейенеп ебәрһә, шулай уҡ ҡала дачаһында кейенгән кеүек йөрөһәгеҙ ҙә оторһоғоҙ. Тубыҡҡа тиклем персик төҫлө ажурлы күлдәк, йәшел балахон, ҡыҫҡаһы - һәләтегеҙҙе эшкә ҡушығыҙ. Күмәгерәк кеше булған урынға барһағыҙ, йәшел, һары, аҡ, башҡа үҙегеҙ яратҡан төҫтәге матур күлдәк кейегеҙ.\nБыйыл алтын, бриллиант, башҡа ҡиммәтле таштар, төрлө стразы булған биҙәүестәрегеҙҙе таға алмаҫһығыҙ, ахырыһы. Көмөш биҙәүестәрегеҙҙе тағығыҙ. Күн беләҙек, колье, көмөш төҫлө металл, ағастан эшләнгән төрлө биҙәүестәр - йыл хиты булыр. Гәрәбә, мәрүәт (перламутр) ынйы алҡа, йөҙөк, беләҙек, сылбырҙар бик ярап ҡалыр. Уртаса үксәле туфли, йомшаҡ мокасиндар ҙа ер, балсыҡ, япраҡ, ҡом төҫлө икән - мәжлестең йәме булырһығыҙ.\nМакияжға килгәндә: йөҙөгөҙҙөң контурын күрһәтмәгеҙ: бит тә тәбиғи, ҡәҙимгесә булһын. Ҡаш та артыҡ беленеп тормаһын. Күҙ ҡабағына көрән, йәшел, металлик һөрмә һөртөгөҙ. Йылы, һиҙелер-һиҙелмәҫ алһыу төҫтәге помада яғығыҙ ирендәргә. Маникюрҙы ла тыныс төҫкә яһағыҙ, ялтырауыҡтар ярамаҫ.


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ИЛҺӨЙӘРҘӘР БУЛМАҪ ТЕЛҺӨЙӘРЛЕК БУЛМАҺА - 2017 - Мәҡәләләр\nАрҡауыл Йүрүҙән буйында ултырған боронғо ауылдарҙың береһе, аҫаба башҡорттар төйәге. Ауылдың Габовка тигән урамында элек-электән урыҫтар йәшәне. Хәҙер ҙә улар яңы йорттар һалып, башҡорттар менән дуҫлашып, туғанлашып, аралашып, телебеҙҙе, ғөрөф-ғәҙәттәребеҙҙе, йолаларыбыҙҙы ихтирам итеп йәшәй. Башҡортса һөйләшәләр. Балаларының мәктәптә башҡорт телен өйрәнеүенә лә ыңғай ҡарашталар.\nАрҡауыл мәктәбендә 25 йыл башҡорт теле уҡытыусыһы булып эшләнем. Башҡортостандың атҡаҙанған уҡытыусыһы Вәриҙә Хөснөтдинова апай менән бергәләп рус кластарында башҡорт телен өс сәғәтлек программа менән уҡыттыҡ. Хәҙерге кеүек, рус кластары өсөн башҡорт теле дәреслектәре лә юҡ ине. Башланғыс кластар өсөн дәреслектән файҙаланып, башҡортса дөрөҫ яҙырға, уҡырға, аралашырға өйрәтә инек. Шиғырҙар ятлатыуға өҫтөнлөк бирҙек. Уҡытыу-тәрбиә эшендә балалар матбуғатын файҙаландыҡ. Уҡыусы йәшәгән һәр ғаиләгә "Йәншишмә" гәзите, "Аманат" менән "Аҡбуҙат" журналдары килер ине. Дәресте, ғәҙәттә, "Йәншишмә" гәзитенә күҙәтеү яһауҙан башлар инем. Артабан уҡыусыларҙы гәзиткә хәбәрҙәр яҙырға өйрәттек. Мәҡәләләре баҫылып сыҡһа, улар өсөн оло байрам булыр ине.\nРус кластарында уҡыған төрлө милләт балалары һәр саҡ дуҫ-татыу булды, башҡортса уҡымайым, тип ҡарышып ултырманы. Беҙ эшләгән дәүерҙә ата-әсәләр ҙә мәктәп эшенә ҡыҫылып, балаһына уҡыу телен һайлап, ғариза яҙып йөрөмәне. Етәкселектә лә телде һөйгән, белгән, хөрмәт иткән шәхестәр ултырҙы. Район комитетының идеология буйынса секретары Мәрйәм Кәримова милли телдәрҙә уҡытыуҙы үҙе контролдә тотто, ә мәғариф идаралағының телдәр бу-йынса методисы Сажидә Миһранова башҡорт телен уҡытыу, уның абруйын күтәреү өҫтөндә фиҙаҡәр эшләне. Ҡыҙғанысҡа ҡаршы, ҡалала ғына түгел, ауылда ла туған телендә һөйләшмәүселәр ишәйҙе хәҙер. Быға кәрәҙле телефон, интернет булышлыҡ итә, күрәһең. Үҙем йәшәгән урам балалары ла русса һөйләшеп уйнайҙар. Йыш ҡына уларҙың янына барып, әңгәмәләшеп алам. "Атайың, инәйең кем, башҡортмо, урыҫмы? Өйҙә ниндәй телдә һөйләшәһегеҙ?" - тип һорайым. Һеҙ башҡорт бит, башҡортса һөйләшергә кәрәк, "Һаумыһығыҙ", тип иҫәнләшегеҙ, тип өйрәтәм. Өйрәтеүгә ҡолаҡ һалалар, мәктәптән ҡайтыусы балалар "Һаумыһығыҙ", тип иҫәнләшеп үтәләр.\nЭйе, башҡорт, рус, инглиз телдәрендә һөйләшкән балаларға ҡарап, һоҡланам. Улар шулай төрлө телдәр белеүе менән бәхетле. Тик бына, үкенескә ҡаршы, йөҙө-һыны башҡорт булып та, туған телендә һөйләшә белмәгән кешеләр ишәйеүе эсте бошора барыбер. Улар тел белмәүҙәренән ояла, ҡыйынһына, әлбиттә. Ҡарап тороуы йәл ундай кешегә. Был хәлгә ата-әсә, ясле, мәктәп ғәйепле икәне көн кеүек асыҡ. Ҡатнаш никахтар ҙа үҙ ролен уйнай был тәңгәлдә. Ундай ғаиләлә үҫкән балалар барыбер ике ут араһында ҡала, тәжрибә күрһәтеүенсә, башҡорт милләте файҙаһына булмай уның һайлауы. Бер танышым сит милләт ҡыҙына өйләнде. Килен кеше ҡайны-ҡәйнәһенең тупһаһына аяҡ та баҫмай, туғандарын да танымай. Өфөлә йәшәп, ике ҡыҙ үҫтерәләр. Үҫеп еткән ҡыҙҙары әсәләренә: "Мама, неужели ты себе русского не нашла?" - тип әйтә икән. Ғаиләлә атайҙарының да, уның милләтенең дә, теленең дә абруйы булмауы тураһында һөйләй инде был миҫал. Үкенескә күрә, бындай яҙмышлылар бихисап бит.\nУнан һуң, ата-әсәләр араһында, ниңәлер: "Балам башҡортса уҡыһа, кеше булмаҫ", тигән фекер таралып китте. Күп зыялыларыбыҙҙың башҡорт мәктәбендә уҡып, кеше булыуы бының киреһен раҫлай ҙабаһа. Мәҫәлән, 1953 йылда Ҡыйғы районы Абзай башҡорт урта мәктәбен 20 уҡыусы тамамланыҡ. Уҡытыусыларыбыҙ Фәниә Чанышева, Вәсил Ғәйнетдиновтар туған телгә һөйөү тәрбиәләне. Математика, физика, химия фәндәрен русса, ҡалғандарын башҡортса уҡыныҡ. Рәғиб Ғимаев менән Сафа Әхмәтов республикала танылған техник фән докторҙары булды. Гүзәл Сәғитова-Мәғәфүрова танылған артист, ҡалғандарыбыҙ уҡытыусылар, медицина хеҙмәткәрҙәре, төҙөүселәр булып киттек. Ҙур вазифалар биләп, туған телендә иркен һөй-ләшкән кешене бәхетле, абруйлы, оло шәхес итеп һанайым. Һүҙем БДУ-ның география факультеты деканы Инбер Яппаров хаҡында. Биографияһы ҡыҫҡа: Дыуан районы Ҡәҙер һигеҙ йыллыҡ мәктәбе, Мәсәғүт педучилищеһы, БДУ-ның география факультеты. Сәсән телле Мөхәмәт ағай менән Сафура апайҙың улы ул. Туған тел - әсә һөтө, атай аҡылы менән һеңгән уға. Инбер радио, телевизорҙан йыш һөйләй. "Телевизорыңды ас, Яппаров һөйләй", - тип шылтырата миңә йыш ҡына Хәнифә Сиражетдин ҡыҙы. Тәбиғәт күренештәре, төрлө ғәрәсәттәр хаҡында, ерҙә, күктә бер-бер ғәрәсәт ҡупһа, башҡорт теленең һүҙ байлығын оҫта ҡулланып, уларҙың сәбәбен, зыянын халыҡҡа ваҡытында аңлата бара Инбер Яппаров.\nБыйылғы август конференцияһында мәктәптәр алдында уҡытыуҙы тәрбиә эше менән ҡушып алып барырға тигән бурыс ҡуйылды. Был яңылыҡ түгел, Совет дәүерендә лә уҡытыусылар алдына ҡуйылған төп бурыс ошо ине. Белеүебеҙсә, капитализм тәрбиә өлкәһендә тупланған бар ҡаҙаныштарҙы емереп килеп инде беҙҙең донъяға. Баланы шәхес итеп тәрбиәләгән ойошмалар юҡҡа сыҡты. Совет кешеһенең әхлаҡ кодексы онотолдо. Һөҙөмтәлә ата-әсә тәрбиәһе етмәгән, илһөйәрлек тойғоһо булмаған быуын үҫте. Вандалдар, наркомандар, эскеселәр әхлаҡ кәмеүенән барлыҡҡа килгән заман бәләләре бит инде улар. Шуға ла уҡытыу һәм тәрбиә мәсьәләһенә ныҡлап йөҙ бороу аңлашыла. Тик бына тәрбиә һәр милләт балаһына үҙ туған телендә еткерелә, һеңдерелә икәнен генә онотмаҫҡа кәрәк. Был беҙҙең башҡорт балаларына, башҡорт теленә лә ҡағыла. Башҡорт телен дәүләт теле булараҡ ғәмәлгә ашырыу, уның абруйын күтәреү юлдарын эҙләргә кәрәк, минеңсә. Эшкә алғанда, юғары вазифаларға үрләткәндә шәхестең башҡорт телен белеүен дә шарт итеп ҡуйырға кәрәк. "Башҡортса аңлайһыңмы, һөйләшә беләһеңме?" тигән һорау уйланырға мәжбүр итер, телгә ҡарашын үҙгәртер ине күптәрҙең.\nМине тағы шул аптырата: ниңә ата-әсәләр бик шәбәйеп, ғауғалы булып китте әле? Мәктәптең үҙ принцибы, үҙ уҡытыу тәртибе, уставы, башҡа документтары менән билдәләнгән уҡытыу теле бар бит. Ата-әсә һүҙе ошо документтарҙан өҫтөн булып сыға түгелме? Уҡытыу теле һайлаһындар, ғариза яҙһындар, имеш. Бөгөнгө ата-әсәләрҙең ҡайһы берҙәренең үҙҙәрен тәрбиәләү талап ителеүе лә сер түгел бит әле.\nМәктәп телһөйәр, илһөйәр шәхес тәрбиәләп сығарырға тейеш. Әгәр ҙә балаларҙы туған телдә уҡыуҙан мәхрүм итәбеҙ икән, ниндәй илһөйәрлек тураһында һүҙ барыуы мөмкин! Ата-әсәләрҙең барыһы ла ошо хәҡиҡәтте аңларлыҡ кимәлдә түгел бит. Һәр хәлдә, улар менән дә аңлатыу эштәре алып барырға тейеш уҡытыусылар, башҡа йәмәғәт эшмәкәрҙәре, зыялыларыбыҙ. Милләтеңдең бәҫен ебәреп, унан баш тартыу, балаларҙы туған телдән мәхрүм итеү оло әҙәпһеҙлек, атай-олатайҙар аманатына хыянат итеүгә тиң икәнен ныҡлап аңлатыу кәрәк уларға.\nАуылдашыбыҙ, мәшһүр шағирыбыҙ Рәми Ғарипов:\nХалҡым тел тыуҙырған,\nТеле үлмәҫ, үҙе үлмәһә...\nҮҙен үҙе әгәр күммәһә, - тигән. Үҙ ҡулдарыбыҙ менән быумайыҡ илһөйәрлекте, телһөйәрлекте, тип әйткем килә мине ишетеүсе бар кешеләргә.\nСалауат районы Арҡауыл ауылы.\nЯҙылған: 03.10.17 | Ҡаралған: 477


Гүзәл зат өсөн ят спорт төрө түгел » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Белем һәм тәрбиә » Гүзәл зат өсөн ят спорт төрө түгел\nБалтас районында командировкала саҡта төбәк менән танышыуҙы Иҫке Балтас ауылындағы 1-се мәктәптән башланыҡ. Бында балалар тәрән белем һәм күркәм тәрбиә алһын өсөн бөтә уңайлыҡтар ҙа тыуҙырылған. Кем әйтмешләй, тырышып уҡымау хилаф һаналыр. “Районды ғына түгел, Башҡортостанды ситтәргә танытҡан бер уҡыусыбыҙ Мәскәү яҡтарынан еңеү менән ҡайтты. Бәлки, юлайҡан танышып сығырһығыҙ?” – тине оҙатып йөрөгән ҡыҙ.\nБашҡортостан данын яҡлаусыбыҙ XI класс уҡыусыһы Розанна Кашапова һөйләүенсә, ул бәләкәйҙән спорт менән әүҙем шөғөлләнгән. Мәктәп тормошондағы төрлө ярыштарҙа ҡатнашыуҙан тыш, һабантуйҙарҙа спорт буйынса ойошторолған бәйгеләрҙә лә алдынғылыҡты бирмәгән. Бәғзе берәүҙәр уны гүзәл зат өсөн ят спорт төрө һанаһа ла (әммә бер ҙә улай түгел), гер күтәреүгә ныҡлап ылыҡҡан. Ҡыҙ әңгәмәләшеүгә әүәҫ булғас, бер аҙ тотҡарландыҡ һәм һорау артынан һорау яуҙырҙыҡ.\n– Розанна, билдәлелек яулау өсөн күп кәрәкме?\n– Әхирәттәрем араһында үҙҙәренең күңеленә ятҡан төрлө шөғөл табыусылар бар. Кемдәрҙер бәйләргә ярата йәки сигеүгә бирелгән, икенсе берәүҙәр сәйәхәт итеү яҡлы, шулай уҡ китап уҡыу ҙа үҙенә күрә ҙур эш бит. Әйткәндәй, уҡыусы балаларға килгәндә, тырышып уҡыу ҙа етә тип әйтер күптәр. Белем эстәү һәр саҡ кәрәк, дөрөҫ, әммә физик яҡтан көслө булыу ҙа артыҡ түгел. Һис кенә лә мине белһендәр тигән уй менән йәшәмәйем, дан артынан ҡыумайым, тип әйтмәксемен.\n– Әле генә алыҫтан ҡайтып төшкәнһең. Ошо ярыш тураһында ҡыҫҡаса ғына һөйләп үтһәңсе?\n– Калуга ҡалаһында тотош илебеҙ кимәлендә Калуга өлкәһе губернаторы исеменә ярыш үткәрелде. Унда Рәсәйҙең ҡайһы ғына мөйөшөнән килмәгәндәр! 24 килограмм ауырлыҡтағы герҙе 81 тапҡыр күтәреп, береһен дә алдыма сығарманым. Һөҙөмтәлә спорт мастерлығына кандидат нормативын үтәнем. Ҡыҙыҡ, ныҡ ҡыҙып киткәнмен дә тренерҙың “туҡта” тигән һүҙҙәрен дә ишетмәгәнмен. Уның ҡул хәрәкәттәрен шәйләгәс кенә, герҙе иҙәнгә ултыртырға кәрәк икәнде аңланым, юғиһә 100-гә еткерергә лә иҫәп юҡ түгел ине. Хәйер, нормативты үтәү өсөн ауырлыҡты 71 тапҡыр күтәреү ҙә етә!\n– Гер булһынмы, штанга тиһеңме, тимерҙе күтәргәндә башты эшләтеү кәрәкмәй шикелле, көс беләктә булһа, шул еткән...\n– Ситтән ҡарағанда ғына ябай күренәлер, элек минең дә фекерем шулайыраҡ ине. Унда башың йомро түгел икән, эш харап. Иң мөһиме, йөрәк тибешен дөрөҫ көйләргә кәрәк, герҙе күтәргән саҡ менән уны төшөргән ваҡытта бер иш тын алыу дөрөҫ түгел. Һәр спорт төрөнөң шулай үҙенә күрә серҙәре була инде ул...


«Киске Өфө» гәзитенең сайты - ЙӘШЕНДӘН НИСЕК ҺАҠЛАНЫРҒА? - 2015 - Мәҡәләләр\nЙӘШЕНДӘН НИСЕК ҺАҠЛАНЫРҒА?\nҒалимдар ҡатын-ҡыҙға ҡарағанда йышыраҡ ир-егетте йәшен һуғыуҙың серен аңлаған.\nОшо йылдың 27 июлендә Рәсәйҙә быға тиклем күрелмәгән тропик көс менән ябырылған ҡойма ямғыр ваҡытында өс кешене йәшен һуҡҡан. Ирҙәрҙең береһе - Мәскәүҙән, икенсеһе - Брянскиҙан. Шул уҡ көндө Мәскәүҙә тағы бер ҡатын йәшендән һуғыла. Ирҙәрҙең икеһе лә һәләк була, ә ҡатын кеше иҫән ҡала.\nСтраховкалау компанияһы алып барған донъя статистикаһы ла бындай күренештәрҙе теркәп бара. Уларҙың мәғлүмәттәренә ярашлы, йәшен һуғыуҙан һәләк булғандарҙың 80 проценты - ир-егет. Һауа "кәнсәләре"ндә ни өсөн уларға асыу һаҡлайҙар икән һуң? Мистикаға тартым бер аңлатма йәшәй-йәшәүен: көслө заттар тестостерон - ир енесе гормондары арҡаһында йәшен уғына йышыраҡ эләгә. Ләкин был молекулаларҙың ниндәй тартыу көсө барлығы билдәһеҙ. Әйткәндәй, гормондар гипотезаһы авторҙары раҫлауынса, кешеләр араһынан йәшен тестостероны көслөрәктәрҙе һайлай икән.\nАҠШ Милли һауа торошо хеҙмәте тикшеренеүсеһе Джон Дженсениус бындай мистиканы инҡар итә. Уның фекеренсә, йәшен һуғыуҙа ирҙәрҙең үҙҙәрен уйһыҙ-һаҡһыҙ, алабарман тотоуҙары ғәйепле. Шуның язаһын алалар ҙа инде, ти ул. Ҡатын-ҡыҙ йәшендән ҡурҡа һәм ышыҡ берәй урынға йәшенә һала йә өйөнә йүгерә. Ә ирҙәр тәбиғәт стихияһының ҡотороноуына бик иҫе китмәй. Дженсениус үҙе анализлаған бер фажиғәле хәлде миҫал итеп килтерә: Луизиананан бер ир йәшен ваҡытында ла гольф уйнауын дауам итә, ә был ваҡыт Көньяҡ Калифорниялағы уның ише уйынға бирелгән тағы ла биш ир бейсбол һуғыуҙан туҡтай алмай. Һөҙөмтәлә бөтәһе лә бер үк көндө һәләк була.\nӘ рәсәйҙәр һуң? Улар ҙа йәшен мәлендә үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен һанға һуҡмай. Мәскәүҙә бер ир йәшен ваҡытында ағас төбөндә телефонынан һөйләшеп торған. Брянскиҙа йәшендән һуғылған ир йылға ярында балыҡ ҡармаҡлап ултырған. Йәшен ҡеүәте шул тиклем көслө була: балыҡсының ҡармағы күмергә әйләнә хатта.\nЙәшендән һаҡланыуҙың ете юлы:\n1. Ағас төбөндә тормағыҙ - йәшен йышыраҡ бейек объекттарҙы һайлай. Ағас оҙонлоғонан ике тапҡырҙан да ашыуыраҡ араға китеп тороу хәйерлерәк. Ергә эләккәндән һуң йәшен тарала башлай. Һуғылған ерҙән арыраҡ киткән һайын, уның көсөргәнеше кәмей бара, ә ток импульсы аҙымлау көсөргәнешен килтереп тыуҙыра. Аяҡтарҙы киңерәк айырып баҫҡанда, уның тәьҫир көсө тағы ла нығыраҡ була. Тап ошо аҙымлау көсөргәнеше арҡаһында кешегә ҡарағанда мал-тыуар йышыраҡ ҡазалана, сөнки һыйыр йә аттың алғы һәм артҡы тояҡтары аралығы ҙурыраҡ була. Йыш ҡына йәшен һыбайлыны һуға. Ҡағиҙә булараҡ, кеше иҫән ҡала, ә ат үлә.\n2. Асыҡ яланда булһағыҙ, сүгәләп ултырығыҙ ҙа эмбрион позаһы алығыҙ, аяҡтар - бергә. Йәки (көлмәгеҙ!) һыңар аяҡҡа ғына баҫып тороғоҙ (аҙымлау көсөргәнеше хәүефен иҫләгеҙ). Металл әйберҙәргә ҡағылмағыҙ. Кеҫәгеҙҙәге асҡыс, ваҡ аҡса һәм башҡа тимер әйберҙәрҙе бер-нисә метр алыҫлыҡҡа һалып тороғоҙ. Йәшен һуға ҡалһа, тимер әйберҙәр тәндең яныуына өҫтәмә сәбәп кенә буласағын онотмағыҙ.\n3. Зонт аҫтында тормағыҙ, ҡулығыҙға ҡармаҡтар, тырма, көрәк, һәнәк, шампур, мылтыҡ алмағыҙ. Бөтә был әйберҙәр асыҡ ерҙә торған үҙ эйәһен үҙенә күрә бер йәшен ҡайтарғысҡа әүерелдерә һәм йәшен һөйрәйәсәк.\n4. Йәшенле ямғыр үтеүен машина йә автобуста көтөп ултырырға мөмкин, сөнки уларҙың тимер корпусы һаҡлағыс экран булдырып, ғалимдар әйтмешләй, "Фарадей ситлеге"булдыра. Уның эсенә йәшен үтеп инмәй, ә ергә "ағып" төшә.\n5. Өйҙә булһағыҙ, электр һәм газ приборҙарын һүндерегеҙ. Тәҙрәнән ҡарамағыҙ. Мейескә лә, каминға ла ут яҡмағыҙ - йәшен уғына эҫе һауа еңелерәк бирелә. Шунлыҡтан, тәбиғәттә шашлыҡ ҡыҙҙырыусыларға мангал янында булырға ярамай. Юғиһә, ризығын ямғырҙан ҡотҡармаҡсы булып, үҙҙәре күмергә әйләнгән осраҡтар ҙа юҡ түгел.\n6. Лазер указка менән шаярып, йәшенле болотто яҡтырта күрмәгеҙ, уның нуры ла йәшен һөйрәй.\n7. Кеҫә телефонығыҙҙы һүндерегеҙ: ул ебәргән һәм ҡабул иткән радиотулҡындар йәшен хасил булыуға сәбәп итеүе бар. Әйткәндәй, һуңғы ваҡытта атмосфера электрланыуының ҡеүәте артыуы, тармаҡланыуы һәм разрядтар йышлығына мобиль телефон станцияларының күбәйеүе лә тәьҫир итә.\nЯҙылған: 07.08.15 | Ҡаралған: 941


Юлъяҡшиндың һағышы – һауаларҙа бөркөт ҡағышы » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Әҙәбиәт » Юлъяҡшиндың һағышы – һауаларҙа бөркөт ҡағышы\nЮлъяҡшиндың һағышы – һауаларҙа бөркөт ҡағышы 01.12.2017 // Әҙәбиәт\nЭлвин Грей – Радик Юлъяҡшиндың Татарстандағы Саба районы Байҙар Сабаһы ҡасабаһының клубында афишаһы эленеү менән, касса янында оҙон сират барлыҡҡа килде. Бындай хәлде ауылда күптән күргәндәре юҡ ине әле. Элек Советтар заманында танылған йырсылар килгәндә йә булмаһа Һиндостан киноһы буласағын белдереп афиша эленгәндә генә ошондай сират була торғайны. Шулай итеп, күҙ асып йомғансы билеттар таралып та бөттө.\n“Саба дулкыннары” радиоһы аша көнөнә бер нисә мәртәбә тыңлаусыларҙың һорауҙары буйынса Радиктың йырҙары яңғырап торһа ла, билет эләктергән халыҡ уның килеүен түҙемһеҙлек менән көтөп алды. Концерт була торған көндә бер сәғәт алда уҡ зал тамашасы менән шығырым тулы ине. Бына сабырһыҙлыҡ менән көтөп алған минуттар ҙа килеп етте! Халыҡ шашып ҡул саба башланы. Шул ваҡыт концерт ойошторған директор сәхнәгә сығып Радиктың, юлда ҡаршылыҡтар килеп сығыуы арҡаһында, Мәскәүҙән килеп етә алмауы тураһында иғлан итте. Халыҡ бер аҙға тымып ҡалды.\nКүп тә үтмәй кемдер сығып Радиктың йырын йырланы. Шулай итеп, йыр һөйгән тамашасылар, үҙ-үҙҙәрен ҡәнәғәтләндереп, сәхнәгә сығып һөйләнеләр ҙә, йырланылар ҙа.\nӘ сәғәт текелдәп һуға! Тағы ла директор сәхнәгә сыҡты һәм көтә алмаған кешегә билетты кире ҡайтарырға мөмкинлек барлығы һәм Радиктың бер өс сәғәттән генә килеп етә аласағы тураһында белдерҙе. Тамашасыларҙың йөҙөндә ризаһыҙлыҡ һиҙелмәне. Тик оло ғына ҡатын залға мөрәжәғәт итеп: “Иҫән-һау ғына килеп етеүен теләп ултырайыҡ!”– тине.\nРадиктың иҫән-һау килеп етеүен хәбәр иткәс, бөтәһе лә гөрләтеп ҡул сапты. Шулай итеп, оҙаҡ ҡына көтөргә тура килһә лә, кассаға билет тапшырыусы кеше табылманы. Егетебеҙ килеп етеү менән гримм бүлмәһенә ашыҡты. Йырсыға яңы ғына сит илдән ҡайтып төшкән костюмды кейергә тәҡдим иткәндәр. Уға костюм бик оҡшап етмәһә лә, бәхәсләшеп торорға ваҡыт ҡалмағанлыҡтан, сәхнәгә сығып баҫты ла, ыштанына күрһәтеп: “Бындай ыштанды элек беҙҙең яҡтарҙа тик оло кешеләр генә кейә торғайны. Кей ҙә кей, тигәс, бәхәсләшеп торорға ваҡытым ҡалманы, кейҙем дә бына һеҙҙең алдығыҙға сығып баҫтым!” – тип әйтеп тә бөтөрмәне, тамашасылар көлөшөп, тағы ла ҡул сабырға тотондо.\nЕгеттең йырында ғына түгел, һөйләшеүендә лә халыҡсанлыҡ ярылып ятыуын һиҙеп, уны тағы ла нығыраҡ яраттылар. Шуныһы ҡыҙыҡ: Радик ул кистә сәхнәнән сыҡмайынса, шулай оҙаҡ көттөргәне өсөн, бәлки, бер аҙ үҙен ғәйепле тойоп, бөтөн оҫталығын егеп, өс сәғәт буйы йырлап-бейеп концерт ҡуйҙы. Тик кейемен алмаштырғанда ғына, саксофонда уйнаған егет сәхнәлә ҡалды. Концерттан һуң оҙаҡ ҡына тамашасылар менән фотосессия үткәрҙе.\nУн ике сәғәт буйы юлдан арып-талып килгәнлеген дә һиҙҙермәйенсә, сәхнәлә бейей-бейей концерт ҡуйған йырсыны минең беренсе мәртәбә күреүем ине. Үҙемдең яҡташым өсөн сикһеҙ ғорурланыу хисе менән концертты тулҡынланып ҡарап ултырҙым. Фотосессия бөткәндән һуң Радикты командаһы менән бергә өйгә саҡырҙым. Арыған егеттәр минең саҡырыуыма ҡаршы килмәне. Беҙ ҡайтыуға тормош иптәшем Сәфәрғәли мунса яғып, аш һалып ҡуйғайны. Улар мунса инеп, аш ашағас, беҙ оҙаҡ ҡына һөйләшеп ултырҙыҡ.\nМин үҙем башҡорт ғөрөф-ғәҙәттәрен урынына еткереп эшләргә тырышам. Шуның өсөн дә йоҡо бүлмәһенә ете-һигеҙ кеше ятырлыҡ итеп башҡорт урындығы һалдырҙым. Хәйер, татар халҡында ла элекке ваҡытта ошондай уҡ урындыҡтар булған икән. Егеттәр рәхәтләнеп шул урындыҡҡа һуҙылышып ятты. Ә беҙ Радик менән бер-беребеҙҙе ғүмер буйы белгән кешеләр кеүек һөйләшәбеҙ ҙә һөйләшәбеҙ! Ул миңә оло һөйөү һәм ғорурлыҡ менән егәрле әсәһе Нәфисә, апаһы Регина, дуҫтары тураһында һөйләне. Ә аҙаҡ йөҙөнә һағыш-һағыныу бәреп сыҡты.\n— Минең атайым Мөхәрләм фажиғәле рәүештә яҡты донъянан бик иртә китте. Малай ваҡытта ла, егет булғас та атай кәрәк икән ул... Нисә йылдар үтте, ә мин һаман юҡһынам атайымды! Уның тураһында йөрәгемдән сыҡҡан йыр яҙғым килә, – тип һүҙен тамамланы.\nМин уға шиғырҙар яҙыуымды, китабым баҫылып сығыуы тураһында әйткәс:\n– Бәлки, һеҙ минең атайыма бағышлап шиғыр яҙырһығыҙ? Ә мин уны көйгә һалыр инем! – тине.\nМин шиғыр, ул көй яҙырға килешеп, йоҡларға йыйындыҡ.\n— Әле мин үҫкәндә өләсәйем менән олатайымдың да ошондай урындыҡтары бар ине. Беҙ ауылға ҡайтҡас, атайым менән бесәнгә барабыҙ ҙа, арып ҡайтып, урындыҡҡа һуҙылып ятыу менән рәхәтләнеп йоҡлап китә инек, – тип Радик бала сағын иҫкә төшөрөп, урындыҡҡа һуҙылып ятты. Мәскәүҙән арып килеп, рәхәтләнеп йоҡлаған егеттәргә ҡарап торҙом да, юрғандарын төҙәтеп: “Быларҙың бит барыһының да улар өсөн борсолоп торған ата-әсәһе бар!” – тип уйлап, һәр береһенең башынан һыйпап, арҡаларынан һөйөп сыҡҡансы, Радик та йоҡоға талды.\nЛәкин минең күҙемде йоҡо алмай, Радиктың һөйләгәндәре кино кеүек күҙ алдымдан уҙа. Ни өсөндөр бәләкәй саҡта үҙемдең тыуған ауылым Бикбулат янында һуҙылып ятҡан Эйәрлетау башына ҡар ирей башлау менән йыуа йыйырға барғандарыбыҙ иҫемә килеп төштө. Тау ҡаршыһында ғына Эйек йылғаһы бәрелеп аҡҡан Ҡылйырташ тауы ята. Уның иң бейек ҡаяһына бөркөттәр оялай торғайны. Шул мәлдәрҙә саңҡ-саңҡ килеп бөркөт балаларын осорға өйрәтә. Ә беҙ ҡаяташҡа аяҡтарыбыҙҙы һалындырып ултырып, бөркөт балаларының осорға өйрәнгәндәрен күҙәтергә ярата инек. Олораҡ апайҙар беҙгә бөркөттәр тураһында һөйләй торғайны.\n“Ә беләһегеҙме, инә бөркөттөң үҙенә нисек итеп буласаҡ кейәү һайлағанын?” – тип башлап китә һунарсы Сәйфетдин олатайҙың ҡатыны Мәрфуға инәй. Беҙ шаярышып ултырған еребеҙҙән тып-тын ҡалабыҙ. Беҙгә, яңы ғына үҫеп етеп килгән ҡыҙҙарға, шул хәтлем ҡыҙыҡ тойола, нисек инде бөркөт үҙенә кейәү һайлап алһын инде? Улар бит кеше кеүек аҡыллы түгел! Ауыҙыбыҙҙы асып, ғәжәпкә ҡалып, уның һөйләй башлағанын көтәбеҙ. Мәрфуға инәй ашыҡмай, ҡулын маңлайына ҡуйып, бейектә осҡан бөркөттәрҙе күҙәтә. “Бөркөт балалары күренмәй әле, күрәһең, ҡанаттары әле нығынмаған, шулай ҙа оҙаҡламай балаларын осорға өйрәтә башларҙар, ахыры. Осоуҙарына ҡарағанда шулай күренә”, – тип тағы тынып ҡала.\nБеҙ түҙемһеҙләнеп: “Инәй, һөйлә инде, инәй, улар нисек итеп кейәү һайлай?”– тип бер-беребеҙҙән арттырып һорау артынан һорауҙар яуҙыра башлайбыҙ. Беҙ түҙемһеҙләнә башлағас ҡына, шул бөркөттәр араһында үҙе үҫкән кеүек теҙеп һөйләй башлай...\n“Ана, күрәһегеҙме, ҡаяташта үҫкән аҡ ҡайындарҙы? Шул ҡайындарҙың ҡорой башлаған ботағынан буласаҡ инә бөркөт сыбыҡ һындырып ала ла күккә күтәрелә. Бейектә суҡышындағы сыбығы менән бер аҫҡа, бер өҫкә кәйелеп-кәйелеп оса башлай. Ҡаялар араһынан күҙәткән ата бөркөттәр уның янына осоп килә. Шул саҡта буласаҡ инә бөркөт ҡапыл уҡ кеүек тағы ла бейеккәрәк күтәрелә лә суҡышындағы сыбыҡты төшөрөп ебәрә. Иң оһолло, ҡыйыу ата бөркөт уның артынан ташлана, сыбыҡ ергә төшөп етмәҫ борон уны эләктереп ала ла һоҡланырлыҡ оҫта итеп үҙ суҡышынан инә бөркөттөң суҡышына бирә. Ә тегенеһе тағы ла сыбыҡ менән бейегән кеүек оса башлай, унан тағы кинәт кенә сыбыҡты төшөрөп ебәрә. Ата бөркөттәр сыбыҡ артынан ташлана. Шулай итеп, улар бер нисә көн уйнай. Аҙаҡ буласаҡ инә иң күп, иң оҫта итеп сыбыҡ килтереп биргән ата бөркөттө үҙенә кейәү итеп һайлай!”\nБеҙ Мәрфуға инәйгә ышанырғамы, юҡмы тигәндәй, һораулы ҡараштарыбыҙҙы ташлап, уның дәлил килтереп һөйләүен көтәбеҙ. Оҙаҡ көттөрмәй инәйебеҙ хикәйәһен дауам итә.\n“Инә бөркөт үҙе һайлап алған ата бөркөт менән иң бейек ҡаяла, ҡаты ағас ботаҡтары йыйып, оя ҡора башлай. Ояны ҡороп бөтөү менән үҙҙәренең ҡанаттарынан ҡаурыйҙар, тәндәренән йомшаҡ мамыҡтарын йолҡоп, ояларын матурлай, бер генә тишек ҡалдырмайынса уңайлы итеп йылыта. Шунан һуң ғына инә бөркөт йомортҡа һала. Унан һуң улар алмашлап йомортҡаларын баҫып, ҡошсоҡтарын сығара. Бөркөт балаһы йомортҡанан сыҡҡанда шәрә кәүҙәле, тәнендә бер генә лә мамыҡ булмай. Ҡошсоҡтарҙың ата-инәһе ямғыр, ҡояштан үҙ тәндәре менән ҡаплап, йылытып, иркәләп, һөйөп, тәмле итеп ашатып үҫтерә башлай. Мөхәббәт менән уратып алынған ҡошсоҡтар тиҙ үҫә. Кәүҙәләрендә йомшаҡ мамыҡтар күренә, ҡанаттары, ҡойроҡтары нығый башлай. Шулай булһа ла, әле ҡошсоҡтар бәләкәй була. Тик ошо ваҡытта “Етте!” тигән кеүек ата бөркөт ояның ситенә ултыра ла суҡышы менән ояны һелкетә башлай.\nНи өсөн тиһегеҙме? Артабан тыңлағыҙ ҙа ҡоштарҙан фәһем алығыҙ. Ата бөркөт аҙаҡҡы мамыҡ-ҡаурый осоп төшөп бөткәнсе ояны һелкетә. Меҫкен ҡошсоҡтар аптырауға ҡалып, саңҡ-саңҡ килеп ҡайҙалыр осоп сығып киткән әсәләрен ярҙамға саҡыра. Был ваҡытта инә бөркөт баҫыуҙа сысҡан йә ирлән тота. Аҙаҡ тотҡан табышы менән ояһынан алыҫ түгел ҡошсоҡтарға күренеп торған ергә осоп килеп ултыра ла, балаларына иғтибар бирмәй, тәмләп ашай башлай. Ҡошсоҡтар йәлләтерлек итеп күпме генә саңҡылдаһа ла, ата-әсә үҙ эштәре менән мәшғүл.\nТүҙер хәле ҡалмаған ҡошсоҡтарҙың береһе оя ситенә килә лә аҫҡа, упҡынға йығылып төшөп китә. Шул ваҡытта ата бөркөт сыбыҡ артынан ташланған кеүек ҡошсоҡ артынан ташланып, әле ергә төшөп етмәгән ҡошсоҡҡа арҡаһын ҡуя. Йомшаҡ мамыҡ араһына төшкән ҡошсоҡ менән ата бөркөт кире ояға күтәрелә. Ата бөркөт суҡышы менән ҡошсоҡто ҡаты ояға төртөп төшөрә. Шул саҡ икенсе бөркөт балаһы упҡынға оса. Бөркөт тағы балаһы артынан ташланып, шулай уҡ кире ояһына алып менә. Был хәл бөркөт балаларының ҡанат аҫтына һауа бәрелеп, осорға өйрәнгәнсе, аҙналар буйы ҡабатлана ла ҡабатлана. Бына шулай өйрәтә лә инде бөркөттәр үҙ ҡошсоҡтарын осорға. Ә инде улар оса башлағас ҡына баҫыуҙарҙағы йәнлектәргә, тау ҡуяндарына һунарға сығалар. Шулай итеп, бөркөт ҡошсоҡтарын бәләкәйҙән тәбиғәт ауырлыҡтарына сыныҡтырып, тәрбиәләп үҫтерә. Бына шуның өсөн дә буласаҡ әсә бөркөт алдан уҡ булдыҡлы, егәрле, оһолло ата бөркөттө һайлай, сөнки ул үҙенең ике генә бөртөк балаһының һәләкәткә осрауын теләмәй...”\nДонъя ауырлыҡтарын күтәреп сынығып үҫкән Радикты ниңәлер ошо Урал бөркөтө балаларына тиңләүем булды, шиғыр юлдары үҙенән-үҙе минең уйыма килде. Онотмаҫ элек шиғырымды Радикка ишеттереү теләге уянды. Егеттәр йоҡлаған бүлмәгә индем дә Радикты уята башланым. Тик нисек кенә уятһам да, тормай!\n— Радик, улым, тыңла инде, мин бит атайың тураһында шиғыр яҙҙым! – тигәс кенә, миңә эйәреп, аш бүлмәһенә сығып ултырғысҡа ултырҙы ла йоҡоло күҙҙәре менән һораулы ҡарашын ташланы. Уның ултырған көйө йоҡлағанын күреп көлөп ебәргәйнем, уйыма килгән шиғырым әллә ҡайҙа осто ла китте! “Радик, мин шиғырымды оноттом! – тинем дә, йыуатып, – һис шикһеҙ иҫемә килеп төшәсәк ул!” – тип уны кире урындыҡҡа оҙаттым.\nРадикты төш еткәс уяттым. Тағы ла йоҡларҙар ине лә бит, тик Радик “Саба дулкыннары” телерадиокомпанияһына барып интервью бирергә тейеш ине. Бер аҙ уның биргән әңгәмәһен дә яҙып китәм:\n— Минең өсөн тамашасыларым – бальзам, дауа! Мин үҙемде сәхнәлә бөркөт балаһы һауа киңлегендә осҡан кеүек хис итәм! Тағы ла бер ғәҙәтем бар: тиҙ ғашиҡ булам! Ләкин йөрөгән ҡыҙым юҡ әле. Хәҙерге ваҡытта минең йәрем – минең илһамым! Ә былай мин ҡыҙҙарҙың барыһын да яратам, тиҙ ғашик булғаным өсөн дә йөрәгемдә – һәр ваҡыт мөхәббәт йырҙары! Сабала ла татар ҡыҙҙары бик сибәр икән. Мин Байҙар Сабаһында гел байҙар ғына йәшәй икән тип ҡурҡа-ҡурҡа ғына килгәйнем, белеүегеҙсә, байҙар концерттарға йөрөмәй, сөнки улар аҡсаға ғашиҡ! Хәҙер инде был районда алсаҡ, тәмле һүҙле, аҡыллы, матур, киң күңелле халыҡ йәшәй икәнлеген беләм! Инде мин Байҙар Сабаһына һағынып килермен! Бына бит, тағы ла Байҙар Сабаһына ғашиҡ булдым әле! Ә дөрөҫөн генә әйткәндә, ижадымды, йырҙарымды яратып тыңлағандары өсөн үҙемдең тамашасыларым менән бәхетле! Шуға уларға оло рәхмәттәремде еткерәм! – тип һөйләгәйне.\nРадиктың Саба телерадиокомпанияһына килгәнен халыҡ ҡайҙан белгәндер, ул радионан сыҡҡанда, йәштәр урамда көтөп тора ине. Улар йырсыны оло хөрмәт менән юлдарын сәскәләргә күмеп, машинаға хәтлем оҙатты.\nРадик һәм уның командаһы ул көндә лә концерт ҡуйҙы. Ә кисен беҙ уларҙы Ҡазанға оҙаттыҡ. Улар киткәс, иң яҡын кешемде алыҫҡа оҙатҡан кеүек ҡыйын булып китте. Шиғырым шул ваҡытта үҙемә ҡайтты:\nҺауаларҙы ярып осор өсөн\nНыҡлы ҡанат кәрәк бөркөткә.\nАтай кәрәк, кәрәк балаларға\nЮл күрһәтер өсөн бәхеткә.\nЙәшәү көсө ҡайҙа, ҡайҙа, атай?\nҺауаларҙа бөркөт ҡағына.\nҺауаларҙа бөркөт, ерҙә һине\nМоңға ғашиҡ улың һағына!\nДонъя көтөр өсөн ярҙам итә\nАтайҙарҙың бирер кәңәше.\nСаңҡ-саңҡ иткән бөркөт балаһылай,\nИр-егеттең тама күҙ йәше.\nАвтор: Рәхимә ВӘЛИУЛЛИНА.


Инфоурок / Музыка / Конспекты / Өлкәндәр төркөмө өсөн белем биреү эшмәкәрлеге .Тема: “Ете тәңкә йәки дейеү иленә сәйәхәт”\nӨлкәндәр төркөмө өсөн белем биреү эшмәкәрлеге .\nТема: “Ете тәңкә йәки дейеү иленә сәйәхәт”\nТөп белем өлкәһе: музыка\nБелем биреү өлкәһендәге интеграциялар: коммуникация, танып белеү, хәүефһеҙлек, физкультура, нәфис әҙәбиәт, хеҙмәт.\nБелем биреүсе маҡсаттар: Тирә-йүндәге әйберҙәр, ваҡиғалар һәм күренештәр тураһында төшөнсәләр биреү аша балаларҙың һүҙ байлығын арттырыу.\nБалаларҙың телмәрен яңы һүҙҙәр менән байыҡтырыу.\nБалаларҙың артикуляция аппаратын нығытыу, өндәрҙе дөрөҫ әйтеү йүнәлешендә элек башланған эштәрҙе дауам итеү.\nБалаларҙы Башҡортостандың тәбиғәте , Урал тауы, Ағиҙел йылғаһы менән таныштырыу,ребустар, логик уйындар, йомаҡтар аша белемдәрен киңәйтеү.\nМузыка ҡоралдарын сағыштыра белеү, улар тураһында күберәк белеүҙе нығытыу.\nҮҫтереүсе маҡсаттар: Балаларҙың фонематик ишетеү һәләттәрен үҫтереү.\nБалаларҙың диалогик һәм монологик телмәрен үҫтереүҙе дауам итеү, уларҙың әңгәмәгә ҡатнаша белеүҙәренә, бер-береһенә һорауҙар бирҙертеү, шул һорауҙарға яуап ҡайтара белеүҙәренә ирешеү.\nКлассик әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһен аңлай белеү һәләтлеген үҫтереү, көйҙөң характерына ярашлы итеп ритмлы хәрәкәттәр башҡарыу һәләтен нығытыу.\nТәрбиәүи маҡсаттар: Балаларҙа тыуған тәбиғәткә ҡарата һөйөү, һаҡсыл ҡараш тәрбиәләү.\nБалаларҙа ярҙамсылыҡ, дуҫлыҡ тойғоһо тәрбиәләү.\nБашҡорт халыҡ ҡоралы ҡурайға ҡыҙыҡһыныу тәрбиәләү.\nЙыһазландырыу: магнитофон, интерактив таҡта, дидактик уйынға карточкалар,ноутбук, ҡашмау, күпер өсөн төҫлө таҫма, аудио һәм видео яҙмалар, дарыу үләндәре һүрәттәре,\nҺүҙлек эше: ярғанат, дейеү, ҡашмау,тәңкә.\nБалалар күңелле музыка аҫтында залға килеп инәләр.\nМузыка етәксеһе: Һаумыһығыҙ, балалар! Мин һеҙҙе тағы ла күреүемә бик шатмын. Һеҙҙең кәйефтәр нисек? Әйҙәгеҙ әле беҙ барыһын да йыр менән сәләмләп алайыҡ.\nБеҙ йәшәбеҙ бер ерҙә\nСәләмләйем һеҙҙе лә!\n(Шул ваҡыт смс тауышы ишетелә)\nБалалар, минең электрон почтама ниндәйҙер хат килде ахрыһы.Әйҙә, уҡыйыҡ әле!\nМузыка етәксеһе ноутбуктан видеояҙманы күрһәтә.\nАйгөл: Балалар! Мин Айгөл исемле ҡыҙ булам. Бик тә йырларға һәм бейергә яратамын, шуға күрә һеҙҙең янға килергә сыҡҡайным, юлда килә ятҡанда, ҡапыл ел-дауыл күтәрелеп китте лә Ете башлы дейеү мине урлап алып китте, ете ҡат диңгеҙ аръяғының, ете ҡат ер аҫтында, ете йоҙаҡ менән бикләп ҡуйҙы.Минең башымдағы ҡашмауым ҡайҙалыр төшөп ҡалған, бәлки һин уның ярҙамында юлды табырһығыҙ! Ҡотҡарығыҙ мине, зинһар!\nМузыка етәксеһе: Ни эшләргә инде хәҙер? Балалар, һеҙ ярҙам итә алырһығыҙмы Айгөлгә?\nМузыка етәксеһе: Ете башлы дейеү ниндәй әкиәттәрҙә осрай? (Балаларҙың яуабы-башҡорт халыҡ әкиәттәрендә)\nТик, балалар, юлда беҙгә төрлө ҡаршылыҡтар, көтөлмәгән хәлдәр осрауы мөмкин. Һеҙ барыһына ла әҙерһегеҙме?\nМузыка етәксеһе: Улай булғас, әйҙәгеҙ юлға! Элек башҡорт батырҙарының һәр береһенең аты булған. Әйҙәгеҙ, беҙ ҙә һеҙҙең менән шул аттарҙа сабып барайыҡ, йәйәү барғансы, атта тиҙерәк булыр!\n(Башҡорт халыҡ йыры “Ҡара юрға” яңғырай ярашлы хәрәкәттәрҙе башҡаралар).\nМузыка етәксеһе: Балалар, ниндәй матур яланға килеп еткәнбеҙ, йән-яҡта хуш еҫле сәскәләр! Ҡарағыҙ әле мин тәңкә таптым, был Айгөлдең ҡашмауындағы тәңкәлер моғайын, тимәк беҙ дөрөҫ юлда. Бына һеҙҙең алдығыҙҙа төрлө-төрлө уләндәр, улар ябай түгел, дарыу үләндәре тип һанала.Беҙгә ошо яланды үтер өсөн, үләндәрҙе танып белергә һәм кеше нимә өсөн ҡулланғанын әйтеп үтергә кәрәк.\nТәрбиәсе интерактив таҡтала мәтрүшкә, ромашка, бәпембә һүрәттәрен күрһәтә, балалар дөрөҫ яуап эҙләйҙәр.\nЙыр “Бәпембә” Ә.Зиннурова көйө һәм һүҙҙәре.\nМузыка етәксеһе: Балалар, һеҙ дөрөҫ итеп яуап бирһәгеҙ, тәңкәнең сыңлауын ишетерһегеҙ. (Балаларҙың яуаптарынан һуң 1-се тәңкә сыңы ишетелә).\nАртабан юлыбыҙҙы дауам итәйек. Беҙҙең алда Ағиҙел йылғаһы йәйрәп ята, уны үтер өсөн, ҙур күпер аша сығыр кәрәк. Тик был ябай күпер түгел, ә тылсымлы. Беҙ музыкаға бәйләнгән һорауҙарға дөрөҫ яуап биралһаҡ ҡына үтә алырбыҙ был күперҙе. Шулай итеп, иғтибар менән тыңлайбыҙ.\nМузыкала нисә жанр бар? (йыр, бейеү, марш)\nНоталарҙың исемдәрен йырлап күрһәт (до, ре, ми, фа, сол, ля, си,до)\nНиндәй музыка ҡоралдары бер-береһенә оҡшаш? (баян, гармун, аккардеон. Рояль, пианино, орган. Балалайка, мандолина, думбыра)\nЯуаптарҙан һуң 2-се тәңкәнең сыңлауы ишетелә.\nМузыка етәксеһе: Әйҙәгеҙ инде күперҙе һаҡ ҡына аҙымдар менән атлап үтәйек.\nМузыка яңғырай, балалар һаҡ ҡына күперҙе үтеп сығалар.\nМузыка етәксеһе: Ҡарағыҙ әле, беҙ тау-таштар араһына килеп сыҡтыҡ.( Ҙур таштар урынына дүңгәләктәр һалына) Хәҙер беҙ ошо ҙур таштарҙан үтергә тейешбеҙ. Ә нисек үтергә икән, һеҙ нисек уйлайһығыҙ?(Яуаптар).\nБалалар ҡулдарын билгә ҡуйып, ике аяҡта дүңгәләктән дүңгәләккә һикереп үтәләр.\nМузыка етәксеһе: Балалар, бында беҙҙе тағы ла ниндәйҙер һынауҙар көтә!\nБалаларҙың иғтибарын ребусҡа юнәлтә. Балаларға ребустағы “ҡояш”,”уҡ”, “ракета”, “ай”, һәм “йылан” һүрәттәренең тәү хәрефтәрҙән торған “ҡурай” һүҙен төҙөү талап ителә.\nРебусты сискәс 3-сө тәңкә сыңы ишетелә.\nМузыка етәксеһе: Ҡурай тураһында һеҙ нимәләр беләһегеҙ?\nҠурайҙа бейеу көйө яңғырай, тәрбиәсе балаларға таныш бейеү хәрәкәттәрен башҡарырға тәҡдим итә.\nМузыка етәксеһе:: Ҡарағыҙ әле, балалар, беҙҙең алда ниндәйҙер бейек тау хасил булды. Был тау Урал тауҙары тип атала. (слайд)\nБыл ҡаршылыҡты үтер өсөн башҡорт халыҡ мәҡәлдәрен иҫкә төшөрөр кәрәк. Кемегеҙ ниндәй мәҡәл белә?\nТыуған илем- алтын бишек.\nЕте ҡат үлсә, бер ҡат киҫ.\nАтанан күргән уҡ юнған, әсәнән күргән тун бескән.\nТеле барҙың- иле бар.\nМәҡәлдәр әйтелгәс, 4-се тәңкә сыңы ишетелә.\nМузыка етәксеһе:: Балалар, иғтибар итегеҙ әле, бында тәбиғәт шундай матур, тирә-яҡта төрлө-төрлө сәскәләр. Тыңлайыҡ әле, ниндәйҙер тауыш ишетелә, нимә икән ул? ( Бал ҡорто бызылдағаны ишетелә. Балаларҙың яуаптары).\nӘйҙәгеҙ беҙ ҙә бал ҡорттарына әүерелеп юлыбыҙҙы дауам итәйек.\nБалалар “з-з-з” тип түңәрәк буйлап бал ҡорттары кеүек “осоп” йөрөйҙәр һәм мәмерйәгә килеп етәләр. Слайд.\nБалалар, тағын ҡайҙалыр килеп еттек, кемегеҙ белә, был нимә ул?\nМузыка етәксеһе: Беҙҙе бында “Мин беләм” уйыны көтә. Кем дә кем дөрөҫ итеп яуап бирә, шулар ғына мәмерйәгә инә ала.\nБалаларға ағастар, япраҡтар һәм орлоҡтар һүрәттәре төшөрөлгән төрлө карточкалар бирелә. Улар ниндәй ағасҡа ниндәй япраҡ һәм ниндәй орлоҡ тура килгәнен табырға тейештәр.\nҠайын ағасы- япрағы- бөрөһө.\nҠарағай ағасы- энәләре- тубырсығы.\nИмән ағасы- япрағы- сәтләүеге.\n“Йәшерәм яулыҡ” уйыны уйнала.\nУйын аҙағында 5-се тәңкәнең сыңы ишетелә.Балалар дуға аҫтынан шыуышып үтәләр. “В пещере горного короля” тигән көй яңғырай.\nМузыка етәксеһе: Балалар, һеҙ нисек уйлайһығыҙ, мәмерйәлә йәнлектәр йәшәй микән? Һеҙ нимәләр күҙ алдына килтерәһегеҙ? (Яуаптар)\nСлайдта ярғанат, кеҫәртке, йылан, сысҡан, үрмәксен, тәлмәрйен һүрәттәре күрһәтелә һәм дөрөҫ әйтелеше талап ителә. Яуаптарҙан һуң 6-сы тәңкә сыңы ишетелә.\nМузыка етәксеһе: Миңә ҡурҡыныс, шомло булып китте, әйҙәгеҙ әле парлашып төпкәрәк инәйек.\nБалалар музыка аҫтында парлашып атлайҙар.\nМузыка етәксеһе: Балалар, ниһайәт беҙҙең алда Айгөл әйткән дейеү батшалығына килеп еттек. Тик ете йоҙаҡтың асҡысын табырға беҙгә тылсымлы көй ярҙам итер.\nКүңелле музыка ишетелә, асҡыс матур ҡумта эсендә йәшерелгән, балалар ҡумтаға яҡын килһәләр музыка шәбәйә, алыҫ йөрөһәләр –шым ғына яңғырай. Асҡысты тапҡас 7-се тәңкә сыңы ишетелә.\nМузыка етәксеһе: Ә хәҙер, әйҙәгеҙ беҙ күмәкләп серле һүҙҙәр әйтәйек.\nМөғжизә килеп сыҡһын!\nБер, ике, өс!!!\nМузыка аҫтында балалар ҡулдары менән талғын хәрәкәттәр яһайҙар, ҡумта эсенән музыка етәксеһе ысын асҡысты килтереп сығара.Асҡыс менән ете йоҙаҡты “асалар, Айгөл килеп сыға, балаларға рәхмәт әйтә, күмәкләп йырларға тәҡдим итә.\nЙыр “Әкиәт йомғағы”\nҠашмауға ете тәңкәне урынлаштыралар.\nТема:“Ете тәңкә йәки дейеү иленә сәйәхәт”\n1. Музыкала нисә жанр бар? (йыр, бейеү, марш)\n2. Ноталарҙың исемдәрен йырлап күрһәт (до, ре, ми, фа, сол, ля, си,до)\n3. Ниндәй музыка ҡоралдары бер-береһенә оҡшаш? (баян, гармун, аккардеон. Рояль, пианино, орган. Балалайка, мандолина, думбыра)\n1. Тыуған илем- алтын бишек.\n2. Ете ҡат үлсә, бер ҡат киҫ.\n3. Күмәкләгән яу ҡайтарған.\n4. Атанан күргән уҡ юнған, әсәнән күргән тун бескән.\n5. Теле барҙың- иле бар.\n6. Яңғыҙ ҡарға яҙ килтермәй.\n1. Ҡайын ағасы- япрағы- бөрөһө.\n2. Ҡарағай ағасы- энәләре- тубырсығы.\n3. Имән ағасы- япрағы- сәтләүеге.\nНомер материала: 281804