Ҡустым шылтыратты. Ҡайнашып йөрөгән мәл булһа, ла алдым. Уның, трубканы күтәргәнемде белгәс тә өндәшмәй тороуы, мәшәҡәтле мәлдә бер аҙ йәнемә тейҙе, шуға ҡоро тоттом:\n- Эйе! Сәләм! Йә - тыңлайым!\nУл тағы ла саҡ ҡына пауза яһаны ла сәләмһеҙ-ниһеҙ:\n- Атай үлде, - тине.\n- Үлде?! Нисек... үлде? – аңлай алманым.\n- Үлде. Баяраҡ ҡына. Районға алып китәбеҙ хәҙер. Беҙ йөрөп ҡайтҡансы, һеҙ йыйыла тороғоҙ.\nИҫемә төшкән беренсе һорауҙы бирәм:\nҠустым тағы пауза ала:\n- Эсмәне түгел инде. Кисә лә һуҡмышлап йөрөнө. Пахмил тиһәң, эргәһендә эсеп бөтөлмәгән шешәһе ултыра. Бөткәндер инде организм да, машина түгел бит. Икенсе яҡтан, йәше лә арыуыҡ – һикһәнен тултырҙы. Ярай – шул минең, ҡайтығыҙ.\nШул мәл эргәмдәге ҡайнаш икенсе үлсәмгә күсте. Коллегаларымдың тауышын ишетмәҫ булдым. Улар һаман минең хәлемде аңғармаҫтан бәхәсләштеләр-бәхәсләштеләр ҙә, фекеремде ишетергә теләпме, бары берсә миңә төбәлде. Уларҙың һораулы ҡараштарына ҡаршы тороп баҫтым һәм: “Атайым үлгән” тигән ике ауыҙ һүҙҙе генә һығып сығарып, тышҡа ынтылдым. Юҡ, иларға, сәбәләнергә тип түгел, ә ҡапылдан эсемдә барлыҡҡа килгән ауыртыныуға сыҙамауҙан...\n“Атай үлде” тип илап ултырыусы булманы. Ғүмерҙең мәңгелек түгеллеген аңларлыҡ, йәшәрен йәшәгән, ашарын ашаған йәнде оҙатыуыбыҙҙы ла белер йәштәбеҙ барыбыҙ ҙа. Кеше вафат булғанда беҙҙә артыҡ илаулау юҡ ул былай, әммә әсәйҙе оҙатҡанда күҙ йәштәрен тыйып алып булмай ине. Икеһе лә ғәзиз кешеләр, беҙгә ғүмер биреүселәр тибеҙ ҙә, нисек кенә булһа ла икеһен ике төрлө ҡабул итәбеҙ шул. Ниңә улай икән? Улай тиһәң, яуап үҙе үк килә. Атай, әсәй була алмай инде. Әсәй – ул әсәй. Ул – берәү. Атай ҙа берәү инде... Тик ул алыҫыраҡ, унда әсәй йылылығы, әсә наҙы юҡ. Шуғалырмы...\nҒәҙәтенсә, ауылса, мосолманса итеп оҙаттыҡ атайҙы. Йола ҡушҡанса саҡырыла торғандарҙы саҡырҙыҡ, бар тәртиптәрен үтәнек, аш-һыуын әҙерләнек, аяттарын уҡыттыҡ, хәйерҙәрен тараттыҡ. Әйтеп ҡалдырған үтәрлек һүҙе лә булманы, васыяты ла юҡ. Әллә айнығып та етмәй үлгән булғандыр инде, аны кем белә. Йоҡлай, әле уянмаған тип уйлағандар бит өйҙәгеләр ҙә, ә ул инде һыуынып ятҡан. Төпкә төшөп киткәндә, зыяратҡа ҡуйылмаҫҡа ла тейештер бит. Тик... атайың тураһында шулайтып әйтеп тораһыңмы инде. Ысыта-ыста! Кит, нимә уйлап ултырам!\nӨсөн-етеһен бер юлы үткәреп ҡуйып, халыҡты оҙатып, кискә үҙебеҙ генә ҡалғас, өлкән ағай өҫтәл башына тороп һүҙ алды. Беҙ уның шулай һәр йыйыныбыҙҙа сәләмләп һәм йомғаҡлап ҡуйыуына күнеккәнбеҙ. Атай урынына уны ҡабул иткәнбеҙме? Атайҙан булмағас...\n- Шулай, бына, туғандар... Әсәй эргәһенә атай ҙа китеп барҙы... Ҡалайтаһың, барыбыҙ ҙа бара торған ер, тигәндәй. Тыуымдың үлеме лә бар, - һәр беребеҙ алдына ғына текәлеп тыңлап ултырабыҙ. – Атай тураһында нимә әйтә алабыҙ?.. Үлгән кеше тураһында насар хәбәр әйтергә ярамай, әммә беҙ бында бөтәбеҙ ҙә уның балалары, мин әйтмәһәм дә, һәр кем үҙенсә уйлап ултыра... Артыҡ йүнле атай була алманы инде. Тик беҙҙең уға үпкә юҡ, ул беҙҙең атай, беҙҙе яралтҡан кеше, шуның менән бөтәһе лә әйтелә. Ул да, моғайын, үпкәләп китмәйҙер, ҡусты менән килен һәйбәт итеп ҡараны, әсәйҙе лә, атайҙы ла. Һәр саҡ өҫтәре таҙа, урындары йылы, тамаҡтары туҡ булды. Беҙ ҙә ҡайтып, хәл белеп торҙоҡ. Нисек булғанда ла, уға ошо биргәндәре өсөн рәхмәтлебеҙ... Үҙебеҙ унан яҡшыраҡ атайҙар булайыҡ – шул.\nКиләһе көн ерләүгә йыйылусылар таралды, мин бындағы ғаилә янында ҡалдым, ялым бер аҙналыҡ ине. Яйлап атай менән әсәй йәшәгән бүлмәне бушаттым. Әсәйҙән артыҡ әллә нимә ҡалмаған да инде бында. Күлдәк-яулыҡтарын күптән таратып, яҡындарына биреп бөткәнбеҙ. Атайҙың күлдәк-ыштандарын ҡараштырып, ағай-ҡустылар кәүҙәһенә самалап, ярағандайҙарын айырып һалдым. Ҡалғандарын хәйер менән бергә төйнәп, балаларҙан ауыл ҡарттарына ебәрттем. Бабайҙар еҫе сығып торған түшәк-юрғанын төрөп алып, өй ҡыйығы аҫтына, әсәйҙеке элеүле торған ергә мендереп, йәнәшәһенә бәйләп ҡуйҙым. Торалар, ана, йән әрнеткес һағышлы бер күренеш булып...\nЭсемде әллә нимә яндыра. Артыҡ ҡайғырмайым да кеүек, әммә асыла ла, өҫтөмә бөркәлгән бер нәмәне һирпеп ебәреп ныҡлап тын ала ла алмайым. Күңелем дә тулышҡан кеүек, тик иларлыҡ уҡ түгелме әллә хәлем?.. Шул миктәгән баҫылғанлыҡ менән уйға сумып, мыштырлап ҡына эш менән булам.\nАтайҙың урыны аҫтынан иҫке сумаҙандарҙы һөйрәп сығарҙым. Әсәй үлгәс, уның һаҡлаған бөтә альбомдарын, әллә күпме хаттарын, документтарын ул ҡумта-сумаҙандары менән үҙенең карауаты аҫтына шылдырып ҡуйғайны. Заманында, әсәй шуларҙы барлап ултырғанда: “Дыу! Нимәһен бер шул ҡағыҙҙарыңа күмеләһең дә ултыраһың! Дауна үлеп бөткән әҙәмдәрҙе ҡарап!” – тип ебәрә ине. Хәҙер, ана, үҙе лә шул исемлеккә инде. Мин үҙенә:\n- Нимәгә кәрәк был ҡый, атай, һиңә? Уларҙы тотоп та ҡарамайһың бит инде, - тигәндә:\n- Ятһын. Әсәңдеке, - тип кенә ҡуйғайны.\nӘ үҙе ғүмер буйы әсәйҙең ҡәҙерен белмәне. Ошо һүҙҙәрҙе үҙемә ишетерлек итеп әйттем. Шуны әйткем килеп торған, күрәһең. Үпкәләп түгел, хәҡиҡәт итеп. Белмәне шул ҡәҙерен әсәйемдең, ә үҙе бала шикелле унһыҙ бер көн дә тора алманы. Күҙе алдынан осоп барҙы әллә. Саҡ ҡына сыҡһа, алаҡанлап: “Әсәң ҡайҙа?”- тине лә торҙо.\nАльбомдарҙағы һүрәттәрҙе иҙәнгә туҙҙырып ташланым. Кәрәктәрен үҙемә бүлеп алмаҡсымын. Ҡалғандары ошонда – төп йортта һаҡланыр. Ейән-ейәнсәрҙәр килгәндә ҡарар, әле олатай-өләсәйҙәрен танып белмәй ҡалған ыуаҡтары ла, тыуаһылары ла бар.\nАтайымдың армия фотолары ярым-йорто, бөкләнеп, йыртылып бөткән. Үҙенең йәшерәк сағында, эскәнендә, шулай фотоларын йомарлап, турап ташлай торған ғәҙәте булды. Былары шул “яуҙарҙан” ҡалғандары. Әсәй уларҙы йыйып, йәбештереп һаҡларға тырышҡан, күрәһең. Бөтөнөрәктәрен алып ҡарайым – һыу һөлөгө кеүек егет! Ундай сибәр кеше, бындай сая ҡараш, мөһабәт һын... беҙҙең беребеҙгә лә күсмәгән ахыры. Бик матур булған ул йәшлегендә. Юҡҡа ғына өс класс белеме менән уҡымышлы әсәйемде әүрәтмәгәндер. Өләсәйем килеп: “Был башҡорттоң кирза итегенә ҡыҙығып сыҡтыңмы?” – тип әрләп киткән. Ысынлап, кирза итегенә генә лә ғашиҡ булырға мөмкин булған шул.\nБер фотола һабантуйҙа көрәшкәне эләккән. Һүрәттәге батырҙарҙан кәм түгел. Тирләп төшкән, йыуан билендә таҫтамал, ҡорһағы бүһерелеп алға сыҡҡан, ярһыған - ҡарашы дейеүҙеке. Ҡараһам, халыҡ араһында артта минең ярты битем эләккән. Йоҙроғомдо ауыҙыма тығып борсолоп торам. Атайым өсөнмө, әллә уның ҡулына эләгәсәк башҡалар өсөнмө?\n... Уның тап шул фотолағы сағы ине буғай. Шулай ҙур, минең ҡарамаҡҡа һимеҙ ине. Киң арҡаһына яурынымды терәп, аяҡ һуҙып, артҡа ҡарап ултырып алғанмын арбала. Икәүләшеп йәйләүгә китеп барабыҙ. Һәр кем үҙ уйына сумып килә торғас, ул бер аҡланға сыбырҡы һабын иҙәп күрһәтә:\n- Ошо ерҙәргә өләсәңдәр йәйләүгә сыҡҡан. Бынан үткән һайын: “Эй, ер-һыу ҡартаймай ҙа инде, хас беҙҙең бала саҡтағы кеүек бөтәһе лә, тип әйтә торғайны”, - тип ҡуя. Тауышы йомшарып, әллә хатта ҡалтырап киткән кеүек була. Мин ҡайырылып уға ҡарап алам. Әсәһе хаҡында һөйләгәндә шулай күңеле йомшарып китә уның. Әллә ниндәй бер эске йылылыҡ, оло һөйөү менән телгә ала өләсәйҙе. Әсәйем әйтмешләй “ҡартайғансы бәпәй булып йәшәгәнгә”ме икән?\nИкебеҙ ҙә тынып ҡалабыҙ ҙа, мин, нимә әйтергә белмәйме, юл ыңғайына килгән йылға аръяғындағы текә яр битендә сорлашҡан ҡарлуғастарға ҡарап, уйһыҙ ғына әйтеп ҡуям:\n- Шул ҡарлуғас ояһынан берәйһе йомортҡа алала микән?\nБойоғоп киткән атайым: “Тпр-р-ру!” тип екереп, ҡарышҡыр бейәһенең ауыҙлығын ҡайыра биреп тарта ла, ҡаршы ярға эйәк ҡаға:\n- Анауҙы әйтәңме?\nУл күҙен ҡыҫа биреп самалай ҙа, мин нимәлер әйтеп өлгөргәнсе, дилбегәне усыма тығып, кирзалары менән сылғауын һала ла, шул кейемдә көйө ярҙан ағымға сөңгөй. Күҙ асып йомғансы булған был хәлдән дә, уның һоро тулҡындар эсенә сумып юғалыуынан да ҡурҡып, эргәләге тауҙарҙы шаңҡытып сәрелдәп ебәрәм:\nМинең тауыштан саҡ торған ҡылтым бейә өркөп, ҡапыл юртып сығып китә. Туҡтатып алыу ҡайҙа? Етмәһә, үҙем һаман һыуға ҡарайым. Урман эсенә елеп инеп барғанда, уның йылға уртаһында йөҙгәнен шәйләп ҡалам, сыбыҡ-сатырға һуғылып, шатыр-шотор шырлыҡҡа инеп тә китәбеҙ.\nБейә ағас араларында ары-бире төртөлөп йөрөп тынысланғас, үҙ яйы менән кире юлға сыға. Мин дилбегәне исем өсөн генә тотоп, һаман ян-яҡты байҡайым. Бына, бер мәл, ҡараһам, атайым килә. Бер яҡҡа аҡһаҡлай биреп, һәлпәңләп, ҡабаланмай ғына йүгерә. Ялан аяҡ, лыс һыу! Мин уның был халәтенән тамам шаңҡып киләм. Ул ҡыуып етә лә, атты һелкә тартып туҡтатҡас, ауыҙынан кескәй генә аҡһылт йомортҡа сығарып бирә. Мин, әле 8-10 йәшлек кенә бала, был ҡылыҡтың башҡа һыймаҫ ахмаҡлыҡ икәнлеген инде аңлайым, әммә шул уҡ ваҡытта иҫ киткес батырлыҡ итеп тә ҡабул итәм. Устарымды ҡушып, оя һымаҡ итеп, йомортҡа һалыуға һуҙам, үҙем көләм:\nЭсте атайым. Эсһә, боласыл булды. Иҫерһә, енгә әйләнеп, донъя онтап, кем менән булһа ла һуғышҡыһы килә лә тора торғайны. Шул ғәҙәтенән барыбыҙ ҙа ғарыҡ булған. Барыһын да әрләне эскәнендә. Әсәйемдән башлап, һуңғы ҡустыма тиклем. Ниңәлер мине үткәрҙе. Миңә аҡырайта ҡарап ала ла, иренен ҡымтый биреп торғас: “Бисура!” тип ҡуя ине. Шулай. Уның өсөн бисура булдым. Әрләү булдымы был, маҡтаумы әллә башҡа мәғәнәләме, һәр хәлдә шунан үтмәне. Ағайымдарға сыбытҡы ла, ҡайыш та эшкә кереп китһә, миңә бармағының осон тигеҙеү түгел, елен дә ҡағылтманы. Уны иҫерһә белмәй тигән булдылар. Белә ине ул. Боларып ятып, бөтә кеше ҡасып бөткәндә мин, инде ҙурая башлағас, юрамал янына барам, ул ҡулындағы әйберен мине ҡырлатып, икенсе яҡҡараҡ ата, шул яҡҡараҡ торһам, икенсе яҡҡа ташлай.\n- Кит, кеше көлдөрмә, - тием,- бар ят, йоҡла! Һинән һуң күпме йыйыштырырға кәрәк.\nӘсәйемә, шулай итә, тиһәм, юҡтыр, ул бит алйый, бер нәмә лә белмәй, тип үҙенекен һөйләй.\nБыларын иҫләгем килгәндән түгел, бер ҡыҙмаса булып төшкән фотоһын ҡулға алғандан хәтерләп алам.\n... Ҡышҡы юлда йәйәү ҡайтып киләм. Егерме саҡрымлап бар. Ҡараңғы төшкән. Автобус йөрөмәгән мәлдәрҙә, телефон юҡта, йәйәү йөрөлдө лә инде. Ярты юлды үткән ерҙә утар бар. Шунда йылҡы ҡышлатып яталар. Атайымдың сменаһы булырға ла мөмкин. Шулай ҙа артыҡ өмөт юҡ, тирләп-бешеп атлай бирәм. Бына бер ваҡыт килә торғас ҡаршыма бер нәмәнең сабып килеүен шәйләнем. Нимә булырға мөмкин? Бүре түгел. Сөнки бүренең улайтып тота килеп кешегә һөжүм итмәҫен беләм. Атайым өйрәткән. Айыу ҙа, бүре лә ҡурҡыныс түгел урманда, улар кешегә теймәй, тейһә мышы тапарға ынтылырға мөмкин, тип ҡабатлай ине юлға сыҡҡанда.\nМин нимәгәлер юрап маташҡансы, был януар, сабып килгән ыңғайы өҫтөмә лә һикерҙе. “Сай” итеп кенә ҡалдым да, икәүләшеп көрт буйлап мәтәләп киттек. Тау аҫтынаса тәгәрәтеп, битемде, шапкам сиселеп ҡалғандан туҙғыған сәстәремде ялап бөттө был. Шоңҡар! Атайымдың һунар эте!\nМин уның муйынындағы ҡайышынан эләктерегә, тағылып торорға маташам. Эт ләүкелдәп өрә, тимәк, хужаһына тауыш бирә. Мине тартҡылай ҙа, ҡырға сабып китә биреп тағы өрә, тағы килеп мине ҡолатып яларға керешә. Башлығымды эҙләп алып, эт туралап сапҡан яҡҡа йүгерәм мин дә. Арыуыҡ сабышҡас, егелгән атҡа килеп төртөләбеҙ. Атайым башын да бороп ҡарамай санала ултыра. Мин ах-ух килеп уның эргәһенә ҡолайым:\n- Ҡа-ҡайҙан белдең минең килгәнде?!\n- Белмәй әллә! Бүре үҙенең көсөгөн әллә нисә саҡрымдан һиҙә, - күңеле көр, ҡыҙмасалап алған. Ошондай сағында шулай аңлайышһыҙыраҡ, кинәйәләп һөйләп ташлаған була. Мин терәлеү менән ул сыбытҡыһын сыжлата:\n- Д-дыу! Үжә-әт!\nСаҡ тапанып торған, хужаһы кеүек үк яндырай мал, торған урынынан һикереп дөрөп сығып китә. Эте һуҙылып сабып эйәреп ҡарай ҙа, хәле етмәй, үпкәләп өрә-өрә ҡала. Боролоштарҙа биткә көрт һирпелә, сана кәйелеп-кәйелеп китә, мин, атайымдың ҡыҙы, быларға ҡушылып шашам:\n- Ҡыу тағы!Ҡыу!\nТөнгө ауылға ап-аҡ бәҫкә төрөнөп, быу бөркөтөп, дуғалы туй шикелле булып килеп инәбеҙ.\nХәтәр ҡыҙғансыҡ булды ул. Үҙе тирәһендәге бөтә ҡатын-ҡыҙҙы ла ҡыҙғанды. Әсәйемдең берәйһенә күҙ күтәреп ҡарағанын да яратманы, һеңлеләрен, еңгәләрен, килендәрен башҡаларҙан ҡамалап ыҙалатты. Мәжлес фәләндә берәй ир кеше уның туғанына яңылыш ҡына һүҙ ҡатһынмы, йылмайһынмы – бөттө. Яғаһынан бөрөп алыр йә, унан да яманырағы, ҡундырыр ине. Өҫтәл ауҙарып һуғышып китеү уға бер ни торманы. Шуға, туй-фәләндәрҙә, уның артында йә ҡустыларының, йә ағайҙарымдың береһе һаҡта торҙо.\n... Үҫмерлектән сығып, ҡыҙ булып еткән сағым. Егет-елән иғтибарын тоя, күҙ атҡандарын самалай башлағанмын. Урам эсендә ҡомалаҡ таҙалап ултырам. Атайым алып ҡайтып ауҙарған. Мин шуның менән булам, ул алыҫ түгел лапаҫ аҫтында балта һабы юна. Үҙе ҡомалаҡ алып йөрөгәндә ағаста торған уҫлаптай туҙбаш йылан күреүен һөйләй миңә. Уны тыңлайым, үҙем ҡапҡа аша урам яҡтағы бағанала торған егетте лә шәйләйем. Атайымдың хәбәренән бигерәк, ике күҙе был яҡта булған шул әҙәмдең ҡарашынан иреп йылмаям. Ауылда электр бағаналарын алмаштыралар, был шуларҙың береһе булырға тейеш, бағана башында нимәлер эшләп маташа, йыш-йыш был яҡҡа күҙ һала. Шул ваҡыт хоҙай ҡушмаған хәл булды. Атайым тыныс ҡына тороп, аҙбарҙан дружба бысҡыһы алды ла, шулай ҡабаланмай ғына урам тышына сығып, ҡапыл бысҡыһын сыжлатып теге егет торған бағананы быса башланы. Бахыр электрик нисек төшөп ҡасҡанын иҫләмәгәндеҙә. Унан бысҡыһын кире индереп ҡуйып, баяғы урынына терәлеп, юныуын дауам итте. Мин дә ни булғанын аңламамышҡа һалыштым. Башҡа сарам юҡ ине.\nБынау бер фотола айыу алған сағы икән. Тау һымаҡ булып ятҡан айыуҙың өҫтөндә ваҡ ҡына балалар теҙелешеп ултырабыҙ. Ҡурҡыу юҡ, өркөү юҡ. Һунарсы булда бит атайым. Ғүмер буйы ҡушкөбәк тотто. Шундай ҡыҙыу һәм йыш ҡына һуҡмыш йөрөгән кешенең мылтыҡлы булыуы бөгөнгө минең күҙлектән маймылдың граната тотоп йөрөүенә тиң. Ул-был хәлдә мылтығын һөйрәп сығарып аҙ яһау һалманы инде.\n... Аласыҡта киске һауындың һөтөн үткәреп ултырам. Атайым менән әсәйем сәй артында һүҙ көрәштерәләр. Сепарат тауышынан тегеләрҙе яҡшылап ишетмәйем. Шулай ҙа бәхәстәре мал араһындағы дәү ҡара үгеҙ темаһына икәнлеген төшөнәм. Шулай сыйыша торғас, атайым ҡапыл һикереп тороп өйгә инеп китә. Унан күп тә тормай, мылтыҡ тотоп килеп сыға ла, әсәйем “Ах” иткәнсе, бейек болдор тәҙрәһенән тороп, бер ҙә төҙләмәйенсә атып ебәрә, бер ни һиҙмәй торған ҡара үгеҙ, маңлайына пуля килеп тейеүҙән лып итеп арт һынына ултыра төшә. Тауышҡа йүгерешеп сыҡҡан ағайҙарымдың береһе бысаҡ алып барып бахыр малды салып ебәрә. Төн буйына ит айырабыҙ, эсәк йыуабыҙ, телен тыймаған әсәйемде әрләйбеҙ.\nУның кеүек ирек һөйгән кешене белмәйем. Бер ниндәй сикләүҙе, баҫымды, ҡыҫымды күтәрә алманы. Кемгәлер ниндәйҙер һүҙ әйтеүҙән ҡурҡманы. Ғөмүмән, ул ҡурҡа белмәне. Уның өсөн түрә лә, хужа ла, алла ла, мулла ла булманы. Тәбиғәткә бәйләнеүе шул ҡәҙәр ине, үҙен унан айырым тиеп күҙ алдына килтерә алманы. Ундай-бындай хәлдә:\n- Кейек булып урманда ла йәшәй алам мин, - тип эре сирттереп тә ебәрҙе. Шуғалырмы, һыбай атланып ҡырға сығып йөрөй алмай башлауын ауыр кисерҙе. Был хәл уны рухи яҡтан ныҡ ҡырҡты. Тәҙрәнән ҡарап-ҡарап ултыра ла:\n- Урманға һыуһап ултыр инде урман эсендә, - тип әсенеп әйтеп ҡуя ине.\nЯңғыҙ ҡалғас уны ҡалаға алдыҡ. Улының бишенсе ҡаттағы фатирына алып килеп ултырттыҡ. Был уның өсөн шок булды. Бер аҙна ултырғас, мин бер төшкө аш ашатып китәйем тип килһәм, былай ти:\n- Ирәндектең ҡайһы тәңгәленәнерәк Уралға сығыу юлын самаланым әле. Ҡуңырбуға юлынан төшһәм, һыртлап, элекке үҙебеҙ мал ҡыуған тәңгәлдәргә барып төшөргә тейешмен.\nӘкиәт һөйләгән балаға ҡараған кеүек ҡарайым:\n- Ярай, ҡайтып етһәң сәләм әйтерһең. Аша.\nТик ул аштан ҡалған, бындағылар әйтеүенсә йоҡонан да. Ике күҙе офоҡта күгәреп күренгән тауҙарҙа. Тора-тора әйтеп ҡуя:\n- Салауат Юлаев ошолайтып зарыҡты микән? Бахыр...\n- Ҡайҙа? – көлөүемде саҡ тыям.\n- Уф, атай, һин сәпсим килештерәһең. Салауат Юлаев һинең һымаҡ араҡы шимләп ултырмаған. Ана күпме шешәң йыйылған.\n- Аҙлап ҡына мин. Бында шунһыҙ ҙа түҙеп ҡара.\nАртыҡ сәбәләнмәгәс, ярһымағас был зарын ысынға алмаһаҡ – күрһәтте.\nТаң менән килен шылтырата:\n- Апай, ҡайным тәҙрәнән ҡолап төшкән! Скорый әпкитте! – тип ҡысҡыра трубкаға истерика сигенә етеп.\n- Туҡта. Тыныслан! Ниңә улай?\nКүҙемә аҡ-ҡара күренмәй сабып барып инһәм, атайым бер ни булмаған кеүек балнис карауатында ултыра, ҡулы гипста. Янында врач, милиция. Ул тегеләргә тыныс ҡына итеп аңлата:\n- Ҡайтайым тигәйнем бөгөн. Ишеккә барһам, баллар бикләп киткән. Мине! Бикләп киткәндәр, бала һымаҡ итеп! Мин әйтәм: “Йоҡ! Һеҙ мине былайтып тота алмаҫһығыҙ!” Тәҙрә ситендәге торбаны самалап алдым да, буйлап төштөм дә киттем. Ергә етәрәк кенә ысҡынып киттем, былай булғанда ҡауғаһыҙ-ниһеҙ ҡайтып та китәр инем әле.\nМилицияның теле көрмәлә:\n- Б-бабай, һеҙ һикһәнгә етеп барған кеше, н-нимә уйлайһығыҙ? Бишенсе ҡаттан?!\n- Ҡайтам, тип әйттем бит, мин уларға көндә әйтәм шуны, берәү ишетмәй.\nИшеттек, ниһайәт. Тиҙ генә кире ауылына күсерҙек. Юлда туҡтатып, төшөп, ҡарағай олонона битен терәп еҫкәп торҙо. Белмәгәнмен, ул үҙе шундағы бер ҡарағай булған икән. Бөгөлмәй, һығылмай, әммә шартлап һына йәки дөрләп янып китә торған.\nМинең никахтан да фотолар бар. Шунда, эй, атайым йәл булғайны, нишләптер. “Кейәүгә сығам” тип ҡайтып төшкәс, бер һүҙ ҙә өндәшә алманы ла ҡуйҙы. Шым ғына йөрөп һарыҡ һуйҙы, эргәһендә булышҡан миңә күтәрелеп тә ҡарамай. Ҡоҙалар менән дә аралашманы, муллаға “Риза” тип әйткәнен генә ишеттем, башҡа ләм-мим тауышы сыҡманы. Эсеп боларып ҡуймаһын тип ҡурҡһаҡ, ҡайҙан, ауыҙына ла алмай, хатта ашҡа ла артыҡ ҡағылмай ултырҙы. Уның шулай юғалып ҡалғанын күреп, бала һымаҡ күреп йәлләнем. Тик, бер-беребеҙгә йылы һүҙ ҡатып, иркә өндәшеп, һөйөшөп өйрәнмәгәс, ҡырҙан ғына ҡыҙғанып ҡарауҙан үтмәнем.\nКейәүем яғында булып килгәс, әсәйем ошаҡлаша:\n- Атайың ҡоҙалар биргән бүләктәрҙе вис йыртып ташлап бөттө.\n- Һора үҙенән “нишәп” тип.\nИшетмәмешкә һалышып ултырған атайыма боролам:\nУл өндәшмәй. Ҡолағына балауыҙ ҡойолған шикелле, беҙ бөтөнләй юҡ һымаҡ, туҡылдап йәҙрә әүәләүен дауам итә.\n- Нишәп улайттың, атай?!\n... Ирҙән айырылғанымды ишеткәс, яратманы. Ҡатындың ирен ташлап китеүе уның башына һыймаған эш ине. Мине өйгә индермәҫкә ҡушҡан. Тик инде йортта ҡустым хужа, уның ҡарарҙары хәҙер бында закон түгел. Был талабынан көләләр генә. Ҡайттым. Уға бүләгемде һалам. Ҡағылмай, алдына ғорур ҡарап ултыра бирә. Көләм. Асыуланып китә:\n- Ҡауанып ултырыр көнөң бармы?\n- Атай, мин хәҙер үҙем оло кеше, үҙем хәл итәм, - тим.\n- Ҡалай аҡылың күбәйгән икән, ир ташларға, донъя ташларға башың еткән, - мыҫҡыл итеп ауыҙын ҡыйшайта. Шулай теле эсе уның кәрәктә.\nҠустым ярҙамға килә:\n- Атай, етәр, апай беҙгә ҡунаҡҡа килгән. Бер ни аңламаған ниндәй кеше ул һин?\n- Кеше түгел, мин – мышы! Һеҙҙеңсә аңламайым!\nКүҙ ситтәре менән генә ҡарашып, эргәһенән шылабыҙ. Бер-ике көн бурылдап йөрөп яҙылып китә. Өҫтөн алмаштырып, тамағын алып килеп эргәһендә бөтөрөлөп йөрөүемде ҡарап-күҙәтеп ултыра ла:\n- Тәтәй һамаҡ һатынһың. Нимә оҡшаманы икән ул эткә? Килеп ҡулыма ҡапһа, һарыҡ һуйған бағанаға бәйләп ярам мин уны, - тип бармағын күтәреп янап-янап ала. Кемделер ҡайыҙларлыҡ көсө булмағанда эш юҡ. Чапайлыҡ үҙенекен итә, кәр киткән, әммә холоҡ ҡалмаған.\n- Шулайтырһың, ярай, - тип йөпләп кенә торам.\nОҙата сығып, машина көтөп эскәмйәлә ултырғанда, баш ҡаға-ҡаға әйтеп ҡуйҙы ул:\n- Ул егеттең һине тота алмаҫын шул беренсе килеп торғанында уҡ һиҙҙем мин. Ҡарашы бигерәк йоҡа ине. Минең ҡыҙға был хужа була алмай, тип уйланым. Шулай булып сыҡты ла...\nҺуңғы күрешеүебеҙ, һуңғы һүҙҙәре шул булған икән...\nКит, атайым тураһында бер ыңғай ғына иҫтәлегем юҡ әллә?! Гел әллә нимәләрҙе хәтерләп тик ултырам. Ҡарап тороуға үтә лә тыныс, моңһоҙ кеүек тә, мәле еткәндә дауылдай күтәрелеп уйламаҫ нәмәләр яһар, көтөлмәгән хәлдәр ҡылыр яндырай атайымдың арҡамдан һөйөп йүнле хәбәр әйткәне лә булмағанмы? Булмаған. Әммә минең күңелемдә уға ҡарата яралған тойғоларҙы алмаштырыр ир кеше лә юҡ икән. Уға ышанған кеүек берәүгә лә ышана, арҡлана, уға һоҡланған кеүек берәүгә лә һоҡлана, ҡылыҡтарына аптырай алмағанмын. Унан ҡурҡҡан кеүек берәүҙән дә ҡурҡмағанмын йәки буйһонмағанмын. Сөнки уның кеүек өҙә һуғыр, ҡарашы менән теҙ сүктерер әҙәм булмаған, осрамаған. Уның кеүек берәүҙә минең өсөн йылғаға ташланмаған, ҡарлуғас ояһынан йомортҡа төшөрмәгән, көнләшеп бысаҡҡа йәбешмәгән, һунарҙа эйәреп йөрөп туңғанда ҡарҙа усаҡ яғып аяҡ-ҡулдарымды ыуып йылытмаған, боҙло һыуҙа мине ат өҫтөнә ултыртып, үҙе алдан төшөп билдән кисеп сыҡмаған. Йәнен һурып бирер, үҙен ҡорбан итер, аптыратыр, шаңҡытыр ҡылыҡтар ҡылмаған. Унан башҡа берәү ҙә...\nОшо асышты яһағас, атайымдың үлемен ишеткән мәлдә барлыҡҡа килгән эсемдәге, төптәге һаңғырау ауыртыуҙың ни хәтлем тәрән яранан килеүен, йәнемдә ни ҡәҙәр әсе һыҙланыу барлығын тойҙом. Минең бит холоҡһоҙ, эскесе, аҡылһыҙ ҡартым, берҙән-бер ғәзиз атайым юҡ. Ул – үлгән. Ниһайәт, илап ебәрә алдым:


Ғаилә министры: Ныҡлы, имен ғаилә – иҡтисад нигеҙе\nНыҡлы, имен, үҙаллы ғаилә – иҡтисад нигеҙе, унда хеҙмәт потенциалы тәрбиәләп үҫтерелә. Ошо хаҡта Рәсәй 24 телеканалының «Вести Интервью» тапшырыуында республиканың ғаилә, хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова белдерҙе.\n20:28, 31 август 2017 Йәмғиәт\nҒалимдар 2030 йылға Башҡортостанда халыҡ иҫәбенең нисек үҙгәреүен һөйләне\nБашҡортостан Республикаһы Стратегик тикшеренеүҙәр институтының Кеше капиталын өйрәнеү үҙәге ғалимдары республикала 2030 йылғаса демографик хәлгә фараздар төҙөнө.\n19:35, 31 август 2017 Йәмғиәт\nМилли дәүләт телдәрен мотлаҡ өйрәнеү мәктәп уҡыусыларының хоҡуҡтарын боҙмай – Ольга Васильева\nРәсәй Федерацияһы төбәктәрендә дәүләт телдәре булған милли телдәрҙе мотлаҡ өйрәнеү мәктәп уҡыусыларының хоҡуҡтарын боҙмай. Ошо хаҡта 30 августа Дөйөм Рәсәй ата-әсәләр йыйылышында Рәсәйҙең мәғариф һәм фән министры Ольга Васильева белдерҙе, тип хәбәр итә Этник-ара журналистика гилдияһының «Милли акцент» порталы.\n18:31, 31 август 2017 Йәмғиәт\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт телен һаҡлап ҡалыу буйынса махсус программа әҙерләй\nБөтә донъя башҡорттары ҡоролтайы башҡорт телен һаҡлап ҡалыу буйынса махсус программа әҙерләй. Был хаҡта «Башинформ» агентлығына Ҡоролтайҙың башҡарма комитеты рәйесе Әмир Ишемғолов белдерҙе.\n17:13, 31 август 2017 Йәмғиәт\nРеспубликаның ике районында ғәҙәттән тыш класлы янғын хәүефе көтөлә\n1 сентябрҙә Башҡортостандың Хәйбулла һәм Федоровка райондары биләмәһендә V класлы янғын хәүефе көтөлә. Ошо хаҡта, республиканың гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәренә һылтанып, Рәсәй Ғәҙәттән тыш хәлдәр министрлығы Башҡортостан буйынса баш идаралығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\n15:33, 31 август 2017 Йәмғиәт\nӨфөлә уҡыусы йәштәр өсөн «Һаумы, студент!» байрамы уҙғарыла\nЙома, 1 сентябрҙә, Белем көнөндә, Өфөләге Салауат Юлаев майҙанында ҡала йәштәре өсөн асыҡ һауала «Һаумы, студент!» байрамы үткәрелә.\nӨфө хакимиәтендә хәбәр итеүҙәренсә, был — баш ҡалалағы ҙур байрамдарҙың береһе.\n15:11, 31 август 2017 Йәмғиәт\nТөбәктә киҙеүгә ҡаршы халыҡты иммунизациялау планы 1,6 миллион кешегә тиклем арттырылған\nБашҡортостанда киҙеүгә ҡаршы халыҡты иммунизациялау планы 1,6 миллион кешегә тиклем арттырылған, тип хәбәр итә республиканың Һаулыҡ һаҡлау министрлығы.\n13:50, 31 август 2017 Йәмғиәт\nБиш йыл эсендә республикала 100 яңы балалар баҡсаһы төҙөлгән\nҺуңғы биш йылда Башҡортостандың ҡала һәм райондарында 100 яңы мәктәпкәсә белем биреү учреждениеһы һалынған. Әүҙем рәүештә социаль инфраструктураны төҙөү республикаға балалар баҡсаларында 15,5 мең өҫтәмә урын һәм 2016 йылда өстән ете йәшкәсә балалар өсөн баҡсаларға сираттарҙы тулыһынса бөтөрөргә мөмкинлек бирҙе.\n13:31, 31 август 2017 Йәмғиәт\n«Уҡыусыларға эш материалын ҡарау өсөн уҡыу программаһы менән планшет һәм интерактив класс таҡтаһы етерлек, — тип министрҙың һүҙҙәрен килтерә «Интерфакс» агентлығы.\n9:48, 31 август 2017 Йәмғиәт\nӨфөлә уҡытыусылар Ҡорбан байрамы көндө эшләгән өсөн өҫтәмә ял аласаҡ\nӨфөлә уҡытыусылар Ҡорбан байрамында эшләгән өсөн өҫтәмә ял көнө аласаҡ. Был ҡарар яңы уҡыу йылы башланыр алдынан Өфөлә уҙған уҡытыусылар кәңәшмәһендә ҡабул ителде.\n9:20, 31 август 2017 Йәмғиәт\nМәскәүҙә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим исемендәге урам барлыҡҡа киләсәк\nМәскәүҙә Башҡортостандың халыҡ шағиры Мостай Кәрим исемендәге урам барлыҡҡа киләсәк. 30 августа Мәскәү Хөкүмәте ошондай ҡарар ҡабул итте. Урам баш ҡаланың Көньяҡ административ округында Зябликов биҫтәһендә, Шипиловская урамы һәм Орехов бульвары араһында урынлашҡан, оҙонлоғо 950 метр.\n8:29, 31 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан йәмәғәтселәре дәүләт телдәре тураһында республика законын ҡабул итергә кәрәк тигән тәҡдим индерҙе\nӨфөлә, Башҡорт дәүләт университетының тамашалар залында, башҡорт дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеүҙе ойоштороу мәсьәләләре буйынса «Аҡ тирмә» милли-мәҙәни үҙәге» төбәк башҡорт йәмәғәт ойошмаһының ултырышы үтте.\n17:40, 30 август 2017 Йәмғиәт\n31 августа төбәктә йылы һәм ямғырлы була\nСиноптиктарҙың фараздары буйынса, 31 августа Башҡортостанда урыны менән бер аҙ ҡыҫҡа ваҡытлы ямғыр яуа, төндә төньяҡ буйынса уртасаға ҡәҙәр. Ел көнсығыштан талғын, көндөҙ көсәйеүсән.\n16:59, 30 август 2017 Йәмғиәт\nТөбәктә эш биреүселәр хеҙмәтте һаҡлау буйынса иҫкәртеү сараларына 278 миллион һум аҡса аласаҡ\n2017 йылда Башҡортостанда хеҙмәтте һаҡлау буйынса иҫкәртеү сараларына 278 миллион һум йүнәлтелә. Производствола йәрәхәт алыуҙы һәм һөнәри сирҙәрҙе кәметеү буйынса иҫкәртеү сараларын финанслау сиктәрендә Рәсәй Социаль страховкалау фондының төбәк идаралығы бүлгән аҡсаны 2,5 меңдән ашыу эш биреүсе ала.\n15:42, 30 август 2017 Йәмғиәт\nРеспубликаның күп функциялы үҙәктәре биш йылға иҫәпләнгән сит ил паспорттарын эшләүҙе туҡтатты\nБашҡортостан буйынса күп функциялы «Минең документтарым» үҙәгенең бөтә офистарында ла биш йылға иҫәпләнгән сит ил паспорттарын алыу өсөн документтар әҙерләү ваҡытлыса туҡтатылды.\n14:13, 30 август 2017 Йәмғиәт\nРосреестрҙың Башҡортостан буйынса филиалында «ышаныс телефоны» эшләй башланы\n«Росреестр федераль кадастр палатаһы»ның Башҡортостан Республикаһы буйынса филиалында коррупцияға ҡаршы эш итеү, ведомство хеҙмәткәрҙәренең эшмәкәрлегендә ришүәтселек күренештәре ихтималлығына тиҙ арала иғтибар итеү мәсьәләләре буйынса «ышаныс телефоны» эшләй башланы.\n13:08, 30 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда Ҡорбан байрамына арналған саралар иртәнге сәғәт 8-ҙә башлана\nҠорбан байрамына арналған байрам саралары 1 сентябрҙә иртәнге сәғәт 8-ҙә башлана. Республиканың һәр тораҡ пунктында тиерлек ҡорбан килтереү йолаһы башҡарыла.\n11:54, 30 август 2017 Йәмғиәт\nӨфөлә Белем көнөндә уҡыусылар һәм студенттар өсөн «Рәсәй – минең тарихым» тарихи паркына инеү бушлай\n1 сентябрҙә Өфөләге ВДНХ күргәҙмә комплексында «Рәсәй – Минең тарихым» мультимедиалы тарихи паркы яңы уҡыу миҙгелен аса. Был көндө уҡыусылар һәм студенттар иртәнге сәғәт 12-нән киске 6-ға тиклем уның экспозицияһы менән бөтөнләй бушлай таныша ала.\n11:34, 30 август 2017 Йәмғиәт\n«Аҡ тирмә» башҡорт һәм туған телдәрҙе өйрәнеү мәсьәләләрен тикшерергә саҡыра\n«Аҡ тирмә» милли-мәҙәни үҙәге» төбәк башҡорт йәмәғәт ойошмаһы башҡорт дәүләт һәм туған телдәрҙе өйрәнеүҙе ойоштороу мәсьәләләре буйынса ултырыш уҙғара.\n11:05, 30 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда 1 сентябрь: Яңы уҡыу йылында ниндәй мәктәптәр һәм балалар баҡсалары асыласаҡ\nБыйылғы уҡыу йылында Башҡортостанда бер юлы өс яңы дөйөм белем биреү мәктәбе һәм алты балалар баҡсаһы асыласаҡ. Ошо объекттарҙы бер юлы файҙаланыуға тапшырыу республикаға өҫтәмә 2,5 меңдән ашыу уҡыу урыны һәм мәктәпкәсә белем биреү учреждениеларында меңләгән урын булдырырға ярҙам итәсәк.\n10:33, 30 август 2017 Йәмғиәт\nРеспубликала грипҡа ҡаршы 175 мең вакцина һатып алынған\nБашҡортостанда грипҡа ҡаршы вакцинация башлана. Бөгөнгө көнгә республикаға балаларға 175 мең грипҡа ҡаршы тәүге вакциналар партияһы килтерелгән, балалар поликлиникаларына бүлеү бара.\n10:03, 30 август 2017 Йәмғиәт\n1 сентябрҙә Владимир Путин маҡсатлы фекер йөрөтөү дәресен уҙғара\nРәсәй Президенты Владимир Путин 1 сентябрҙә Ярославль мәктәптәренең береһендә асыҡ дәрес үткәрергә күҙаллай. Был турала «Ъ» хәбәр итә президент хакимиәтенә һылтанып.\n9:12, 30 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан Торлаҡ төҙөлөшөн үҫтереү фондының генераль директоры Григорий Невоструев һүҙҙәренсә, биҫтәлә бөтәһе дөйөм майҙаны 62 мең квадрат метрлыҡ 1 320 фатир ҡаралған.\n15:29, 29 август 2017 Йәмғиәт\nРеспубликаның дәүләт автоинспекцияһы мәктәп һәм балалар баҡсалары янындағы юлдарҙы контролгә алды\nЯңы уҡыу йылы алдынан, июль урталарынан башлап, Башҡортостандың дәүләт автоинспекцияһы бөтә ерҙә мәктәп һәм мәктәпкәсә учреждениелар эргәһендәге урам-юл селтәре хәүефһеҙлеген тикшерә.\n14:40, 29 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда халыҡҡа социаль ярҙам күрһәтеү буйынса интерактив консультант булдырылған\nРеспублика халыҡҡа социаль ярҙам күрһәтеү үҙәге сайтында социаль ярҙам сараларына хоҡуҡтар тураһында граждандарға консультация биреү өсөн яңы интерактив сервис эшләй башланы.\n14:10, 29 август 2017 Йәмғиәт\nӨфөлә эшҡыуарлыҡ нигеҙҙәре буйынса бушлай курстар асыла\nӨфөләге Халыҡ мәшғүллеге үҙәге ҡаланың бәләкәй эшҡыуарлыҡты үҫтереү һәм уға ярҙам фонды менән берлектә «Эшҡыуарлыҡ эшмәкәрлеге нигеҙҙәре» тигән бушлай курстар ойоштора.\n13:04, 29 август 2017 Йәмғиәт\nСентябрь башында төбәк халҡын оҙайлы ялдар көтә\nҠорбан байрамына бәйле 2017 йылдың 1 сентябре ял көнө тип иғлан ителгән. Был хаҡта, Башҡортостандың 2016 йылдың 18 октябрендәге тейешле ҡарарына һылтанып, республика Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығының матбуғат хеҙмәте хәбәр итә.\n12:22, 29 август 2017 Йәмғиәт\nРеспубликаның көньяғында һауа температураһы 30 градусҡаса йылынасаҡ\nБашҡортостандың көньяҡ райондарында һауа температураһы 30 градусҡаса йылынасаҡ. Синоптиктар бөгөн, 29 августа, аяҙлы-болотло һауа торошон фаразлай. Төндә яуым-төшөмһөҙ, көндөҙ урыны менән ҡыҫҡа ваҡытлы, төньяҡ-көнбайыш буйынса уртасаға тиклем ямғыр яуыуы, йәшен булыуы көтөлә.\n9:02, 29 август 2017 Йәмғиәт\nРөстәм Хәмитов мәғариф системаһының яңы уҡыу йылына әҙерлеге тураһындағы кәңәшмәлә ҡатнашты\nРәсәй Хөкүмәте Рәйесе Дмитрий Медведев видеоконференция режимында мәғариф системаһының яңы уҡыу йылына әҙерләге тураһында селектор кәңәшмә уҙғарҙы, унда Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов ҡатнашты.\n8:06, 29 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда Белем көнөнә арналған тантаналы линейкалар 1 сентябрҙә үтә\nБашҡортостандың Мәғариф министрлығы граждандарҙың байтаҡ мөрәжәғәттәренә яуап биреп, Белем көнөнә арналған тантаналы сараларҙы 1 сентябрҙә үткәрергә тәҡдим итә.\n7:00, 29 август 2017 Йәмғиәт\nТуймазы районында 33 ғаиләгә торлаҡ сертифакаттары тапшырылды\nТуймазы районында йәнә 33 ғаилә торлаҡ сертификатына эйә булды, улар бала тыуғанда ипотеканы ҡаплауға дөйөм 9 миллион һумдан ашыу социаль түләү аласаҡ.\n15:39, 28 август 2017 Йәмғиәт\nТөбәктә балаларҙы мәктәпкә йыйыу буйынса хәйриә акцияһы тамамлана\nБашҡортостанда был аҙнала балаларҙы мәктәпкә яңы уҡыу йылына йыйыу буйынса хәйриә акцияһы тамамлана. Акцияны республиканың Хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министрлығы ауыр тормош хәлендә ҡалған балаларға: аҙ тәьмин ителгән күп балалы һәм тулы булмаған, инвалид, ата-әсә хоҡуғынан мәхрүм ителгәндәрҙең балалары өсөн кәрәкле мәктәп кәрәк-яраҡтарын йыйыу маҡсаты менән ойошторҙо.\n12:06, 28 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан уҡытыусылары яҡшы эш хаҡы өсөн Тажикстанға уҡытырға бара\nРәсәйҙән 30-лаған уҡытыусы август аҙағында Тажикстанға эшләргә юллана. Улар иҫәбендә – Башҡортостан, Татарстан, Дағстан, Кемеров һәм Кострома өлкәләре уҡытыусылары.\n11:09, 28 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡорт Википедияһы ирекмәндәре яңы уҡыу йылы башланыр алдынан йәмғиәткә үҙенсәлекле бүләк яһаны. Ошо көндәрҙә Викимедиа фондының тел комитеты Викидәреслектең башҡорт телендәге бүлеген раҫланы.\n10:28, 28 август 2017 Йәмғиәт\n8:33, 28 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн дәүләт-шәхси партнерлыҡ шарттарында илдә тәүге пансионат эшләй башланы\nОшо йылдың май айында Башҡортостанда Мишкә районының Ирсай ауылында оло йәштәгеләр һәм инвалидтар өсөн дәүләткә ҡарамаған стационар социаль хеҙмәтләндереү пансионатын ойоштороу тураһында илдә тәүге концессия килешеүе төҙөлдө.\n7:27, 28 август 2017 Йәмғиәт\n«Бал менән буялған»: Башҡортостанда йәшәүсе ир-игет умарталыҡҡа сил ил волонтерҙарын саҡыра\nБашҡортостан «Апимондия» халыҡ-ара конгресын ҡабул итергә әҙерләнгәндә, Ғафури районында айырым алынған умарталыҡ сит ил кешеләре өсөн тартылыу үҙәгенә әйләнде.\n14:24, 24 август 2017 Йәмғиәт\n13:56, 24 август 2017 Йәмғиәт\nТөбәктә 41 һунарсыға айыу ауларға рөхсәт бирелде\nБашҡортостандың Тәбиғәттән файҙаланыу һәм экология министрлығында республиканың 10 районында һоро айыуға һунарға рөхсәт алыу хоҡуғы өсөн йәрәбә үтте.\n9:33, 24 август 2017 Йәмғиәт\nСоциаль өлкә учреждениеларын ҡыҫҡартыу һорауҙарына үтә нәзәҡәтле ҡарарға кәрәк – Рөстәм Хәмитов\nРеспублика Хөкүмәтенең киңәйтелгән ултырышы барышында Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов муниципалитет етәкселәрен социаль өлкә учреждениеларын ҡыҫҡартыу һорауҙарына ентекле тикшереп һәм уйлап ҡарарға саҡырҙы.\n7:50, 24 август 2017 Йәмғиәт\n«Башинформсвязь» асыҡ акционерҙар йәмғиәте 23 һәм 24 августа төбәк үҙәкләштәрелгән хәбәр итеү системаһын планға ярашлы техник тикшереү уҙғара. Башҡортостан биләмәһендә булған бөтә электрсиреналар ҙа эшләтеләсәк.\n10:15, 23 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостанда онкологиянан үлем осраҡтары уртаса Рәсәй күрһәткестәренән түбәнерәк\nБашҡортостанда онкологиянан үлем осраҡтары уртаса Рәсәй күрһәткестәренән түбәнерәк. Был турала республиканың һаулыҡ һаҡлау министрлығында уҙған кәңәшмәлә Республика онкология диспансерының баш табибы Руслан Солтанов белдерҙе.\n8:19, 23 август 2017 Йәмғиәт\n12:49, 22 август 2017 Йәмғиәт\n12:34, 22 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан гидрометеорология һәм тирә-яҡ мөхит мониторингы идаралығы мәғлүмәттәренә ярашлы, шаршамбы, 23 августа, республика буйлап ҡоро һәм болотһоҙ, яуым-төшөмһөҙ һауа торошо көтөлә.\n10:36, 22 август 2017 Йәмғиәт\n9:57, 22 август 2017 Йәмғиәт\n8:18, 22 август 2017 Йәмғиәт\nЯңы уҡыу йылы башланыр алдынан республикала яңы белем биреү йорто асылды – Сибайҙа Башҡорт гуманитар колледжы эшләй башланы. Ул урта һөнәри белем биреү һөнәрҙәре буйынса кадрҙар әҙерләйәсәк, шулай уҡ белгестәрҙең курс әҙерлеген һәм ҡайтанан әҙерлеген ғәмәлгә ашырасаҡ.\n11:31, 21 август 2017 Йәмғиәт\nБыл аҙнаның башы Башҡортостанда эҫе һәм ҡояшлы буласаҡ. Башҡортостан гидрометеорология үҙәгенең фараздары буйынса, 21 августа көндөҙ һауа температураһы +23, +28 тәшкил итә.\n10:20, 21 август 2017 Йәмғиәт\nҠыҙға бүләк итеп таж, көнкүреш техникаһы, косметика менән тулы кәрзин һәм ювелир салонынан биҙәүестәр тапшырҙылар, тип хәбәр ителә конкурстың рәсми төркөмөндә.\n10:08, 21 август 2017 Йәмғиәт\n«Форумдың милләт-ара статусын алыуына шатмын.\n9:28, 21 август 2017 Йәмғиәт\n19 августа Башҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов эш сәфәре менән Күмертау ҡалаһында булды. Төбәк етәксеһе ҡала халҡын бер юлы өс байрам: Ҡала көнө, Күмертау авиация етештереү предприятиеһының 55 йыллығы һәм Рәсәй Һауа флоты көнө менән ҡотланы.\n8:18, 21 август 2017 Йәмғиәт\nКүмертау ҡалаһында республикала тәүге «Вертолет» авиация техникаһы паркы асылды. Парктың «Рәсәй вертолеттары» холдингының Күмертау авиация етештереү предприятиеһы заводы биләмәһендә урынлашыуына ҡарамаҫтан, унда ирекле инергә мөмкин.\n7:13, 21 август 2017 Йәмғиәт\n12:08, 17 август 2017 Йәмғиәт\nБашҡортостан Башлығы Рөстәм Хәмитов Рәсәй Федерацияһының хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры урынбаҫары Любовь Ельцова менән осрашты. Осрашыуҙа Башҡортостан Хөкүмәте Премьер-министры урынбаҫары Салауат Сәғитов һәм республиканың хеҙмәт һәм халыҡты социаль яҡлау министры Ленара Иванова ҡатнашты.\n10:58, 17 август 2017 Йәмғиәт\n9:51, 17 август 2017 Йәмғиәт\n«Һөнәре буйынса иң яҡшы» I бөтә Рәсәй һөнәри оҫталыҡ конкурсы йомғаҡтары буйынса «Иң яҡшы умартасы» номинацияһында Башҡортостандан 100 балдан 98 мәрәй йыйған Ишембай районынан крәҫтиән-фермер хужалығы башлығы Илгиз Шәнгәрев еңде.\n9:19, 17 август 2017 Йәмғиәт\nМ.В. Ломоносов исемендәге Мәскәү дәүләт университетының тарих факультеты студенттары Башҡортостан (Шүлгәнташ) һәм Силәбе өлкәһе (Игнатьев) мәмерйәләрендә палеолит осорона ҡараған һүрәттәрҙең фрагменттарын тапҡан.\n7:17, 17 август 2017 Йәмғиәт\n16:33, 16 август 2017 Йәмғиәт\n15:56, 16 август 2017 Йәмғиәт


10 ноябрь – Бөтә донья йәштәр көнө // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\n10 ноябрь – Бөтә донья йәштәр көнө\n16:07, 10 ноября 2009 Сәйәсәт\n10 ноябрь – Бөтә донья йәштәр көнө. Был көндө 1945 йылда Лондон ҡалаһында барған Бөтә донья йәштәр конференцияһында Бөтә донья демократик йәштәрҙең федерацияһына нигеҙ һалына. Уларҙың ниндәй милләт кешеһе, ниндәй сәйәси һәм дини ҡарашта булыуҙарын айырып ҡарамай, төрлө илдәр йәштәрен берләштергән йәштәр ойошмаларының халыҡ-ара берләшмәһе була ул. Шул ваҡыттан алып был дата Бөтә донья йәштәр көнө тип билдәләнә. Йәштәр федерацияһы тыныслыҡ,яңы быуындың хоҡуҡтары, халыҡтар иреклеге, прогрессив йәштәрҙең интернациональ берләшеүе өсөн көрәш алып бара, фашизм һәм расизмға ҡаршы көрәшә.\nБашҡортостанда ла был көндө үҙенең байрамы тип иҫәпләргә хоҡуҡлылар күп – республикала 14 йәштән 30 йәшкәсә 1100000 йәш кеше йәшәй.\n2009 илебеҙ йәштәре өсөн үҙенсәлекле йыл – Рәсәй Президенты ҡарары менән ул Йәштәр йылы тип иғлан ителде. Беҙҙең республикала ла бындай сәйәсәт үҙенең сағылышын тапты – Йәштәр башланғыстарын яҡлай һәм үҫтереү йылы иғлан ителде. Бынан тыш, Рәсәй субъекттары араһында беренселәрҙән булып “Башҡортостан Республикаһында дәүләт йәштәр сәйәсәте тураһында” закон ҡабул ителде.\nРеспубликабыҙҙа йәштәргә һәм йәштәр сәйәсәтенә ҙур иғтибар бирелә. Йәштәр сәйәсәтенең дә төп бурысы йәш кешегә үҙенең потенциалын тулыһынса күрһәтеү өсөн бөтә шарттар булдырыу. Мәҫәлән, республикабыҙҙа йәштәр эштәре буйынса дәүләт һәм муниципаль органдар уңышлы эшләй. Дәүләт йәштәр сәйәсәте, йәш ғаиләләргә, балалар, үҫмерҙәр, йәштәр клубтары һәм үҙәктәре эшмәкәрлегенә ярҙам күрһәтеү тураһында закондар эшләнгән. "Йәштәр — Башҡортостан Республикаһының стратегик ресурсы" балалар, үҫмерҙәр һәм йәштәрҙең рухи-әхлаҡи мәҙәниәтен һәм гражданлыҡ әүҙемлеген үҫтереү концепцияһы раҫланған. "Башҡортостан йәштәре" Президент программаһы, торлаҡ шарттарын яҡшыртыуға мохтаж йәш ғаиләләргә дәүләт ярҙамы республика программаһы тормошҡа ашырыла. БР Дәүләт Йыйылышы – Ҡоролтайы ҡарамағындағы Йәштәр йәмәғәт палатаһы ойошторолдо. Башҡарма власть органдарының һәм йәмәғәт ойошмаларының йәштәр сәйәсәтен тормошҡа ашырыу буйынса эшмәкәрлеген килештереү яйға һалынды. Һәләтле йәштәргә ҙур иғтибар бирелә. Йыл һайын әҙәбиәт, сәнғәт һәм архитектура, фән һәм техника өлкәһендәге дәүләт йәштәр премиялары тапшырыла. Йәш ғалимдар һәм йәштәрҙең фәнни коллективтары конкурс нигеҙендә Башҡортостан Республикаһы гранттарын ала. Айырыуса һәләтле уҡыусыларға, студенттарға, аспиранттарға һәм докторанттарға республика Президенты стипендиялары түләнә.


Китап магазины » журнал Башкортостан кызы | Башҡортостан ҡыҙы журналы\n«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан ҺАТЫП АЛЫРҒА БУЛА...\n«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан һатып алырға була!\nЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте магазинына МӨРӘЖӘҒӘТ ИТЕГЕҘ....\nӘлеге мәлдә баҫмабыҙҙың МАРТ, АПРЕЛЬ, МАЙ ҺАНДАРЫ ҺАТЫУҘА бар....\n«Башҡортостан ҡыҙы»н «Китап» нәшриәте магазинынан һатып алырға була\nДУҪТАР! Әгәр ҙә Һеҙ «Башҡортостан ҡыҙы»на ЯҘЫЛМАҒАН БУЛҺАҒЫҘ йәки кемгәлер өҫтәмә рәүештә ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте магазинына МӨРӘЖӘҒӘТ ИТЕГЕҘ. [/center] Әлеге мәлдә баҫмабыҙҙың МАРТ, АПРЕЛЬ ҺАНДАРЫ ҺАТЫУҘА бар....\nДУҪТАР! Әгәр ҙә Һеҙ «Башҡортостан ҡыҙы»на ЯҘЫЛМАҒАН БУЛҺАҒЫҘ йәки кемгәлер өҫтәмә рәүештә ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап» нәшриәте магазинына МӨРӘЖӘҒӘТ ИТЕГЕҘ. Әлеге мәлдә баҫмабыҙҙың ФЕВРАЛЬ, МАРТ ҺАНДАРЫ ҺАТЫУҘА бар. ...\n«Башҡортостан ҡыҙы» журналын «Китап» нәшриәте магазинынан ҺАТЫП АЛЫРҒА БУЛА ДУҪТАР! Әгәр ҙә Һеҙ ниндәйҙер сәбәп менән «Башҡортостан ҡыҙы»на ЯҘЫЛМАҒАН БУЛҺАҒЫҘ йәки кемгәлер өҫтәмә рәүештә ЖУРНАЛ КӘРӘКҺӘ, З.Биишева исемендәге «Китап»...


«Милли туҡланыу мәҙәниәте - хазина » | Новости Башкортостана\n17.11.2017 в 01:34 | Общество | 741 ПРЕДЛОЖИТЬ НОВОСТЬ\nИртән ашыҡҡанда ҡабалан-ҡарһалан уртланған ике йотом ҡәһүә, төш мәлендә бер бөйөрөк менән бер сынаяҡ сәй, кисен инде көнө буйы ас йөрөгәндең «үсен ҡайтарып» һыйланыу – эшләп йөрөүсе күптәрҙең туҡланыуы шулай ҡоролған. Иртәнге аштан баш тартыу ниндәй етди сирҙәргә килтерә? Ни өсөн беҙ ата-бабаларыбыҙҙан килгән туҡланыу рәүешен тоторға, балаларыбыҙға ҡәҙерләп тапшырырға тейешбеҙ? Һәр икенсе кешелә булған ябай гастрит ни яҡлап ҡурҡыныс? Башҡортостан Республикаһы Һаулыҡ һаҡлау министрлығының баш штаттан тыш гастроэнтерологы Ҡаһарманова Эльмира Мәрүән ҡыҙы ошо һәм башҡа мөһим һорауҙарыбыҙға яуап бирә.\n– Дөрөҫ ашау көнө буйы етерлек көс-ҡеүәт, яҡшы кәйеф кенә түгел, һаулыҡ нигеҙе икәнен бөтә кеше белә. Ләкин ни өсөн ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙары менән сирләүселәр шул тиклем күп?\n– Белеү – бер, ләкин ғәмәлдә шулай эшләү – икенсе нәмә. Дөрөҫ туҡланыуҙы күптәр бөгөн бик ауыр бурысҡа һанай. Ысынлап та, йыш ҡына ике-өс урында эшләп йөрөгән кешенең иркенләп иртәнге аш әҙерләргә, төшөн тыныс ҡына ултырып ашарға ваҡыты юҡ. Киске табын артында ул үҙенә ирек бирә: майлы аш артынан шәкәрләп, баллап, бисквит йәки ҡоймаҡ ҡушып «йөҙгәнсе» сәй эсә – көнө буйы йыйылған көсөргәнешен шулай итеп юя. Ә арыған организм йоҡларға йыйынған, ферменттар, гормондар тейешле кимәлдә эшләмәй. Үҙләштерелмәгән ризыҡ ашҡаҙанға аш түгел, таш булып ята. Дөрөҫ ашамау гастрит, ашҡаҙан йәрәхәте, панкреатит, үт ҡыуығы һәм бауыр ауырыуҙарына ғына түгел, матдәләр алмашыныуы боҙолоуға, шуның менән бәйле күп сирҙәргә килтерә.\nҒаиләнең нисек, нимә менән туҡланыуы өсөн ҡатын-ҡыҙ, әсә яуаплы. Яҡындарыбыҙҙың тамағын ярымфабрикаттар, дөйөм туҡланыу ойошмаларында әҙерләнгән ризыҡтар менән түгел, үҙебеҙ бешергәне менән туйҙырырға бурыслыбыҙ. Ул өҫтәлгә ниндәй һый ҡуя – ире лә, балалары ла шуны ашай. Бөгөн, кибеттәр зыянлы ҡушымталар өҫтәлгән аҙыҡ-түлек менән тулы заманда, гүзәл зат аш-һыу әҙерләү мәсьәләһендә бик мәғлүмәтле, белемле булырға тейеш. Яҡшы хужабикәнең һыуытҡысында һәр ваҡыт ғаиләһе йылытып ашарлыҡ ризыҡ тора. Эшебеҙ тығыҙ булып, өлгөрә алмайбыҙ икән, кемдеңдер ярҙам итеүен һорарға кәрәк.\n– Туҡланыу ҡағиҙәләре сабый саҡтан һалына, тибеҙ.\n– Тап шулай, туҡланыу мәҙәниәте ғаиләлә һалынып, бәләкәйҙән телдә ҡалған тәм, теге йәки был ризыҡҡа өҫтөнлөк биреү ғәҙәте кешене ғүмер буйы оҙатып килә. Бешереү-төшөрөү, табын ҡороу үҙенсәлектәрен беҙ әсәй-өләсәйҙәребеҙҙән алған кеүек, ҡыҙҙарыбыҙ ҙа беҙҙән күреп өйрәнә.\nБеҙ ата-бабаларыбыҙҙың быуаттар буйы һыналған, ҡырыҫ тәбиғәт шарттарыбыҙға яраҡлаштырылған туҡланыу традицияларын күҙәтергә генә түгел, һаҡларға, балаларыбыҙға һалырға тейешбеҙ, тип иҫәпләйем. Итле һурпа, һыйыр, йылҡы ите, ҡаҙылыҡ, тултырма, ҡорот – һалҡын Урал ҡыштары өсөн ошоларҙан да ҡулайыраҡ ниндәй тәғәмебеҙ бар? Һөт ризыҡтарыбыҙ – май, ҡаймаҡ, эремсек, ҡыҙыл эремсек, һөҙмә – торғаны бер хазина. Ҡымыҙҙың файҙаһы тураһында һөйләргә лә түгел. Картуф, кишер, сөгөлдөр, ҡабаҡ – һәр ғаилә элек был файҙалы йәшелсәләрҙе ҡыш буйына етерлек итеп әҙерләгән. Биҙрәләп-биҙрәләп ҡара ҡарағат йыйып, шәкәр менән төйөп ҡуйыуҙары, йәй буйы еләк-емештән күп итеп ҡаҡ ҡойоуҙары – ифрат кәрәкле витаминдарҙы һаҡларға тырышыуҙан.\nБөтә донъя һаулыҡ һаҡлау ойошмаһы эксперттары ла ситтән килтерелгән түгел, үҙ ереңдә етештерелгән аҙыҡ-түлекте файҙаланырға, туҡланыуҙа милли традицияларға таянырға кәңәш итә. Сөнки ашҡаҙан-эсәктәр тап үҙебеҙҙең ризыҡтарҙы эшкәртеүгә көйләнгән. Мәҫәлән, беҙҙә авокадо, кокос, банан кеүек ят емештәрҙе үҙләштереүсе ферменттар юҡ.\n– «Баламдың ашауы юҡ. Көсләп ҡаптырып та ҡарайым...» – тип зарланыусы әсәләргә нимә тиер инегеҙ?\n– Күп осраҡта бәләкәстең өлкән кеше өсөн әҙерләнгән ашты яратмауы аңлашыла ла – үҫеп килеүсе организм башҡа матдәләр талап итә. Иң тәүҙә уның нимә ашағыһы килеүен һорағыҙ һәм йәне теләгән ризыҡты тәмле итеп әҙерләү өсөн бөтә ижади һәләтегеҙҙе эшкә егегеҙ! Ябай ғына бутҡаны ла матур итеп еләк-емеш менән биҙәп йә бал ҡойоп бирһәң, тәрилкәне ялтыратып ҡуясаҡтар. Аҙ ашаусы сабыйҙың аппетиты боҙолмаһын өсөн урыҡ-һурыҡ ҡапҡыларға рөхсәт итмәгеҙ. Тағы бер кәңәш: балағыҙҙы саф һауала уйнатығыҙ, асығып ҡайтып, тәмле итеп ашар.\n– «Иртәнге ашты үҙең аша, төшкөһөн дуҫың менән бүлеш, кискеһен дошманыңа бир», – ти халҡыбыҙ.\n– Уны иҫтә тотһалар, ашҡаҙан-эсәк сирҙәре күптәрҙе урап үтер ине. Тапҡыр әйтемде саҡ ҡына үҙемсә төҙәткем килә: кисен ризыҡтан бөтөнләй баш тартырға түгел, ә еңелсә ашап алырға кәрәк, мәҫәлән, быҡтырылған йәшелсә менән майһыҙ ит йәки балыҡ киҫәге һәйбәт булыр. Ә йоҡлар алдынан бер стакан ҡатыҡ йәки кефир файҙалы. Төшкө аш аппетитты асыусы салаттан, һурпанан, ит (йәки балыҡ) һәм гарнирлы икенсе аштан торһа, яҡшы – ул көнлөк рациондың яртыһын биләй.\nИртәнге аштың әһәмиәте тураһында айырым һөйләп үтәм. Сөнки элек әсәйҙәр иртән балаларын мейестә көршәктә томаланып бешкән бутҡа менән һыйлап оҙатһа, хәҙер ашап китеү ғәҙәте юҡҡа сыға бара. Ә төнө буйы үт ҡыуығында йыйылған үт иртән аш эшкәртеү өсөн тотонолмай икән, ҡуйыра, яйлап ҡомға, унан ташҡа әйләнә.\n– Ололарҙа түгел, саҡ йәшәй башлаған балала гастрит бар, тип, быны сиргә һанамауыбыҙ дөрөҫмө?\n– Әлбиттә, юҡ. Саҡ башланып торған ялҡынһыныу, иғтибар итмәһәң, шул ике арала ашҡаҙандың лайлалы тышсаһын бөрөштөрөүсе гастритҡа әйләнә, ә боҙолған күҙәнәктәрҙең яман шешкә әүерелеүе тиҙ.\n– Ашҡаҙан-эсәк ауырыуҙарынан һаҡланыу өсөн уҡыусыларыбыҙға ниндәй кәңәштәрегеҙ булыр икән?\n• Ауыр үҙләштерелеүсе аҙыҡтарҙы сикләп, дөрөҫ туҡланырға кәңәш итәм. Һеҙ ашаған ризыҡтар сарыф ителгән энергия ҡеүәттәрен тултырырлыҡ булырға тейеш. Һис кенә лә ас йөрөргә, шул уҡ ваҡытта артығын ашарға түгел. Һау кешегә бер үк сәғәттәрҙә көнөнә өс тапҡыр, ауырыуҙарға биш-алты мәртәбә туҡланырға кәрәк.\n• Тәмәке тартыу, спиртлы эсемлектәр эсеү ғәҙәтенән арынығыҙ, шулай уҡ ныҡ газланған татлы эсемлектәрҙе онотоғоҙ.\n• Тормоштағы көсөргәнешле хәлдәрҙе тынысыраҡ ҡабул итергә өйрәнеү мөһим. Бынан башҡа ашҡаҙан-эсәк юлы ауырыуҙарынан ғына түгел, башҡа сирҙәрҙән дә тулыһынса һауығып булмай.\n• Ваҡытында йоҡлауҙың, физик күнекмәләрҙең ашҡаҙан һәм эсәктәрҙең, тимәк, бөтә организмдың һаулығы өсөн мөһим булыуы тураһында ла иҫтә тотоғоҙ.


Гонаһ — ул Аллаһ тыйған һәм хәрәм тип иғлан иткән ниндәй ҙә булһа бер нәмәне эшләү.\n1 Гонаһтар ике төркөмгә бүленә\n2 Ҙур гонаһтарға шулар инә\n3 Гонаһтарҙан ҡотолоу саралары\n4 Дауаланыу сараһы\nГонаһтар ике төркөмгә бүленәҮҙгәртергә\nҘур гонаһтарға шулар инәҮҙгәртергә\nАллаһҡа ширеҡ ҡушыу - иң ҙур гонаһ. Нимә ул ширеҡ ҡушыу? Йәғни Аллаһҡа тиң бүтән бер зат бар тип һанау һәм шул әйбергә (һынға) табыныу һ.б.\nНамыҫлы бер кешегә яла яғыу\n(Мосолмандар сафында) дезертирлыҡ\nСихыр менән шөғөлләнеү, сихырлау һәм сихырлатыу\nЕтем баланың малын үҙләштереү (ашау)\nАтай менән әсәйҙең теләктәренең шәриғәткә һыйғандарына ҡаршы килеү\nИхрам кейгән килеш ниндәй ҙә булһа берәй гонаһ ҡылыу (Ихрамды мыҫҡыллау, йәғни ихрами-шәрифтә кес кенә гонаһ эшләнһә лә ул ҙур гонаһ һанала)\nРибасылыҡ (аҡсаны бурысҡа биреп торғанда проценттар алыу) менән шөғөлләнеү\nШәриғәт буйынса әле һанап үтелгән киң дәрәжәлә насар эштәр күп эшләнһә, улар ҙур гонаһ тип һанала. Кес кенә гонаһтар ҙа дауамлы рәүештә ҡылынһа, улар ҙа ҙур гонаһҡа әүерелә.\nГонаһтарҙан ҡотолоу сараларыҮҙгәртергә\nКейемгә йәки бүтән әйбергә ҡунған керҙе һыу һәм һабын ярҙамында таҙартырға мөмкин. Шуның кеүек үк күңелде ҡарайткан, күңелде керләгән һәм Йәһәннәмгә илтеүсе гонаһтарҙан арындыра торған саралар бар. Тәүбәгә килеү, истиғфар һәм, гонаһтарың өсөн үкенеп, күҙ йәштәре ағыҙыу ана шул сараларға инә.\nТөп тәбиғи булмышы менән кеше - гүзәл зат. Пәйғәмбәребеҙ саллаллаһу ғәләйһи үә сәлләм, фитрат әзәлдә кешенең көҙгө кеүек таҙа булыуын бәйән иткән. Донъяуи хәлендә кеше күңеленең илаһи паклығына кер төшөртә, нур менән тултырыу урынына ғисъян (бунт) һәм туғъян (ярһыу) һөҙөмтәһендә күңеленә шөбһә, үәсүәсә, фетнә, башбаштаҡлыҡ, кенә, үслек һәм хөсөт кеүек золомло хистәр тултыра. Шулай итеп, ҡурҡыныслы бер сиргә юлыға. Был сирҙән (күңел сиренән) дауаланмаһа, Аллаһтың шәфәғәтенән мәхрүм булып, Йәһәннәмгә илтеүсе юлға баҫа.\nБыл сирҙән (күңел сиренән, йәғни гонаһтан) дауаланыу сараһы бар. Тәүбәгә килеү һәм истиғъфар итеү ул. Бигерәк тә күңеленән насар ниәттәрен, хистәрен сығарып ташлап, зарарлы һәр нәмәнән арынып, үкенеп күҙ йәштәрен ағыҙыу дауаланыу сараһы булып тора.\nАллаһты уйлап, Уны зекер итеп, ҡатҡан күңелдәрҙе йомшартыу кәрәк. Керләнгән күңелдәрҙе тәүбә-истиғъфар һәм үкенеү күҙ йәштәре менән паклау тейешле. Шул сағында ғына күңел керлеғенән арынырға, дөрөҫлөк сәләмәтлегенә өлгәшергә мөмкин. Был сәләмәтлек гонаһһыҙлыҡ сәләмәтлеге буласаҡ.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Гонаһ&oldid=19320»\nПоследний раз редактировалась 27 апрель 2018 в 16:08\nБыл бит һуңғы тапҡыр 16:08 27 апрель 2018 үҙгәртелгән.


Советтар Союзы Геройы Ғәзи Заһитовҡа быйыл 95 йәш тулған булыр ине\nМишкә районында йәшәүселәр Бөйөк Ватан һуғышында ҡатнашҡан яҡташы хаҡында онотмай. Уның исемен мәңгеләштереү буйынса даими эш алып барыла. Яугирҙың фронт юлына арналған бик күп материалдары Янағош ауылы музейында һаҡлана.\nАрхив документтар, фотоһүрәттәр менән Татарстан, Ырымбур, Мәскәүҙән дә килеп танышыусылар бар. Ауылдаштары «Батырлыҡ өсөн» миҙалы менән бүләкләнгән Ғәзи Ҡазыхан улының ҡәберен һәр саҡ тәртиптә тота. Берлинда тәүгеләрҙән булып Еңеү байрағын ҡаҙаған яугирға үлгәндән һуң Советтар Союзы исеме бирелә.\nҒәзи Заһитовтың ҡыҙы мәктәп уҡыусылары менән осрашыуҙарға йөрөй. Белем усаҡтарында яугирҙың фронт юлы менән ҡыҙыҡһыныусылар фәнни-эҙләнеү эштәрен алып бара. Янағош ауылы урта мәктәбенә, урындағы музейға, Өфөнөң Затон биҫтәһендәге бер урамға Ғәзи Заһитов исеме бирелгән. Бюстар, мемориаль таҡталар ҡуйылған.


Алыҫтан хат 1 - ЫрғЫҘ беренсе киҫӘк көтөүселәр\nСовет өйөндә 1\nГригорий Волгин, 1905 йыл революцияһында әүҙем ҡатнашҡанлығы өсөн самодержавиеның ҡаты язалы төрмәләрен үтеп, Нарым крайында биш йыллыҡ һөргөн срогын тамамлап, Һамарға, үҙенең тыуған заводына ҡайтып урынлашты. Ул һөргөндә тағы ла нығыраҡ сынығып, теоретик белемгә байып ҡайтҡайны. Ҡайтып төшөү менән ул революцион эшкә өсләтә арттырылған көс менән тотондо.\nЮлия иһә, башҡорттар араһында эшләгәндә ҡасырға мәжбүр булғандан һуң, бында, Һамарҙа, хәрби госпиталдә эшләй ине.\nАйбулат, Саратовтағы госпиталдән сығып өс айлыҡ отсрочка алғас, ҡатыны, балалары янына ҡайтып торманы, ә Юлияның хаты аша Григорийҙың эшмәкәрлеге тураһында ишетеп, туп-тура Һамарға килде. Ошонан башлап Айбулат Григорийҙың уң ҡулына әйләнеп китте.\nЛәкин Айбулаттың яраһы буйынса бирелгән өс айлыҡ отсрочкаһының ваҡыты аҙағына яҡынлашты. Ул хәҙер тағы ла Саратовҡа барып комиссиянан үтергә лә, тағы ла бер аҙ ял бирһәләр, ауылға ҡайтып килергә уйлай ине.\nУл китер алдынан кис менән Волгиндарға килеп ингәндә, Маруся ла, Юлия ла өйҙә инеләр. Айбулатҡа улар, үҙ ғаилә ағзаһы кеүек күреп, эйәләшеп бөткәндәр. Шуға күрә уның килеп инеүе уларҙа күңеллелек тыуҙыра ине.\nӘле лә Маруся ишек асырға сыҡҡас та:\n— Ә, Айбулат, бик яҡшы килдең әле, — тип ҡаршы алды. Айбулат уларҙың икәүһе менән дә һаулашты ла:\n— Йә, ни өсөн мин бөгөн яҡшы килдем әле, башҡа көндәрҙә насар килә инемме ни? — тип шаяртты.\nЮлия әллә ниндәй ваҡ-төйәк өй эштәре менән төпкө бүлмәлә шыптырлай ине. Ул бүлмә аша:\n— Бына, тетя Маруся, эләктең, — тип көлдө. Маруся улар ыңғайына уйын һүҙҙәр ысҡындырһа ла, уның эсе бошҡанлығы һиҙелә ине. Айбулат быны тиҙ үк аңлап алып:\n— Йә, тиҙерәк һөйлә, Маруся, ни өсөн мин бик яҡшы килдем? — тине.\n— Шуның өсөн, Айбулат Айдарович, Васяға бик ныҡ ярҙам итергә кәрәк. Ауырыуы бик оҙаҡҡа һуҙылды, — тине ул.\n— Дөрөҫ, Маруся, бик дөрөҫ. Уны бындағы лазаретҡа күсереү сараһын күрергә кәрәк.\n— Беҙ ҙә шуны уйлағайныҡ шул. Мин, һинең менән барып, ошо турала юлламаҡсы инем. Һиңә лә китергә ваҡыт етеп ҡалды, нишләйбеҙ һуң?\nУларҙың һүҙҙәрен тағы шаҡылдаған ишек тауышы бүлде. Ишекте астылар.\nГригорий Иванович ҡайтып инде. Уларҙың ғаилә кәңәше тағы ла нығыраҡ ҡыҙып китте.\nАйбулат Сызрандән Васяны Һамарға күсереү мәсьәләһе тураһында бик күп мәшәҡәттәр менән йөрөп юллағанса, өс көн ваҡыт үтеп китте.\nБына ошо өс көн эсендә Романовтарҙың өс йөҙ йыллыҡ тәхете ҡолап төшөп, шуның тауышы бөтә донъяға таралып шаулай ине.\nВася Айбулатҡа, танымаған шикелле, иғтибарһыҙ ғына күҙ төшөрҙө. Тик Айбулат бер нисә тапҡыр:\n— Вася, Вася, Сергеев, — тип өндәшкәс кенә ул, күҙҙәрен ҙурыраҡ асып:\n— О, һинме ни Булатик? — тип ҡуйҙы ла хәлһеҙ ҡулын күрешергә һуҙҙы.\nАйбулаттың йөрәге һыҡтап, дуҫын йәлләне. Бигерәк тә Васяның бынан ун биш йылдар элекке дуҫлыҡтарын күҙ алдына килтереп “Булатик” тип өндәшеүе Айбулатты ныҡ болоҡһотто.\n— Вася, беҙ һине Һамарға күсереү мәсьәләһен хәл иттек.\n— Маруся килдеме?\n— Улар иртәгәнән дә ҡалмай килерҙәр. Юлия менән икәүһе килерҙәр.\nВася, арыған һымаҡ, күҙен йомдо. Уны оҙаҡ һөйләштереп арытырға ярамай ине. Ләкин Айбулат Вася өсөн бик ҙур һәм ҡәҙерле булған хәбәр — батшаны төшөрөү хәбәрен әйтмәй китә алманы. Ул, Васяның эҫе ҡулын үҙенең һалҡынса устары эсенә алып, уға яҡын эйелде.\n— Вася, ҡара әле, мин һиңә бик ҙур яңылыҡ алып килдем, Вася, ишетәһеңме?\nВася, тағы ла күҙҙәрен асып, башын Айбулатҡа бороп, һорау ҡарашы менән туҡтаны.\n— Самодержавие долой, Вася.\nВасяға, әйтерһең, һалҡынса йомшаҡ ел өрөп, уның ҡайнар тәненә хәл керетте. Ул бик тыныс күренгән төҫ менән яйлап йылмайҙы, тыны иркенәйгәндәй булып көрһөндө.\n— Наконец-то... — тине ул.\n— Эйе, Вася, тәхет ауҙарылды инде, һин дә тиҙерәк төҙәл.\nВася тағы ла көлөмһөрәне лә:\n— Төҙәләм, тиҙ үк төҙәлергә тырышырмын. Бигерәк тә Юлия ҡулында... Бигерәк тә ошондай шатлыҡта, — Вася бер аҙ уйланғас, — бигерәк тә... — тине лә, иҫенә бер нәмә төшкән кеүек бик асыҡ тауыш менән: — Ә власть кем ҡулында? — тип һораны.\n— Хәҙергә Ваҡытлы хөкүмәт ҡулында, буржуйҙар ҡулында.\nВасяның әле генә килгән йәпле шатлығына болот күләгәһе һымаҡ күләгә төшкәндәй булды. Ул, ҡаштарын аҙыраҡ йыйырып, ҡайҙалыр алыҫҡа ҡараны:\n— Ана бит ул, Булатик, шулай булғас, ни эшләп оҙаҡ ауырымаҡ кәрәк, ярамай, һис тә ярамай. Тимәк, беҙгә тағы ла ҡорал күтәреп һуғышырға кәрәк әле, — Васяның тауышы ҡапыл көрәйҙе. Палаталағы башҡа ауырыуҙар уға ҡарап:\n— Бына беҙҙең Сергеев та терелә башланы, — тип ҡыуанышып һөйләштеләр.\nБик ауыр хәллеләр палатаһы тип аталған унынсы палатаға баш врач үҙе килеп инеп:\n— Ни булды, ни булды, ниңә шаулашаһығыҙ? — тине. Ауырыуҙар һүҙҙәренән туҡтанылар. Айбулат уға боролоп ҡарап:\n— Доктор, ауырыуҙарығыҙ шатлыҡтан терелергә яҡынланылар, шуға шаулашалар, — тип яуап бирҙе.\nВрач Айбулат янына яҡын килеп, күҙлеген ҡулына алды. Тиҙ генә эйелеп Васяның һул ҡулын алып, пульсын һананы ла, Айбулатҡа ҡарап:\n— Бына бит, һалдат, мин һеҙгә хәл белергә инергә рөхсәт иткәндә күп һөйләшмәҫкә ҡуштым. Һеҙ инде бөтә халыҡтың йөрәген йыш һуҡтырған ҙур хәбәрҙе лә ауырыуға әйтеп өлгөргәнһегеҙ, ахыры. Әгәр уны тулҡынландырырға яраһа, мин һеҙгә алдан әйтмәгән булыр инем, йә үҙебеҙ кисә үк уның үҙенә әйтеп шатландырған булыр инек. Ярамай, бына хәҙер уның пульсы ниндәй йышайҙы, кискә, көт тә тор, температураһы тағы утыҙ туғыҙға һикерәсәк.\nАйбулат врачтың орошоуын урынлы тапты. Шуға күрә һүҙ көрәштереп торманы, Васяға ҡараған көйө тик ултырҙы. Ысынлап та, Вася тыштан тыныс күренһә лә, уның бик тәрән тәьҫирләнгәнен битенә бәреп сыҡҡан ҡыҙыллыҡ белдерә ине.\nВася күҙҙәрен ҡапыл асып врачҡа караны ла, көлөмһөрәп:\n— Ҡәҙерле доктор, зинһар, тынысһыҙланмағыҙ. Минең хәл белеүсемде лә юҡҡа орошмағыҙ. Һеҙ минең тәнемде дарыулайһығыҙ, ә минең дуҫым, беләһегеҙме, минең унар йылдар һыҙлаған йәнемә дарыу бирҙе. Шулай булғас, һеҙҙең икәүегеҙгә лә мин ҙур рәхмәт әйтәм, — тине.\nАйбулат Васяның был һүҙҙәренә ысын күңелдән ҡыуанды, врачҡа ҡарап:\n— Бына, доктор, һеҙҙең ауырыу хәҙер бик тиҙ төҙәләсәк, — тине.\nВрач күҙлеген яңынан кейҙе лә, бер Васяға, бер Айбулатҡа ҡарап:\n— Эх һеҙ, мировой философтар! —тине. — Шулай ҙа бөгөнгә етеп торор һеҙгә, бына төҙәлгәс, көнө-төнө һөйләшерһегеҙ, — тип өҫтәне. Ул хәҙер бик етди ине.\nАйбулат та урынынан торҙо.\n— Дөрөҫ, Вася, һиңә бик тыныс ятырға кәрәк. Һиңә бит иртәгә юлға сығыу эше лә тора.\n— Ярай, Булатик, рәхмәт, хуш.\nАйбулат Васяның ҡулдарын тағы бер ҡат ҡыҫып һаулашты ла сығып китте.\nУл үҙенең полкын өс-дүрт ай күрмәй торған арала ундағы тормош танымаҫлыҡ булып үҙгәргәйне. Айбулаттың ундағы бөтә иптәштәрен дә тиерлек алмаштырып бөтөргәндәр ине. Унда элекке йыуаш, йонсоу, бик аҙ һүҙле төмҫәй кешеләр урынына: “Хәҙер диңгеҙ тубыҡтан”, тигән кеүек уңайһыҙ, шаян, бер өҙлөкһөҙ шаулашып, ҡысҡырышып йөрөгән кешеләр тулып киткәйне. Улар еңеү шатлығы менән иҫергәндәр, улар өйгә ҡайтыу өмөтө менән ҡанатланғандар, шунлыҡтан шат кешеләргә әүерелгәндәр.\nЭлектән аҙ һүҙле, үткер аҡыллы, оҫта телле Титов та хәҙер бер туҡтамай һөйләп көлдөрөп, бөтә полк һалдаттарын үҙ тирәһенә ойоштороп алған. Айбулат үҙенең уны элек бик яҡындан белмәгәненә аптырап ҡуйҙы. Титовтың хәҙерге ваҡыттағы бер туҡтауһыҙ алып барған егәрле эше, ниндәй генә формала булмаһын, тотош ялҡынлы большевистик агитация икәнен үтә күрҙе лә уның менән бик яҡындан дуҫлашып китте.\nТитов Айбулаттан Һамар, Саратов, Сызрань һәм бүтән бик күп Волга буйы большевиктары, уларҙың эштәре, бигерәк тә һалдаттар араһында алып барған эштәре менән ныҡ танышып, үҙенең бындағы белем һәм практикаһына көс арттырҙы.\nТитовтың күңелле, шаян ҡылыҡтары масса араһында саҡта бик асыҡ, бик тәбиғи хәл булһа, үҙе яңғыҙ ҡалып, тәрән уйҙарға төшкән сағында йәки Айбулат менән ҡалып һөйләшкән сағында, ул бик етди төҫлө, хатта асыу ҡатыш ҡайғылы була торғайны.\n— Эх, иптәштәр, был әле беҙҙең бөйөк эштәрҙең башы ғына бит. Ә бынан ары бара-тора... — тип киләсәк көрәште иҫәпләй ине.\nКүп тә үтмәне, Владимир Ильичтың Швейцариянан килгән “Алыҫтан хат”ы баҫылған “Правда” гәзите килеп төштө. Унда яҙылған революция етәксеһенең революцияның үҫеше тураһындағы Һүҙҙәре Айбулаттарҙың артабанғы көрәш юлдарын яҡтыртып ебәрҙе.\nАйбулат, үҙ полкына ҡайтып, үҙ часындағы Әхмәҙи менән күрешкәс тә, Әхмәҙи уға:\n— Бында ни, кейәү, эш бөттө, көлтә йыйырға ғына ҡалды, — тип көлдө — Ни тип тағы ла был фронтҡа үҙ аяғың менән кире әйләнеп килдең? Туп-тура өйгә һыпырмай...\nУл, Айбулаттың Саратовта ғына түгел, Һамарҙа ла булып, Айҙаҡайға ҡайтып әйләнергә ваҡыты булмағанын ишеткәс, тағы ла нығыраҡ аптыраны:\n— Бына бер ғәжәп. Бала-сағаңды ҡайтып күрмәй, ни йәнең менән түҙҙең? — тине ул.\nАйбулат үҙенең, Саратов комиссияһынан тағы ла бер аҙ отсрочка алһа, ҡайтырға булыр тип уйлағанын, ләкин ул комиссияға барып еткәнсе тормоштоң бындайға әйләнеп китеп, уның был ниәте барып сыҡмағанын һөйләне.\n— Батша төшкәс, уның комиссияһы һиңә ниңә кәрәк ине?\nАйбулат, Әхмәҙиҙең әле булһа был эшкә төшөнөп бөтмәгәнен аңлап бер тамсы ла йәшермәй, уға эште төшөндөрҙө.\nАйбулат, Титов, Альков һымаҡ бик күп ир-егеттәрҙең өҫтәрендә партия йөкмәткән бурыстар бар. Шуларҙы көнө-сәғәте менән үтәмәй тороп, ауылға ҡайтырға ашҡыныу, батшанан Ваҡытлы хөкөмәткә күсеп ҡалған иҫке армиянан дезертировать итеү генә түгел, ә үҙеңдең большевистик эшеңә хыянат итеү булыр ине, тип һөйләне ул.\nАйбулат ошо тәңгәлдә ҡайнағаһына байтаҡ һөйләне, ябай миҫалдар килтерҙе. Ләкин Әхмәҙи үҙ-үҙеңде шундай ҡаты дисциплинаға ҡуйҙырта торған идеяның ҡайһы юғарылыҡта икәненә төшөнә алманы. Ул ике ҡулын йәйҙе лә үҙенсә хөкөм йөрөттө:\n— Һуң, кейәү, ҡыҫҡа ғына әйтәйек: батшаны ҡолаттыҡ, хөрриәт яҡланыҡ. Инде ни ҡалды? Хәҙерҙән үк үҙ ауылдарыбыҙға таралырға ла ерҙе Һәйбәтләп тороп бүлешеп алып, йырлап һабан һөрөргә ҡалды. Шулай түгелме ни? Минеңсә, шулай.\n— Инде ни ҡалды тиһеңме, ҡайнаға? Инде беҙҙең алда башланмаған Һуғыш, еренә еткерелмәгән еңеү ҡалды әле.\n— Улай булһа, был герман һуғышы ла бөтмәгәнме ни?\n—- Хәҙергә власта буржуйҙар, улар герман һуғышын туҡтатмасҡа уйлайҙар. Быға һин ни әйтерһең?\nӘхмәҙи таҙартып ултырған мылтығын күтәреп ергә бәрҙе.\n— Юҡ инде, кейәү, улай булһа, мин бынан кире һалдат түгел. Байҙар, помещиктар именлеге өсөн яңынан ҡан түгәсәгем юҡ. Иртәгә үк өйгә һыпырам. Бергә-бергә ҡайтып китербеҙме әллә тип, һинең килгәнеңде көттөм, инде һин теләһәң ни эшлә.\nУларҙың һүҙҙәрен тыңларға тағы бер нисә татар һалдаты килеп ултырғайны.\nАйбулат үҙенең бая ғына уҡыған Ленин хатын быларға ла уҡып ишеттерҙе. Аңлатып һөйләне. Был ултырыш киске ашҡа тиклем һуҙылды. Һәр кем ошо алыҫтан килгән ҙур хаттың мәғәнәһен тикшерә, фекер йөрөтә ине.\n— Бына, ҡайнаға, һин мылтығыңды атып бәрҙең дә бит, уны тағы күтәрергә кәрәк буласаҡ, — тине.\n— Әлбиттә, күтәрергә тура килер. Ләкин инде мин уны күтәрһәм, ваҡыты еткәс, кемгә ҡарата тоҫҡарға тура приказ булғас ҡына күтәрермен. Ә хәҙергә миңә ҡайтыуҙан башҡа бер эш тә юҡ, — тип яуап бирҙе Әхмәҙи.\nАйбулат ҡайнағаһына ҡал-маҙар тип ныҡышманы. Сөнки ул уның өндәшмәҫ булһа ла, үҙ һүҙле икәнен белә ине.\n— Ҡайтһаң ҡайт, ҡайнаға, унда ла аңлы һалдаттар кәрәк. Хәҙер беҙҙең ауыл да бутҡа һымаҡ ҡайнай торғандыр. Ҡайтҡас, үҙең күреп төшөнөрһөң. Бында ни булған, ни ишеткәндәреңде, Лениндың хаты тураһында (әгәр ҙә ишетмәгән булһалар) бәйнә-бәйнә һөйлә, ошо һиңә большевиктар ҡушҡан боевой задание булыр, шуны онотма. Ни булғанын миңә яҙып тор. Дезертир-фәлән тип бәйләнеүселәр булһа, ҡулдарына эләкмә. Бала-сағаларға, бөтә ауылға сәләм әйт. Ғаиләләргә күҙ-ҡолаҡ бул. Зөфәр Мурзин да хәҙер өйгә ҡайтҡан. Улай-былай төшөнмәгән мәсьәләләр тыуһа, уға мөрәжәғәт ит, — тине.\nИртәгеһенә таң ҡараңғыһынан Әхмәҙи һәм тағы ла унлап һалдат котомкаларын елкәләренә йөкмәнеләр ҙә, һаубуллашып, ҡайтыр юлға сығып киттеләр.\nУларҙы яңынан йыйып, ҡыҙыл вагондарға тейәп, фронтҡа оҙаттылар. Ҡайһы фронт, кемгә ҡаршы фронт икәне һалдаттарға билдәһеҙ ине.\nЭшелон башта ашыҡманы.\nАйбулат ултырған вагонда Титов та, Альков та бар. Улар өсәүһе лә Ярославский полктың үткер,большевистик агитаторҙары.Улар китергә йыйынған саҡта ла, юлға сығып вагонда барғанда ла, һалдаттарҙы фронтҡа барғас һуғышмаҫҡа , хәҙерге һуғыш, барыбер батша ваҡытындағы һымаҡ, буржуазия файҙаһын күҙәтеү өсөн барғанлығын, Ваҡытлы хөкүмәт буржуазия политикаһын тотҡанлығын һөйләп, хәрби приказдарҙы үтәмәҫкә өндәй барҙылар.\nЭшелонды юлда бер кесерәк ҡала станцияһында туҡтаттылар. Йыуынып, сайынып алырға приказ булды.\nҺалдаттар, июль айының эҫе саңын борхолдатып, ҡалаға таралдылар. Улар берәмләшеп тә, икәүләшеп тә, күмәкләшеп тә урам тапанылар.\nҺалдаттарҙың был йөрөүҙәрендә бөтәһенә лә ғәжәп булып күренгән нәмә — хәрби башлыҡтарҙың, элекке һымаҡ, бөтә формала, погонда, артыҡ эре ҡиәфәттә йөрөүҙәре ине. Генералдар, офицерҙар, полковниктар булһын, батшалыҡ донъяһында һис бер үҙгәреш булмаған шикелле, ата ҡаҙ һымаҡ, ҡыйҡырая баҫып, баштарын ҡаҡайтып, бик ғорур йөрөп яталар ине.\nБыларҙы күргәс, һалдаттарҙың береһе:\n— Әллә Николай үҙенең бөтә свитаһы менән бында күскәнме? — тине.\n— Иптәштәр, ысынлап та, бында беҙҙең полктың ҡайнар ҡулдары һуғышмағаны күренеп тора, — тип башта әңгәмәгә һабыштырҙылар.\n— Эх иптәштәр, быларҙы ла аҙыраҡ ҡағып-һуғып алырға ине, улар ҙа ҡыҫаланың ҡайҙа ҡышлағанын белерҙәр ине, — тип ҡызырыҡланылар .\nҺәм, ысынлап та, кискә табан был бәрелеш килеп тә сыҡты.\nҺалдаттар тротуарҙан үтеп барғанда бер офицер тап булған. Һалдаттар, әлбиттә, честь бирергә уйламағандар ҙа. Етмәһә, береһе, офицер барған яҡ ситтән уртаға тайпылыңҡырап, уның күкрәгенә күкрәге менән бәрелеп:\n— Ах, поганая морда, — тип ысҡындырған. Киткән шау-шыу, уларҙы шунда уҡ бындағы һалдаттар, офицерҙар уратып алып, ҡайҙан, кемдәр, ни эшләп йөрөгәндәрен тикшереп, вокзалға киләләр. Китеп барған эшелон икәнен беләләр, һалдаттарҙың күбеһе таралған. Ипләберәк ҡараһалар, һәр вагондың һыртына аҡбур менән эре һәм яҡшы ҡулъяҙма менән лозунгылар яҙылып бөткән.\n“Беҙ — большевиктар! Беҙгә һуғыш кәрәкмәй!”\n“Долой грабительскую войну!”\n“Бөтә власть Советтарға!”\nТегеләрҙең күҙҙәре дүрт була. Ләкин улар ҡапыл вагондар янында тауыш ҡуптармай, эшелон начальнигы Федоровты алып ҡайҙалыр инеп китәләр.\nШул саҡта Титов та, Альков та ҡайтып килделәр. Тиҙ генә Айбулатты яндарына саҡырып алып, бик ашығыс рәүештә бөтә һалдаттарҙы йыя һалып, митинг асып ебәрҙеләр.\nТитов һалдаттарҙы бындағы хәл менән таныштырҙы. Был тирәлә офицер, генералдар бик төплө ултырып алып, бөтәһе немецҡа ҡаршы ебәреләсәк наступление яҡлы кешеләр булып, улар ошо турала бик ҡыҙыу эш алып барыусылар икәнен һөйләне.\nАльков әллә ҡайҙан “Окопная Правда” гәзитенең бер нисә яңы номерын алып килгән дә башҡа вагондарға берәр номерҙан өләшә һалды. Бер номерын Айбул атҡа биреп, үҙендә ҡалған аҙаҡҡы гәзитте уҡып сығып, һөйләп аңлатты.\n— Күрәһегеҙ, иптәштәр, эштәр ҡатмарлана бара. Ваҡытлы хөкүмәттең халыҡты, эшсе-крәҫтиәндәрҙе, һалдаттарҙы алдауы көндән-көн асыҡлана бара. Хәҙер былар беҙҙе маршевой менән оҙатырҙар, йә булмаһа, таратып, бүлгесләп бөтөрөрҙәр, иптәштәр. Хәтерләп ҡалығыҙ: ҡайҙа ғына барһағыҙ ҙа капиталистар, помещиктар файҙаһын күҙәткән ҡомағай һуғышҡа ҡаршы барырға! Иптәш Лениндың Апрель тезистарын һәм уның хатын онотмағыҙ!\nҺалдаттар геүләшеп вәғәҙә бирҙеләр:\n— Онотмабыҙ, — тинеләр. Альковты тағы Титов алмаштырҙы.\n— Иптәштәр! Хәҙерге көндә VI партсъездың күрһәтмәләре беҙҙең өсөн боевой лозунгыға әйләнһен. Съезд тап беҙҙең өсөн манифест сығарған. Ошо манифест беҙҙе бына ҡайҙа саҡыра:\n“Беҙҙең боевой иптәштәр, яңы һуғыштарға әҙерләнегеҙ! Провокацияға бирелмәйенсә, ныҡлы, батыр һәм тыныс рәүештә көстәр туплағыҙ, боевой колонналарға теҙелегеҙ! Пролетарийҙар һәм һалдаттар, партия байрағы аҫтына! Ауылдың иҙелгән кешеләре, беҙҙең байраҡ аҫтына!”\nИртәгеһенә таң менән уларҙы тағы ла вагондарға тейәп оҙаттылар.\nБыл хәлдән Айбулаттың ғына түгел, бөтә полктың да бик ныҡ асыуы килде.\n— Балалар кеүек алдап, теләһә нисек, әллә ҡайҙа оҙатһындар, имеш.\n— Әлбиттә, немец менән һуғышҡа, башҡа ҡайҙа булһын.\n— Етмәһә, вагондарҙың тәҙрә-ишектәрен дә астырмай, аҡырышып торалар. Әйтерһең, беҙ арестанттар.\nҺис бер ерҙә йүнләп туҡтамай елгән эшелон эсендәгеләрҙең йөрәктәре ҡәһәрле асыу менән ҡабарҙы.\n— Инде бер уңайы килгәндә былай ғына ҡалдырмабыҙ, — тинеләр.\nУларҙың бөтәһен дә фронтҡа — иң алдынғы һыҙыҡҡа алып барып ауҙарҙылар.\nКүп тә үтмәй, немец бомбаһы яуа ла башланы.\nПетроград үҙенең ғәҙәттәге дымлы күк томанына уранған. “Аврораның” яңғыратып гөрһөлдәп осҡан туп йәҙрәләре, ошо томанды ярып үтеп, Ҡышҡы һарай тирәһенә төшәләр ҙә уны тамыры менән аҡтарғандай итеп һелкетәләр.\nСъезд делегаттары Смольныйҙың йөҙәрләгән бүлмәләрен, ҙур залдарын, оҙон коридорҙарын, хатта бөтә ишек алдын тултырып геүләшәләр, тарихи минуттарҙы үткәрәләр...\nТөн уртаһы шулай үтте.\n1917 йыл октябренең егерме алтыһы, сәғәт иртәнге өс.\nСоветтар контрреволюцияның аҡтыҡҡы таянысы — Ҡышҡы һарайҙы ҡулдарына алдылар.\nТөньяҡ фронт делегаттары, үҙҙәренә бер ҙур түңәрәк булып, Смольныйҙың ишек алдына ҡараған бүлмәһендә геүләшеп һөйләшәләр. Улар араһындағы Айбулат менән Исхаҡ та, бөтәһенә лө әҙер торған ҡиәфәт менән, үҙ-ара ни нәмә тураһындалыр һөйләшәләр. Айбулат тыныс һөйләшә. Исхаҡ ҡыҙыулыҡ итә, күрәһең. Ҡулындағы мылтығының төйҙәһе менән иҙәнгә туҡылдатып, ҡулын һелтәп ала.\nУларҙың был һүҙҙәрен залдан ишетелгән тауыш бүлде. Делегаттарҙың бөтәһе лә залға ағылдылар.\nСъезд Ленин ҡулы менән яҙылған ҡыҫҡа, көслө тарихи мөрәжәғәтте ҡабул итте:\n“Эшселәргә, һалдаттарға һәм крәҫтиәндәргә!\nЭшселәр һәм һалдаттар депутаттары Советтарының Икенсе Бөтә Рәсәй съезы асылды. Уға Советтарҙың бик ҙур күпселегенән вәкилдәр килгән. Съезда крәҫтиәндәр Советтарынан да байтаҡ делегаттар ҡатнаша. Соглашатель Үҙәк Башҡарма Комитетының полномочиелары бөттө. Эшселәрҙең, һалдаттарҙың һәм крәҫтиәндәрҙең бик ҙур күпселегенең ихтыярына таянып, эшселәрҙең һәм гарнизондың Петроградтағы еңеүле восстаниеһына таянып, съезд власты үҙ ҡулына ала.\nВаҡытлы хөкүмәт ҡолатылды. Ваҡытлы хөкүмәт ағзаларының күпселеге аресҡа алындылар инде...”\nСъезд геүләне. Ул, йәйге йәшенле ямғыр кеүек, ҡул сабыуҙар мейән геүләй. Ура тауыштары, шатлыҡ тулҡындары Смольныйға һыймағандай булып алҡына, үргә ынтыла.\nБөйөк Ленинға сәләмдәр яуа. Ул үҙенең тыныс, мөләйем йөҙө менән съезға ҡарап йылмая, күҙҙәренән йылы нур һибелә.\nАйбулаттың йөрәге күкрәгендә түгел, әллә ҡайҙа арҡа һыртында һуҡҡан кеүек булып тарһылдай. Ҡара күҙҙәре ялтырай. Ниндәйҙер эрелек уның тотҡол йөҙөнә һирпелгән. Ул, үҙенең ҡәҙерле кешеһе Лениндан күҙен ала алмай, ҡул саба.\nАйбулат янындағы Исхаҡ та болоҡһоған:\n— Айбулат, ҡара, Ленин, — ти.\nАйбулат Исхаҡҡа боролоп та ҡарамай, ошо ҡәҙерле исемде бик ныҡ һаҡлаған төҫ менән ярым шыбырлай:\n— Эйе, Исхаҡ, беҙҙең Ленин... — ти.\nМөрәжәғәт дауам итә:\n“Совет власы бөтә халыҡтарға һис кисекмәҫтән демократик\nярашыу һәм бөтә фронттарҙа һис кисекмәҫтән ваҡытлы ярашыу яһарға тәҡдим итер. Ул власть помещик ерҙәрен, удел һәм монастырь ерҙәрен крәҫтиән комитеттары ҡарамағына түләүһеҙ биреүҙе тәьмин итер, армияла тулы демократиялаштырыу үткәреп, һалдат хоҡуҡтарын яҡлар, производствоға эшселәрҙең контролен ҡуйыр, Учредительный собраниены үҙ ваҡытында саҡырыуҙы тәьмин итер, ҡалаларға иген һәм ауылға беренсе кәрәк нәмәләрҙе килтереү тураһында ҡайғыртыр, Рәсәйҙә йәшәүсе бөтә милләттәргә үҙ яҙмыштарын үҙҙәре хәл итеү өсөн ысын хоҡуҡ тәьмин итер.\nСъезд ҡарар итә: урындарҙа бөтә власть эшселәр, һалдаттар һәм крәҫтиәндәр депутаттары Советтарына күсә, улар ысын революцион тәртипте тәьмин итергә тейештәр ҙә.\nСъезд окоптарҙағы һалдаттарҙы уяу булырға һәм ныҡ торорға саҡыра. Советтар съезы, яңы хөкүмәт демократик ярашыу төҙөлөүгә ирешкәнгә хәтле, революцион армия революцияны империализмдың һәр төрлө ҡул һуҙыуҙарынан һаҡлай алыр, тип ышана, демократик ярашыуҙы яңы хөкүмәт бөтә халыҡтарға туранан-тура тәҡдим итәсәк. Яңы хөкүмәт мөлкәтле синыфтарға реквизициялар яһау һәм налогтар һалыу буйынса ҡырҡа политика үткәреү юлы менән революцион армияны бөтә кәрәк нәмәләр менән тәьмин итеү өсөн бөтә сараларҙы күрәсәк, шулай уҡ һалдат ғаиләләренең хәлен яҡшыртасаҡ.\nКорниловсылар — Керенский, Каледин һәм башҡалар Петроградҡа ҡаршы ғәскәрҙәр ебәрергә маташалар. Керенский тарафынан алдау юлы менән ебәрелгән бер нисә отряд восстание күтәргән халыҡ яғына сыҡты.\nҺалдаттар, корниловсы Керенскийға әүҙем рәүештә ҡаршылыҡ күрһәтегеҙ! Һаҡ булығыҙ!\nТимер юлсылар, Петроградҡа Керенский тарафынан ебәрелә торған бөтә эшелондарҙы туҡтатығыҙ!\nҺалдаттар, эшселәр, хеҙмәткәрҙәр, — революцияның яҙмышы һәм демократик ярашыуҙың яҙмышы һеҙҙең ҡулығыҙҙа.\nДелегаттар бөтәһе лә аяғөҫтө тороп алҡышлайҙар — мөрәжәғәтте ҡабул итәләр.\nТаң атҡан. Ҡояш сығышынан таралған ҡыҙыллыҡ нурын көсәйтә, күккә үрләй. Петроград өҫтөндәге аҡ томанды таратып ҡыуа. Смольныйҙың аҡ стеналарына ла ошо ҡыҙыл таң ҡыҙыллығы төшә, уны алһыулай.\nНисәмә тәүлектәр йоҡламаған делегаттарҙың күҙенә йоҡо килеп тә ҡарамай. Улар ғорурлы еңеү шатлығы тулҡындарында йөҙәләр.\nАйҙаҡай ауыл Советы өйө итеп Ҡаҙанҡай Абдулланың ике ҡара-ҡаршы һалынған ҙур ағас өйөнөң урамға ҡарағанын алғандар. Хәҙер инде был өй, көнө-төнө тигәндәй, бер туҡтауһыҙ шаулап йөрөгән халыҡтан бушамай. Олостан килгән һәр кеше иң тәүҙә шунда туҡтала. Көн һайын тигәндәй йыйылыштар, ултырыштар була. Айырым әллә ниндәй бер эш булмаған саҡта ла, шунда ултырып һөйләшеү ғәҙәт булып киткәйне. Шуға күрә күп кешеләр иртәнсәк йоҡоларынан уянғанда: “Йә, бөгөн Советта ниндәй яңылыҡтар бар икән”, — тигән ҡыҙыҡһыныу менән уяналар.\nКисә кис Сәйетҡол үҙенең һыңар ағас аяғы менән шаҡылдата баҫып барып инде. Бындағы кешеләр күңелле әңгәмәгә керештеләр. Кис бик һуңлап китте.\nСәйетҡол үҙ ваҡытында сәй эсергә ҡайтмай оҙаҡлағас, уның бисәһе Хәлимә, ирен йәһәт кенә ҡайтарырға булып, Совет өйөнә барғайны. Уны ҡаршылағы өйҙән сыҡҡан Ҡаҙанҡаптың йәш бисәһе Шәһәрбаныу күреп ҡалды ла:\n— Ни эҙләп йөрөйһөң, килен кеше? — тип һораны.\n— Бына үҙе әллә ҡайҙа киткән дә, ошондамы икән тип, ҡайтарырға килә ятам, — тине.\nХәлимә Шәһәрбаныуҙың был һорауына бер ҙә уйлап тормайынса тура яуап бирҙе лә ҡуйҙы. Үҙе Совет өйө ишегенә ыңғайланы. Ләкин Шәһәрбаныу Хәл имәнең ошо яуабынан, йомортҡанан йөй эҙләгәндәй итеп, тауышын күтәрә биреп, төрткө телләнеп дауам итте:\n— Әйҙә, әйҙә, инеп ҡара, хәҙер үҙең беләһең бит, һәр бер аяҡҡа баҫҡан, ултырып шыуған беҙҙең өйгә ябырыла. Һинең сатаның да шунда булмай, ҡайҙа булһын, — тине.\nХәлимә хәҙер элекке йыуаш Хәлимә түгел, ундайҙарға яуапһыҙ ҡалмай.\n— Аһа, аһа, уның ниһенә аптырайһың, беҙҙең кешеләр Советҡа килмәй, ҡайҙа барһындар? Совет өйө ни эшләп һинең өйөң булһын? Әллә һин һаман да, минең Ҡаҙанҡабым староста имеш тә, старшина имеш, тип, бында килгән кешеләр һинең эшеңде эшләргә килергә тейештәр имеш тип, һаташып ултыраһыңмы?\nШәһәрбаныу ялған тауыш менән ҡысҡырып көлдө лә:\n— Ярар, хәҙер һинең ирең түрә булыр, — тине.\n— Минең ирем әллә ҡасан түрә булған инде. Күрмәйһеңме әллә, ул ҡасандан бирле халыҡ милитсәһе. Ҡулында мылтығы. Һинең ирең нисәмә йыл түрә булһа ла, мылтыҡты төшөндә лә күргәне юҡ.\nШәһәрбаныу Хәлимәне был тиклем телдәр булыр тип көтмәгәйне. Ул, элеккесә, ярлы-ябағай бисәләргә туйғансы ҡысҡырырмын да туҡтатырмын тип уйланы, шикелле. Эш улай булып сыҡманы. Һүҙ эйәрә һүҙ китте.\n— Харап. Сатан түрә бисәһе булған да шәбәйгән! — тип тә ҡотола алманы Шәһәрбаныу.\nХәлимә уны иркенләп әрләне:\n— Таптың һүҙ. Бик яҡшы, сатан булһын. Бына һин үҙең дә сатан ғына булһа ла берәй түрә бисәһе булырға бик теләйһең дә, булмай шул. Хәҙер һеҙҙекеләрҙе түрә итмәйҙәр. Хәҙер — түрә тигәндең үҙе лә юҡ. Нәсәлник тә милитсә, берсиҙәтел дә сиклатар, вәт, белә белһәң. Ә һеҙ буржуй, һеҙ контрһығыҙ. Шуға эсең яна ла. — Хәлимә үҙенең ярһыуы баҫылғансы, үсе ҡанғансы әйтте лә, Шәһәрбаныуҙың тағы ла әллә ниҙәр тип ҡысҡырыуын тыңлап та тормайынса, шартлата баҫып баҫҡыстан менеп китте. Ул ҡыҙыулыҡ менән болдорҙа ла дөрһөлдәп атлап барып, ишекте ҡапыл тартып асып ебәрҙе лә, тупһа аша атлай алмай, шаҡ ҡатты: өйҙөң төпкө бүлмәһенән был яҡ бүлмәгә дүрт кеше сығып килә ине. Иң алдағы Ҡотлояр:\n— Әйҙә, килен, тартынма! — тип ҡаршы алды. Хәлимә кире сығып китергә лә булғайны, килештермәне. Өйгә инде лә тиҙ генә мейес аръяғына үтте. Ҡотлояр тағы ла:\n— Шулай кәрәк, килен. Ҡаҙанҡаптың һылыуының кәрәген бирҙеңме әйтәгүр! — тип хахылдап көлөп ебәрҙе. Башҡалар ҙа уға ҡушылдылар. Үҙҙәре рәхәтләнеп көләләр, үҙҙәре Хәлимәне маҡтайҙар.\nСафа ла ҡушыла:\n— Беҙҙең Хәлимә еңгә өндәшмәй генә әрәм булып йөрөй. Әгәр ҙә беҙ собраниела уны һөйләргә ҡушһаҡмы, булыр-булмаҫ ораторҙарҙан уҙҙыра ул!\nӘхмәҙи артыҡ көлмәй. Ысынға һабыштырып өҫтәп ҡуя.\n— Көлмәгеҙ әле, ағай-эне, ысын шул, ул Шәһәрбаныуҙы әрләй, мин тәҙрәнән ҡарап тороп кинәнеп бөтә алмайым. Ул, элекке кеүек, тауыҡ себешемде алғанһың, тигән һымаҡ бисәләрсә ирешмәй бит, советты яҡлап, кулак бисәһен әрләй. Әле беҙҙең ҡатын-ҡыҙ собраниеға йөрөп өйрәнмәй ята әле. Бына шунда һөйләйәсәктәр улар, тороп тор, — ти.\nСәйетҡол ғына өндәшмәй, көлөп тик тора.\nБыл хәлдәрҙе һис көтмәгән Хәлимә оялышынан ер тишегенә инеп китерҙәй булды. Ҡотлояр, ҡайнаға башы менән, быға тиклем һөйләшмәгән киленгә шулай итеп тороп ҡарап һөйләмәһә ни була икән. Бынау Сафа менән Сәйетҡол ғына булһалар ҙа, артыҡ оялып тормаҫ ине. Ә Әхмәҙи ағай инде, ул берсиҙәтел булһа ла, ҡайнаға тейеш кеше түгел. Өйрәнешеп бөткән күрше кеше. Ҡуй инде, хәҙер Ҡотлояр ҡайнаға менән һөйләшеп китһәң дә оят, һөйләшмәһәң дә килешмәй, уның алдында шул тиклем ҡысҡырып ирешкәс...\nХәлимә ошо уйҙарға төшөп, тәрән хафаға батты.\nСәйетҡол уның хәлен төшөнгәндәй булып ярҙамға ашыҡты.\n— Йә, йә, бисәкәй, ул тиклем шыбыр тиргә төшөп оялма. ҡайнағаңа барыбер күренеш бирҙең инде. Хәҙер инде, үҙең әйткәндәй, буржуйҙар заманы үтте.\nҠотлояр был юлы көлмәйенсә, ысынлап Сәйетҡолдо хупланы:\n— Дөрөҫ, хәҙер килендәргә ҡайны, ҡайнағалар менән һөйләшмәҫкә тигән закон сәпсим бөткән. Хәҙер ҡатын-ҡыҙҙарҙың хоҡуғы ирҙәр хоҡуғы менән тип-тиң. Үлсәп ҡырҡҡан шикелле — артығы ла юҡ, кәме лә юҡ, — тине.\nХәлимәнең был турала бик күпте ишеткәне бар. Шунда ла оялта бит әле.\nЯрай әле ирҙәр тағы ла үҙ-ара һөйләшергә керештеләр.\nСәйетҡол уның янына килеп:\n— Ниңә килгәйнең һуң? — тине.\n— Бәй, ҡайт тиҙерәк. Самауыр һыуынып бөттө. Сәй эсер ваҡытты беләһең, ҡайтмай көттөрәһең. Етмәһә, ни тиклем мажара ҡупты. — Хәлимә, шыбырлап булһа ла, Сәйетҡолдо орошоп алды ла тиҙ генә сығып китте.\nУның артынан Сәйетҡол да ҡуҙғалды:\n— Әйҙә, Сафа, ҡайтайыҡ, һиңә лә минең менән юлайҡан бит, — тине.\nУлар сығып киттеләр.\nҠотлояр менән Әхмәҙи, яйлап ҡына тәмәкеләрен һурып, бер аҙ өндәшмәй ултырҙылар. Әллә ҡайҙа яҡында ғына әтәс ҡысҡырып ебәрҙе.\n— Бына һиңә кәрәк булһа, таң да ата, — тине Ҡотлояр.\n— Ә беҙҙең эш бөгөн дә бөтмәне. Етмәһә, бесәнгә төшөр ваҡыт етте. Уны тиҙерәк халыҡҡа бүлеп бирергә кәрәк ине. Тиҙерәк ошо һайлау эштәрен үткәреп алһаҡ, аҙыраҡ ҡул бушар ине әллә.\n— Ниңә аптырайһың? Бесән мәсьәләһен иртәгә буласаҡ собраниела хәл итеп алырбыҙ.\n— Юҡ, аптырауҙан түгел. Бер собраниеға бөтә мәсьәләне тейәп тултырыу менән эш сыҡмаҫ. Ярлылар комитетын һайлау үҙе байтаҡҡа һуҙылыр. Продкум эштәре тураһында Мурзин ағай үҙе доклад яһай. Һөйләүселәр ҙә күбәйә лә китә торған. Унан сабынды ла бында ултырып бүлеү менән эш бөтмәй, үҙебеҙгә сығып йөрөргә кәрәк.\n— Шул инде, Әхмәҙи, төп ике мәсьәлә. Ә яланда йөрөп сабын бүлеү эшенә ана шул беҙ һайлаған комбед ағзалары һыҙғанып тотонорҙар. Тик бына Мурзин менән Мөғәллим һуңлап тормай килеп етһәләр, бик яҡшы булыр ине.\n— Һуңламаҫтар. Мөғәллим Плаксинда ғына. Ул ундағы собраниены бөгөн үткәрешеп бөтһә, таң менән бында буласаҡ. Биш саҡрым ерҙә ҡунып та ятмаҫ әле. Ә Мурзиндың урынбаҫары Сәғди ҡайтҡан булһа, ул да һуңламаҫ.\nҠотлояр, урынынан тороп, бер кирелеп алды ла:\n— Ярар, Әхмәҙи, әйҙә ҡайтып, исмаһам, ҡояш сыҡҡансы бер тына йоҡлап алайыҡ, — тине.\nАуылды тулған ай яҡтыһы ҡаплаған. Уның һалҡын нурҙары тәҙрә быялаларында ялтырай. Ҡояш байышындағы ҡыҙыллыҡ һүнеп бөтмәгән, көнсығыш яғынан таң алланып ҡалҡа башлаған.\nЙәйҙең йәмле төнө, саф һауаға таралған тәмле сәскә еҫтәре тәнде иркәләй, тыныс ял итергә саҡыра.


Шәмбе лә яҙылырға була\nҺәр шәмбе Воровский урамы, 6-сы йорт адресы буйынса редакцияла иртәнге 9-ҙан төшкө 1-гә тиклем йәки Ленин урамының, 133-сө йорттағы корпунктта (“Визит” магазины) иртәнге 9-ҙан төшкө 12-гә тиклем “Көнгәк” һәм “Путь Октября” гәзиттәренә икенсе йылға яҙылырға, реклама һәм иғлан бирергә мөмкин. Рәхим итегеҙ!\nЯҙылып ҡал, ташлама менән!\n3 декабрҙән 13-нә тиклем генә “Рәсәй почтаһы” 2019 йылға матбуғатҡа яҙылыу 10 көнлөгө уҙғара. Был осорҙа күпкә арзан хаҡҡа яҙылырға мөмкин.\nДуҫтарыбыҙ тоғро ҡалыр\n15 декабргә тиклем яҙылғандар Супер призға - юғары тиҙлекле велосипедҡа - дәғүә итә ала.\nЭх, быймаһы ла, быймаһы!\n“Көнгәк” гәзитенә яҙылыусылырыбыҙға призға Быковтар етештергән күҙҙең яуын алып торған биҙәлгән быймалар әҙерләнек.\n"Көнгәк"ле лә булды, приз да отто\nРедакцияға килеп яҙылғандар араһында приз уйнатыу дауам итә.\nВелосипед кәрәкме - "Көнгәҡ"кә яҙыл\nЙөрәктән сығып йөрәккә етһен, йәғни бүләктәр һеҙгә насип булһын\nАлдырам, яратам, таратам!\nМатбуғат кампанияһы башланыу менән гәзит-журналдар араһында, иң беренсе үҙебеҙҙең районда сыҡҡан башҡорт гәзитенә яҙылам. Коллективым да гәзит-журналдарҙың әһәмиәтен яҡшы аңлай һәм “Көнгәк”кә әүҙем яҙыла.\n"Көнгәҡ"те алдырығыҙ, уҡығыҙ!\n70 йәшкә аяҡ баҫҡан Фәнил Хәлил улы хаҡлы ялда булыуына ҡарамаҫтан йортондағы бөтмәҫ-төкәнмәҫ мәшәҡәттән, эшенән тыш спорт менән дә шөғөлләнергә өлгөрә.\n100 йыллыҡҡа - 100 велосипед\n“Көнгәк”кә яҙылығыҙ ҙа, “тимер ат”лы булығыҙ!\nРәхмәт һүҙҙәрен гәзит аша\nӘсәйҙәр көнө айҡанлы яҡын кешегеҙҙе гәзит биттәрендә күрергә теләйһегеҙме йәки хистәрегеҙҙе шиғыр юлдары аша белдергегеҙ киләме?\nУлайһа, 2019 йылға яҙылыу тураһында квитанция һәм әҙер материал, фото менән “Көнгәк” гәзите редакцияһына рәхим итегеҙ!\n"Көнгәк"тән - күлдәк\nҮҙе генә яҙылып ҡалмаған, бағымсы ярҙамы ла күрһәткән әүҙем уҡыусыларыбыҙға сикһеҙ рәхмәтлебеҙ.\nАҙна призы уйнатылды\nҮткән аҙнала редакцияла “Аҙна призы” уйнатылды.\nХалыҡ ышанысы - иң ҙур таянысыбыҙ\nХаттар һәм гәзиттәр ваҡытында килә икән, был кем хеҙмәте? Әлбиттә, почта хеҙмәткәрҙәре. Тормошобоҙҙо почта хеҙмәтенән башҡа күҙ алдына килтереүе лә ауыр. Гәзит-журналдарға яҙылам тиһәң дә, ниндәйҙер түләүҙәр түләргә кәрәкһә лә, бер ыңғай әллә күпме эш башҡарырға була.\nУларҙың тырышлығы, етеҙлеге, яҡты йөҙ менән ҡаршы алыуҙары беҙҙе һәр ваҡыт ҡыуандыра.\n22 октябрҙә редакцияла “Аҙна призы” конкурсына йомғаҡ яһалды.\n"Көнгәк" - тормошобоҙ көҙгөһө\nИштуғанда йәшәгән Нурбанат Солтанғолова - “Көнгәк” гәзите сыға башлағандан алып уҡыған тоғро дуҫтарыбыҙҙың береһе.\nҺүҙ кеше күңелендә сәм, ғәм уята. Телебеҙ шул тиклем бай, мәртәбәле. Ошо байлыҡты һаҡлау, үҫеп килгән быуынға тапшырыу - изге бурысыбыҙ, тип уйлайым.\nИң күп яҙҙырған кешегә бүләккә - сәскә\n“Көнгәк” гәзите редакцияһы яҙылыусыларҙы дәртләндереү маҡсатында төрлө саралар үткәрә.\nБергә булдыҡ, бергә ҡалайыҡ\nБала сағымды иҫкә алғанда, тәү сиратта өйөм-өйөм булып ятҡан гәзит-журналдар күҙ алдына баҫа. Атай-әсәйҙең ҡыштырлатып гәзит уҡып ултырғаны, уҡығандарын беҙгә еткереүе, йә киреһенсә, беҙ уҡығанды һөйләтеүҙәре бала сағымдың яҡты хәтирәһе булып иҫтә ҡалған.\n«Көнгәк»кә яҙылыусыларға шәп бүләктәр!


Былтыр Монополияға ҡаршы федераль хеҙмәттең Башҡортостан буйынса идаралығы хеҙмәткәрҙәре тарафынан монополияға ҡаршы ҡануниәтте үтәмәү осраҡтары буйынса 200-гә яҡын эш ҡаралған\nБыл турала «Башинформ» мәғлүмәт агентлығында уҙған матбуғат конференцияһында иғлан ителде.\nСауҙа, реклама һәм башҡа өлкәләрҙе иҫәпкә алғанда уларҙың һаны - дүрт меңдән ашыу. Бигерәк тә намыҫһыҙ конкуренция, баҙарҙа өҫтөнлөк яуларға тырышыу осраҡтары күп. Илдең торлаҡ-коммуналь хужалыҡ тармағын үҙгәртеп ҡороу ҙа ҡулланыусыларҙың хоҡуҡтарына ҡағылмай ҡалмай. Бынан тыш, идаралыҡтың «Ҡыҙыу линияһы» эшләй башлағандан алып, унда аҙыҡ-түлектең ҡиммәтләнеүенә бәйле 200-гә яҡын мөрәжәғәт килгән. Ҡайһы бер осраҡтарҙа хаҡтарҙың артыуы нигеҙһеҙ булыуы асыҡланған, был йәһәттән ведомство хәлде күҙәтеүҙә тоторға тырыша.


Ҡояш системаһы/Уран — Викидәреслек\nУран тураһында факттар:\nУран ҡулсалары аҡ булып күренә, ысынында улар ҡара төҫтә.\nПланетаны тәүҙә йондоҙ тип уйлағандар. «34 Таури» тип исем биргәндәр.\nУран ҡабырғаһына ятып әйләнгән берҙән бер планета.\n1 Урандың ҙурлығы\n2 Урындың өҫлөгөндә нимә бар?\n3 Уран тирәләй ҡулсалар\n4 Урандың юлдаштары\n4.6 Башҡа юлдаштары\n5 Уранда көн оҙонлоғо\n6 Уранда йыл оҙонлоғо\n7 Уран нимәнән эшләнгән?\n8 Уранда гравитация көсө ниндәй?\n9 Исемен ҡайҙан алғандар?\nУран һәм Ерҙең ҙурлығын сағыштырыу\nУрандың диаметры 51 118 километр, йәғни Ерҙән дүрт тапҡыр киңерәк. Ҡояш системаһында ҙурлығы буйынса өсөнсө, ауырлығы буйынса дүртенсе планета.\nУрындың өҫлөгөндә нимә бар?[үҙгәртергә]\nУранда «атмосфераға» батмай ғына баҫып торорлоҡ өҫлөк юҡ. Тығыҙ атмосфера аҫтында ҡаты таштар һәм боҙ булыуы мөмктн тип фаразлана.\nУран тирәләй ҡулсалар[үҙгәртергә]\nУрандың 11 ҡулсаһы бар. Улар ҡара төҫтә, шуға ла күреүе ауыр. Ҡулсалар 1977 йылда осраҡлы рәүештә асыла. Ғалимдар Уран эргәһендәге йондоҙҙо өйрәнә. Йондоҙ Уранға яҡынлашҡас юғалып ала, һәм Уранды үткәс юғалып ала. Ошонан сығып, ғалимдар Урандың ҡулсалары бар тип һығымта яһай.\nУрандың ҡулсалары һәм юлдаштары\nУрандың 27 билдәле юлдашы бар. Был Ҡояш системаһында юлдаштар һаны буйынса өсөнсө планета. Юлдаштарҙың исеме: Миранда, Ариэль, Умбриэль, Титания һәм Оберон. \nМиранда Уранға иң яҡын урынлашҡан һәм иң бәләкәй юлдашы. Башлыса таш һәм боҙҙан тора. Миранда өҫлөгөндә ҡаялар, упғындар, уйһыулыҡтар бар. Исеме Шекспирҙың «Дауыл» пьессаһындағы персонаж хөрмәтенә бирелгә.\nАриэль таш һәм боҙҙан тора. Ариэль өҫлөгөндө уйһыулыҡтар күп, әммә кратерҙар күп түгел. Исеме Александр Поупа поэмаһындағы персонаж хөрмәтенә бирелгән. Шекспирҙың "Дауыл"ында ла Ариэль бар.\nУмбриэль Урандың таш һәм боҙҙан торған юлдашы. Урандың эре юлдаштары араһында иң ҡараңғыһы. Исеме Александр Поупа поэмаһындағы персонаж хөрмәтенә бирелгән.\nТитания Урандың иң ҙур юлдашы. Боҙ һәм таштарҙан тора. Өҫлөгөндә ҡаялар менән ҡапланған. Исеме Шекспирҙың «Йәй уртаһындағы төш» пьессаһындағы король короле хөрмәтенә бирелгән. Titania is the largest moon of Uranus. It is mostly ice and rock. The surface is covered with canyons. It was named after the Queen of the Fairies in A Midsummer’s Night Dream, a play by Shakespeare.\nОберон Урандың тышҡы юлдаштарының береһе. Титания кеүек уҡ таштарҙан тора. Өҫләгәнде кратерҙар күп. Ҡайһы берҙәренең төбө ҡара, ситтәре аҡ. Исеме Шекспирҙың «Йәй уртаһындағы төш» әҫәрендәге феялар короле хөрмәтенә бирелгән.\nМирада орбитаһы эсендә ваҡ ҡына 13 юлдаш булыуы билдәле. Оберон орбитаһынан ситтәрәк тағы ла 9 юлдашы булыуы билдәле.\nУранда көн оҙонлоғо[үҙгәртергә]\nУранда көн оҙонлоғо Ерҙәге 17.24 сәғәткә тиң. Урандың әйләнеү күсәре ауыш ята. Ҡояш системаһы тарихындағы шартлау һөҙөмтәһелер.\nУранда йыл оҙонлоғо[үҙгәртергә]\nУранда йыл оҙонлоғо 30.708 Уран тәүлеге, йәки Ерҙәге 84 әылға тиң.\nУран нимәнән эшләнгән?[үҙгәртергә]\nЮпитер менән Сатурндан айырмалы булараҡ, Уран ҡаты таштарҙан һәм боҙҙан тора тип иҫәпләнә. Уран атмосфераһында 83 % водород, 15 % гелий һәм 2 % метан бар. Бик аҙ миҡдарҙа һыу парҙары, аммиак һәм башҡа газдар бар. Урандағы метан болоттары Ҡояш нурҙарының ҡыҙыл төҫөн йота, зәңгәр төҫтө кире сағылдыра, шуға күрә Уранда күк йөҙө зәңгәр булып күренә.\nУранда гравитация көсө ниндәй?[үҙгәртергә]\nУранда тартыу кәсә Ерҙәгенең 89 % тәшкил итә.\nИсемен ҡайҙан алғандар?[үҙгәртергә]\nИсемен Грек мифологияһындағы күк аллаһы Уран хөрмәтенә биргәндәр. Уран Грек мифологияһында тәүге юғары аллаларҙың береһе. Урандың ире, Гери иремле улы һәм Ер-әсәһе булған. \nКиләһе тема: Нептун\n↑ Gierasch, Peter J., and Philip D. Nicholson. «Uranus.» World Book Online Reference Center. 2004. World Book, Inc. http://www.worldbookonline.com/wb/Article?id=ar577720; http://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Ҡояш_системаһы/Уран&oldid=24245»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 07:43 3 ғинуар 2022 үҙгәртелгән.


Өфө ихаталарын ремонтлауға 300 миллион һумдан ашыу аҡса бүленде // Иҡтисад | новости башинформ.рф\nӨфө ихаталарын ремонтлауға 300 миллион һумдан ашыу аҡса бүленде\n15:16, 8 августа 2012 Иҡтисад\nБыйыл Өфө ихаталарын ремонтлауға 300 миллион һумдан ашыу аҡса бүленде. Республика бюджеты иҫәбенә яҡынса 170 ихата ремонтланасаҡ. Был хаҡта бөгөн «Ижтимағи электрон гәзит» сайтында үткән онлайн-конференцияла Өфө ҡала Советы рәйесе Евгений Семивеличенко һөйләне.\n— Аҡса бүленде, әммә ҡайһы бер процедуралар оҙаҡҡа һуҙылды, — тип билдәләне Евгений Семивеличенко. — Әлбиттә, төҙөкләндереү эштәре миҙгел башланғас башҡарылырға тейеш. 150 ихата буйынса бындай эштәр августа башланды.\nҠала Советы рәйесе шулай уҡ былтыр 700-гә яҡын ихата ремонтланыуы хаҡында әйтте. Бындай эш артабан да дауам ителәсәк.\nКүп фатирлы йорттарға килгәндә, биш йыл эсендә, Евгений Семивеличенко һүҙҙәренсә, барлыҡ йорттар ҙа ремонтланып бөтөргә тейеш. Баш ҡала булараҡ, Өфөнөң йөҙө һәр яҡлап та күркәм булырға тейеш.\nОнлайн-конференцияла «Ижтимағи электрон гәзит» уҡыусылары шулай уҡ ҡала территорияларын сүп-сарҙан таҙартыу, автомобилдәр өсөн парковка урындарын булдырыу мәсьәләләрен ҡуҙғатты.\n— Тимер гараждар ҡала өсөн ҡулай түгел, — тип үҙ фекерен әйтте Евгений Семивеличенко. – Заманса парковкалар кәрәк. Яңы йорттар төҙөгәндә был мәсьәләне күҙ уңында тотоү зарур.\nТеги: онлайн-конференциялар,ижтимағи электрон гәзит,төҙөкләндереү


Һуңғы йылдарҙа республикабыҙ райондарында һәм ауылдарында ойошҡан ағинәйҙәр хәрәкәтенең әһәмиәтен, милләт яҙмышындағы мөһимлеген танымау мөмкин түгел. Миһырбанлы, һиҙгер, зиһенле, аңлы, зыялы ҡатын-ҡыҙҙарҙың ауылдарыбыҙға, көнитмешебеҙгә, рухиәтебеҙгә янаған заман һынауҙарына ҡаршы ҡалҡан булып баҫыуы дәүерҙең бер шаңдауын хәтерләтә хатта. Хәйер, халҡыбыҙҙа был хәрәкәт яңылыҡ та түгел инде. Ағинәйлек, аҡһаҡаллыҡ йәшәү рәүеше булып тора беҙҙең башҡорт йәмғиәтендә. Бөтөн донъя башҡорттары ҡоролтайы Башҡарма комитеты ҡарамағындағы "Ағинәй" йәмәғәт ойошмаһы, ауыл-ҡалаларыбыҙҙағы битараф булмаған зыялы ҡатын-ҡыҙҙарҙы бер ҡорға берләштереп, уларҙың эшенә бер рәсми төҫ кенә бирҙе. Йөрәгендә ағинәйлек ҡомары йөрөткәндәр бөгөн Баймаҡ, Әбйәлил, Учалы, Хәйбулла, Йылайыр, Белорет, Ейәнсура, Күгәрсен, Федоровка, Стәрлебаш, Ғафури, Архангел, Ауырғазы, Әлшәй, Дәүләкән, Миәкә, Бишбүләк, Асҡын, Бүздәк, Ҡыйғы, Иглин, Борай, Салауат, Дүртөйлө, Мәләүез, Ишембай, Стәрлетамаҡ райондарында, Сибай, Күмертау, Өфө ҡалаларында дәррәү эшләп килә. Байрам менән байрам, сара менән сара арауығында ғына осрашмай был гүзәл заттар, ә ағинәйлек бурысын атҡарыуҙы көндәлек эш, йәшәү рәүеше итеп ҡабул иткән улар. Шуға ла уларҙың һәр эшен, һәр үткәргән сараһын матбуғат биттәрендә яҡтыртып бөтөп тә булмай. Ә шулай ҙа үтә мөһимдәрен, башҡаларға өлгө, тәжрибә бирерлектәрен гәзитебеҙ биттәрендә күрһәтә бармаҡсыбыҙ.\nЙолалар сыҡты сәхнәгә\nЕйәнсура районында үткәрелгән ҡор "Ағинәйҙәр һүҙе - изге доға ише" тип аталды. Йола буйынса, ҡорҙо район хакимиәте башлығы урынбаҫары Рауил Ҡунаҡбаев асып ебәрҙе. Ул ҡайһы бер мәғлүмәттәргә нигеҙләнеп, район ағинәйҙәре эшмәкәрлегенә ыңғай баһа бирҙе, уларҙың эше һөҙөмтәһе булараҡ, төбәктә ҡайһы бер кире күренештәрҙең, бигерәк тә эскелек менән мауығыусыларҙың кәмеүе, ауылдарға йәм инеүе тураһында хәбәр итте. Ҡатын-ҡыҙҙарыбыҙҙың энтузиазмына ғына нигеҙләнеп башланған был хәрәкәттең әһәмиәте етәкселәр тарафынан шулай хуплана, билдәләнә икән, тимәк, юҡҡа тырышмай ағинәйҙәр, тигән һығымта яһалды ошонда.\nАртабан милли йолалар сыҡты сәхнәгә. Ағинәйҙәрҙең бер маҡсаты ла ошо бит: йолаларыбыҙҙы иҫкә төшөрөп, йәш быуынға тапшырыу. Ейәнсура районы Ағинәйҙәр ҡоро етәксеһе Нурия Ҡунысбаева үҙе алып барҙы сараның был өлөшөн, ағинәйҙәр башҡарған эштәрҙе барланы, уларға баһа бирҙе, күңелдәрен үҫтерҙе. Уның матур телмәренән һуң сағыу милли кейемдәге ағинәйҙәр сиратлап сәхнәгә күтәрелде. Яныбайҙар баланы имләү, өшкөрөү йолаһын ана нисек йәнле итеп сәхнәләштерҙе! Аҡҡондоҙҙарҙың ҡорама байрамы ваҡытында "Бирнәне алтыла әҙерләһәң - арта, етелә әҙерләһәң - етмәй" тигән һүҙҙәрендә ни тиклем тәрән мәғәнә ятыуына иғтибар ителде. Үргендәр, муйнаҡтар йырлы, шиғырлы сығышы менән арбаһа, иҫәнғолдар: "Батшаларға миһырбанлыҡ, ил-йортҡа именлек бирсе, Аллаһы Тәғәлә", - тип, бала тыуған ваҡытта әйтелә торған йолаларға мөрәжәғәт итте. Ә килендәргә ниндәй матур теләктәр әйтте улар! Ҡыуаныстан күҙгә йәштәр эркелә: "Килен, алғы итәгеңде - бала, артҡы итәгеңде мал баҫһын!" Йөрәккә үткәреп теләк әйтә белеү ҙә - милләтебеҙ йолаларынаң бер күрке.\nБикбауҙар ыуыҙ ҡоймағынан ауыҙ иттерһә, сәғиттәр килендән һыу юлы башлатты. Фәүзәнә ағинәйҙең йыры халыҡсан моңдоң бер аҫыл өлгөһө булараҡ хәтерҙә ҡалды. Тормош бер ҡасан да еңел-елпе булмаған, әммә үҙенең эс бошоуын да, һыҙланыуҙарын да йыр менән йырып сыҡҡан башҡорт ҡатыны. Иҙәштәр мах бирмәй йәшәргә саҡырһа, Әбүләис ағинәйҙәре, яҡташтары Мәрйәм апай Бураҡаеваның фекерҙәренә таянып, "Арғымаҡ"лы милләт булайыҡ, тип саҡырҙы. Ибрай ағинәйҙәренең Кесе йыл байрамы, мәҫәлән, үҙенсә бер асыш һымаҡ та булды. Баҡтиһәң, ул кәбисә йылының һуңғы шаршамбыһында үткәрелә икән.\nҮтәғол ауылы ағинәйҙәре үткәндәргә байҡау яһап, үҙҙәренә милли күлдәктәр бүләк иткән шағирә, БР Дәүләт Йыйылышы- Ҡоролтай депутаты Йомабикә Ильясоваға бағышлап таҡмаҡтар ҙа әйтте. "Ейәнсура һылыуҡайы-2015" исеменә лайыҡ булған Наҙгөл Әйүпова Альбина Шәмсетдинованың киң билдәле "Башҡорт улына" йырын башҡарып, залдағыларҙы рухландырып ебәрҙе. Шиғыр, йыр ярата шул Ейәнсура халҡы.\nБеҙҙең халыҡта бындай күркәм байрамдар ҡунаҡтарһыҙ үтмәй. Был юлы ейәнсуралар сараға күршеләрен - Күгәрсен районы ағинәйҙәре ҡоро ағзаларын саҡырғайны. Уларҙың етәксеһе Әминә Әҙелғужина сәхнәгә күтәрелеп, үҙҙәренең эш тәжрибәһе менән уртаҡлашты. Әйткәндәй, ағинәйҙәр ҡорҙарының бына шулай бер-береһенә ҡунаҡҡа йөрөшөп, теге йәки был эштәре менән таныштырыуы бик тә мөһим. Улар шулай үҙ эшмәкәрлектәрен киңәйтә, тәжрибәләрен байыта. Бына, мәҫәлән, Күгәрсен районы ағинәйҙәренең милли кейемдәргә ихтыяжын иҫәпкә алып, уларҙың етәксеһе Әминә Әҙелғужина шәхси ателье асып ебәргән. Ейәнсура ағинәйҙәре был мәғлүмәтте шулай уҡ ыңғай ҡабул итте: милли күлдәк тектерергә Өфөгә түгел, ә күрше районға ғына барырға була бит хәҙер...\nЕйәнсуралағы был сара залға йыйылыусыларҙы рухландырып ҡына ҡалманы, ә миллилеккә һөйөү уятты, күп йолаларҙы иҫкә төшөрҙө һәм... күптәрҙә ағинәйҙәр менән бергә иңгә-иң терәшеп эшләргә тотонорға тигән дәрт уятты. "Ҡара әле, өләсәйемдән ишеткән анау яҙҙы ҡаршылау йолаһын барып өйрәтәйем әле ағинәйҙәребеҙгә, бәлки, мине лә үҙ сафтарына алырҙар..." - тип һөйләнә-һөйләнә сығып барған апайҙың һүҙҙәре быға раҫ булды.\nЯҙылған: 11.04.16 | Ҡаралған: 844


В Уфе проводится очистка кровель от снега и наледи\nӨфөлә өй баштарын ҡарҙан һәм боҙҙан таҙарталар\nҠала халҡының именлеген тәьмин итеү маҡсатында, көн һайын торлаҡ хеҙмәттәре хеҙмәткәрҙәре тарафынан күп фатирлы торлаҡ йорттарҙың ҡыйыҡтары таҙартыла.\nҺуңғы ваҡытта республика баш ҡалаһында һауа температураһы ноль билдәһе аша – минустан плюсҡа һәм киреһенсә айырыла, был ҡар иреүгә һәм өй баштарынан боҙ төшөүгә килтерә. Ҡала халҡының именлеген тәьмин итеү маҡсатында, көн һайын торлаҡ хеҙмәттәре хеҙмәткәрҙәре тарафынан күп фатирлы торлаҡ йорттарҙың ҡыйыҡтары таҙартыла.\nБөгөнгө көндә әлеге эштәрҙә 400-гә яҡын кеше (130 бригада), 6 автовышка эшләй, шулай уҡ сәнәғәт альпинистарының бер бригадаһы йәлеп ителгән. Өфө райондарының торлаҡ хужалығы идаралығында барлығы 4 599 өй башы, шул иҫәптән һөҙәк һәм берләштерелгән – 2 854, шулай уҡ 12 500-ҙән артыҡ балкон ҡыйыҡтары бар.\nӨфө ҡалаһы торлаҡ хужалығы идараһының торлаҡ хужалығы бүлеге етәксеһе Андрей Бычков билдәләп үтеүенсә, ихаталарҙы комплекслы таҙартыуҙан тыш, торлаҡ йорттарҙың баштарын, балкон һәм подъезд ҡыйыҡтарын да ҡарҙан таҙарталар.\n- Һис шикһеҙ, ҡар яуғанда өй баштарында, шулай уҡ балкон ҡыйыҡтарында боҙ барлыҡҡа килә. Халыҡтың травматизмына юл ҡуймаҫ өсөн уларҙы беҙ даими таҙартып торабыҙ. Бигерәк тә үҙ белдектәре менән эшләнеп ҡуйылған балкон ҡыйыҡтары ҡурҡыныс янай, – тип хәбәр итә ул.\nБилдәләп үтәбеҙ, өй баштарын һәм ҡыйыҡтарын ҡарҙан, боҙҙан таҙартыу төрлө предприятие һәм учреждение хужалары, сауҙа объекттары хужалары айырым иғтибар бирергә тейеш. Тирә-яҡ биләмәләрен һәм ҡыйыҡтарын таҙартыу буйынса саралар күрмәгән өсөн административ яза биреү ҡаралған.\nЕпшек ҡар яуыуға һәм температураның төшөүенә бәйле рәүештә, Өфө Хакимиәте Башҡортостан баш ҡалаһы халҡын һәм ҡунаҡтарын торлаҡ йорттар һәм биналар янында үткәндә һаҡ булырға һәм иғтибарлы булырға саҡыра.


Башҡортостанда һыуыҡ һауа торошо һаҡлана // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nБашҡортостанда һыуыҡ һауа торошо һаҡлана\n12:35, 17 декабря 2012 Йәмғиәт\nБашҡортостанда һыуыҡ һауа торошо һаҡлана. Алдағы дүрт көндә һауа температураһы төндә республиканың ҡайһы бер райондарында минус 27 градусҡа тиклем түбәнәйәсәк. Көндөҙ термометр бағанаһы минус 18 градус күрһәтәсәк, тип хәбәр иттеләр Рәсәй Гидрометеорология үҙәгенән.\nАлдағы көндәрҙә яуым-төшөм көтөлмәй. Йома, 21 декабрҙән, синоптиктар һауа температураһының төндә – минус 25 градусҡа тиклем, көндөҙ минус 10 градусҡа тиклем бер аҙ күтәрелеүен күҙаллай.


Умартасылыҡ серҙәре/15-се дәрес\nҠорт саҡҡанда беренсе ярҙам[үҙгәртергә]\nПинцет менән йәки һығып, саҡҡан урынды баш бармаҡ йә иһә һуҡ бармаҡ менән һыпырып, ҡаяуҙы алып ташлайҙар (былай эшләгәндә ағыулы резервуарҙы һытырға ярамай, сөнки күп осраҡта ағыу тире аҫтына эләгә). Шешеүҙе кәметеү өсөн ағыуҙы яранан һығып сығаралар. Сағылған урынды бысраҡ ҡул менән һыпырырға ярамай, сөнки организмға инфекция индереүең мөмкин. Яраға нашатыр спирты йәки календуланың (пәйғәмбәр тырнағы) спиртлы төнәтмәһен һөртәләр. Ҡаяуҙы алғас, яраға 10 процентлы календула иретмәһе, спирт-ректификат һәм вазелиндан торған май ябалар. Сағылған урындан өҫтәрәк 30-40 минутҡа жгут быуалар һәм һыуыҡ һалалар.\nНыҡ ағыуланғанда күп итеп һыу эсерергә һәм медикаменттар (димедрол, супрастин, тавегил — шуларҙың береһен), йөрәк дарыуҙары (валокардин, кордиамин, Зеленин тамсылары) ҡабул итергә. Ауыр хәлдә тәнгә адреналин, преднизолон (60 мг, бик ауыр хәлдә — 100 мг) уколы ҡаҙарға кәрәк.\nӘгәр ҙә ҡулда дарыу булмаһа, сағылған урындың ауыртыуын кәметеү өсөн халыҡ саралары бар. Яраға бал, бәпембә, һарымһаҡ йәки һуған һуты, шыйыҡ валидол, спирт, сей картуф, яңы ғына өҙөлгән юл япрағын ябалар, аҙ ғына баллы араҡы (5 г бал һәм 5 г араҡы) эсергә мөмкин. Ныҡ ағыуланған хәлдә яфаланыусыны яҡындағы медпунктҡа йәки дауаханаға оҙаталар.\nбал ҡорто бер тапҡыр саҡҡанда 0,2 мг ағыу бүлеп сығара;\nкеше өсөн бал ҡорто ағыуының үлтерерлек дозаһы 1 кг ауырлыҡҡа 1,4 мг йәки уртаса 0,1-0,2 г ағыу тәшкил итә, ул 500—1000 ҡорт саҡҡанға тиң;\nхатта һау-сәләмәт кеше лә аллергик реакция арҡаһында бер тапҡыр ҡорт сағыуҙан үлергә мөмкин;\nсысҡандар — 2-3, себештәр — 3-5, тауыҡтар — 8-10, йорт ҡуяндары 10-20 ҡорт сағыуҙан үлә, ә аттар өсөн үлтерерлек доза — 1000-дән ашыу ҡорт сағыу;\nйылан, терпе, баҡа, ташбаҡа, селән, айыуҙар һәм башҡа ҡайһы бер хайуандар бал ҡорто ағыуына бирешмәй;\nмиллиондарса йыл элек бик күп бөжәк һәм хайуан үлеп бөткән, юҡҡа сыҡҡан. Бал ҡорттары иһә йәшәп ҡалған һәм бер нисек тә үҙгәрмәгән тиерлек. Ҡорттар үҙҙәренең сағыу һәләте булыуы арҡаһында тере ҡалған, ә ағыуҙы улар үҙ ояларын һаҡлау өсөн файҙалана;\nинә ҡорт бер ҡасан да кешене саҡмай, ләкин үҙенең тиңдәше — башҡа инә ҡорт — менән осрашҡанда, ул ярһып, үҙенең ҡаяуын эшкә ҡуша;\nәгәр ҙә умартасы ҡулдарын ентекләп мелисса үләне йәки лимон бөтнөгө япрағы менән ыуһа, ҡорт саҡмай, сөнки был үҫемлектәрҙең еҫен ҡорттар бик ныҡ ярата. Күс ябыр алдынан умартаның эсен шул үлән менән һөртөү һәйбәт ярҙам итер;\nумарталыҡтан алыҫ булмаған электр линиялары һәм юғары вольтлы сымдар бал ҡорттарының йәшәү ваҡытына, инә ҡорттарҙың һаҡланыуына һәм, ахыр сиктә, ҡорт күстәренең аҙыҡ биреүенә кире йоғонто яһай. Электр яланы тәьҫирендә ҡорттар шаҡтай асыулы булып китә.\nСығанағы — «https://ba.wikibooks.org/w/index.php?title=Умартасылыҡ_серҙәре/15-се_дәрес&oldid=16261»\nБыл бит һуңғы тапҡыр 20:55 6 сентябрь 2017 үҙгәртелгән.


Википедия:Биш таған — Башҡорт Википедияһы\nВикипедияның биш тағаны. Төп ҡағиҙәләр һәм принциптар\nВикипедия — ул энциклопедия, йәғни мәғлүмәт йыйынтығы. Бында бөтә мәғлүмәт темалар буйынса ойошторола. Был һеҙҙең шәхси фекерегеҙ өсөн урын түгел, бында ҡабул ителгән ҡағиҙәләрҙе үтәү мотлаҡ.\nВикипедияла объектив булыуығыҙ һорала. Ниндәй булһа ла айырым бер фекергә йоғонто яһарға ярамай — бөтә фекерҙәргә уртаҡ ҡарашта булырға тейешһегеҙ.\nВикипедияла урынлаштырылған бар мәғлүмәт ирекле тарала. Бында һәр кем яҙа ала. Бер кемдең дә үҙ мәҡәләләре юк. Мәҡәләләр яҙғанда авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ.\nВикипедияла үҙегеҙҙе тотоу ҡағиҙәләре бар. Башҡа ҡатнашыусыларҙы хөрмәт итегеҙ.\nОшо биш ҡағиҙәнән башҡа Википедияла ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын үҙгәртергә ҡурҡмағыҙ — бында һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.\nВикипедияла, һәр бер тел бүлеге өсөн мотлаҡ булған, төп биш ҡағиҙә бар. Башҡа ҡағиҙә-тәртиптәр Википедияла ҡатнашыусылар тарафынан ирекле рәүештә ҡабул ителгән һәм һәр бер тел бүлеге өсөн үҙенсәлекле.\nВикипедия тигән һүҙ ике һүҙҙән барлыҡҡа килгән: Вики тигән гавай һүҙе тиҙ тигәнде аңлата, ә икенсе өлөшө ул энциклопедия тигән һүҙҙең ҡыҫҡартмаһы. Был проектта мәғлүмәт энциклопедия ҡанундарына ярашлы яҙылырға тейеш. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған биш ҡағиҙәнең беренсеһе.\nТеләге булған һәр бер кеше Википедия мәғлүмәтен тулыландыра һәм камиллаштыра ала. Шулай уҡ Википедияла әлегә тиклем булмаған яңы төшөнсә буйынса мәғлүмәт өҫтәй ала. Википедия эстәлеген камиллаштырғанда, мәғлүмәткә ҡарата рыяһыҙ, объектив булыу шарт. Был шарт Википедияның бөтә тел бүлексәләре өсөн мотлаҡ булған икенсе төп ҡағиҙә.\nВикипедиялағы булған бар мәғлүмәт теләге булған һәр кеше тарафынан ирекле ҡулланыла, таратыла, камиллаштырыла. Шуға күрә Википедияла мәҡәләләрҙең айырым авторы юҡ. Мәҡәлә авторҙары булып ниндәйҙер үҙгәреш индергән һәр ҡулланыусы иҫәпләнә. Википедияла мәҡәләләр тулыландырып, камиллаштырып торғанлыҡтан, кемдеңдер авторлығында яҙылған мәғлүмәттең бермә-бер күсермәһен ҡуйырға ярамай. Әммә ул авторҙың эшенә һылтанма йәки иҫкәрмә яһап, Википедияға яңы эстәлек индерергә мөмкин. Авторлыҡ хоҡуҡтары булған әҫәрҙәр, мәҡәләләр һәм өҙөмтәләр өсөн айырым Викикитапхана һәм Викиөҙөмтә исемле проекттар бар. Мәҡәләләр яҙғанда, авторлыҡ хоҡуҡтарын боҙмағыҙ — был Википедияның төп биш ҡағиҙәнең өсөнсөһө.\nВикипедия менән тәҡдим ителгән ҡағиҙәләрҙе белмәйенсә ҡулланған кешеләр булыуы ихтимал, әммә уларҙың ҡылығы яҡшы ниәт менән эшләнгән тип уйларға кәрәк. Ниндәйҙер хата киткән булһа, йә ул хаталар ҡабатланһа, Википедия ҡағиҙәләрен белмәгән ҡулланыусыға итәғәтле генә итеп уларҙы аңлатып бирергә, өйрәтергә кәрәк. «Бер-берегеҙҙе ихтирам итегеҙ, иғтибарлы булығыҙ» тип өндәй Википедияның дүртенсе төп ҡағиҙәһе.\nҺәм һуңғы бишенсе ҡағиҙә: Тәҡдим ителгән мотлаҡ дүрт ҡағиҙәнән башҡа ҡәтғи ҡағиҙәләр юҡ. Ҡалған барлыҡ ҡағиҙәләр үҙгәртелә һәм камиллаштырыла ала. Был эштә һәр кеше үҙ тәҡдимен индереп, йәмәғәтселеккә мөрәжәғәт итһен. Яңы мәҡәләләр яҙырға, булғандарын камиллаштырырҙан тартынмағыҙ — Википедияла һәр кем тигеҙ хоҡуҡлы.\nhttps://ba.bywiki.com/w/index.php?title=Википедия:Биш_таған&oldid=628016 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 17:55 19 октябрь 2016 үҙгәртелгән.