Шукур Холмирзаев. Қумрилар (ҳикоя) | www.ziyouz.uz\nБош саҳифа Ўзбек насри онлайн антологиясиШукур Холмирзаев (1940-2005)Шукур Холмирзаев. Қумрилар (ҳикоя)\nҚамоқдан келган пайтларим эди. Ишлаб юрган мактабимга йўлатишмади. Иккинчи класс шофёрлик правам ҳам бор эди, ҳарбийда олгандим. Пўлат пучуққа учрашгандим, — гаражда диспетчер эди, — «Жўражон, беш юз сўм бермасанг, мошин ололмайсан» деди. Менда сариқ чақаям йўқ. Пучуқ кўп гапираверган эди, «Асли мени эмас, сени қамашлари керак эди» дедим. Тўғри-да, мен бир аҳмоқлик билан қўлга тушдим-тушдим. Лекин номардлик билан эмас, бировнинг ҳақига хиёнат қилиш билан эмас. Шунчаки ўғли дарсга хоҳлаган пайтида келадиган милисага қаттиқ гапирганим учун. Ўзи — участковой, ҳаммани сен-сенлар эди. Сал гапирсангиз, «Обориб тиқиб қўяман» дер эди. Мениям оғзимдан ёмон гап чиқиб кетганда: «Ўғлинг сендан ибрат олаяпти?» У-бу… Э, бу — одамнинг ёмони-ёмон бўларкан. Иккитаси бир бўлиб акт битишса, ман-ман деганингиз ҳам бас келолмас экан.\nХуллас, Термизда Олим жўрам бор экан! Шунинг олдига бордим. «Жўра, кун ўтмай қолди. Бир иш топиб бермасанг, чатоқ», дедим. Ана у — одам. Инсон. Ё менга синфдошлик қилдими, С. районида бир ошнаси бор экан. РАПО деган ташкилотнинг бошлиғи экан. Шунга қўнғироқ қилди. Уям бунинг гапини икки қилмас экан, мени чақирди. С.га бордим.\nБиласиз, у — тоғлик жой, шағал карьерлари кўп. Бирига юборар деб ўйлаган эдим, йўқ, домотдихга юборди. Районнинг одамларига мўлжаллаб қурилган экан. Тоғнинг этагида. Кўп хушҳаво жой. Директори бизни фаррош қилиб олди. Шунгаям шукр дедим. Қамоқда бунақа ишларни қилавериб ўрганиб кетган эдим… Лекин қаёкдан келганим қулоғига етган экан: «Тек юрасан, тек ишлайсан. Безорилик қилмайсан. Қилсанг — ўша куни думингни тугаман», — деди. «Хўп», — дедим. Бошқа нима дейман?\nТавба! «Бродяга» фильми туфайли… ҳинд тили факультетига кираман деб Тошкешта бориб, тарих-адабиёт факультетига кирган эдим. «Низомий»га-да! (Университетнинг шарқ тиллар факультетига ҳужжат қабул қилиш тугаган экан).\n— Э, чалакаллега! — дедим. — Бахтли экансиз… Маош қанча?\n— Билишим мумкин эди…\n— Йўғ-э, нега артист бўлар эканман. Унинг учун талант керак. Менда эса, йўқ…\nМенам шунинг учун келиб эдим, ака, — деди. Деди-да, бу ёғига гап бермади: — Сиз ўтган куни анави трамплиндан сувга ташладингиз. Калла билан. Кейин анча вақт йўқолиб кетиб, анави ердан чиқдингиз… Биз Қўйсиной билан мана бу ўрикнинг остида турган эдик. Ҳамма ҳайрон бўлди сизга. Кейин дирек-торнинг машинасини кавлаштириб, кўп тариллатдингиз. Кейин ҳе адоқларга ҳайдаб бориб келдингиз. Жуда тез ҳайдар экансиз. Ундан кейин интелегентча кийиниб, анави ерда руслар билан бемалол кулишиб…\nЭнди камтарликни қўйиб, гапнинг бўларини айтсам, бир йигитдан кам жойимиз йўқ-да! Биз ҳам уч йил бурун олий маълумотли муаллим эдик…\n— Қизиқаман, ака, — деди у. Сиз бошқача одамсиз… Бизни хонага бир кирмайсизми, қўлингиз бўшаса… Сал гурунг қилардик. Мени сиздан сўрайдиган маслаҳатим бор! — деб юзимга тикилди.\nИшни бир ёкди қилиб, ювинаётган эдим, яна пайдо бўлди. Ҳарқалай, бировнинг уйига тузукроқ бўлиб кирган маъқул. Бугунги энг муҳим ишим битган эди. Бильярдхонага кириб кийиндим. Илгари қоровулхонада ётардим. Қорёғдиевга чаққонлигам ёқиб қолганми, «Бу ер тор экан. Бильярдхонада ётиб юр», деган эди. Кўпдан бери бильярднинг столиям, кийлари ҳам дабдала бўлган, синиқ-мийриқ стол-стуллар қалашиб ётган шу хонада турардим. «Интелегенча» кийиниб чиқсам, жаноблари кутиб турибди.\nДиван олдидаги уч оёкди столчада талай қоқмевалар: чақилган ёнғоқ, бир ҳовуч туршак, бир ҳовуч қора кишмиш. Яна тўртта бодринг билан тўртта помидор — булар ўзимизнинг теплицадан чиққан.\nКреслоларга ўтирдик. Менга бир нима етишмаётгандек туюла бошлади. «Ҳа, бу ёлғиз тураркан-да…» деган мулоҳаза экан. Буни англаб… у билан келган жонон «янга» эмаслигига ишондим.\nАна шунда ёстиқ устида — каравот қошига суяб қўйилган суратни кўриб қолдим. Ўша жонон эди. Лекин пальтода. Ёқаси оппоқ — сувсар тери бўлса керак. Бошида денг оққина жун рўмол. Рўмол билан кулча юзини шундай ўраб олганки, тушмагурнинг юзи шу рўмол ичидан ноз билан чиқиб, гўё «Ёмон қарасанг, яшириниб оламан» дегандай. Каравот қошига суяниб худди биз томонга қараб турибди.\n— Ҳа, йўқ. Э, шундай… — деди-да, бирдан бошини эгиб, хам бўлиб олди.\nТушундим: дарди бор, севги дарди… Табиб — табиб эмас, бошидан ўтказган — табиб, дейдилар. Биз Ҳам энди бу дарднинг табиби бўлиб кўрганмиз-да. Ҳа, мактабдалик чоғлардаёқ ошиқи беқарор бўлиб, бир гўзалнинг исмини қорларга ёзиб юрганмиз. Унинг кўзига ташланай деб, қор кураб турган курагимизни отиб юбориб, томлардан сакраганмиз. Аксига олиб, қўрқиб кетиб, қарғаб берганлар.\nҚизлар масаласига келсак, кейинчалик уларга сал тепадан қарайдиган бўлган эдим. Бу — хато, албатта. Лекин нима қилай? Бирига пойи-патак бўлиб нима топдим? Ўзи, сирасини айтсам, қиз халқи, хотин халқи сал мағрурроқ йигитларни маъқул кўришар экан. Пушкин ҳам айтган-ку, «Аёлдан қанча узоқлашсанг, у сенга шунча яқинлашади», деб. Албатта, гап бундаям эмас-у, феъл-да… Тағин бу томонини ҳам яширмайман. Институтдаям бир-иккитаси билан таниш-билиш бўлган эдик. Суҳбат қурган эдик. Гапнинг хулосасини айтсам, бу йўрикда қамоқ менга хийла таълим берган эди. Дийдам қотиб кетдими, нима бало, озодликка чиққанимда, кўплар, хотин-қизларам кўзимга қилча кўринмасди. Лекин яна такрорлайман: буям — хато… Чунки сал вақт ўтмай, ҳаммасидан ўзим паст ва нодон эканимга иқрор бўлганман.\n— Шу, мен, мен шу кишини… яхши кўраман, — деб суратга қаради-да, бип-бинойи йигит йиғлаб юборди. Ҳа, йиғлаб, бошини эгиб қолди. Худди онасидан ноҳақ калтак егандай елкалари силкиниб-силкиниб кетади.\n— Э, йўқ-йўқ-э, — деб тўлғанди у. — Ҳеч бўлмайди… — У кўзёшлари орасидан менга бокди. — Шуни деб келдим… Имтиҳонни олдим-у, бу ёққа жўнадим… Кетаётганини эшитиб эдим…\n— Ҳа-да! Унга ҳамроҳ бўлдим-да. Бир укаси бизда ўқир эди. Домкультурага бориб ўтираман энди, деб қолди. Нимага десам, бу киши — Қўйсиной бу ёққа дам олгани чиқаётган эканлар. Ўзлари… маданият уйининг директори-да.\n— Ҳа, шу ерданмиз. Қўшни мактабда ўқиганлар. Тошкентгаям бирга борган эдик… Ман Ҳиндистонга кетишим керак эди… Шу кишини деб қолдим. Ҳеч бўлмади…\n— У киши… — Эшвой тек қолди. Бирпас қўллари қовуштирилган ҳайкалга ўхшаб турди-да, бикинида яна ҳалиги санчиқ тургандай қаттиқ қимирлади.\n— Э, гапирингда-е, — дедим.\n— Бўшсиз дейди! — Юзимга тик қаради. — Тушундингизми? Бу дегани… йигит эмассиз дегани.., деб тушуниш ҳам мумкин. — У лабларини қатгиқ қимтиб олди. Юзи яна титраб кетди. — Нима қилай? Шундай тарбия топган бўлсам… Бировга қўл кўтармаганман. Қайтамга ҳамма вақт елкамни қисиб юрганман…\n— Ҳа-а, —дедим мен масаланинг мағзига етгандай. — Ундай бўлса, ўйлаб кўриш керак экан. — Лекин нимани ўйлашни билмасдим. — Кўзингизни артинг, дўстим. Э, эркак киши… — Ўзим ҳам хўрсиниб юбордим. — Кишининг бошига мундан катта савдоларам тушиши мумкин!\n— Мен у киши учун ҳар қандай ишга… қийинчиликка тайёр эдим. Ҳозирам шундай… Бир қўпол, ғалати йигитлар бор… Қўйсиной баъзан ўшалардан ўрнак олмайсизми, деб қолади… — Унинг кўзи тағин ёшланди. — Қаранг-а!\n— Айтдим-ку, уларда… ҳалигидай йигитликми, йигитга хос фазилатларми, кўп эмиш…\nГапнинг қисқаси, мен у йигитга ёрдам беришни… қизга қандайдир таъсир этиш, бу хокисор, олийжаноб ошиқнинг фазилатлари нақадар ноёб эканини кўрсатиш, балки исботлаш, бунинг учун… бунинг учун яна бир нималар қилиш керак, деган хулосага келдим. Кўриб турибсиз, хулосам ҳали пишмаган, шунга қарамай Эшвойни эртаси тутиб, қизи билан мени таништиришини сўрамоқчи бўлдим. Лекин буям ноқулай эди: боланинг кўнглига, ким билади, қандай гаплар келади. Шунинг учун қизни бир оз вақт кузатиш ва иложи бўлса бир-икки оғиз гаплашишга қасд қилдим.\n— Ҳе, қизиқ… Бугун ҳали… денг, сизни мақтаб қолдилар, — деди энди чеҳраси ғалати бир тарзда очилиб. У бу ишдан хурсандми, ғашми — билиб бўлмас эди. Лекин қаттиқ ҳаяжонда! — Ҳа, ака, мақтаб қолдилар, — энди йиғлайман деб туриб кулган кишининг тўлғокди оҳангида давом этди: — Ўша мен сизга айтган нарсаларни айтдилар. Сувга сакраганингиз борми, анави икки пиёнистани ётқизиб қўйганингиз борми… «Сиз шундай қилоласизми? Ҳечам қилолмайсиз-да», — дейдилар. Мен ҳайронман. — У қандайдир жиддийлашди. — Ҳар кимнинг ўз вазифаси бўлади, масалан, сизнинг ҳам, тўғрими, ака? Спортчининг ҳам…\n— Балли. Раҳмат. Шундайки, мен ҳам…\n— Детдомда қилганмиз. Етимхонада… ер супурар эдик. Девор урар эдик…\nМен унга ачиниб кетдим: демак, бу йигит етим ўсган… «Нега бунга азоб беради, а, у? Бошида тожи борми! Уни деб чет элга боришдан қолипти. Энди бориб ялинсаям юборишмас… Уни… Сени деб ўқитувчилик қилиб юрипти! Фалон сўмга қаноат қилиб… Шошма, қандоқ одамсан ўзи? Болаликдан севар экан сени! Мундай йигитни… дорига топиб бўлмайди. Нимангга ишонасан? — Э, тоза қизишиб кетган эдим. Гўё у жонон билан олишардим. — Ўзингизам сал демаса, қари қиз бўлиб қопсиз, хоним! Эрта-индин бозорингиз касод бўлиб, хотин қўйган ўрта яшар кишигаям тегишга жон дейдиган бўп қоласиз… Ё шунчалик мағрурмисиз? Шошманг…»\n— Э, йўғ-э…\n— Э, тузук туринг-е! Минғирламанг… Кечирасиз, бу яхши одат эмас. Нимадан ҳайиқасиз?.. Мард бўлинг-э! Одам бир марта дунёга келади. Кўкракни кериб юрмайсизми!\n— О, о, о! — худди бир ерига қайноқ сув қуйилиб кетди-ю, мендан кўра у кўпроқ азоб чеккандек тус олди. — Менда бор… Узим… Нега шундай дейсиз? Пул…\n— Э, эртага суриб нима қиласиз? — деди у. — Шу оқшом… Мана, бирон соатдан кейин. Мен у кишини таклиф қилсам, хонамга келадилар…\n— Соат, соат…\nМен унинг нима қилишини ўзимча тасаввур этардим: шошилади, нималарнидир тушириб юборади. Анави суратни нима қилар экан? Ўша ерда тургани маъқул…. Қиз халқига таъсир этади. «Мени севар экан», дейди. «Расмимга қаноат қилиб юрган экан, бечора», — дейди.\n— Э, келинг-келинг, меҳмон ака, — деди. Сўнг шошиб, мени таништирди: — Шу ерда ишлайдилар… — Қизга тикилиб қолди-да:\n— Бемавруд кириб қолмадимми? — дедим. — Кечирасизлар… Одам зерикади. Сизлар бу ерда — энг зиёли одамлар. Бошқаларнинг кўпи — колхозформа…\nЭнди, яна бир муҳим гап: Қўйсин немис қизлари киядиган шахматнусха оқ-қора кўйлакда, калта енги қаппайиб турар…\nҚойил! Оналар бор-да, шунақасиниям туғиб қўйишади… Юзи — кулчагина, сочини елкасига тегар даражада кестирган экан, ёйиб қўйибди. Қандайдир Италия қизларига ўхшаб кетадими-е. Лекин оғзидаги олдинги учта тиши тилла экан.\nШундай дейиши билан овози анча ўктам, дадил эканини сездим. Ҳарқалай, йигитлар ҳақида, йўғ-е, «ҳақиқий йигит» ҳақида ҳалигидай дейишлари бежизга ўхшамайди.\nБу истак эса менинг ҳалиги… аёл зотига баланддан қарашдек ёмон одатимга мос тушарди.\n— Хўш, ўтирибсизларми? — дедим-да, шартта диванга чўка қолдим. Лекин қурғурнинг пружинаси ишдан чиққан экан, чинданам чўкиб кетдим. Узингиз яхши биласиз, рақибингиз баландроқ ерда ўтирган бўлса, у билан мунозара қилиш анча оғирлашади. Зеро, ўша баландлик ҳам уни кўтариб, гапларига салмоқ бағишлаб туради. Шунинг учун айрим амалдорлар атай стол бошига яланг стул қўйиб ўтиришадики, қаршисида креслоларга чўкиб ўтирганларга тепадан қарай олади. Қолаверса, қуруқ стулда ўтириш билан ўзларининг «камтар»лигини намойиш ҳам қиладилар. Ҳа-а, буям бир гап-да… — Эҳ, — деб ўрнимдан турдим. — Эшвой дўстим, айтмайсизми диваним чатоқ деб? Янгисидан келтириб қўярдик!\nҚўйсин Эшвойга таънаомуз бир қаради-ю, дарҳол кўзини олди. Чамаси, у бу ерда… менга қизиқарди.\n— Э-э, сиз, мана… — деб қандайдир сурилиб, креслосини мен томонга итарди. Кейин кўтариб қўйди. Кейин стулни олиб, таппа ўтирди-да, қатъий илтижо қилди: — Марҳамат, ака…\nБироқ, у… йўқ, ундан бу нарсаларнинг зиғирчаси сезилмасди. Ҳарқалай ҳозиргача сезилмади. Кириб келдим, ўрнидан қўзғалмади ҳисоб…\nУ ҳолда, аксинча… Эшвойга мени яна-да кўз-кўз қилиш, ўзининг «асл йигитлар»га қўядиган талабини янада намойиш этиш учун ҳам менга боягидек илиқ-иссиқ, жозибали мезбоннавозлик кўрсатиши керакмасми?\nХуллас… тағин, хуллас деяман, ана шундай қарама-қарши фикрлар калламдан кечди.\nҚўйсин айтди бу гапни. Ялт этиб қарадим. Яна… энди очиқ киноя қиларди.\n— Хўш, — дедим. — Бу, домкультурада ишлар оғирми дейман? Дам олишга чиқибсиз?\n— Тушунарли, — дедим. — Чунки домкультуралар сердаромад жой эмас. Штатингиз ҳам унчалик кўп бўлмаса керакки, битта-иккита ўлик жоннинг маошини олиш мумкин бўлса!\n— Йўқ, сиз… уборшицага ўхшамайсиз?— деди.\n— Нега ишим бўлмасин? Бундай йигитни яна қаердан топасиз? — «Бор-э!» дёб давом этдим. — Бу инсон-ку! Бунақаси топилмайди, мен сизга айтсам… Масалан, мен қўполлик қилишим мумкин. Бировга азоб беришим мумкин… Лекин бу одам мусичагаям озор етказмайди!\n— Э, йўқ, мен… Бу киши мени мақтаб юбордилар… — деди. Кейин қип-қизариб кетиб, менга қаради. — Ака, нима кераги бор шу гапларнинг? Мен… менда камчиликлар тўлиб ётипти. Уни… мана, Қўйсинойнинг ўзлариям яхши биладилар. Тўғри, у камчиликлар менга боғлиқ эмас. Лекин шундай…\n— Э, кўп мижтовланманг-э! — бу гапни айтиб юборгандан кейин сал пушаймон едим. Ахир, уни сўкиш-да бу… — Кечирасиз, — деб гапимни тузатдим. — Камтарлик ҳам эви билан, дўстим. — Кейин яна Қўйсинга мурожаат қилдим: — Хўш, хоним афанди? — Шунда унинг кўзларидан яна ўт чақнади-ю, мен шодланиб кетдим. Энди бутунасига ҳужумга ўтдим: — Мен сезиб юрибман, — дедим. — Сиз бу содда йигитни оёқ ости қиляпсиз!\n— Мен буни сездим. — Кўзимни юмиб қўполикка, балки муттаҳамликка ўтдим. — Сездим… — Яна нимадир дейишим керак. Қуриб кетгур, тилимга гап келмади.\n—Бас, бас, — деди шунда Эшвой. — Бу гапларни қўяйлик… Менда ҳиндча музика бор…\n— Эшитмайман, — дедим. — Мен — шу масаланинг тагига етишим керак. Чунки буни… бурчим деб биламан! Ҳа, Қўйсиной, бўлари гап шу!\n— Бу кишига… дейлик, сиз айтгандақа, муомаламни. Ахир, бу киши сизга айтган-ку?\n— Менимча… — дедим.\nО, назаримда зилзила бўлди. Уй силкиниб кетди. Эшвой ғалати қимирлаб, тўлғаниб, аланглаб қолди. Қўйсин… унга нима бўлди? У ҳам Эшвойга ялт этиб қаради, кейин бошини эгди, лабини қимтиди. Сўнг чуқур нафас олди.\nҚўйсин, ишонасизми, ўрнидан ярим туриб кетган эди. Нима қилишим керак? Индамай чиқиб кетсам… Йўқ, мен бунақа ҳолда ютқазган бўламан.\nҚолаверса, мен унга асл гапни… энг асосли гапни айтдим. Эшвойга қарасам, бошини эгиб қолган.\n— Ўтиринг, кўп ҳовлиқманг… Э, тўғри гапни айтсанг ҳам ёқмайсан.\nЭшвой… э, бечора! Шошиб, ҳовлиқиб қолди-ку! Яхпш кўриш ҳам бир машаққат экан-да!\n— Йўқ-йўқ, сиз ўтиринг, Қўйсиной, — деди у ва менга… менга қаради. — Ака, чиқинг…\n— Сизнинг йигитингиз бор… У-бу… Бу ҳақорат эмасми, ахир! Чиқинг, ака!\nБироқ шунда… бирдан калла ишлаб қолди-да, азизим! Ҳа, калла ишлади.\n— Э, безори экан-ку бу? Бунинг қўлидан одам ўлдиришам келади! — дедим. — Юмшоқ супурги деб юрсам…\n— Ўлдирама-ан! — Эшвой чинданам менга ташланди. Чамамда, кимлардандир, балки Қўйсиндан ҳам олиш керак бўлган аламини мендан олмоқчи… шуни олмоқда эди.\nЭртаси чошгохдарда уларни боғ адоғидаги йўлкада кўрдим. Қумрилардек бўлиб — ку-кулашиб юришарди. Шундай қизғин гурунг билан банддарки, теплицанинг биқинида турибман-у, мени кўришмади.\nОхири: «Мен нима деган эдим сенга? Орамиз очиқ бўлди, ука. Буғгалтерияга кир…» деди.\nҚолаверса, кейин… Қорёғдиевга масаланинг моҳиятини айтиб бергач, у менга ажойиб характеристика ёзиб берди.\nДарвоқе, ҳозир Қўйсиной область санъат бошқармасида ишлаяпти. Эшвой — «Афғонистон билан Алоқа қилиш Дўстлик жамияти»да. Ўша юртга бир-икки марта бориб ҳам кепти. Ҳинд тилига яқин лаҳжада гаплашадиган қабила бор экан.\nКамина яна Омон-Инсон ёрдамида эски мактабимдаман…\n← Аввалги Аввалги Шукур Холмирзаев. Омон овчининг ўлими (ҳикоя)\nКейинги → Кейинги: Шукур Холмирзаев. Битикли тош (ҳикоя)


hidoyat.uz – “Мовароуннаҳр” нашриётининг сайти - Бирлашган Араб Амирликлари\nАрабистон ярим оролининг шимоли-шарқида жойлашган бу давлат Саудия Арабистони, Қатар ва Уммон билан чегарадош. Пойтахти Абу Даби. 1971 йил 2 декабр куни мустақилликка эришган. У еттита амирликдан ташкил топган давлатдир.\nМустақиллик йилларида мамлакат иқтисодида катта бурилиш ясалди. Саҳродан иборат ўлка таниб бўлмас даражада ўзгариб, осмонўпар бинолар, йирик корхоналар ва замонавий меҳмонхоналар қад ростлади.\nМамлакат иқтисодини асосан нефт ва газ қазиб олиш ва экспорт қилиш ташкил этади. Кунига икки миллион икки юз минг баррел ишлаб чиқарилаётган қора олтин уни минтақадаги энг бой мамлакатлар сафига қўшди. Ташқи иқтисодий алоқалар ҳам яхши йўлга қўйилган бўлиб, Узоқ Шарқ ва Оврупани боғлаб турувчи халқаро иқтисодий марказга айланган. Япония, АҚШ, Россия ва Хитой каби йирик давлатлар билан савдо-сотиқ қилади.\nМаҳаллий аҳоли миллий ҳунармандчилик ва деҳқончилик билан ҳам шуғулланади. Йиллик даромад аҳоли жон бошига етмиш икки минг АҚШ долларини ташкил этади.\n2009 йили ишга тушган метрополитен йўли йигирма олти бекатга эга. Мамлакатда Абу Даби, Дубай, Шаржа, Рас Ҳайма, Фужайра ва Алайна каби олтита халқаро аэропорт бор.\nАҳоли сони тўрт миллион саккиз юз минг бўлиб, тўқсон тўққиз фоизи Ислом динига эътиқод қилади. Расмий тил араб тили. Пул бирлиги дирҳам.\nМамлакат ҳудуди саксон уч минг олти юз квадрат километрни ташкил этади. Ҳудуднинг асосий қисми саҳродан, шимоли тоғлик, шарқи эса шўр ерлардан иборат. Иқлими жуда иссиқ ва қуруқ, ёз фаслида ҳарорат эллик даражагача кўтарилади.\nБААда бир неча олий ўқув юрти, музей, илмий текшириш институтлари ва Ислом тадқиқот маркази фаолият кўрсатмоқда. Мамлакат пойтахти Абу Дабида сув устига қурилган палма шаклидаги бино, етти юлдузли меҳмонхона ва сунъий "Қиш фасли боғи" юрт фахридир.\nЎзбекистон Республикаси билан Бирлашган Араб Амирликлари ўртасида дўстона алоқалар ўрнатилган. Хусусан, савдо-иқтисодий, сармоявий, маданий-гуманитар ва бошқа соҳаларда иккитомонлама ҳамкорлик муносабатлари кенг кўламда ривожланмоқда.\n2140 марта ўқилган.


ҚАШҚАДАРЁ ВИЛОЯТИДА БОШОҚЛИ ДОН ЭКИНЛАРИДАН ЮҚОРИ ҲОСИЛ ЕТИШТИРИШ - Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги\nМуаллифлар: қишлоқ хўжалик фанлари докторлари: Б.Сулаймонов, Б.Халиков, Р.Сиддиқов, А.Аманов,И.Раҳматов, қишлоқ хўжалик фанлари номзоди З.Зиядуллаев, А.Курбанбоев, илмий ходимлар: О.Аманов, Н.Туфлиев. У.Тилавов, Ғ.Узақов, А.Абдуазимов, Ш.Исматов, Н.Ёдгоров.\nДарҳақиқат, аҳолини турмуш фаровонлигини яхшилаш дон маҳсулотларига бўлган талабни қондириш, дон маҳсулотларини экспорт қилинадиган маҳсулотлар қаторига киритиш, соҳа олимлари ва мутахассисларидан ушбу соҳани янада ривожлантириш учун жонкуярлик ва фидоийликнамуналарини кўрсатишни тақозо этади.\nМуҳтарам Президентимиз “Дунёда нон деган шундай тенгсиз ва буюк бир бойлик, улуғ ва табаррук бир неъмат борки, унинг баҳоси, қадр-қимматини ҳеч нарса билан ўлчаб, қиёслаб бўлмайди.Бундан 23 йил олдин биз\n31 миллиондан ортиқ аҳолимизни ўз донимиз, ўз беминнат нонимиз билан тўла таъминлабгина қолмасдан, балки чет элга ғалла экспорт қиладиган мамлакатга айландик.Аслида эса бундай ютуқларимиз замирида аввало деҳқон ва фермерларимиз, механизаторларимизнинг машаққатли мехнати ва фидойилиги, селекционер ва олимларимизнинг билим ва тажрибаси, барча қишлоқ хўжалиги мутахасисларининг неча йиллар давомида ягона бир мақсад йўлида қатъият ва сафарбарлик намунасини кўрсатиб қилган хизматлари, ташаббускорлик ва изланувчанлик фазилатлари мужассам бўлиб, бунинг учун уларга ҳар қанча тасаннолар айтсак арзийди”деб таъкидлаб ўтган эдилар ғаллакорларимизга йўллаган табрикларида.\nҚашқадарё вилояти худудий жойлашуви ва минтақаларига кўра ўзига хос тупроқ ва иқлим шароитига эга. Шу сабабли ҳам ғаллачилик соҳасида экилиши режалаштирилаётган кузги бошоқли дон экинларининг махаллий ва хориждан келтирилган навлар жойларда илмий-амалий тажрибаларда синовдан ўтиши керак. Шу билан бир қаторда янги истиқболли навлар учун қўлланиладиган янги агротехнологик тадбирлар мажмуи шу жойнинг табиий шароитидан келиб чиққан ҳолда ишлаб чиқилиб, ғаллакорларга тавсия этилиши керак.\nҚашқадарё вилоятининг жами фойдаланиладиган ерларининг умумий майдони 2856,8 минг гектарни, қишлоқ хўжалигига мўлжалланган ерларнинг умумий майдони 2413,5 минг гектарни, экин ерларининг жами майдони\n679,3 минг гектарни, шундан суғориладигани 422,0 минг гектарни, лалми ерлар 257,3 минг гектарни ташкил этади. Вилоятнинг асосий суғориладиган тупроқлари: турли муддатли ўзлаштирилган, суғориладиган тақирли, оч тусли бўз, типик бўз ҳамда тақирли ўтлоқи, ўтлоқи аллювиал тупроқлардир.\nВилоятда ўрта қумоқли (40,35%), енгил қумоқли (26,58%) ва оғир қумоқли (23,04%) тупроқлар кенг тарқалган бўлиб, улар жами суғориладиган майдонларнинг қарийб 90 фоизини ташкил этади. Бундай механик таркибли тупроқлар табиий унумдорлиги ҳамда бир қатор кимёвий, физик ва сув-физик хоссалари бўйича яхши агрономик хусусиятларга эга.\nДеҳқончиликда қулайлиги жиҳатидан энг яхши механик таркибга эга бўлган ўрта (60 фоиз) ва енгил қумоқли (74 фоиз) тупроқлар Ғузор, Деҳқонобод, Қарши, Косон, Миришкор, Чироқчи туманларида тарқалган. Шунингдек, оғир ва ўрта қумоқ механик таркибли тупроқлар асосий майдонларини эгаллаган Қамаши, Китоб, Шаҳрисабз туманлари тупроқлари ҳам катта табиий унумдорликга эгадир.\nҚашқадарё вилояти суғориладиган ер майдони типик бўз тупроқлар, оч тусли бўз тупроқлар, ўтлок ва бўз-ўтлоқ тупроқлар, тақир ва тақирсимон тупроқлар, чўл зонасининг ўтлоқ тупроқларини ташкил қилади. (1-жадвал).\nҚашқадарё вилояти тупроқларининг турлари\nОч тусли-қўнғир-ўтлоқ-чўл юқори тоғ\nТоғнинг ўрта қисмида жойлашган.жигар ранг Қорамтир бўз тупроқлар\nЎтлоқ ва бўз-ўтлоқтупроқлар\nЧўл зонасининг ўтлоқтупроқлари\nКулранг қўнғир тупроқлар\nҚумлар, она жинслар ва бошқалар\nВилоят суғориладиган тупроқларининг қарийб 70 фоизи турли даражада шўрланган бўлиб, шўрланганлик кучли намоён бўлган туманлар қаторига Ғузор, Қарши, Чироқчи ва ўртача кўрсаткичларга Косон, Нишон, Яккабоғ туманлари киради.\nДемак, бу туманлар тупроқларининг унумдорлигини ошириш учун шўрланишнинг олдини олишга қаратилган чора тадбирларни қўллаш муҳим аҳамиятга эга.\nВилоятнинг Нишон, Миришкор, Деҳқонобод туманларида шамол эрозиясининг хавфи катта, чунки уларнинг кўпгина майдонлари тупроқлари енгил қумоқ ва қумлоқлидир. Вилоят тупроқларининг 10 фоизи ўртача даражада, 88 фоизи кучсиз даражада суғориш эрозиясига учраган. Суғориш эрозияси Деҳқонобод, Қамаши, Муборак, Чироқчи тупроқларида кенг тарқалган бўлиб, умумий майдонининг 20-40 фоизини ташкил этади.\nҚашқадарё вилояти Республикамизнинг жанубий ғарб томонида жойлашган бўлиб, унинг шимолий ва ғарб томони тоғ билан тўсилган. Шу сабабли вилоят худудида жойлашган Қарши дашти (Муборак, Миришкор, Касби, Косон, Қарши ва Нишон туманлари) зонасига шимолдан совуқ ҳаво, ғарб томондан Қорақумдан кучли қизиган ҳаво массаси келади. Ушбу ҳолатўз навбатидакескинконтинентал об-ҳавониюзагакелтиради. Ёзииссиқ, узоқвақуруқ, қишиқисқа, совуқ, баҳори нисбатаннамли. Об-ҳаводаштдантоғтомонга йўналаётганшамолбиланўзгарибтуради. Ижобийҳарорат +4900-5000 градусни, самаралиҳарорат +2519-2980 градусни, совуқсизкунлар 213-233 кунниташкилқилади.Биринчи кузги совуқ 14 октябрдан 2 ноябргача, охирги баҳорги совуқ\n16-25 мартда содир бўлади. +10 градусдан юқори ўзгармас доимий ҳарорат типик бўз тупроқлар зонасида 14-19 мартда содир бўлади.\nТипик ва оч тусли бўз тупроқлар зонасида ўсув даврининг ўртача суткалик ҳарорати +22,9-24,5 градус, саҳро зонасида +25,3 градусни ташкил этади. Июл ойининг ўртача суткалик ҳарорати Қашқадарёнинг ўрта оқими зонасида\n+28 градус ва чул зонасида +31,6 градусни ташкил этади. Ана шу зонада ҳароратнинг максимал миқдори 47-50 градусга етади. Ушбу даврда ҳавонинг нисбий намлиги 22% гача пасаяди, кундуз кунлари эса 15% гача камаяди, ҳавода намликнинг камайиши натижасида кучли қурғоқчилик содир бўлиши оқибатида гармсел шамол туради.\nШамолнинг тезлиги 2-4 м/с бўлиб, ёзда шимолдан, қишда шарқдан эсади. Энг кучли шамоллар чўл зонасида содир бўлади. Бу ерда шамолнинг тезлиги\n15 м/с бўлиб, бир ҳафта давом этади. Бироқ, ғарб ва жанубда шамол 10-12 кун давом этади.Ёғингарчилик эса жуда кам бўлиб ўсув даврида 40-140 мм, куз, қиш ва баҳор кезлари 104-394 мм бўлади. Намликнинг буғланиши ўсув даврида\n1110-1580 мм, ўсув давридан ташқари даврларида 394-402 мм ташкил этади. Натижада намликни етишмовчилиги содир бўлади.\nВилоятнинг деҳқончилик қилинаётган майдонларини тупроқ тури ва таркиби (типик бўз, оч тусли бўз, тақир ва тақирсимон тупроқлар), иқлим шароити ҳамда йил давомида атмосферадан тушадиган ёғин миқдорига қараб учта деҳқончлик ҳудудига бўлинади.\nБиринчи ҳудудга Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ туманлари ҳамда Чироқчи ва Қамаши туманларининг юқори қисмлари киради. Бу ҳудудда ҳавонинг нисбий намлиги 18 фоизгача, юқори суткалик ҳарорат эса бошқа ҳудудларга нисбатан\n3-4 даражага, фойдали ҳарорат йиғиндиси 285-461 даражага паст бўлади. Йиллик ёғин миқдори ўртача 400 мм ва ундан юқори.\nИккинчи ҳудудга Ғузор, Қамаши, Қарши, Косон ва Касби, Нишон туманларининг оч тусли бўз тупроқлари майдонлари киради. Бу ҳудудда ҳаво ҳарорати биринчи ҳудудга нисбатан 2-3 даражага юқори, нисбий намлик бироз паст бўлиб, ердан буғланиш 190 мм га юқори, намлик етишмовчилиги 270 мм ни ташкил этади. Йиллик ёғин миқдори 200-300 мм дан ошмайди. Ҳаводаги нисбий намлик кескин камайган пайтларда кучли гармсел шамоллари эсиб туради.\nУчинчи ҳудудга Миришкор, Муборак туманлари ва Касби, Нишон, Косон туманларининг тақир ва тақирсимон тупроқли ерлари киради. Бу ерлар юқорида қайд этилган икки ҳудудга нисбатан об-ҳаво шароитларининг ноқулайлиги билан ажралиб туради. Бу ҳудудда йиллик ёғин миқдори 150-250 мм гачани ташкил этади холос. Шу боисдан ҳам бу ҳудудда экинларни бир марталик суғориш меъёрларини биринчи ҳудуддагига нисбатан 200-250 м3 га ошириш керак.\nЭкинларнинг ўсиш ва ривожланиш даврида суғоришга бўлган талабнинг юқорилиги метеостанцияларнинг маълумотларини таҳлилидан кўриниб турибди, бу даврларда сувга бўлган талаб жуда ҳам ошиб кетади. Бу даврда экинларнинг сувга бўлган талаби фақат сунъий суғориш орқали қондирилади. Қашқадарё дарёсининг сув ҳажми паст бўлганлиги сабабли куз, қиш ва баҳор кезларидаги сувни тўплаш мақсадида Чимқўрғон, Пачкамар, Хисорак ва бошқа сув омборларида тўпланади. Ҳосил бўлган захира сув такрорий экинларнинг ўсиши ва ривожланиши даврида ишлатилади. Бироқ тўпланган сув захиралари вилоятнинг типик бўз тупроқлари зонасини зўрға таъминлайди. Шу сабабли Амударё сувидан Қаршимагистрал канали орқали Талимаржон сув омбори тўлғазилиб, ёзда экинлар суғорилади. Вилоятнинг очтусли бўз тупроқлар зонасидаги экинлар асосан Қарши магистрал канали ва Талимаржон сув омбори сувлари воситасида суғорилади.\nТалимаржон сув омборининг сув сиғими 1,5 млрд.м3 бўлиб, тежаб-тергаса мавжуд ерларни суғоришга етади. Cуғориш учун тажриба хўжалигига Амударёдан каскад насос станциялар орқали сув билан таъминловчи Қарши магистрал канали орқали сув етказиб берилади.\nҚашқадарё вилояти суғориладиган ер майдонларида кузги бошоқли дон экинларининг асосан Яксарт, Таня, Ғозғон, Туркистон, Бобур, Андижон-2, Краснодарская-99, Ҳазрати Башир, Эломон, Ҳисорак навлари етиштирилади.\nМаҳаллий нав. Эритроспермум турига мансуб.Мазкур нав интенсив технологияда етиштириш учун мос. Ўсув даври 205-210 кун. Тупланиш коэффициенти жуда юқори. Донининг сифат кўрсаткичлари бўйича кучли буғдойлар туркумига мансуб. Ҳосилдорлиги 85-90 ц/га, минг дона донининг вазни 40-42 г. Донининг таркибида оқсил миқдори 14,5 %, клейковина миқдори 31,7 %, дон ялтироқлиги 86%. Ун шудринг, сариқ, қўнғир ва поя занг ҳамда фузариоз касалликларига,совуққа, иссиққа ҳамда қурғоқчиликка бардошлилиги юқори.\nКузги юмшоқ буғдойнинг Ғозғон нави.\nМаҳаллий нав. Эритроспермум турига мансуб.Мазкур нав интенсив технологияда етиштириш учун мос. Ўсув даври 205-210 кун. Тупланиш коэффициенти жуда юқори. Донининг сифат кўрсаткичлари бўйича кучли буғдойлар туркумига мансуб. Ҳосилдорлиги 95-100 ц/га, минг дона донининг вазни 40,3 г. Донининг таркибида оқсил миқдори -15,2 %, клейковина миқдори – 29,1 %, дон ялтироқлиги - 79%. Ун шудринг, сариқ, қўнғир ва поя занг ҳамда фузариоз касалликларига бардошли. иссиқликкаа ҳамда қурғоқчиликка бардошлилиги юқори.\nКузги юмшоқ буғдойнинг Туркистон нави.\nМаҳаллий нав. Эритроспермум турига мансуб. Нав ўрта бўйли (85-100 см) ётиб қолишга чидамли. Дони қизил ўртача йирикликда, цилиндирсимон шаклда, зичлиги ўртача, махсулдорлиги юқори. Рақобатли нав синовида\n53,6-69,8 центнердан ҳосил олинди. Навнинг потенциал имкониятигектаридан 80-90 центнер. 1000 дона дон вазни 38-42г, клейковина миқдори 29,3-31,0 фоиз, оқсилмиқдори 13,5-14,4 фоиз. Минералўғитларнисбатитўғриқўлланилагнидакучли дон шакллантиради. Дала шароитида қаттиқ, чанг қоракуя, қўнғир ва сариқ, поя занг касалликларига чидамли. Совуққа, қишга чидамлилиги ўртачадан юқори. Қурғоқчиликка, иссиққа чидамлилиги юқори.\nКузги юмшоқ буғдойнинг Андижон-2 нави.\nЎзбекистон ҳамда Россия Федерацияси олимлари билан ҳамкорликда яратилган. Лютесценс турига мансуб. Ўртапишар, ўрта бўйли, ётиб қолишига чидамли, клейковинаси 27-28%, ИДК кўрсаткичи 70-75, 1-гуруҳ, дон натураси\n26-28%, ИДК кўрсаткичи 85-90, 2-гуруҳ, дон натураси 850 г/л., 1000 дона дон вазни 40-42 г.Сариқ занг касалигига дала шароитида ўртача чидамли, совуққа, қурғоқчиликка чидамли. Ҳосилдорлиги гектаридан 75-90 центнер.\nМаҳаллий нав. Грекум турига мансуб. Мазкур нав интенсив технологияда етиштириш учун мос. Ўсув даври 190-195 кун. Тупланиш коэффициенти юқори. Донининг сифат кўрсаткичлари бўйича кучли буғдойлар туркумига мансуб. Ҳосилдорлиги 85-90 ц/га, минг дона донининг вазни 40,9 г. Донининг таркибида оқсил миқдори - 14,0 %, клейковина миқдори – 30,7 %, дон ялтироқлиги – 80,4%. Ун шудринг, сариқ, қўнғир ва поя занг ҳамда фузариоз касалликларига бардошли. иссиқликка ҳамда қурғоқчиликка бардошлилиги юқори.\nКузги юмшоқ буғдойнинг Эломон нави.\nМаҳаллий нав. Грекум турига мансуб. Мазкур нав интенсив технологияда етиштириш учун мос. Ўсув даври 205-210 кун. Тупланиш коэффициенти жуда юқори. Донининг сифат кўрсаткичлари бўйича кучли буғдойлар туркумига мансуб. Ҳосилдорлиги 95-100 ц/га, минг дона донининг вазни 41,2 г. Донининг таркибида оқсил миқдори-15,0 %, клейковина миқдори – 29,2 %, дон ялтироқлиги 81%. Ун шудринг, қўнғир ва поя занг ҳамда фузариоз касалликларига бардошли, иссиқликкаа ҳамда қурғоқчиликка бардошлилиги юқори.\nКузги юмшоқ буғдойнинг Ҳисорак нави.\nМаҳаллий нав. Эритроспермум турига мансуб.Мазкур нав интенсив технологияда етиштириш учун мос. Ўсув даври 200-210 кун. Тупланиш коэффициенти жуда юқори. Донининг сифат кўрсаткичлари бўйича кучли буғдойлар туркумига мансуб. Ҳосилдорлиги 90-95 ц/га, минг дона донининг вазни 43,3 г. Донининг таркибида оқсил миқдори -14,5 %, клейковина миқдори – 31,7 %, дон ялтироқлиги – 81,6%. Ун шудринг, сариқ, қўнғир ва поя занг ҳамда фузариоз касалликларига ўта бардошли. иссиқликкаа ҳамда қурғоқчиликка бардошлилиги юқори.\nҚашқадарё вилояти тупроқ ва иқлим шароити бўйича учта (чўл, ўрта ва тоғ олди) минтақага бўлинади.\nЧўл минтақаси (Миришкор, Муборак туманлари ва Касби, Нишон, Косон туманларининг тақир ва тақирсимон тупроқлари) учун иссиқликка ва қурғоқчиликка чидамли бўлган Яксарт, Ғозғон, Туркистон, Бобур навлари ҳамда сув билан яхши таъминланган ҳудудларда Краснодар-99, Таня навларини жойлаштириш. Шуни алоҳида таъкидлаш жоизки, сув билан қийин таъминланадиган ҳамда суғориш тармоқларидан узоқда жойлашган майдонларда эртапишар, қилтиқли маҳаллий навларни жойлаштириш мақсадга мувофиқ.\nЎрта минтақа (Ғузор, Қамаши, Қарши, Косон ва Касби, Нишон туманларининг оч тусли бўз тупроқлари) учун Яксарт, Таня, Ғозғон, Туркистон, Бобур, Андижон-2, Краснодар-99 навлари жойлаштирилади. Пачкамар, Чимқўрғон сув омборлари ҳамда Эски-Анҳор каналидан сув билан қийин таъминланадиган ҳамда суғориш тармоқларидан узоқда жойлашган майдонларда эртапишар, қилтиқли маҳаллий Яксарт, Туркистон, Ғозғон, Бобур, Эломон навларини жойлаштириш мақсадга мувофиқ.\nТоғ олди минтақаси (Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ туманлари ҳамда Чироқчи ва Қамаши туманларининг юқори қисми) учун Яксарт, Таня, Ғозғон, Туркистон, Андижон-2, Краснодар-99 навлари жойлаштирилади. Занг касалликлари кузатиладиган (Танҳоздарё, Оқдарё, Қашқадарё ва Яккабоғдарёларига яқин жойлашган) майдонларга занг касалликларига чидамли бўлган Яксарт, Ғозғон, Хисорак каби навларни жойлаштириш зарур.\nҒўза қатор орасига ғалла экишдан олдин мавжуд ғўза майдонларидаги ғўзаларнинг ҳолати ва 1-теримдан сўнг ғалла экиладиган майдонлар ҳажмидан келиб чиқиб, экиш мавсумини қисқа кунларда ва сифатли ўтказиш мақсадида экиш графиги асосида контурларни белгилаш. Белгиланган контурларда пахтани 1-3 кун муддатда териб олиб, соф ҳолда гектарига80-90 кг соф ҳолда фосфорли, 50-70 кг калийли ўғитлар бериш.Ўғитлар берилгандан сўнг ғўза қатор ораларини икки марта культивация қилиш ҳисобига мавжуд ғўза эгатларини текислаш, имкон борича ғўза қатор орасида экиш майдонини кенгайтириш ишларини ташкил этиш. Бунда ҳар бир контурдаги дала атрофлари шудгорланиб, бегона ўт илдизларидан тозалаш, техника ёрдамида дала яхлитлигини таъминлаш, ерга ер қўшишга эътибор бериш лозим. Ғўза қатор орасида ер тайёрлаш ишлари якунланганидан сўнг белгиланган меъёрда узоғи билан 2-3 кунда уруғни сифатли экиш ҳамда пахтани иккинчи теримига қадар енгил суғориш ишларини амалга ошириш. Экилган ғаллани контур бўйича 100 фоиз тўлиқ ундириб олишга ҳамда ғалла майсаларини қишловга туплаган ҳолда олиб кирилишига эришиш лозим.\nҚоракуя, занг ва бошқа касалликларга чалинмаслиги учун уруғ экишдан олдин камида 20-25 кун олдин мутахассислар иштирокида дориланган бўлиши шарт.Бошоқли дон экинлари уруғликларини экишда уларнинг сертификатланганлигига алоҳида эътибор бериш лозим.\nЎрта минтақада экиш муддати:\n20 октябрдан- 10 ноябргача\nТоғ олди минтақасида экиш муддати:\n15 октябрдан - 25октябргача\n30-40 кунга тўғри келади. Шуни ҳисобга олиб, навларнинг экиш муддатларини вилоятнинг турли деҳқончилик ҳудудларига мос равишда табақалаштириш лозим. Ўрта муддатда эса яровизация даври қисқа бўлган, эртапишар кузги буғдой навларини экиш мақсадга мувофиқ ва самарали бўлади. Кечки муддатда эса яровизация даври ўта қисқа бўлган дуварак бўлган (Жайхун, Ҳазрати Башир каби) навларни экиш мақсадга мувофиқ.\n5,0 – 5,5 млн.дона унувчан уруғ ҳисобида(ёки 200-220 кг/га)\n1000 дона дон вазнига кўра экиш меъёрини аниқлаш (4-жадвал) асосида амалга оширилади.\nСуғориш ғаллачиликда муҳим агротехник тадбирлардан бири бўлиб, кузги буғдой дон ҳосилини 50-60 % га, қурғоқчилик йиллари эса қарийб 2-3 баробар ортишини таъминлайди.Биринчи суғориш тури экишдан олдин намиқтириб суғориш бўлиб, ўсимликнинг илдизлари яхши ривожланиб, майсаларнинг ўз вақтида қийғос униб чиқишига имкон беради, ўсимликларнинг тупланишини кучайтиради.Вегетацион суғориш муддатлари тупроқ иқлим шароитларига ва йилнинг қандай келишига боғлиқ. Бунда сизот сувларининг жойлашуви, ёғин миқдори ва ўсимликнинг сувга бўлган эҳтиёжи ҳисобга олинади. Кузги буғдойнинг сувга бўлган эҳтиёжи ўсимликнинг транспирация коэффициентига кўра аниқланади. Кузги буғдойнинг транспирация коэффициенти 400-450 бирликка га тенг, яъни биологик ҳосил шаклланиши учун 400-450 бирлик сув сарфланади. Масалан, 70 центнер дон ҳосили етиштирилганда 90 центнер сомон ҳосили шаклланади, бунда жами биологик ҳосилдорлик 160 центнерга тенг. Кузги буғдой 160 центнер биологик ҳосил учун 6400-7200 м3 сув талаб этилади. Ўсимлик умумий сув сарфининг маълум қисмини ёғин сувлари ҳисобига қондиради. Ёғин миқдори 300 мм бўлганда ўсимлик жами сув сарфининг 3000 м3 ёғин суви ҳисобига, 3400-4200 м3 эса суғориш суви ҳисобига қондирилади.\nВилоятнинг чўл минтақаси (Қарши, Косон, Миришкор, Муборак, Нишон ва Касби туманларида) кузда ҳароратнинг юқори ва ёғин миқдорининг кам бўлиши сабабли уруғни ундириб олиш учун 1000-1100 м3/га сув миқдорида, ўсимликни қишга тўлиқ туплаган ҳолда киришини таъминлаш учун эса ноябр ойида 700-750 м3/га ҳисобида иккинчи марта суғорилади.\nВилоятнинг тоғ олди минтақасида (Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ туманлари ва Чироқчи ва Қамаши туманларининг тоғ олди қисмида) эса кузда (октябр-ноябр ойлари) ёғин миқдори кўп бўлганда уруғни ундириб олиш учун 900-1000 м3/га сув сарфлаб, суғориш ўтказилади.\nОрганик ўғитлар тупроқ унумдорлигини кўтариш билан бир қаторда, минерал ўғитлар самарадорлигини ҳам оширади.Мунтазам тарзда органик ўғитлардан фойдаланиш тупроқ ҳайдалма қатламини озиқа моддаларга бойитиш билан бир қаторда, унинг барча хусусиятларини яхшилайди. Озиқа балансининг камида 40 % органик ўғитлар хисобига тўғри келиши лозим.Ғаллачиликда қўлланиладиган асосий органик ўғитларга- гўнг, торф, турли компостлар ва яшил ўғитлар киради. Органик ўғитлар кўпинча асосий ўғит сифатида шудгорлаш олдидан қўлланилади. Гўнг - асосий, энг кенг тарқалган органик ўғит ҳисобланади. Унинг таркибида ўсимлик учун зарур бўлган – азот, фосфор, калий, кальций, магний, темир, бор, молибден сингари барча озиқа моддалари мавжуд. Гўнгдан оқилона фойдаланилганда тупроқнинг агрофизик, агрокимёвий, сув ва ҳаво хоссалари кескин яхшиланади, шўрланиш ва тупроқнинг кислоталик даражасининг буғдойнинг ўсиш ва ривожланишига, микроорганизмларнинг ҳаёт фаолиятига салбий таъсири камаяди.\nРеспубликамизнинг суғориладиган ерларида кузги буғдой учун органик ўғитлар, жумладан чорва ҳайвонлари гўнгининг қўллаш меъёри 15-20т/га сифатида белгиланган. Эрозияга мойил, унумдорлиги паст ерларда гўнгнинг меъёрини 25-30 т/га сифатида белгиланганда самараси юқори бўлади.\nКузги ғалла экинларида йиллик азотли ўғитлар меъёри соф холда гектарига 180-200 кг миқдорда белгиланганда, азотли ўғитларнинг 75-80 кг/га туплаш даврида, 75-80 кг/га найчалаш даврининг бошланишида, 30-40 кг/га ни бошоқлаш даврларида озиқлантириш мақсадга мувофиқ. Бунда дастлабки озиқлантириш ишларини вилоятнинг Миришкор, Муборак, Косон, Касби, Қарши туманларининг енгил қумоқ тупроқларидан, кейинги навбатда эса ўрта ва тоғ олди минтақасида бериш мақсадга мувофиқ. Бунда кузда экиш олдидан ёки экиш билан бирга берилган фосфорли ўғитлар таркибидаги азот (25 кг) миқдори ҳисобга олиниши.\nЭрта баҳорда ғалланинг туплаш фазасида биринчи навбатда униб чиқадиган эфемер бегона ўтларнинг ботаник таркибини ўрганилиб 100% кимёвий ишлов берилади. Кечроқ униб чиқадиган кўп йиллик ва бир йиллик (шўра,печак) ҳамда бошоқли ( ёввойи сули, так–так) бегона ўтларга кечроқ ишлов берилади. Бунинг учун ёввойи сули, шўра ва печакнинг сони ва ривожланишини ўрганилиб харитага туширилади. Об-ҳаво шароити ҳамда мазкур бегона ўтларни контурлар кесимида ривожланиш фазасига қараб кимёвий ишлов бериш графиги ишлаб чиқилади ва ишлов берилади.\nҒалла майдонларида бегона ўтларга қарши кураш ишларини вилоятнинг тоғ олди (Китоб, Шаҳрисабз, Яккабоғ, Чироқчи, Қамаши туманлари) минтақасида ҳамда иккинчи йил ғалла экилган майдонларда биринчи навбатда амалга ошириш тавсия этилади.\nҒалла экинлари касалликларга қарши кураш чоралари\nЗанг касалликлари кузатиладиган учоқлар ҳамда вилоятнинг тоғ олди минтақасидаги Танҳоздарё, Оқдарё, Қашқадарё ва Яккабоғдарёларига яқин жойлашган майдонларга занг касалликлари пайдо бўлишини доимий мониторинг қилиб бориш ҳамда касаллик споралари кузатилган ҳолда кимёвий ишлов бериш, касалликлар тарқалишини олдини олади.\nҒалла зараркунандалари ва уларга қарши кураш чоралари\n25–30м масофагача кириб боради. Айни шу даврда имогаларга қарши кимёвий кураш ишлари бошланади.\nҲосилни ўрим йиғимга тайёрлаш


23/04/2019\tLeave a comment 8 Views\n23/04/2019\tLeave a comment 9 Views\n21/04/2019\tLeave a comment 11 Views\nУмму Салама онамиздан ривоят қилинади : “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга эдим, бир пайт (ҳужрамизга) қўшнимизнинг қўйи кириб қолди ва сутрамиздан (яъни егуликлар сақланадиган пана жойдан) битта обинонни олиб кета бошлади. Мен дарҳол ўрнимдан туриб, унинг жағидан нонни суғуриб олдим. Шунда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «(Эй Умму Салама) уни бўйнидан бунақа сиқиб олмаслигинг керак эди, қўшнига етказиладиган ...\n16/04/2019\tLeave a comment 23 Views\nИсломнинг машҳур маъноларидан бири Муҳаммад алайҳиссаломга Аллоҳ туширган диндир. Бу ҳолатда оятнинг умумий маъноси – «Ислом динига тўлиғича киринг» бўлади. Ислом инсоннинг ҳаётини тўлиғича қамраб олган диндир. Инсоннинг онадан туғилиб, қабрга киргунгача бўлган даврдаги ҳар бир нафаси ва ҳаракатидир. Исломга тўлиғича кириш учун оралиқ даврда, яъни, ҳаёти давомида бутунлигича мусулмонча яшаш демакдир. Инсоннинг туғилишидан тортиб то озуқаланиши, тарбияланиши, вояга етиши ...\n16/04/2019\tLeave a comment 21 Views\nИлм билан Оллоҳнинг муҳаббатига эришинг\n16/04/2019\tLeave a comment 24 Views\nИлм билан Оллоҳнинг муҳаббатига эришинг “Дунёдаги барча адашишларнинг асосий сабабчиси илмсизликдир.” (Суқрот) Илм бор жойда жоҳилиятга ўрин йўқ. Жоҳил одам биринчи навбатда ўз зарарига ишлайди. Асосийси, у Аллоҳни танишдек шарафли мақомдан мосиво бўлади. Аллоҳ таоло Қуръони каримда шундай марҳамат қилади: “Албатта, бандалари ичидан Аллоҳдан фақат олимларгина қўрқарлар” (Фотир сураси 28-оят) Абу Ҳурайра розияллоҳу анҳудан ривоят қилинади: “Набий соллалоҳу алайҳи васаллам: ...\n12/04/2019\tLeave a comment 37 Views\nАллоҳ таоло инсон танасининг айрим жойларига қарашни ман этган. Бунинг фойдалари бисёр. Номаҳрамларга қарашдан кўзини тийган одамнинг қалби ҳам, танаси ҳам саломат бўлади. Қолаверса, нигоҳни номаҳрамлардан тийиш билан жуда кўп ёмонликлар олди олинади, оилалар тинч бўлади. Бунинг биз билган-билмаган ҳикматлари кўп. Аллоҳ таоло Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламга шундай деган: “(Эй Муҳаммад,) мўминларга айтинг, кўзларини (номаҳрам аёлларга тикишдан) тўссинлар, авратларини ...\n12/04/2019\tLeave a comment 31 Views\nОта-она учун фарзандининг чиройли хулқи, одоби муҳимдир. Одобли боланинг ота-онаси камбағал бўлса ҳам ҳеч айб эмас. Чунки ҳар бир нарса Яратганнинг хоҳиши ва иродасига боғлиқ. Ота-онасининг фақирлигини айб санаш, буни уларнинг ўзига айтиб, тақдирини нолиш жуда катта хатодир. Эй фарзанд, сенинг ота-онанг ҳаёт экан, соғ-саломат экан, уларнинг қадрига ет, ғанимат бил. Шуни унутмаки, ота-онанинг камбағаллиги камчилик эмас. Аслида фарзанднинг одобсизлиги ...


Виктор Алимасов. Лермонтов ҳақида мақола - Behzod Fazliddin\nМай 30, 2019 Июль 14, 2019 Sayt muallifi\t0 изоҳлар\n“Ким дунёни мендек эрта англади?!”\nРивоят қилишларича, Одам Ато билан Момо Ҳавво беҳиштдан қувилганидан буён инсон ҳудосифат бўлиш ва оламни ўзига бўйсундириш истаги билан яшайди.\nБу истакни ижодкорлар, айниқса, инсон эҳтиросларини илоҳий сифат, оламни эса ҳузурбахш макон деб билган шоирлар тўлиқроқ ифода этади. Шу боис инсонни англамоқчи бўлганимизда кўпроқ шоирларга мурожаат этамиз, уларнинг кўп-да қолипга тушавермайдиган нотинч ҳаётидан ибрат, жўшқин ёҳуд изтиробли кечинмалари маҳсули бўлмиш шеърларидан ҳикмат қидирамиз. Тўғри, ҳеч бир шоир, ҳатто Саъдий ёки Навоий, Данте ёки Шекспир ҳам оламни тугал англадим, деган эмас. Уларнинг барчаси Михаил Лермонтовдек “Камолотга етиш мен учун маҳол, / Ердаги нарсалар эмас баркамол”; “Ер нимани берган бўлса менинг қўлимга, / Мен уларнинг барчасини бердим ўлимга”, дея инсон қуввати ва ақлу идрокининг чекланганини эътироф этган. Начора, чекланган куч-қуввати ва ақл-идроки билан мўъжизавий беҳиштни излаш, бепоён оламни ўзига бўйсундиришдек саркаш истаги-ла яшаш, шу хоҳиш измида ижод қилиш, яратиш аслида инсонга берилган ягона имкондир.\nИжод, яратиш эса гоҳо аламли, ҳатто энг гўзал ва олийжаноб туйғуларни ҳам серқайғу, изтиробли қилади. Шоир хаёлга қарата бундай ёзади:\nМен яшаш истайман! Истайман ғамни,\nМуҳаббат ва бахтга аччиқма-аччиқ.\nУлар тантиқ қилди менинг ақлимни,\nМанглайимни силаб юборди ортиқ.\nИнсонни, унинг сералам, сертуйғу кечинмаларини улуғ рус шоири Лермонтовдек тасвирлаган ижодкор камдан-кам топилади. Инсон қалби ва руҳини нафис тасвирлашда унинг олдига тушадигани йўқ ҳисоби, бу борада у ҳатто “Пушкиндан ҳам ўзиб кетиши мумкин эди” (Виссарион Белинский).\nШамчироқ ёнади…Титроқ қўл билан\nЁзиб тугатардим сўнгги жумлани,\nКулфатлар ва дардлар ҳолим қилиб танг,\nКўксимни қоплади ташвиш тумани.\nБу шеър битилганида Лермонтов ҳали сабий бўлганини айтсам ишонасизми? Ажабо, 14 яшар ўспирин қалбида шунча дард, алам қайдан пайдо бўлди экан?\nУмрбод алвидо! – Аммо жонгинам,\nКелгин бир ёнимга, келгин сўнгги бор,\nЖон чиқар нафасда бироз бўл малҳам,\nКўзларимнинг ўти сўнсин беозор.\nСовуқ қўлларимни келиб тут бир зум…\nНетайки йироқсан, етмас овозим!\nАзоблар ютарман сенинг йўғингда!\nДунёдан ўтарман сенинг йўғингда!\nБалки сен, у ғамгин кўзларинг тўниб,\nОчиб мактубимни ўқиган чоқда\nТобутим устида қўшиқ куйланиб,\nТопарман маконим мангу тупроқда!..\nСаволимизга жавоб топилгандек – маҳбубани изтироб-ла соғиниш! Аммо бу соғинч ўлим ҳақидаги ўй-хаёллар билан чулғангани, уйғунлашгани боис видолашувни қайғули, муҳаббатни сералам қилади. Ҳали яшаш завқини тотмаган, севиш лаззатини туймаган ўспирин, гўдак ўз тобути устида қўшиқ куйланиши, совуқ ва зах лаҳадда мангу қолишини қаердан англади экан? Ўлим тўғрисида ўйлашга ҳали эрта эмасми? Шоир маҳбубасига бундай деб ўтинади: “Лекин сен йиғлама, биргамиз мангу. / руҳим учиб борар қўмсаб сен томон…/ Шунда бил: бу – менман, чиқиб тобутдан / Аламли висолга келибман бирпас”. Бу висол ғамгин дилни шод этмайди. Шоир тахайюлга берилади: “телба – девона руҳ” маҳбубани “хомуш ҳамда мот” алфозда кузатади. Висолдан шод-хуррам ҳолда борлиқни, бегона нигоҳ ва таъқибларни унутиб, туҳфа этилган ондан, имкондан фойдаланиб, бир-бирини қучиб, бир-бирига қовушиб, Яратганга шукрона айтиш ўрнига шоир янги-янги изтиробли ўйларга чўмади:\nАлвидо! Шуҳрат деб беҳуда чопдим.\nОташин севдим-у, аммо баҳрасиз,\nҲарёқда хиёнат ва заҳар топдим,\nВафони тополдим созимдан ёлғиз.\n14 ёшда-я?! Бу ёшда шуҳрат нелигини билиб бўладими? Оташин севгини-чи? Тўғри, ҳарёқда хиёнат борлигини кўриш, сезиш мумкиндир, лекин фақат создан, ижоддан вафо топишни-чи?! Гап шундаки, бу туйғулар, кечинмалар оний эмас, улар Лермонтовни бир онга ҳам тарк этмаган, худди “унутилмас бир соя”дек мудом кетидан эргашган, кейинчалик эса асарлари мағзига айланган, ҳатто қисматини белгилаб берган.\nЛермонтов зиддиятли туйғулар, кечинмаларга банди шоирдир. Унинг қалби бир томондан, ёниб, куйиб севишга ташна, иккинчи томондан, бу кечинмалардан вафо топмай, уларни унутгиси келади; бир томондан руҳи бўрон истайди, демон даъватларига эргашади, иккинчи томондан, ором, ёлғизлик тилайди; бир томондан, унинг ўйи, фикри Ватанини “ажиб муҳаббат” билан севиш, иккинчи томондан, “пойтахтнинг алдамчи шашти” ва “бўғиқ базмлар гашти”ни рад этиш билан банд. Ушбу зиддиятли туйғу-кечинмалар боис шоир қаҳрамонлари ҳам ихтилофларга тўла муҳитга дуч келади, гоҳо қалбида, руҳида кечаётган ҳисларни англамай, таҳлил қилмай, ўзини фожиалар гирдобига отади. Зиддиятли туйғулар бир-бирига зид муҳаббат ва ўлимдан шаклланган. Лермонтов барча асарларида эҳтиросли муҳаббат ва аламли ўлим мавзусида гап очади, муҳаббатни ўлим билан якунлаб, асарини дардчил, маҳзун, ҳатто сентиментал қилади, ўқувчида ҳамдардлик уйғотади.\nШоир илк бор 10 ёшида…муҳаббат туйғусини англаган. Замондошларининг хотирлашича, Лермонтов аслида кўримсизроқ бўлган, унинг кичик жуссаси, ҳуснбузар тошган юзи, ҳасратли нигоҳи аёлларни кўп ҳам ром этмаган. Шоир ташқи қиёфа билан ички олам бир-бирига зид келганидан ўксинган. Рад этилган илк муҳаббат шоир қалбини ларзага солган, ғамга ботирган, хатто кейинги ишқий саргузаштларида ҳам илк муҳаббат қолдирган доғ, яра панд бераверган:\nАлданган эдимми сенга, билмайман,\nЁ мени масхара қилгансан чоғи,\nАммо онт ичаман: ўзим севганман,\nҚолди менда ўша муҳаббат доғи.\nШоир кечинмаларини нафис бир тарзда “совуқ олам”га боғлайди, натижада узлуксиз ўйлар ижтимоий солмоқдор мавзуларга айланади:\nКўрмайди мутлақо бу совуқ олам\nЁш ва эркин қалбинг умидларини,\nИстакларини ҳам, ғамларини ҳам\nКўрмаганинг каби сен ҳам буларни.\n“Замонамиз қаҳрамони” романидаги Печориннинг қуйидаги иқрорини бевосита Лермонтовга таалуқли дейиш мумкин: “Тентакманми, ё ёвузманми, билмайман; аммо шунисини биламанки, мен ҳам унинг (бош қаҳрамон маҳбубаси Бэллани назарда тутаётир – В.А.) сингари ачинишга зорман, балки ундан ҳам кўпроқ зордирман; менинг руҳимни киборлар муҳити бузган, фикр-хаёлим ҳамиша нотинч, қалбим сира тўймайди; менга доим нимадир етишмайди; лаззатга, мазага қанча тез ўргансам, ғам-ҳасратга ҳам шунча тез кўникиб кетавераман”. Нотинч қалбни ҳеч нима шод қилолмайди, у барча орзуларига эришганида ҳам бундан қониқмайди, ҳаётдан қусур қидираверади. Бундай қалб азоб-уқубат ва руҳий изтироблардан юпанч, овунч топади, лекин тезда улардан ҳам безади, натижада у фожиа излаб, фожиа топиб яшашга одатланади. Бундай қалб учун жон – фожиада.\nШоир маккорлик, бевафолик, разиллик бўлмаган муҳитда туғилишни орзу қилади. Унинг қалби Одам Ато ва Момо Ҳавво бадарға этилган беҳиштга талпинади. Бу хомхаёлдир, чунки бу ҳаётда поклик, меҳр-муҳаббат, эзгулик каби фазилатлар билан ёнма-ён маккорлик, бевафолик, разиллик каби қусурлар ҳам бирга яшайди. Инсон мазкур ўзаро аксилтабиатли воқеликлар ичра яшаб, уларни ақлу идроки ва ҳаётий мақсади синтезидан ўтказиб, онгли мавжудот эканини исботлайди. Лермонтов буни эрта англаган: “Ким азобга мендек дуч қилди танин, / Ким дунёни мендек эрта англади?!/” Ҳаётдаги қусур, иллатларни барвақт англаш, шубҳасиз, руҳан ёлғизликка талпинишига олиб келади, чунки Лермонтов яшаган ижодий муҳитда ўзликни, эркни сақлаб қолиш амримаҳол эди. “Шоирнинг ўлими” шеъри ана шу ижтимоий муҳитни бешафқат фош қилади. Мазкур шеърни титроқсиз ўқиб бўлмайди:\nСиз, пасткашлик билан шуҳрат тўплаган\nШундай муҳитда шоир қалби ёлғизликни қўмсаши табиий. “Тураман қояда – денгиз бўйида, / Сиримни ҳеч кимга ишонмай бутун, / Тарк этиб дунёни ва кишиларни, / Ёп-ёлғиз, хаёлга бўлиб мен мафтун”. Айни фикр бошқа бир шеърда ҳам такрорланади:\nНетай, ёлғизликни одат қилганман,\nБиров билан асло татимас суҳбат.\nУнинг билан ўтган ҳар қанча фурсат,\nАфсус, афсус, бекор ўтди-да, дейман.\nШеър янада ҳазин мисралар билан якунланади:\nЭҳтимол, кимнидир соғиниб ва жим\nКуярман, соғиниш қалбимни ўртар.\nТақдир, узоқ чеккан азобим учун\nТинч кунлар бағишлаб мени юпатар.\nЎлим мавзусини Лермонтовдек бот-бот ёдга оладиган ижодкор кам. У бутун борлиғи билан ўлимни англашга, ундан сир, ҳикмат, хатто нажот излашга интилган. Илк шеърларидаёқ муҳаббат ва ўлим мавзусини кўтарган. 15 ёшида ёзган “Наполеон” шеъри “зах ва саёз ўра – гўр”ни эслаш билан бошланади ва “Зимистон кечага чулғанган қабр, / У ерда на иззат, на қисмат, на бахт” деган мисралар билан якунланади. “Ўлим” деб номланган шеърида эса шоир гўё ўз қисматини башорат қилади:\nУфқ ёнар ловуллаб мисоли алвон,\nДераза ёнида жим қарайман унга.\nБалки, эртами-индин совуқ ва беқон\nМурдам узра товланар ўша аланга.\nЛермонтов “бегона юртлар”да, ўзи меҳр билан жўшиб куйлаган маъшуқлик чоғи дуэлда ўлдирилган. Дуэль боиси турлича талқин қилинади. Масалан, шоир ҳаёти ва ижодининг билимдони И.Андроников, “Дуэль сиёсий қотиллик эди”, деб ёзади. Лекин журналист М.Мурзина (“АиФ” газетасининг 2011 йил 31-сонидаги мақоласида) дуэлда шоирнинг ўзини айбдор деб билади. Ҳақиқат қайси томонда эканини билиш қийин, ҳар икки талқинда ҳам давр мафкураси таъсири сезилади.\nЛермонтов зиддиятли туйғу ва кечинмаларга банди кўнглини одатий ҳаёт, босиқ муносабатлар ҳамда садоқатли ишқ талабларига бўйсундира олмаган. Қалбидаги бу пўртана уни мудом ён-атрофга, киборлар оламига қарши чиқмоққа ундаган. Шоир қалбига сирли, манфур куч – демон ҳукмрон эди, айнан иблис туйғу ва кечинмаларни кескинлаштирган. У “Мактуб” деб аталган илк шеъридаёқ қалби “телба – девона руҳ” амрида эканини айтади, ушбу фикрини кейинроқ битган “Менинг демоним” шеъри ва сўнги асари “Демон” поэмасида ривожлантиради:\nЁвузликлар – унинг стихияси;\nҚора булутларни ёриб учади,\nДаҳшатли булутлар, дубзорлар сасин,\nДарё кўпикларин севиб қучади;\nҚора туманларни ва нурсиз ойни,\nЮлдузсиз тунларни яхши кўради,\nАччиқ кулгуларга тўла чиройни,\nЁшсиз, уйғоқ кўзни севиб юради.\nБорлиғи – ёвузлик, хатти-ҳаракатлари – ваҳшат олқиши – зулумот, тилаги ёмонлик бўлган манфур кучнинг қалбига ҳукмрон эканини тан олиши одамларда шоирга нсбатан ноодатий муносабатлар ўрнатган. Наҳотки, шундай даҳо шоир қалбига манфур куч ҳукмрон бўлса? “Мағрур демон, ҳали тирик эканман / Соядек эргашиб юрар орқамдан / Мўъжизакор ўтнинг ёлқини билан, / Ақлимни ёритиб турар ҳар дамда”. Ишониш қийин – сертуйғу қалб демон истакларига мувофиқ ўртанади, севади. Шоир демон толе бағишламаслигини тан олади, бироқ ундан воз ҳам кечолмайди. Лермонтов поэзиясидаги жозиба, куч ва бетакрорлик балки ўша демон туфайлидир? Балки шунинг учун ҳам шеърини “Менинг демоним” деб атагандир?\n“Демон” поэмасини руҳий ва рефлексив изланишларнинг бетакрор маҳсули дейиш мумкин. Унда демон ҳар қандай “ишончни қилувчи барбод”, “эрлик бандага азоб ва кулфат”, “фалак ёви, табиий офат”, Тангри яратган ҳар қандай нарсага нафрат билан қаровчи куч сифатида гавдаланади. У гўзал Тамаранинг бахтига чанг солади, қаллиғини ўлдиртириб, уни ўзига имтисол этишни мўлжаллайди. Мана, унинг Тамарага илтижо-изҳори:\nТиз чўкиб турибман оёғинга боқ!\nМен сенга келтирдим қайнашларимни.\nСевгидаги сокин ибодат – зорим,\nЕрда биринчи бор чеккан азобим\nВа илк бор тўкилган кўзёшларимни.\nУ қизга эзгуликка қайтажаги, инсонлар ғам-ташвиши билан яшаяжаги, дунёга, Тангри яратган нарсаларга нафрат билан қарашдан безгани, энди илоҳий руҳ каби севиб-севилиб, яратиб шодланиб, ишончу ибодат билан ҳаёт кечиришини айтади. Демон инсонга, ундаги меҳр-муҳаббат, эзгуликка ҳавас қилади, ишончу ибодат-ла яшашидан ҳикмат топади. Унинг ёлворишларида чексиз изтироб, азобларга мубтало этилган дардчил дилнинг нидолари мужассам. Гўёки ўз ихтиёри билан эмас, балки ижтимоий муҳит ёки Тангри ҳукми билан ёвузлик, табоҳлик тимсолига айлантирилган. “Алам қилди, – дейди у Тамарага, – сендай яшаёлмаслик, / Яна ҳам даҳшатли – сенсиз яшамоқ…/ Сенсиз нима қилай абадиятни? / Чексиз, чегарасиз ҳокимиятни? / Нетай, бари сенсиз менга ҳаромдир, / Худди илоҳасиз кенг бир эҳромдир”. Қизнинг жавоби эса аниқ: “…қўй мени, эй риёкор руҳ, / Бас қил, ишонмайман душманга – сенга…” Рад этилган демон барибир ёвузлигини қилади, қаттол лабини қизнинг беғубор, жонли дудоғига босади. Демон Тамаранинг пок руҳини ўғирламоқчи бўлганида осмон элчиси – эзгулик фариштаси келиб, қиз руҳини арши аълога олиб кетади.\nПоэмада Байронга ҳам, Гётега ҳам ўхшашликлар топиш мумкин. Лермонтов француз, инглиз ва немис тилларини билган, ушбу тилларда ижод қилган шоирлар бисотидан ҳам хабардор бўлган. Европадаги эрксеварлик ғоялари унга илҳом бахш этган, аммо у қалбан ва руҳан рус шоири эди. Шунинг учун ҳам: “Йўқ, Байрон эмасман, мен бошқа одам, / Оламга аёнмас ҳали кимлигим. / Дунёда у каби қувғин бўлсам ҳам / Ва лекин рус қалби менинг юрагим”, дейди. Рус халқининг “мағрур мардона қўзғолишлари”ни, бепоён чўл ва далалар узра “тинмай кезиб юрган куз қуёшини”, “қишлоқ йўлларида кезиш”ни, “пичан босилган кулбалар”ни куйлайди. Шоирнинг эрксевар Кавказ ҳақидаги шеърлари, беназир ташбиҳ ва тасвирлари юксак бадиий дид ва маҳорат намунасидир. “Менинг Ватанга ишқим – ажиб муҳаббат”, дейди у фахр ва ғурур билан.\nЎзбек шоирлари, таржимонлари Лермонтов асарларини меҳр ва маҳорат билан ўзбек тилига ўгирган. Ғафур Ғулом, Ойбек, Мақсуд Шайхзода, Асқад Мухтор, Машраб Бобоев, Илёс Муслим, Шунқор, Эргаш каби ижодкорлар таржимада рус тилидаги нафислик, жўшқинлик ва ҳазинликни бера олган.\nБераҳм қотил отган ўқ Лермонтовни ҳалок этмаганида, у, шубҳасиз, янада гўзал ва доҳиёна асарлар битарди. Шоир атиги йигирма етти йил умр кўрди, лекин қолдирган асарлари унинг исмини абадиятга муҳрлади. Буни ҳам ўзи башорат қилган: “Мен ўларман, бироқ ўлмай қолажак отим!”\n“Тафаккур” журнали, 2014 йил 4-cон.\n← Ҳаёт – бурчдир. Гёте ҳикматлари\nУсмон Қўчқор ёди →\nМай 7, 2019 Sayt muallifi 0\nАпрель 9, 2019 Sayt muallifi 0


Сохта МИБ ходими ушланди\n01.12.2018 12:10 0 380\nШу йил 7 ноябрь куни Фарғона вилоятининг Риштон туманида яшовчи И.Э. (исмли аёл) ИИБга мурожаат қилиб, шу йил 1 ноябрь куни унинг яшаш уйида «Аброр Тошматов» исмли номаълум шахс ўзини туман МИБ ходими деб таништириб, газ ва электр таъминотидан қарздор эканлигини айтиб, алдов йўли билан ундан 330 000 сўм пул олиб, тўлов учун қалбаки маълумотнома бериб кетганлигини маълум қилган.\nЎзбекистон Республикаси ИИВ Жамоатчилик ва оммавий ахборот воситалари билан алоқалар бошқармаси хабар беришича, ҳолат юзасидан жиноят иши қўзғатилган эди. Кўрилган чоралар натижасида ушбу жиноятни Риштон туманида яшовчи, аслида «Тоза Ҳудуд» ДУК ҳайдовчиси бўлган Ш.Ж. содир этганлиги аниқланиб, ушланган. Тергов давом этмоқда.\nФарғона МИБ фирибгар\nЖамият 12/12, 18:40


Андижонда Наврўз шукуҳи - XABAR.ORG\nАндижонда “Ассалом, Наврўз – янгиланиш, меҳр-оқибат ва қадр-қиммат айёми» деб номланган байрам тадбири бўлиб ўтди.\nЭрта тонгдан янграган карнай-сурнай садолари, Деҳқон бобо, Наврўзой ва миллий либосдаги жарчилар барчани Наврўзи олам билан муборакбод этиб, байрам шодиёналарига чорлади.\nБайрам шодиёналари ўтказилган Андижон шаҳридаги Олимпия захиралари спорт коллежи ёпиқ манежининг кириш қисмида намойиш этилган ҳунармандчилик маҳсулотлари, миллий либослар, шунингдек, миллий ва баҳорий таомлар кўргазмалари юртимиздаги тўкинлик, файзу бараканинг нишонаси бўлди.\nАйниқса, Юнусали Ғозиев раҳбарлигидаги “Андижон самоси” дорбозлар жамоасининг томошалари, спортчилар, жажжи болажонларнинг кўргазмали чиқишлари барчага хуш кайфият улашди.\nВилоятнинг туман ва шаҳарлари, бошқарма, корхона ва ташкилотлари, муассаса ва маҳаллалари вакиллари, меҳнат фахрийлари иштирокидаги байрам тадбири юртимиз мадҳияси ижроси билан бошланди.\nБайрам тадбирини Андижон вилояти ҳокими Шуҳратбек Абдураҳмонов табрик сўзи билан очди. Барчани халқимизнинг қадим ва навқирон байрами – Нарўзи олам билан муборакбод этди.\n– Она Ватанни севиш ва ардоқлаш, ҳаёт гултожи бўлмиш инсонни қадрлаш, Ватанга муҳаббат ва садоқат каби эзгу ғояларни ўзида мужассам этган Наврўз халқимизнинг энг қадимий байрамидир, — деди вилоят ҳокими Ш. Абдураҳмонов. – Асрлар давомида эл-юртимизнинг олижаноб орзу-интилишларини ифода этиб келаётган Наврўз мустақиллик йилларида янгича маъно-мазмунга эга бўлиб, том маънода умумхалқ байрамига айланди. Шунинг учун ҳам ушбу қутлуғ айёмни ҳар бир хонадон, ҳар бир оила катта орзу-ниятлар билан кутиб олмоқда.\nДарҳақиқат, жорий йилда Наврўз байрамини андижонликлар ҳам ўзига хос ютуқлар билан кутиб олди. Биргина Наврўз байрами кунлари вилоят бўйича 44 та ишлаб чиқариш, савдо ва хизмат кўрсатиш объектлари фойдаланишга топширилди. Натижада кўплаб янги иш ўринлари яратилди.\nНаврўзи олам байрам тадбири барчага хуш кайфият улашди. Баҳорий таомлар, миллий ва ҳунармандчилик маҳсулотлари кўргазмалари, театр жамоалари, турли ансамбллар, дорбозлар, аскиячилар, жажжи болажонларнинг чиқишлари байрам тантаналарига ўзгача файз киритди.\n– Наврўз шодиёналарида миллий қадрият ва анъаналаримиз тараннум этилмоқда, – дейди Шаҳрихон туманидаги 53-ихтисослаштирилган умумтаълим мактаби директори, Ўзбекистон Қаҳрамони Камолиддин Ғопиров. – Халқ ўйинлари, фольклор санъатининг энг яхши намуналари, шўх қўшиқ ва лапарлар баҳорни, Наврўзни соғинган дилларга хушнудлик бахш этмоқда.\nНаврўз байрами саҳнасида намойиш этилган куй ва қўшиқлар барчага кўтаринкилик ва хуш кайфият улашди.\n– Тобора юксалиб, обод бўлиб бораётган юртимизга фақат байрамлар ярашади, – дейди меҳнат фаҳриси Манзурахон Эгамова. – Бугунги байрамда мен каби кўплаб фахрийлар иштирок этмоқда. Очиғи, байрамда қизиқчи ва санъаткорларнинг чиқишларидан мириқиб дам олдик. Тинч ва фаровон ҳаётимизга асло кўз тегмасин.\nБайрам шодиёналарида вилоятда яшаётган қирғиз, рус, корейс, уйғур ва бошқа турли миллат вакиллари ҳам ўз анъана ва урф-одатлари намойиши билан иштирок этди.\n– Узоқ йиллар маданият соҳасида ишлаб нафақага чиққанман, — дейди Андижон вилояти Уйғур маданий маркази раҳбари Адолатхон Қўлдошева. — Миллатим уйғур бўлса-да, Ўзбекистонда туғилиб ўсдим, ўзимни шу юрт фарзанди, деб биламан. Ҳеч қачон ўзимни шу юртдан айро тасаввур қила олмайман. Бугунги Наврўз байрами тантаналарида иштирок этаётганимдан беҳад мамнунман. Юртдошларимиз, айниқса, ёшларимизнинг қувончини кўриб, кўнглимиз тоғдай кўтарилди.\nЮқори кўтаринкилик билан ўтган Наврўз байрами шодиёналари андижонликлар қалбида Ватанга муҳаббат, миллий қадриятларимизга ҳурмат, ўзликни англаш, эртанги кунга ишонч туйғуларини янада мустаҳкамлади.\nНаврўз байрами шодиёналари Андижоннинг барча туман ва шаҳарларида, меҳнат жамоалари, маҳаллаларида кўтаринкилик билан давом этмоқда.


Индометацин-Биосинтез – medu.uz – Дорилар ҳақида маълумотлар ўзбек тилида\nHome Йўриқномалар Индометацин-Биосинтез\nПрепаратнинг савдо номи: Индометацин-Биосинтез\nТаъсир қилувчи модда (ХПН): индометацин\nФаол модда: индометацин – 0,025 г\nЁрдамчи моддалар: (сут қанди, картошка крахмали, микрокристаллик целлюлоза, қанд упаси, М.м.12600±2700 бўлган поливинилпирролидон, магний стеарати, ацетилфталилцеллюлоза, титан диоксиди, твин-80, жигарранг бўёвчи) – 0,125 г вазнли таблетка олиш учун етарли миқдорда сақлайди.\nТаърифи: Оч-жигарранг рангли қобиқ билан қопланган таблеткалар. Кўндаланг кесимида икки қавати кўринади.\nАТХ коди: [М01АВ01]\nИндометацин яллиғланишга қарши, анальгетик, иситма туширувчи ва антиагрегацион таъсир кўрсатади. Яллиғланиш омилларини бостиради, тромбоцитлар агрегациясини пасайтиради. 1 ва 2 циклооксигеназа ферменти фаоллигини сусайтириши оқибатида, арахидон кислотасининг метаболизмини бузади, простагландинлар (Рg) микдорини яллиғланиш ўчоғида ҳам, соғлом тўқималарда ҳам камайтиради, яллиғланишнинг экксудатив ва пролифератив фазаларини бостиради. Ревматик ва норевматик характерга эга бўлган оғриқ синдромларини камайтиради ёки бартараф қилади (шу жумладан, бўғимлардаги ҳаракат ва тинч ҳолатлардаги оғриқни, бўғимларнинг эрталабки танглигини ва шишини камайтиради, ҳаракат ҳажмини оширади; операциялар ва травмалардан кейин пайдо бўладиган яллиғланиш жараёнларида ва спонтан оғриқни ҳам, ҳаракат вақтидаги оғриқни ҳам тезда енгиллаштиради, жароҳат жойларидаги яллиғланиш шишларини камайтиради)\nСўрилиши – тез. Ичга қабул қилинганида биокиришаолишлиги – 98%. Ичга қабул қилинганида максимал концентрациясига (0,69 мкг/мл) 2 соатдан сўнг эришилади. Плазма оқсиллари билан боғланиши – 90%. Ярим чиқарилиш даври (Т1/2) – 4-9 соат. Асосан жигарда метаболизмга учрайди. Меъда-ичак йўллари орқали – 30% чиқарилади. Диализ ёрдамида чиқарилмайди. Кўкрак сутига ўтади.\nТаянч-ҳаракат аппаратининг яллиғланиш ва дегенератив касалликлари: ревматоид артрит, псориатик, сурункали ювенил артрит, анкилозловчи спондилит; юмшоқ тўқималарнинг ревматик шикастланишлари; подагрик артритлар.\nЛОР-аъзоларнинг инфекцион-яллиғланиш касалликлари, аднексит, простатит, цистит, невритларда, альгодисменореяда, бош ва тиш оғриқларида ёрдамчи восита сифатида, мажмуавий даволаш таркибида қўлланади.\nИчга овқатланиш вақтида ёки овқатдан кейин сут билан бирга буюрилади. Катталар учун бошланғич доза 25 мг дан суткада 2-3 марта. Клиник самараси етарли даражада намоён бўлмаса, дозани суткада 3 марта 50 мг гача ошириш мумкин. Максимал суткалик доза – 200 мг. Самараси эришилганида даволаш шу дозада ёки кичикрок дозада яна 4 ҳафта давом эттирилади. Узоқ муддат қўлланганида максимал суткалик доза – 75 мг ни ташкил қилади.\nОвқат ҳазм қилиш тизими томонидан: НЯҚВ – гастропатия, абдоминал оғриқлар, кўнгил айнаши, қусиш, жиғилдон қайнаши, анорексия, диарея, жигар фаолиятини бузилиши (қонда билирубинни, «жигар» трансаминазаларини ошиши). Юқори дозаларда узоқ муддатли қўлланганида – меъда-ичак йўллари шиллиқ қаватларида яралар пайдо бўлиши мумкин.\nНерв тизими томонидан: бош оғриғи, бош айланиши, уйқусизлик, қўзғалувчанлик, таъсирчанлик, чарчоқлик, уйқучанлик, депрессия, периферик нейропатия.\nСезги аъзолари томонидан: эшитишни пасайиши, қулоқни шанғиллаши, таъм сезишни бузилиши, диплопия, кўришни хиралашиши, кўз шох пардани хиралашиши, конъюнктивит.\nЮрак-томир тизими томонидан: юрак етишмовчилиги, тахиаритмия, артериал босимни ошиши.\nСийдик чиқариш тизими томонидан: буйрак фаолиятини бузилиши, протеинурия, гематурия, интерстициал нефрит, нефротик синдром, буйрак сўрғичлари некрози.\nГемостаз тизими томонидан: қон кетиши (меъда-ичак, милк, бачадон, геморроидал), тромбоцитопения.\nАллергик реакциялар: тери тошмаси, қичишиш, эшакеми, Квинке шиши, бронхоспазм, кам – Лайела синдроми, тугунсимон эритема, анафилактик шок.\nЛаборатория кўрсаткичлари: агранулоцитоз, лейкопения, гипергликемия, глюкозурия, гиперкалиемия.\nБошқалар: асептик менингит (кўпроқ аутоиммун касаллиги бўлган пациентларда), апластик анемия, аутоиммун гемолитик анемия, шиш синдроми, кўп терлаш.\nЎта юқори сезувчанлик, «аспирин» астмаси, меъда ва ўн икки бармоқ ичак яра касаллиги, ярали колит, қон кетишлар (бош мия ичида, меъда-ичакдан қон кетишлар), туғма юрак нуқсонлари (аорта коарктацияси, ўпка артериясининг артрезияси, Фалло тетрадаси), рангли кўришни бузилиши, портал гипертензияли жигар циррози, кўрув нервининг касалликлари, бронхиал астма, юрак етишмовчилиги, артериал гипертензия, гемофилия, гипокоагуляция, буйрак етишмовчилиги, сурункали буйрак етишмовчилиги, эшитишни бузилиши, вестибуляр аппаратининг патологияси, глюкозо-6-фосфатдегидрогеназа танқислиги; қон касалликлари; проктит, геморройда қўллаш мумкин эмас.\nҲомиладорлик, лактация даври, 14 ёшгача бўлган болалар.\nЭҳтиёткорлик билан – гипербилирубинемия, тромбоцитопения, тутқаноқ, паркинсонизм, депрессия, болалар ва кексаларда эҳтиёткорлик билан қўлланади.\nУрикозурик, гипотензив ва сийдик ҳайдовчи воситаларнинг (салуретикларнинг) самарасини пасайтиради; билвосита антикоагулянтлар, антиагрегантлар, фибринолитикларнинг таъсирини, минералокортикоидлар, эстрогенлар, бошқа НЯҚП нинг ножўя таъсирларини кучайтиради; сульфанилмочевина ҳосилаларининг гипогликемик самарасини кучайтиради.\nПарацетамол билан бирга қўлланиши нефротоксик самарасини ривожланиши хавфини оширади. Этанол, колхицин, глюкокортикостероидлар қон кетишлари билан кечувчи гастроинтестинал асоратлар хавфини оширади.\nАнтацидлар ва колестирамин препаратини сўрилишини сусайтиради.\nҚонда литий препаратлари, метотрексат ва дигоксиннинг концентрациясини оширади. Циклоспорин, олтин препаратлари индометациннинг нефротоксиклигини оширади. Цефамандол, цефоперазон, цефотетан, вальпроат кислотаси, пликамицин гипопротромбинемияни ривожланиш хавфини ва қон кетишлари хавфини оширади. Индометацин зидовудиннинг токсик таъсирини потенциялайди. Янги туғилган чақалоқларда аминогликозидларнинг токсик самараларини ривожланиш хавфини оширади.\nДаволаш вақтида периферик қон манзарасини ва жигар ва буйракнинг функционал ҳолатини назорат қилиш керак. 17-кетостероидларни аниқлаш зарурати бўлганида, препарат қабул қилишни текшириш ўтказишдан 48 соат олдин тўхтатиш керак. Жигар фаолиятини, периферик қоннинг хужайравий таркибини назорат қилиш керак.\nДиспептик ҳолатларнинг олдини олиш ва камайтириш учун антацид дори воситаларини қўллаш керак.\nДаволаниш даврида автотранспортни бошқариш ва диққатни юқори жамлашни ва психомотор реакцияларнинг тезлигини талаб этувчи потенциал хавф фаолият турлари билан шуғулланишдан сақланиш керак.\nСимптомлари: кўнгил айниши, қусиш, кучли бош оғриғи, бош айланиши, хотирани бузилиши, дезориентация. Оғир ҳолларда парестезиялар, қўл-оёқларни увишиши, тиришишлар кузатилади.\nДаволаш: симптоматик даволаш, гемодиализ самарасиз.\nҚобиқ билан қопланган таблеткалар, 0,025 г.\n30 таблеткадан зарғалдоқ шиша банкаларда, пластик контейнерлар ёки полимер банкаларда.\nҲар бир банка, контейнер, 2 ёки 3 контур уяли ёки уясиз ўрам қўллаш бўйича йўриқномаси билан қутига жойланган.\nҚуруқ, ёруғликдан ҳимояланган жойда.


IMEI кодини рўйхaтдaн ўткaзиш учун тўловларни бекор қилиш таклиф этилди — Sof.uz\n17.02 10:45 343 Ўзбекистон\n"Менинг фикрим" жамоавий мрожаатлар порталига "Мобиль қурилмaлaрнинг IMEI кодлaрини рўйхaтдaн ўткaзишни соддaлaштириш ҳақида" петиция киритилди.\nУнда жисмоний вa юридик шaхслaрдaн мобиль қурилмaлaрнинг IMEI рaқaмлaрини рўйхaтгa олиш учун aҳолидaн ундирилaдиган тўловлaрни бекор қилиш вa рўйхaтгa олишни янада соддaлaштириш тартиби жорий этилиши сўрaлгaн.\n"Ҳозирги глобaллашув дaвридa aҳолини қўллaб-қуввaтлaш, ортиқчa тўлов ва оворагарчиликларни бартараф этиш муҳим деб ҳисоблaймaн. Юқоридагиларни инобатга олган ҳолда IMEI кодлaрини рўйхaтгa олишда тўловларни бекор қилинишини сўрaймaн", деган петиция муаллифи.\nҲозирча (2020 йил 17 февраль, 10:40) мурожаатга 3411 киши овоз берган, 91 киши изоҳ ёзган.\nАгар мурожаатга овозлар сони 10000 кишига етса, у тегишли органлар томонидан кўриб чиқилиши шарт бўлади.\nМавзуга доир: Ўзбекистонда телефонлар IMEI рақамини рўйхатдан ўтказиш бўйича энг оддий шарҳ


Redmi Note 11 расман тасдиқланди: фанатлар ундан нима кутишяпти? - Terabayt.Uz\nҲиндистон бозорига Redmi бренди тақдим этган ўнинчи авлод фаблетлари оиласига учта модел кирган: стандарт Redmi Note 10 смартфони, унинг Redmi Note 10 Pro версияси ҳамда янада илғор Redmi Note 10 Pro Max. Лекин улар жаҳон бозорига сал бошқачароқ номлар билан чиққан: глобал Redmi Note 10 Pro модели ҳиндча Redmi Note 10 Pro Max билан бир хил. Кейинроқ эса...\nЎҚИНГ: Хитойча талқиндаги Redmi Note 10 Pro чиқди: глобал ва ҳиндча версияларидан ўзгача!\nXiaomi корпорациясининг ушбу арзончи бренди аллақачон уларнинг кейинги авлоди – Redmi Note 11 моделларини тайёрлашга киришган. Куни кеча Xiaomi Group China президенти ҳамда Redmi бренди бош директори Лу Вейбинг (Lu Weibing) буни тасдиқлаган.\nАниқроғи, компания етакчиси Weibo орқали мухлисларга мурожаат этиб, Redmi Note 11 туркуми смартфонларида қандай яхшилашларни кўришни исташаётганини сўраган. Унга жавобан фанатларнинг аксарияти ушбу қурилмаларда AMOLED матрицали дисплейлар бўлиши кераклигини айтишган.\nАйтиш керакки, глобал талқиндаги Redmi Note 10 туркуми вакилларида AMOLED-экранлар ишлатилган. Аммо уларнинг Хитой бозорига мўлжалланган моделларида янгиланиш частотаси 120 герцлик IPS-матрица ўрнатилган.\nЎҚИНГ: MIUI 13 прошивкасини олувчи тўққизта Xiaomi ва Redmi смартфони: тўрт йиллик флагман ҳам бор!\n#Redmi #Smartfon #Xiaomi #Android смартфон #смартфонлар #Хитой #янги технологиялар # 5G смартфон #5G-смартфони #Xiaomi Redmi Note 11


Ибн Масъуд хусусида айтилган гап-сўзлар ва уларнинг рад қилиниши\nИсломга алоқадор барча ишларни, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ворид бўлган жамики ҳукмларни бир саҳобанинг илми қамраб ололмаслигини оқил кишилар тушунадилар, бу хусусда улар ихтилофга бормайдилар.\nШунингдек, улар дин ҳукмини фақат битта саҳобадан оламан деб, бошқасидан қабул қилиш имконини тарк этиш ҳам катта хато эканини англайдилар. Саҳиҳ назар ва соғлом мавқиф шуки, биз дин ҳукмларини саҳобаларнинг барчасидан олаверамиз. Уларнинг ҳаммаси ҳам динни Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламдан қабул қилган бўлиб, Исломда баробардирлар. Бири диққат қилмаган нарсага бошқа бири эътибор берган, бири унутган нарсани яна бошқа бири ёдда саклаб қолган. Мусулмонлар юрган ва ақл эгалари рози бўладиган тўғри йўл мана шудир.\nАммо саҳобалардан бирор кишида қандайдир қосирликни ёки бошқаси билган нарса унинг эътиборидан четда қолганини кўрсак, одоб тақозо қиладиган йўл шуки, бу хусусда баҳс юритишга шошмаслигимиз, унинг барча амалларини бекорга чиқариб, ўзимиз билмаган нарса ҳақида бемаъни гапларни валдирамаслигимиз лозим. Афсуски, баъзилар ўша азизларга тил теккизиб, уларнинг илми хусусида ҳар хил гап-сўзларни айтишга журъат қилади.\nКелинг, шу ўринда, Ибн Масъуд ҳақида айтилган баъзи гапларни нақл қилиб, Аллоҳ таолодан ёрдам тилаган ҳолда, масалани ҳақ юзасидан баён этайлик. Сўнгра бу улуғ саҳобий ҳақидаги ноўрин гап-сўзларга нуқта қўйиб, уни туҳматлардан поклайлик, шубҳаю гумонлардан фориғ бўлайлик.\nАз-Зайлаъий «Насбурройи» китобида рукуга энгашиш ва рукудан тик бўлаётган вақтда «рафъул йадайн» (икки қўлни кўкрак баробарида кўтариб такбир айтиш) ҳақидаги ҳадис хусусида гапиради ва Ибн Масъуд «рафъул йадайн» қилмаганини нақл қилиб, «Ат-Танқих» асари соҳиби фақиҳ Абу Бакр ибн Исҳоқ (Аҳмад ибн Исҳоқ ибн Аййуб Найсабурий «Сабағий» номи билан машҳур бўлиб, шофеъий фақиҳлардан) бу ҳақда шундай деганини айтади: «Бу эшитишга ҳам арзимайдиган сабабдир. Чунки «рафъул йадайн» қилиш Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламдан кейин хулафойи рошидинлардан, кейин саҳоба ва тобеинлардан саҳиҳ ҳадислар орқали ривоят қилинган. Ибн Масъуднинг «рафъул йадайн»ни унутган бўлишига ажабланмаслик керак. Чунки у мусулмонлар ҳали ихтилофга бормаган масалани, яъни «муъаввизатайн» (Фалақ ва Ан-Нос суралари) ҳам Қуръон сураларидан эканини ҳам унутган-ку! Татбиқнинг (рукуда бармоқлар орасини ёпиб туриш) насх (бекор) бўлганига уламолар иттифоқ қилишган, лекин Ибн Масъуд унутган-ку! Шунингдек, Ибн Масъуд имомга иқтидо қилувчи кишилар икки нафар бўлса, улар имомнинг орқасида қандай туришини ҳам унутган. Ибн Масъуд уламолар ихтилоф қилмаган масала — Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг наҳр (Қурбон ҳайити) куни бомдод намозини ўз вақтида адо қилганини ва Арафотда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг иккита намозни қандай жамлаганларини ҳам унутган. Яна Ибн Масъуд саждада тирсак ва билакларни ерга қўйиш каби уламолар ихтилофга бормаган масалани, Вал-лайл сурасининг, 3-оятини Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қандай ўқиганларини ҳам унутган. Демак, Ибн Масъуд ушбу амалларни унутган экан, шунга ўхшаш намозда «рафъул йадайн»ни ҳам унутган бўлиши мумкин-ку!»\nБундай гаплар шу нуқтада тўхтаса ва қўлдан-қўлга ўтиб юрувчи нодир китоб саҳифаларида ёпиқлигича қолса қанийди... Афсуски замондошимиз «Фиқҳус-сунна» китобининг соҳиби бу гап-сўзларни ҳеч бир изоҳсиз, ҳарфма-ҳарф нақл қилади. Устига устак, мазкур китоб кенг оммага мўлжалланган бўлиб, одамлар орасида тез тарқалди. Тафсир, ҳадис, фиқҳ билан боғлиқ ўринларда ўзига хос ёрқин сувратда гавдаланган Ибн Масъуд ҳақида бундай гап-сўзларни ўқиган одамлар қандай хаёлларга бормайди дейсиз? Энди бу гапларга ишонган ўқувчининг қалбида бошқа саҳобаларнинг илмига нисбатан ҳам шубҳа уйғонмайди, деб ким кафолат бера олади? Албатта, Ибн Масъуд ҳам баъзи ҳукмларни назардан қочирган бўлиши мумкин, бу ажабланарли эмас. Чунки, бундай ҳолатлар аксар саҳобаларда воқе бўлган. Абу Бакр Сиддиқдан буви, яъни онанинг онаси қанча мерос олиши ҳақида сўралганида айтган эди: «Аллоҳнинг Китобида онанинг онаси бирон мерос олади, деган гап йўқ. Лекин одамлардан сўраб кўраман». Кейин у саҳобалардан сўради. Муғира ибн Шўъба ва Муҳаммад ибн Маслама Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Онанинг онаси мероснинг олтидан бирини олади», деганларига гувоҳлик беришди. Абу Бакр бу ҳукмни аёлга етказди.\nҲазрати Умар хун ҳақи олинганида бармоқлар ўртасида фарқ бўлишини ирода қилди. Шунда баъзи саҳобалар Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг: «Бош бармоқ ва жимжилоқ баравардир, ҳар бир бармоқ учун унта туя хун ҳақи тўланади», деб айтганларига гувоҳмиз дейишди. Умарул Форуқ бу ҳукмни қабул қилди.\nСаъд ибн Маржонадан ривоят қилинади: «Ибн Умарникида эдим. Ибн Умар: «Ичингиздаги нарсами хоҳ ошкор қилинг, хоҳ яширинг, Аллоҳ сизларни ўша нарса билан ҳисоб-китоб қилади» (Бақара, 284), оятини тиловат қидди. Кейин: «Аллоҳга қасамки, агар Аллоҳ бизни ушбу (ҳисоб-китоб) билан ушласа, албатта, барчамиз ҳалок бўламиз!» деди. Сўнгра ҳўнграб йиғлади. Кейин мен Ибн Аббоснинг олдига бордим. Унга Ибн Умар айтган гапларни эслатдим. Ибн Аббос айтди: «Аллоҳ Абу Абдураҳмонни мағфират қилеин. Умримга қасамки, ушбу оят нозил бўлиши билан мусулмонлар нақадар саодат топдилар: «Аллоҳ ҳеч бир жонни тоқатидан ташқари нарсага хаклиф қилмайди» (Бақара, 286-оят )\nҲазрати Али ва Ибн Аббос эри вафот этган, ҳомиладор аёл тўрт ойу ўн кун идда сақлашини айтишган. Ҳолбуки, ҳомиладорлик туфайли идда бу муддат билан ниҳояланмайди. Хуллас, бундай ҳолатлар бўлган. Ёки Ибн Исҳоқнинг айтишича, бу ҳам унутишмикан? Бу ўринда: «Битта саҳобийнинг ёлғиз ўзи Исломнинг жамъи илмларини қамраб ололмайди, ҳамманинг илми жамлансагина Ислом туда, бир бутун ҳодда гавдаланади», дейиш тўғрироқ эмасми?\nҲақ гап шуки, на Ибн Масъуд ва на бошқаларнинг бундай «унутишлар»идан ажабланиш ноўрин. Чунки унутиш инсонга Одам Атодан мерос, Аллоҳ таоло айтади: «Дарҳақиқат, биз илгари Одам билан (жаннатдаги бир дарахтга яқин келмаслиги ҳақида) аҳдлашган эдик, у (аҳдини) унутдн ва Биз унинг қасд субутини кўрмадик» (Тоҳа, 115-оят).\nЛекин Абу Бакр ибн Исҳоқ айтаётган «унутиш» ўта ажабланарлидир. Чунки бу ерда у «ёдда сақлаш» тушунчасининг зидди бўлган асл маънодаги «унутиш»ни ёки «умуман бехабарлик, билмаслик»ни ирода қиляпти. Қайси бирини айтмасин, бу жуда ажабланарлидир.\nАввало, Имом Шофъий раҳматуллоҳи алайҳнинг саҳобалар ҳақида айтганларини эслайлик. Токи олим ўзидан олимроқ ва фозилроқ устоз олдида қандай одоб сақлаши лозимлиги аён бўлсин. Имом Шофъий айтадилар: «Саҳобалар бизга Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг суннатларини олиб келдилар. Аллоҳнинг Расулига ваҳий нозил бўлаётган пайтда гувоҳ бўлдилар Улар умум ва хос жиҳатидан, азм этиш ва кўрсатма бериш жиҳатидан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг нимани ирода қилганларини, яъни биз билмаган нарсаларни билар эдилар. Улар ҳар қандай илмда ижтиҳодда, тақвода, ақлда биздан устундирлар. Уларнинг раъйлари бизникидан авлороқ, мақтовга лойиқроқдир».\nЭнди Ибн Исҳоқ айттан масалалар хусусида алоҳида-алоҳида тўхталамиз.\n1. «Рукуга энгашишдан олдин ва рукудан кутарилаётганда «рафъул йадайн»ни унутди», деган қавл хусусида.\nБу унутиш эмас. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга аҳли байтлари каби яқин бўлиб кетган, фарзу нафл намозларни доимо Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга адо қилган, кечалари бедор бўлган, жамоат намозини тарк этмаган, аввалги сафда туриб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга иқтидо қилган, у зотнинг амали бўйича амал қилган Ибн Масъуддек бир саҳобий Расулуллоҳнинг рукуга энгашаётганларида ва рукудан тик бўлаётганларида, кейинроқ Абу Бакр ва Умарнинг ҳам «рафъул йадайн» қилганларини кўрса-ю, қўққисдан буларни унутса ёки булардан бехабар бўлса? Фараз қилинг, ҳар куни ҳар намозда бир амал эсга олинса, Ибн Масъуднинг олдида, ўнг ва чап томонида ҳам шу амал бажарилса, салкам йигирма йил Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан уни адо қилган бўлса-ю, кейин бирдан унутса? Ажабо! Шундай мақомда бўлган саҳобанинг бирор амални қандай унутиши ёки ундан бехабар қолиши мумкинлигини бизга биров тушунтириб берса қанийди?..\nЙўқ, бу унутиш эмас. Шунча йил ҳар куни бир неча марта қилинган амални унутиш фақатгина хотираси «занглаб», умуман йўқ бўлиб кетган кишидагина юз бериши мумкин. Ким Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари ҳақида, айниқса, Исломда энг аввалгилардан, доимо Пайғамбаримиз суҳбатларида бўлган, саҳобалар орасида Қуръонни билгувчироқ деб тан олинган киши ҳақида бундай ўйга борса, биз Аллоҳдан унга ҳидоят тилаймиз.\nЯна шуни айтиш керакки, «рафъул йадайн» қилмаган биргина Ибн Масъуд эмас. Имом Термизий айтади: «Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобалари ва тобеинлардан бир қанча илм аҳллари ҳам «рафъул йадайн» қилмаслик раъйида эдилар. Бу Суфён Саврий ва аҳли Кўфанинг қавлидир». Ибн Абу Шийба ўз мусаннафотида фақат такбири таҳримада «рафъул йадайн» қилинганини Алидан, Ибн Масъуддан, Алқамадан, Шаъбийдан, Иброҳим Нахаъийдан, Ҳайсамадан, Райе ибн Абу Ҳозимдан, Абу Исҳоқ Сабиъийдан ривоят қилади.\nРасулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан ворид бўлган бу қавллардан маълум бўладики, «рафъул йадайн» қилиш ҳам, «рафъул йадайн» қилмаслик ҳам мумкин, иккаласи ҳам жоиз.\n2. «Муъаввизатайн»нинг «унутилиши» ва Вал-лайл сураси учинчи оятини қандай қироат қилгани ҳақида китобнинг тўртинчи фаслида батафсил тўхталган эдик.\n3. «Татбиқ» (рукуда бармоқларнинг орасини очмай, ёпиқ тутиш) амалининг насх этилганига уламолар иттифоқ қилган-у, лекин Ибн Масъуд буни унутган», Деган қавл хусусида:\nАсвад ва Алқамадан шундай ривоят қилинади: «Абдуллоҳ ибн Масъудни ҳовдисида учратдик. У:\n- Анавилар ҳам сизларнинг орқангизда туриб намоз Ўқидими? - деб сўради.\n- Йўқ, — дедик биз. Шунда Ибн Масъуд:\n- Туринглар, намозни ўқинглар, — деди-ю, лекин на азон ва на иқоматни бизга буюрди.\nНамоз ўқиш учун Ибн Масъуднинг ортидан сафландик. Ибн Масъуд қўлимиздан ушлаб, биттамизни ўнг томонига, биттамизни чап томонига ўгказди. Рукуда бармоқларимизнинг орасини очиб, тиззага қўйдик. Шунда Ибн Масъуд қўлларимизга урди ва бармоқдари орасини ёпди. Кейин иккала кафгини сонларига қўйди. Бошқа бир ривоятда эса: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам руку қилаётган пайтда гўёки мен бармоклари орасининг очикдигини кўрар эдим», дейди у.\nҚаранг! Бу ерда қандай унутиш бўлиши мумкин? Бу ерда унутиш эмас, балки Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг «татбиқ» хусусидаги суннатини эсга солиш бўляпти. Фараз қилинг, Ибн Масъуд Пайғамбаримиз-нинг руку ҳолатида бармоклари ораси очиқ турганига назар соляпти ва натижада бир суннатдан бошқачароқ яна бир суннатни эслатяпти.\nКўпинча «татбиқ»нинг бекор бўлгани масаласида Мусъаб ибн Саъддан ривоят қилинган Саъд ибн Абу Ваққоснинг ҳадисига асосланилади: «Рукуда бармоқларим орасини ёпиб, қўлларимни сонимга қўйган ҳолда отамнинг ёнида намоз ўқидим. Отам мени бундай қилишдан қайтарди ва деди: «Биз рукуда шундай қилар эдик, кейин бундан қайтарилдик ва бармоқлар орасини очган ҳолда тиззага қўйишга буюрилдик».\n«Татбиқ» борасида Ибн Масъуднинг ёлғиз ўзигина бу раъйда эмас. Ибн Абу Шийба Осим ибн Зумрадан ривоят қилишича, Ҳазрати Али шундай деган: «Агар хоҳласангиз, рукуда қўлларингизни тиззангизга, хоҳласангиз бармокларнинг орасини ёпган ҳолда сонингизга қўйинг».\nИбн Ҳажар бу хусусда айтади: «Бундан равшан бўладики, Али ихтиёрийлик раъйига борди. Балки унга наҳий қилинганининг хабари етмагандир, балки бир ёмонликдан сақланиш эътиборга олингандир. Умар ва «татбиқ»ни инкор қилган бошқа кишиларнинг «татбиқ» билан ўқилган намозни қайта ўқишга буюришмагани бу амалнинг ҳаром бўлмаганига далолат қилади». Ибн Масъуд ва Али ибн Абу Толиб буни унутиши мумкинми? Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан, сўнгра икки шайх — Абу Бакр ва Умар билан доимий ҳамсуҳбат бўлган Абдуллоҳ ибн Масъуднинг бу нарсани «эътиборсиз ўтказиб юбориши» ажабланарли ва ҳақиқатдан йироқдир, гарчи бу Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг тузатиш киритганлари сабабли бекор қилинган ишлардан бўлса ҳам. Ваҳоланки, Ибн Масъуд эрталаб ҳам, кечқурунлари ҳам Пайғамбаримиз ҳузурида эди, доимо хизматларида бўлди. Ҳофиз ибн Касир Алидан зикр қилгани каби, балки Ибн Масъуд икки ҳолатнинг ҳам жоиз эканлиги раъйига боргандир, валлоҳу аълам.\n4. «Икки иқтидо қилувчи киши имомнинг ортида қандай қойим бўлишини Ибн Масъуд унутди», деган қавл хусусида.\nБу ҳам асло унутиш эмас. Балки Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг бир суннатини ёдга олишдир. Хуллас, бу масалада Ибн Масъуд ёдга олаётган суннатни бекор этган бошқа бир суннат ҳам мавжуд экан. Қанча намозхонлар борки, бундай вазиятга, яъни, бир киши иқтидо қилаётган имомга иккинчи иқгидо қилувчи бўлиб қўшилишга умри давомида дуч келишмаган. Балки Ибн Масъуд ҳам шулар жумласидандир.\nАсвад ибн Язиддан шундай ривоят қилинади: «Мен ва амаким Алқама кун ярмида Абдуллоҳ ибн Масъуд ҳузурига кирдик. У пешин намозини адо қилиш учун ҳозирланаётган экан. Биз унинг орқасида қойим бўлдик. Менинг ва амакимнинг қўлидан ушлаб, биримизни ўнг ёнига, биримизни чап ёнига ўтказди. Кейин ўзи ўртамизда турди. Биз унинг орқароғида бир саф бўлдик. Сўнг Ибн Масъуд деди: «Уч киши бўлганида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам шундай қилар эдилар...»\n5. Уламолар ихтилоф қилмаган масала - Наҳр (Қурбон ҳайити) кунида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бомдод намозини ўз вақтида ўқиганларини Ибн Масъуд унутди» деган қавл хусусида. Ҳар икки «Саҳиҳ» ва бопща ҳадис китобларида ҳам Абдураҳмоннинг Абдуллоҳ ибн Масъуддан келтирган гапларига ишора қилинади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг намозни ўз вақтида ўқиганларини кўрганман. Фақат икки пайтда - шом билан хуфтонни қўшганларида ва тонгда бомдод намозини ўз вақтидан олдинроқ ўқиган эдилар».\nАбдураҳмон ибн Язиддан шундай ривоят қилинади: «Абдуллоҳ билан Маккага йўл олдик. Кейин икки намозни жам қилиб, вақтидан муқаддам ўқидик. Абдуллоҳ бир азон, бир иқомат билан икки намозни, икки намоз орасида хуфтон намозини ўқиди. Сўнгра, тонг ёришган пайтда бомдод намозини адо қилди (баъзилар, «тонг ёришганди», баъзилар, «тонг ёришмаганди», дейишади). Кейин: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва Саддам айтган эдилар: «Мана шу жойда шом ва хуфтон намозининг вақти ўзгартирилди. Бомдод намозининг вақти эса шу пайтдир», деди».\nИмом Нававий Абдуллоҳ ибн Масъуднинг: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг намозни ўз вақтида ўқиганларини кўрганман. Фақат икки пайтда -шом билан хуфтонни қўшганларида ва саҳарда бомдод намозини ўз вақтидан оддинроқ ўқиган эдилар», дегани ҳақида айтади: «Бунинг маъноси шуки, Ибн Масъуд Муздалифада иккита намозни жамлагани учун шом вамозини хуфтоннинг вақгида ўқиди. Ўша куни бомдод намозини эса одатдаги вақтидан илгарироқ ўқиди. Албатта, тонг отганидан кейин «ўз вақтидан олдинроқ», дейишдан мурод одатдаги вақтидан илгарироқ, демакдир. Кун ҳали оқармасдан аввал, дегани эмас. Чунки мусулмонлар ижмосига биноан кун ҳали оқармасдан туриб, бомдод намозини ўқиш жоиз эмас. Ибн Масъуднинг гапи мана шундай тушунилса, тўғри бўлади.\nБухорий «Саҳиҳ»идаги баъзи ривоятларда Ибн Масъуд бомдод намозини тонг отган пайтда ўқигани айтилади. Кейин Ибн Масъуд: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам бомдод намозини мана шу соатда ўқидилар», яна бир ривоятда: «Тонг отган пайтда ўқидилар», дейди ва яна: «Албатта, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам фақат мана шу намозни мана шу жойда, мана шу кун, мана шу пайтда ўқиди, валлоҳу аълам», дея таъкидлайди.\nҲофизул кабир Ибн Ҳажар Ибн Масъуднинг «бомдод намозининг вақти ўзгартирилди», деган қавли хусусида шундай дейди: «Вақти ўзгартирилди», яъни одатдаги вақти. Бунинг маъносини бомдод намозининг вақти тонг отмасдан аввалги пайтга кўчди, деб тушунмаслик керак. Балки бу ибора билан Ибн Масъуд ўша кунги бомдод намози шаҳарга яқин қишлоқда одатдаги вақтидан олдинроқ ўқилганини ифода қилди. Тонг отишига яқин бўладиган туннинг охирги зулматини инкор қилиб, ўша пайтда бомдод намозини ўқиса бўлаверади дея, юқоридаги қавлни ўзига ҳужжат қилиб олган одам адашади. Чунки намоз вақтлари ҳақида, хусусан, тонг отишига яқин бўладиган зулмат ҳақида Оиша онамиз ва бошқалардан ҳужжат собит бўлган. Демак, бу ўринда, айтилмоқчи бўлган гап — тонг отиши билан муаззин келган пайтда у уйида бомдод намозининг икки ракъат суннатини ўқиди. Кейин чиқиб, ғира-шира пайтда бомдоднинг фарзини адо қилди, деганидир. Дарҳақиқат, бу Муздалифада бўлди, одамлар жамланган пайт эди, тонг отаётган эди. Одамлар тонгнинг илк дақиқалари, уфқ оқараётган пайтдаёқ намозга шошилдилар. Ҳатто уларнинг баъзилари учун гўё ҳали тонг ёришмаган эди. Олдинроқ зикр қилинган Исроил ривоятида бу ҳақда баён қилинган эди: «Тонг отаётган пайтда бомдод намозини ўқиди». Баъзилар, «тонг отди», баъзилар, «тонг отмади», дедилар.\nБу икки гап ҳам шофеъий мазҳабидаги катта уламолар томонидан айтилган. Бунга имом Абу Абдуллоҳ Бухорий зикр қилган қуйидаги ҳадисни қўшимча қилиш мумкин: «Бомдод намозини вақтидан олдинроқ ўқиди».\nКейин бевосита бошқа бир ривоятни келтиради: «Тонг оқарган пайтда бомдод намозини ўқиди».\nДемак, икки ҳофизул Қуръон - Нававий ва Ибн Ҳажар диққат билан эътибор қилган, лекин, айни пайтда Ибн Исҳоқ ва унга эргашган кишилар «илғамаган» ҳақиқатнинг хабари очиқ-ойдин-ку! Ахир улар Бухорийнинг айтганларига қарамайдиларми, бу иккала ҳадисни холислик ва адолат билан тўла кўриб чиқмайдиларми?\n6. «Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам Арафотда иккита намозни қандай жамлаганини Ибн Масъуд унутди», деган қавл хусусида.\nАён бўлдики, Ибн Масъуд шу икки намоздан бошқасининг вақти ўзгартириб ўқилганини кўрмаган: шом билан хуфтонни жамлаб ўқиш ва Муздалифада ўкилган бомдод намози. Бу ҳадисда Арафот зикр қилинмади, ҳолбуки, у ҳам вақтидан ўзгартирилган. Ибн Исҳоқ эса Ибн Масъуд буни унутди, деган гумонга боради. Балки Ибн Масъуд Арафотда ўқилган намозни ҳам билдиргандир, ровий унутгани сабаб бу ўринда зикр қилинмагандир. Ёки сўровчининг мақсадига тааллуқли бўлмагани ё бошқа бир сабаб туфайли ривоят қилаётганида эсламагандир. Саҳиҳ ҳадисда қуйидагича ирода қилинмоғи мумкин-ку: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнииг фақат икки намоз - Арофотдаги аср намозининг ва Муздалифадаги шом намозининг вақтини ўзгартириб ўқиганини кўрдим. Бу иккала намоз ҳам асл вақтидан ўзгартирилди». Кейин ровий Муздалифадаги бомдод намозини алоҳида зикр қилади. Лекин бу намоз ўз вақтидан ўзгартирилмади, фақатгина одатда ўқиладиган вақтидан олдинроқ ўқидди. Гарчи, бу ерда машруъ вақтидан ўзгариш содир бўлмаган эса-да, вақти ўзгартирилган икки намоздан кейин ўзгаришга дахли бўлгани учун бомдод намози ҳам зикр қилинди. Муслимнинг ҳадисида келгани каби: «Сизларга иккита нарсани қолдирдим», бу сўзлар билан Расулуллоҳ Китоб ва суннатни ирода қидди...» Сўнг ровий аҳли байтлари зикрига ўтади. Бундай ҳолат ровийларнинг қисқартиришлари туфайли ҳамиша содир бўлиб туради.\nВақти ўзгартирилган иккита намоз деганида Арафотда ўқилган аср ва Муздалифада ўқилган шом намозлари ирода қилинганига ушбу ривоят далолат қилади, ўзгаришга муносабати борлиги учун бу ерда бомдод намози ҳам айтиб ўтилган. Насоий ривоят қилишича: «Арафотда пешин ва аср намози жамланди». Абдураҳмон ибн Язид Абдуллоҳдан шундай ривоят қилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам намозларини ўз вақтида ўқирдилар, фақат Арафотда жамлаб ўқилган намозлар бунга кирмайди».\nҲофиз Валийуддин Абу Заръа Ироқий буни қуйидагича баён этади: «Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам шубҳасиз пешин ва аср намозини Арафотда жамлаб ўқидилар. Ибн Масъуддан ривоят қилинган ҳадисда бу очиқ-ойдин ворид бўлган».\nҲавою ҳавасдан узоқ, фақат ҳақни гапирувчи Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнииг: «Ибн Масъуд сизларга нимани гапирса, уни тасдиқланглар», «у муъаллам, яъни, таълим берилган бола», десалар; Умар уни «Илмга лиқ тўла кўзача» деб сифатласа-ю, биз қандай қилиб илму таълимга дахддор масалада бу устозни «унутган»га чиқариб қўя оламиз.\n7. «Сажда қилганида тирсак ва билаклар ҳолатини Ибн Масъуд унутди» деган қавл хусусида.\nАбдуллоҳ ибн Масъуднинг ушбу гапи хотиримизга келади: «Одам фарзандининг суяклари сажда учун мосланган. Бас, тирсакларга қадар сажда қилинглар».\nБу ҳам унутиш эмас. Саҳиҳ суннатни унутди, дейишимизга асос йўқлиги шундаки, Ибн Масъуд бу гапни Расулуллоҳ соллаллоҳу алайхи ва салламдан ривоят қилаётгани йўқ. Балки бу — ўзининг раъйи. Бу ерда Ибн Масъуд одамларнинг саждага бўлган эътиборини кучайтиряпти. Чунки сажда — ибодатнинг энг афзал бир қисми. Кейин бундай сажда қилишнинг жоизлигини баён қиляпти. Шунингдек, шогирдларидан маълум бўлганидек, бундай сажда қилишда тунлари бедор бўлиб, узоқ вақт намоз ўқилганида чарчоқ кўп сезилмайди.\nДарҳақиқат, саждада тирсаклар ердан кўтарилиб туриши, пешона бурун билан бирга, кафтлар, тиззалар, оёқ панжалари каби аъзоларшшг ерга тегиб туриши ҳақида саҳиҳ ҳадис борлигига шак-шубҳа йўқ. Лекин «тафриж, яъни тирсак ва қўлтиқ орасини очиб туриш вожиб бир амал эмас. Бу ҳақда Ибн Ҳажар айтганидек, Табароний ва бошқалар Ибн Умардан саҳиҳ иснод билан ушбу ҳадисни ривоят қилади: «Ибн Умар айтади: «Саждада ҳайвонларга ўхшаб ерга ялпайиб олма, кафтларингга суян, билакларинг кўриниб турсин. Агар мана шундай қилсанг, барча аъзоларинг сажда қилган бўлади». Муслим Оиша онамиздан ривоят қилинган қуйидаги ҳадисни келтиради: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам сажда қилишганда тирсакларни ёввойи ҳайвонларга ўхшаб ерга тўшашдан қайтардилар». Абдуллоҳ ибн Арқамдан келтирилган мана бу ҳадисни Термизий ҳасан деб топтан: «Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан бирга намоз ўқидим. Сажда қилаётган пайтда у зотнинг қўлтиқлари оқлигига кўзим тушди». Ибн Ҳузайма Абу Ҳурайрадан ушбу ҳадисни ривоят қилади: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам айтдилар: «Сажда пайтида тирсакларингизни итники каби ерга тўшаманг, сонларингизни жиле тутинг».\nҲоким ҳам Абдуллоҳ ибн Арқамдан келтирилган ҳадисга ўхшаш ҳадисни Ибн Аббосдан қуйидагича нақл қилади: «Набий соллаллоҳу алайҳи ва саллам сажда қилганларида (оппоқлигидан) қўлтиқларининг ости ёришгандек кўринарди». Ҳоким ва Муслим Баррадан келтирган ҳадисда Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламдан шундай ривоят қилади: «Сажда қилган пайтингда кафтларингни ерга тираб, тирсакларингни кўтар». Бу ва Маймуна ривоят қилган ҳадислар Муслимда келган: «Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саждада иккала қўлининг оралари очиқ ҳодца бўларди. Шу даражадаки, агар бир кичикроқ ҳайвон иккала қўл оралиғидан ўтмоқчи бўлса, бемалол сиғарди».\nИбн Буҳайнадан нақл этилган ҳадиснинг зоҳири «тафриж» (саждада тирсак ва қўлтиқ орасини очиқҳолда тутиш) вожиблигига далолат қилса ҳам, Абу Довуд чиқарган ҳадисда унинг мустаҳаб эканига далил келтирилади. Абу Ҳурайрадан шундай ривоят қилинади: «Саҳобалар Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламга узоқ вақт сажда қилган ҳолда тирсак ердан узилиб турса, чарчаб қолишларини айтишди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: «Тиззага суянинглар», дедилар. Бу шундай шарҳланади: «Демак, рухсат бор экан, яъни, «тафриж»-ни тарк қилса ҳам бўлади».\nРовийлардан бири Ибн Ожалон: «Бу сажда чўзилиб кетиб, чарчатсагина, тирсакларни тиззага қўймоқдир», денди.\nБиз деймиз: Бу Абу Ҳурайра! У ёдида сақлади, Набий соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг у ҳақда қилган дуоси баракоти туфайли унутмади, тирсакни ерга қўймаслик ҳақида ҳам, сажда чўзилиб кетганида тирсакларни ерга қўйиш ҳақида ҳам ҳадис ривоят қилди. Охирги ривоят Ибн Масъуднинг бу хусусдаги раъйини қувватлайди.\nАбу Бакр ибн Исҳоқ Абу Ҳурайра ҳақида нима дейди? У ҳам унутдимикан ё ривоятда зиддият борми?\nБалки бу эслатма ва баёнлардан сўнг, Ибн Масъуд розийаллоҳу анҳу ҳақидаги нотўғри қавллар ўз баҳосини олар ва Ибн Масъуд фиқҳда имом ва муқтадо эканлиги аён бўлар...\nКошки эди, Абу Бакр ибн Исҳоқ ва унинг тобелари шошма-шошарлик қилмасдан, бир муддат кутсалар-у, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз қўллари билан қурган бу бинога ҳужум қилишга журъат этолмаган бўлсалар! Кошки эди, Ибн Исҳоқ у ҳадисларга атрофлича назар солса-ю, Ибн Масъуд мавқифининг тўғрилигини кўрса! Кошки эди, Ибн Масъуд ҳақидаги бундай гаплар ўша қадимий, эски китоблар ичида қолиб кетса-ю, уларни яна янгидан «тирилтирадиган» киши чиқмаса! Лекин, афсуски, олим деган номга эришиш осон бўлиб қолди. Улар ҳақиқатига етмасдан ўқийдилар ва текшириб тадқиқ этмасдан накл қиладилар. Шунинг учун ҳам Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобаларига, ҳатто саҳобаларнинг ҳам энг илмли ва фақиҳларига нисбатан ҳар хил гапларни айтишга журъат қилиш уларга осон.\n"Абдуллоҳ ибн Маъсуд" китобидан, Абдусаттор Шайх


13:40 / 17.05.2019\n«Шаҳар марказида жойлашган бу маҳаллада уйлар ичма-ич, тартибсиз қуриб ташланган. Муҳандислик тармоқлари йўқлиги сабаб деворлар нураб, санитария ҳолати ёмонлашиб қолган эди.\nОдамлар халқнинг дардини ҳис қилгани, турмуш шароитларини яхшилашга эътибори ва ғамхўрлиги учун Президентимизга миннатдорлик билдирди», дейилади президент матбуот хизмати хабарида.\nШу ерда Андижон шаҳрида амалга оширилиши режалаштирилган бунёдкорлик ишлари муҳокама қилинди. Жумладан, мазкур эски маҳалла ҳудудида 9 қаватли 70та та турар жой барпо этиш бўйича вазифалар белгиланди.\nДавлат раҳбарига «Andijаn сity» ишбилармонлик шаҳарчаси қурилиш лойиҳаси ҳақида ҳам маълумот берилди. Қарийб 70 гектар майдонда бунёд этилиши мўлжалланган ушбу шаҳарча беш юлдузли меҳмонхона, конгресс ҳолл, офислар, соғломлаштириш ва кўнгилочар жойлар, ресторанлар, 7, 9 ва 12 қаватли турар жойлардан иборат бўлади.\nПрезидент бу шаҳарча узоқни ўйлаб, комплекс ёндашув асосида қурилиши, у Андижон учун намуна, андоза бўлиши кераклигини таъкидлади. Шу бўйича мутасаддиларга кўрсатма ва тавсиялар берди.\nАндижонда «Ласетти» каналга тушиб кетди. ФВВ расмий маълумот берди\n18:27 / 11.10.2019\nАндижонда мактаб ўқувчилари ўртасида «Менинг ҳуқуқ ва мажбуриятларим» республика кўрик-танлови ғолиблари аниқланди


Яқин тарих: Тошкентда Рамазон ойи қандай ўтказилган? – oliymahad.uz\nЯқин тарих: Тошкентда Рамазон ойи қандай ўтказилган?\nТошкент асрлар давомида ислом цивилизациясининг бешиги саналади. XIX аср охири – ХХ аср бошларида Тошкент шаҳрида йигирматача мадраса ва уч юз элликтача масжидлар фаолият кўрсатгани ҳақида архив ҳужжатларида маълумотлар бор. Айни шу даврларда шаҳарда Рамазон ойининг қандай ўтганлиги ҳақида турли манбаларда маълумотлар сақланиб қолган. Масалан, шаҳардаги бозорлар бу муборак ойда кундузи фаолиятини тўхтатган. Савдогарлар савдо ишларини кечқурун ифторликдан кейин бўладиган бозоршабда олиб борганлар.\n“Туркестанские ведомости” газетасида ёзилишича, шаҳарда Рамазон ойини халқ катта хурсандчилик билан ўтказган. Шаҳар аҳолисининг асосий вақти масжидларда ўтиб, кунлик беш маҳал намоз билан бирга кечқурун хуфтондан кейин таровеҳ намозларини адо этган. Кундузи рўза тутган вақтида китоблар ўқиб, Аллоҳни зикр қилиш каби амалларни бажарган. Бу ойда мадраса таълими тўхтатилиб, мактаб таълими давом эттирилган. Чунки мактабда болалар хат-савод чиқариб, Рамазонда асосан катта чошгоҳгача таълим жараёни олиб борилиб, фақат Ҳайит байрамларидагина болалар маълум кунларга дам олишган. Шунингдек, Рамазон ойида мактаб ўқитувчиларига болаларнинг ота-оналари томонидан совғалар, ҳадялар улашилган. Болалар эса кечқурун шаҳарнинг марказий майдонларида бўладиган байрамона сайилларда иштирок этиб, томошалар кўрган. Умуман, бу муқаддас ой мактаб ўқитувчилари ва ўқувчилар учун катта хурсандчилик билан ўтган.\nРамазон ойининг катта хурсандчиликларидан бири оғиз очиш, яъни ифторлик вақтидир. Ифторлик пайтида Тошкент шаҳрининг турли жойларида катта зиёфатлар уюштирилган. Шаҳардаги бозор майдонлари ва боғларда бўладиган сайилларда минглаб одамлар йиғилган, уларнинг асосий қисмини оддий аҳоли ташкил этар эди. Бозорнинг асосий йўлакларида чойхоналар жойлашган бўлиб, ифторлик пайтида бу чойхоналар ҳам гавжум жойга айланарди. Чодирхаёл қўғирчоқ театри, акробатик томошалар базм иштирокчиларига ўзгача шукуҳ бахш этса, баъзи жойлардан миллий мусиқа куйларининг овози ҳам эшитилиб турарди.\n2269010cookie-checkЯқин тарих: Тошкентда Рамазон ойи қандай ўтказилган?no\nОлдингиМуфтий ҳазратлари ва бир гуруҳ уламолар кўкрак нишони билан тақдирландиларКейингиЧақирилмаган мeҳмон\nАксилтеррор стратегия мақсади Тошкентда халқаро ва минтақавий ташкилотларни жамлади


Жарроҳлар нега яшил ва кўк кийим кияди? — Фарғона шифокори\nЖарроҳлик бўлимида ишловчи врачлар нега оқ эмас, яшил ёки кўк рангдаги кийим кийишлари ҳақида ҳеч ўйлаб кўрганмисиз? Маълум бўлишича, операциянинг муваффақиятли чиқиши айнан ана шу арзимас нарсага боғлиқ бўлар экан.\nАввалига барча табобат ходимларининг кийими оқ рангда бўлган. 1914 йилда бир обрў-эътиборли врач оқ либосдан воз кечиб, аввалига яшил, сўнгра кўк рангдагисини танлагунига қадар. Гап шундаки, жарроҳ тўқ рангдаги қондан нигоҳини бир бахяга олиб қочиб, ҳамкасбларининг оппоқ рангдаги халатига боқса, кўзлари қамашиб кетар экан. Уйдан кўчага чиққанимизда, қуёшли кунда қорга қараганимизда худди шундай ҳолат юз беради.\nЛекин нега жарроҳларнинг халати сариқ ёки бинафша рангда эмас, айнан кўк ва яшил ранг танланишининг сабаби нимада, деган ҳақли савол туғилади. Гап шундаки, спектрдаги яшил ва кўк ранг қизил рангга қарама-қарши саналади.\nШу тариқа яшил ва кўк ранглар шифокорлар кўзи ўткирлигини таъминлаш билан бирга, қизил рангнинг тусларига таъсирчанликни оширади. Демакки, одам анатомиясининг нозик жиҳатларини тез фарқлаш қобилиятини ривожлантиради. Бу эса ўз навбатида операция чорғида хатолар содир этишдан асрайди.\n← Семизликдан қутулиш учун беш маслаҳат\nМарказий Осиёда энг узоқ яшайдиган халқ →\n04.08.2018 fsh.uz 399\n31.12.2015 fsh.uz 474\n06.01.2019 fsh.uz 270