στους γονείς µου, Αστέριο και Μαρία ρογαλά και την αδερφή µου, Άννα ρογαλά που µε στήριξαν σε όλη τη διάρκεια συγγραφής της διατριβής και οµορφαίνουν - PDF\nστους γονείς µου, Αστέριο και Μαρία ρογαλά και την αδερφή µου, Άννα ρογαλά που µε στήριξαν σε όλη τη διάρκεια συγγραφής της διατριβής και οµορφαίνουν\nDownload "στους γονείς µου, Αστέριο και Μαρία ρογαλά και την αδερφή µου, Άννα ρογαλά που µε στήριξαν σε όλη τη διάρκεια συγγραφής της διατριβής και οµορφαίνουν"\n1 ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΤΗΣ ΕΦΑΡΜΟΓΗΣ ΚΑΙ ΣΥΝΕΙΣΦΟΡΑΣ ΤΩΝ ΣΥΣΤΗΜΑΤΩΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΠΟ ΤΗ ΣΚΟΠΙΑ ΤΗΣ ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ ΚΑΙ ΤΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ ΣΤΙΣ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΤΗΣ ΕΛΛΑ ΑΣ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗ ΙΑΤΡΙΒΗ ΡΟΓΑΛΑΣ ΑΣΤ. ΓΕΩΡΓΙΟΣ Εϖιβλέϖων Καθηγητής: Χριστοδούλου Πέτρος, Αναπληρ. Καθηγ. τµήµ. Ο..Ε. Μέλη Τριµελούς Εϖιτροϖής: Καραγιώργος Θεοφάνης, Αναπληρ. Καθηγ. τµήµ. Ο..Ε. Βασιλειάδης Χρήστος, Επίκ. Καθηγ. τµήµ. Ο Ε Τµήµα Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων Πανεπιστήµιο Μακεδονίας Θεσσαλονίκη Φεβρουάριος 2010\n2 Αξιολόγηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των συστηµάτων εσωτερικού έλεγχου από τη σκοπιά της λογιστικής Copyright Γεώργιος Α. ρογαλάς, George A Drogalas 2010 Με επιφύλαξη παντός δικαιώµατος. All rights reserved. Η έγκριση της διδακτορικής διατριβής από το Τµήµα Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας δεν υποδηλώνει απαραιτήτως και αποδοχή των απόψεων του συγγραφέα εκ µέρους του Τµήµατος. Σελίδα 2 από 475\n3 Αξιολόγηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των συστηµάτων εσωτερικού έλεγχου από τη σκοπιά της λογιστικής Αφιερώνεται στους γονείς µου, Αστέριο και Μαρία ρογαλά και την αδερφή µου, Άννα ρογαλά που µε στήριξαν σε όλη τη διάρκεια συγγραφής της διατριβής και οµορφαίνουν τη ζωή µου Σελίδα 3 από 475\n4 Αξιολόγηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των συστηµάτων εσωτερικού έλεγχου από τη σκοπιά της λογιστικής Ευχαριστίες Μέσα από τις επόµενες γραµµές θα ήθελα να εκφράσω τις ειλικρινείς µου ευχαριστίες προς όλους εκείνους που συνέβαλαν στην επιτυχή ολοκλήρωση της παρούσας διδακτορικής διατριβής. Καταρχήν θα πρέπει να ευχαριστήσω από τα βάθη της καρδιάς µου, την οικογένεια µου - τον πατέρα µου και τη µητέρα µου Αστέριο και Μαρία ρογαλά και την αδερφή µου Άννα ρογαλά - για την ενθάρρυνση, ηθική συµπαράσταση καθώς και την οικονοµική υποστήριξη που µου προσέφεραν σε όλα τα χρόνια συγγραφής της διδακτορικής διατριβής. Ιδιαίτερα θέλω να ευχαριστήσω τον Επιβλέποντα Καθηγητή µου και Πρόεδρο της Τριµελούς Επιτροπής, κύριο Πέτρο Χριστοδούλου, Αναπληρωτή Καθηγητή του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών για την πολύπλευρη υποστήριξή του. Η συνεχής καθοδήγηση και παρακολούθηση καθ όλη τη διάρκεια εκπόνησης της παρούσας διδακτορικής διατριβής βοήθησε καταλυτικά στην επιτυχή ολοκλήρωσή της. Ακόµη, θερµές ευχαριστίες αποδίδονται στον κύριο Θεοφάνη Καραγιώργο, Αναπληρωτή Καθηγητή και Πρόεδρο του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών για την καθοριστική συµβολή του σε όλη τη διάρκεια εκπόνησης της παρούσας διδακτορικής διατριβής. Η συνεισφορά του σε θέµατα αναφορικά µε την ορθολογικότερη εννοιολογική προσέγγιση της ελεγκτικής και λογιστικής επιστήµης υπήρξε κοµβική για την επιτυχία της παρούσας διατριβής. Ταυτόχρονα, εκφράζονται θερµές ευχαριστίες στον κύριο Χρήστο Βασιλειάδη, Επίκουρο Καθηγητή του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών για την ουσιαστική του βοήθεια στην επιλογή και αξιολόγηση των ποιοτικών και ποσοτικών µεταβλητών της έρευνας. Σελίδα 4 από 475\n5 Αξιολόγηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των συστηµάτων εσωτερικού έλεγχου από τη σκοπιά της λογιστικής Επιπλέον, ευχαριστίες αποδίδονται στα υπόλοιπα µέλη της εξεταστικής επιτροπής: τον κ. ηµήτριο Σουµπενιώτη, Καθηγητή του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων και Αντιπρύτανη Στρατηγικού Σχεδιασµού και Επενδύσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας, τον κ. Αθανάσιο Βαζακίδη, Αναπληρωτή Καθηγητή του τµήµατος Εφαρµοσµένης Πληροφορικής, τον κ. Κωνσταντίνο Αγοραστό, Αναπληρωτή Καθηγητή του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων και τον κ. Ιορδάνη Ελευθεριάδη, Επίκουρο Καθηγητή του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων για την πρόθυµη συµµετοχή τους στην κρίση της διδακτορικής διατριβής και συνεργασία τους καθ όλη τη διάρκειά της. Θα ήταν παράλειψη µου να µην αναφερθώ στον κύριο Παπαστάθη Παντελή, ιευθυντή Εσωτερικού Ελέγχου της ηµόσιας Επιχείρησης Αερίου ( ΕΠΑ), τον κύριο Χαρίτο Χρήστο, υποπτέραρχο της Ελληνικής Πολεµικής Αεροπορίας και τον κύριο Παπαστεργίου Κωνσταντίνο, πρώην αστυνοµικό ιοικητή Αστυνοµικής ιεύθυνσης Ρόδου, των οποίων η βοήθεια στην εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής ήταν κυριολεκτικά ουσιαστική. Ταυτόχρονα, τους πολύ καλούς µου φίλους Αζαρία Αλµπέρτο, Βογιατζόγλου Μάνθο, Ευαγγελίδου Άρτεµις, Κουρδούµπαλου Ρούλα, Παζάρσκη Μιχαήλ και Ταµπακούδη Ιωάννη, ιδάκτορες και Υποψηφίους ιδάκτορες του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών µε τους οποίους στο ίδιο γραφείο ανταλλάσαµε ερευνητικές απόψεις κατά τη διάρκεια συγγραφής των διδακτορικών µας διατριβών. Σε συνάρτηση, τον πολύ καλό µου φίλο µου Γκοτζαµάνη Ευάγγελο, Υποψήφιο ιδάκτορα του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών, του οποίου η βοήθεια και αµέριστη συµπαράσταση ήταν καταλυτική στην εκπόνηση της παρούσας διατριβής. Παράλληλα, θα ήθελα να ευχαριστήσω τη φίλη µου Ευανθία Κεσίση, απόφοιτη του µεταπτυχιακού Λογιστικής και Χρηµατοοικονοµικής του Πανεπιστηµίου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών, η οποία µε «υποστήριξε» σε όλη τη διάρκεια εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής. Σελίδα 5 από 475\n6 Αξιολόγηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των συστηµάτων εσωτερικού έλεγχου από τη σκοπιά της λογιστικής Επιπλέον, ευχαριστίες αξίζουν στο διοικητικό και ακαδηµαϊκό προσωπικό του τµήµατος Οργάνωσης και ιοίκησης Επιχειρήσεων του Πανεπιστήµιου Μακεδονίας Οικονοµικών και Κοινωνικών Επιστηµών για τις εµπειρίες και γνώσεις που αποκόµισα κατά τα χρόνια της φοιτητικής µου σταδιοδροµίας και κατά τη διάρκεια εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής. Τέλος, θα ήθελα να ευχαριστήσω τους παππούδες µου, Ευθυµιάδη Θεοχάρη και ρογαλά Γεώργιο, οι οποίοι δεν πρόλαβαν να «χαρούν» για τον εγγονό τους, αφού απεβίωσαν κατά τον τελευταίο χρόνο εκπόνησης της διδακτορικής διατριβής. Σελίδα 6 από 475\n7 Περιεχόµενα ΕΥΧΑΡΙΣΤΙΕΣ... 4 ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ... 7 ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΠΙΝΑΚΩΝ ΕΥΡΕΤΗΡΙΟ ΣΧΗΜΑΤΩΝ ΣΥΝΤΟΜΕΥΣΕΙΣ ΠΡΟΛΟΓΟΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ...23 ΣΚΟΠΟΣ ΕΠΙΜΕΡΟΥΣ ΣΤΟΧΟΙ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ...25 ΣΥΜΒΟΛΗ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ...26 ΙΑΡΘΡΩΣΗ Ι ΑΚΤΟΡΙΚΗΣ ΙΑΤΡΙΒΗΣ...28 ΜΕΡΟΣ 1 Ο : ΘΕΩΡΗΤΙΚΗ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1 ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΙΕΡΕΥΝΗΣΗ ΤΗΣ «ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ» ΚΑΙ ΤΟΥ «ΕΛΕΓΧΟΥ» ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΗΣ ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΕΠΙΣΚΟΠΗΣΗ ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ ΕΞΕΤΑΖΟΜΕΝΑ ΘΕΜΑΤΑ ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ Γενικά Αντικείµενο Ελέγχου Υποκείµενο Ελέγχου Μέθοδοι Τεχνικές Ελέγχου ΚΑΤΗΓΟΡΙΕΣ - ΚΛΑ ΟΙ ΤΗΣ ΕΛΕΓΚΤΙΚΗΣ ηµόσια και Ιδιωτική Εσωτερική και Εξωτερική Ελεγκτική των Οικονοµικών Αποτελεσµάτων και Ελεγκτική της Χρηµατοοικονοµικής ιαχείρισης ΙΑΚΡΙΣΕΙΣ - ΕΙ Η ΕΛΕΓΧΩΝ Γενικά Ανάλογα µε το Φορέα Ανάλογα µε την Έκταση του Ελέγχου Ανάλογα µε τη διάρκεια του Ελέγχου Ανάλογα µε το Στόχο ή το Χρόνο ιενέργειάς των ελέγχων Ανάλογα µε το Στοιχείο στο Οποίο ίνει Έµφαση ο Έλεγχος Ανάλογα µε τον Τρόπο Εξέτασης Ανάλογα µε τη Μέθοδο που Ακολουθείται κατά τη διάρκεια του Ελέγχου Ανάλογα µε τον Τρόπο Ελέγχου...46 Σελίδα 7 από 475\n8 Ανάλογα µε τα Μέσα Άσκησης των Ελέγχων ΣΚΟΠΟΣ ΕΛΕΓΧΟΥ...47 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2 ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΗ ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΝΝΟΙΟΛΟΓΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ Γενικά Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου Εννοιολογικό Πλαίσιο Εσωτερικού Ελέγχου ΤΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ ΓΙΑ ΤΟΝ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟ ΈΛΕΓΧΟ ΑΠΟ ΤΟ 1980 ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ Η ΑΝΑΓΚΑΙΟΤΗΤΑ ΤΟΥ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΤΥΠΟΙ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ Γενικά ιοικητικοί Έλεγχοι Λειτουργικοί - ιαχειριστικοί Έλεγχοι Οικονοµικοί Λογιστικοί Έλεγχοι Έλεγχοι Παραγωγής Έλεγχοι Συµµόρφωσης Έλεγχοι Συστηµάτων Πληροφόρησης Έλεγχοι Κοινωνικής Ευθύνης Ειδικοί Έλεγχοι ΣΚΟΠΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ Γενικά Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου βάσει της COSO Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου βάσει του Πίνακα Ισορροπηµένης Στοχοθεσίας (Balanced Scorecard) ΑΠΟΤΥΠΩΣΗ ΠΡΟΣΤΙΘΕΜΕΝΗΣ ΑΞΙΑΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΝΑΦΟΡΙΚΑ ΜΕ ΤΟΝ ΕΞΩΤΕΡΙΚΟ ΈΛΕΓΧΟ, ΤΗΝ ΕΤΑΙΡΙΚΗ ΙΑΚΥΒΕΡΝΗΣΗ, ΤΗ ΙΑΧΕΙΡΙΣΗ ΚΙΝ ΥΝΟΥ ΚΑΙ ΤΟ ΣΤΡΑΤΗΓΙΚΟ ΣΧΕ ΙΑΣΜΟ Γενικά Εσωτερικός Έλεγχος και Εξωτερικός Έλεγχος Εσωτερικός Έλεγχος και Εταιρική ιακυβέρνηση Εσωτερικός Έλεγχος και ιαχείριση Κινδύνου Εσωτερικός Έλεγχος και Στρατηγικός Σχεδιασµός...93 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3 ΑΝΑΣΚΟΠΗΣΗ ΙΕΘΝΟΥΣ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΣΤΗΝ ΑΣΙΑ Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΣΤΗΝ ΑΥΣΤΡΑΛΙΑ Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΣΤΗΝ ΑΜΕΡΙΚΗ Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΣΤΗΝ ΕΥΡΩΠΗ Ο ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΑΝΑ ΤΟΝ ΚΟΣΜΟ Σελίδα 8 από 475\n9 ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4 ΠΡΟΣΕΓΓΙΣΗ - ΜΕΘΟ ΟΛΟΓΙΑ ΈΡΕΥΝΑΣ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΟΣ ΚΛΑ ΟΣ - ΜΕΛΕΤΗ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ Γενικά Χαρακτηριστικά Επιχειρηµατικό Περιβάλλον Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων Στατιστικά Στοιχεία Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων Ελληνικές και ιεθνείς Ξενοδοχειακές Αλυσίδες στην Ελλάδα Οικονοµικά Στοιχεία Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων ΕΡΕΥΝΗΤΙΚΟ ΕΙΓΜΑ - ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΩΝ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΩΝ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΕΠΙΛΟΓΗ ΠΟΣΟΤΙΚΩΝ ΜΕΤΑΒΛΗΤΩΝ Γενικά Θεωρητικό Πλαίσιο Πλεονεκτήµατα και Μειονεκτήµατα Χρήσης των Χρηµατοοικονοµικών εικτών Ανάλυση Ερµηνεία Χρηµατοοικονοµικών εικτών ΜΕΘΟ ΟΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ - ΤΡΟΠΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΙΚΤΩΝ Γενικά Ανάλυση Παραγόντων (Factor Analysis) - Ανάλυση Κυρίων Συνιστωσών (Principal Components Analysis) Έλεγχος Κανονικότητας Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Binary Logistic Regression) ΜΕΘΟ ΟΣ ΑΝΑΛΥΣΗΣ ΤΩΝ ΣΤΟΙΧΕΙΩΝ - ΤΡΟΠΟΙ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ Γενικά Ερωτηµατολόγιο Έρευνας Μέθοδοι Στατιστικής Ανάλυσης Ερωτηµατολογίου ΚΕΦΑΛΑΙΟ 5 ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΤΩΝ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΩΝ ΕΙΚΤΩΝ Παραγοντική Ανάλυση Έλεγχος Κανονικότητας Μη Παραµετρικός Έλεγχος Υποθέσεων Έλεγχος Οµοιογένειας των ειγµάτων για τους είκτες που δεν ακολουθούν την Κανονική Κατανοµή (Mann-Whitney U Test) Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Binary Logistic Regression) ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΩΝ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΩΝ Γενικά Αποτελέσµατα Ερωτηµατολογίου Τµήµα Α Αποτελέσµατα Ερωτηµατολογίου Τµήµα Β Αποτελέσµατα Ερωτηµατολογίου Τµήµα Γ Αποτελέσµατα Ερωτηµατολογίου Τµήµα Αποτελέσµατα Ερωτηµατολογίου Τµήµα Ε Σελίδα 9 από 475\n10 ΜΕΡΟΣ 3 Ο : ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 6 ΜΟΝΤΕΛΟ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΣΤΗΝ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΗ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ ΣΤΙΣ ΞΕΝΟ ΟΧΕΙΑΚΕΣ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΙΣ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΝΑ ΚΛΑ Ο ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΣΕΩΣ Κλάδοι Εκµεταλλεύσεως Εσωτερικός Έλεγχος Κλάδου Υπνοδωµατίου Εσωτερικός Έλεγχος Κλάδου Εστιατορίου Εσωτερικός Έλεγχος Κλάδου Κυλικείου (Μπουφές) Εσωτερικός Έλεγχος Κλάδου Μπαρ ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΝΑ ΚΥΚΛΟ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΑΣ Κύκλος Παγίων Κύκλος Αποθεµάτων Κύκλος Αγορών Προµηθειών Κύκλος Απαιτήσεων- ιαθεσίµων-χρεογράφων Κύκλος Υποχρεώσεων Κύκλος απανών - Εξόδων Κύκλος Πωλήσεων - Εσόδων Κύκλος Λοιπών Λειτουργιών ΠΡΟΤΕΙΝΟΜΕΝΟ ΜΟΝΤΕΛΟ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΑΝΑ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟ ΕΛΛΗΝΙΚΟΥ ΓΕΝΙΚΟΥ ΛΟΓΙΣΤΙΚΟΥ ΣΧΕ ΙΟΥ Πάγια Περιουσιακά Στοιχεία Αποθέµατα Απαιτήσεις και ιαθέσιµα Μακροχρόνιες Υποχρεώσεις - Καθαρή Περιουσία - Προβλέψεις Βραχυχρόνιες Υποχρεώσεις Οργανικά Έξοδα - απάνες Οργανικά Έσοδα Αποτελεσµατικοί Λογαριασµοί ΜΕΡΟΣ 4 Ο : ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΚΕΦΑΛΑΙΟ 7 ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΜΕΛΛΟΝΤΙΚΗ ΈΡΕΥΝΑ ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΑΝΑΚΕΦΑΛΑΙΩΣΗ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ ΠΕΡΙΟΡΙΣΜΟΙ ΙΑΤΡΙΒΗΣ ΚΑΙ ΠΡΟΤΑΣΕΙΣ ΓΙΑ ΠΕΡΑΙΤΕΡΩ ΈΡΕΥΝΑ ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΞΕΝΟΓΛΩΣΣΗ Σελίδα 10 από 475\n11 ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Α: ΣΥΝΟ ΕΥΤΙΚΗ ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΚΑΙ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Β: ΕΙΓΜΑ ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Γ: ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΟΜΙΚΩΝ ΕΙΚΤΩΝ Γ.1 ΠΑΡΑΓΟΝΤΙΚΗ ΑΝΑΛΥΣΗ Γ.1.1 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.1.2 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.1.3 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.1.4 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.1.5 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.1.6 Παραγοντική Ανάλυση για το έτος Γ.2 ΈΛΕΓΧΟΣ ΚΑΝΟΝΙΚΟΤΗΤΑΣ Γ.2.1 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.2.2 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.2.3 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.2.4 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.2.5 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.2.6 Έλεγχος Κανονικότητας για το έτος Γ.3 ΜΗ ΠΑΡΑΜΕΤΡΙΚΟΣ ΈΛΕΓΧΟΣ MANN WHITNEY U TEST Γ.3.1 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.3.2 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.3.3 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.3.4 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.3.5 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.3.6 Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann Whitney U test για το έτος Γ.4 ΛΟΓΑΡΙΘΜΙΚΗ ΠΑΛΙΝ ΡΟΜΗΣΗ (LOGISTIC REGRESSION) Γ.4.1 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος Γ.4.2 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος Γ.4.3 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος Γ.4.4 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος Γ.4.5 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος Γ.4.6 Λογαριθµική Παλινδρόµηση (Logistic Regression) για το έτος ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ : ΑΠΟΤΕΛΕΣΜΑΤΑ ΣΤΑΤΙΣΤΙΚΗΣ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗΣ ΕΡΩΤΗΜΑΤΟΛΟΓΙΟΥ ΤΜΗΜΑ Α (ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 1 42) ΤΜΗΜΑ Β (ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 43 50) ΤΜΗΜΑ Γ (ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 51 73) Τµήµα Γ.1 (Ερωτήσεις 51-55) Τµήµα Γ.2 (Ερωτήσεις 56-65) Τµήµα Γ.3 (Ερωτήσεις 66-73) ΤΜΗΜΑ (ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 74 83) ΤΜΗΜΑ E (ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ 84 90) Σελίδα 11 από 475\n12 Ευρετήριο Πινάκων Πίνακας 2.1: : ιαφορές Μεταξύ Εσωτερικού και Εξωτερικού Ελέγχου Πίνακας 2.2 : ιαφορετικά επίπεδα κινδύνου 92 Πίνακας 2.3 : Ποσότητα αποδεικτικών στοιχείων που απαιτούνται ανάλογα µε τα επίπεδα κινδύνου Πίνακας 3.1 : Ανασκόπηση εµπειρικών ερευνών σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο στην Ασία. 101 Πίνακας 3.2 : Ανασκόπηση εµπειρικών ερευνών σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο στην Αυστραλία 109 Πίνακας 3.3 : Ανασκόπηση εµπειρικών ερευνών σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο στην Αµερική Πίνακας 3.4 : Ανασκόπηση εµπειρικών ερευνών σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο στην Ευρώπη. 133 Πίνακας 3.5 : Ανασκόπηση εµπειρικών ερευνών σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο ανά τον κόσµο και στην Ελλάδα. 136 Πίνακας 3.6 : Ερευνητικά αντικείµενα αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο εµπειρικών ερευνών Πίνακας 4.1 : Εξέλιξη Ξενοδοχειακού υναµικού στον Ελλαδικό χώρο Πίνακας 4.2 : Ελληνικοί ξενοδοχειακοί όµιλοι και διεθνείς ξενοδοχειακές αλυσίδες στον Ελλαδικό χώρο Πίνακας 4.3 : Μερίδια αγοράς ξενοδοχειακών επιχειρήσεων και οµίλων στον Ελλαδικό χώρο Πίνακας 4.4 : Οικονοµικά Στοιχεία Ισολογισµών Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στον Ελλαδικό χώρο Πίνακας 4.5 : Οικονοµικά Στοιχεία Αποτελεσµάτων Ξενοδοχειακών Επιχειρήσεων στον Ελλαδικό χώρο Πίνακας 4.6 : Σύνολο Αριθµοδεικτών Έρευνας ανά Κατηγορία Πίνακας 5.1 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.2 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2008 (Principal Component Analysis with Varimax Rotation) Πίνακας 5.3 : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.4 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.5 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.6 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2007 (Principal Component Analysis with Varimax Σελίδα 12 από 475\n13 Πίνακας 5.7 ιδακτορική ιατριβή: Rotation) : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.8 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.9 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.10 Πίνακας 5.11 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2006 (Principal Component Analysis with Varimax Rotation) : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.12 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.13 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.14 : Αναθεωρηµένος KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.15 Πίνακας 5.16 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2005 (Principal Component Analysis with Varimax Rotation) : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.17 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.18 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.19 : Αναθεωρηµένος KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.20 Πίνακας 5.21 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2004 (Principal Component Analysis with Varimax Rotation) : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.22 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.23 : KMO and Bartlett's Test για το έτος Πίνακας 5.24 Πίνακας 5.25 : Total Variance Explained - Ανάλυση Παραγόντων µε Varimax Περιστροφή των Αξόνων για το έτος 2003 (Principal Component Analysis with Varimax Rotation). 203 : Rotated Component Matrix(a) - Φορτία Παραγόντων σε σχέση µε τους πρωταρχικούς δείκτες για το έτος Πίνακας 5.26 : Συγκεντρωτικός Πίνακας Παραγόντων για το έτος Πίνακας 5.27 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Πίνακας 5.28 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Πίνακας 5.29 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Πίνακας 5.30 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Πίνακας 5.31 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Σελίδα 13 από 475\n14 Πίνακας 5.32 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας για το Πίνακας 5.33 Πίνακας 5.34 Πίνακας 5.35 Πίνακας 5.36 Πίνακας 5.37 Πίνακας 5.38 Πίνακας 5.39 Πίνακας 5.40 Πίνακας 5.41 Πίνακας 5.42 Πίνακας 5.43 Πίνακας 5.44 Πίνακας 5.45 : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test για το έτος : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τους παράγοντες του έτους : Συγκεντρωτικός Πίνακας διαφοροποιήσεων µεταξύ των δύο κατηγοριών επιχειρήσεων (Mann-Whitney U test) Πίνακας 5.46 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.47 : Model Summary για το έτος Πίνακας 5.48 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.49 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.50 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.51 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.52 : Model Summary για το έτος Πίνακας 5.53 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.54 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.55 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.56 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.57 : Model Summary για το έτος Σελίδα 14 από 475\n15 Πίνακας 5.58 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.59 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.60 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.61 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.62 : Model Summary για το έτος Πίνακας 5.63 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.64 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.65 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.66 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.67 : Model Summary για το έτος Πίνακας 5.68 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.69 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.70 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.71 : Case Processing Summary για το έτος Πίνακας 5.72 : Model Summary για το έτος Πίνακας 5.73 : Omnibus Tests of Model Coefficients για το έτος Πίνακας 5.74 : Classification Table - Πίνακας Ταξινόµησης Παρατηρήσεων για το έτος Πίνακας 5.75 : Variables in the Equation για το έτος Πίνακας 5.76 Πίνακας 5.77 : Συγκεντρωτικός Πίνακας διαφοροποιήσεων µεταξύ των δύο κατηγοριών επιχειρήσεων (Logistic Regression) : Reliability Statistics - Έλεγχος Αξιοπιστίας µέσω του συντελεστή αξιοπιστίας «Cronbach a» ανά Κύκλο ραστηριότητας Πίνακας 5.78 : Tests of Normality - Έλεγχος Κανονικότητας ανά Κύκλο ραστηριότητας Πίνακας 5.79 : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test ανά Κύκλο ραστηριότητας 241 Πίνακας 5.80 : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση των ερωτήσεων Πίνακας 5.81 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΠΑΓΙΩΝ» Πίνακας 5.82 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΑΠΟΘΕΜΤΩΝ» Πίνακας 5.83 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΑΓΟΡΩΝ_ΠΡΟΜΗΘΕΙΩΝ» Πίνακας 5.84 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή«κυκλοσ.απαιτησεων_ ΙΑΘΕΣΙΜΩΝ_ΧΡΕΟΓΡΑΦΩΝ Πίνακας 5.85 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ» Πίνακας 5.86 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ. ΑΠΑΝΩΝ_ΕΞΟ ΩΝ» Πίνακας 5.87 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή Σελίδα 15 από 475\n16 «ΚΥΚΛΟΣ.ΠΩΛΗΣΕΩΝ» Πίνακας 5.88 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ. ΙΟΙΚΗΣΗΣ» Πίνακας 5.89 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ_ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗΣ» Πίνακας 5.90 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή Πίνακας 5.91 Πίνακας 5.92 Πίνακας 5.93 «ΚΥΚΛΟΣ.ΛΟΙΠΩΝ_ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ» : Reliability Statistics - Έλεγχος Αξιοπιστίας µέσω του συντελεστή αξιοπιστίας «Cronbach a» αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε Εξωτερικό Έλεγχο, ιαχείριση Κινδύνου, Εταιρική ιακυβέρνηση και Στρατηγικό Σχεδιασµό : Έλεγχος Κανονικότητας - Tests of Normality αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε Εξωτερικό Έλεγχο, ιαχείριση Κινδύνου, Εταιρική ιακυβέρνηση και Στρατηγικό Σχεδιασµό και Περιβάλλον : Test Statistics(a) - Μη Παραµετρικός Έλεγχος Mann-Whitney U Test αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε Εξωτερικό Έλεγχο, ιαχείριση Κινδύνου, Εταιρική ιακυβέρνηση και Στρατηγικό Σχεδιασµό και Περιβάλλον Πίνακας 5.94 : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση των ερωτήσεων Πίνακας 5.95 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ ΥΦΙΣΤ ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΕΞΩΤΕΡ.ΕΛΕΓΧΟ» Πίνακας 5.96 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ ΥΦΙΣΤ ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ ΙΑΧ.ΚΙΝ» Πίνακας 5.97 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ ΥΦΙΣΤ ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΕΤΑΙΡ. ΙΑΚ» Πίνακας 5.98 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ ΥΦΙΣΤ ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΣΤΡΑΤ.ΣΧΕ» Πίνακας 5.99 : Ranks και Descriptives (Ταξινοµήσεις και Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ ΥΦΙΣΤ ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΠΕΡΙΒΑΛ» Πίνακας : Περιγραφικά µέτρα για την ερώτηση Πίνακας : Περιγραφικά µέτρα για την ερώτηση Πίνακας : Περιγραφικά µέτρα για την ερώτηση Πίνακας : Περιγραφικά µέτρα για την ερώτηση Πίνακας : Περιγραφικά µέτρα για την ερώτηση Πίνακας : Reliability Statistics - Έλεγχος Αξιοπιστίας µέσω του συντελεστή αξιοπιστίας «Cronbach a» αναφορικά µε τα συστατικά µέρη του εσωτερικού ελέγχου Πίνακας : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση τω ερωτήσεων Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ Σελίδα 16 από 475\n17 ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ_ΕΛΕΓΧΟΥ». 266 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΚΙΝ ΥΝΩΝ» Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ_ΕΛΕΓΧΟΥ». 268 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ_ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ» Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ Πίνακας ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ» : Reliability Statistics - Έλεγχος Αξιοπιστίας µέσω του συντελεστή αξιοπιστίας «Cronbach a» αναφορικά µε το Balanced Scorecard» Πίνακας : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση των ερωτήσεων Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ_ΜΑΘΗΣΗΣ» Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ_ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ» Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΗ» 274 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ» Πίνακας : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση των ερωτήσεων Πίνακας Πίνακας Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Παγίων για τα έτη : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Αποθεµάτων για τα έτη : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Αποθεµάτων για τα έτη Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Απαιτήσεων - ιαθεσίµων - Χρεογράφων για τα έτη Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Υποχρεώσεων για τα έτη Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Εξόδων - Πίνακας Πίνακας απανών για τα έτη : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Πωλήσεων για τα έτη : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου ιοικήσεως για τα έτη Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Λογιστικής Χρηµατοοικονοµικής για τα έτη Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για την προστιθέµενη αξία του Κύκλου Λογιστικής Σελίδα 17 από 475\n18 Χρηµατοοικονοµικής για τα έτη Πίνακας : Αριθµητική Κλίµακα για τη βαθµολόγηση των ερωτήσεων Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε τον εξωτερικό έλεγχο στο µέλλον. 288 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε τη διαχείριση κινδύνου στο µέλλον. 289 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε τη σχέση του Πίνακας εσωτερικού ελέγχου µε την εταιρική διακυβέρνηση στο µέλλον 290 : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε το συµβουλευτικό ρόλο του εσωτερικού ελέγχου στο µέλλον Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε το στρατηγικό σχεδιασµό στο µέλλον. 292 Πίνακας : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε τη σχέση του Πίνακας εσωτερικού ελέγχου µε τη διαχείριση της ποιότητας, υγείας και ασφάλειας στην εργασία και του περιβάλλοντος στο µέλλον 293 : Descriptives (Στατιστικά Μέτρα) για τη µεταβλητή αναφορικά µε την προστιθέµενη αξία του εσωτερικού ελέγχου στο µέλλον Σελίδα 18 από 475\n19 Ευρετήριο Σχηµάτων Σχήµα 2.1 : Αξιολόγηση απόδοσης Σ.Ε.Ε. βάσει των πέντε συστατικών του στοιχείων Σχήµα 2.2 : Αξιολόγηση απόδοσης οικονοµικής µονάδας βάσει του «Balanced Scorecard. 74 Σχήµα 2.3 : Προσαρµογή του «Balanced Scorecard» στο Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου».. 74 Σχήµα 4.1 : Σύνολο Ενεργητικού για το Χρονικό ιάστηµα Σχήµα 4.2 : Σύνολο Ιδίων Κεφαλαίων για το Χρονικό ιάστηµα Σχήµα 4.3 : Σύνολο Κύκλου Εργασιών για το Χρονικό ιάστηµα Σχήµα 5.1 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΠΑΓΙΩΝ». 242 Σχήµα 5.2 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΑΠΟΘΕΜΑΤΩΝ» 243 Σχήµα 5.3 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΑΓΟΡΩΝ_ΠΡΟΜΗΘΕΙΩΝ» Σχήµα 5.4 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΑΠΑΙΤΗΣΕΩΝ_ ΙΑΘΕΣΙΜΩΝ_ΧΡΕΟΓΡΑΦΩΝ» Σχήµα 5.5 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΥΠΟΧΡΕΩΣΕΩΝ» Σχήµα 5.6 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ. ΑΠΑΝΩΝ_ΕΞΟ ΩΝ». 247 Σχήµα 5.7 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΠΩΛΗΣΕΩΝ» Σχήµα 5.8 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ. ΙΟΙΚΗΣΗΣ» Σχήµα 5.9 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΛΟΓΙΣΤΙΚΗΣ_ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΟΝΟΜΙΚΗΣ» 250 Σχήµα 5.10 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΚΥΚΛΟΣ.ΛΟΙΠΩΝ_ΛΕΙΤΟΥΡΓΙΩΝ» Σχήµα 5.11 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ΥΦΙΣΤ.ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΕΞΩΤΕΡ.ΕΛΕΓΧΟ». 255 Σχήµα 5.12 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ΥΦΙΣΤ.ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ ΙΑΧ.ΚΙΝ» 256 Σχήµα 5.13 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ΥΦΙΣΤ.ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΕΤΑΙΡ. ΙΑΚ» Σχήµα 5.14 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ΥΦΙΣΤ.ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΣΤΡΑΤ.ΣΧΕ». 258 Σχήµα 5.15 : Boxplots (Θηκόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΣΧΕΣΗ_ΥΦΙΣΤ.ΕΛΕΓΧΩΝ_ΜΕ_ΠΕΡΙΒΑΛ» Σχήµα 5.16 : Pie-Chart για την ερώτηση Σχήµα 5.17 : Pie -Chart για την ερώτηση Σελίδα 19 από 475\n20 Σχήµα 5.18 : Pie -Chart για την ερώτηση Σχήµα 5.19 : Pie -Chart για την ερώτηση Σχήµα 5.20 : Pie -Chart για την ερώτηση Σχήµα 5.21 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΠΕΡΙΒΑΛΛΟΝ_ΕΛΕΓΧΟΥ» Σχήµα 5.22 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΚΙΝ ΥΝΩΝ» 267 Σχήµα 5.23 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ ΡΑΣΤΗΡΙΟΤΗΤΕΣ_ΕΛΕΓΧΟΥ» Σχήµα 5.24 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΠΛΗΡΟΦΟΡΗΣΗ_ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ» Σχήµα 5.25 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΑΞΙΟΛΟΓΗΣΗ_ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΗΣΗ». 270 Σχήµα 5.26 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ_ΜΑΘΗΣΗΣ» Σχήµα 5.27 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΕΣΩΤΕΡΙΚΩΝ_ ΙΑ ΙΚΑΣΙΩΝ» 273 Σχήµα 5.28 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΠΕΛΑΤΕΙΑΚΗ» Σχήµα 5.29 : Histogram (Ιστόγραµµα) για τη µεταβλητή «ΙΑΣΤΑΣΗ.ΧΡΗΜΑΤΟΟΙΚΟΝΟΜΙΚΗ» Σχήµα 5.30 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Παγίων για τα έτη Σχήµα 5.31 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Αποθεµάτων για τα έτη Σχήµα 5.32 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Αγορών-Προµηθειών για τα έτη Σχήµα : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Απαιτήσεων- ιαθεσίµων-χρεογράφων για τα έτη Σχήµα 5.34 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Υποχρεώσεων για τα έτη Σχήµα 5.35 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Εξόδων- απανών για τα έτη Σχήµα 5.36 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Πωλήσεων για τα έτη Σχήµα 5.37 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου ιοίκησης για τα έτη Σχήµα 5.38 : Προστιθέµενη Αξία του Κύκλου Λογιστικής - Χρηµατοοικονοµικής για τα έτη Σχήµα 5.39 : Προστιθέµενη αξία του Κύκλου Λοιπών Λειτουργιών για τα έτη 2002 Σχήµα 5.40 Σχήµα : Bar-Chart για τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε τον εξωτερικό έλεγχο στο µέλλον : Bar-Chart για τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε τη διαχείριση κινδύνου στο µέλλον Σελίδα 20 από 475\n21 Σχήµα 5.42 Σχήµα 5.43 Σχήµα 5.44 Σχήµα 5.45 : Bar-Chart για τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε την εταιρική διακυβέρνηση στο µέλλον : Bar-Chart για το συµβουλευτικό ρόλο του εσωτερικού ελέγχου στο µέλλον : Bar-Chart για τη σχέση του εσωτερικού ελέγχου µε το στρατηγικό σχεδιασµό στο µέλλον : Bar-Chart για τη σχέση του εσωτερικού µε τη διαχείριση της ποιότητας, της υγείας και ασφάλειας στην εργασία και του περιβάλλοντος στο µέλλον Σχήµα 5.46 : Bar-Chart για την προστιθέµενη αξία του εσωτερικού ελέγχου στο µέλλον Σελίδα 21 από 475\n22 Συντοµεύσεις Α.Λ.Π. : Απόδειξη Λιανικής Πώλησης Α.Π.Υ. : Απόδειξη Παροχής Υπηρεσιών Α.Φ.Μ. : Αριθµός Φορολογικού Μητρώου Ε.Α.Σ. : Ειδικό Ακυρωτικό ελτίο Ε.Γ.Λ.Σ : Ελληνικό Γενικό Λογιστικό Σχέδιο.Α.Ε.Ε.Κ. : ιαδικασία Αξιολόγησης Επάρκειας Εσωτερικού Κεφαλαίου.Ε.Α. : ιαδικασία Εποπτικής Αξιολόγησης.Ε.Ε. : ιευθυντής Εσωτερικού Ελέγχου.Ε.Ε..Ε. : ιευθυντής Εσωτερικού Ελέγχου ηµόσιων Επιχειρήσεων.Ε.Ε.Ι.Ε. : ιευθυντής Εσωτερικού Ελέγχου Ιδιωτικών Επιχειρήσεων.Ε.Κ.Ο. : ηµόσιες Επιχειρήσεις και Οργανισµούς.Ε.Π. : ιεθνές Ελεγκτικό Πρότυπο.Ο.Ο. : ιευθυντής Οικονοµικών Οργανισµών.Ο.Υ. : ιεύθυνση Οικονοµικών Υπηρεσιών.Σ. : ιοικητικό Συµβούλιο Ε.Ε. : Εσωτερικός Έλεγχος Ε.Λ..Ε. : Εταιρίες Λήψης και ιαβίβασης Εντολών Ε.Π.Ε.Υ. : Επιχειρήσεις Παροχής Επενδυτικών Υπηρεσιών Ε.Σ.Π.Α. : Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς Ε.Υ.Σ.Σ.Α.Α.Π. : Ειδική Υπηρεσία Στρατηγικής, Σχεδιασµού και Αξιολόγησης Αναπτυξιακών Προγραµµάτων Κ.Β.Σ. : Κώδικας Βιβλίων και Στοιχείων Π../Τ.Ε. : Πράξη ιοικητή Τράπεζας Ελλάδος Σ.Ε.Ε. : Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου Φ.Π.Α. : Φόρος Προστιθέµενης Αξίας Χ.Α.Α. : Χρηµατιστήριο Αξιών Αθηνών C.I.A. : Certified Internal Auditor F & B : Food and Beverage K-S : Kolmogorov-Smirnov S-W : Shapiro-Wilk Σελίδα 22 από 475\n23 Πρόλογος Εισαγωγή Το εξαιρετικά ρευστό επιχειρηµατικό περιβάλλον και οι εύθραυστες και ασταθείς ισορροπίες, ενισχύουν ποιοτικά και ποσοτικά τις απειλές και αδυναµίες για τη σύγχρονη οικονοµική µονάδα. Σε στενή σχέση και συνάρτηση µε την παραπάνω προσέγγιση, τα λάθη, οι κλοπές και οι απάτες είναι συµφυή µε τον άνθρωπο, αφού ανάγονται στις ατέλειες της ανθρώπινης φύσης και ηθικής. Υπό αυτό το πρίσµα, οι ατασθαλίες, οι καταχρήσεις και γενικότερα οι διαχειριστικές ανωµαλίες είναι ένα καθηµερινό φαινόµενο στο σύγχρονο επιχειρείν. Παράλληλα, η παγκοσµιοποιηµένη οικονοµία διευρύνει την ανάγκη για παροχή αξιόπιστων πληροφοριών στις οικονοµικές µονάδες. Ειδικότερα, η απόσταση από την πηγή των πληροφοριών εξαιτίας της γεωγραφικής διασποράς των οικονοµικών µονάδων, ο τεράστιος όγκος δεδοµένων και πληροφοριών εξαιτίας της διόγκωσης των επιχειρηµατικών µονάδων και η συνθετότητα των συναλλακτικών πράξεων εξαιτίας των νέων παρεχόµενων χρηµατοοικονοµικών προϊόντων αυξάνουν τις πιθανότητες παροχής αναξιόπιστων πληροφοριών µε αποτέλεσµα δυσµενείς συνέπειες για τις οικονοµικές µονάδες. Συµπληρώνοντας τις παραπάνω προσεγγίσεις, οι οποίες εστιάζουν κυρίως στο εξωτερικό περιβάλλον των οικονοµικών οργανισµών, ραγδαίες αλλαγές συντελούνται στο εσωτερικό τους περιβάλλον. Ειδικότερα, η σηµερινή ανάπτυξη των οικονοµικών οργανισµών διαχωρίζει τις έννοιες του «ιδιοκτήτη» και του «διαχειριστή». Οι οικονοµικές µονάδες από οικογενειακές καθίστανται «πολυµετοχικές», όπου τα συµφέροντα των µετόχων και του «ιοικητικού Συµβουλίου» πολλές φορές διαφοροποιούνται. Επιπρόσθετα, σήµερα, οι επιχειρηµατικοί κίνδυνοι καθίστανται πιο έντονοι, γεγονός που επιβάλλει την ετοιµότητα από πλευράς των ιοικήσεων των οικονοµικών οργανισµών σχετικά µε την αξιολόγηση και διαχείρισή τους κατά τον πλέον αποτελεσµατικό τρόπο. Στην πράξη, όµως, οι ιοικήσεις των µεγάλων επιχειρήσεων αδυνατούν να εφαρµόσουν συστήµατα ελέγχου µε τις κατάλληλες ασφαλιστικές Σελίδα 23 από 475\n24 δικλείδες, αφού δεν διαθέτουν ούτε την πολυτέλεια του χρόνου, ούτε την εξειδίκευση και αντικειµενικότητα που απαιτείται (Παπαστάθης, 2003). Συνεχίζοντας την πρωθύστερη προσέγγιση, οι αρχές της εταιρικής διακυβέρνησης διαδραµατίζουν κοµβικό ρόλο στο σύγχρονο επιχειρηµατικό περιβάλλον. Οι οικονοµικοί οργανισµοί βρίσκονται σε µια ατέρµονη προσπάθεια εύρεσης µηχανισµών, οι οποίοι δύναται να συνδράµουν στη σύγκλιση των επιχειρησιακών στόχων µε τις βέλτιστες αρχές της εταιρικής διακυβέρνησης. Τέλος, θέµατα όπως η υιοθέτηση κοινωνικής πολιτικής, η περιβαλλοντική διαχείριση, η παροχή ποιοτικών προϊόντων και υπηρεσιών και η διαχείριση της υγείας και ασφάλειας των εργαζοµένων διαδραµατίζουν καθοριστικό ρόλο στο σύγχρονο επιχειρείν. Οι οικονοµικοί οργανισµοί αναζητούν ενδελεχώς αποτελεσµατικούς µηχανισµούς υιοθέτησης πολιτικών σχετικά µε την ποιότητα, το περιβάλλον, την κοινωνική πολιτική και την ασφάλεια των εργαζοµένων µε σκοπό τη δηµιουργία ανταγωνιστικού πλεονεκτήµατος. Από όλα τα παραπάνω καθίσταται πρόδηλο ότι πρωτίστως η µακροχρόνια επιβίωση και στη συνέχεια η επιτυχή ολοκλήρωση των επιχειρησιακών στόχων των οικονοµικών µονάδων εξαρτώνται από την αντιµετώπιση των παραπάνω θεµάτων. Ο εσωτερικός έλεγχος µε το αµάγαλµα των προσφερόµενων υπηρεσιών του το οποίο εκτενώς αναλύεται στη συνέχεια της παρούσας διατριβής - δύναται να συνδράµει καθοριστικά στον ουσιαστικό περιορισµό των καταχρήσεων και ατασθαλιών, στην παροχή αξιόπιστων πληροφοριών, στην προάσπιση των συµφερόντων των µετόχων, στη βέλτιστη διαχείριση των επιχειρηµατικών κινδύνων, στην αρµονικότερη υιοθέτηση αρχών εταιρικής διακυβέρνησης και γενικότερα στη δηµιουργία διατηρήσιµου συγκριτικού πλεονεκτήµατος και προστιθέµενης αξίας στο σύγχρονο γίγνεσθαι των οικονοµικών οργανισµών. Σελίδα 24 από 475\n25 Σκοπός Επιµέρους Στόχοι ιδακτορικής ιατριβής Βασικός σκοπός της παρούσας διδακτορικής διατριβής είναι η µελέτη και διερεύνηση της εφαρµογής και συνεισφοράς των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου (Σ.Ε.Ε.) από τη σκοπιά της λογιστικής και χρηµατοοικονοµικής επιστήµης στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις που δραστηριοποιούνται στον ελλαδικό χώρο. Με γνώµονα την επίτευξη του βασικού σκοπού της έρευνας, επιµέρους στόχοι της διδακτορικής διατριβής δύναται να θεωρηθούν: 1. Η παράθεση ενός ολοκληρωµένου θεωρητικού - εννοιολογικού πλαισίου αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο µέσω της παρουσίασης και κατηγοριοποίησης ανά ερευνητικό αντικείµενο των σηµαντικότερων κατά τη γνώµη του ερευνητή ερευνών που έχουν εκπονηθεί σε παγκόσµια κλίµακα. 2. Η αξιολόγηση της συνεισφοράς του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στη χρηµατοοικονοµική επίδοση µέσω της διαπίστωσης ύπαρξης διαφορών στους χρηµατοοικονοµικούς δείκτες µεταξύ των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων που εφαρµόζουν Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου και των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων που δεν εφαρµόζουν Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου. 3. Η αξιολόγηση της συνεισφοράς του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στη γενικότερη επιχειρησιακή επίδοση (όχι µόνο στη χρηµατοοικονοµική) µέσω της διαπίστωσης ύπαρξης διαφορών στους υφιστάµενους ελέγχους των δέκα (10) «Κύκλων ραστηριότητας» (Παγίων, Αποθεµάτων, Αγορών-Προµηθειών, Απαιτήσεων- ιαθεσίµων-χρεογράφων, Υποχρεώσεων, απανών-εξόδων, Πωλήσεων, ιοίκησης, Λογιστικής- Χρηµατοοικονοµικής, Λοιπών Λειτουργιών) µεταξύ των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων που εφαρµόζουν Σ.Ε.Ε. και των επιχειρήσεων που δεν εφαρµόζουν Σ.Ε.Ε. 4. Η αξιολόγηση της συνεισφοράς του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου σε καίρια ζητήµατα της σύγχρονης οικονοµικής µονάδας µέσω της διαπίστωσης ύπαρξης διαφορών στη σχέση των υφιστάµενων ελέγχων µε τον Εξωτερικό Έλεγχο, τη ιαχείριση Κινδύνου, την Εταιρική ιακυβέρνηση, το Στρατηγικό Σχεδιασµό και την Περιβαλλοντική Σελίδα 25 από 475\n26 ιαχείριση µεταξύ των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων που εφαρµόζουν Σ.Ε.Ε. και των επιχειρήσεων που δεν εφαρµόζουν Σ.Ε.Ε. 5. Η αξιολόγηση της υφιστάµενης εφαρµογής των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων που δραστηριοποιούνται στον ελλαδικό χώρο µέσω της εκτίµησης της γενικότερης οργάνωσης και λειτουργίας, των πέντε (5) συστατικών µερών (βάσει της Επιτροπής COSO) και των τεσσάρων (4) ιαστάσεων (βάσει του Πίνακα Ισορροπηµένης Στοχοθεσίας «Balanced Scorecard») του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων. 6. Η αποτύπωση της προστιθέµενης αξίας των υπηρεσιών του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων στους δέκα (10) «Κύκλους ραστηριότητας» και η διαχρονική µεταβολή της, τη χρονική περίοδο των ετών Η εκτίµηση αναφορικά µε το µέλλον του εσωτερικού ελέγχου και τη συνεισφορά του σε κοµβικά ζητήµατα των οικονοµικών οργανισµών. 8. Η δηµιουργία ενός ολοκληρωµένου µοντέλου εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου για τις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, βασιζόµενου τόσο στις ατέλειες όσο και στα «δυνατά σηµεία» που διαπιστώθηκαν από τη διεξάγουσα βιβλιογραφική και εµπειρική έρευνα. Συµβολή ιδακτορικής ιατριβής Στο διεθνές περιβάλλον δραστηριοποίησης των οικονοµικών οργανισµών, το τελευταίο διάστηµα συντελούνται εντυπωσιακές αλλαγές. Κάτω από τις νέες προκλήσεις οι οικονοµικές µονάδες αντιµετωπίσουν τη νέα πραγµατικότητα χρησιµοποιώντας σύγχρονες πρακτικές. Μία από αυτές τις πρακτικές προβάλλει ο εσωτερικός έλεγχος. Μολονότι την κοµβική σηµασία και την έξαρση που παρατηρείται στη διεθνή βιβλιογραφία και αρθρογραφία αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο, µέχρι σήµερα για την ελληνική πραγµατικότητα δεν έχει διενεργηθεί εκτεταµένη και σε βάθος χρόνου έρευνα 1, η οποία αφενός να αποτυπώνει την εφαρµογή και συνεισφορά των 1 Με εξαίρεση τις δύο διδακτορικές διατριβές, από τις οποίες η πρώτη χρονικά (Φίλος, 2000) ειδικεύεται στον Τραπεζικό Κλάδο, ενώ η δεύτερη χρονικά (Βαρβατσουλάκης, 2002) αποτελεί Σελίδα 26 από 475\n27 Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου µε βάση τόσο τη χρηµατοοικονοµική επίδοση όσο και πρωτογενή δεδοµένα, αφετέρου να παρουσιάζει ένα ολοκληρωµένο πλαίσιο εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου για τις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις της Ελλάδας. Ειδικότερα, η συµβολή της διδακτορικής διατριβής δύναται να κατηγοριοποιηθεί στους παρακάτω φορείς: Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών: Από τη µία πλευρά, µέσα από την αξιολόγηση της εφαρµογής των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου, η διδακτορική διατριβή συµβάλλει στην αποτύπωση του υφιστάµενου ρόλου του εσωτερικού ελέγχου. Από την άλλη πλευρά, µέσα από την εκτίµηση του µέλλοντος του εσωτερικού ελέγχου, η διατριβή οριοθετεί τον νέο διευρυµένο ρόλο του εσωτερικού ελεγκτή. Ξενοδοχειακό Κλάδο: Από τη µία πλευρά, µέσω της αξιολόγησης των συµπερασµάτων της στατιστικής ανάλυσης των χρηµατοοικονοµικών δεικτών, η διατριβή δύναται να συνδράµει στη βελτίωση της χρηµατοοικονοµικής επίδοσης των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων. Από την άλλη πλευρά, µέσω των απαντήσεων του ερωτηµατολογίου η διατριβή προτείνει ένα ολοκληρωµένο µοντέλο εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις. Επιχειρήσεις (γενικότερα): Μέσω του προτεινόµενου µοντέλου εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, η διατριβή δύναται να συνδράµει στη δηµιουργία αποτελεσµατικών Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου και σε άλλους κλάδους της επιχειρηµατικής δραστηριότητας (µε βάση το προτεινόµενο µοντέλο εφαρµογής Σ.Ε.Ε.), προσαρµοζόµενων στα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά τους. Ακαδηµαϊκή Κοινότητα: Μέσα από την ανασκόπηση των εξεταζόµενων θεωρητικών και εµπειρικών ερευνών αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο, η διδακτορική διατριβή συµβάλλει στην πληρέστερη κατανόηση της εννοιολογικής προσέγγισης του εσωτερικού ελέγχου και στην οριοθέτηση περιπτωσιολογική µελέτη σε νοσηλευτική µονάδα. Αναλυτικότερες πληροφορίες για τις δύο διδακτορικές διατριβές παρατίθενται στο υποκεφάλαιο 3.6 «Εσωτερικός Έλεγχος ανά τον Κόσµο» Σελίδα 27 από 475\n28 ενός ολοκληρωµένου και επικαιροποιηµένου θεωρητικού πλαισίου αναφοράς σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο. Κράτος: Από τη µία πλευρά η διατριβή µέσω της παράθεσης των νόµων και διατάξεων σχετικά µε τον εσωτερικό έλεγχο συµβάλλει στην κατά το δυνατόν ενδυνάµωση του υφιστάµενου νοµοθετικού του πλαισίου. Από την άλλη πλευρά, µέσω του προτεινόµενου µοντέλου εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις, η διατριβή δύναται να βοηθήσει στη δηµιουργία Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου για τον κρατικό µηχανισµό µε σκοπό την υιοθέτηση των βέλτιστων αρχών της εταιρικής διακυβέρνησης, τον περιορισµό των κινδύνων και γενικότερα τη δηµιουργία προστιθέµενης αξίας (µέσω των Σ.Ε.Ε.) για το Κράτος. ιάρθρωση ιδακτορικής ιατριβής Η διδακτορική διατριβή απαρτίζεται από τέσσερις κύριες ενότητες: Θεωρητική ιερεύνηση, Εµπειρική ιερεύνηση, Προτεινόµενο Μοντέλο Εσωτερικού Ελέγχου και Συµπεράσµατα. Πιο συγκεκριµένα, στον «Πρόλογο» της διδακτορικής διατριβής παρατίθεται η «Εισαγωγή», όπου µέσω της παρουσίασης του διεθνούς περιβάλλοντος δραστηριοποίησης των οικονοµικών οργανισµών τονίζεται η αναγκαιότητα του Εσωτερικού Ελέγχου. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ο βασικός σκοπός, οι οκτώ (8) επιµέρους στόχοι και η συµβολή της διατριβής, η οποία κατηγοριοποιείται σε πέντε (5) κύριους φορείς. Ο «Πρόλογος» ολοκληρώνεται µε την παράθεση της διάρθρωσης της διδακτορικής διατριβής. Η πρώτη ενότητα, η οποία τιτλοφορείται «Θεωρητική ιερεύνηση», απαρτίζεται από τα τρία πρώτα κεφάλαια (1-3) και σκοπεύει στην προσέγγιση του εννοιολογικού πλαισίου τόσο της ελεγκτικής όσο και του εσωτερικού ελέγχου. Στο πρώτο κεφάλαιο «Εννοιολογική ιερεύνηση της Ελεγκτικής και του Ελέγχου» της εν λόγω ενότητας παρατίθεται η εννοιολογική οριοθέτηση της ελεγκτικής και του ελέγχου. Πιο συγκεκριµένα, αρχικά παρουσιάζεται η ιστορική επισκόπηση, τα εξεταζόµενα Σελίδα 28 από 475\n29 θέµατα, οι βασικές κατηγορίες κλάδοι της ελεγκτικής επιστήµης. Στη συνέχεια µέσα από ενδελεχή επισκόπηση της βιβλιογραφίας οριοθετούνται τα βασικά είδη και ο σκοπός του ελέγχου. Με αυτό τον τρόπο ο αναγνώστης έρχεται σε µια πρώτη επαφή µε το εννοιολογικό πλαίσιο της ελεγκτικής. Στο δεύτερο κεφάλαιο, το οποίο τιτλοφορείται «Εννοιολογική Προσέγγιση του Εσωτερικού Ελέγχου», παρουσιάζεται η εννοιολογική διερεύνηση του εσωτερικού ελέγχου. Ειδικότερα, αρχικά προσεγγίζονται θέµατα σχετικά µε το εννοιολογικό πλαίσιο και το νοµοθετικό περιβάλλον δραστηριοποίησης του εσωτερικού ελέγχου. Μέσω της εξέτασης της αναγκαιότητας του εσωτερικού ελέγχου, αναλύονται οι βασικοί του τύποι. Στη συνέχεια του κεφαλαίου, µε γνώµονα την πληρέστερη εξέταση της έννοιας του εσωτερικού ελέγχου, οριοθετείται ο βασικός του σκοπός και παρουσιάζονται δύο µέθοδοι αξιολόγησης της αποτελεσµατικότητάς του. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την αποτύπωση της προστιθέµενης αξίας από την ύπαρξη εσωτερικού ελέγχου σε τέσσερις καθοριστικής σηµασίας τοµείς της σύγχρονης οικονοµικής µονάδας. Στη συνέχεια, στο τρίτο κεφάλαιο το οποίο τιτλοφορείται «Ανασκόπηση ιεθνούς Βιβλιογραφίας» παρατίθεται η επισκόπηση της επιστηµονικής βιβλιογραφίας και αρθρογραφίας αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο σε παγκόσµια κλίµακα. Η διαφοροποίηση των εννοιολογικών προσεγγίσεων, διαχρονικά και διαπολιτισµικά, επιβεβαιώνει την ένταση αναζήτησης νέων θεµάτων που άπτονται της θεµατολογίας του εσωτερικού ελέγχου. Μέσω της ενδελεχούς ανάλυσης και κριτικής αξιολόγησης των ερευνών που έχουν διεξαχθεί σε Ασία, Αυστραλία, Αµερική και Ευρώπη, η διατριβή καταγράφει, αξιολογεί και κατηγοριοποιεί τα ερευνητικά ενδιαφέροντα και τις επιστηµονικές προσεγγίσεις αναφορικά µε το θέµα του εσωτερικού ελέγχου στο διεθνές επιχειρηµατικό περιβάλλον. Η δεύτερη ενότητα της διδακτορικης διατριβης, η οποία τιτλοφορείται «Εµπειρική ιερεύνηση», αποτελείται από δύο κεφάλαια (4 και 5) µε σκοπό την αναλυτική παρουσίαση της µεθοδολογίας και των αποτελεσµάτων της διατριβής. Ειδικότερα, στο τέταρτο κεφάλαιο, «Προσέγγιση Μεθοδολογία Έρευνας» αναλύονται αρχικά τα χαρακτηριστικά γνωρίσµατα, τα οικονοµικά και στατιστικά στοιχεία του Σελίδα 29 από 475\n30 ξενοδοχειακού κλάδου. Στη συνέχεια του κεφαλαίου παρουσιάζεται το ερευνητικό δείγµα και οι ποσοτικές µεταβλητές που επιλέγχθηκαν. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την ενδελεχή ανάλυση των µεθοδολογιών που χρησιµοποιήθηκαν και των τρόπων της στατιστικής τους αξιολόγησης. Η παρουσίαση των αποτελεσµάτων της έρευνας παρατίθεται στο πέµπτο κεφάλαιο, το οποίο τιτλοφορείται «Παρουσίαση των Αποτελεσµάτων». Στο εν λόγω κεφάλαιο αναφέρονται τα αποτελέσµατα από τη στατιστική αξιολόγηση τόσο των χρηµατοοικονοµικών δεικτών όσο και των ερωτηµατολογίων. Ειδικότερα όσον αφορά την ανάλυση των χρηµατοοικονοµικών δεικτών παρουσιάζονται τα αποτελέσµατα από την «Παραγοντική Ανάλυση», τον «Ελεγχο Κανονικότητας», τον «Μη Παραµετρικό Έλεγχο» και την «Λογαριθµική Παλινδρόµηση». Τέλος, τα αποτελέσµατα από το ερωτηµατολόγιο παρουσιάζονται ανά τµήµα (του ερωτηµατολογίου) µε σκοπό την πληρέστερη αξιολόγησή τους. Μέσω των απαντήσεων των ερωτηµατολογίων, προβάλλονται τα δυνατά και αδύνατα σηµεία των υφιτάµενων Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου στις ξενοδοχειακές επιχειρήσεις. Με γνώµονα αυτές και την εκτενή ανάλυση της διεθνους βιβλιογραφίας δηµιουργείται η τρίτη ενότητα της διδακτορικής διατριβής «Προτεινόµενο Μοντέλο Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου». Η εν λόγω ενότητα απαρτίζεται από το κεφάλαιο έξι (6) και σκοπό έχει την παρουσίαση ενός ολοκληρωµένου µοντέλου εφαρµογής Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στη σύγχρονη ξενοδοχειακή επιχείρηση. Ειδικότερα, στο έκτο κεφάλαιο, το οποίο τιτλοφορείται «Μοντέλο Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στην Ξενοδοχειακή Επιχείρηση» παρουσιάζονται τρία (3) λεπτοµερή υποδείγµατα εφαρµογής Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου τα οποία αποτελούν τα συστατικά στοιχεία του προτεινόµενου ολοκληρωµένου Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου. Η τελευταία ενότητα «Συµπεράσµατα ιατριβής» παρουσιάζεται στο έβδοµο κεφάλαιο, το οποίο τιτλοφορείται «Συµπεράσµατα Προτάσεις για Μελλοντική Έρευνα». Όπως διακρίνεται και από τον τίτλο, το εν λόγω κεφάλαιο παραθέτει συγκεντρωµένα τα τελικά συµπεράσµατα της διδακτορικής διατριβής. Περιληπτικά Σελίδα 30 από 475\n31 αναφέρονται τα σηµαντικότερα σηµεία, παρουσιάζονται οι αδυναµίες της παρούσας έρευνας και διατυπώνονται οι προτάσεις για περαιτέρω έρευνα. Η διατριβή ολοκληρώνεται µε την παράθεση της «Βιβλιογραφίας», η οποία διακρίνεται σε ελληνική και ξενόγλωσση και την παρουσίαση στο «Παράρτηµα» του ερωτηµατολογίου (που χρησιµοποιήθηκε) για την αξιολόγηση του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου των ξενοδοχειακών επιχειρήσεων και των αποτελεσµάτων της στατιστικής ανάλυσης τόσο του ερωτηµατολογίου όσο και των χρηµατοοικονοµικών δεικτών. Σελίδα 31 από 475\n32 Κεφάλαιο 1 Μέρος 1 ο : Θεωρητική ιερεύνηση Εννοιολογική ιερεύνηση της «Ελεγκτικής» και του «Ελέγχου» 1.1 Εισαγωγή Το παρόν κεφάλαιο «Εννοιολογική ιερεύνηση της «Ελεγκτικής» και του «Ελέγχου» απαρτίζεται από επτά (7) επιµέρους υποκεφάλαια µε σκοπό τη λεπτοµερή ανάλυση του εννοιολογικού πλαισίου της ελεγκτικής και του ελέγχου. Με την καταγραφή των σηµαντικότερων γεγονότων που αφορούν την ελεγκτική από την αρχαιότητα µέχρι σήµερα αποτυπώνεται η ιστορική επισκόπηση του όρου. Με σκοπό την πλήρη αποσαφήνιση της έννοιας, παρατίθενται τα εξεταζόµενα θέµατα της ελεγκτικής επιστήµης και οριοθετούνται οι βασικές κατηγορίες - διακρίσεις της. Τα κυριότερα είδη ελέγχων παρουσιάζονται εκτενώς µέσω µιας εκτεταµένης βιβλιογραφικής επισκόπησης της ελληνικής και διεθνούς αρθρογραφίας. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την οριοθέτηση του σκοπού του ελέγχου. 1.2 Εννοιολογικό Πλαίσιο της Ελεγκτικής Πλήθος ερευνητών και επιστηµόνων έχουν ασχοληθεί µε την έννοια και σηµασία της ελεγκτικής. Ενδεικτικό της σηµαντικότητάς της για την επιβίωση των οικονοµικών µονάδων είναι το πλήθος των ορισµών που της έχουν αποδοθεί διαχρονικά (Pantelidis, 2009). Στη συνέχεια του παρόντος υποκεφαλαίου παρατίθενται ένα σύνολο εννοιολογικών προσεγγίσεων της ελεγκτικής επιστήµης, οι οποίες συλλέχθηκαν µέσα από ενδελεχή αναζήτηση της ελληνικής και διεθνούς αρθρογραφίας µε σκοπό την πληρέστερη απεικόνισή της διαχρονικά. Σύµφωνα µε την Αµερικάνικη Ένωση Λογιστικής, η ελεγκτική ορίζεται ως «η συγκέντρωση και αξιολόγηση στοιχείων και δεδοµένων µε σκοπό την έκδοση γνώµης από έναν ανεξάρτητο και κάτοχο απαιτούµενων προσόντων επαγγελµατία σχετικά µε το κατά πόσο οι υπό έλεγχο πληροφορίες ή δεδοµένα έχουν παραχθεί σύµφωνα µε συγκεκριµένα κριτήρια» (American Accounting Association, 1971). Σελίδα 32 από 475\n33 Το αντικείµενο της ελεγκτικής επιστήµης η ξένη περιουσία - τονίστηκε από τους Meigs et al. (1984), οι οποίοι όρισαν την Ελεγκτική ως «τον κλάδο της Οικονοµικής των Επιχειρήσεων και εκµεταλλεύσεων που πραγµατεύεται τους γενικούς κανόνες, όρους και προϋποθέσεις για τη διενέργεια ελέγχου σε κάθε οικονοµική διαχείριση ξένης περιουσίας». Στην ίδια περίπου οπτική κινήθηκε και ο Τερζάκης (1985), ο οποίος όρισε την ελεγκτική ως «το σύνολο των λογιστικών και οικονοµοτεχνικών ενεργειών, που έχουν ως σκοπό την εξακρίβωση θεµάτων που αφορούν τη συναλλακτική και λειτουργική δράση των επιχειρήσεων». Πιο πρόσφατα, τονίζοντας τη συνεισφορά της ελεγκτικής στην «νοµιµότητα», η ελεγκτική θεωρήθηκε ως «το σύνολο των αρχών που αποσκοπούν στον αποτελεσµατικό προσδιορισµό του είδους, της έκτασης και του τρόπου διενέργειας του ελέγχου καθώς και των ενεργειών των αρµόδιων οργάνων των οικονοµικών µονάδων για την πρόληψη λαθών και εξακρίβωση της ορθότητας, της νοµιµότητας και της σκοπιµότητας αυτών» ( ήµου, 2000). Στο σηµείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι η ελεγκτική ως κλάδος της οικονοµικής - διοικητικής των επιχειρήσεων και εκµεταλλεύσεων είναι συγχρόνως επιστήµη και τεχνική. Χαρακτηρίζεται από τη µία πλευρά ως επιστήµη, γιατί µέσα από τη διερεύνηση παρέχει συνεχώς καινούρια γνώση, ενώ από τη άλλη πλευρά κρίνεται ως τεχνική, γιατί σε συνδυασµό µε την παραγόµενη επιστηµονική γνώση ικανοποιεί τις ανάγκες του ελέγχου και φέρει σε πέρας την αποστολή της (Παπαστάθης, 2003). Σύµφωνα µε µία περισσότερο περιεκτική εννοιολογική προσέγγιση από άποψη των βασικών δοµικών της στοιχείων, η ελεγκτική ορίζεται ως «ο επιστηµονικός κλάδος της µεθοδικής και αντικειµενικής συγκέντρωσης και αξιολόγησης αποδεικτικών στοιχείων, από ένα ανεξάρτητο και ικανό άτοµο µε σκοπό τη διατύπωση και κοινοποίηση στους ενδιαφερόµενους χρήστες µετρήσιµων πληροφοριών, οι οποίες ανταποκρίνονται σε προκαθορισµένα κριτήρια» (Καζαντζής, 2006). Πάντως είναι σήµερα πρόδηλο ότι η ελεγκτική δεν καλύπτει µόνο τον έλεγχο της ορθότητας των οικονοµικών καταστάσεων (το οποίο γινόταν στα πρώτα χρόνια εµφάνισής της), αλλά σχετίζεται µε την Εταιρική ιακυβέρνηση µέσω του Σελίδα 33 από 475\n34 εσωτερικού ελέγχου, αξιολογεί τις επιδόσεις της ιοίκησης µέσω των εσωτερικών ελέγχων ιοίκησης και ελέγχει τη συµµόρφωση µε τους νόµους και την κείµενη νοµοθεσία µέσω των εσωτερικών ελέγχων συµµόρφωσης (Καζαντζής, 2006). Από όλες τις παραπάνω εννοιολογικές προσεγγίσεις προκύπτουν κάποια από τα εννοιολογικά χαρακτηριστικά της ελεγκτικής (Καζαντζής και Σώρος, 2005): Συστηµατική διαδικασία. Η ελεγκτική είναι η διαδικασία ελέγχου, η οποία είναι ορθά οργανωµένη και ακολουθεί συγκεκριµένα βήµατα ή διεργασίες. Συγκέντρωση και αξιολόγηση αποδεικτικών στοιχείων. Η ελεγκτική συλλέγει κάθε πληροφορία που µπορεί να χρησιµοποιηθεί από τον ελεγκτή (συγκέντρωση) και εξακριβώνει την ανταπόκριση των πληροφοριών σε προκαθορισµένα κριτήρια χωρίς καµία προκατάληψη και περιορισµούς (ακριβοδίκαια αξιολόγηση των αποτελεσµάτων). Καθορισµός βαθµού ανταπόκρισης σε προκαθορισµένα κριτήρια. Ο βαθµός ανταπόκρισης οριοθετείται µε βάση τόσο ποσοτικά κριτήρια, όπως για παράδειγµα εξαιτίας λογιστικού σφάλµατος το χρεωστικό υπόλοιπο του λογαριασµού πελάτη ήταν πιστωτικό, όσο και ποιοτικά κριτήρια, όπως η αξιοπιστία των χρηµατοοικονοµικών καταστάσεων. Τα προκαθορισµένα κριτήρια είναι τα πρότυπα σύµφωνα µε τα οποία µετριέται ο βαθµός ανταπόκρισης, όπως για παράδειγµα νοµοθετικές ρυθµίσεις, προϋπολογισµοί, διεθνή λογιστικά και ελεγκτικά πρότυπα Απαίτηση ικανού και ανεξάρτητου προσώπου. Για τη σωστή πραγµατοποίηση του ελέγχου επιβάλλεται η επιστηµονική επάρκεια και ανεξαρτησία του ελεγκτή από την ελεγχόµενη οικονοµική µονάδα. Από τη µία πλευρά, ο ελεγκτής πρέπει να έχει τις γνώσεις για την κατανόηση και εφαρµογή των κριτηρίων ελέγχου και την ικανότητα προσδιορισµού των ειδών και της ποσότητας των ελεγκτικών τεκµηρίων Από την άλλη πλευρά, η ανεξαρτησία αφορά τόσο τη συγκέντρωση και αξιολόγηση των ελεγκτικών τεκµηρίων όσο και στη διατύπωση της επαγγελµατικής γνώµης του ελεγκτή. ιατύπωση της γνώµης του ελεγκτή. Τα αποτελέσµατα του ελέγχου και η τελική γνώµη του ελεγκτή γνωστοποιούνται εγγράφως στους ενδιαφερόµενους χρήστες µέσω των εκθέσεων ελέγχου. Σελίδα 34 από 475\n35 Ενδιαφερόµενοι χρήστες. Είναι οι φορείς που ενδιαφέρονται για την τελική γνώµη του ελεγκτή. Οι ενδιαφερόµενοι είναι τόσο εντός της ελεγχόµενης οικονοµικής µονάδας, όπως οι µέτοχοι και η ιοίκηση, όσο και εκτός, όπως οι κυβερνητικοί φορείς και οι επενδυτές. 1.3 Ιστορική Επισκόπηση Ελεγκτικής Η ανάγκη για έλεγχο βρίσκεται στους αρχαίους χρόνους, αφού ο έλεγχος ήταν συνδεδεµένος µε τις λογιστικές πράξεις των ανθρώπων σε όλες τις εποχές της ιστορίας. Ειδικότερα, ο έλεγχος πρωτοεµφανίστηκε µε την ανταλλαγή των αγαθών µεταξύ των ανθρώπων από προϊστορικούς χρόνους, εντούτοις αναπτύχθηκε µε εντονότερο ρυθµό τα τελευταία χρόνια (Παπάς, 1999). Η ανάπτυξή του ως ξεχωριστός κλάδος στα πλαίσια της οικονοµικής δραστηριότητας του ανθρώπου έγινε τους τελευταίους αιώνες, µέσα από την εξελικτική του πορεία, φτάνοντας στη σηµερινή του µορφή, η οποία θα αναλυθεί στη συνέχεια, παρουσιάζοντας ιδιαίτερο ενδιαφέρον (Κάντζος, 1995; Μπαλής, 1998). Κατά τους προϊστορικούς χρόνους οι λαοί, όπως πλήθος παραδειγµάτων φανερώνουν, στηρίχτηκαν σε πρωτόγονα λογιστικά συστήµατα προκειµένου να οργανώσουν τις οικονοµικές τους δραστηριότητες και να επιτύχουν την ανάπτυξή τους στο πέρασµα των αιώνων. Ειδικότερα, η ανταλλαγή των αγαθών δηµιούργησε την ανάγκη απεικόνισης των απαιτήσεων και υποχρεώσεων και συνεπώς κατέστησε επιβεβληµένη την εµφάνιση της πρώτης λογιστικής εγγραφής και την ανάγκη του ελέγχου µεταξύ των συναλλασσόµενων των πρωτόγονων κοινωνιών (Βαρβατσουλάκης, 2002). Γύρω στο π.χ., ίχνη ελέγχου παρατηρούνται στους Νινευίτες της Βαβυλώνας. Ο «γραµµατέας» ήταν ο λογιστής εκείνης της εποχής και νοµιµοποιούσε τις συναλλαγές µε την υπογραφή του πάνω σε µεγάλες πλάκες (Ρογδάκη, 2000; Ρογδάκη, 2004). Στη συνέχεια οι αρχαίοι Σουµέριοι µεταξύ π.χ. χρησιµοποίησαν ελεγκτικές διαδικασίες κατά τη διαχείριση των περιουσιών του ιερατείου και των βασιλιάδων τους. Παράλληλα ο κλάδος της υφαντουργίας, ο οποίος παρουσίαζε Σελίδα 35 από 475\n36 µεγάλη ανάπτυξη και αποτελούσε πηγή πλούτου στην αρχαία Σουµερία βρισκόταν υπό τη διεύθυνση εποπτών - ελεγκτών, όπου ο έλεγχος γινόταν βάσει κανόνων, οι οποίοι εφαρµόζονται ακόµη και σήµερα στις ελεγχόµενες από το κράτος βιοµηχανίες. Αλλά και στην αρχαία Αίγυπτο όπου η κυριότερη πηγή εσόδων για τους Φαραώ ήταν η φορολόγηση της εσοδείας των σιτηρών, η δηµιουργία «Επιστατών Ελεγκτών», ήταν επιβεβληµένη για τον έλεγχο των συγκοµιδών (McNamee and McNamee, 1995). Οι Επιστάτες είχαν επίσης υψηλή κοινωνική θέση, εκπαιδεύονταν σε ειδικές σχολές εντός των ναών στην καταγραφή των εισαγωγών και εξαγωγών των σιτηρών και απολάµβαναν µεγάλες τιµές από τους Φαραώ (Τσακλάγκανος, 2005). Στην αρχαία Αθήνα τα οικονοµικά του κράτους ελέγχονταν αφενός από το «Σώµα των Λογιστών» και τους «Εύθηνους», οι οποίοι ήλεγχαν τα οικονοµικά των αρχόντων. Στην υπόλοιπη αρχαία Ελλάδα και ειδικότερα στην Αχαϊκή Συµπολιτεία, ο έλεγχος γινόταν από τους «Εξεταστές», τους «Συνηγόρους», τους «οκιµαστήρες», στη Βοιωτία από τους «Κατόπτας», στη Φθιώτιδα από τους «Αρχησκόπους» και στη Θάσο από τους «Απολόγους» (Φλιτούρης, 2007). Στο ίδιο πλαίσιο ο Κλεισθένης (6 ος αι. π.χ.) περιέλαβε το 510 π.χ., την αρχή των δέκα (10) «αποδεκτών» και παράλληλα προέβλεψε την ανάθεση του ελέγχου των διαχειριζοµένων τα δηµόσια έσοδα σε δέκα (10) βουλευτές. Ανεξάρτητα όµως από τον έλεγχο της Βουλής, ενεργείτο έλεγχος και από ανεξάρτητο σώµα, από δέκα (10) «άρχοντες - λογιστές», οι οποίοι είχαν την έδρα τους σε ίδια «αρχεία» (ελεγκτικά γραφεία) και κληρώνονταν από τη βουλή των πεντακοσίων. Παράλληλα, στη Ρωµαϊκή Αυτοκρατορία οι «Ύπατοι», οι «Κήνσορες» και οι «Ταµίες», από τον 3 ο αιώνα π.χ., παρακολουθούσαν τους λογαριασµούς των επαρχιών της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας (Collins and Valin, 1979). Στο Βυζάντιο, ο θεσµός των ελεγκτών ισχυροποιείται λόγω της ισχυρούς παρεµβατικότητας του κράτους στην οικονοµική ζωή. Σε αυτή την περίοδο, οι ελεγκτές είναι οι υπεύθυνοι για τον έλεγχο των λογαριασµών του ηµοσίου και για την ορθολογική διαχείριση του δηµοσίου χρήµατος (Παπάς, 1999). Σελίδα 36 από 475\n37 Στασιµότητα στην εξέλιξη της ελεγκτικής παρατηρείται στο Μεσαίωνα εξαιτίας της πτώσης της Ρωµαϊκής Αυτοκρατορίας και της γενικότερης µείωσης των συναλλαγών και του εµπορίου. Βέβαια, στα τέλη του Μεσαίωνα αρχές της Αναγέννησης στην Ιταλία παρατηρούνται ίχνη µεθοδικού ελέγχου. Η αύξηση του εµπορίου και η δραστηριοποίηση των οικονοµικών µονάδων σε διαφορετικές περιοχές επέβαλλε τη χρησιµοποίηση «ελέγχων» έστω και σε πρώιµο στάδιο. Σε αυτά τα πλαίσια, η Πίζα στις αρχές του 13 ου αιώνα είχε τον επίσηµο ελεγκτή της. Στην Αγγλία την ίδια εποχή, το 1285 επί Εδουάρδου του Α, καθιερώθηκε ο έλεγχος στο Αγγλικό Θησαυροφυλάκιο και εµφανίσθηκε για πρώτη φορά ο όρος του ελεγκτή. Στη συνέχεια το 1298 στο Λονδίνο ο δήµαρχος και οι δηµοτικοί άρχοντες, «Σκαβίνοι» ονοµάστηκαν επίσηµα «auditors» και από το 1310 εκλέγονταν από το λαό ( ήµο) έξι πρόσωπα µε την αρµοδιότητα του ελεγκτή. Τριάντα χρόνια αργότερα εµφανίζεται η διπλογραφική λογιστική µέθοδος (περίπου στα 1340), ενώ τα πρώτα ελεγµένα βάσει λογιστικών συµφωνιών διπλογραφικά βιβλία θεωρούνται αυτά των αδελφών Soranto της Γένουας το Αργότερα, επί Ελισάβετ ( ), οι έλεγχοι των δηµοσίων εσόδων, των λογαριασµών των πλούσιων µοναστηριών καθώς και των φιλανθρωπικών οργανώσεων γίνονται πιο συστηµατικοί. Στη Σκωτία, την ίδια περίοδο τα βιβλία της ιεύθυνσης των Οικονοµικών ελέγχονταν από ελεγκτές (Walker, 1996). Η πρώτη ένωση επαγγελµατιών ελεγκτών δηµιουργήθηκε το 1581 στη Βενετία µε τον τίτλο «Coliegio dei Raxonati. Ήταν κρατικός θεσµός που απέκτησε γρήγορα µεγάλη επιρροή και ρύθµιζε µε αυστηρό τρόπο τις δραστηριότητες των µελών του. Παρόµοιες κρατικές ενώσεις ιδρύθηκαν αργότερα στο Μιλάνο και στη Μπολόνια, όπως η Academia dei Regioneri το 1658 ( ήµου, 2000). Στα τέλη του 17 ου αιώνα (1807) στη Γαλλία ιδρύεται από τον Ναπολέοντα, το ελεγκτικό συνέδριο του Παρισιού, όπου ένας ελεγκτής (εσωτερικός ελεγκτής) είχε ως καθήκον την επαλήθευση όλων των λογαριασµών. Ένα αιώνα αργότερα (19ο αιώνα) η βιοµηχανική επανάσταση, στην Αγγλία, είχε ως αποτέλεσµα, εκτός από την ανάπτυξη της βιοµηχανίας και της οικονοµίας, τη δηµιουργία κλίµατος κερδοσκοπίας, που συνετέλεσε στην ανάπτυξη του λογιστικού Σελίδα 37 από 475\n38 ελέγχου και στην εµφάνιση για πρώτη φορά του θεσµού των ορκωτών λογιστών. Σε αυτά τα πλαίσια, η Αγγλία αναγνωρίζει την ελεγκτική ως µέσο χρηµατοοικονοµικής πληροφόρησης µε τον εταιρικό Νόµο του Από την Αγγλία το 1862 µεταδόθηκε σταδιακά ο θεσµός του ελέγχου στις υπόλοιπες χώρες του παλαιού και νέου κόσµου. Εκεί διαµορφώθηκαν κυρίως οι κανόνες ελέγχου, σύµφωνα µε το υφιστάµενο οικονοµικό κλίµα και την οικονοµική νοοτροπία και ψυχολογία των φορέων της οικονοµίας των χωρών αυτών (Φλιτούρης, 2007). Για την εξύψωση του επαγγέλµατος στην Αγγλία σχηµατίσθηκαν επαγγελµατικές ενώσεις (Walker, 1995). Αρχικά στη Σκωτία, το 1854 δηµιουργήθηκε η «Society of Accountants in Edinburgh». Το 1880 επίσης στην Αγγλία, ιδρύθηκε το «Institute of Chartered Accountants in England and Wales», η «Society of Incorporated Accountants and Auditors» το 1885, η οποία το 1957 συγχωνεύθηκε µε τις υπόλοιπες ενώσεις, το «Institute of Chartered Accountants in Ireland» και η «Association of Certified and Corporate Accountants». Στις αρχές του εικοστού αιώνα οι Ηνωµένες Πολιτείες της Αµερικής οδηγούν τις εξελίξεις της ελεγκτικής επιστήµης (Καραµανής, 2008). Αργότερα ακολούθησαν διάφορες χώρες της υτικής Ευρώπης και αρκετά πιο πρόσφατα χώρες της Ασίας και της Αυστραλίας. Γενικότερα, στον εικοστό αιώνα παρατηρείται συνεχή εξέλιξη της ελεγκτικής επιστήµης και αυξάνουσα σηµαντικότητα στην επιβίωση των οικονοµικών οργανισµών. 1.4 Εξεταζόµενα Θέµατα Ελεγκτικής Γενικά Η ελεγκτική, ως ένας ξεχωριστός και δυναµικός κλάδος της οικονοµικής των επιχειρήσεων αποτελεί συγκερασµό θεωρίας και πρακτικής. Στα πλαίσια της εν λόγω προσέγγισης, η ελεγκτική εξετάζει τρία βασικά θέµατα τα οποία ενδιαφέρουν τόσο τον εσωτερικό, όσο και τον εξωτερικό έλεγχο: το αντικείµενο ελέγχου, το υποκείµενο του ελέγχου και τις µεθόδους τεχνικές του ελέγχου. Στα παρακάτω υποκεφάλαια ακολουθεί εκτενέστερη ανάλυση των εξεταζόµενων θεµάτων της ελεγκτικής Αντικείµενο Ελέγχου Αντικείµενο του ελέγχου είναι κυρίως οι οικονοµικές καταστάσεις, οι οποίες πρέπει να έχουν καταρτιστεί σύµφωνα µε τις γενικά παραδεγµένες λογιστικές αρχές Σελίδα 38 από 475\n39 (Πρωτοψάλτης και Σαρακοστίδης, 2003). Σύµφωνα µε το άρθρο 16 του Προεδρικού ιατάγµατος 226/92 «Περί οργανώσεως και λειτουργίας του Σώµατος Ορκωτών Ελεγκτών» ο έλεγχος των οικονοµικών καταστάσεων συνίσταται στην εξέταση από ορκωτό ελεγκτή των τηρουµένων βιβλίων και των αναγκαίων νοµίµων δικαιολογητικών και παραστατικών στοιχείων, αποβλέποντας στη διακρίβωση του κατά πόσο οι ελεγχθείσες οικονοµικές καταστάσεις εµφανίζουν ακριβοδίκαια και σύµφωνα µε τις γενικώς παραδεκτές λογιστικές αρχές και µεθόδους την οικονοµική θέση της ελεγχόµενης µονάδας. Η αξιοπιστία και η ειλικρίνεια των οικονοµικών καταστάσεων είναι θέµα κοµβικής σηµασίας για τους εταίρους µιας επιχείρησης, διότι οι εταίροι είναι ξένοι προς τη διαχείρισή της, µη έχοντας τη δυνατότητα αυτοπρόσωπου ελέγχου της. Υπό αυτό το πρίσµα, οι ετήσιες οικονοµικές καταστάσεις, αποτελούν το ασφαλέστερο κριτήριο για την απόδειξη της πορείας της οικονοµικής µονάδας και της πραγµατικής της εικόνας (Βαρβατσουλάκης, 2002) Υποκείµενο Ελέγχου Υποκείµενο του ελέγχου είναι ο ελεγκτής, το πρόσωπο δηλαδή που διενεργεί τον έλεγχο ( ήµου, 2000; Πρωτοψάλτης και Σαρακοστίδης, 2003). Ο ρόλος του ελεγκτή είναι ιδιαιτέρως σηµαντικός, αφού είναι ο εγγυητής για την οµαλή οικονοµική διαχείριση και την εύρυθµη λειτουργία τόσο στον ιδιωτικό, όσο και στο δηµόσιο τοµέα. Οι ελεγκτές ανάλογα µε τη σχέση τους µε την ελεγχόµενη οικονοµική µονάδα διακρίνονται σε: Εσωτερικούς, Εξωτερικούς και Κρατικούς Ελεγκτές 2. Λεπτοµερέστερη ανάλυση για τα είδη των ελεγκτών παρατίθεται στο επόµενο υποκεφάλαιο, το οποίο αναφέρεται στις «ιακρίσεις και τα Είδη των Ελέγχων» (ειδικότερα Κεφάλαιο 1.6) Μέθοδοι Τεχνικές Ελέγχου Στις τεχνικές του ελέγχου περιλαµβάνεται το πρόγραµµα του ελέγχου, ο τρόπος διενέργειας του ελέγχου, η µεθοδολογία και οι ακολουθούµενες κάθε φορά ελεγκτικές τεχνικές και διαδικασίες οι οποίες είναι αποτέλεσµα της επιλογής του ελεγκτή. Οι τεχνικές του ελέγχου, τόσο για τους εσωτερικούς ελεγκτές, όσο και για 2 Όπως θα τονισθεί στο υποκεφάλαιο 1.5 «Κατηγορίες Κλάδοι Ελεγκτικής» πολλοί συγγραφείς (όπως και ο ερευνητής) θεωρούν ότι ο Κρατικός Ελεγκτής δεν αποτελεί ξεχωριστή κατηγορία, αλλά είναι ο εξωτερικός ελεγκτής, ο οποίος λειτουργεί εξ ονόµατι κρατικών και ηµικρατικών φορέων. Σελίδα 39 από 475\n40 τους εξωτερικούς κινούνται στα ίδια πλαίσια αλλά διαφοροποιούνται ανάλογα µε τη φύση και το εύρος του αντικειµένου του ελέγχου. 1.5 Κατηγορίες - Κλάδοι της Ελεγκτικής ηµόσια και Ιδιωτική Βασικές κατηγορίες της ελεγκτικής επιστήµης θεωρούνται η ηµόσια Ελεγκτική και η Ιδιωτική Ελεγκτική. Πιο συγκεκριµένα, η ηµόσια Ελεγκτική ασχολείται µε τον έλεγχο των οργανισµών του ηµοσίου, των Νοµικών Προσώπων ηµοσίου ικαίου και των µη κερδοσκοπικών οργανισµών, ενώ η Ιδιωτική Ελεγκτική ασχολείται µε τον έλεγχο των κερδοσκοπικών οργανισµών (Παπάς, 1999) Εσωτερική και Εξωτερική Η ελεγκτική ως προς το υποκείµενο του ελέγχου, δηλαδή το πρόσωπο που διενεργεί τον έλεγχο διακρίνεται σε Εσωτερική Ελεγκτική και Εξωτερική Ελεγκτική (Αστρίτης, 2000). Ειδικότερα, η Εσωτερική Ελεγκτική ορίζεται ως «η ανεξάρτητη διαδικασία που λειτουργεί µέσα στον οργανισµό για να εξετάσει και να εκτιµήσει τις διαδικασίες παρέχοντας σηµαντική υπηρεσία σε αυτόν» (IIA, 1991; Taylor and Glezen, 1991; Konrath, 1996). Σε αντιδιαστολή, η Εξωτερική Ελεγκτική είναι «η διαδικασία άσκησης ελέγχου που εκτελείται από επαγγελµατίες και ειδικά εκπαιδευόµενους ελεγκτές, οι οποίοι αναφέρονται ως ορκωτοί ελεγκτές ή ορκωτοί λογιστές». Στο σηµείο αυτό πρέπει να τονισθεί ότι πολλοί ερευνητές και συγγραφείς θεωρούν ότι υπάρχει και µία τρίτη κατηγορία της ελεγκτικής, η οποία ονοµάζεται «Κρατική Ελεγκτική». Η Κρατική Ελεγκτική περιλαµβάνει όλους τους ελέγχους που διενεργούνται από τους διάφορους κρατικούς και ηµικρατικούς φορείς. Οι πιο σηµαντικοί κρατικοί έλεγχοι είναι ο φορολογικός έλεγχος που αφορά την αναζήτηση του φορολογητέου εισοδήµατος (των υποκείµενων σε φορολογία νοµικών και φυσικών προσώπων), ο έλεγχος από την Τράπεζα της Ελλάδας που αφορά σε νοµισµατικά και πιστωτικά θέµατα και ο έλεγχος από το Ελεγκτικό Συνέδριο του κράτους που αφορά τους λογαριασµούς του δηµοσίου τοµέα (Κάντζου, 1995). Η άποψη του ερευνητή συµβαδίζει µε την επιστηµονική γνώµη των περισσοτέρων συγγραφέων, ότι η Κρατική Ελεγκτική δεν είναι ξεχωριστή κατηγορία αλλά µέρος Σελίδα 40 από 475\n41 της Εξωτερικής Ελεγκτικής αφού διενεργείται από κρατικούς φορείς οι οποίοι ταυτόχρονα είναι «έξω» από την οικονοµική µονάδα Ελεγκτική των Οικονοµικών Αποτελεσµάτων και Ελεγκτική της Χρηµατοοικονοµικής ιαχείρισης Σύµφωνα µε τον Καζαντζή (2006) ανάλογα µε τον αντικειµενικό της σκοπό, η ελεγκτική διακρίνεται σε Ελεγκτική των Οικονοµικών Αποτελεσµάτων, η οποία όπως χαρακτηρίζεται από το όνοµά της ασχολείται αποκλειστικά µε τα οικονοµικά αποτελέσµατα της οικονοµικής µονάδας και Ελεγκτική της Χρηµατοοικονοµικής ιαχείρισης η οποία ασχολείται µόνο µε τη χρηµατοοικονοµική διαχείριση. 1.6 ιακρίσεις - Είδη Ελέγχων Γενικά Από τις παραπάνω προσεγγίσεις είναι εµφανές ότι η ελεγκτική αποτελεί τη διαδικασία άσκησης του ελέγχου. Με σκοπό την όσο το δυνατό πληρέστερη αξιολόγηση της ελεγκτικής επιστήµης κρίνεται χρήσιµη από την πλευρά του ερευνητή - η παράθεση των βασικών ειδών ελέγχων µε βάση συγκεκριµένα κριτήρια. Τα κριτήρια που επιλέχτηκαν προσπαθούν να καλύψουν όλο το εύρος των ελέγχων όπως παρουσιάζονται στη σχετική ελληνική και διεθνή αρθρογραφία και βιβλιογραφία Ανάλογα µε το Φορέα Όπως έχει πρωθύστερα λεχθεί, ανάλογα µε το άτοµο που διενεργεί τον έλεγχο και τη σχέση εργασίας αυτού µε τον ελεγχόµενο φορέα, οι έλεγχοι διακρίνονται σε εσωτερικούς και εξωτερικούς. Οι Εσωτερικοί έλεγχοι οργανώνονται από τον ίδιο το φορέα, διενεργούνται από ειδικά καταρτισµένα στελέχη του, τους εσωτερικούς ελεγκτές, οι οποίοι είναι υπάλληλοι της επιχείρησης και αναφέρονται στο ανώτατο όργανο του οργανισµού (Cheung and Qiang, 1997; Carmichael and Willingham, 1987; Κορολής, 2007). Ο εσωτερικός έλεγχος έχει προληπτικό και κατασταλτικό χαρακτήρα, εξασφαλίζοντας την πληρότητα και καλή λειτουργία του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, ήτοι το ολοκληρωµένο πλέγµα των δικλείδων ασφαλείας που έχουν ενσωµατωθεί στο Σελίδα 41 από 475\n42 λειτουργικό σύστηµα της οικονοµικής µονάδας. Με τον τρόπο αυτό επιτυγχάνεται η διαφύλαξη των περιουσιακών στοιχείων, ο περιορισµός των αδυναµιών λειτουργίας, η ελαχιστοποίηση των κινδύνων, η ορθή διεξαγωγή των συναλλαγών και η διασφάλιση της αξιοπιστίας και της ειλικρίνειας των βιβλίων και στοιχείων της οικονοµικής µονάδας (Παπαστάθης, 2004). Αντίθετα, οι Εξωτερικοί έλεγχοι διενεργούνται από εξωτερικούς ελεγκτές, οι οποίοι δεν έχουν καµιά σχέση εξαρτηµένης εργασίας, υπαλληλική ιδιότητα, µε την οικονοµική µονάδα, την οποία καλούνται να ελέγξουν µετά από πρόσκληση των µετόχων αυτής (Woolf et al., 1988; Eden and Moriah, 1996). Ο εξωτερικός έλεγχος δεν επηρεάζεται από τη ιοίκηση και αποτελεί εγγύηση για τη διενέργεια αντικειµενικού και ανεπηρέαστου ελέγχου. Τα πεδία δράσης του ποικίλουν, από την πιστοποίηση της ορθής παρουσίασης των οικονοµικών καταστάσεων και τη διαπίστωση της πιστοληπτικής ικανότητας, µέχρι την αξιολόγηση της λογιστικοοικονοµικής οργάνωσης και την υποβολή ορθολογικών «προτάσεων» για βελτίωση των λειτουργιών - διαδικασιών. Τέλος, τα τελευταία χρόνια αναπτύσσονται οι Μικτοί Έλεγχοι, οι οποίοι είναι εσωτερικοί έλεγχοι που διενεργούνται µε τη συνεργασία των εξωτερικών ελεγκτών Ανάλογα µε την Έκταση του Ελέγχου Ανάλογα µε την έκτασή τους, οι έλεγχοι διακρίνονται σε ειδικούς - µερικούς και γενικούς ( ήµου, 2000). Ειδικοί ή µερικοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι έχουν ως αντικείµενο ελέγχου ένα συγκεκριµένο τοµέα, όπως για παράδειγµα τις προµήθειες, εισπράξεις, πωλήσεις. Σε αντιδιαστολή, οι Γενικοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι εκτείνονται σε ολόκληρη τη διαχείριση µιας συγκεκριµένης χρονικής περιόδου. Στους γενικούς ελέγχους δεν παρατηρούνται περιορισµοί ούτε χρονικού βάθους ελέγχου ούτε ελεγχόµενων αντικειµένων. Χαρακτηριστικό παράδειγµα Γενικού ελέγχου αποτελεί ο έλεγχος του Ισολογισµού τέλους χρήσης που διενεργείται από τους εξωτερικούς ελεγκτές. Σελίδα 42 από 475\n43 1.6.4 Ανάλογα µε τη διάρκεια του Ελέγχου Ανάλογα µε τη διάρκεια τους, οι έλεγχοι διακρίνονται σε µόνιµους, τακτικούς και έκτακτους (Παπαστάθης, 2003). Μόνιµοι ή ιαρκείς είναι οι έλεγχοι που διενεργούνται σε συνεχή βάση και λαµβάνουν χώρα κατά την εκτέλεση της οικονοµικής πράξης, συναλλαγής και παραγωγικής λειτουργίας. Τακτικοί ή Περιοδικοί, είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι πραγµατοποιούνται κατά τακτές χρονικές περιόδους για παράδειγµα µια φορά το µήνα, µέσα στο εξάµηνο ή µέσα στο έτος. Ο τακτικός έλεγχος έχει το προτέρηµα της συγκρισιµότητας µε αντίστοιχες χρονικά, µία ή περισσότερες περιόδους, για την εξαγωγή συµπερασµάτων και την κατάστρωση της µελλοντικής στρατηγικής ( ήµου, 2000). Τέλος, οι Έκτακτοι ή Περιστασιακοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι διενεργούνται σε έκτακτες περιπτώσεις, είτε µε πρωτοβουλία του τµήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, είτε µε εντολή της ιοίκησης, είτε οποτεδήποτε προκύψει ανάγκη. Οι έκτακτοι έλεγχοι αποσκοπούν στην εξυπηρέτηση της συγκεκριµένης ανάγκης που πολλές φορές είναι χρονικά περιορισµένη Ανάλογα µε το Στόχο ή το Χρόνο ιενέργειάς των ελέγχων Ανάλογα µε το στόχο τους οι έλεγχοι διακρίνονται σε Προληπτικούς και Κατασταλτικούς. Προληπτικοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι έχουν ως στόχο την πρόληψη του κινδύνου και διενεργούνται από τις ίδιες τις υπηρεσίες των τµηµάτων. Ενδεικτικά, αναφέρεται ως προληπτικός έλεγχος, ο έλεγχος των «Ενταλµάτων Πληρωµής», πριν την εκταµίευση. Αντίθετα, κατασταλτικοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι αποσκοπούν στην εξακρίβωση της εφαρµογής των διαδικασιών και στην επιβεβαίωση ότι οι στόχοι επιτεύχθηκαν στο ακέραιο µε αποτελεσµατικό και αποδοτικό τρόπο. Οι κατασταλτικοί έλεγχοι αποβλέπουν κυρίως στην αποκάλυψη και καταστολή παραλήψεων, σφαλµάτων και ατασθαλιών. Ενδεικτικά, αναφέρεται ως κατασταλτικός έλεγχος, ο έλεγχος του Ταµείου µετά την εκταµίευση, µε τη συµφωνία των υπολοίπων των τραπεζών και της επιχείρησης. Για διάφορους συγγραφείς το χαρακτηριστικό διάκρισης των ελέγχων σε προληπτικούς και κατασταλτικούς είναι όχι µόνο ο σκοπός του ελέγχου, αλλά και ο χρόνος διενέργειάς τους. Με βάση αυτό το κριτήριο οι προληπτικοί έλεγχοι είναι οι έλεγχοι που διενεργούνται πριν ή κατά τη διάρκεια των πράξεων, ενώ οι Σελίδα 43 από 475\n44 κατασταλτικοί έλεγχοι είναι οι έλεγχοι που διενεργούνται µετά την εκτέλεση των πράξεων (εκ των υστέρων) Ανάλογα µε το Στοιχείο στο Οποίο ίνει Έµφαση ο Έλεγχος Ανάλογα µε το στοιχείο στο οποίο δίνεται έµφαση, οι έλεγχοι διακρίνονται σε: Λειτουργικούς, Χρηµατοοικονοµικούς, Αποδοτικότητας, Συµµόρφωσης, ιοίκησης, Κοινωνικής Ευθύνης, Περιβάλλοντος και Ειδικούς. Λειτουργικοί ή ιαχειριστικοί Έλεγχοι είναι οι έλεγχοι της αξιολόγησης (µέσω συστηµατικής επισκόπησης) των λειτουργικών δραστηριοτήτων της οικονοµικής µονάδας σε σχέση µε τους συγκεκριµένους αντικειµενικούς στόχους, τα καθορισµένα επιστηµονικά κριτήρια και τις γενικές επιχειρησιακές αρχές. ιοικητικοί Έλεγχοι ή Έλεγχοι ιοικήσεως ή Έλεγχοι της Αποδοτικότητας της ιοίκησης ή Έλεγχοι Επιδόσεως είναι οι έλεγχοι της αξιολόγησης της αποδοτικότητας και αποτελεσµατικότητας ενός µέρους ή του συνόλου της ιοίκησης (Πετρίδου, 1998). Λογιστικοί Έλεγχοι ή Χρηµατοοικονοµικοί Έλεγχοι ή Έλεγχοι των Οικονοµικών Καταστάσεων είναι οι έλεγχοι της αξιοπιστίας και αποτελεσµατικότητας του λογιστικού συστήµατος της οικονοµικής µονάδας. Οι έλεγχοι αυτοί διενεργούνται κυρίως από τους ορκωτούς ελεγκτές µε απώτερο σκοπό τη διαµόρφωση και έκφραση γνώµης για το κατά πόσο οι οικονοµικές καταστάσεις της επιχείρησης έχουν συνταχθεί σύµφωνα µε τις γενικά παραδεκτές λογιστικές αρχές και αν αυτές απεικονίζουν ακριβοδίκαια την οικονοµική θέση και τα αποτελέσµατα της διαχείρισης της ελεγχόµενης οικονοµικής µονάδας. Έλεγχοι Συµµόρφωσης είναι οι έλεγχοι της συµµόρφωσης µε προκαθορισµένους όρους, κανόνες και διαδικασίες. Ειδικοί Έλεγχοι είναι οι έλεγχοι οι οποίοι δεν εντάσσονται στις παραπάνω κατηγορίες και ασχολούνται µε κάποια «ειδικά» θέµατα. Στους ειδικούς ελέγχους ανήκει ο δικαστικός έλεγχος, οι έλεγχοι Περιβάλλοντος (Hillary, 1998), οι έλεγχοι Ποιότητας, οι έλεγχοι Υγείας και Ασφάλειας στην εργασία και οι Κοινωνικοί Έλεγχοι. Σελίδα 44 από 475\n45 Εκτενέστερη ανάλυση των παραπάνω κατηγοριών παρατίθεται στο κεφάλαιο 2.5 «Τύποι Εσωτερικού Ελέγχου», όπου αναφέρονται τα είδη των εσωτερικών ελέγχων, το οποίο είναι και το αντικείµενο της παρούσας διδακτορικής διατριβής Ανάλογα µε τον Τρόπο Εξέτασης Ανάλογα µε τον τρόπο εξέτασής τους, οι έλεγχοι διακρίνονται σε τυπικούς και ουσιαστικούς. Τυπικός είναι ο έλεγχος που εξετάζει στατικά την τυπικότητα της συναλλαγής (για παράδειγµα την νοµιµότητα των δικαιολογητικών, την ύπαρξη των αναγκαίων υπογραφών). Σε αντίθεση, ο Ουσιαστικός Έλεγχος προχωρά ένα βήµα παραπάνω, αφού ειδικεύεται στην εξέταση της σκοπιµότητας και της αποτελεσµατικότητας της πράξης. Με αυτό τον τρόπο αξιολογείται η αναγκαιότητά της και αντλούνται συµπεράσµατα για την επανάληψή της στο µέλλον ( ήµου, 2000) Ανάλογα µε τη Μέθοδο που Ακολουθείται κατά τη διάρκεια του Ελέγχου Ανάλογα µε τη µέθοδο που ακολουθείται κατά τη διάρκεια της ελεγκτικής διαδικασίας, οι έλεγχοι διακρίνονται σε Κάθετους Ελέγχους και Οριζόντιους Ελέγχους. Ο Κάθετος ή Αναδροµικός Έλεγχος είναι η µέθοδος 3 που ακολουθεί, κατά τη διενέργεια ενός ελέγχου, µια αντίστροφη πορεία από αυτήν που ακολουθήθηκε για την εµφάνιση των εν λόγω µεγεθών στις λογιστικές καταστάσεις (Φλιτούρης, 2007). Ο ελεγκτής αρχίζει µε την επιβεβαίωση των σχετικών µεγεθών που παρουσιάζονται στον Ισολογισµό, ώστε καταλήγει στα αρχικά παραστατικά. Τέλος, επικοινωνεί µε τρίτους εκτός της ελεγχόµενης µονάδας για την αντικειµενικότερη τεκµηρίωση πράξεων και σχέσεων, ειδικά όταν τα παραστατικά αυτών έχουν εκδοθεί από την ελεγχόµενη επιχείρηση και δεν αποτελούν συνεπώς ισχυρά τεκµήρια. Γενικότερα, ο κάθετος έλεγχος ξεκινά από συγκεκριµένα επιλεγέντα κονδύλια των Οικονοµικών Καταστάσεων και καταλήγει στα δικαιολογητικά. Η µέθοδος αυτή αποτελεί τη βάση για τον έλεγχο των Οικονοµικών Καταστάσεων της οικονοµικής µονάδας. 3 Κατά τον Κάθετο ή Αναδροµικό έλεγχο ερευνώνται µε τη σειρά τα παρακάτω: Αποτέλεσµα Χρήσης, Ισολογισµός, Γενική Εκµετάλλευση, Οριστικό Ισοζύγιο Γενικό Καθολικό, Ισοζύγια, Γενικό Καθολικό, Γενικό Συγκεντρωτικό Ηµερολόγιο, Αναλυτικά Καθολικά, Αναλυτικά Ηµερολόγια και τέλος τα Παραστατικά Σελίδα 45 από 475\n46 Αντίθετα, ο Οριζόντιος Έλεγχος ακολουθεί µια τελείως αντίστροφη κατεύθυνση 4. (Φλιτούρης, 2007). Ο ελεγκτής επιλέγοντας ένα δείγµα που αντιπροσωπεύει το σύνολο των εγγράφων ή πράξεων ξεκινάει από το φάκελο των πρωτότυπων παραστατικών, τα οποία µέχρι στιγµής αποτελούν αντικειµενικά τεκµήρια. Όµως για να υπάρχει µια πιο ολοκληρωµένη άποψη θα πρέπει να αναζητήσει τα πλέον αξιόπιστα τεκµήρια επιβεβαίωσης των µεγεθών, τα οποία εµφανίζονται στις λογιστικές καταστάσεις. Για αυτό το λόγο ελέγχει εάν οι εγγραφές περάστηκαν στα Αναλυτικά Ηµερολόγια και αν καταχωρήθηκαν στους αντίστοιχους λογαριασµούς των Αναλυτικών Καθολικών, στα Ισοζύγια και τέλος στις λογιστικές καταστάσεις (Κάντζος και Χονδράκη, 2006). Βασικός σκοπός του οριζοντίου ελέγχου είναι η ενηµέρωση των ελεγκτών για τη λογιστική οργάνωση της επιχειρήσεως, καθώς και η εκτίµηση του υφιστάµενου Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου. Συνεπώς ο έλεγχος αυτός δεν µπορεί να αντικαταστήσει τον κάθετο έλεγχο (έλεγχος οικονοµικών καταστάσεων) παρά να τον συµπληρώσει Ανάλογα µε τον Τρόπο Ελέγχου Ανάλογα µε τον τρόπο ελέγχου, οι έλεγχοι διακρίνονται σε συστηµατικούς και µη συστηµατικούς ελέγχους. Ο Συστηµατικός Έλεγχος περιλαµβάνει: προκαταρκτική επαφή και ενηµέρωση, µελέτη και αξιολόγηση του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, ενδιάµεσες εργασίες, εργασίες µετά το κλείσιµο των βιβλίων και σύνταξη του πιστοποιητικού ελέγχου και της ειδικής έκθεσης προς τη ιοίκηση. Ο Μη Συστηµατικός Έλεγχος καταφεύγει περισσότερο σε ποιοτικές µεθόδους αναγνώρισης και ανάλυσης της ελεγχόµενης µονάδας, σε αυτοσχεδιασµούς ελέγχου και συνοπτικές ελεγκτικές διαδικασίες χρησιµοποιώντας µεθόδους όπως οι αριθµοδείκτες, οι οποίοι εξετάζονται σε σύγκριση µε άλλες παρόµοιου αντικειµένου οικονοµικές µονάδες ή µε τον κλάδο στον οποίο ανήκει η ελεγχόµενη µονάδα (Κάντζος και Χονδράκη, 2006). 4 Κατά τον Οριζόντιο έλεγχο ερευνώνται µε τη σειρά τα παρακάτω: Παραστατικά, Αναλυτικά Ηµερολόγια, Αναλυτικά Καθολικά, Γενικό Συγκεντρωτικό Ηµερολόγιο, Γενικό Καθολικό, Ισοζύγια, Αναλυτικά Καθολικά, Οριστικό Ισοζύγιο Γενικού Καθολικού, Γενική Εκµετάλλευση, Ισολογισµός και τέλος το Αποτέλεσµα Χρήσης Σελίδα 46 από 475\n47 Ανάλογα µε τα Μέσα Άσκησης των Ελέγχων. Οι έλεγχοι ανάλογα µε τα µέσα άσκησης τους κατατάσσονται σε φυσικούς, µηχανικούς, διαδικασιών και περιοριστικούς ( ήµου, 2000). Φυσικοί Έλεγχοι είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι κατά την άσκησή τους απαιτούν δύο τουλάχιστον άτοµα, όπως για παράδειγµα κατά την καταγραφή των επιταγών συνεργάζονται και συνυπογράφουν δύο άτοµα. Μηχανικοί Έλεγχοι είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι κατά την άσκησή τους απαιτούν µηχανικά µέσα, όπως για παράδειγµα τα µηχανήµατα καταµέτρησης χρηµάτων, τα οποία χρησιµοποιούνται για τον έλεγχο του «Ταµείου». Έλεγχοι ιαδικασιών είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι κατά την άσκησή τους αξιολογούν την τήρηση των διαδικασιών. Για παράδειγµα για τον έλεγχο των «Παγίων», ελέγχεται αν ακολουθείται όλη η διαδικασία ελέγχου σχετικά µε τα «Πάγια». Έλεγχοι Περιοριστικοί είναι οι έλεγχοι, οι οποίοι κατά την άσκησή τους χρησιµοποιούν την τήρηση καθορισµένων ορίων. Για παράδειγµα οι επιταγές πάνω από ένα ποσό πρέπει να είναι δίγραµµες ή το ηµερήσιο υπόλοιπο του «Ταµείου» να µην υπερβαίνει ένα ορισµένο ποσό. Θα πρέπει να επισηµανθεί ότι ο έλεγχος που διενεργείται σε µια οικονοµική µονάδα, δύναται να υπαχθεί σε περισσότερες από µια κατηγορίες (από τις παραπάνω). Για παράδειγµα, ο εσωτερικός έλεγχος, µπορεί να είναι γενικός (ήτοι επεκτείνεται σε όλη τη διαχείριση), διαρκής (ήτοι διενεργείται συνέχεια), προληπτικός (ήτοι στοχεύει στην πρόληψη εκουσίων ή ακουσίων λαθών) και λειτουργικός (ήτοι αξιολογεί τη λειτουργικότητα µιας διαδικασίας σύµφωνα µε τις δεδοµένες επιχειρησιακές αρχές). 1.7 Σκοπός Ελέγχου Το πλήθος των ειδών της ελεγκτικής επιβεβαιώνει την πολυποίκιλη σηµασία της στο σύγχρονο επιχειρείν. Μέσα από µια εκτεταµένη αναζήτηση της διεθνούς αρθρογραφίας ως βασικοί σκοποί της ελεγκτικής επιστήµης δύναται να θεωρηθούν: 1. ο εντοπισµός, η πρόληψη και η καταστολή των ηθεληµένων και αθέλητων λογιστικών απατών και λαθών, Σελίδα 47 από 475\n48 2. η επιβεβαίωση της ακρίβειας των οικονοµικών καταστάσεων (Ισολογισµός, Κατάσταση Αποτελεσµάτων Χρήσης, Πίνακας ιάθεσης Αποτελεσµάτων, Κατάσταση Ταµειακών Ροών), 3. η βελτίωση της αποτελεσµατικότητας της οικονοµικής µονάδας µέσω της µείωσης των ατελειών και αδυναµιών στο συνολικό κύκλωµα λειτουργίας της, 4. η συµµόρφωση µε τις προβλεπόµενες διατάξεις της νοµοθεσίας (Παπάς, 1999), 5. η λήψη ορθών αποφάσεων µέσω της ορθής κατάρτισης και παρακολούθησης των αριθµοδεικτών (Γρηγοράκος, 1989). Γενικότερα µπορεί να λεχθεί ότι σκοπός του ελέγχου είναι η έκφραση γνώµης σχετικά µε την ορθή ή όχι παρουσίαση της ακριβοδίκαιης εικόνας της περιουσιακής διάρθρωσης, οικονοµικής κατάστασης και των αποτελεσµάτων των εργασιών της οικονοµικής µονάδας µέσα στα πλαίσια της νοµοθεσίας (Πρωτοψάλτης και Σαρακοστίδης, 2003). Σελίδα 48 από 475\n49 Κεφάλαιο 2 Εννοιολογική Προσέγγιση Εσωτερικού Ελέγχου 2.1 Εισαγωγή Στο παρόν κεφάλαιο επιχειρείται η εννοιολογική προσέγγιση (των εννοιών) του «Εσωτερικού Ελέγχου» και του «Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου». Αρχικά, παρατίθεται πλήθος εννοιολογικών προσεγγίσεων αναφορικά µε το εννοιολογικό τους πλαίσιο. Στη συνέχεια, µέσω της παρουσίασης του νοµοθετικού πλαισίου αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο στην Ελλάδα, διαφαίνεται η υποχρεωτική εφαρµογή του από συγκεκριµένους τύπους οικονοµικών οργανισµών. Η αναγκαιότητα, οι βασικοί τύποι και ο σκοπός του εσωτερικού ελέγχου οριοθετούνται µε γνώµονα την πληρέστερη εννοιολογική του προσέγγιση. Σε στενή σχέση και συνάρτηση µε τα παραπάνω, παρατίθενται δύο «µέθοδοι» αξιολόγησης της αποτελεσµατικότητας του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου. Το κεφάλαιο ολοκληρώνεται µε την αποτύπωση της προστιθέµενης αξίας του εσωτερικού ελέγχου µέσω αξιολόγησης της συνεισφοράς του στον αποδοτικότερο εξωτερικό έλεγχο, στην αποτελεσµατικότερη διαχείριση του επιχειρησιακού κινδύνου, στη βέλτιστη υιοθέτηση των αρχών της εταιρικής διακυβέρνησης και στον επιτυχηµένο στρατηγικό σχεδιασµό της οικονοµικής µονάδας. 2.2 Εννοιολογικό Πλαίσιο του Εσωτερικού Ελέγχου και του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου Γενικά Ως έννοια o εσωτερικός έλεγχος διακρίνεται για το εύρος και το υψηλό επίπεδο των προσφερόµενων υπηρεσιών του (Drogalas et al., 2006). Συχνά όµως, η άγνοια των διοικούντων, υπονοµεύει την προσέγγιση και τη σηµασία που του αποδίδεται στο σύγχρονο επιχειρηµατικό γίγνεσθαι. Το γεγονός αυτό τεκµηριώνει τη µεγάλη έµφαση που καταλογίζεται στην οπτική της στρατηγικής αξιολόγησής του, ως αποτελεσµατικό µέσο εκπλήρωσης και επίτευξης των επιχειρησιακών στόχων. Σήµερα, ο ρόλος που καλείται να διαδραµατίσει ένα αποτελεσµατικό Σύστηµα Εσωτερικού Έλεγχου είναι τόσο από την πλευρά της πρόληψης των ενδοεπιχειρησιακών παραλήψεων και ατασθαλιών, όσο και από την οπτική της Σελίδα 49 από 475\n50 ελαχιστοποίησης των δυσµενών επιδράσεών τους στην οικονοµική µονάδα και στους περιβάλλοντες φορείς της Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου Με σκοπό την πληρέστερη εννοιολογική προσέγγιση του εσωτερικού ελέγχου, παρατίθεται η διάκριση των όρων «Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου» και «Εσωτερικός Έλεγχος». Στα πλαίσια της παραπάνω διάκρισης, οι Cook and Winkle (1976) προσοµοίωσαν το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου µε το νευρικό σύστηµα του ανθρώπου το οποίο απλώνεται στην οικονοµική µονάδα µεταφέροντας εντολές και αντιδράσεις από και προς τη ιοίκησή της. Ήτοι, το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου της οικονοµικής µονάδας συνδέεται άµεσα µε την οργανωτική της δοµή και τους γενικούς κανόνες λειτουργίας της (Cai, 1997). Σύµφωνα µε έναν ευρύτερο ορισµό, το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου ορίζεται ως το πλάνο της επιχείρησης και το σύνολο των µεθόδων και διαδικασιών που ακολουθεί η ιοίκηση για να διασφαλίσει την αποδοτική συνεργασία µε τη διεύθυνση της επιχείρησης, την πρόληψη και τον εντοπισµό της απάτης και του λάθους, την ακρίβεια και ολοκλήρωση των λογιστικών αρχείων και την έγκαιρη προετοιµασία όλων των χρήσιµων οικονοµικών πληροφοριών (Meigs et al., 1984; Παπαδάτου, 2005). Πιο πρόσφατα, ο Φίλος (2004) τονίζοντας τη συνεισφορά του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου στην επίτευξη των στόχων της οικονοµικής µονάδας, όρισε το Σ.Ε.Ε. ως το οργανωµένο σύνολο ελέγχων λειτουργιών και διαδικασιών που καθιερώνεται από τη ιοίκηση µε σκοπό την εξάλειψη των αρνητικών επιπτώσεων του οργανισµού, την αποτελεσµατική του λειτουργία και την ικανοποίηση των στόχων του. Την ίδια περίοδο, ο Γρηγοράκος (2006) δίνοντας έµφαση στο καθαρά λογιστικό εσωτερικό έλεγχο όρισε το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου ως «το όλο σύστηµα οργάνωσης των διαδικασιών εκτέλεσης των διαχειριστικών πράξεων και της λογιστικής τους απεικόνισης». Ειδικότερα, το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου περιλαµβάνει τις αρµοδιότητες του προσωπικού, τα εισερχόµενα και εκδιδόµενα Σελίδα 50 από 475\n51 δικαιολογητικά, τη διαδροµή και τον έλεγχό τους, και τέλος τους τηρούµενους λογαριασµούς, τον τρόπο και τη µέθοδο ενηµέρωσής τους. Συγκεντρωτικά από όλες τις παραπάνω απόψεις συµπεραίνεται ότι το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου αποτελεί το πλέγµα όλων των διαδικασιών και πολιτικών που: προάγουν την ακρίβεια και αξιοπιστία των λογιστικών και επιχειρησιακών δεδοµένων, προστατεύουν τους πόρους της οικονοµικής µονάδας από τη σπατάλη και την απάτη, εκτιµούν την πιστή εφαρµογή της πολιτικής της ιοίκησης από τα διάφορα τµήµατα και γενικότερα αξιολογούν τη συνολική αποτελεσµατικότητα και απόδοση των λειτουργιών της οικονοµικής µονάδας (Alexander Hamilton Institute, 2005) Εννοιολογικό Πλαίσιο Εσωτερικού Ελέγχου Ο εσωτερικός έλεγχος αποτελεί ένα ιδιαίτερα δηµοφιλές ερευνητικό πεδίο, το οποίο κεντρίζει το ενδιαφέρον ερευνητών και µελετητών τα τελευταία χρόνια. Η σηµαντικότητά του επιβεβαιώνεται από το µεγάλο όγκο της σχετικής διεθνούς αρθρογραφίας και βιβλιογραφίας, ενώ η ένταση αναζήτησης ενός αξιόπιστου εννοιολογικού πλαισίου οδήγησε τους µελετητές στην υιοθέτηση ενός ικανού αριθµού εναλλακτικών προσεγγίσεων. Ενδεικτικό της σηµασίας του για την επιβίωση και ανάπτυξη των οικονοµικών µονάδων αποτελεί το πλήθος των ορισµών που του έχουν αποδοθεί από ερευνητές και µελετητές, παγκοσµίως. Τα πρώτα χρόνια, ο εσωτερικός έλεγχος θεωρούνταν ως µια διαδικασία που πρόσφερε έλεγχο επιβεβαίωσης σε λογαριασµούς (Spekle et al., 2007). Υπό αυτό το πρίσµα, ο εσωτερικός έλεγχος ορίζονταν ως µια διαδικασία επίβλεψης, ως ο «αστυνοµικός της ιοίκησης» (Morgan, 1979), ο οποίος δεν διαδραµατίζει ρόλο στην επίτευξη των οργανωσιακών στόχων. Αυτή ήταν µια εµβρυακή µορφή του εσωτερικού ελέγχου. Ωστόσο, ο εσωτερικός έλεγχος είναι αποτέλεσµα προϊόν της σύγχρονης κοινωνικοοικονοµικής ανάπτυξης (Cai, 1997). Σηµαντικές αλλαγές προωθήθηκαν από τη Βιοµηχανική Επανάσταση, µε αποτέλεσµα µετά το 1940, ο εσωτερικός έλεγχος να εισέρχεται στη χρυσή του περίοδο. Εκείνη την περίοδο (1941) ιδρύεται το Σελίδα 51 από 475\n52 Αµερικάνικο Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών, που ήταν και ο προποµπός του Ευρωπαϊκού Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών (Dittenhofer, 2001). Τριάντα χρόνια αργότερα, η ASOBAC (Committee on Basic Auditing Concepts, 1973), όρισε τον εσωτερικό έλεγχο ως «µια συστηµατική διαδικασία αντικειµενικής αξιολόγησης των στοιχείων για την εξακρίβωση του βαθµού συσχέτισης µεταξύ καθιερωµένων κριτηρίων µε τα πραγµατικά αποτελέσµατα της επιχείρησης». Την ίδια περίπου περίοδο, µία εξίσου σηµαντική Επιτροπή, η APC (Auditing Practices Committee, 1980), τονίζοντας τη σηµασία της νοµοθεσίας, όρισε τον εσωτερικό έλεγχο ως «µια ανεξάρτητη εξέταση και γνωµοδότηση από έναν διορισµένο, από την επιχείρηση, ελεγκτή για τα οικονοµικά στοιχεία της, σύµφωνα µε το εκάστοτε ισχύον νοµικό καθεστώς». Σε συµφωνία ήταν και ο ορισµός από το Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών (IIA, 1991; Taylor and Glezen, 1991; Konrath, 1996), σύµφωνα µε τον οποίο, ο εσωτερικός έλεγχος ήταν «η ανεξάρτητη διαδικασία που λειτουργεί µέσα στον οργανισµό για να εξετάσει και να εκτιµήσει τις διαδικασίες, παρέχοντας σηµαντική υπηρεσία σε αυτόν». Την ίδια περίοδο, η έννοια του εσωτερικού ελέγχου συνδέεται µε την εταιρική διακυβέρνηση µέσω µιας έκθεσης που συντάχτηκε από πέντε οργανώσεις 5. Ειδικότερα, µέσω της έκθεσης εξεταζόταν ο ρόλος του εσωτερικού ελέγχου στην εξασφάλιση βελτιωµένης εταιρικής διακυβέρνησης (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission, 1992). Η έκθεση περιείχε µια ανάλυση των χαρακτηριστικών γνωρισµάτων του εσωτερικού ελέγχου και ενός πλαισίου για την οριοθέτηση και την αξιολόγησή του. Στα πλαίσια της έκθεσης ο εσωτερικός έλεγχος ορίστηκε ως: «µία διαδικασία, που είναι σχεδιασµένη να παρέχει διαβεβαίωση σχετικά µε την επίτευξη των επιχειρησιακών στόχων» στις ακόλουθες κατηγορίες: Αποτελεσµατικότητα και αποδοτικότητα των λειτουργιών-διαδικασιών, 5 Στο πλαίσιο του COSO (Committee of Sponsoring Organizations of the Treadway Commission) σχετικά µε τον εσωτερικό συµµετείχαν οι παρακάτω πέντε οργανώσεις: American Accounting Association, American Institute of Certified Public Accountants, Institute of Internal Auditors, Institute of Management Accountants και Financial Executive Institute. Σελίδα 52 από 475\n53 αξιοπιστία οικονοµικών καταστάσεων και συµµόρφωση µε τους εφαρµόσιµους νόµους και τους κανονισµούς» (Aldridge and Colbert, 1994; Maijoor, 2000). ύο χρόνια αργότερα, το εκέµβριο του 1994, εκδόθηκε το µοντέλο «CADBURY» από το Συµβούλιο «Financial Aspects of Corporate Governance» του Ινστιτούτου Ορκωτών Ελεγκτών της Αγγλίας και Ουαλίας. Το µοντέλο όριζε τον εσωτερικό έλεγχο σαν «ένα συνολικό σύστηµα ελέγχων, χρηµατοοικονοµικών και άλλων µε σκοπό την παροχή ασφάλειας αναφορικά µε: αποτελεσµατικές και αποδοτικές λειτουργίες, εσωτερικούς χρηµατοοικονοµικούς ελέγχους και συµµόρφωση µε νόµους, διατάξεις και πολιτικές κάθε εταιρείας». Λίγο αργότερα, βασισµένο στα µοντέλα COSO και CADBURY, το ίδρυµα Ορκωτών Λογιστών του Καναδά (CΙCΑ) διεύρυνε το εννοιολογικό πλαίσιο του ελέγχου (COCO) παρέχοντας έναν ευρύτερο ορισµό και µια σειρά κριτηρίων για την αξιολόγηση της αποτελεσµατικότητάς του (Canadian Institute of Chartered Accountants, 1995). Με αυτό τον τρόπο δόθηκε µια πολύ ευρύτερη προσέγγιση στον έλεγχο, η οποία συνέδεε τον εσωτερικό έλεγχο, τον κίνδυνο και την επίτευξη των επιχειρησιακών στόχων (Hunton et al., 2004). Πάντως αποτελεί αναντίρρητο γεγονός, ότι και οι τρεις Οργανισµοί επέκτειναν σαφώς το εννοιολογικό πλαίσιο του εσωτερικού ελέγχου πέρα από τον οικονοµικό έλεγχο. Γενικά, στο σηµερινό οικονοµικό περιβάλλον, το σύγχρονο Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου αναπτύσσεται για να ικανοποιήσει τις ανάγκες της σύγχρονης επιχείρησης (Yan Jin e, 1997). Σε αυτά τα πλαίσια, τον Ιούνιο του 1999, το Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών όρισε τον εσωτερικό έλεγχο ως «µία ανεξάρτητη, αντικειµενική, διαβεβαιωτική και συµβουλευτική δραστηριότητα που ήταν σχεδιασµένη να προσθέτει αξία και να βελτιώνει τις λειτουργίες του οργανισµού» (ΙΙΑ, 1999). Η µεγαλύτερη διαφοροποίηση του νέου ορισµού ήταν η για πρώτη φορά παραδοχή δηµιουργίας «προστιθέµενης αξίας» (add value) για την οικονοµική µονάδα από την ύπαρξη του εσωτερικού ελέγχου (Krogstad et al., 1999; Bou-Raad, 2000; Nagy and Cenker, 2002; Mihret and Yismaw, 2007). Σελίδα 53 από 475\n54 Η σύνδεση του εσωτερικού ελέγχου µε τη στρατηγική της οικονοµικής µονάδας τονίστηκε από την Παπαδάτου (2001), η οποία όρισε τον εσωτερικό έλεγχο ως «το σύνολο των διαδικασιών, των κανόνων, των µεθόδων και των επαληθεύσεων που διασφαλίζουν την προστασία της περιουσίας της οικονοµικής µονάδας και την αποτελεσµατική εφαρµογή της Στρατηγικής της». Ένα χρόνο αργότερα, ο Βαρβατσουλάκης (2002), στα πλαίσια εκπόνησης της διδακτορικής του διατριβής, τόνισε εντονότερα τη σηµασία της ιοίκησης, ορίζοντας τον εσωτερικό έλεγχο ως «όλες τις µεθόδους µε τις οποίες η ιοίκηση της οικονοµικής µονάδας εκχωρεί αρµοδιότητες, µε σκοπό την αποτελεσµατικότερη λειτουργία των κύκλων δραστηριότητας της οικονοµικής µονάδας». Ένας ευρύτερος ορισµός, ο οποίος υπογράµµιζε τόσο το συµβουλευτικό όσο και τον προληπτικό ρόλο του εσωτερικού ελέγχου αποδόθηκε από τον Παπαστάθη (2003). Υπό το πρίσµα του εν λόγω ορισµού, ο εσωτερικός έλεγχος θεωρήθηκε ως «η υπηρεσία που αποσκοπεί στην αξιολόγηση της επάρκειας λειτουργίας του συστήµατος εσωτερικών ελέγχων και προτείνει βελτιώσεις, όπου διαπιστώνονται αδυναµίες». Ακολουθώντας την ίδια λογική, στην Ελλάδα, το Ελληνικό Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών (Ελληνικό Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών, 2008) όρισε τον εσωτερικό έλεγχο ως «µία ανεξάρτητη, αντικειµενική, διαβεβαιωτική και συµβουλευτική δραστηριότητα, επαρκώς σχεδιασµένη και οργανωµένη, που µέσω των τεχνικών και επιστηµονικών προσεγγίσεων, αξιολογεί την επάρκεια λειτουργίας του συστήµατος εσωτερικού ελέγχου (λειτουργίες-εφαρµογή διαδικασιών)». Από όλες τις ανωτέρω εννοιολογικές προσεγγίσεις καθίσταται σαφές, ότι ο εσωτερικός έλεγχος δεν είναι ένα µονοδιάστατο εργαλείο ελέγχου της ορθότητας των καταστάσεων (Ταχυνάκης και Ζαφειράκου, 2007), αλλά αποτελεί συστατικό στοιχείο της εταιρικής διακυβέρνησης (Hermanson et al., 2008), διαδραµατίζει κοµβικό ρόλο στην αξιοπιστία των εκθέσεων - αναφορών των οικονοµικών επιτελείων (Zakaria et al., 2006) και παρέχει µοναδική υπηρεσία αποτελώντας προστιθέµενη αξία για την οικονοµική µονάδα προς την επίτευξη των δεικτών αποτελεσµατικότητας και Σελίδα 54 από 475\n55 αποδοτικότητά της (Goodwin, 2004). Είναι σηµαντικό να σηµειωθεί ότι ένα υγιές Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου παρέχει στην οικονοµική µονάδα τη διασφάλιση, ότι δεν θα εµποδιστεί στην επίτευξη των στρατηγικών και επιχειρησιακών της στόχων (Savcuk, 2007) και γενικότερα, ο εσωτερικός έλεγχος είναι η αναγκαία λειτουργία του σύγχρονου «management», είναι ο σύµβουλός του σε όλα τα ιεραρχικά επίπεδα (Ελληνικό Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών, 2008). 2.3 Το Ελληνικό Νοµοθετικό Πλαίσιο για τον Εσωτερικό Έλεγχο από το 1980 έως Σήµερα Στην Ελλάδα ο εσωτερικός έλεγχος εµφανίστηκε στις αρχές του Με Απόφαση του Πρωτοδικείου Αθηνών (1457/7.6.85) ιδρύεται για πρώτη φορά στην Ελλάδα το «Ελληνικό Ινστιτούτο Εσωτερικών Ελεγκτών», δηλαδή το συλλογικό όργανο που εκφράζει τον εσωτερικό έλεγχο. Οι ανακατατάξεις στον επιχειρησιακό χώρο, όπως η εισαγωγή εταιριών στο Χρηµατιστήριο, οι συγχωνεύσεις και εξαγορές των εταιριών και η ολοκληρωτική ένταξη της Ελλάδος στην Ευρωπαϊκή Ένωση συνέβαλαν στην αναβάθµιση του εσωτερικού ελέγχου. Σε αυτά τα πλαίσια, η Πράξη του ιοικητή Τράπεζας της Ελλάδος µε την Απόφασή της 2438/ καθιερώνει τον εσωτερικό έλεγχο στα πιστωτικά ιδρύµατα ως µέσο για την αποτελεσµατικότερη λειτουργία τους. Πιο συγκεκριµένα µε την Πράξη του ιοικητή Τράπεζας της Ελλάδος παρέχεται το πλαίσιο των γενικών αρχών λειτουργίας και των κριτηρίων αξιολόγησης των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου (Σ.Ε.Ε.) των πιστωτικών ιδρυµάτων. Με την ίδια Πράξη οριοθετούνται οι αρµοδιότητες και οι υπευθυνότητες του κάθε πιστωτικού ιδρύµατος που αφορούν το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου. Ακόµη στην εν λόγω Πράξη προσδιορίζονται µε λεπτοµέρεια οι βασικές αρχές και τα κριτήρια που πρέπει να διέπουν τα Συστήµατα Εσωτερικών Ελέγχων καθώς και ειδικά µέτρα που αποσκοπούν στην αποτελεσµατική λειτουργία και αναβάθµισή τους. Ένα χρόνο αργότερα, στις 15 Ιουνίου 1999, η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς µε την εγκύκλιο αριθµού 6 και θέµα: «Επισηµάνσεις προς τις Ε.Λ..Ε.» καθιερώνει την Υπηρεσία Εσωτερικού Ελέγχου στις Ε.Λ..Ε. Πιο συγκεκριµένα, στην παράγραφο 15 αναφέρεται ότι οι «Εταιρίες Λήψης και ιαβίβασης Εντολών» (Ε.Λ..Ε.) Σελίδα 55 από 475\n56 οφείλουν να διαθέτουν υπηρεσία εσωτερικού ελέγχου, η οποία θα ελέγχει την τήρηση των κανόνων της νοµοθεσίας και του Κώδικα εοντολογίας των «Επιχειρήσεων Παροχής Επενδυτικών Υπηρεσιών» (Ε.Π.Ε.Υ.) και θα ενηµερώνει σχετικά τη ιοίκηση των Ε.Λ..Ε. ανά τακτά χρονικά διαστήµατα ή εκτάκτως όταν απαιτείται. Το ιοικητικό Συµβούλιο (.Σ.) της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς µε την Απόφαση 5/204/ µε θέµα «τους κανόνες συµπεριφοράς των εταιρειών που έχουν εισάγει τις µετοχές τους στο Χρηµατιστήριο Αξιών Αθηνών (Χ.Α.Α) και των συνδεδεµένων µε αυτές προσώπων», θέτει για πρώτη φορά ένα θεσµικό πλαίσιο για τον εσωτερικό έλεγχο. Στο άρθρο 12 της Απόφασης 5/204/ του ιοικητικού Συµβουλίου της Επιτροπής Κεφαλαιαγοράς ορίζεται ότι: «κάθε εταιρία οφείλει να διαθέτει τµήµα εσωτερικού ελέγχου το οποίο θα αποσκοπεί στη συνεχή παρακολούθηση της λειτουργίας της εταιρίας και θα έχει την ευθύνη να ενηµερώνει εγγράφως, σε τακτά χρονικά διαστήµατα, το ιοικητικό Συµβούλιο για την εφαρµογή του κανονισµού εσωτερικής λειτουργίας της». Επίσης στο άρθρο αυτό αναφέρεται ότι: α) ο επικεφαλής του τµήµατος εσωτερικού ελέγχου διορίζεται από το ιοικητικό Συµβούλιο της εταιρείας, αναφέρεται σε αυτό και είναι πρόσωπο µε επαρκή προσόντα και εµπειρία, β) προσδιορίζονται οι βασικές αρµοδιότητες του τµήµατος εσωτερικού ελέγχου, γ) η υποχρέωση του ιοικητικού Συµβούλιου για παροχή στα µέλη του τµήµατος εσωτερικού ελέγχου όλων των απαραίτητων µέσων µε σκοπό την άσκηση αποδοτικού και κατάλληλου εσωτερικού ελέγχου και τέλος δ) η επιβολή ύπαρξης στον εσωτερικό κανονισµό λειτουργίας της εταιρείας της περιγραφής των αρµοδιοτήτων, της σύνθεσης, του τρόπου επικοινωνίας µε τα λοιπά τµήµατα της εταιρείας και των όρων λειτουργίας του τµήµατος εσωτερικού ελέγχου. Μία ακόµη καθοριστικής σηµασίας νοµοθετική ρύθµιση αναφορικά µε τον εσωτερικό έλεγχο είναι ο Νόµος 3016/2002 (ΦΕΚ. 110/Α/ ) σχετικά µε την εταιρική διακυβέρνηση. Ο παραπάνω Νόµος ρυθµίζει τα ειδικά θέµατα διοίκησης και λειτουργίας των ανωνύµων εταιριών που έχουν εισηγµένες µετοχές ή κινητές αξίες στη χρηµατιστηριακή αγορά της Ελλάδας. Στο άρθρο 6 αναφέρεται ότι προκειµένου µία εταιρεία να εισαγάγει µετοχές στο Χ.Α.Α. πρέπει να διαθέτει Εσωτερικό Κανονισµό Λειτουργίας. Στο ελάχιστο περιεχόµενο του Εσωτερικού Κανονισµού Λειτουργίας προβλέπονται υπηρεσίες Εσωτερικού Ελέγχου. Επιπρόσθετα στο άρθρο Σελίδα 56 από 475\n57 7 παρουσιάζονται τα χαρακτηριστικά της οργάνωσης και λειτουργίας του εσωτερικού ελέγχου στις εισηγµένες επιχειρήσεις στο Χ.Α.Α. Τέλος, στο άρθρο 8 του εν λόγω Νόµου γίνεται αναφορά στις αρµοδιότητες της Υπηρεσίας του Εσωτερικού Ελέγχου. Εντούτοις, ο Νόµος 3091/02 (µε το άρθρο 26 παρ. 1δ) αντικαθιστά την παράγραφο 1 του άρθρου 7 του Νόµου 3016/2002, καταργώντας την υποχρέωση στην ειδική υπηρεσία της εταιρείας, η οποία πραγµατοποιεί τον εσωτερικό έλεγχο, ύπαρξης τουλάχιστον ενός φυσικού προσώπου πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης. Βέβαια ο ίδιος Νόµος 3091/02 (µε το άρθρο 26 παρ. 1ε) αντικαθιστά την παράγραφο 3 του άρθρου 7 του Νόµου 3016/2002, ώστε οι εσωτερικοί ελεγκτές να ορίζονται από το ιοικητικό Συµβούλιο της εταιρίας και να είναι πλήρους και αποκλειστικής απασχόλησης. Τέλος, µε το νέο Νόµο παρέχεται η δυνατότητα στους εσωτερικούς ελεγκτές να είναι διευθυντικά στελέχη τα οποία όµως δεν θα έχουν άλλες εκτός του εσωτερικού ελέγχου αρµοδιότητες. Ένα χρόνο αργότερα, ο Νόµος 3156 (ΦΕΚ 157/ ) µε το άρθρο 26 παράγραφο 7 υποχρεώνει κάθε µη εισηγµένη εταιρεία σε Χρηµατιστήριο, της οποίας το ηµόσιο κατέχει το 50% του µετοχικού της κεφαλαίου ή τα δικαιώµατα ψήφου, να οργανώσει εσωτερικό έλεγχο σύµφωνα µε τα πρότυπα του Νόµου 3016/2002 και την ερµηνευτική εγκύκλιο 4719/ του Νόµου 3156/2003 του Υπουργείου Οικονοµίας και Οικονοµικών. Ακόµη σύµφωνα µε τον Νόµο, η διενέργεια του εσωτερικού ελέγχου πραγµατοποιείται από ειδική υπηρεσία της εταιρείας και θεσµοθετείται η ανεξαρτησία των εσωτερικών ελεγκτών. Θα ήταν παράλειψη η µη αναφορά στον Νόµο 3340/05, ο οποίος τροποποιεί το άρθρο 6 του Ν.3016/2002 σχετικά µε το ελάχιστο περιεχόµενο του Εσωτερικού Κανονισµού Λειτουργίας και τις διαδικασίες παρακολούθησης που περιλαµβάνονται σε αυτόν. Την ίδια περίοδο ο Νόµος 3371/05 (άρθρο 24) υποχρεώνει τις εισηγµένες στο Χρηµατιστήριο εταιρίες, εκτός από τη συγκρότηση τµήµατος εσωτερικού ελέγχου, επιπρόσθετη συγκρότηση τριµελούς ελεγκτικής επιτροπής, η οποία να εκλέγεται από το ιοικητικό Συµβούλιο των εταιριών. Συνήθως, τα άτοµα που την Σελίδα 57 από 475\n58 απαρτίζουν είναι µη εκτελεστικά µέλη του ιοικητικού Συµβουλίου και τα οποία αναφέρονται σε αυτό (δηλαδή το ιοικητικό Συµβούλιο) µέσω τακτικών αναφορών. Η ελεγκτική επιτροπή και το τµήµα εσωτερικού ελέγχου έχουν σχέσεις στενής συνεργασίας. Κατά αυτόν τον τρόπο, επιδιώκεται η διασφάλιση αρίστων συνθηκών απαραιτήτων για την αποτελεσµατική άσκηση του εσωτερικού ελέγχου, όπως η πρόσβαση στις ηλεκτρονικές ή έντυπες πληροφορίες της εταιρίας, η διαρκής εκπαίδευση σε νέα συστήµατα και τεχνικές εσωτερικού ελέγχου, η συγκρότηση οµάδων εργασίας για την εξέταση ειδικών τεχνικών θεµάτων καθώς και η εξασφάλιση υψηλής ποιότητας εργασιακών συνθηκών για τους εσωτερικούς ελεγκτές. Ο ρόλος της τριµελούς επιτροπής είναι ο έλεγχος της εκτέλεσης των καθηκόντων του τµήµατος εσωτερικού ελέγχου και γι αυτό το λόγο, το εν λόγω τµήµα αναφέρεται σε αυτήν (Χρηµατιστήριο Αξιών Αθηνών, 2001). Η ανάγκη για εσωτερικό έλεγχο στον ευρύτερο ηµόσιο τοµέα αναγνωρίζεται µε τον Νόµο 3429/2005 όπου στο άρθρο 4 σχετικά µε τις ηµόσιες Επιχειρήσεις και Οργανισµούς (.Ε.Κ.Ο.) αναφέρει την υποχρέωση όλων των δηµόσιων επιχειρήσεων κατάρτισης νέου Εσωτερικού Κανονισµού Λειτουργίας. Ο εν λόγω Κανονισµός καταρτίζεται µε απόφαση του ιοικητικού Συµβουλίου της δηµόσιας επιχείρησης και περιλαµβάνει τουλάχιστον τη διάρθρωση των υπηρεσιών της εταιρείας. Μεταξύ των υπηρεσιών της εταιρείας υποχρεωτικά προβλέπεται η υπηρεσία εσωτερικού ελέγχου, η οποία θα έχει τις ακόλουθες αρµοδιότητες: 1. παρακολούθηση της εφαρµογής και της συνεχής τήρησης του εσωτερικού κανονισµού λειτουργίας και του καταστατικού καθώς και της εν γένει νοµοθεσίας που αφορά τη δηµόσια επιχείρηση, 2. παρακολούθηση και αναφορά στο ιοικητικό Συµβούλιο της δηµόσιας επιχείρησης και στη Γενική Συνέλευση των µετόχων περιπτώσεων σύγκρουσης των ιδιωτικών συµφερόντων των µελών του ιοικητικού Συµβουλίου µε τα συµφέροντα της επιχείρησης ή παράβασης των διατάξεων του νόµου αυτού από µέλη του ιοικητικού Συµβουλίου, συµπεριλαµβανοµένου του Προέδρου και του ιευθύνοντος Συµβούλου, 3. έγγραφη ενηµέρωση µία φορά τουλάχιστον κάθε τρίµηνο του ιοικητικού Συµβουλίου καθώς και της Γενικής Συνέλευσης των µετόχων για τους ελέγχους που διενεργεί, Σελίδα 58 από 475\n59 4. παροχή οποιασδήποτε πληροφορίας ζητηθεί από την Ειδική Γραµµατεία ηµοσίων Επιχειρήσεων και Οργανισµών (που συνιστάται µε το άρθρο 11 του νόµου αυτού) και διευκόλυνση µε κάθε πρόσφορο µέσο του έργου παρακολούθησης, ελέγχου και εποπτείας που αυτή εκτελεί. Επίσης ορίζεται ότι στην υπηρεσία εσωτερικού ελέγχου απασχολείται τουλάχιστον ένας εσωτερικός ελεγκτής, ο οποίος καθορίζεται από τη Γενική Συνέλευση των µετόχων. Οι εσωτερικοί ελεγκτές είναι ανεξάρτητοι, δεν υπάγονται ιεραρχικά σε καµία υπηρεσιακή µονάδα της δηµόσιας επιχείρησης, παρέχουν υπηρεσίες µε έµµισθη εντολή και δεν αποκτούν ιδιότητα υπαλλήλου ή σχέση εξαρτηµένης εργασίας. Πιο πρόσφατα ο Νόµος 3601/2007 (αρ. φύλλου 178 στο άρθρο 26), ο οποίος αναφέρεται στο πλαίσιο εταιρικής διακυβέρνησης, τονίζει το ρόλο του εσωτερικού ελέγχου στα πιστωτικά ιδρύµατα. Σύµφωνα λοιπόν µε τον παραπάνω Νόµο, κάθε πιστωτικό ίδρυµα που εδρεύει στην Ελλάδα οφείλει να διαθέτει άρτιο και αποτελεσµατικό σύστηµα εταιρικής διακυβέρνησης, µε σαφή οργανωτική διάρθρωση, ευκρινείς, διαφανείς και συνεπείς γραµµές ευθύνης, αποτελεσµατικές διαδικασίες εντοπισµού, διαχείρισης, παρακολούθησης και αναφοράς των κινδύνων τους οποίους αναλαµβάνει ή ενδέχεται να αναλάβει, καθώς και επαρκείς µηχανισµούς εσωτερικού ελέγχου, περιλαµβανοµένων κατάλληλων διοικητικών και λογιστικών διαδικασιών. Την ίδια περίοδο 6, µια σειρά από πρόσφατες Πράξεις του ιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος ενισχύει τη σηµασία του εσωτερικού ελέγχου στα πιστωτικά Ιδρύµατα. Αρχικά η Πράξη του ιοικητή της Τράπεζας Ελλάδος (αριθµού 2577/ ) οριοθετεί το πλαίσιο αρχών λειτουργίας και των κριτηρίων αξιολόγησης των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου των πιστωτικών και χρηµατοδοτικών ιδρυµάτων. Πιο συγκεκριµένα µε την παραπάνω Πράξη καθορίζονται οι αρχές και τα κριτήρια που πρέπει να τηρούνται από κάθε πιστωτικό ίδρυµα (και από τα χρηµατοδοτικά ιδρύµατα που εποπτεύονται από την Τράπεζα της Ελλάδος), ώστε να διασφαλίζεται η ύπαρξη, τόσο σε ατοµικό όσο και σε επίπεδο οµίλου, επαρκούς Συστήµατος 6 Παρόλο το γεγονός ότι οι Πράξεις του ιοικητή της Τράπεζας της Ελλάδος, προηγούνται χρονικά (ένα έτος) από το Νόµο 3601/2007, θεωρήθηκε από την πλευρά του ερευνητή για λόγους συνοχής της έρευνας, η παράθεση όλων των Πράξεων µαζί (χωρίς την παρεµβολή Νόµων). Σελίδα 59 από 475\n60 Εσωτερικού Ελέγχου (Σ.Ε.Ε.), το οποίο περιλαµβάνει τις λειτουργίες Εσωτερικής Επιθεώρησης, ιαχείρισης Κινδύνων και Κανονιστικής Συµµόρφωσης. Συµπλήρωση της Πράξης του ιοικητή της Τράπεζας Ελλάδος (αριθµού 2577/ ) αποτελεί η Απόφαση (Ε.Τ.Π.Θ. 231/4/ ) µαζί µε τις τροποποιητικές Αποφάσεις (Ε.Τ.Π.Θ. 242/6/ ) και (Ε.Τ.Π.Θ. 257/4/ ) που αφορούν τα Συστήµατα Εσωτερικού Ελέγχου (Σ.Ε.Ε.). Πιο συγκεκριµένα η Απόφαση (Ε.Τ.Π.Θ. 231/4/ ) εξειδικεύει τις βασικές αρχές και τα κριτήρια αξιολόγησης της οργανωτικής δοµής του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, σχετικά µε την πρόληψη της χρησιµοποίησης του χρηµατοπιστωτικού συστήµατος για τη νοµιµοποίηση των εσόδων από εγκληµατικές δραστηριότητες και τη χρηµατοδότηση της τροµοκρατίας. Ακόµη η Πράξη ιοικητή Τράπεζας Ελλάδος (2595/2007/ ) µε θέµα «Καθορισµός των κριτηρίων που πρέπει να διέπουν τη ιαδικασία Αξιολόγησης Επάρκειας Εσωτερικού Κεφαλαίου (.Α.Ε.Ε.Κ.) των πιστωτικών ιδρυµάτων και τη ιαδικασία Εποπτικής Αξιολόγησης (.Ε.Α.) από την Τράπεζα της Ελλάδος» θεωρεί την (.Α.Ε.Ε.Κ.) αναπόσπαστο τµήµα του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου που τα πιστωτικά ιδρύµατα οφείλουν να διαθέτουν (µε βάση την Π /ΤΕ 2577/ ) και σε ατοµικό αλλά σε επίπεδο οµίλου. Σε στενή σχέση και συνάρτηση αναφέρεται και η Πράξη του ιοικητή Τράπεζας Ελλάδος 2597/2007/ µε θέµα «Τροποποίηση και συµπλήρωση της Π /ΤΕ 2577/2006 σχετικά µε το πλαίσιο αρχών λειτουργίας, τα κριτήρια αξιολόγησης της οργάνωσης των Συστηµάτων Εσωτερικού Ελέγχου των πιστωτικών και χρηµατοδοτικών ιδρυµάτων και τις σχετικές αρµοδιότητες των διοικητικών τους οργάνων». Σύµφωνα µε την Πράξη αυτή: τροποποιείται και µεταβάλλεται η Π /ΤΕ 2577/ σχετικά µε την εξωτερική ανάθεση δραστηριοτήτων σε τρίτους (outsourcing) και συµπληρώνεται η Π /ΤΕ 2577/ σχετικά µε τις βασικές αρχές που πρέπει να τηρούνται, κατά την άσκηση επενδυτικών υπηρεσιών, για τον εντοπισµό και την αντιµετώπιση καταστάσεων σύγκρουσης συµφερόντων, τη φύλαξη των περιουσιακών στοιχείων των πελατών και την τήρηση αρχείων. Σελίδα 60 από 475\n61 Εν τω µεταξύ µε έγγραφο (αρ. πρωτ. Ε.Υ.Σ.Σ.Α.Α.Π. 1469/4/5/2007) της Ειδικής Υπηρεσίας Στρατηγικής, Σχεδιασµού και Αξιολόγησης Αναπτυξιακών Προγραµµάτων του Υπουργείου Οικονοµίας και Οικονοµικών καθορίζονται τα κριτήρια διαχειριστικής επάρκειας των δικαιούχων των επιχειρησιακών προγραµµάτων της περιόδου Μέσα στις προϋποθέσεις που απαιτούνται για την πιστοποίηση ενός φορέα ως τελικού δικαιούχου για την απευθείας χρηµατοδότησή του από το Εθνικό Στρατηγικό Πλαίσιο Αναφοράς (Ε.Σ.Π.Α. Κ.Π.Σ.) είναι η ύπαρξη υπηρεσιών εσωτερικού ελέγχου είτε µέσα από την οικονοµική µονάδα είτε µέσω εξωτερικών συνεργασιών. 2.4 Η Αναγκαιότητα του Εσωτερικού Ελέγχου Σήµερα, το εύρος των τύπων εσωτερικού ελέγχου στις οικονοµικές µονάδες είναι αρκετά διαφορετικό από εκείνο που υπήρχε στους παραδοσιακούς οργανισµούς της βιοµηχανικής εποχής. Εντούτοις δεν πρέπει να ξεχνιέται η αρχική ανάγκη που δηµιούργησε τον εσωτερικό έλεγχο. Υπό το πρίσµα της εν λόγω προσέγγισης, ο εσωτερικός έλεγχος δηµιουργήθηκε από την ανάγκη επιβεβαίωσης της ορθής κατάρτισης των Χρηµατοοικονοµικών Καταστάσεων και παρουσίασης της αληθινής εικόνας της χρηµατοοικονοµικής κατάστασης της οικονοµικής µονάδας. Γενικότερα πάντως, η αναγκαιότητα του εσωτερικού ελέγχου είναι συνυφασµένη µε την ανθρώπινη ύπαρξη, αφού τα λάθη και οι ατασθαλίες πηγάζουν από τις ανθρώπινες ατέλειες (Γρηγοράκος, 1989; Μπαλής, 1998). Σε αυτά τα πλαίσια ο εσωτερικός έλεγχος προβάλλει ως το εργαλείο πρόληψης, ώστε να µην επαναληφθούν λάθη και ατασθαλίες που θα έχουν σοβαρές συνέπειες για τη βιωσιµότητα της οικονοµικής µονάδας (Τσακλάγκανος, 2005). Σε στενή σχέση µε την παραπάνω προσέγγιση, ο εσωτερικός έλεγχος λειτουργεί ως µέσο συµµόρφωσης µε τις πολιτικές, διαδικασίες, νόµους και διατάξεις. Οι εσωτερικοί ελεγκτές ελέγχουν τη λειτουργία των συστηµάτων που έχουν σηµαντικό αντίκτυπο στις εκάστοτε λειτουργίες της οικονοµικής µονάδας, εξασφαλίζοντας τη συµµόρφωση µε τις ισχύουσες Πολιτικές, ιαδικασίες, Νόµους, Κανονισµούς και Προγράµµατα. Οι εσωτερικοί ελεγκτές προτείνουν και συµβάλλουν ενεργά στη Σελίδα 61 από 475\n62 διαµόρφωση των Πολιτικών και ιαδικασιών, οι οποίες αποσκοπούν στη µεγιστοποίηση της αποδοτικότητας της οικονοµικής µονάδας στο σύνολό της. Επιπρόσθετα, σήµερα, σε µια εποχή όπου οι επιχειρήσεις δραστηριοποιούνται σε ένα εξαιρετικό ρευστό επιχειρηµατικό περιβάλλον, οι υπεύθυνοι των ιοικήσεων απαιτούν άµεση, αξιόπιστη, αντικειµενική πληροφόρηση. Ο εσωτερικός έλεγχος µε τις διαδικασίες, µηχανισµούς και τις δικλείδες ασφαλείας που παρέχει, ελέγχει την αξιοπιστία και την ακεραιότητα της οικονοµικής και διοικητικής πληροφόρησης, ώστε προσφέρει στη ιοίκηση την απαιτούµενη αξιόπιστη πληροφόρηση. Σε ένα εξαιρετικά ρευστό οικονοµικό περιβάλλον η λήψη των κρίσιµων αποφάσεων προϋποθέτει την ορθολογική εκτίµηση όλων των δεδοµένων των οικονοµικών µονάδων την κατάλληλη στιγµή. Υπό αυτό το πρίσµα, ο εσωτερικός έλεγχος αξιολογεί το σύστηµα µε το οποίο εξασφαλίζεται η οικονοµικότητα και η αποτελεσµατικότητα της χρήσης των πόρων της εκάστοτε οικονοµικής µονάδας. Ήτοι, η σηµασία του εσωτερικού ελέγχου είναι σηµαντική ως µέσο οριοθέτησης των δυνατοτήτων των οικονοµικών µονάδων (JianWua, 1997). Εξίσου σηµαντική είναι η σηµασία του εσωτερικού ελέγχου στη σχέση της οικονοµικής µονάδας µε τον εξωτερικό έλεγχο. Μόνο µέσα από µια αρµονική συνεργασία τόσο ο εσωτερικός όσο και ο εξωτερικός έλεγχος θα µπορέσουν να διαδραµατίσουν τους καθοριστικούς τους ρόλους. Ήτοι, από τη µία πλευρά ο εσωτερικός έλεγχος θα βελτιώσει τυχόν αδυναµίες του µέσω των «παρεµβάσεων» του εξωτερικού ελέγχου, ενώ από την άλλη πλευρά ο εξωτερικός έλεγχος θα µπορέσει να κατανοήσει «καλύτερα» τα χαρακτηριστικά της οικονοµικής µονάδας σε συντοµότερο χρόνο µε µικρότερο κόστος. εν θα πρέπει να ξεχασθεί, ότι οι συνεχείς ανακατατάξεις στην αγορά δηµιουργούν συνεχώς νέες µορφές επιχειρηµατικών κινδύνων οπότε καθίσταται επιβεβληµένη η δηµιουργία συνθηκών που να εξασφαλίζουν την επίτευξη των αντικειµενικών σκοπών και στόχων των οικονοµικών µονάδων. Ταυτόχρονα, ο επιχειρησιακός κίνδυνος είναι συνυφασµένος µε την επιχειρησιακή δραστηριότητα. εν µπορεί να εκλείψει, αλλά µπορεί να περιοριστεί σε σηµαντικό βαθµό. Σε αυτή την προσπάθεια Σελίδα 62 από 475\n63 περιορισµού του, κοµβικό µέσο για τον «just in time» προσδιορισµό του και συνεπώς για την αποτελεσµατικότερη διαχείριση του προβάλλει ο εσωτερικός έλεγχος. Σε συνάρτηση µε την παραπάνω προσέγγιση, σε κεντρικούς άξονες προβληµατισµού αναδεικνύονται ο διαχωρισµός ιδιοκτησίας και ελέγχου, η κατανοµή των δικαιωµάτων ιδιοκτησίας και οι τρόποι άσκησης της εταιρικής διακυβέρνησης. O εσωτερικός έλεγχος µέσω των µηχανισµών του - συνδράµει καταλυτικά στην αξιολόγηση και βελτίωση τις διαδικασιών της εταιρικής διακυβέρνησης (Colbert, 2002; Rittenberg, 1999). Τέλος, ο εσωτερικός έλεγχος σήµερα διαδραµατίζει κοµβικό ρόλο σε ειδικότερα θέµατα των οικονοµικών µονάδων (µη οικονοµικής φύσεως), όπως η ποιότητα των παρεχόµενων προϊόντων και υπηρεσιών, η υγεία και ασφάλεια των εργαζοµένων, η περιβαλλοντική διαχείριση και η υιοθέτηση κοινωνικής πολιτικής από την πλευρά της ιοίκησης. Από όλα τα παραπάνω καθίσταται εµφανής η αναγκαιότητα ύπαρξης του εσωτερικού ελέγχου ως µέσο δηµιουργίας ανταγωνιστικού πλεονεκτήµατος και προστιθέµενης αξίας για τη σύγχρονη επιχειρηµατική µονάδα. 2.5 Τύποι Εσωτερικού Ελέγχου Γενικά Μέσα από µια εκτεταµένη βιβλιογραφική έρευνα, οι τύποι του εσωτερικού ελέγχου δύναται να οµαδοποιηθούν στις παρακάτω κύριες κατηγορίες : ιοικητικοί Έλεγχοι Λειτουργικοί - ιαχειριστικοί Έλεγχοι Οικονοµικοί Λογιστικοί Έλεγχοι Έλεγχοι Παραγωγής Έλεγχοι Συµµόρφωσης Έλεγχοι Συστηµάτων Πληροφόρησης Έλεγχοι Κοινωνικής Ευθύνης Ειδικοί Έλεγχοι Σελίδα 63 από 475\n64 Στα επόµενα υποκεφάλαια αναλύονται οι τύποι εσωτερικού ελέγχου εκτενέστερα. Στο σηµείο αυτό πρέπει να τονιστεί ότι ανεξάρτητα από τον ακριβή διαχωρισµό των εσωτερικών ελέγχων σε κατηγορίες, τα διάφορα είδη ελέγχων δεν είναι ανεξάρτητα µεταξύ τους. Αντιθέτως, στην πράξη, εµπλέκονται και αλληλοσυµπληρώνονται, µε σκοπό την επίτευξη των στόχων του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου της οικονοµικής µονάδας ιοικητικοί Έλεγχοι Οι ιοικητικοί Έλεγχοι ασχολούνται µε τις µεθόδους που αφορούν το διοικητικό τοµέα της επιχείρησης και αξιολογούν την αποτελεσµατικότητά του (Montana and Charnov, 1999). Οι εσωτερικοί ελεγκτές, στα πλαίσια του διοικητικού ελέγχου, εξετάζουν την οργάνωση, συνεργασία και επικοινωνία όλων των τµηµάτων και επιπέδων της οικονοµικής µονάδας, στοχεύοντας στην αντιµετώπιση των όποιων προβληµάτων. Επιπλέον, εξετάζεται η σωστή ταξινόµηση και κατανοµή των πόρων και γενικότερα επιδιώκεται η σωστή και οµαλή λειτουργία της επιχείρησης µε το λιγότερο δυνατό κόστος και το µεγαλύτερο όφελος. Γενικότερα µπορεί να λεχθεί ότι, µέσω των διοικητικών ελέγχων, αξιολογείται η αποτελεσµατικότητα του σχεδιασµού και της στρατηγικής του φορέα ως προς την επίτευξη των στόχων, η διαχείριση των παραγωγικών µέσων και του ανθρώπινου δυναµικού και γενικά όλες οι δραστηριότητες του φορέα ως προς το διοικητικό τους σκέλος Λειτουργικοί - ιαχειριστικοί Έλεγχοι Οι Λειτουργικοί ιαχειριστικοί έλεγχοι στοχεύουν στην επαλήθευση ότι µια διεργασία ή λειτουργία εκτελείται µε τον πλέον κατάλληλο τρόπο. Ήτοι, ο λειτουργικός έλεγχος περιλαµβάνει µια συστηµατική επισκόπηση και αξιολόγηση των λειτουργικών δραστηριοτήτων της επιχείρησης σε σχέση µε συγκεκριµένους αντικειµενικούς σκοπούς (Καζαντζής, 2006). Το αντικείµενο των λειτουργικών ελέγχων είναι ευρύ, αφού εξ ορισµού αναπτύσσονται σε όλα τα τµήµατα της επιχείρησης, καλύπτοντας όλες τις λειτουργικές δραστηριότητες. Υπό αυτό το πρίσµα, οι σκοποί των λειτουργικών ελέγχων (Καζαντζής, 2006) δύναται να οµαδοποιηθούν στις παρακάτω τρεις (3) κατηγορίες: Προσδιορισµός της απόδοσης. Σε αυτή την περίπτωση η απόδοση της ελεγχόµενης λειτουργίας συγκρίνεται µε τις πολιτικές και τα πρότυπα Σελίδα 64 από 475\n65 απόδοσης που έχουν τεθεί από την ανώτατη ιοίκηση ή είναι κοινώς αποδεκτά. Προσδιορισµός ευκαιριών για βελτίωση. Σε αυτή την περίπτωση ο έλεγχος της λειτουργίας ανακαλύπτει ευκαιρίες για αύξηση της παραγωγικότητας, αποτελεσµατικότητας και αποδοτικότητας της λειτουργίας. Υποβολή συστάσεων για περαιτέρω δράση. Σε αυτή την περίπτωση ο έλεγχος δίνει το έναυσµα για υποβολή προτάσεων για περαιτέρω µελέτη Οικονοµικοί Λογιστικοί Έλεγχοι Οι Λογιστικοί Οικονοµικοί έλεγχοι πιστοποιούν την ορθότητα και την ακρίβεια των λογιστικών οικονοµικών καταστάσεων. Σύµφωνα µε τους λογιστικούς ελέγχους, η διαχείριση και καταχώρηση όλων των οικονοµικών δεδοµένων οφείλει να γίνεται κατά τέτοιο τρόπο ώστε να: εξασφαλίζεται η ορθότητα, ακεραιότητα και η αµεσότητά τους, τεκµηριώνονται από τα απαραίτητα δικαιολογητικά έγγραφα, απεικονίζεται η πραγµατική κατάσταση κάθε συναλλαγής και αναγνωρίζεται το επίπεδο υπευθυνότητας. Οι λογιστικοί έλεγχοι περιλαµβάνουν διαδικασίες εξουσιοδότησης και διαχωρισµού των καθηκόντων µεταξύ της τήρησης των λογιστικών βιβλίων και των λογιστικών καταχωρήσεων. Με αυτό τον τρόπο, οι λογιστικοί έλεγχοι αποβλέπουν στη διαφύλαξη και εξασφάλιση των περιουσιακών στοιχείων και στην προστασία της οικονοµικής µονάδας από εσφαλµένες λογιστικές καταχωρήσεις Έλεγχοι Παραγωγής Οι έλεγχοι Παραγωγής είναι οι έλεγχοι που αφορούν τη διαδικασία παραγωγής (Παπαστάθης, 2004). Αν και δεν συναντώνται σε όλους τους κλάδους των οικονοµικών µονάδων, οι έλεγχοι παραγωγής είναι ουσιαστικής σηµασίας, αποβλέποντας στη διαπίστωση: της τήρησης των διαδικασιών σε όλο το εύρος της παραγωγικής διαδικασίας, της αντιπαραβολής της ποσότητας των προϊόντων (που παράγονται) σε σχέση µε την πολιτική της οικονοµικής µονάδας, της σωστής χρήσης του τεχνολογικού και µηχανολογικού εξοπλισµού, Σελίδα 65 από 475\n66 του σωστού ανεφοδιασµού των πρώτων υλών στη διαδικασία παραγωγής, της τήρησης των προδιαγραφών των προϊόντων και της ποιότητας των προϊόντων Έλεγχοι Συµµόρφωσης Οι έλεγχοι Συµµόρφωσης είναι οι έλεγχοι µέσω των οποίων διασφαλίζεται η συµµόρφωση µε τις πολιτικές της εταιρικής διακυβέρνησης, την ισχύουσα νοµοθεσία, τις συµβατικές υποχρεώσεις, τις κανονιστικές διατάξεις καθώς επίσης και τις εταιρικές διαδικασίες. Σκοπός των ελέγχων συµµόρφωσης είναι η εξέταση συγκεκριµένων χρηµατοοικονοµικών και λειτουργικών δραστηριοτήτων της οικονοµικής µονάδας, µε στόχο τη διαπίστωση της συµµόρφωσής τους µε καθορισµένους όρους, κανόνες ή διατάξεις που έχουν τεθεί από ιεραρχικά ή διοικητικά ανώτερο φορέα. Παραδείγµατα ελέγχων συµµόρφωσης αποτελούν ο έλεγχος συµµόρφωσης σε συνεργασίες βάσει συµβολαίων και ο έλεγχος συµµόρφωσης σε προδιαγραφές Έλεγχοι Συστηµάτων Πληροφόρησης Οι έλεγχοι των Συστηµάτων Πληροφόρησης επικεντρώνονται στη διασφάλιση της αξιοπιστίας, εµπιστευτικότητας, ακεραιότητας και διαθεσιµότητας των πληροφοριών µέσω των πληροφοριακών συστηµάτων. Η αυξανόµενη εξάρτηση των σύγχρονων οικονοµικών µονάδων από τις λογισµικές εφαρµογές καθιστούν, ιδιαίτερα σήµερα, τη διασφάλιση των παραπάνω (και κατά συνέπεια τους ελέγχους των Συστηµάτων Πληροφόρησης) ζωτικής σηµασίας, αφού όλες σχεδόν οι στρατηγικές αποφάσεις λαµβάνονται µε βάση την ηλεκτρονική επεξεργασία των διαφόρων δεδοµένων Έλεγχοι Κοινωνικής Ευθύνης Η Κοινωνική Λογιστική αναπτύχθηκε τα τελευταία χρόνια για να συγκεντρώνει συστηµατικά και να απεικονίζει όλες τις πληροφορίες που αναφέρονται στις σχέσεις της οικονοµικής µονάδας µε το κοινωνικό της περιβάλλον (εργασιακό δυναµικό, πελάτες, προµηθευτές, κοινωνία ως σύνολο). Ήτοι, οι έλεγχοι Κοινωνικής Ευθύνης είναι οι έλεγχοι που έχουν ως αντικειµενικό σκοπό την επαλήθευση, επικύρωση και επιβεβαίωση των πληροφοριών που αναφέρονται στις σχέσεις της επιχείρησης µε το κοινωνικό περιβάλλον στο οποίο δραστηριοποιείται. Σελίδα 66 από 475\n67 2.5.9 Ειδικοί Έλεγχοι Για την πληρέστερη ανάλυση των τύπων του εσωτερικού ελέγχου θεωρήθηκε σκόπιµη κατά τη γνώµη του ερευνητή η δηµιουργία της εν λόγω κατηγορίας, η οποία περιλαµβάνει τύπους εσωτερικού ελέγχου, οι οποίοι ενώ δεν συµπεριλαµβάνονται στις παραπάνω κατηγορίες, εντούτοις διαδραµατίζουν σηµαντικό ρόλο στις οικονοµικές µονάδες τα τελευταία χρόνια. Στην ανάλυση των ειδικών ελέγχων περιλαµβάνονται οι Έλεγχοι Περιβάλλοντος, οι Έλεγχοι Ποιότητας και οι Έλεγχοι Υγείας και Ασφάλειας στην εργασία. Ειδικότερα, οι έλεγχοι Περιβάλλοντος είναι οι έλεγχοι οι οποίοι εξετάζουν θέµατα αναφορικά µε το φυσικό περιβάλλον στο οποίο δραστηριοποιείται ο οικονοµικός οργανισµός. Σε στενή σχέση µε τους ελέγχους «Περιβάλλοντος», οι έλεγχοι «Ποιότητας» είναι οι έλεγχοι οι οποίοι εξετάζουν την ποιότητα των παρεχόµενων προϊόντων και υπηρεσιών της οικονοµικής µονάδας. Τέλος, οι έλεγχοι «Υγείας και Ασφάλειας στην εργασία» σχετίζονται µε τους ελέγχους για την υγεία και ασφάλεια των εργαζοµένων των οικονοµικών µονάδων. 2.6 Σκοπός Εσωτερικού Ελέγχου Κάθε οικονοµική µονάδα έχει το δικό της «εσωτερικό έλεγχο», ο οποίος οργανώνεται σύµφωνα µε το οικονοµικό µέγεθος, τη φύση των εργασιών, τη στρατηγική και τους στόχους της οικονοµικής µονάδας. Γενικότερα πάντως, µπορεί να λεχθεί, ότι αντικειµενικός σκοπός του εσωτερικού ελέγχου είναι «η προγραµµατισµένη και εστιασµένη επίδραση στην παρούσα κατάσταση της οικονοµικής µονάδας, προκειµένου αυτή η κατάσταση µελλοντικά να αναµορφωθεί σε αυτήν που θα έπρεπε να είναι» (McNamee and McNamee, 1995). Ειδικότερα, σύµφωνα µε τους Boynton and Kell (1996) αντικειµενικός σκοπός του εσωτερικού ελέγχου είναι αφενός η παροχή εξειδικευµένου και υψηλού επιπέδου υπηρεσιών προς τη ιοίκηση, αφετέρου - µέσω αξιολόγησης του συστήµατος εσωτερικού ελέγχου - η παροχή βοήθειας στα µέλη του οργανισµού για την αποτελεσµατικότερη άσκηση των καθηκόντων τους, κυρίως µέσω της παροχής σχετικών συµβουλών µε το ελάχιστο δυνατό κόστος. Επιτυγχάνεται µε αυτόν τον τρόπο µία προσέγγιση αποτελεσµατικής λειτουργίας του οργανισµού, ως σύνολο (Schleifer and Greenawalt, 1996). Σελίδα 67 από 475\n68 Τονίζοντας την προστασία της περιουσίας της οικονοµικής µονάδας, η Παπαδάτου (2001) θεώρησε ότι ο εσωτερικός έλεγχος περιλαµβάνοντας το σχέδιο οργάνωσης και το σύνολο των συντονισµένων ενεργειών που έχει υιοθετήσει η επιχείρηση, σκοπεύει στην προστασία της περιουσίας της, στη διασφάλιση την ποιότητας της πληροφόρησης, στην εγγύηση της αποτελεσµατικότητας των ενεργειών και στην επαλήθευση της εφαρµογής της πολιτικής και των οδηγιών της ιοίκησης. Προχωρώντας ένα βήµα παραπάνω, οι Baumgartner and Angela (2004) θεώρησαν ότι επιπρόσθετοι βασικοί στόχοι του εσωτερικού ελέγχου είναι τόσο η αναφορά των διαπιστώσεων του ελέγχου στη ιοίκηση της οικονοµικής µονάδας, όσο και η εισήγηση µέτρων διόρθωσης και βελτίωσης των λειτουργιών και διαδικασιών της. Ακολουθώντας των ίδια λογική, ο Τσακλαγκανός (2005) τόνισε ότι σκοπός του εσωτερικού ελέγχου είναι η αξιολόγηση της απόδοσης της ιοίκησης («management») και η εφαρµογή των κανονισµών και διαδικασιών που αποβλέπουν στην καλύτερη αξιοποίηση του ανθρώπινου δυναµικού και των περιουσιακών στοιχείων της επιχείρησης. Καθοριστικός παράγοντας για τη διασφάλιση των περιουσιακών στοιχείων αποτελεί ιδιαίτερα σήµερα η αποτελεσµατική διαχείριση και η όσο το δυνατόν ελαχιστοποίηση των επιχειρησιακών κινδύνων της σύγχρονης οικονοµικής µονάδας. Ο εσωτερικός έλεγχος µε το πλήθος των παρεχόµενων υπηρεσιών, σκοπεύει στην παροχή διαβεβαίωσης στη ιοίκηση ότι οι κίνδυνοι γίνονται κατανοητοί, ρυθµίζονται κατάλληλα και ελαχιστοποιούνται (Karagiorgos et al., 2006; Καραγιώργος και συν., 2007). Σε στενή σχέση και συνάρτηση, σκοπός του εσωτερικού ελέγχου είναι η ανάπτυξη και εµπέδωση της εταιρικής κουλτούρας µεταξύ των τµηµάτων και των στελεχών της οικονοµικής µονάδας µε απώτερο σκοπό την προσαρµογή της στο ισχύον θεσµικό πλαίσιο. Ουσιαστικά λοιπόν, πρόκειται για έναν µηχανισµό επιτήρησης της εφαρµογής των αρχών της εταιρικής διακυβέρνησης, συµβάλλοντας κατά ένα µεγάλο ποσοστό στην προστασία της οικονοµικής µονάδας και στη διασφάλιση των συµφερόντων των µετόχων της. Σελίδα 68 από 475\n69 Γενικότερα, µε τη σύσταση τµήµατος εσωτερικού ελέγχου κάθε επιχείρηση στοχεύει στη διασφάλιση της συνέχισης των δραστηριοτήτων της µέσω των αξιόπιστων πληροφοριών και στοιχείων (Whitley, 2005). Είναι σηµαντικό να σηµειωθεί ότι ένα υγιές Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου παρέχει τη διασφάλιση στην οικονοµική µονάδα ότι δεν θα εµποδιστεί στην επίτευξη των επιχειρησιακών στόχων της (Savcuk, 2007). 2.7 Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου Γενικά Το Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου που θα εφαρµοστεί σε µια οικονοµική µονάδα πρέπει να έχει δηµιουργηθεί βασιζόµενο στις δικές της ανάγκες, ώστε να είναι αποτελεσµατικό και ταυτόχρονα όσο µπορεί πιο οικονοµικό. Με άλλα λόγια, κάθε επιµέρους µέτρο και λειτουργική διαδικασία που πρόκειται να καθιερωθεί στα πλαίσια ενός Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, πρέπει να εξυπηρετεί κάποια σηµαντική και ουσιαστική σκοπιµότητα, ενώ το κόστος εφαρµογής της διαδικασίας ή του µέτρου θα πρέπει να βρίσκεται σε λογική σχέση µε την ενδεχόµενη ζηµιά και γενικά κίνδυνο που σκοπεύει να καλύψει (Αισιόπουλος, 1980, Παναγιωτίδης, 1995). Η αποτελεσµατικότητα ενός Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου µπορεί να αξιολογηθεί µε πολλά κριτήρια. Στα πλαίσια της εν λόγω προσέγγισης, η παρούσα διατριβή στα παρακάτω δύο υποκεφάλαια παρουσιάζει δύο µεθοδολογίες αξιολόγησης του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου της οικονοµικής µονάδας Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου βάσει της COSO Γενικά Η αποτελεσµατικότητα ενός Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου σε µια επιχείρηση καθορίζεται από τις δραστηριότητες, την πολυπλοκότητά τους, την εξειδίκευση του προσωπικού, τη βούληση της ιοίκησης καθώς και µια σειρά ενδοεπιχειρησιακών παραγόντων (Παπαστάθης, 2003). Γενικότερα, ο αποτελεσµατικός εσωτερικός έλεγχος δεν είναι µια στατική διαδικασία (Rittenberg, 2006), αλλά αποτελείται από στοιχεία που αλληλεπιδρούν και αλληλοεξαρτώνται. Συστατικά στοιχεία του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου (Rezaee, 1995; Messier, 1997; Rezaee et al., 2001; Candreva, 2006; Koutoupis, 2007) που συνθέτουν τις πολιτικές, τις ενέργειες, τις διαδικασίες και τους µηχανισµούς, βοηθώντας στην αρµονικότερη υιοθέτηση και αποδοτικότερη λειτουργία του είναι: Σελίδα 69 από 475\n70 το Περιβάλλον Ελέγχου (Control Environment), η Αξιολόγηση Κινδύνων (Risk Assessment), οι ραστηριότητες Ελέγχου (Control activities), η Πληροφόρηση και Επικοινωνία (Information and Communication) και η Παρακολούθηση (Monitoring). Με σκοπό την πληρέστερη κατανόηση των συστατικών στοιχείων ενός αποτελεσµατικού Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου, αρχικά παρατίθεται παρακάτω το Σχήµα 2.1: Αξιολόγηση απόδοσης Σ.Ε.Ε. βάσει των πέντε συστατικών του στοιχείων, όπου απεικονίζονται τα πέντε συστατικά στοιχεία και στη συνέχεια αναλύεται το καθένα από αυτά εκτενώς. Περιβάλλον Ελέγχου Παρακολούθηση Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου Αξιολόγηση Κινδύνων Πληροφόρηση και Επικοινωνία ραστηριότητες Ελέγχου Σχήµα 2.1: Αξιολόγηση απόδοσης Σ.Ε.Ε. βάσει των πέντε συστατικών του στοιχείων Τα παραπάνω συστατικά στοιχεία περιλαµβάνονται στο.ε.π. 315 το οποίο υιοθετεί πλήρως τα συµπεράσµατα της έκθεσης COSO (1992), καθορίζοντας το κατώτερο αποδεκτό επίπεδο ποιότητας του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου και παρέχοντας τη βάση σύµφωνα µε την οποία θα αξιολογηθεί το Σ.Ε.Ε. της οικονοµικής µονάδας Περιβάλλον Ελέγχου Το «Περιβάλλον Ελέγχου» σχετίζεται µε τη γενικότερη λειτουργία της ιοίκησης και της Εταιρικής ιακυβέρνησης. Με άλλα λόγια, το «Περιβάλλον Ελέγχου» αντικατοπτρίζει τη στάση και τις ενέργειες του ιοικητικού Συµβουλίου και των στελεχών αναφορικά µε τη σηµαντικότητα του ελέγχου µέσα στην οικονοµική Σελίδα 70 από 475\n71 µονάδα. Υπό αυτό το πρίσµα, το «Περιβάλλον Ελέγχου» αναφέρεται σε θέµατα λειτουργίας της επιχείρησης, κανόνων συµπεριφοράς, ηθικής ακεραιότητας, δεοντολογίας και αξιοκρατίας καθώς και στην επίγνωση από την πλευρά της ιοίκησης και του προσωπικού της σηµασίας αυτών των παραµέτρων. Το εν λόγω συστατικό µέρος του Σ.Ε.Ε., από τη µία πλευρά επηρεάζεται από την ιστορία και την κουλτούρα της οικονοµικής µονάδας, ενώ από την άλλη επηρεάζει τον τρόπο σκέψης του προσωπικού και καθορίζει το βαθµό αναγνώρισης της σηµασίας του Σ.Ε.Ε., δηµιουργώντας µε αυτό τον τρόπο συνθήκες πειθαρχίας για όλο το προσωπικό, σε κάθε ιεραρχική βαθµίδα. Οι παράγοντες - συστατικά - που συνθέτουν το «Περιβάλλον Ελέγχου» δύναται να οµαδοποιηθούν στις παρακάτω επτά ενότητες (Roth and Espersen, 2002): Ακεραιότητα και Ηθικές Αξίες, Πολιτική ιαχείρισης Ανθρώπινων Πόρων, Οργανωτική οµή, Φιλοσοφία και Μοντέλο Λειτουργίας της ιοίκησης, Ανάθεση Αρµοδιοτήτων και Ευθυνών, Συµµετοχή ιοικητικού Συµβούλιου και Επιτροπής Ελέγχου, Προσήλωση στις Απαιτούµενες εξιότητες ή στην Αρχή της Ικανότητας Αξιολόγηση Κινδύνων Όλες οι οικονοµικές µονάδες, ανεξαρτήτως µεγέθους, νοµικής φύσεως, δοµής ή κλάδου αντιµετωπίζουν µία σειρά από κινδύνους, οι οποίοι µπορεί να αποτελέσουν απειλή για τη βιωσιµότητά τους. Οι εν λόγω κίνδυνοι µπορεί να έχουν επιπτώσεις στη δυνατότητα κάθε οικονοµικής µονάδας να ανταγωνιστεί επιτυχώς µέσα στον κλάδο, να ενισχύσει την οικονοµική της δύναµη καθώς επίσης και να διατηρήσει την ποιότητα των προϊόντων και των υπηρεσιών που παρέχει. Όπως είναι γνωστό, δεν υπάρχει κανένας πρακτικός τρόπος µείωσης του κινδύνου στο µηδέν. Ωστόσο οι ιοικήσεις των οικονοµικών οργανισµών οφείλουν να διεξάγουν εµπεριστατωµένες µελέτες και αξιολογήσεις των επιχειρηµατικών κινδύνων. Σηµείο εκκίνησης της διαδικασίας µελέτης των κινδύνων αποτελεί ο καθορισµός των επιχειρηµατικών στόχων. Με βάση τα παραπάνω, η «Αξιολόγησης Κινδύνου» δύναται να αξιολογηθεί µε βάση τους ακόλουθους παράγοντες: Ευρύτεροι επιχειρηµατικοί στόχοι, Σελίδα 71 από 475\n72 Στρατηγική, Επιχειρηµατικά σχέδια κα προϋπολογισµοί, Στόχοι σε επίπεδο επιχειρηµατικής δραστηριότητας ραστηριότητες - Μηχανισµοί Ελέγχου «ραστηριότητες Ελέγχου» ή «Μηχανισµοί Ελέγχου» είναι οι πολιτικές, οι διαδικασίες και οι µηχανισµοί που ενισχύουν την καθοδήγηση της ιοίκησης και βοηθούν στην εξασφάλιση ότι οι στόχοι της οικονοµικής µονάδας ακολουθούνται πιστά (Hevesi, 2005). Οι «ραστηριότητες Ελέγχου» είναι ένα αναπόσπαστο τµήµα του προγραµµατισµού και της επίτευξης των αποτελεσµάτων της οικονοµικής µονάδας. Εµφανίζονται σε όλα τα επίπεδα και τις λειτουργίες της επιχείρησης, περιλαµβάνοντας ένα ευρύ φάσµα δραστηριοτήτων. Στα εν λόγω πλαίσια οι «ραστηριότητες Ελέγχου» µπορούν να εφαρµόζονται µέσω αυτοµατοποιηµένων πληροφοριακών συστηµάτων ή µέσω χειρωνακτικών διαδικασιών και δύναται να αξιολογηθούν µε βάση τους ακόλουθους παράγοντες: Πολιτικές και ιαδικασίες, Εφαρµοζόµενες Ελεγκτικές ραστηριότητες Πληροφόρηση και Επικοινωνία Μια οικονοµική µονάδα για να µπορέσει να εφαρµόσει και να ελέγξει σωστά τις διαδικασίες της, πρέπει να λαµβάνει αξιόπιστες και έγκαιρες πληροφορίες από το εξωτερικό περιβάλλον στο οποίο δραστηριοποιείται. Μέσω αυτών η βιωσιµότητα και η επίτευξη των επιχειρησιακών στόχων της οικονοµικής µονάδας καθίσταται ευκολότερη. Υπό αυτές τις συνθήκες κρίνεται επιβεβληµένη η ύπαρξη ενός συστήµατος ροής πληροφοριών (United States General Accounting Office, 1999), το οποίο θα «φιλτράρει» τις εισερχόµενες πληροφορίες και θα χρησιµοποιεί µόνο τις αξιόπιστες για τη λήψη των επιχειρηµατικών αποφάσεων. Εκτός όµως από τη συλλογή, την επεξεργασία και τη µετάδοση των πληροφοριών, ένα πληροφοριακό σύστηµα συνεισφέρει και στη λειτουργία της «Επικοινωνίας». Η «Επικοινωνία» είναι µία ευρύτερη έννοια, η οποία αναφέρεται κυρίως στην ύπαρξη αισθήµατος υπευθυνότητας και λογοδοσίας τόσο για τη ιοίκηση όσο και για το προσωπικό, σχετικά µε τη γενικότερη λειτουργία της επιχείρησης. Στις σύγχρονες επιχειρήσεις Σελίδα 72 από 475\n73 παράγοντες για την εκτίµηση τόσο της «Πληροφόρησης» όσο και της «Επικοινωνίας» είναι: Ποιότητα των Πληροφοριών και Αποτελεσµατικότητα της Επικοινωνίας Παρακολούθηση Είναι κοινώς αποδεκτό ότι τα Συστήµατα Εσωτερικού Ελέγχου πρέπει να επιβλέπονται µε σκοπό την αξιολόγηση της απόδοσής τους µε την πάροδο του χρόνου. Μέσω της «Παρακολούθησης» εξακριβώνεται η λειτουργία του Σ.Ε.Ε. (µε βάση το σχεδιασµό του), η ύπαρξη αδύνατων σηµείων και η προσαρµογή του στις τυχόν αλλαγές των συνθηκών λειτουργίας της οικονοµικής µονάδας. Η «Παρακολούθηση» καθίσταται δυνατή µέσω δραστηριοτήτων ελέγχου που εκτελούνται είτε σε µόνιµη βάση, είτε µέσω χωριστών αξιολογήσεων, είτε µέσω ενός συνδυασµού και των δύο. Πιο συγκεκριµένα, η παρακολούθηση σε µόνιµη βάση είναι ενσωµατωµένη στις λειτουργίες της οικονοµικής µονάδας δίνοντας έγκαιρη ενηµέρωση για τα υπάρχοντα προβλήµατα, ενώ η αυτοτελής αξιολόγηση λειτουργεί εκ των υστέρων, χωρίς όµως αυτό να µειώνει την αξία της. Από όλα τα παραπάνω καθίσταται εµφανές ότι παράγοντες για την εκτίµηση της «Παρακολούθησης» είναι: Παρακολούθηση σε µόνιµη βάση, Αυτοτελής Παρακολούθηση, Αναφορές Ελέγχων Αξιολόγηση Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου βάσει του Πίνακα Ισορροπηµένης Στοχοθεσίας (Balanced Scorecard) Η Ισόρροπη Κάρτα Αξιολόγησης ή Πίνακας Ισορροπηµένης Στοχοθεσίας (Balanced Scorecard) παρουσιάστηκε από τους Kaplan and Norton (1992;1996) ως µια ολοκληρωµένη σύνθεση χρηµατοοικονοµικών και µη χρηµατοοικονοµικών δεικτών µέτρησης απόδοσης που εκφράζει την αποστολή και στρατηγική της οικονοµικής µονάδας για την επίτευξη των στόχων της. Ειδικότερα, σύµφωνα µε το «Balanced Scorecard», η απόδοση της οικονοµικής µονάδας αξιολογείται µε βάση ένα γενικό πλαίσιο, το οποίο συνθέτουν οι παρακάτω τέσσερις διαστάσεις (πτυχές): χρηµατοοικονοµική διάσταση, πελατειακή διάσταση, διάσταση εσωτερικών διαδικασιών και διάσταση ανάπτυξης και µάθησης. Η παραπάνω αξιολόγηση Σελίδα 73 από 475\n74 παρατίθεται και στο Σχήµα 2.2: Αξιολόγηση απόδοσης οικονοµικής µονάδας βάσει του «Balanced Scorecard». Πελατειακή ιάσταση ιάσταση Ανάπτυξης και Μάθησης Αξιολόγηση Οικονοµικής Μονάδας Χρηµατοοικονοµική ιάσταση ιάσταση Εσωτερικών ιαδικασιών Σχήµα 2.2: Αξιολόγηση απόδοσης οικονοµικής µονάδας βάσει του «Balanced Scorecard» Ακολουθώντας την ίδια λογική και η απόδοση του Συστήµατος Εσωτερικού Ελέγχου της οικονοµικής µονάδας δύναται να αξιολογηθεί µε βάση τέσσερις αντίστοιχες ιαστάσεις. Η εν λόγω προσαρµογή παρατίθεται στο παρακάτω Σχήµα 2.3: Προσαρµογή του «Balanced Scorecard» στο Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου. Balanced Scorecard στην οικονοµ. µονάδα 1. Χρηµατοοικονοµική ιάσταση 2. Πελατειακή ιάσταση 3. ιάσταση Εσωτερικών ιαδικασιών 4. ιάσταση Ανάπτυξης και Μάθησης Balanced Scorecard στο Σύστ. Εσωτ. Ελεγχ. 1. Προστιθέµενη Αξία Εσωτερικ. Ελέγχου 2. Πελάτες Εσωτερικού Ελέγχου 3. Ελεγκτική ιαδικασία 4. Καινοτοµία και Ικανότητα Εσωτ. Ελεγ. Σχήµα 2.3: Προσαρµογή του «Balanced Scorecard» στο Σύστηµα Εσωτερικού Ελέγχου Για την πληρέστερη κατανόηση της Ισόρροπης Κάρτας Αξιολόγησης (Balanced Scorecard) και της δυνατότητας αξιολόγησης της επίδοσης του Σ.Ε.Ε. µέσω αυτής, περιγράφεται στις παρακάτω παραγράφους η κάθε ιάσταση που θα χρησιµοποιηθεί για την εκτίµηση της αποτελεσµατικότητας του Σ.Ε.Ε. Αρχικά, η ιάσταση Ανάπτυξης (Καινοτοµίας) και Μάθησης αναφέρεται στη διατήρηση και ανάπτυξη των γνώσεων και δεξιοτήτων των εργαζοµένων (εκπαίδευση) και στην ικανότητα του οργανισµού αφενός να υιοθετεί και να διαχέει σε όλο το προσωπικό αυτή τη γνώση, αφετέρου να τη µετατρέπει σε νέα προϊόντα και Σελίδα 74 από 475\nΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΣΕΡΡΩΝ\nΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΣΕΡΡΩΝ ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ ΜΕΤΑΠΤΥΧΙΑΚΩΝ ΣΠΟΥ ΩΝ ΣΤΗ ΙΟΙΚΗΣΗ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΕΩΝ ΚΑΤΕΥΘΥΝΣΗ: ΚΟΣΤΟΛΟΓΗΣΗ & ΕΛΕΓΚΤΙΚΗ ΑΠΟΤΕΣΜΑΤΙΚΟΤΗΤΑ ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ ΕΛΕΓΧΟΥ ΜΕΣΩ ΤΟΥ ΕΡΓΑΛΕΙΟΥ BALANCED SCORECARD\nΑΝΩΤΑΤΟ ΤΕΧΝΟΛΟΓΙΚΟ ΕΚΠΑΙ ΕΥΤΙΚΟ Ι ΡΥΜΑ ΣΕΡΡΩΝ Πτυχιακή Εργασία µε θέµα: Αποτύπωση της Αλληλεξάρτησης Εσωτερικού Ελέγχου και Εταιρικής ιακυβέρνησης στις Ελληνικές Επιχειρήσεις Αλεξούδη Στεφανία Κώτη Μαρία