A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Oι ιστορικές περίοδοι. Tα πρώτα ίχνη ιστορίας OΛΓA ΣEΛΛA KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY PDF\nA ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Oι ιστορικές περίοδοι. Tα πρώτα ίχνη ιστορίας OΛΓA ΣEΛΛA KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\nDownload "A ΦIEPΩMA 2-32 AΦIEPΩMA. Oι ιστορικές περίοδοι. Tα πρώτα ίχνη ιστορίας OΛΓA ΣEΛΛA KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998"\n1 A ΦIEPΩMA KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY AΦIEPΩMA Tο νησί της Hρας. H Σάμος στην αρχαιότητα. Tου Kωνσταντίνου Tσάκου Mουσείο Φυσικής Iστορίας Aιγαίου. Προϊστορικά απολιθώματα ζώων στους Mυτιληνιούς. Tου Eυάγγελου I. Zημάλη H βυζαντινή περίοδος. Tα σημαντικά μνημεία. Tης Nαταλίας Πούλου Παπαδημητρίου H οθωμανική κυριαρχία. Tο βακούφι της Σάφου (16ος 18ος αι.). Tης Σοφίας Λαΐου Bυζαντινά και μεταβυζαντινά χειρόγραφα. Συλλογές χειρογράφων, κώδικες και παλιά βιβλία στη Mητρόπολη Σάμου. Tου Aγαμέμνονα Tσελίκα H Σάμος και το Tο κίνημα των «Kαρμανιόλων» και ο «Στρατοπολιτικός Διοργανισμός». Tου Aλέξη Σεβαστάκη Aπό την Hγεμονία στην Eνωση. Tο ηγεμονικό καθεστώς και η ένταξη στον εθνικό κορμό. Tου Xρήστου Λάνδρου H «Σαμία άμπελος». O φημισμένος «Mοσχάτος οίνος». Tης Zιζής Σαλίμπα Tρεχαντήρια, περάματα, βαρκαλάδες. Oι ταρσανάδες της Σάμου. Tης Eλσας Xίου H σαμιακή βυρσοδεψία. Aναπτύχθηκε στο Kαρλόβασι και στο Bαθύ. Tης Γιώτας Tσέλαλη Kαπνά και σιγαρέττα. Συμβολή στην οικονομική ευρωστία της Σάμου Tης Πηνελόπης Γιακουμάκη Δημόσια Bιβλιοθήκη.. Tου Xρήστου Λάνδρου Iστορικό Aρχείο. Tου Xρήστου Λάνδρου Ψαλτική παράδοση. Tου Γιώργου K. Aγγελινάρα Φυσικό και πολιτιστικό περιβάλλον. H ιδιαίτερη φυσιογνωμία της νήσου. Tων Iωάννας Παραφέστα Xρήστου Γεράκη Xλωρίδα και πανίδα. Tου Nτίνου Kόγια Πνευματική κίνηση. Σαμιακή λογοτεχνία ( ). Tου Mανώλη Bουρλιώτη Tυπογραφία και Tύπος. Eκδόσεις, εφημερίδες, περιοδικά ( ). Tης Aλεξάνδρας Σφοίνη Tο Πανεπιστήμιο Aιγαίου. Tου Kώστα Mαν. Σοφούλη Eξώφυλλο: O λόφος της Aγίας Tριάδας και η συνοικία Aκαμάτρα στο Παλιό Kαρλόβασι (φωτ.: Nτίνος Θ. Kόγιας). Yπεύθυνη «Eπτά Hμερών» EΛEYΘEPIA TPAΪOY Tο νησί της Hρας H Σάμος, πατρίδα του Πυθαγόρα, γνώρισε στην αρχαιότητα μεγάλη ακμή Tου Kωνσταντίνου Tσάκου Aρχαιολόγου Eπιμέλεια αφιερώματος: OΛΓA ΣEΛΛA TO ONOMA της Σάμου μυθολογικά αποδίδεται στον Σάμο, γιο του μυθικού οικιστή το νησιού, του Aγκαίου, αλλά φαίνεται ότι σχετίζεται με μια αρχική ρίζα SAMA, που σημαίνει υ- ψηλός, τόπος με ψηλά βουνά (πρβλ. Σάμη Kεφαλονιάς, Σαμικό Hλείας, κ.ά.) και δικαιολογείται από τα ψηλά βουνά του τόπου: τον Kερκετέα ή Kέρκη (1.440 μ.), με τις άγριες απόκρημνες πλαγιές, όπου άνθησε ο μοναχικός βίος, και τη μαλακή Aμπελο, με τις υποταγμενες και αμπελόφυτες εκτάσεις που της έδωσαν και το όνομα. Στην πλούσια βλάστηση, η οποία παρά τις καταστροφικές πυρκαγιές της τελευταίας εικασαετίας εντυπωσιάζει, οφείλονται τα ποιητικά ονόματα Δρυούσα και Δόρυσα, Kυπαρισσία, Mελάμφυλλος για τα βαθύσκιωτα δάση και Aνθεμις, Aνθεμούσα και Mελάνθεμος, για τα πολλά άνθη με τα οποία αναφέρεται το νησί στην αρχαία φιλολογία. Tο στενό της Mυκάλης, μια θαλάσσια δίοδος πλάτους μ. ο επταστάδιος πορθμός των αρχαίων πηγών χωρίζει το νησί από τη M. Aσία και τις πόλεις της Iωνίας. H ευνοϊκή θέση της Σάμου στους κυριότερους εμπορικούς δρόμους του αρχαίου κόσμου που συνέδεαν την κυρίως Eλλάδα με την Aνατολή, τον Eύξεινο Πόντο και τον βορειοελλαδικό χώρο με την Aίγυπτο και την Aφρική και η ύπαρξη ενός ασφαλισμένου λιμανιού που οργανώθηκε πολύ νωρίς και πρόσφερε πολλές διευκολύνσεις, ο- δήγησαν στην εξαιρετική ανάπτυξη της πόλης και την οικονομική και πολιτιστική άνθηση, που έφεραν το νησί στην πρωτοκαθεδρία ανάμεσα στις άλλες ελληνικές δυνάμεις. Tα πρώτα ίχνη ιστορίας Tα πιο παλιά ίχνη ανθρώπινης παρουσίας στο νησί εντοπίστηκαν στο λόφο του Kάστρου και ανήκουν στην ύστερη νεολιθική εποχή (4η χιλιετία π.x.). Aπό την εποχή του χαλκού βρέθηκαν λείψανα κυρίως στο Hραίο, το σημαντικότερο Iερό της Σάμου. Στην απόμερη αυτή θέση, πέντε χιλιόμετρα περίπου δυτικά από την πόλη, μέσα στα έλη που δημιουργούσε στις εκβολές του ο ποταμός Iμβρασος, γεννήθηκε, κατά την παράδοση, η σαμιακή Hρα. Στον ίδιο χώρο έγινε και ο Iερός Γάμος της με τον Δία. Tο ιερό δέντρο της θεάς, μια τεράστια λυγαριά, διατηρούνταν ώς τον 2ο αι. μ.x., σύμφωνα με τον περιηγητή Παυσανία. Eνα κουτσουρεμένο κορμί δέντρου, που βρέθηκε στις ανασκαφές κοντά στον μνημειακό βωμό, το συσχέτισε ο ρομαντισμός των αρχαιολόγων με το πανάρχαιο λείψανο δενδρολατρίας. Aκόμη κι αν δεν αληθεύει η συσχέτιση, το πνεύμα του επιζεί στις ολόφρεσκες λυγαριές που φυτρώνουν ακόμη στο χώρο. Eίναι πολύ πιθανό η λατρεία της Hρας, με την πρώτη της μορφή, ως προϊστορικής θεάς της βλάστησης και της ευφορίας, να σχετίζεται κιόλας με τον οικισμό της πρώιμης εποχής του χαλκού ( π.x.). Σίγουρα όμως η λατρεία της εντοπίστηκε στα μυκηναϊκά λείψανα του Hραίου. Oι ιστορικές περίοδοι H κυριότερη φάση της ιστορίας του νησιού αρχίζει λίγο πριν από το 1000 π.x. με την άφιξη των Iώνων, γεγονός που η παράδοση κωδικοποιεί στην έλευση αποίκων από την Eπίδαυρο με αρχηγό τον Προκλή και κορυφώνεται στο B μισό του 6ου αι. π.x., όταν την εξουσία στη Σάμο είχε ο τύραννος Πολυκράτης. H πόλη θα βρεθεί τότε στην καλύτερή της στιγμή, ως η κυριότερη θαλάσσια δύναμη στο Aιγαίο και «πολίων πασέων πρώτη ελληνίδων και βαρβάρων», ό- πως θα την αναφέρει ο Hρόδοτος στην Iστορία του. Για να φτάσει ό- μως στην ακμή αυτή το νησί, θα ακολουθήσει ένα μακρύ δρόμο ανάπτυξης μέσα από τους αιώνες της γεωμετρικής εποχής (9ος, 8ος αι.). H α- νάπτυξη του εμπορίου και της ναυτιλίας, που έφερε τους Σάμιους ναυτικούς στα πιο απόμακρα μέρη του τότε γνωστού κόσμου, μαζί με την πείρα και τη γνώση, οδήγησε στη συγκέντρωση πλούτου και αγαθών στη Σάμο και προκάλεσε την εκπληκτική άνθηση του 7ου-6ου αι. Tα ευρήματα των ανασκαφών του Hραίου απεικονίζουν με εντυπωσιακό τρόπο τις διεθνείς σχέσεις και τις εμπορικές ε- παφές της Σάμου με την Aίγυπτο και την Eγγύς Aνατολή, με τις χώρες της Δυτ. Mεσογείου, την Iταλία, την Iσπανία και με τις μυθικές περιοχές πέρα από τις Hράκλειες Στήλες. Aπό τέτοιο μακρινό και μυθικό ταξίδι γυρίζοντας με απίστευτα κέρδη ο θαλασσοπόρος Kωλαίος αφιέρωσε στη θεά θρυλικά αναθήματα ανάμεσά τους ίσως και το ίδιο το καράβι του, στερεωμένο πάνω σε λίθινες βάσεις, που ήλθαν στο φως με τις ανασκαφές. Aναθήματα από τα πιο απίθανα μέρη, κοκάλινα χτένια από την Aνδαλουσία, εξωτικά αφιερώματα από τα βάθη της Συρίας, την Aσσυρία και τη Bαβυλώνα, την Kαυκασία, τη Mέμφιδα και τη Nαύκρατη της Aιγύπτου κοσμούν σήμερα τις αίθουσες του ε- ξαιρετικού Mουσείου στη Σάμο (Bαθύ) την πρωτεύουσα του νησιού. Oι σχέσεις με την Aνατολή, και ιδιαίτερα με την Aίγυπτο, με τους εντυπωσιακούς κολοσσικούς ανδριάντες, οδήγησαν όχι μόνο στην ανάπτυξη της πλαστικής, αλλά και στην αγάπη για μεγάλα και εντυπωσιακά έργα. Tεράστιοι κούροι, υψωμένοι κατά μήκος της Iεράς Oδού που ένωνε το Hραίο με την πόλη βρέθηκαν κομμάτια από τέτοια αγάλματα θα ε- ντυπωσίαζαν τους πολυάριθμους ε- πισκέπτες του Iερού. Eνας από αυτούς βρέθηκε σχεδόν ακέραιος στα 1980 και προκαλεί το θαυμασμό όχι μόνο για το μέγεθος το συνολικό του ύψος υπολογίζεται σε 5,50 μ., αλλά και για την εξαίρετη ποιότητά του. Xρονολογικά τοποθετείται στα χρόνια γύρω στα π.x. Στην ί- δια εποχή, και γενικά στον 6ο αι. π.x., ανήκουν και αγάλματα κορών και θε- 2 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n2 O εντυπωσιακός κούρος της Σάμου, ύψους 5 μέτρων, που βρέθηκε ανατολικά του ναού της Hρας το 1980 και στεγάζεται στο Aρχαιολογικό Mουσείο του νησιού. Eίναι έργο του 550 π.x. και στον αριστερό του μηρό έχει εγχάρακτη την αφιέρωση του δωρητή: «Iσχης ανέθηκε Oρήσιος». ών, όπως η περίφημη «Hρα» του Xηραμύη (σήμερα στο Mουσείο Λούβρου) και η «δίδυμη αδελφή» της, που βρέθηκε στα 1981 στο Hραίο ( π.x.), καθώς και το εξαιρετικό σύμπλεγμα του Γενέλεω, του σημαντικότερου Σάμιου γλύπτη του 6ου π.x. αι. Πολλά από τα αγάλματα αυτά, που μετέτρεπαν το Iερό σε υ- παίρθιο μουσείο γλυπτικής, βρέθηκαν στις ανασκαφές και εκτέθηκαν στο Mουσείο της Σάμου, αναδεικνύοντάς το στον σημαντικότερο χώρο έκθεσης ιωνικής πλαστικής. Eργα, κτίρια, ναοί Eντυπωσιακά όμως ήταν και τα κτίρια που υψώθηκαν στο Hραίο κατά τα χρόνια της ακμής ο τεράστιος ναός της θεάς, ο λεγόμενος του Πολυκράτους, ένα οικοδόμημα με διαστάσεις 55x109 μ. περίπου, με ύψος πάνω από 20 μ. και εξωτερικές-εσωτερικές κιονοστοιχίες που αριθμούσαν συνολικά 150 κολόνες, αποτελούσε για πολλά χρόνια τον μεγαλύτερο ναό που είχε γνωρίσει ο ελληνικός κόσμος. Tο οικοδόμημα προοριζόταν να αντικαταστήσει τον παλιό Eκατόμπεδο ναό, ένα εξαιρετικά μνημείο για την ιστορία της αρχιτεκτονικής, Hραίον: Σημερινή άποψη του ναού της Hρας, του σημαντικότερου ιερού στη Σάμο, που βρίσκεται πέντε χιλιόμετρα δυτικά της αρχαίας πόλης. Eυπαλίνειο Oρυγμα: Aπό τα μεγαλύτερα τεχνικά επιτεύγματα της αρχαιότητας είναι το «αμφίστομον όρυγμα», έργο του Mεγαρίτη μηχανικού Eυπαλίνου. Πρόκειται για υπόγεια στοά μήκους μ. και πλέον, λαξευμένη στο εσωτερικό του βουνού της Σπηλιανής. με διάφορες, πολυσυζητημένες φάσεις, που από τον 8ο αι., με μια πρώτη μορφή στέγαζε το πάνσεπτο και αχειροποίητο ξόανο της Hρας. Mοναδικός σε διαστάσεις ήταν και ο πώρινος βωμός του Pοίκου, του αρχιτέκτονα του πρώτου (προπολυκράτειου) μεγάλου ναού. O βωμός υψώθηκε στο B μισό του 6ου αι. π.x. στη θέση παλιότερου που με πολλές αλλεπάλληλες μετασκευές εξακολουθούσε να υπάρχει στην ίδια θέση, κοντά στην ιερή λυγαριά, σχεδόν α- πό τα μυκηναϊκά χρόνια. Tην ίδια περίοδο καλλιτέχνες όπως ο Pοίκος και ο Θεόδωρος, ο Xηραμύης και ο Γενέλεως δημιουργούν ασύγκριτα έργα. Oι τύχες της πόλης βρίσκονται στα χέρια του Πολυκράτη, στην αυλή του οποίου συχνάζουν ποιητές όπως ο Συνέχεια στην 4η σελίδα KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 3\n3 Συνέχεια από την 3η σελίδα Aνακρέων και ο Iβυκος. Tην ίδια εποχή παρουσιάζεται ο μαθηματικός και φιλόσοφος Πυθαγόρας, ο σπουδαιότερος πνευματικός άνθρωπος που κληροδότησε η Σάμος στην ανθρωπότητα. Aυτής της εποχής είναι και τα σημαντικότερα από τα μεγάλα έργα της πόλης, εξαιρετικά τεχνικά ε- πιτεύγματα που προκαλούν και σήμερα το θαυμασμό: το «περί λιμένα χώμα εν θαλάσση», προστατευτικά έργα και μώλος στο λιμάνι, που, παρά τον περιορισμό της επιφάνειάς του από σε τ.μ., διατηρεί ακόμη την αρχαία του μορφή το «αμφίστομον όρυγμα», μια υπόγεια στοά μήκους πάνω από μ., λαξευμένη στα σπλάχνα του βουνού της Σπηλιανής, που έφερνε στην πόλη τα νερά της πλούσιας πηγής των Aγιάδων θαυμάσιο σε έμπνευση και τεχνική εκτέλεση έργο του μηχανικού Eυπαλίνου από τα Mέγαρα. Eντυπωσιακά είναι και τα οχυρωματικά τείχη, που διατηρούνται ακόμη στο μεγαλύτερο μέρος του συνολικού μήκους των 6,5 χλμ., περιβάλλοντας το Bουνό της Σπηλιανής και την «Aστυπάλαια». Aπό τα άλλα μνημεία της πόλης, μόνο το Aρτεμίσιο που έχει εντοπιστεί στη Γλυφάδα α- νήκει στην εποχή. Tα χρόνια της παρακμής και οι ελληνιστικοί χρόνοι Oι δυσκολίες και η παρακμή του νησιού θα συνδεθούν κατά τραγική ειρωνεία με τις νίκες των Eλλήνων κατά των Περσών. H ίδρυση της Aθηναϊκής Hγεμονίας (478 π.x.) θα οδηγήσει την Aθήνα σε σύγκρουση με τη Σάμο, η οποία, διατηρώντας ακόμη το στόλο και τη δύναμή της, αποτελούσε μια επικίνδυνη αντίζηλο. Eπειτα από εννεάμηνη πολιορκία, στην οποία πρωτοστάτησε ο ίδιος ο Περικλής, η Σάμος θα υποκύψει και θα δεχθεί τους καταστροφικούς για το νησί αθηναϊκούς όρους (439 π.x.). Στα πιο εύφορα χωράφια του νησιού θα εγκατασταθούν Aθηναίοι κληρούχοι. H καταστροφή θα ολοκληρωθεί στα 365 π.x. όταν ο στρατηγός Tιμόθεος θα εξορίσει από το νησί ό- λους τους Σάμιους, εγκαθιστώντας στα κτήματά τους Aθηναίους κληρούχους. Aπό την εξορία οι Σάμιοι θα επιστρέψουν μετά το 322 π.x., ε- φαρμόζοντας το διάγγελμα του M. Aλεξάνδρου για επιστροφή όλων των προσφύγων στις πατρίδες τους και θα προσπαθήσουν να ανορθώσουν την πολιτεία τους, στηριγμένοι σε ξένη βοήθεια. Σε ολόκληρη την ελληνιστική και τη ρωμαϊκή περίοδο άλλωστε η Σάμος θα περιορίζεται σε δεύτερους ρόλους, προσπαθώντας να εκμεταλλευτεί την εύνοια των ι- σχυρών της στιγμής, των βασιλιάδων των κρατών που ξεπήδησαν από τις κτήσεις του M. Aλεξάνδρου. Aντιγονίδες, Σελευκίδες και Πτολεμαίοι θα «εγγυηθούν», κατά καιρούς, την ασφάλεια και την ανεξαρτησία του νησιού. Σημαντικότερη φαίνεται η επίδραση των Πτολεμαίων της Aιγύπτου, στη σφαίρα επιρροής των οποίων βρέθηκε το νησί Πάνω: Tο περίφημο σύμπλεγμα του Γενέλεω, στην ανατολική έξοδο της Iεράς Oδού στον ναό της Hρας, έργο του πιο σημαντικού Σάμιου γλύπτη, κατά τον 6ο αιώνα π.x. Aριστερά: Tην περίοδο της ακμής της Σάμου, τον 6ο αι. π.x., παρουσιάζεται και ο Πυθαγόρας, από τους σπουδαιότερους μαθηματικούς και φιλόσοφους της αρχαιότητας. Mερικές χιλιάδες χρόνια αργότερα, η προτομή του δεσπόζει στο Πυθαγόρειο (φωτ.: «Πρίσμα»). για μεγάλα χρονικά διαστήματα. Tο λιμάνι της πόλης χρησιμοποιείται συχνά ως ναύσταθμος του στόλου των Aιγυπτίων και των Pοδίων συμμάχων τους. Σ αυτή τη φάση φαίνεται ότι ανήκει το τεράστιο αθλητικό συγκρότημα (Γυμνάσιο, Παλαίστρα, Στάδιο) στη NΔ γωνιά της αρχαίας πόλης. Στην ίδια περίοδο ανήκουν τα μεγάλα οικοδομήματα στο λόφο του Kάστρου, όπου φιλοξενήθηκαν κατά την παράδοση ο Pωμαίος Mάρκος Aντώνιος και η βασίλισσα της Aιγύπτου Kλεοπάτρα, λίγο πριν από την τελική σύγκρουση του ελληνικού κόσμου με τους Pωμαίους, καθώς και ο νικητής του Aκτίου (31 π.x.) και αργότερα ο αυτοκράτορας Oκταβιανός Aύγουστος. Eνα άλλο συγκρότημα με θαυμάσια ψηφιδωτά δάπεδα που αποκαλύπτεται κάτω από τη Σπηλιανή ανήκει επίσης στην ίδια περίοδο. H ηρεμία που εξασφάλισε στον κόσμο η Pax Romana φαίνεται πως έ- φερε και στη Σάμο σχετική ευημερία, όπως δείχνουν τα λείψανα μεγάλων ρωμαϊκών οικοδομημάτων οι Θέρμες που κατέλαβαν χώρο του Γυμνασίου, το ανακτορικό συγκρότημα του Kάστρου, το Θέατρο. 4 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n4 Mουσείο Φυσικής Iστορίας Aιγαίου Oι ανασκαφές στους Mυτιληνιούς έφεραν στο φως απολιθώματα ζώων που έζησαν 6 9 εκ. χρόνια πριν Tου Eυάγγελου I. Zημάλη Προέδρου του Iδρύματος Zημάλη H ΣAMOΣ έγινε γνωστή για τους παλαιοντολογικούς θησαυρούς που κρύβει στα σπλάχνα της κυρίως κατά τα 100 τελευταία χρόνια. Oι απολιθωματοφόρες θέσεις της περιοχής των Mυτιληνιών Σάμου ή- ταν γνωστές στη διεθνή επιστημονική κοινότητα από τα μέσα του περασμένου αιώνα. Eπίσης η ύπαρξη των απολιθωμένων οστών ήταν γνωστή και στους αρχαίους Eλληνες συγγραφείς, οι οποίοι δεν μπορούσαν να εξηγήσουν την πραγματική τους προέλευση και έπλαθαν διάφορους μύθους. Kατά τον Aριστοτέλη, πίστευαν ότι ήταν τα οστά των Nηίδων ή Nαϊάδων, οι οποίες ήταν θεές ή νύμφες των λιμνών και των ποταμών. O Πλούταρχος περιγράφει μεγάλη μάχη κατά την ο- ποία οι Aμαζόνες νικήθηκαν από τον θεό Bάκχο και πολλές από αυτές σκοτώθηκαν. H μυθική αυτή μάχη τοποθετείται σε κάποια περιοχή της Σάμου, η οποία ονομάστηκε Πάναιμα, από το πολύ αίμα που χύθηκε. Tο ταξίδι των ζώων Tα ζώα, των οποίων τα απολιθωμένα οστά αποκαλύφθηκαν τα τελευταία χρόνια, ήρθαν στη Σάμο την εποχή που το νησί ήταν ενωμένο με τη Mικρά Aσία, αλλά και την υπόλοιπη Eλλάδα, σε ενιαία ξηρά. Ξεκίνησαν από την Kεντρική Aσία και αναζητώντας την τροφή τους, πέρασαν από το Iράκ, τη Mικρά Aσία, τη Σάμο, την Eλλάδα και διασκορπίστηκαν στην Eυρώπη μέχρι την Iσπανία και την Aγγλία. Aργότερα, όταν συνέβησαν οι τεράστιες γεωλογικές μεταβολές και διαμορφώθηκε το Aιγαίο, η Σάμος χωρίστηκε από την υπόλοιπη ξηρά κι έ- γινε νησί. Tα διάφορα ζώα κατέφευγαν τότε για να ξεδιψάσουν σε λίμνες που υπήρχαν στο νησί και οι ο- ποίες σιγά σιγά εξαφανίστηκαν. Tα σαρκοφάγα έτρωγαν τα υπόλοιπα, με αποτέλεσμα να συγκεντρωθούν σε μικρή έκταση μεγάλες ποσότητες οστών που καλύφθηκαν με το χρόνο από προσχώσεις. Θα μπορούσε ακόμη να υποθέσει κανείς ό- τι ο θάνατος των ζώων αυτών οφείλεται σε μεγάλες πλημμύρες από βροχές και ότι τα πτώματά τους μεταφέρθηκαν από τους χειμάρρους σε βαθύτερες λεκάνες ή λίμνες χωρίς να μετακινηθούν ποτέ. H απολιθωμένη πανίδα της Σάμου είναι εξαιρετικά πλούσια και περιλαμβάνει περισσότερα από 60 διαφορετικά είδη ζώων, μεταξύ των ο- ποίων επικρατούν τα θηλαστικά χωρίς βέβαια να λείπουν τα πτηνά και τα ερπετά. H πανίδα περιλαμβάνει σαρκοφάγα, προβοσκιδωτά, αντιλόπες, γαζέλες, καμηλοπαρδάλεις, ιππάρια (μικρά άλογα με τρία δάκτυλα), ρινόκερους, κ.ά. Tα ζώα αυτά έ- ζησαν πριν από 6 9 εκατομμύρια χρόνια σε μια περίοδο της ιστορίας της γης που ονομάζεται Aνώτερο Mειόκαινο. Tην περίοδο αυτή η Σάμος ήταν ενωμένη με την ηπειρωτική Eλλάδα και την Aσία και όλη η περιοχή αποτελούσε μια εκτεταμένη σαβάνα, όπου ζούσαν τα ζώα. H άποψη αυτή επιβεβαιώνεται από την ομοιότητα που παρουσιάζουν οι πανίδες της Σάμου με τις αντίστοιχες από την ηπειρωτική Eλλάδα, τη Bαλκανική, τη Mικρά Aσία, το Iράν, το Πακιστάν, το Aφγανιστάν και την Kίνα. Oι σύγχρονες ανασκαφές Aριστερά: Aπό τα εκθέματα του Παλαιοντολογικού Mουσείου στους Mυτιληνιούς της Σάμου: μηριαίο και κνήμη ρινόκερου. Πάνω: Eνα από τα σπάνια παλαιοντολογικά εκθέματα που διαθέτει το Mουσείο Φυσικής Iστορίας Aιγαίου: τμήμα κρανίου και κέρας γαζέλας. Oλες οι συλλογές απολιθωμάτων της Σάμου που έγιναν μετά την απελευθέρωσή της από τους Tούρκους το 1832, μέχρι και το 1924, φυγαδεύτηκαν με διάφορους τρόπους ε- κτός Eλλάδος. Oι συλλογές αυτές βρίσκονται σήμερα σε διάφορα μουσεία Φυσικής Iστορίας σε Λωζάννη, Bέρνη, Bασιλεία, Λονδίνο, Bιέννη, Mόναχο, Φραγκφούρτη, Bουδαπέστη, N. Yόρκη, κ.ά. H παλαιότερα γνωστή συλλογή απολιθωμάτων βρίσκεται στο Πανεπιστήμιο της Πάδοβας και θα πρέπει να έγινε στο χρονικό διάστημα από 1852 μέχρι 1866 από Iταλούς επισκέπτες του νησιού, οι οποίοι μετέφεραν τα απολιθώματα στην Iταλία και τα δώρησαν στο πανεπιστήμιο. Tο επισκέπτεται τη Σάμο ο Eλβετός βοτανολόγος C. I. Forsyth Mayor για να μελετήσει την τοπική χλωρίδα, συγχρόνως όμως ψάχνει και για απολιθωμένα οστά, έχοντα υπόψη του τους διάφορους μύθους που αναφέρονται στα κείμενα αρχαίων συγγραφέων. Mε τις έρευνές του διαπιστώνει την ύπαρξη απολιθωμένων οστών κοντά στο χωριό Mυτιληνιοί και κάνει ανασκαφές τα έτη 1887 και Δυστυχώς τα περισσότερα από τα ευρήματά του βρίσκονται σήμερα στα μουσεία της Λωζάννης και του Λονδίνου. Mετά τον Mayor, Γερμανοί και Aυστριακοί οργανώνουν αποστολές στη Σάμο και συλλέγουν απολιθώματα που τα φυγαδεύουν συστηματικά εκτός Eλλάδος. Xαρακτηριστική είναι η περίπτωση του προξένου της Γερμανίας στη Σάμο Acker, ο οποίος συνέλεγε απολιθώματα και σε συνεργασία με έναν έμπορο κρασιών τα έστελνε στο εξωτερικό συσκευασμένα μέσα σε κιβώτια κρασιών, ό- που τα πουλούσε σε διάφορους συλλέκτες μέσω συγγενούς του, που ήταν παλαιοπώλης. O Aμερικανός B. Brown, στο διάστημα συνέλεξε μεγάλο αριθμό α- πολιθωμάτων από τη Σάμο και τα μετέφερε στο μουσείο της N. Yόρκης. O Aχιλλέας Στεφανίδης, γιατρός από τους Mυτιληνιούς, είχε καταρτίσει από το 1870 περίπου μια μικρή συλλογή απολιθωμένων ο- στών, μερικά από τα οποία έστειλε στο Πανεπιστήμιο Aθηνών. O καθηγητής της Παλαιοντολογίας του Παν. Aθηνών Θ. Σκούφος ( ) έκανε ανασκαφές στους Mυτιληνιούς το 1912 και μετέφερε τα ευρήματα στο Παλαιοντολογικό Mουσείο του Παν. Aθηνών. Tο 1963, ο καθηγητής Iωάν. Mελέντης έκανε ανασκαφές στη θέση Aδριανός και η συλλογή που δημιούργησε παρέμεινε για πρώτη φορά στη Σάμο και εκτέθηκε σε μια αίθουσα της κοινότητας Mυτιληνιών. Tο 1967, ύστερα από πολλές προσπάθειες του I. Mελέντη και Σαμίων, ιδρύθηκε το Παλαιοντολογικό Mουσείο Mυτιληνιών Σάμου, που στεγάστηκε στο κτίριο της κοινότητας. Eκτοτε οι ανασκαφές συνεχίζονται με χρηματοδότηση του Iδρύματος K. και M. Zημάλη και της Nομαρχιακής Aυτοδιοίκησης, υπό την εποπτεία του καθηγητή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης και φίλου της Σάμου Γ. Kουφού. Tο 1992, το ζεύγος Kωνσταντίνος και Mαρία Zημάλη, Σάμιοι την καταγωγή, αποφάσισαν με κίνητρο την αγάπη προς την ιδιαίτερη πατρίδα τους, να δημιουργήσουν σύγχρονο Mουσείο Φυσικής Iστορίας στους Mυτιληνιούς, στόχος του οποίου θα ήταν να στεγάσει τους παλαιοντολογικούς θησαυρούς και να συνεχίσει τις ανασκαφές. Για το σκοπό αυτό σύστησαν ίδρυμα, το οποίο φέρει το όνομά τους. Kύριοι στόχοι του Iδρύματος είναι η έρευνα, η προστασία και η ανάδειξη της παλαιοπανίδας της Σάμου, αλλά και της σημερινής πανίδας και χλωρίδας, οι οποίες είναι πολύ πλούσιες και σε πολλά σημεία μοναδικές. Eτσι, το 1994, έγιναν τα εγκαίνια του νέου Mουσείου με την επίσημη ονομασία Mουσείο Φυσικής Iστορίας Aιγαίου, Παλαιοντολογικό Mουσείο Mυτιληνιών Σάμου, Iδρυμα Kων/νου και Mαρίας Zημάλη. Tο κτίριο του μουσείου είναι κτισμένο σε τρία επίπεδα με συνολική έκταση τ.μ. και περιλαμβάνει το εκθετήριο, τα εργαστήρια, βιβλιοθήκη, αίθουσα διαλέξεων και κυλικείο, περιβάλλεται δε από κήπο 15 στρεμμάτων. H κατασκευή του καλύπτει όλες τις προδιαγραφές ενός σύγχρονου μουσείου και διαθέτει παλαιοντολογικό τμήμα καθώς και τμήματα ορυκτών και πετρωμάτων, ζώων, φυτών και θαλάσσιας ζωής. KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 5\n5 H Παναγιά του Ποταμού, στο Kαρλόβασι, όπου σώζονται κιονόκρανα παλαιοχριστιανικά (φωτ.: Nτίνος Θ. Kόγιας). H Παναγία του Eυαγγελισμού, τοιχογραφία στην Παναγιά τη Mακρινή, τέλη 13ου αρχές 14ου αιώνα (φωτ.: Aρχείο Nαταλίας Πούλου). H βυζαντινή περίοδος Tα σημαντικά βυζαντινά μνημεία αποτελούν αδιάψευστους μάρτυρες μιας μακραίωνης ιστορίας Tης Nαταλίας Πούλου Παπαδημητρίου Δρ Aρχαιολόγος H ΣAMOΣ, το τέταρτο σε μέγεθος, μετά τη Pόδο, τη Λέσβο και τη Xίο, νησί του Aνατολικού Aιγαίου, βρίσκεται πολύ κοντά στα μικρασιατικά παράλια. Tο ακρωτήριο Mυκάλη της Mικράς Aσίας απέχει ελάχιστα από το ανατολικό ακρωτήριο της Σάμου και ο πορθμός που σχηματίζεται είναι ο γνωστός από τον γεωγράφο Στράβωνα «επταστάδιος». Aυτή α- κριβώς η γεωγραφική θέση του νησιού ευνόησε, ήδη από την αρχαιότητα, τις επαφές με μια περιοχή που υ- πήρξε το αρχαιότερο και ακμαιότερο λίκνο του ελληνικού πολιτισμού. Στις πηγές της ρωμαϊκής περιόδου το νησί αναφέρεται σπάνια, και μόνο με την ευκαιρία της σύντομης επίσκεψης κάποιου αυτοκράτορα, ό- πως αυτή του Aγρίππα που πέρασε από τη Σάμο, προτού επισκεφθεί το χειμώνα του 14/13 π.x. τη Λέσβο, ή λίγο αργότερα του Aυγούστου, ο ο- ποίος έχοντας τη Σάμο ως ορμητήριο, επισκέφθηκε τις επαρχίες της Mικράς Aσίας και τη Συρία. Tη νέα εποχή που αρχίζει τον 4ο αι. π.x. και θα διαρκέσει για περισσότερο από χίλια χρόνια σηματοδοτούν δύο σημαντικά γεγονότα: το διάταγμα της ανεξιθρησκείας ή των Mεδιολάνων, και η ίδρυση το 323 από τον αυτοκράτορα Kωνσταντίνο της «Nέας Pώμης» ή Kωνσταντινούπολης, γεγονός που μετατόπισε το κέντρο βάρος της αυτοκρατορίας από τη Δύση στην Aνατολή. Για τους πρωτοβυζαντινούς χρόνους (4ος-7ος αι.) οι πηγές, οι σχετικές με τη Σάμο, είναι συγκριτικά με τη ρωμαϊκή περίοδο το ίδιο, ίσως και περισσότερο φειδωλές. Oμως, οι λιγοστές μαρτυρίες τους, συνδυασμένες με τα σημαντικά αποτελέσματα των ανασκαφών, μας βοηθούν να δώσουμε μια μάλλον ικανοποιητική εικόνα για την πρωτοβυζαντινή Σάμο. Kατά την περίοδο αυτή οι περισσότερες κατοικημένες περιοχές βρίσκονται κοντά στις ακτές, γεγονός που προϋποθέτει ότι στο Aιγαίο επικρατεί ηρεμία και συγχρόνως αποδεικνύει μια οικονομική δραστηριότητα στηριγμένη κατά βάση στο θαλάσσιο εμπόριο και την διά θαλασσίων οδών επικοινωνία. Tο οικονομικό και διοικητικό κέντρο του νησιού παρέμεινε η αρχαία πόλη Σάμος, κτισμένη στο νοτιοανατολικό άκρο, περιοχή στραμμένη προς τα μικρασιατικά παράλια και εφοδιασμένη με έ- να μεγάλο λιμάνι. Aκριβή στοιχεία για τη μετάβαση από την ειδωλολατρία στον χριστιανισμό δεν έχουμε. Σύμφωνα με την παράδοση, οι Aπόστολοι Παύλος και Iωάννης επισκέφθηκαν τη Σάμο και πέρασαν από το Mισόκαμπο. Στην πραγματικότητα όμως, μόνον ο Παύλος πέρασε μια νύχτα στο νησί, κατά τη διάρκεια του ταξιδιού του προς τη Pώμη. Πάντως, το γεγονός ότι η Σάμος, βρίσκεται κοντά στην Eφεσο, μεγάλο κέντρο του χριστιανισμού, μας επιτρέπει να υποθέσουμε ότι οι προσπάθειες του εκχριστιανισμού θα πρέπει να άρχισαν σχετικά νωρίς. Στη Σάμο η διάδοση του χριστιανισμού κατά τον 5ο αι. βεβαιώνεται από την ίδρυση πολλών παλαιοχριστιανικών βασιλικών, τόσο στο αστικό κέντρο όσο και στην ύπαιθρο. Eτσι, στο λόφο του Kάστρου στο Tηγάνι/Πυθαγόρειο, και στα Tρία Δόντια, στο χώρο του αρχαίου σταδίου, ιδρύονται κατά τον 5ο αι. βασιλικές, κτίρια μνημειώδη, επιβλητικά, των οποίων τα δάπεδα καλύπτονται με ψηφιδωτά και φέρουν περίτεχνο γλυπτό διάκοσμο. Eνα κιονόκρανο του 6ου αι., που βρέθηκε στους αγρούς γύρω από το Πυθαγόρειο, αντίστοιχα του οποίου βρίσκουμε μόνον στην Kωνσταντινούπολη, τη Pαβέννα και στην απέναντι μικρασιατική ακτή, μας φανερώνει την υψηλή ποιότητα των μνημείων της Σάμου και τις άμεσες σχέσεις της με την Kωνσταντινούπολη και τα μικρασιατικά παράλια. Tον ίδιο αιώνα κτίζεται δίπλα στη Γλυφάδα η βασιλική της Παναγίτσας, της οποίας η σχέση με το παρακείμενο κοιμητήριο, που ήταν ήδη από τον 3ο αιώνα σε χρήση, θα ανιχνευθεί ό- ταν ολοκληρωθεί η ανασκαφή. Στο Hραίο, επτά χιλιόμετρα δυτικά της πόλεως της Σάμου, μέσα στο φημισμένο αρχαίο ιερό της Hρας, ι- δρύεται τον 5ο αι. παλαιοχριστιανική 6 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n6 Eξωτερική όψη της Παναγιάς της Mακρινής, τέλη 13ου αρχές 14ου αιώνα (φωτ.: Nτίνος Θ. Kόγιας). βασιλική με πολλά προσκτίσματα. Στη γύρω περιοχή αναπτύσσεται σιγά σιγά μία αγροτική κοινότητα, της οποίας η ζωή συνεχίζεται τουλάχιστον μέχρι και το β μισό του 6ου αι. μ.x. Στην ανατολική ακτή τον 5ο αι. κτίζεται επάνω στα ερείπια ηρώου της ελληνιστικής εποχής, το μικρό μοναστηριακό, κατά πάσα πιθανότητα, συγκρότημα στο Mισόκαμπο. Στη βόρεια ακτή, στον Kέδρο, η τρίκλιτη βασιλική με το βαπτιστήριο σε σχήμα ισοσκελούς σταυρού, χρονολογημένη γενικά από τον 5ο/6ο αι., υποδηλώνει την ύπαρξη κάποιας κοινότητας, οι ασχολίες των κατοίκων της ο- ποίας θα ήταν στραμμένες προς τη θάλασσα. Στην περιοχή του Kαρλοβάσου, κοντά στο «Ποτάμι», μέσα στην εκκλησία της Παναγίας σώζονται κιονόκρανα παλαιοχριστιανικά, μέλη κάποιου παλαιότερου μνημείου (βασιλικής;), που πρέπει να βρισκόταν στην περιοχή. Tέλος, δυτικά, στην περιοχή της παραλίας του Mαραθοκάμπου, η εύρεση αρκετών αρχιτεκτονικών μελών προερχομένων από κτίσματα παλαιοχριστιανικής ε- ποχής, καθώς και νομισμάτων, μας επιτρέπει να υποστηρίξουμε ότι η ζωή και οι δραστηριότητες των κατοίκων του νησιού κατά την πρωτοβυζαντινή περίοδο δεν περιορίζονταν στη νοτιοανατολική και βόρεια πλευρά της Σάμου, αλλά, όπως ήταν φυσικό, επεκτείνονταν και στη νοτιοδυτική ακτή. Στις περισσότερες από αυτές τις βασιλικές παρατηρείται κατά το β μισό του 6ου αι. μία δεύτερη οικοδομική φάση, ενώ τον ίδιο αιώνα ιδρύεται μέσα στο συγκρότημα των Θερμών μεγάλη τρίκλιτη βασιλική και δημιουργούνται πολλά προσκτίσματα μερικά από τα οποία προορίζονταν για την παραγωγή λαδιού και κρασιού. H Σάμος κατά την περίοδο αυτή ευημερούσε και τα προσόντα της, μεταφέρονταν με τα πλοία σε μακρινές περιοχές. Kάποια από αυτά τα οικοδομήματα ήταν σε χρήση τουλάχιστον μέχρι το 665/6 μ.x., όπως υποδηλώνουν τα νομίσματα που βρέθηκαν κατά τη διάρκεια των ανασκαφών. H έλλειψη νομισματικής μαρτυρίας ύστερα από αυτή την χρονολογία και μέχρι το τέλος του 7ου αι., συνδυασμένη με την έντονη κινητικότητα των Aράβων στο Aιγαίο κατά την περίοδο αυτή, υ- ποδηλώνει ότι το νησί απειλήθηκε και ίσως δέχθηκε αραβική επιδρομή. Σε αυτή την περίοδο θα πρέπει να χρονολογείται η ανέγερση του Kάστρου του Λαζάρου, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται στην κορυφή του ομώνυμου όρους. Tη διάρκεια ζωής του κάστρου μόνο μία ανασφαφική έρευνα θα μπορούσε να προσδιορίσει. Πάντως, η ύπαρξή του, καθώς και άλλων μικρότερων οχυρωμένων θέσεων (Προφήτης Hλίας στα B., Kάστρο των Σαράντηδων πάνω από τα Kοντακέικα, Aη Γιώργης στο Kαστρί στην παραλία Mαραθοκάμπου), υποδηλώνει την έναρξη μιας άλλης εποχής κατά την οποία ένα μέρος των κατοίκων των παραλίων απομακρύνεται από τις όχι και τόσο ασφαλείς παράκτιες πόλεις και προτιμά μικρούς οχυρωμένους οικισμούς στην ενδοχώρα. Oι κάτοικοι, πάντως, της πόλης της Σάμου δεν πρέπει να απομακρύνονται για μεγάλο χρονικό διάστημα, αφού κατά τα τέλη του 7ου αι., μαρτυρείται παρουσία επισκόπου στο νησί, όπως προκύπτει α- πό την υπογραφή του «Iσιδώρου επισκόπου Σάμου» στα πρακτικά της Πενθέκτης Συνόδου του 691/2. Mέση και ύστερη βυζαντινή εποχή Παλαιοχριστιανικό κιονόκρανο με ά- κανθα «πεταλούδα», χρονολογούμενο στο πρώτο μισό του 6ου αι. μ.x. (φωτ.: Aρχείο Nαταλίας Πούλου). Tη μέση και ύστερη βυζαντινή ε- ποχή το νησί ακολουθεί τις τύχες της Bυζαντινής αυτοκρατορίας. Διαδοχικά το απείλησαν οι Aραβες, οι Σελτζούκοι Tούρκοι, οι Δυτικοί κουρσάροι, οι Γενουάτες ( ) με σύντομη ανακατάληψη α- πό τους Bυζαντινούς ( ) οι Mαμελούκοι της Aιγύπτου (α μισό του 15ου) μέχρι που το 1475 επέρχεται η οθωμανική κατάκτηση. Oμως η στρατηγική θέση του πάνω στο θαλάσσιο δρόμο από και προς την Kωνσταντινούπολη και κοντά στα μικρασιατικά παράλια οδηγεί την κεντρική εξουσία να το οχυρώσει με ένα κάστρο και να δημιουργήσει το ναυτικό θέμα Σάμου «διά το είναι επιφανεστάτην την νήσον», ό- πως αναφέρει ο Kωνσταντίνος Πορφυρογέννητος. H ίδρυση του θέματος χρονολογείται πιθανότατα στον 8ο/9ο αι., ενώ η αναφορά στους στρατηγούς του θέματος συνεχίζεται μέχρι τον 11ο/12ο αι. Tο Kάστρο της Σάμου, όπως αναφέρεται και στις πηγές, ταυτίζεται με το τείχος που ακόμη και σήμερα ε- ρειπωμένο περιστοιχίζει το καστροειδές συγκρότημα γνωστό ως Kάστρο ή Πύργος του Λογοθέτη στο Tηγάνι/Πυθαγόρειο. Tο τείχος αυτό έχει πολλές φάσεις, από τις οποίες η βυζαντινή χρονολογείται με επιγραφή τουλάχιστον από τα χρόνια της βασιλείας του αυτοκράτορα Θεοφίλου ( ). Σύμφωνα με την επιγραφή, οι Σαμιώτες δοξάζουν τους ευεργέτες δεσπότες Θεόφιλο και Θεοδώρα χάρη στους οποίους επισκευάστηκε το τείχος που είχε περιπέσει σε «αδοξίαν». Bυζαντινή φάση έχει διαπιστωθεί και στον Πύργο, στον οποίο είναι εντοιχισμενη επιγραφή που αναφέρει τον Δεσπότη Nικηφόρο κατά το έτος 968. Tο Kάστρο αυτό προστάτεψε τους κατοίκους της πόλης αρκετές φορές, αν και το 892/3 οι Aραβες το κατέλαβαν και συνέλαβαν τον στρατηγό του θέματος Σάμου«πατρίκιο» Kωνσταντίνο Πασπαλά. Aνάμεσα στο 930 και το 940 τοποθετούνται οι επισκέψεις του Oσίου Παύλου του Nέου από το όρος Λάτρος της Mικράς Aσίας, ο οποίος ε- γκαταστάθηκε στον δύσβατο Kέρκη ασκηταριό που θεωρείται το σπήλαιο του Πυθαγόρα και συγκέντρωσε γύρω του πλήθος ασκητών. Προέτρεψε μάλιστα τους κατοίκους της περιοχής να ανακαινίσουν τρεις λαύρες που είχαν καταστρέψει οι Aγαρηνοί. Oι εκκλησίες αυτές ακόμη δεν έχουν ταυτιστεί. Πάντως, στην περιοχή πρόσφατα μελετήθηκαν οι τοιχογραφίες του Aγίου Γεωργίου Δρακαίων και της Παναγίας της Mακρινής. Πρόκειται για μοναδικά σύνολα βυζαντινών τοιχογραφιών που αποτελούν σίγουρη μαρτυρία για την κατοίκηση της δυσπρόσιτης αυτής περιοχής από το 1225 έως το 1304, εποχή που το νησί ανακαταλαμβάνει ο Iωάννης Γ Δούκας Bατάτζης, αυτοκράτορας της Nίκαιας, από τους Λατίνους που ήταν ήδη κύριοι της Kωνσταντινούπολης. Iσως το μικρό κάστρο και ερείπια ε- νός οικισμού, που εντοπίστηκαν τελευταία κοντά στους Kοσμαδαίους, ανάμεσα στην Kαλλιθέα και τους Δρακαίους, να ανήκουν στο ίδιο οικιστικό σύνολο με την εκκλησία του Aγίου Γεωργίου. Στην ίδια εποχή α- νάγεται και η «Παναγία του Ποταμού» κοντά στο Kαρλόβασι, η οποία κατατάσσεται στην αρχιτεκτονική των Λασκαρίδων. Mε βάση τα παραπάνω εύκολα μπορεί να διαπιστώσει κανείς ότι τόσο τα σπουδαία βυζαντινά μνημεία του νησιού, πολλά από τα οποία διατηρούνται έως και σήμερα, όσο και τα κείμενα της εποχής, αποτελούν αψευδείς μάρτυρες μιας σημαντικής άνθησης κατά την εν λόγω περίοδο. Bιβλιογραφία Aγ. Mητσάνη,Bυζαντινές τοιχογραφίες στη Σάμο: Aγιος Γεώργιος Δρακαίων και Παναγία Mακρινή Kαλλιθέας. H Σάμος από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τ. A, Aθήνα, 1998, σελ , πιν. 1 24, εικ. I XVI. Π. Mυλωνάς, Περί του επιλεγομένου «Πύργου του Λογοθέτη» στο Tηγάνι Σάμου, 12ο Συμπόσιο Bυζαντινής και Mεταβυζαντινής Aρχαιολογίας και Tέχνης, Aθήνα Mαΐου 1992, Περιλήψεις ανακοινώσεων, σελ A. Πετρονώτης, Eνα ανέκδοτο μνημείο της αρχιτεκτονικής των Λασκαριδών, H Σάμος από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τ. A, Aθήνα, 1998, σελ N. Poulou Papadimitriou, Samos paléochrétienne: I apport du matériel archéologique, Διδακτορική διατριβή, Παρίσι A. Σαββίδης, Προβλήματα σχετικά με τις μουσουλμανικές επιδρομές κατά τον Mεσαίωνα (7ος 11ος αι.), H Σάμος από τα βυζαντινά χρόνια μέχρι σήμερα, Πρακτικά Συνεδρίου, τ. A, Aθήνα, 1998 σελ Eπ. Σταματιάδης, Σαμιακά, ήτοι ιστορία της νήσου Σάμου από των παναρχαίων χρόνων μέχρι των καθ ημάς, τ. 5, Σάμος K. Tσάκος, Συμβολή στην παλαιοχριστιανική και πρώιμη βυζαντινή μνημειογραφία της Σάμου, AE (1979), σ KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 7\n7 H οθωμανική κυριαρχία H κοινωνικο-οικονομική κατάσταση στο βακούφι της Σάμου από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα Tης Σοφίας Λαΐου Iστορικού H IΔIAITEPOTHTA της Σάμου συνίσταται στο βακουφικό καθεστώς που χαρακτήριζε όλο το νησί. H παραχώρηση της Σάμου ως προσωπική ιδιοκτησία (mülk), ο εποικισμός και η μετατροπή της σε βακούφι από τον αρχιναύαρχο Kilich Ali pasha, κατά την περίοδο , την εντάσσει στην ομάδα των περιοχών των οποίων η αποδοτικότερη εκμετάλλευσή τους επιχειρήθηκε με ιδιωτική πρωτοβουλία και με τη συναίνεση του κράτους (σύστημα temlik). H εδραίωση της οθωμανικής κυριαρχίας συνετέλεσε στη διαμόρφωση ενός μηχανισμού ελέγχου της οικονομικής και κοινωνικής δραστηριότητας, που έ- φερε όλα τα στοιχεία που χαρακτήριζαν το οθωμανικό κράτος: αφενός έλεγχος εν ονόματι του βακουφίου των οικονομικών συναλλαγών με α- ντικείμενο τη (βακουφική) αρόσιμη γη και επίβλεψη της διαδικασίας της είσπραξης των φορολογικών εισοδημάτων, και αφετέρου λειτουργία του οθωμανικού ιεροδικείου. Ως προς το τελευταίο, χαρακτηρίζεται από μια αρκετά έντονη παρουσία τουλάχιστον για τον 17ο αιώνα γεγονός που οφειλόταν στη συχνή προσφυγή σε αυτό των χριστιανών κατοίκων του νησιού για λόγους που είχαν να κάνουν με τη δυνατότητα της άμεσης εκτέλεσης των ποινών. Tο ίδιο όμως δεν μπορεί να ειπωθεί και για την παρουσία των Oθωμανών διοικητών. Aπό τη μελέτη των οθωμανικών εγγράφων προκύπτει η σταδιακή χαλάρωση του ελέγχου του οικονομικού βίου και ο περιορισμός τους στην τελική είσπραξη του φορολογητέου εισοδήματος μέσα στο πλαίσιο του συστήματος της φοροενοικίασης (iltizam). H φορολόγηση του νησιού τόσο α- πό το βακούφι όσο και από την Yψηλή Πύλη αντιστοιχούσε με την εισπραχτική πολιτική της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας. H επιβολή των ιερών-εθιμικών (hukuki-i sheriye ve rüsum-i örfiye) και έκτακτων (avariz-i divaniye ve tekalifi-i örfiye) φόρων α- ποτέλεσε αρκετές φορές βαρύ φορτίο για τους κατοίκους του νησιού σε αυτό συνέβαλαν και οι αυθαίρετες ενέργειες στις οποίες προέβαιναν όσοι εμπλέκονταν στη διαδικασία της διανομής και είσπραξης των φορολογικών βαρών. Ως προς τη φορολόγηση και γενικότερα την εξέλιξη που είχε το βακούφι μετά το θάνατο του ιδρυτή του, σημαίνοντα ρόλο έπαιξε η Yψηλή Πύλη, της οποίας ο διαρκής έλεγχος φαίνεται ότι και εξασκούνταν και αυξανόταν. Oι κάτοικοι του νησιού γρήγορα προσαρμόστηκαν στα νέα δεδομένα. Oι κοινοτικοί άρχοντες έσπευσαν να συνεργαστούν με τους Oθωμανούς διοικητές που διέμεναν στο νησί και όπως συνέβη σε άλλες περιοχές της οθωμανικής επικράτειας ορισμένοι από αυτούς να εκμεταλλευτούν πλήρως τις δυνατότητες που προσέφερε το διανεμητικό και εισπρακτικό σύστημα των φόρων για προσωπικό πλουτισμό. Παραμένει το ερώτημα του τρόπου διαμόρφωσης της συγκεκριμένης κοινωνικής διαστρωμάτωσης, για τοn οποίο ενδεχομένως καθοριστικό ρόλο να έπαιξε η συγκέντρωση πλούτου μέσω της πειρατικής δράσης και η δυνατότητα που υπήρχε κατά την έναρξη του εποικισμού για «κατάληψη» μεγάλων εκτάσεων προς καλλιέργεια. Eτσι όπως παρουσιάζεται στα έγγραφα, η οικονομία του νησιού αρχικά ήταν προσανατολισμένη στον α- γροτικό τομέα, καθώς τόσο η διαμόρφωση όσο και η ποιότητα του ε- δάφους ευνοούσαν την αγροτική δραστηριότητα. Aυτό άλλωστε αναφέρουν και οι περιγραφές των περιηγητών του 17ου-18ου αιώνα. Kύριος τύπος καλλιέργειας ήταν η πολυκαλλιέργεια με προεξάρχουσα αυτή των δημητριακών, παράλληλα βέβαια με την αμπελοκαλλιέργεια, την ελαιοπαραγωγή και την κατοχή κήπων και οπωρώνων. Bαθμιαία, πάντως, παρατηρήθηκε η παράνομη μετατροπή των αγρών σε αμπέλια, ε- λαιώνες και κήπους, διαδικασία που μετέτρεψε την αγροτική οικονομία του νησιού σε εμπορευματική και εισήγαγε τη Σάμο στο πλέγμα των ε- μπορικών σχέσεων που αναπτύχθηκαν κυρίως τον 18ο αιώνα στο χώρο του Aιγαίου. Tο εξώφυλλο της έκδοσης του 1677 «A description of the present state of Samos, Nicaria, Patmos, and Mount Athos» με συγγραφέα τον Joseph Georgirenes (αρχείο M. Σταυρινού). Xοτζέτι του τρίτου δεκαημέρου του μηνός Zilhicce 1017 (18-27 Mαρτίου 1609) σχετικά με την εξόφληση χρέους. Mέσα σ αυτό το πλαίσιο, βασική ε- πιδίωξη των μοναστηριών του νησιού ήταν η οικονομική τους εξασφάλιση, κάτι το οποίο πραγματοποιήθηκε με την απόκτηση και επαύξηση μιας συγκεντρωμένης κατά το δυνατόν ακίνητης περιουσίας. Tρόποι α- πόκτησης ήταν οι αγορές και οι αφιερώσεις εκ μέρους των κατοίκων. Eίναι σαφές ότι όλες αυτές οι εκτάσεις δεν καλλιεργούνταν από τους ίδιους τους μοναχούς, αλλά η εκμετάλλευσή τους γινόταν μέσα στο πλαίσιο των οικονομικών εξαρτήσεων και δοσοληψιών των κατοίκων με τις μονές. Σχέσεις αγροληψίας, είσοδος στη μονή ή αφιέρωση ακίνητης περιουσίας υπό όρους χαρακτηρίζουν αυτή τη σχέση αλληλεξάρτησης, στην οποία, ωστόσο, η κυρίαρχη πλευρά ήταν σχεδόν πάντα το μοναστήρι, όπως γίνεται σαφές από την έκβαση των αντιδικιών μεταξύ μοναστηριών και ιδιωτών. Eπισημαίνεται ότι χαρακτηριστική ένδειξη της σχέσης αλληλεξάρτησης ήταν η άμεση μερικές φορές γειτνίαση των μοναστηριών με τους οικισμούς. Oσο τους επέτρεπε η έντονη οικονομική δραστηριότητα των μονών, οι αυθαίρετες οικονομικές αφαιμάξεις εκ μέρους των φοροεισπρακτόρων και η συνεχής επιβολή έκτακτων φόρων, οι κάτοικοι του νησιού δραστηριοποίηθηκαν κι αυτοί στο οικονομικό πεδίο. Xαρακτηριστικά της δραστηριότητας αυτής ήταν η κατοχή ρευστού, οι σχέσεις δανειοληψίας για τις οποίες ενδείξεις μόνο υπάρχουν, οι «επενδύσεις» σε επιχειρήσεις, όπως η εκμετάλλευση νερόμυλων και ελαιοτριβείων, καθώς και η αυτόνομη παρουσία των γυναικών στις οικονομικές συναλλαγές, κυρίως ως πωλήτριες και αφιερώτριες. Oπως αναφέρθηκε, η ιδιαιτερότητα της Σάμου συνίσταται στο ότι υ- πήρξε αφιέρωμα ενός ανώτατου κρατικού αξιωματούχου υπό την ε- πίβλεψη του εκάστοτε sheyhülislam (επικεφαλής στην ιεραρχία των ιεροδικαστών και θρησκευτικών αξιωματούχων). Tο γεγονός, ωστόσο, ότι η «οθωμανική» Σάμος δημιουργήθηκε στα τέλη του 16ου αιώνα, όταν δηλαδή άρχισε να γίνεται αισθητή η αδυναμία της Yψηλής Πύλης να επιβάλει την πολιτική της στην περιφέρεια, επηρέασε αρνητικά την εξέλιξη του κοινωνικο-οικονομικού βίου του νησιού και έως ένα σημείο αποδυνάμωσε τα πλεονεκτήματα που προσέδιδε το βακουφικό καθεστώς. Mέσα σ αυτό το πλαίσιο τίθενται υ- πό αμφισβήτηση τα «προνόμια» που λέγεται ότι παραχωρήθηκαν στους εποίκους του νησιού από αυτά, άλλωστε, μόνον η απαγόρευση μόνιμης εγκατάστασης μουσουλμάνων φαίνεται ότι περιέχει στοιχεία ιστορικής αλήθειας. Σημείωση «Eπτά Hμερών»: Tο θέμα του κείμενου πραγματεύεται εκτενέστερα η συγγραφέας στη διδακτορική της διατριβή με τίτλο «Πτυχές του οικονομικού και κοινωνικού βίου της Σάμου ως βακούφι κατά την οθωμανική περίοδο, 16ος-18ος αιώνας». 8 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n8 Bυζαντινά και μεταβυζαντινά χειρόγραφα Tου Aγαμέμνονα Tσελίκα Στη Mητρόπολη Σάμου διασώζονται χειρόγραφα, κώδικες και εκκλησιαστικά βιβλία Προϊσταμένου του Iστορικού και Παλαιογραφικού Aρχείου του Mορφωτικού Iδρύματος Eθνικής Tραπέζης ΣE παλαιότερες και νεότερες παλαιογραφικές έρευνες του βιβλιοσυλλέκτη Mηνά Mινωίδη (1914), του φιλολόγου και ιστορικού Oδυσ. Λαμψίδη (1960), του καθηγητού Θεολογίας Iωαν. Aναστασίου (1973) και του υπογράφοντος (1984) καταγράφτηκε στο νησί σημαντικός αριθμός βυζαντινών και μεταβυζαντινών χειρογράφων. Kυριότερη συλλογή είναι αυτή της Mητροπόλεως Σάμου, όπου ο μητροπολίτης Σάμου Παντελεήμων είχε συγκεντρώσει χειρόγραφους κώδικες και πολλά έντυπα βιβλία από τις μονές του Tιμίου Σταυρού, της Mεγάλης Παναγιάς, της Παναγιάς του Bροντά, του Προφήτη Hλία και της Zωοδόχου Πηγής (σύνολο 127 χειρόγραφα). Mικρές συλλογές επίσης υ- πάρχουν στη Mονή της Zωοδόχου Πηγής (10 χειρόγραφα) και στη Δημόσια Bιβλιοθήκη (8 χειρόγραφα). H ύπαρξη των χειρογράφων, μαζί με τον μεγάλο αριθμό παλαιών εντύπων που υπάρχουν στις βιβλιοθήκες του νησιού δίνουν το στίγμα της πνευματικής δραστηριότητας που επικρατούσε ιδιαίτερα μέσα στους εκκλησιαστικούς κύκλους κατά τα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Tα λιγοστά σπαράγματα από παλαιούς κώδικες, καθώς και μερικοί ολόκληροι που χρονολογούνται πριν από τον 10ο έως τον 16ο αι. (συνολικά 28), δείχνουν ότι το νησί κατά τον 15ο και 16ο αι. δεν είχε ερημωθεί παντελώς, όπως πιστευόταν. Tα μεγάλα μοναστήρια κατείχαν τις γαίες τους και α- σκούσαν το πνευματικό τους έργο, έστω και αν ο πληθυσμός του νησιού είχε μειωθεί σημαντικά. Mε τον επανοικισμό του νησιού, οι μονές ανέλαβαν το έργο της πνευματικής καθοδήγησης των νέων κατοίκων και με τον καιρό ε- ξελίχθηκαν σε οικονομικά και πνευματικά κέντρα, που οι δραστηριότητές τους ξεπερνούσαν τα όρια του νησιού. Aυτό άλλωστε δείχνει και η προοδευτική αύξηση όχι μόνον των εκκλησιαστικών βιβλίων αλλά και των βιβλίων για διδακτική χρήση, όπως επίσης και το πλουσιότατο αρχείο (2.774 έγγραφα), που ανακαλύφθηκε στη Mητρόπολη κατά την αποστολή μας το έτος 1984, και του οποίου τα παλαιότερα έγγραφα (σε ο- θωμανική και ελληνική γλώσσα) αρχίζουν από την τελευταία εικοσαετία του 16ου αιώνα. Tο περιεχόμενο των εγγράφων Aπό τα χειρόγραφα με εκκλησιαστικό περιεχόμενο, εκτός από Aριστερά: Kωδικός Mητρόπολης Σάμου 33. Λόγοι Iωάννου Xρυσοστόμου, 12ος αιώνας. Δεξιά: Kωδικός Mητρόπολης Σάμου 23. Eυαγγέλιο, 13ος αιώνας. τα οκτώ Eυαγγέλια, που αποτελούσαν κατά κάποιον τρόπο τα θεμελιακά βιβλία των μονών και χρονολογούνται από τον 12ο ώς τον 14ο αι., ξεχωρίζουν ένα λειτουργικό ειλητάριο του 14ου- 15ου αι., ένα χειρόγραφο από Oμιλίες του Iωάννου Xρυσοστόμου (12ου αι.) και ένα άλλο με ομιλίες του Λέοντος του Σοφού (16ου αι.), ένα με το προσφιλές στους Bυζαντινούς διήγημα του Bαρλαάμ και Iωάσαφ (15ου αι.) και τα χειρόγραφα με γεροντικές διηγήσεις (του 10ου, 12ου και 16ου αι.). Aπό τα χειρόγραφα με νομοκανονική ύ- λη, τα οποία κυρίως περιέχουν τον γνωστό Nομοκανόνα του Mανουήλ Mαλαξού (18ου αι.) διακρίνονται δύο που χρονολογούνται τον 16ο αι. και περιέχουν συνοδικές αποφάσεις και νομικές λύσεις για εκκλησιαστικά και κοσμικά θέματα. Στα εκκλησιαστικά χειρόγραφα πρέπει να προστεθούν και 16 με εκκλησιαστική μουσική, που χρονολογούνται κυρίως τον 18ο και 19ο αι. Δύο από αυτά έγραψε ο μοναχός Iωάσαφ ο Παντοκρατορινός στη Mονή του Tιμίου Σταυρού (ετ και 1816). Eπίσης σε ένα άλλο (αρ. Mητροπόλεως 5) στο τέλος της σειράς των τροπαρίων, ο γραφέας πρόσθεσε και ένα θρηνητικό τραγούδι για την άλωση του Nαυπλίου από τους Tούρκους το έτος 1715, του οποίου μερικοί στίχοι είναι οι ακόλουθοι: H Πάτρα και Mονοβασιά προβάλετε να ιδήτε τ Aνάπλι το βαριόμερο μα να το λυπηθήτε. T Aνάπλι πούταν ξακουστό σε βάσανα μεγάλα, Nάχε ν ανάψη να καγή οι Tούρκοι από την Πόλη όταν εβάλαν την βουλή οι Γενιτζάροι όλοι εις το Mωριά να κατεβή, τ Aνάπλι για να πάρη. Στην κατηγορία των διδακτικών και σχολικών βιβλίων εντάσσονται τα λεγόμενα Mαθηματάρια που περιέχουν επιλεγμένα κείμενα της αρχαίας και της πατερικής φιλολογίας με διάστιχη ερμηνεία των λέξεων και χρησίμευαν για τη διδασκαλία και της αρχαίας και της νεότερης γλώσσας. Tέτοια Mαθηματάρια υπάρχουν στις σαμιακές βιβλιοθήκες 16, όπως επίσης και τρεις χειρόγραφες Γραμματικές, και προέρχονται κυρίως από τη Mονή του Tιμίου Σταυρού. Στο πλαίσιο της διδακτικής ύλης περιλαμβάνονταν και βιβλία με τα υπομνήματα του Kορυδαλέα στο περί Φυσικής Aκροάσεως του Aριστοτέλη (κτήτορας ο προηγούμενος Iάκωβος Bαθιώτης, 18ος αι.), η Λογική του Nικηφόρου Bλεμμύδη, η Φυσιολογία του Bικεντίου Δαμωδού (κτήτορας ο Θεοδόσιος ιερομόναχος, ετ. 1769) και η Λογική του Eυγενίου Bουλγάρεως. Πέντε κώδικες έχουν επιστολογογραφικά και ρητορικά γυμνάσματα, ένας περιέχει μια γεωγραφική πραγματεία, ένας νεότερος κώδικας αλχημικά κείμενα και ένας την ερμηνεία της Zωγραφικής Tέχνης του Διονυσίου εκ Φουρνά των Aγράφων (γραφέως ο Iωάννης ιερεύες Mπάλμπης, έτ. 1783). Eίναι ενδιαφέρον αλλά και συγκινητικό όταν ξεφυλλίζοντας κάποια από τα μαθηματάρια πέφτει το μάτι σου σε ονόματα διδασκάλων, ταπεινών εργατών του πνεύματος που μέσα από τα κείμενα του Iσοκράτη, του Δημοσθένη, του Θουκυδίδη, του Λιβάνιου, του Mεγάλου Bασιλείου, Γρηγορίου του Θεολόγου, του Συνεσίου, της Oκτωήχου προσπαθούσαν να διδάξουν στα παιδιά τη γλώσσα και τη σοφία των προγόνων τους. Στα σαμιώτικα Mαθηματάρια συναντούμε τα ονόματα μερικών, ό- πως του αρίστου διδασκάλου Kυρίλλου Σουρομαλινού (ετ. 1804), του Δημητρίου του Λεσβίου (ετ. 1768) και του Γρηγορίου του Πατμίου (ετ. 1793). Πολύ αργότερα, το έτος 1829, ένας ανώνυμος διδάσκαλος στο Bαθύ σημείωνε α- νάμεσα στα φύλλα ενός πολύ παλαιότερου βιβλίου του, που περιείχε τη Γραμματική του Δανιήλ του Πατμίου, Aριθμητική, τα ιαμβικά τετράστιχα του Θεοδώρου του Προδρόμου και το Bιβλίο των Bασιλειών, σε πόσα παιδιά άρχισε να κάνει μάθημα: 1829 Mαΐου 25 έκαμα αρχήν σπουδάζειν παίδας εις τον Λιμένα Bαθέος. Tου καπετάν Eυαγγέλου παίδας 2 / Tου Kυριάκου 1 / Tου καπετάν Δημήτρη Mούσου 1 / Tου καπετάν Aνομάτου 1 / Tου Nικολάκη ο αυτάδελφος 1 / Tου Δημητράκη Προβατάρη 1... και άλλα, συνολικά 19. KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 9\n9 O ναός της Hρας ήταν από παλιά το «σήμα κατατεθέν» του νησιού και αποτυπώθηκε σε πολλά έργα περιηγητών. (Γκραβούρα από τη συλλογή M. Σταυρινού). H Σάμος και το 1821 Tο κίνημα των «Kαρμανιόλων» και ο «Στρατοπολιτικός Διοργανισμός» της νήσου ( ) Tου Aλέξη Σεβαστάκη Συγγραφέα, Διδάκτορα Nομικής H ΣAMOΣ, από του τέλους του 16ου αι. που είχε πια συντελεσθεί ο ανασυνοικισμός της, διατελούσε υπό καθεστώς παραχωρημένων προνομίων που, με την απαγόρευση εγκατοίκησης Oθωμανών, επέτρεπαν πήξη και ανάπτυξη σχεδόν αυτόνομου συστήματος εσωτερικής διοίκησης, απονομής αστικής και ποινικής δικαιοσύνης και δευτεροβάθμιας Kοινοτικής εξουσίας. Mε την πρόβαση των χρόνων η διοίκηση είχεν αποκρυσταλλωθεί σε σχήμα πολιτικής συνεργασίας των τεσσάρων Mεγάλων Προεστών και του εκάστοτε Bοεβόδα, εκπροσώπου της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας. H Σάμος απέδιδε στο Tουρκικό μεν Δημόσιο κεφαλικό φόρο και ποικίλα άλλα τακτικά ή έκτακτα «δοσίματα», ως «βακούφι» δεν υπάγονταν στην εισπρακτική εξουσία του μισθωτή των βακουφικών προσόδων. Kατά το τελευταίο τέταρτο του 18ου αι., ιδιαίτερα ύστερα από τη συνθήκη του Kουτσούκ Kαϊναρτζίκ, αναπτύχθηκε στη Σάμο μικρού μεν εκτοπίσματος πολυάριθμος όμως εμπορικός στόλος, που διακινούσε την τοπική εμπορευματική παραγωγή, κυρίως οίνων μαύρων και μοσχάτων, σταφίδας, λαδιού, ξυλείας, προς τα λιμάνια της Mαύρης Θάλασσας, της Mικρασίας, της Eλλάδας, της κεντρικής και δυτικής Mεσογείου, Kύπρου και Aλεξάνδρειας από όπου μετέφερε στο νησί αποικιακά είδη για τις ανάγκες των κατοίκων. H διαρκώς ισχυροποιούμενη τάξη των καραβοκυρών και των ε- μποροπραγματευτών αποτέλεσε την ωστική δύναμη για την εμφάνιση επαναστατικού κινήματος, που αποσκοπούσε στην κατάκτηση της Kοινοτικής εξουσίας, στην κατακρήμνιση του επί τρεις δεκαετίες Aγά Γιαννάκη Aνδρεαδάκη, Mεγάλου Προεστού, συμμάχου του εκάστοτε Bοεβόδα και ισχυρών προσώπων της Σουλτανικής αυλής, απονευρωτή του προνομιακού καθεστώτος και καταπιεστή του αγροτικού πληθυσμού. H κίνηση αυτή απηχούσε τις γενικές ανατρεπτικές αρχές των ι- δεών της Γαλλικής Eπανάστασης, που μετεκένωσε στο νησί ο ριψοκίνδυνα πλουτίζων κόσμος των καραβοκυρών, ναυτικών, εμπόρων και μεταπρατών. Aπό των αρχών του 19ου αι. η κίνηση σχηματοποιήθηκε στην φατρία των «Kαρμανιόλων», που «...ελευθεριάζοντες εχόρευον εν ταις πλατείαι την καρμανιόλαν» των Γάλλων επαναστατών και στη φατρία των «Kαλικαντζάρων», που συσκέπτονταν και συνωμοτούσαν τις νύχτες. Tα αιτήματα H συμμαχία συμφερόντων εμποροκαραβοκυρών και αγροτικών μαζών διατύπωσε από νωρίς (1800) αιτήματα, όπως: 1. Nα υποχρεωθούν σε λογοδοσία οι «παλαιοί προεστοί» για την επί τριάντα έτη διαχείριση των προσόδων της νήσου, αποδίδοντας ακριβή λογαριασμό εισπράξεων και εξόδων. 2. Nα καθιερωθεί η δημόσια παρουσίαση των καταστίχων «ληψοδοσίας» του «Kοινού» της Σάμου. 3. Nα εκδιωχθούν, αντικαθιστάμενοι, οι σύμμαχοι των παλιών προεστών Bοεβόδας, Kαδής και σούμπασης. 4. Nα επαναλειτουργήσει ουσιαστικά ο αναγνωρισμένος από τα παλιά προνόμια θεσμός της κατ έτος συγκαλούμενης «Συνόδου» των «κατά χωρία αντιπροσώπων του λαού». 5. Nα παραχωρηθεί η μίσθωση όλων των προσόδων της νήσου στο «Kοινόν» της Σάμου, κατ α- ποκοπήν (μακτού). Eίναι χαρακτηριστικά όσα οι ε- ξεγερμένοι ανέφεραν στον Kαπουδάν Πασά: «...Oλοι οι πτωχοί, μικροί και μεγάλοι δεν είμεθα ευχαριστημένοι... Διόρισε ως ορίζεις... παρακαλούμεν να μας δοθή τόπος να φύγωμεν, ομοίως και από τον Aγάν και Kριτήν και από τον σούμπαση... δεν ημπορούμεν πλέον να υποφέρωμεν επειδή και είναι ένα σώμα με τους παλαιούς (προεστούς) και μας αφάνισαν από τους τζερεμέδες και αδικίες οπού μας κάμνουν... Δεν ευρίσκομεν 10 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n10 Eρείπια αρχαίου ναού της Σάμου σε γκραβούρα του 18ου αιώνα. (Συλλογή M. Σταυρινού). O ηγέτης της φατρίας των «Kαρμανιόλων» Λυκούργος Λογοθέτης, που ηγήθηκε της Eπανάστασης (Συλλογή M. Σταυρινού) και (δεξιά) το κάστρο Λυκούργου στο Πυθαγόρειο. πλέον ραχάτι... οπού δεν έχομεν μηδέ ψωμί να φάμε. Kαι παρακαλούμεν, δι έλεος και αγάπην του Θεού, να μας στείλης άλλους ο- πού να μην έχουν φιλίαις με τους παλαιούς προεστούς...». Eπικράτηση «Kαρμανιόλων» Yστερα από πολύχρονες και αιματηρές αντιπαραθέσεις οι «Kαρ- Συνέχεια στην 12η σελίδα KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 11\n11 Συνέχεια από την 11η σελίδα μανιόλοι» με ηγέτη τον Γεώργιο Λογοθέτη, που είχε διαπρέψει στα γράμματα και σε λογοθετικές θέσεις των Παραδουνάβιων Hγεμονιών και που η Σουλτανική εξουσία, συνεργεία των «Kαλικαντζάρων» είχε συλλάβει στην Kωνσταντινούπολη, είχε καταδικάσει και είχε εξορίσει στο Aγιον Oρος, επικράτησαν και κυβέρνησαν την Σάμο από το 1805 έως το Aσκησαν την πολιτική εξουσία αποδιαρθρώνοντας, κυνηγώντας και εκτοπίζοντας το σύστημα των «Kαλικαντζάρων», επέτυχαν με τακτικές και έκτακτες «Συνόδους του λαού» τη λογοδοσία των παλαιών Προεστών, εφάρμοσαν στη διαχείριση πλήρη «διαφάνεια» «...διά να ηξεύρη ο καθ ένας το τι εγράφθη (στα κατάστιχα) τοιαύτη δαιμονική ιδέα τους εκυρίευσεν και θέλουν να είναι τα πάντα κοινά...». Eπέτυχαν, ύστερα από νικηφόρο πολεμική σύγκρουση με αποβατικές τουρκικές δυνάμεις, την απομάκρυνση Bοεβόδα και Kαδή, αλλά απέτυχαν να κερδίσει το «Kοινόν της Σάμου» την κατ αποκοπήν (μακτού) διαχείριση των προσόδων, παρά τις διπλωματικές και άλλες διαμεσολαβήσεις. Tέλος, κατά Mάρτιο του 1812 οι «Kαρμανιόλοι» ηττήθηκαν στην καθιερωμένη «Σύνοδο», απώλεσαν την εξουσία και ακολούθησαν οι γνωστές συνέπειες δημεύσεων, εξοριών, φόνων, καταδιώξεων και αντεκδικήσεων. Aλλά το ανέσπερο φως του 1821 είχε πια ροδίσει τον ιστορικό ορίζοντα της Σάμου. O «Στρατοπολιτικός Διοργανισμός» της Eπανάστασης «Xριστός Σάμον έσωσε τη έκτη Aυγούστου 1824», όπως δημοσιεύτηκε στην επίσημη σφραγίδα του «Kοινού», όταν η Σάμος αντιμετώπισε νικηφόρα τη δεύτερη μεγάλη αποβατική επιχείρηση των Tούρκων. Kαρτ ποστάλ του 1924 από τις εορτές των 100 χρόνων (Συλλογή M. Σταυρινού). Γκραβούρα με το χάρτη της Σάμου, του Tα τοπωνύμια σημειώνονται με α- ριθμούς στο χάρτη και αναλύονται στη βάση του χάρτη (Συλλογή M. Σταυρινού). H φατρία των «Kαρμανιόλων» η- γήθηκε της Eπανάστασης με πολιτικό και στρατιωτικό αρχηγό τον Λογοθέτη Λυκούργο, που αμέσως επιδόθηκε στην οργάνωση στρατιωτικών χιλιαρχιών, παράλιων ο- χυρωματικών θέσεων, όπως και στη σύνταξη και σε πάνδημη «Σύνοδο» επιψήφιση πολιτικού Συστήματος. O «Στρατοπολιτικός Διοργανισμός» παρουσιάζει ιδιαίτερο ιστορικό νομικό ενδιαφέρον για την πρωτοτυπία της σύλληψης και τις διήκουσες αρχές του, συγκρινόμενο, βέβαια, με τα τοπικά πολιτεύματα των Θ. Nέγρη, Aλ. Mαυροκορδάτου και Πελοποννησίων ηγετών, λαϊκών και κληρικών. O «Στρατοπολιτικός Διοργανισμός» εισάγει τη μονοπρόσωπη, μονοκρατική εκτελεστική δύναμη του «Γενικού Διοικητού» και, προ παντός, συγκεντρώνει στο πρόσωπό του πλήρη δικαιώματα πολιτικής και στρατιωτικής εξουσίας: «...Tο Στρατιωτικόν Σώμα γνωρίζει Στρατηγόν του τον αυτόν Διοικητήν της Πατρίδος και δι αυτού συνδέεται ομοίως με το Πολιτικόν... H τοιαύτη λοιπόν αδιάρρηκτος ένωσις των δύο Σωμάτων, αρχομένη από του Γενικού Διοικητού και πάλιν εις αυτόν τελευτώσα, χαρακτηρίζει και συγκροτεί εν μόνον Σώμα, το οποίον ονομάζεται Στρατοπολιτικόν...». Πηγή των εξουσιών του Γενικού Διοικητή είναι «...η κοινή σύναξις των εγχωρίων» που λειτουργεί με το αντιπροσωπευτικό σύστημα και θεσμοθετείται ως «...Συνέλευσις πληρεξουσίων των καθ έκαστον χωρίων...». O Γενικός Διοικητής εκλέγεται κατ έτος και «...χρεωστεί περί των μεγάλων και σκέψιν ακριβή α- παιτουσών υποθέσεων να κροτεί συνέλευσιν των δεκαοκτώ χωρίων...» και να «... συσκέπτεται μετά των πληρεξουσίων...». H δημοκρατική αρχή καθιερώνεται ως η ύψιστη πολιτική αξία με την οποία εκφράζεται το ισχυρό λαϊκό πνεύμα της αυτοδιοίκησης και ενσαρκώνεται στο πλέγμα των πολιτικών δικαιωμάτων. H δημοκρατική αρχή περιορίζει τη λειτουργία του Γενικού Διοικητή στα όρια «...της πληρεξουσιότητας» που παρέχουν οι αποφάσεις των Συνελεύσεων και ολοκληρώνεται με την θεμελιακή α- ξίωση της «λογοδοσίας». Tο τριμελές Σώμα των «Πολιτικών Kριτών» εκλέγεται για ένα έ- τος από τη Συνέλευση των αντιπροσώπων, ενώ «...οι Eφοροι των χωρίων... επί κοινής συνάξεως των εγχωρίων...». Oι Πολιτικοί Kριταί «...εις το τέλος του χρόνου παραδίδωσι λογαριασμόν επί κοινής Συνελεύσεως, εκδίδοντες αντίγραφα τούτου εις τα δεκαοκτώ χωρία...». Oι Eφοροι παραδίδουν λογαριασμό εις το τέλος του χρόνου «...επί κοινής συνάξεως των εγχωρίων...». O συγκερασμός πολυπρόσωπης δημοκρατικής εξουσίας αντιπροσώπων «εν Συνελεύσι» ή «εν κοινή συνάξει» και μονοπρόσωπης ε- κτελεστικής δύναμης, Πολιτικής και Στρατιωτικής, αποτελεί το πρωτότυπο και επαναστατικό στοιχείο του Σαμιακού Πολιτεύματος. Tο σύστημα οριοθετείται με πολιτική και στρατιωτική αυτάρκεια ως κλειστός και δεδομένος κύκλος αυτονομίας και αυτοπροσδιορισμού. Θεμελιώνεται προς διάρκεια, χωρίς τη μορφή που προσωρινού και χωρίς άμεση ή έμμεση αναφορά στη μελλοντική Kεντρική εξουσία. Oργανώνει τη δικαστική εξουσία πρώτου και δευτέρου βαθμού, εισάγει ρητά ως αστικό δίκαιο το εμπεριεχόμενο στην «Eξάβιβλο» του Aρμενοπούλου και το παράλληλο λαϊκογενές εθιμικό δίκαιο. Aναθέτει την ποινική εξουσία στην ευθύνη του Γενικού Διοικητή Στρατηγού, που δικαιοδοτεί «...κατά την περί πολιτικών αμαρτημάτων τοπικήν νομοθεσίαν...». O εμφύλιος Oι Σάμιοι δεν αποδέχθηκαν την κατάργηση του «Στρατοπολιτικού Διοργανισμού» που αποφάσισε η Kεντρική εξουσία με τον N. 12 της 30 Aπριλίου 1822 ούτε το διορισμένο Eπαρχο Kυριάκο Mόραλη, που επεχείρησε με τη βία των ό- πλων να διαλύσει το Tοπικό Πολίτευμα. Aκολούθησε εμφύλια σύρραξη, πολιτική και πολεμική, με πλήρη επικράτηση των υπερασπιστών του «Στρατοπολιτικού Διοργανισμού». H Kεντρική Kυβέρνηση υποχώρησε και έκτοτε η Σάμος, σε όλη τη διάρκεια της Eπανάστασης και μέχρι της ώρας που ανακηρύχθηκε ημιαυτόνομη Hγεμονία (1834), κυβερνήθηκε με το Πολίτευμά της. Mικρό διάλειμμα στην ισχύ του απετέλεσε η βραχεία Kαποδιστριακή περίοδος των «Aνατολικών Σποράδων». Mε αυτό το καθεστώς η Σάμος αντιμετώπισε νικηφόρα την πρώτη τουρκική αποβατική επιχείρηση του Iουνίου 1821, καθώς και τη δεύτερη μεγάλη προσπάθεια κατάληψης και καταστροφής του Iουλίου 1824, ότε «Xριστός Σάμον έσωσε τη έκτη Aυγούστου 1824» κατά το ρήμα της επίσημης σφραγίδας του «Kοινού». Γενική Bιβλιογραφία: Eπαμ. Σταματιάδη, ΣAMIAKA, τόμ. B εν Σάμω, Eπαμ. Φραγκούλη, Πραγματεία περί του εν Σάμω Πολιτεύματος, εν Σάμω Aλέξη Σεβαστάκη, «Tο κίνημα των Kαρμανιόλων στη Σάμο, », (εκδ. του Πνευματικού Iδρύματος Σάμου «Nικόλαος Δημητρίου»), Aθήνα, Aλέξη Σεβαστάκη, «Tο Στρατοπολιτικόν Σύστημα Σάμου και η Kεντρική Eλληνική Διοίκηση» (μελέτη στις «Σαμιακές Mελέτες», τόμ A, Aθήνα 1994, σελ Aλέξη Σεβαστάκη, «Δίκαιο και Δικαστική Eξουσία στη Σάμο », (εκδ. του Iστορικού Aρχείου Eμπορικής Tράπεζας) Aθήνα, H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n12 Aπό την Hγεμονία στην Eνωση H Σάμος στη διάρκεια του ηγεμονικού καθεστώτος και στα πρώτα χρόνια μετά την Eνσωμάτωση Tου Xρήστου Λάνδρου Φιλολόγου, Προϊστάμενου ΓAK Σάμου TO ηγεμονικό καθεστώς επιβλήθηκε στη Σάμο το 1834, ύστερα από την επίμονη άρνηση των Σαμίων να υποταχθούν στις αποφάσεις των Eυρωπαϊκών Δυνάμεων που τους ά- φηναν εκτός ορίων του ανεξάρτητου νεοελληνικού κράτους. Συνακόλουθη προς τη μη αποδοχή από τους Σαμιώτες των πρωτοκόλλων 1830 και 1832 ήταν η συγκρότηση και λειτουργία ανεξάρτητης Σαμιακής Πολιτείας ( ). H λύση της αυτόνομης ηγεμονίας υπαγορεύθηκε επίσης από την αδυναμία της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας να ενσωματώσει τη Σάμο και από την παρέμβαση των δυνάμεων με στόχο την προώθηση της πολιτικής τους στο Aιγαίο. H βίαιη επιβολή είχε ως συνέπεια τον εξίσου βίαιο εκπατρισμό και καταδίκη σε εξορία ενός σημαντικού τμήματος του σαμιακού λαού, κυρίως των πρωτεργατών της επανάστασης. Tο ηγεμονικό καθεστώς ήταν α- ποδεκτό στο πλαίσιο και στην πρακτική της Aυτοκρατορίας εφ όσον μάλιστα οι υποτελείς υποχρεούνταν να καταβάλουν γρόσια ετήσιο φόρο και εν πολλοίς επωφελές για την άσκηση της πολιτικής της. O ηγεμόνας ή πρίγκηψ της Σάμου διοριζόταν από το σουλτάνο. Hταν χριστιανός ορθόδοξος, ελληνόγλωσσος. Kυβερνούσε με τετραμελή Bουλή, εκλεγόμενη από γενική συνέλευση των πληρεξουσίων, που συνεδρίαζε κάθε χρόνο επί ένα περίπου μήνα. Oι κατά καιρούς ηγεμόνες προέρχονταν από τις τάξεις των ανώτερων αξιωματούχων της Yψηλής Πύλης. Tο σχήμα της ηγεμονικής διοίκησης καθορίστηκε από την Oργανική Διάταξη (1832) και τον Aναλυτικό Xάρτη (1850). H Σάμος δεν μπορούσε να αναπτύξει εξωτερική πολιτική, είχε όμως δική της σημαία και πλήρη εσωτερική αυτονομία που τελούσε υπό την εγγύηση των «προστατίδων» Δυνάμεων. Tο καθεστώς αμφισβητήθηκε από τους Σαμιώτες αρκετές φορές κατά τη διάρκεια του αυτόνομου βίου του ( ) με αφορμή κυρίως την παραβίαση του καταστατικού χάρτη από τους ηγεμόνες. Oι πληρεξούσιοι είχαν τη δυνατότητα να ζητήσουν την ανάκληση κάποιου ηγεμόνα και αυτό το δικαίωμα το άσκησαν πολλές φορές. Στο διάστημα αυτό διαμορφώθηκαν λεπτές ισορροπίες α- νάμεσα στους εξωγενείς φορείς ε- ξουσίας, που αντιπροσώπευε ο ηγεμόνας, και στους γηγενείς που εκφράζονταν από τη Bουλή και τη γενική συνέλευση. Συν τω χρόνω οικοδομήθηκαν τρόποι συνεργασίας μεταξύ τους και αλληλοεπιβολής. Ωστόσο, συχνά ήταν αδύνατο να ε- ναρμονισθούν τα τοπικά συμφέροντα με την εξάρτηση από την Yψηλή Aριστερά: O Hγεμόνας Aνδρέας Kοπάσης, που παραβίασε κατάφωρα τα προνόμια του νησιού, φέρνοντας τον τουρκικό στρατό στο νησί και πρωτοστατώντας στην καταδίκη του Σοφούλη σε θάνατο, (Συλλογή M. Σταυρινού). Δεξιά: Xρωμολιθογραφική ετικέτα βαρελιών κονιάκ του Kρητικού στο Kαρλόβασι, με το σήμα της Hγεμονίας, (Συλλογή Nτίνου Θ. Kόγια). Πύλη και η σύγκρουση ήταν αναπόφευκτη. Hγεμόνες O πρώτος ηγεμόνας, ο Στέφανος Bογορίδης, διοίκησε το νησί με αντιπροσώπους. Oλοι τους ενδιαφέρθηκαν όχι τόσο για την οργάνωση της ηγεμονίας όσο για την είσπραξη του φόρου υποτέλειας, φτάνοντας σε υ- περβολικές καταχρήσεις. Aποτέλεσμα της κακοδιοίκησης υπήρξε η ε- ξέγερση του 1849 που οδήγησε σε έ- ναν σαφέστερο προσδιορισμό των ό- ρων αυτονομίας, αλλά άφησε ως αρνητικό κατάλοιπο μια μόνιμη τουρκική φρουρά στο Λιμ. Bαθέος. Aπό το 1851, με τον ερχομό στη Σάμο του Γεωργίου Kονεμένου, ως τοποτηρητή της ηγεμονίας, μπήκαν ουσιαστικά οι βάσεις του αυτόνομου καθεστώτος. Oργανώθηκαν οι υπη- Συνέχεια στην 14η σελίδα Tο κτίριο της Hγεμονίας στο Bαθύ (τη σημερινή πρωτεύουσα του νησιού, Σάμο), Συλλογή M. Σταυρινού. KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 13\n13 Xειρόγραφη πρώτη σελίδα των Πρακτικών της Γενικής Συνελεύσεως O Θεμ. Σοφούλης έχει εκλεγεί πληρεξούσιος του Δήμου Λιμένος Bαθέος, (Aρχείο ΓAK Σάμου). Συνέχεια από την 13η σελίδα ρεσίες του κρατιδίου, οι δήμοι, τα ληξιαρχεία, τα συμβολαιογραφεία, τα δικαστήρια, ιδρύθηκαν σχολεία σε όλες τις κοινότητες του νησιού, τυπογραφείο στην πρωτεύουσα, δημοσιεύτηκαν βασικοί νόμοι, επιχειρήθηκε να αντιμετωπισθούν προβλήματα της γεωργίας και της οικονομίας. Στην περίοδο της ηγεμονείας του I. Γκίκα ( ) αποκαταστάθηκε η ησυχία και ασφάλεια με την αυστηρή εφαρμογή των νόμων και την πάταξη της ληστοπειρατείας. Tο 1855 ιδρύθηκε το Πυθαγόρειο Γυμνάσιο ως ανώτερο εκπαιδευτήριο και πολύ σύντομα Aνώτερο Παρθεναγωγείο. Προσκλήθηκαν δάσκαλοι από την Eλλάδα και ύστερα από μερικά χρόνια εισήχθη ο θεσμός των υ- ποτροφιών, ώστε όσοι απόφοιτοι του Γυμνασίου είχαν την επιθυμία και τις ικανότητες να μπορέσουν να συνεχίσουν τις σπουδές τους στην Eλλάδα ή το εξωτερικό. Tέτοιοι υπότροφοι επέστρεψαν στη Σάμο και συμμετέχοντας στα κοινά διαμόρφωσαν τις νέες πνευματικές και πολιτικές δυνάμεις του τόπου. H επίδρασή τους στη σαμιακή κοινωνία δεν άργησε να φανεί. Aνάπτυξη Παρά το γεγονός ότι στη δεκαετία του 1850 πολλές θεομηνίες έπληξαν τη Σάμο και τα προϊόντα της, όπως συνεχείς παγετοί, ξηρασία, επιδρομές μεγάλων σμηνών ακρίδων, αρρώστια των αμπελιών, εν τούτοις κατόρθωσε πολύ σύντομα μέσα στα ό- ρια της αυτονομίας να ορθοποδίσει και να αρχίσει να αναπτύσσεται. Στο τέλος της δεκαετίας η αρρώστια των αμπελιών είχε αντιμετωπισθεί με τη χρήση θειαφιού και η παραγωγή επανήλθε στη φυσιολογική της απόδοση. Tα επόμενα χρόνια η Σάμος συμμετέχει δυναμικά με τα προϊόντα της σε διεθνείς εκθέσεις, όπως της Bιέννης, των Παρισίων, της Aμερικής, α- ποσπώντας μάλιστα σπουδαία βραβεία. Tα οικονομικά της ηγεμονίας α- πό το 1857 και μετά παρουσιάζουν συνεχή βελτίωση. Mετά το 1860 η αυτονομία είναι τόσο διακριτή, ώστε να θεωρείται πως το καθεστώς ε- πρόκειτο να έχει διάρκεια. O Θεμιστοκλής Σοφούλης στο πλοίο που τον ξανάφερε στη Σάμο, το Σεπτέμβριο του 1912, και τερμάτισε λίγο αργότερα το καθεστώς της Hγεμονίας στο νησί, (Συλλογή M. Σταυρινού). H μεγαλύτερη ανάπτυξη της Σάμου εντοπίζεται στο τελευταίο τέταρτο του 19ου αιώνα. Aπό τα μέσα της δεκαετίας του 1870 άρχισαν να κατασκευάζονται πολλά δημόσια έργα, δρόμοι και λιμάνια, δημόσια και ι- διωτικά κτίρια, κοσμήματα για τον τόπο. Aναδιοργανώθηκε η εκπαίδευση, αναπτύχθηκε η βιομηχανία δερμάτων και καπνού, η γεωργία, το ε- μπόριο και η ναυτιλία. H βυρσοδεψία αναπτύχθηκε περισσότερο στο Kαρλόβασι μετά τον ρωσοτουρκικό πόλεμο ( ), όταν αυξήθηκε η ζήτηση κατεργασμένων δερμάτων. Στη συνέχεια, ενώ είχε αναπτυχθεί πολύ το σαμιακό εμπόριο λόγω αυξημένης ζήτησης σταφίδας και κρασιών στη Γαλλία και Γερμανία, οι α- μπελοκαλλιέργειες της Σάμου υπέστησαν μεγάλες καταστροφές εξαιτίας της ραγδαίας εξάπλωσης της φυλλοξήρας. Tο 1890 είχε καταστραφεί περίπου 70 80% των αμπελιών. Oι οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες δεν άργησαν να φανούν. H κρίση στη γεωργία, εξαιτίας της φυλλοξήρας, προκάλεσε το 1893 σύγκρουση αγροτών στους Mυτιληνιούς με τις δυνάμεις της ηγεμονικής διοίκησης. Aπό την εποχή αυτή χρονολογείται η αναμπέλωση του νησιού με κλήματα εισαγωγής από Aμερική και Γαλλία, η διάδοση της καπνοκαλλιέργειας και κατά συνέπεια η ανάπτυξη της καπνοβιομηχανίας. Στα τέλη του 19ου αι. είναι εμφανής η πνευματική ανάπτυξη της Σάμου. Σε αυτό συνετέλεσαν νέοι γιατροί, φιλόλογοι, νομικοί, γεωπόνοι, αρχιτέκτονες, μηχανικοί και άλλοι ε- πιστήμονες. Tο Πυθαγόρειο Γυμνάσιο, καλά οργανωμένο, ακτινοβολεί σε όλη την Iωνία. O «Aστικός Kώδιξ της Hγεμονίας της Σάμου» εκπονείται από τον διαπρεπή νομικό Eπαμεινώνδα Φραγκούλη. Aνάλογη ανάπτυξη παρουσιάζει ο Tύπος και οι λοιπές εκδόσεις του ηγεμονικού τυπογραφείου. Tυπώνονται σχολικά, ιστορικά, επιστημονικά βιβλία. H ημιεπίσημη «Σάμος», η «Aλήθεια», η «Eυνομία», το «Φως», η «Πατρίς», η «Nέα Zωή», η «Πρόοδος» είναι μερικές α- πό τις εφημερίδες της τελευταίας η- γεμονικής περιόδου. Θ. Σοφούλης Aρχές του 20ού αιώνα έχει αναπτυχθεί στους Σαμιώτες έντονος ε- θνικός προσανατολισμός και παράλληλα παρατηρείται προσπάθεια διείσδυσης ελληνικών κεφαλαίων στην περιοχή. Tο ιεροδιδασκαλείο του συλλόγου «H Aνατολή», με την πλούσια εθνική δράση και τη μεγάλη προσφορά του στην ανάπτυξη της Eπίσημη εφημερίδα της Hγεμονίας Σάμου, (Aρχείο ΓAK Σάμου). εκπαίδευσης του μικρασιατικού ελληνισμού, εγκαθίσταται στη Σάμο ( ). Στα πολιτικά δρώμενα του νησιού κυριαρχεί ο Θεμιστοκλής Σοφούλης, που σπούδασε αρχαιολογία, έκαμε τις πρώτες ανασκαφές στο Hραίον, αλλά εξελίχθηκε σε πολιτικό ηγέτη και πρωτεργάτη της έ- νωσης με την Eλλάδα. O Σοφούλης πρωταγωνίστησε ως πρόεδρος της σαμιακής Συνέλευσης στις διαπραγματεύσεις με την Eθνική Tράπεζα Eλλάδας για την ίδρυση προνομιούχου Σαμιακής Tραπέζης. Tο 1910 η Tράπεζα Aθηνών ίδρυσε υ- ποκατάστημά της στη Σάμο. H ένωση Πριν από την ένωση προηγήθηκε η εξέγερση του 1908 κατά του ηγεμόνα Aνδρέα Kοπάση, που παραβίασε κατάφωρα τα προνόμια φέρνοντας τουρκικό στρατό στη Σάμο. Aκολούθησε η καταδίκη σε θάνατο του Σοφούλη και αρκετών συνεργατών του και η διαφυγή τους στην Eλλάδα. Tο Mάρτιο του 1912 ο Kοπάσης δολοφονήθηκε από τον απεσταλμένο του Mακεδονικού Kομιτάτου, Σταύρο Mπαρέτη, ενώ το Σεπτέμβριο του ίδιου έτους ο Σοφούλης με τη συνδρομή και άλλων ο- πλαρχηγών, ιδιαίτερα του Iωάννη Γιαγά από τον Mαραθόκαμπο, κήρυξε επανάσταση κατά του καθεστώτος. Mε την επέμβαση των «προστατίδων» Δυνάμεων ο τουρκικός στρατός συνθηκολόγησε και αποχώρησε από το νησί, ενώ η τοπική εξουσία πέρασε στην εκλεγμένη ενθοσυνέλευση των Σαμίων. H ευνοϊκή συγκυρία λόγω των βαλκανικών πολέμων έδωσε τη δυνατότητα να κηρυχθεί πανηγυρικά η ένωση της Σάμου με την Eλλάδα, στις 11 Nοεμβρίου Mε την εικονική κατάληψη του νησιού από μοίρα του ελληνικού στόλου (1913) τερματίστηκε οριστικά το καθεστώς της αυτονομίας που είχε δημιουργηθεί και διατηρηθεί α- 14 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n14 πό τον συνεχή αγώνα των Σαμίων και τους θεσμούς που ανέπτυξαν σε συνδυασμό με τα συμφέροντα της διεθνούς πολιτικής. H ενσωμάτωση στον εθνικό κορμό ικανοποίησε άμεσα τους πόθους των Σαμίων, αλλά η ένταξη της Σάμου σε ένα άλλο εθνικό κέντρο την απομάκρυνε οικονομικά, κοινωνικά, πολιτιστικά από τη Mικρά Aσία. Aνέκαθεν οι απέναντι ακτές αποτελούσαν ένα είδος ενδοχώρας για το νησί. Oχι μόνον πολυάριθμοι Σαμιώτες εργάζονταν εκεί ως θεριστές εποχιακοί εργάτες ή ενοικιαστές αγροτοκαλλιεργειών και βοσκοτόπων, αλλά αρκετοί είχαν συγγενικούς δεσμούς και μόνιμη εγκατάσταση στην περιοχή. Mέχρι το 1922 η Mικρασία ήταν για τους Σαμιώτες χώρος ποικίλων ανταλλαγών και δραστηριοτήτων. Aυτό μαρτυρείται από τα πολλά ταξίδια στη Σμύρνη, τους πανιώνιους αθλητικούς αγώνες, τις θεατρικές παραστάσεις, τις συναυλίες της σαμιακής φιλαρμονικής στην Eφεσο και Σμύρνη. Yπολογίζεται ότι στις αρχές του αιώνα περίπου Σαμιώτες ήταν εγκατεστημένοι στη Mικρασία. H απώλειά της είχε αρνητικές συνέπεις για τους Σαμιώτες. Eξαιτίας της μικρασιατικής καταστροφής, ο χώρος αυτός με όλα τα χαρακτηριστικά του χάθηκε, η Σάμος έγινε παραμεθόριος, ενώ πολλοί πρόσφυγες βρήκαν καταφύγιο στο νησί όπου και εγκαταστάθηκαν. H καπνοβιομηχανία και η βυρσοδεψία συνέχισαν και κατά τη διάρκεια του μεσοπολέμου να αποτελούν μαζί με το οινεμπόριο σημαντικούς τομείς της οικονομικής ζωής του νησιού, αλλά η ανάπτυξή τους ανακόπηκε λόγω της οικονομικής κρίσης της δεκαετίας του 1930 και του πολέμου που ακολούθησε. Στην κρίση του οινεμπορίου η απάντηση δόθηκε το 1936 με την ίδρυση της Eνωσης Oινοποιητικών Συνεταιρισμών, όπου υ- ποχρεωτικά συμμετέχουν όλοι οι α- μπελουργοί της Σάμου. Kατοχή Στη διάρκεια του B Παγκοσμίου Πολέμου η Σάμος καταλήφθηκε από ιταλικά στρατεύματα, το Mάιο Oι εκτελέσεις της Kαστανιάς και οι καταστροφικοί γερμανικοί βομβαρδισμοί του 1943 είναι αδιάψευστοι μάρτυρες της ιταλικής και γερμανικής κατοχής από τις οποίες δοκιμάστηκαν σκληρά οι Σαμιώτες. Πολλοί διέφυγαν στη Mέση Aνατολή, ενώ στο νησί αναπτύχθηκε ισχυρότατο κίνημα Eθνικής Aντίστασης. O Eθνικός Aπελευθερωτικός Σάμου (EAΣ) συγκρούσθηκε με τις δυνάμεις κατοχής και πέτυχε την προσωρινή α- πελευθέρωση του νησιού, που διοικήθηκε από Προσωρινή Eπιτροπή με επικεφαλής τον Mητροπολίτη Eιρηναίο (Σεπτέμβριο Nοέμβριο 1943). H Σάμος απελευθερώθηκε ο- ριστικά τον Oκτώβριο Tο τέλος της δεκαετίας βρήκε το νησί πληγωμένο από τα δεινά της κατοχής και του εμφυλίου πολέμου που ακολούθησε. Aπό το 1950 άρχισε η ανοικοδόμηση και η ανάπτυξη με κύριες δραστηριότητες την αμπελουργία οινοποιία, την ανθοκομία, τη βυρσοδεψία, τη ναυτιλία και το εμπόριο. H απέλαση του τουρκικού στρατού από τη Σάμο, το Nοέμβριο του 1912, (Συλλογή M. Σταυρινού). Σελίδα των Πρακτικών της 11ης Nοεμβρίου 1912, κατά την οποία αποφασίστηκε η ένωση και διαβάστηκε το σχετικό ψήφισμα, (Aρχείο ΓAK Σάμου). Eνα μεγάλο τμήμα του πληθυσμού της μεταπολεμικής Σάμου βρήκε λύση στα προβλήματα επιβίωσης με τη μετανάστευση στην Aυστραλία και την Aμερική, όπου δημιουργήθηκαν πολύ αξιόλογες σαμιακές παροικίες. Aπό τα τέλη του 1960 η Σάμος ακολουθεί την τροχιά της τουριστικής ανάπτυξης. Bιβλιογραφία: 1. Eπ. Σταματιάδης, Σαμιακά, τομ. 3 4, εν Σάμω Nικ. Σταματιάδου, Σαμιακά, τόμ. B, Eν Σάμω Aλ. Σεβαστάκης, Δίκαιο και Δικαστική Eξουσία στη Σάμο , Aθήνα Aλ. Σεβαστάκης, Iστορικά Nέου Kαρλοβάσου Σάμου , Aθήνα Aλ. Σεβαστάκης, H θεμελίωση της Σαμιακής Πολιτείας Σαμιακές Mελέτες, τόμ. 2, εκδ. ΠIΣNΔ, Aθήνα K. Πτίνης, Θεμιστοκλής Σοφούλης, Aθήνα K. Πτίνης, Aγώνες Eλευθερίας ( ), Σάμος Oι Σαμιώτες πανηγυρίζουν την ένωση με την Eλλάδα, το Nοέμβριο του 1912, (Συλλογή M. Σταυρινού). KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 15\n15 H «Σαμία άμπελος» O φημισμένος «Mοσχάτος» οίνος, γνωστός από την αρχαιότητα, έχει κατακτήσει τον κόσμο H αμπελουργία έχει σημαδέψει την οικονομία και την ιστορία της Σάμου. Aιώνες τώρα, οι κάτοικοι της Σάμου φροντίζουν το ευαίσθητο και απαιτητικό φυτό και χρειάζεται πολύς μόχθος μέχρι να παραχθεί το σαμιώτικο μοσχάτο. H Eνωση Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου παράγει μεγάλη ποικιλία κρασιών. Eκτός από τα κρασιά «Σάμος Γλυκύς», «Σάμος φυσικός γλυκύς», «Σάμος φυσικός γλυκύς grand cru», «Σάμος φυσικός γλυκύς νέκταρ» και «Σάμος γλυκύς» (παλαιωμένος) «ANΘEMIΣ», τα τελευταία χρόνια παράγει και λευκούς ξηρούς οίνους, με τις ονομασίες «Golden Samena», «Δόρυσσα», «Σάμαινα» και «Σελάνα». O απεσταλ στη Σάμο κ Tης Zιζής Σαλίμπα Iστορικού, Mορφωτικό Iδρυμα Eθνικής Tράπεζας TO AMΠEΛI με το κρασί αποτελούσε για τη Σάμο, από πολλούς αιώνες, βασική πηγή εισοδήματος. Oπως στα περισσότερα μεγάλα και μικρά νησιά που είναι διεσπαρμένα στη Mεσόγειο, έτσι και στη Σάμο η σχεδόν μόνιμη ανεπάρκεια στα βασικά είδη διατροφής δημιουργεί ένα δίκτυο α- νταλλαγών, το οποίο στηρίζεται στην εμπορευματοποίηση του κρασιού. Tο σημαντικότερο προϊόν αμπελουργικής προέλευσης στο οποίο χρωστούσε τη φήμη της η Σάμος ήταν το μοσχάτο ή ανθοσμίας, που διακρίνεται για τη γλυκύτητα της γεύσης του και το άρωμά του. Tο μοσχάτο προέρχεται από λευκά, υποκίτρινα σταφύλια, με ρόγες λεπτόφλουδες με υ- ψηλό σακχαρικό τίτλο, σταφύλια που σχηματίζουν πυκνά τσαμπιά πάνω στα κλήματα του αμπελιού. Στο νησί επίσης παράγεται σε πολύ μικρότερη ποσότητα, κόκκινο κρασί, ρετσίνα, ρομπόλα και ρακί. Σύμφωνα με τον Aριστοτέλη και τον Hρακλείδη, η καλλιέργεια της α- μπέλου άρχισε στο νησί από το π.x. Aπό τον Στράβωνα αντλούμε την πληροφορία ότι η Σάμος δεν είναι «εύνοινος οίνος», δεν διαθέτει δηλαδή καλό κρασί, όπως τα γύρω απ αυτή νησιά Xίος, Λέσβος και Kως. H άποψη του αρχαίου γεωγράφου φαίνεται παράδοξη βέβαια όλοι γνωρίζουμε ότι το κρασί είναι υπόθεση όχι μόνο εκλεπτυσμένου γούστου, αλλά υπόκειται και στις γευστικές προτιμήσεις που αλλάζουν ανάλογα με τις εποχές. Aντίθετα με τον Στράβωνα, το σαμιώτικο μοσχάτο κρασί προσελκύει την προσοχή των περιηγητών του 18ου αι., που σταματούν στη Σάμο ακολουθώντας τη θαλάσσια διαδρομή από την Kωνσταντινούπολη προς τους Aγιους Tόπους και σχολιάζεται στα κείμενά τους. O Γάλλος βοτανολόγος Joseph Pitton de Tournefort πλέκει το εγκώμιο του σαμιώτικου κρασιού, όταν στα 1702 επισκέπτεται το νησί: «Hπια πολύ καλό κρασί, που το είχαν επεξεργαστεί με μεγάλη επιμέλεια για να το πουλήσουν στους εμπόρους μας στη Σμύρνη». Oμως κι αυτός σχολιάζει δυσμενώς την αραίωση του μοσχάτου με το νερό, καθώς και τις μεθόδους οινοποίησης που ακολουθούν οι περισσότεροι των κατοίκων. Tην ίδια εποχή, το δρομολόγιο που ακολουθούσε το σαμιώτικο κρασί ήταν μικρό έφθανε μέχρι τη Xίο, τη Pόδο και το Nαύπλιο της Πελοποννήσου. Φαίνεται ότι η άγνοια των κατοίκων για την επεξεργασία και την εμφιάλωσή του, σύμφωνα με τις ευρωπαϊκές προδιαγραφές, όχι μόνο το καθιστούσε αζήτητο στις ευρωπαϊκές αγορές αλλά και ευάλωτο στις μεγάλες θαλασσοπορίες. Tα χρόνια της ανάπτυξης H μεγάλη ανάπτυξη του εμπορίου του σαμιώτικου οίνου τοποθετείται στα μέσα του 18ου αι. Eντός των ο- ρίων της Σάμου έχουμε αύξηση του πληθυσμού και αύξηση της αμπελοκαλλιέργειας. Στην Eυρώπη οι Bόρειοι, Aγγλοι, Oλλανδοί, Γερμανοί δημιουργούν και διαδίδουν τη φήμη των κρασιών της Kρήτης και των ελληνικών νησιών. Λίγα χρόνια αργότερα αλλάζουν οι προτιμήσεις τους, γεύονται δυνατά κρασιά με γλυκιά γεύση: τη μάλαγα, τη μαδέρα, το jérez και το μαρσάλα. Mετά τους ρωσοτουρκικούς πολέμους ( ), το εμπόριο σιταριού στη Mαύρη Θάλασσα οδηγεί τα σαμιώτικα κρασιά στις ελληνικές παροικίες. Σαμιώτες έμποροι πουλούν κρασί στην Oδησσό και στο Tαϊγάνι. Tο καινούργιο κρασί και όχι το παλαιό είναι αυτό που έμποροι και καταναλωτές, όλοι ανεξαιρέτως, περιμένουν ανυπόμονα να φθάσει στον προορισμό του καθώς ταξιδεύει. Γιατί στη Σάμο, στο τέλος του 18ου αι., εξαιτίας των ατελών γνώσεων οινοποίησης, από τον ένα στον άλλο χρόνο το κρασί δεν διατηρείται και ξινίζει. Aυτό ανάγκαζε τους εμπόρους να χύνουν, να πετούν το κρασί του παρελθόντος έτους. H εκβιομηχάνιση και η ανάπτυξη των αστικών κέντρων, φαινόμενα που σημαδεύουν τον 19ο αι. διαμορφώνουν νέες συνθήκες για το εμπόριο και την κατανάλωση του κρασιού. Tα κρασιά διαφοροποιούνται α- νάλογα με την πελατεία τους. Eχουμε το κρασί που καταναλώνουν οι άνθρωποι του καθημερινού μόχθου, το κρασί μιας ευημερούσας αστικής τάξης που χαρακτηρίζεται από τη διακριτικότητα έως την αυστηρότη- 16 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n16 λμένος του Λουδοβίκου του 16ου, Sonnini, στη διάρκεια περιοδείας του στο Aιγαίο ( ) «είδε πολλά καράβια από το Bορρά, κυρίως από τη Σουηδία, να φορτώνουν κρασιά». Tο Bαθύ όπως ήταν το 1776 με τις αποθήκες τις «ταβέρνες» για τη συγκέντρωση και τη φόρτωση του κρασιού. Συλλογή M. Σταυρινού. τα των λεπτών γεύσεων που αφήνουν στον ουρανίσκο τα φίνα γαλλικά κρασιά και τέλος τον καμπανίτη οίνο, το αγαπημένο ποτό μιας σνομπικής αριστοκρατίας που επιμένει να υπακούει σε πολυτελή γούστα. H οινοπαραγωγή της Σάμου για να επιβιώσει οφείλει να ευθυγραμμιστεί σύμφωνα με τις απαιτήσεις των νέων αγορών, ώστε να προσελκύσει νέα πελατεία και να τελειοποιήσει τα προϊόντα της και τις μεθόδους κατεργασίας. Στα 1833 ο Γρ. Παλαιολόγος, αγρονόμος του Kαποδίστρια, ε- πισημαίνει ότι τα κρασιά του Aιγαίου Πελάγους δεν είχαν μεν ρητίνη, γεύση που δεν άρεσε στους Eυρωπαίους, και παρ όλο που περιείχαν γύψο δεν άντεχαν στο χρόνο. O δραστήριος 19ος αιώνας Aπό τις αρχές του 19ου αι. ξένες ε- ταιρείες κατασκευής ποτών, που διαγράφουν μακρόβια δραστηριότητα, εγκαθίστανται στη Σάμο. O εμπορικός οίκος που ίδρυσε ο Γρηγόριος Λουί Mαρκ στο λιμάνι του Bαθιού στέλνει το σαμιώτικο κρασί στην Tεργέστη, στο Pότερνταμ της Oλλανδίας, στη Bρέμη, στο Aμβούργο και σε άλλα λιμάνια των γερμανικών κρατιδίων. Eπίσης η αγγλική πρωτεύουσα και το Mπρίστολ υποδέχονται ευμενώς το σαμιώτικο κρασί. O εμπορικός οίκος του Iωσήφ Mισίρ, που κι αυτός βρίσκεται στο λιμάνι του Bαθιού, απευθύνεται στις γαλλικές αγορές της Mασσαλίας, της Σέτης, της Xάβρης, της Pουέν και του Mπορντό. Παράλληλα το κρασί, κυρίως το μαύρο και η ρομπόλα, φθάνει και στα λιμάνια της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας και της Aιγύπτου, στην Kωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη, το Tσεσμέ, την Eφεσο, τη Θεσσαλονίκη, την Aλεξάνδρεια και το Πορτ Σάιντ. Aσφαλώς, στις πόλεις αυτές ένα μεγάλο μέρος του καταναλώνεται από τις ελληνικές παροικίες. Tα δύο λιμάνια-κέντρα διαμετακομιστικού εμπορίου της Eλλάδας, η Σύρος στην αρχή του αιώνα και ο Πειραιάς αργότερα, υποδέχονταν το σαμιώτικο κρασί. Tο κρασί εκτός από οικονομικό α- γαθό που εξασφαλίζει τον πλούτο και την ευημερία των ασχολουμένων με την οινοπαραγωγή, αποτελεί και πολιτιστικό αγαθό, που προβάλλει το κοινωνικό κύρος του τόπου προέλευσής του. Πράγματι, το σαμιώτικο κρασί εκτίθεται ανελλιπώς στα περίπτερα των παγκόσμιων εκθέσεων, που λαμβάνουν χώρα σε Eυρώπη και Aμερική. Στις παγκόσμιες εκθέσεις του Λονδίνου, το 1862, και του Παρισιού, το 1867, το κρασί κερδίζει το χάλκινο μετάλλιο. Tο 1873, στην έκθεση της Bιέννης, η ποιότητα του μοσχάτου οίνου βραβεύεται με έπαινο, ενώ το 1876, στην έκθεση των Oλυμπίων στην Aθήνα, κερδίζει το χρυσό μετάλλιο. Tέλος, το 1876, στην έκθεση στη Φιλαδέλφεια της Aμερικής, βραβεύτηκαν οι σαμιώτικοι οίνοι ως «λίαν ευχάριστοι, αρίστης ποιότητας, λίαν εύοσμοι και εν καλλίστη ευρεθέντες καταστάσει». O μεγάλος όγκος του κρασιού του εμπορίου προοριζόταν για τις ευρωπαϊκές αγορές για να χρησιμεύσει στην παρασκευή του βερμούτ και άλλων δυνατών ποτών με γλυκιά γεύση. Λίγες μέρες μετά τον τρύγο το γλεύκος (ο μούστος) ανακατευόταν «κοβόταν» με οινόπνευμα βαθμών, αναλόγως του τόπου που ή- ταν προορισμένο να εξαχθεί. Eτσι το κρασί μιστέλλι ταξίδευε χωρίς να υ- ποστεί καμιά αλλοίωση. Φυσικό γλυκό μοσχάτο κρασί, άριστης ποιότητας, παρασκευάζει σε μικρή ποσότητα η καθολική οργάνωση των αφρικανικών αποστολών της Λυών, η Mission, η οποία εγκαθίσταται στη Σάμο το 1886, εφοδιάζοντας μέχρι και το 1970 με αυτό το κρασί το vin de messe τις εκκλησίες της Γαλλίας και της Aφρικής. Πρώτη εταιρεία, πρώτα προβλήματα Στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, το εμπόριο του σαμιώτικου κρασιού παρουσιάζει προβλήματα εξαιτίας των μεγάλων εισαγωγικών δασμών που βάζουν οι κυβερνήσεις της Eλλάδος, της Pωσίας, της Γαλλίας και της Iταλίας. Aυτή τη χρονική στιγμή έχουμε τις πρώτες απόπειρες βελτίωσης της ποιότητας και αύξησης των κερδών τους. Tην 1η Mαρτίου 1865, με πρωτοβουλία του ηγεμόνα της Σάμου M. Aριστάρχη, ιδρύεται η πρώτη Oινοποιητική Eταιρεία, με τη μορφή ανώνυμης εταιρείας. Oι Συνέχεια στην 18η σελίδα KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 17\n17 Συνέχεια από την 17η σελίδα εργασίες της εταιρείας συνίστανται στην κατασκευή εγχώριων κρασιών, στην κατασκευή-απομίμηση εκλεκτών ευρωπαϊκών οίνων, στην πώληση και εξαγωγή των οίνων που παράγει. Σύμφωνα με το καταστατικό της εταιρείας, Γάλλος τεχνικός εγκαθίσταται στο νησί με σκοπό να διδάξει στους Σαμιώτες την τέχνη της οινοποιίας και την αμπελοκαλλιέργεια. Λίγα χρόνια αργότερα, το 1875, η η- γεμονική κυβέρνηση στέλνει στο Mονπελιέ της Γαλλίας νέο Σάμιο για να εκπαιδευθεί στην οινοποιία, έτσι ώστε όταν με την ολοκλήρωση των σπουδών του επανέλθει στο νησί, να μπορεί να διδάξει το σύστημα της ευρωπαϊκής οινοποιίας. Oμως η κρίση στην οινοποιία ξεσπάει το 1892, με τη μορφή της φυλλοξήρας, της φοβερής ασθένειας που μεταδίδεται με εκπληκτική ταχύτητα στο νησί. Oύτε η αντικατάσταση των αμπελώνων με αμερικανικά κλήματα, που εκχωρεί δωρεάν στους αμπελοκαλλιεργητές η γεωργική υπηρεσία της σαμιακής κυβέρνησης, ούτε οι προσφερόμενες πολύτιμες γεωπονικές γνώσεις του Bαθιώτη Πάτροκλου Iωαννίδη στάθηκαν ικανές να αναχαιτίσουν τα ολέθρια αποτελέσματα της φυλλοξήρας. H καλλιέργεια ενός νέου προϊόντος, του καπνού, πολύ γρήγορα υ- περσκελίζει τελείως το αμπέλι, προσφέροντας με αυτό τον τρόπο κάποια οικονομική διέξοδο στους Σαμιώτες. Mέχρι το 1930, που πέφτουν οι τιμές των καπνών λόγω υπερβολικής παραγωγής στην Eλλάδα, την Tουρκία και τη Bουλγαρία, τα σαμιώτικα καπνά είναι καλοδεχούμενα παντού, ιδίως στην Aμερική. Aκόμη και Kαι βίον ο Aντώνιος οπόταν ερωτύλον / μετά της Kλεοπάτρας του διάγων ευωχείτο / Eν Σάμω, μέσω μουσικών και τέρψεων ποικίλων, / ο οίνος, ον συνέπινον, ο ανθοσμίας ήτο. / Tο ούτο νέκταρ, ηγεμών, τον οίστρον εξεγείρον / και διαβρέξαν και σοφών και βασιλέων χείλη, / Tον οίνον, ον εξύμνησεν ο φιλοφόρμιγξ Bύρων, / ετόλμησεν εις Σάμιος και Σοι να αποστείλη. O Σάμιος ιστορικός και λογοτέχνης Eπαμ. Σταματιάδης συνόδευσε με ένα ποίημα την αποστολή γλυκού σαμιώτικου κρασιού στον ηγεμόνα γερμανικού κρατιδίου Eρνέστο, το Tο ποίημα, απόσπασμα του οποίου δημοσιεύεται για πρώτη φορά, παραχωρήθηκε στις «Eπτά Hμέρες» από την Eνωση Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου. οι πρόσφυγες της μικρασιατικής καταστροφής, που σε άλλους τόπους (Mακεδονία, κυκλαδίτικα νησιά) συμβάλλουν με την τεχνογνωσία τους στην ανάπτυξη της αμπελοκαλλιέργειας, στη Σάμο απορροφώνται από τα καπνεργοστάσια. Στο πλαίσιο μιας γεωργικής κρίσης, που αυτή τη φορά προέρχεται από τη μειωμένη ζήτηση των καπνών, η Σάμος στρέφεται ξανά προς την οινοποιία προσπαθώντας να α- ναχαιτίσει το μεταναστευτικό ρεύμα που παρασύρει τους κατοίκους της στην Aθήνα, στις HΠA, στον Kαναδά και την Aυστραλία. Eτσι, το 1934, έ- χουμε την ίδρυση της Eνωσης Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου. Mια νέα εποχή για την οινοπαραγωγή και το οινεμπόριο αρχίζει. Yπό την αιγίδα της Eνωσης Oινοποιητικών Συνεταιρισμών ξεκινά η συστηματική εμπορευματοποίηση του κρασιού και εφαρμόζονται νέες τεχνικές μέθοδοι για την αναβάθμιση της ποιότητάς του. Tο κρασί της Σάμου από πολύ νωρίς, ήδη από τον 18ο 19ο αι., είχε γίνει γνωστό με το όνομα του τόπου καταγωγής του. Aπό το 1970, όμως, αναγνωρίστηκε και νομοθετικά η ο- νομασία προέλευσης ΣAMOΣ και καθορίστηκαν οι προϋποθέσεις που πρέπει να πληρούν τα κρασιά της Σάμου για να κυκλοφορούν στην αγορά εμφιαλωμένα με το όνομα Σάμος γραμμένο στην ετικέτα τους. H ένταξη της χώρας μας στην EOK συνοδεύτηκε από ένα πλήθος κανονισμών και αποφάσεων, που όχι μόνο αναγνωρίζουν το κρασί ΣAMOΣ ως «Oίνο Ποιότητας που Παράγεται σε Kαθορισμένη Περιοχή», αλλά παρέχουν και οικονομικά κυρίως κίνητρα για την αύξηση της παραγωγής του. Eνωση Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου Eνωση Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου. Tο συμβούλιο του 1935, που αποφάσισε ότι η οινοποίηση της σοδειάς και η διακίνηση του κρασιού πρέπει να γίνεται από την Eνωση και μόνο, και κατάφερε να πουλήσει τη σοδειά της χρονιάς χωρίς τη μεσολάβηση των εμπόρων. H ENΩΣH Oινοποιητικών Συνεταιρισμών Σάμου δημιουργήθηκε το 1934 με το νόμο 8065 και αποτελείται από 25 πρωτοβάθμιους τοπικούς συνεταιρισμούς (αρχικά ήταν 26). Tα φυσικά μέλη των συνεταιρισμών ξεπερνούν τις Oι πρωτοβάθμιοι συνεταιρισμοί συμμετέχουν στην EOΣΣ με αντιπροσώπους, αναλογικά με τον αριθμό των μελών τους. H EOΣΣ διαθέτει δύο σύγχρονα οινοποιεία, στο Mαλαγάρι και στο Kαρλόβασι, συνεχώς εξοπλιζόμενα και ανανεούμενα τεχνολογικά. Aπασχολεί 130 περίπου άτομα και συγκεντρώνει, οινοποιεί και εμπορεύεται το σύνολο της παραγωγής κρασιού στο νησί. Παράλληλα, διαθέτει 2 σύγχρονα σούπερ μάρκετ και επίσης α- σχολείται με διάφορες προμηθευτικές εργασίες (φυτοφάρμακα, λιπάσματα, ζωοτροφές, μηχανήματα, κ.λπ.). O μέσος όρος της ετήσιας παραγωγής κρασιού ανέρχεται σε 8 8,5 εκατ. λίτρα διαφόρων τύπων. Tο μεγαλύτερο μέρος των οίνων αφορά οίνους Oνομασίας Προελεύσεως Eλεγχομένης ΣAMOΣ (80%) περίπου. H EOΣΣ είναι κατά κύριο λόγο εξαγωγική οινοποιία, α- φού πάνω από το 75% της παραγωγής της διατίθεται στο εξωτερικό. H κύρια αγορά της είναι η Γαλλία, στην οποία κάθε χρόνο εξάγονται περισσότερα από λίτρα. Mε δεδομένο ότι η Γαλλία α- ποτελεί την πλέον ανεπτυγμένη οινική αγορά, στην οποία πολύ δύσκολα διατίθενται οίνοι άλλων χωρών, εύκολα συμπεραίνει κανείς ό- τι τα κρασιά της Σάμου είναι εξαιρετικής ποιότητας. Δεν είναι τυχαίο ότι επί αιώνες αποτελούν τον πρεσβευτή της ελληνικής οινοποιίας στις διεθνείς οιναγορές, κυκλοφορώντας επώνυμα (σαν ΣAMOΣ) πολύ πριν καθιερωθούν τυπικά οι οίνοι Oνομασίας Προέλευσης. Oμως και τυπικά είναι οι πρώτοι ελληνικοί οίνοι, στους ο- ποίους αναγνωρίστηκε η Oνομασία Προέλευσης (B.Δ. 680/1970). Eκτός της Γαλλίας, σήμερα εξάγονται σε πλήθος άλλων χωρών ό- πως: Γερμανία, Oλλανδία, Bέλγιο, Σουηδία, Aυστρία, Aγγλία, Iσπανία, Iταλία, Eλβετία, HΠA, Kαναδάς, Aυστραλία, Iαπωνία, κ.α. 18 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n18 Tρεχαντήρια, περάματα, βαρκαλάδες Στους ταρσανάδες της Σάμου ναυπηγήθηκαν αναρίθμητα παραδοσιακά ξύλινα σκαριά Tης Eλσας Xίου H NAYΠHΓIKH τέχνη, τόσο παλιά όσο κι ο κόσμος, άκμασε στη Σάμο από τα αρχαία χρόνια, για να μας παραδοθεί ξαναγεννημένη σαν α- ναγκαιότητα τον 18ο αιώνα. Oι νησιώτες, αρνούμενοι για αιώνες τη θάλασσα από το φόβο των πειρατών και το δέος του άγνωστου, ξαναεπιστρέφουν και αφήνονται στην κουβαλήτρα περιπέτειά της. Kάποιος Aλέξιος Pάπτης, σύμφωνα με τον ιστορικό Σταματιάδη, ναυπήγησε πρώτος, γύρω στα 1720, ένα μαρτίγο στον Mαραθόκαμπο Σάμου, φέρνοντας μαστόρους από την Πάτμο. Oι περιοχές που οργανώθηκαν οι ταρσανάδες είναι μικρολίμανα θαλασσινών οικισμών ή προσήνεμοι κόρφοι κοντά σε δασωμένες περιοχές, για την ευκολία της ξύλευσης. Eίναι ορατά ακόμα τα ίχνη από τους λεγόμενους σύρτες, στα δάση. Iχνη από γδαρμένα μονοπάτια παράλληλα με τις διευθύνσεις των χειμάρρω ή διασχίζοντα απότομες κατηφοριές προς τη θάλασσα. Oι σύρτες ήταν οι δρόμοι των βουβών. Tων πευκίτικων κορμών, που εργάτες έμπειροι στην τέχνη του μπαλτά «ξεγύριζαν» τους φρεσκοκομμένους κορμούς, τετραγωνίζοντας το κοίλο σχήμα τους. Tα πεύκα της Σάμου με τις χοντρές διακλαδώσεις παρείχαν έ- τοιμα τα στραβόξυλα για τις πόστες κι ένα ξύλο άσηπο, ποτισμένο με ρετσίνι, ανθεκτικό και υπάκουο. Tο ρετσίνι ανέβαζε την κατασκευαστική ποιότητα της τραχείας πεύκης της Σάμου, που ήταν περιζήτητη και τροφοδοτούσε όλα σχεδόν 20 Φεβρουαρίου του 1911 και στο Bαθύ της Σάμου χιονίζει. Στο λιμάνι του είναι αραγμένα διάφορα είδη πλοίων σκαρωμένα στους ταρσανάδες του νησιού (Συλλογή M. Σταυρινού). τα ναυπηγεία της Eλλάδας. O ταρσανάς ήταν ένας χώρος με τους δικούς του κώδικες, τη δική του ιδιαίτερη γλώσσα. Aποτελούσε ζωτικό κομμάτι της τοπικής κοινωνίας με τους καημούς του, τους πόνους του, το μεγαλείο του, τους εξευτελισμούς του, τις φοβέρες και τις χαρές του. Στον ταρσανά διδασκόταν η υπευθυνότητα του τεχνίτη. Kι αυτοί οι καραβοτεχνίτες υπηρξαν από τους πιο υπεύθυνους ανθρώπους που γεννιούνται στη γη. Σήκωναν την ευθύνη της ζωής και του θανάτου, τη δοκιμασία της θάλασσας που περίμενε να κρίνει την αντοχή των σκαριών τους, περνώντας τα απ τα σαράντα κύματα. Kαι τότε βοηθός είναι ο Θεός, μαζί με τα ξόρκια του κακού. Oι ναυπηγοί ήταν προληπτικοί. Oταν σκάρωναν την καρίνα και τα ποδοστάματα, έπρεπε να καρφωθεί ένας πάσσαλος κόντρα στο πλωριό ποδόσταμο, για να συγκρατεί τον σκελετό. Aυτός που κάρφωνε τον πάσσαλο έπρεπε να έχει τον ήλιο καταπρόσωπο, να μην του ρίχνει τη σκιά του. Θεωρούνταν μεγάλη κακοσημαδιά να καρφώσει τον ίσκιο του στο σκαρωμένο σκάφος. Ποτέ δεν πήγε καλά το καΐκι μ έναν καρφωμένο ίσκιο ανθρώπου κατάπλωρα. Oταν βούλιαζαν περισσότερα από δύο Συνέχεια στην 20η σελίδα Tο σκάρωμα ενός βαρκαλά στο ναυπηγείο των Πάχων στο Tηγάνιο (Πυθαγόρειο), στο Mεσοπόλεμο. Tο λιμάνι του Πυθαγόρειου με ιστιοφόρα και ένα ατμόπλοιο. Στο βάθος διακρίνεται το ναυπηγείο με ένα πέραμα στα σκαριά και το στήσιμο των νομέων ενός άλλου σκάφους (φωτ.: Aρχείο Mουσείου Mπενάκη, από την έκδοση «Παραδοσιακή ναυπηγική στο Aιγαίο, Tαρσανάδες και σκαριά» του υπουργείου Aιγαίου). KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 19\n19 O ταρσανάς του Pαφαλιά στο Tηγάνιο (Πυθαγόρειο). Στη μέση διακρίνεται η ναυπήγηση ενός μεγάλου περάματος, Συλλογή Πνευματικού Iδρύματος Σάμου «Nικόλαος Δημητρίου». Συνέχεια από την 19η σελίδα καΐκια του ίδιου πρωτομάστορα λέγανε πως είχε φαρμακωμένο σκεπάρνι, γι αυτό στο επόμενο σκαρί του, την πρώτη σκεπαρνιά την έριχνε άλλος, γουρλής πρωτομάστορας. Oι μαστόροι βλαστημούσανε άγρια την ώρα της αναποδιάς. Tη μόνη βλαστήμια που δεν ξεστόμιζαν ποτέ ήταν το «άντε πνίξου». Aυτή η κατάρα δεν ξεστομίζεται ποτέ στα θαλασσοχώρια. H δουλειά στον ταρσανά ή- ταν σκληρή και βαριά. Mόχθος και πόνος το χειροπρίονο, η σκεπαρνιά, το ροκάνι, το σκυφτό πελέκημα πάνω από τον μούρσο. O ταρσανάς ήταν η καραβάνα που έθρεψε τον κοσμάκη ώς τη δεκαετία του 60. Tο καταφύγιο ενός εργατικού λαού, που συνέθετε μια αλυσίδα επαγγελμάτων με βασικές αλληλεξαρτήσεις. Yλοτόμοι, μουλαράδες, μπαλτατζήδες, καραβομαραγκοί, καραβοκύρηδες, καπεταναίοι, ψαράδες, καϊκτσήδες, καλφάδες, έμποροι. Aιώνες αυτός ο σύνδεσμος επαγγελμάτων χάριζε μια ζωτική κινητικότητα στο νησί, διαμορφώνοντας την ιδιαίτερη τοπική ιστορία και οικονομία. Tα σκάφη που τελείωναν στον ταρσανά επανδρώνονταν συνήθως απ τους ίδιους τους καραβομαραγκούς, που ήταν συγχρόνως μαστόροι και ναυτικοί. Tα περισσότερα σκαριά που ναυπηγήθηκαν στους ταρσανάδες της Σάμου ήταν τρεχαντήρια, περάματα, καραβόσκαρα, βαρκαλάδες κι ανεμότρατες. Aπ την πρώτη δεκαετία μετά τον πόλεμο, η κυριαρχία των μεγάλων ξύλινων σκαφών ξεπέφτει. Eνα ένα τα μεγάλα παραδοσιακά ξύλινα σκαριά εξαφανίζονται. Oι ταρσανάδες ώς τη δεκαετία του 60 επιβιώνουν με παραγγελίες ψαράδικων, τρεχαντηριών, Oι τελευταίοι ενεργοί ταρσανάδες της Σάμου, στον Aγιο Iσίδωρο (φωτ.: K. A. Δαμιανίδης). τρατών, με μπότηδες και βάρκες. H δόξα του ταρσανά κρατάει λίγο ακόμα. Mικρά κομψά καΐκια πέφτουν στη θάλασσα ώς τη δεκαετία του 70. H καθέλκυση του τελειωμένου σκαριού είναι η πραγματική δόξα και γιορτή του ταρσανά. Tα «γκτήματα», απ το σκουντώ, σήμαιναν εκτός από το βάφτισμα της καθέλκυσης, πράξη και τελετή εξαγνισμού και μισεμού, με τις ψαλμωδίες, τις ευχές του αγιασμού, τα μουσικά όργανα, το γλέντι του ναυτόκοσμου. Tο τελειωμένο σκάφος πάνω στα βάζια, με τα στρωμένα φαλάγγια στο πέρασμά του, τα σόκορα δεμένα πάνω του, κι όλα στη θέση τους, σφίνες, τάκοι, καραμάνια και χέρια πολλά χέρια. Kύριο πρόσταγμα το «λάσκα» και «βίρα». «Nέτα» και «αγάντα». «Iσα» και «κάργα». «Δώσε ντάνο», «μάινα» και «βάρδα». Kαι η τελευταία προσταγή: «Φόρα βόλτα». Tο σόκορο λύνεται. Tο σκάφος χύνεται σαν χέλι στη θάλασσα. Λένε πως την ώρα που γλιστράει κάνει ένα περίεργο τρίξιμο. Eίναι το μήνυμα του σκαριού στον πρωτομάστορά του. Tον κλάνει, λένε. Tου λέει «δεν σ έχω ανάγκη πια. Λευτερώθηκα απ τα χέρια σου. Aνήκω στη θάλασσα. Bρήκα τον προορισμό μου». Tο καΐκι είναι πια ζωντανή ύπαρξη, με θέση ανάμεσα στα θαλασσινά πλάσματα. Aπόκτησε υπόσταση και ψυχή. M αυτόν τον τρόπο έπεσαν αναρίθμητα σκαριά απ τους ταρσανάδες της Σάμου, που το καθένα μαρτυρούσε με την αρμονία των γραμμών του την ξεχωριστή προσωπικότητα του μάστορά του. Eίχε την αμίλητη φωνή που διαλαλούσε τη χάρη, το μεράκι και την καλλιτεχνική ευαισθησία του ασπούδαχτου τεχνίτη που το έχτισε. Σήμερα οι ταρσανάδες της Σάμου είναι πια παρελθόν. Aπομένει ένας και μοναδικός στον κολπίσκο του Aγίου Iσιδώρου, ο τελευταίος στο Aιγαίο, που πασχίζει να επιβιώσει φτιάχνοντας ψαράδικα τρεχαντήρια. H εποχή μας διαλύει αυτό που η ιστορία είχε αδιάσπαστα ε- νώσει. Aνθρώπους, επαγγέλματα, νησιώτικο πολιτισμό, σύστημα συμβόλων και αξιών. Tα καΐκια επιδοτούνται όχι για να ταξιδέψουν, αλλά για να αποσυρθούν και να πριονιστούν σε δημόσια θέα. Tο ένα μετά το άλλο τα σκαριά θυσιάζονται στη σφαγή του εκσυγχρονισμού. H ναυπηγική τέχνη ψυχορραγεί. Tα τελευταία ξύλινα σκαριά, έτοιμα για καθέλκυση, περιμένουν μάταια αγοραστή στην ακρογιαλιά του Aγίου Iσίδωρου, που επιμένει να αναβιώνει την πατροπαράδοτη τέχνη μέσα από την τραγική προσπάθεια μιας χωρίς ελπίδα επιβίωσης. H προαιώνια ναυπηγική τέχνη των ξύλινων σκαριών τελειώνει στις μέρες μας, που οι λέξεις για αξίες και πολιτισμό ηχούν τόσο ερημικές πάνω από τις άδειες θάλασσες του Aιγαίου, που αναρριγούν καλώντας μέσα τους τα σπαράγματα των πριονισμένων σκαριών τους. 20 H KAΘHMEPINH - KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY 1998\n20 H σαμιακή βυρσοδεψία Aναπτύχθηκε κυρίως στο Kαρλόβασι και το Bαθύ και συνέβαλε στην οικονομική ανάπτυξη της νήσου Tης Γιώτας Tσέλαλη Iστορικού τεχνών, αρχαιολόγου Γοργύρα: «Eις πεδιάδα αρκετά ευρεία και τερπνήν διαρρεομένη υπό δύο χειμάρρων είναι εσπασμένα τα τρία χωριά, φέροντα το όνομα Kαρλόβασι». H ΣAMOΣ φιλοξένησε τη βυρσοδεψία κυρίως στο Kαρλόβασι και στο Bαθύ σε μια μακρά και νευραλγική χρονική περίοδο. Tόνισε έτσι και α- νέπτυξε παράλληλα την τοπική και αιγαιακή οικονομία στη μακρά πορεία και διάρκεια ζωής του μεσογειακού χώρου και έπαιξε διαμεσολαβητικό ρόλο στη μεταπρατική οικονομία του νησιού, κυρίως στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα. Συντήρησε και ανέπτυξε ντόπιους και ξένους πληθυσμούς, που κατά καιρούς φιλοξένησε στη γη της, ανάλογα με τη χρονική ιστορική συγκυρία. Aνέπτυξε την οικονομία του νησιού στην περιφέρεια, ενώ ενίσχυσε τις εμπορικές σχέσεις χωριών, νησιών και κατοίκων, εκ της γεωγραφικής και ιστορικής θέσεώς της. «Περιφέρειαι εν αις το πρώτον συμβαίνει ήτοι δυνάμεναι να χαρακτηρισθώσιν ως κέντρα βυρσοδεψικά τόσον υπό έποψιν αριθμού εγκαταστάσεων όσον και υπό έποψιν ποσού παραγωγής είναι: H Σάμος α- ριθμούσα περί τα 45 βυρσοδεψεία, η Xίος περί τα 30, η Σύρος περί τα 10, αι Aθήναι και ο Πειραιεύς μετά των περιχώρων ομού περί τα 40...». Tα πρώτα σαμιώτικα βυρσοδεψεία «Tα Kαρλοβάσια επιβλητικήν παράταξιν κατά μήκος της παραλίας των και πέραν αυτής στη συνοικία Mανωλέικα κατοίκων ί- δρυσαν και εθεμελίωσαν την βιομηχανίαν αυτήν, η οποία τόσον ευεργετική υπήρξεν όχι μόνον στα Kαρλοβάσια αλλά και σ όλη τη Σάμο και την εν γένει εθνική οικονομία». Πρώτος, σύμφωνα με τον Aλέξανδρο Γ. Kεντούρη στο έργο του «H βυρσοδεψία των Kαρλοβασίων», έκαμε βυρσοδεψείο στο Kαρλόβασι προ 130 και πλέον ετών, ο Παναγιώτης Bάσος, καταγόμενος από το Aργος της Πελοποννήσου. «Eγκατεστάθη αρχικώς στα Kουτέικα, όπου κατασκεύαζε ο ίδιος επί τόπου, κατά τον τότε γνωστόν τρόπον τα δέρματα που του εχρειάζοντο διά το επάγγελμά του. Hταν επιδιορθωτής υποδημάτων. Mετεγκαταστάθη στο Kαρλόβασι, ίδρυσε βυρσοδεψείο και επεδόθη αποκλειστικά στη βυρσοδεψία». Tον Π. Bάσο μιμήθηκαν και άλλοι Kαρλοβάσιοι, οι Hλίας Bλιάμος, Παν. Δούκας και Kων. Kατεβαίνης, οι οποίοι ίδρυσαν βυρσοδεψεία, τα ο- ποία την εποχή εκείνη κατατάσσονταν μεταξύ των τελειοτέρων όχι μόνον της Aνατολής αλλά και άλλων προηγμένων βιομηχανικά χωρών. Tο έτος 1890 αποτελεί σταθμό στην ε- Aπόψεις από το Kαρλόβασι (πάνω) και το Bαθύ της Σάμου (κάτω) σε καρτ ποστάλ των αρχών του αιώνα, την περίοδο που στις δύο πόλεις λειτουργούσαν πολλά βυρσοδεψεία (Συλλογή M. Σταυρινού). ξέλιξη της βυρσοδεψίας στο Kαρλόβασι. «Eκ των βυρσοδεψείων της νήσου Σάμου (συγκεντρωμένων πάντων εν Kαρλοβασίοις) ανερχομένων εις 43, μηχανοκίνητα είναι 14 με σύνολον κινητηρίου δυνάμεως 550 ως έγγιστα ίππων. Tα λοιπά 20 στερούνται κινητηρίου δυνάμεως. H σημερινή αξία των εγκαταστάσεων ό- λων ομού ανέρχεται εις δραχμάς 30 εκατ. περίπου». «Tο εις την βυρσοδεψίαν απασχολούμενον εργατικόν προσωπικόν υπολογίζεται σήμερον εις Eξ αυτών περί τους 320 α- πασχολούσι τα βυρσοδεψεία της Σάμου...». Tα βυρσοδεψεία στον 20ό αιώνα «Παραγωγή 1928: τόννοι δέρματα χονδρά, τον. δέρματα λεπτά, συνολική αξία 975 εκατ. δραχμές. H Σάμος παράγει περί τα 24% της όλης παραγωγής...». Bυρσοδεψεία: Hρακλ. Tσαλαπατάνης, Eυαγ. Kαταβαινίδης, Π. και Δ. Kαταβαινίδης, αδελφοί Mόρτη, Eυαγ. Aιγινίτης, Γ. Xουβαρδάς, Δημ. Iγγλέζης, Σταύρος Nικολάου, Γ. Xατζηιωάννου, Π. K. Kατεβαίνης, Xρ. Παπουτσίδου, Δ. Π. Λούκα και Yιοί, Eυάγγελος K. Kατεβαίνης, Hρακλής N. Tσαλαπατάνης, Aναστ. Λ. Kατεβαίνης, Στέφανος Λυμπέρης και Yιοί, Σαράντος Συνέχεια στην 22η σελίδα KYPIAKH 9 AYΓOYΣTOY H KAΘHMEPINH 21\nKENΤΡΙΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ\nKENΤΡΙΚΗ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕ ΟΝΙΑ Στην καρδιά της Bόρειας Eλλάδας, γεµάτη φυσικές οµορφιές και λαµπρά µνηµεία, η Kεντρική Mακεδονία χαρίζει στον επισκέπτη εµπειρίες µοναδικές. ασωµένα βουνά, εύφορες πεδινές


14 Καθημερινοί συνδυασμοί ρούχων για άντρες! - The-Man.gr\n14 Καθημερινοί συνδυασμοί ρούχων για άντρες!\nby theman 11/02/2017\nwritten by theman 11/02/2017\nΣου αρέσει να νιώθεις άνετα με τα ρούχα σου και αποφεύγεις τα κοστούμια και τις πολύ επίσημες ενδυμασίες; Δε σε κατηγορώ. Μπορεί να μην έχεις πολύ χρόνο στη διάθεση σου για να ψάξεις να βρεις ρούχα κάθε πρωί, ή απλά να προτιμάς να ρίχνεις κάτι πρόχειρο επάνω σου και να βγαίνεις από το σπίτι.\nΌπως και να έχει, ένα πράγμα θα πρέπει να θυμάσαι: το να φοράς καθημερινά ρούχα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι έχεις χάλια εμφάνιση. Κάνοντας τους σωστούς συνδυασμούς και επιλέγοντας το κατάλληλο μέγεθος για εσένα, μπορείς να φαίνεσαι στυλάτος και μοντέρνος ακόμη και με τα καθημερινά σου ρούχα.\nΔες εδώ πως να συνδυάσεις το φανελένιο σου πουκάμισο!\nΠως να συνδυάσεις τα καθημερινά σου ρούχα\n1. Σκούρα ρούχα\nΑν σου αρέσουν τα σκούρα ρούχα, μπορείς να συνδυάσεις δύο διαφορετικές αποχρώσεις, όπως το μαύρο με το σκούρο γκρι, και να έχεις το απόλυτο outfit. Για να σπάσεις λίγο τη μονοτονία, επέλεξε να φορέσεις ένα λευκό παπούτσι και μερικά αξεσουάρ.\nΈνας ακόμη ωραίος συνδυασμός που μπορείς να κάνεις είναι ένα να φορέσεις ένα μαύρο παντελόνι μαζί με μια μαύρη μπλούζα. Μπορείς κι εδώ να αποφύγεις ένα total black look φορώντας ένα μπουφάν σε άλλη απόχρωση και λευκά παπούτσια.\n2. Τζιν μπουφάν + Πουκάμισο\nΤο τζιν μπουφάν είναι ένα ρούχο που θα φορέσεις ιδιαίτερα όταν αρχίσει να ανοίγει ο καιρός. Προτίμησε να το συνδυάσεις με ένα πουκάμισο και ένα σκουρόχρωμο chinos παντελόνι, και θα νιώθεις άνετα όλη μέρα. Κι εδώ θα σου πρότεινα να φορέσεις λευκά αθλητικά παπούτσια και κάποιο αξεσουάρ, όπως ένα ρολόι. Δες εδώ 3 ακόμη τρόπους για να συνδυάσεις το jean μπουφάν σου.\n3. Καθημερινοί συνδυασμοί με πουκάμισο\nΕντάξει, μπορεί να μην είσαι τύπος που φοράει πουκάμισα, αλλά ίσως υπάρξουν περιπτώσεις που θα ήθελες να φορέσεις κάτι διαφορετικό. Ένα λευκό ή με σχέδια πουκάμισο μαζί με ένα μαύρο τζιν ή chinos παντελόνι αποτελεί υπέροχο συνδυασμό. Μπορείς, επίσης, να επιλέξεις κι ένα πουκάμισο σε έντονη απόχρωση του μπλε και να το συνδυάσεις με ένα μπλε σκούρο παντελόνι. Κι εδώ τα λευκά παπούτσια έχουν την τιμητική τους καθώς έρχονται σε αντίθεση με το παντελόνι.\n4. Ριγέ μπλούζα\nΠροσωπικά μου αρέσουν ιδιαίτερα οι ριγέ μπλούζες στους άνδρες. Δίνουν μια ευχάριστη νότα στο σύνολο σου και συνδυάζονται με ένα σκούρο παντελόνι και λευκά παπούτσια. Αν δε σου αρέσουν οι έντονες ρίγες, τότε μπορείς να φορέσεις μια μπλούζα σε συνδυασμό με σκουρόχρωμη ζακέτα και τζιν παντελόνι. Μερικά αξεσουάρ, όπως μια ζώνη, ένα ρολόι και δερμάτινα βραχιόλια, ταιριάζουν υπέροχα με τα παραπάνω σύνολα.\n5. Τζιν πουκάμισο\nΤο τζιν πουκάμισο είναι ένα ακόμη ρούχο που φοράς στις καθημερινές σου εμφανίσεις. Μπορείς να το φορέσεις με ένα λευκό φανελάκι ή T-shirt και σκούρο μπλε παντελόνι ή ένα τζιν. Μερικά δερμάτινα αξεσουάρ, όπως βραχιόλια, και μπεζ παπούτσια ολοκληρώνουν το σύνολο αυτό. Δες εδώ πως να επιλέξεις και πως να φορέσεις το τζιν πουκάμισο.\n6. Φανελένιο πουκάμισο\nΤο φανελένιο πουκάμισο είναι ένα ρούχο που προτιμάνε πολλοί άντρες στις καθημερινές τους εμφανίσεις. Δεν είναι ιδιαίτερα επίσημο και με τον κατάλληλο συνδυασμό μπορεί να σου δώσει το στυλ που θέλεις. Μπορείς να το φορέσεις με ένα λευκό φανελάκι και να το αφήσεις ανοιχτό, μαζί με ένα τζιν ή σκούρο παντελόνι. Και πάλι τα αθλητικά είναι το παπούτσι που θα σου πρότεινα μιας και σου προσφέρουν άνεση όλες τις ώρες της ημέρας.\nΜπορείς, όμως, να παίξεις με τα χρώματα και να επιλέξεις ένα γκρι φανελάκι μαζί με τζιν παντελόνι και λίγο πιο επίσημα παπούτσια. Προτίμησε η ζώνη, τα παπούτσια και τα αξεσουάρ σου να είναι στις ίδιες αποχρώσεις για να υπάρχει ενότητα στο σύνολο σου. Μπορείς, επίσης, να κάνεις αντίθετο συνδυασμό και να φορέσεις ένα ανοιχτόχρωμο παντελόνι μαζί με ένα σκούρο πουκάμισο. Δες επίσης 5 ανδρικές τάσεις μόδας για άνοιξη/καλοκαίρι 2017!


Περιπαίγνια του Σκουρτέλη : Η "Ελληνική" Μουσική...\nΑναρτήθηκε από Dimitris Skourtelis στις 9:10 π.μ.\nDimitris Skourtelis 12 Μαΐου 2015 - 9:11 π.μ.\nΓι αυτό και στους Έλληνες οι αυλητές έχουν ονόματα φρυγικά, σα να ήταν δούλοι…\nΕνας πολίτης του κόσμου 22 Μαΐου 2015 - 2:59 μ.μ.\nΚατ εσέ, Κε Σκουρλέτη τίποτα δεν είναι Ελληνικό, ούτε και η μουσική, συμφωνώ....καθ΄ότι όλοι, μα οοοοολοι οι λαοί της μεσογείου, συγγένεψαν πολιτιστικά αναμεταξύ τους - λόγω των δανείων του ενός στον άλλο, όπως εύστοχα το λέει ο Θουκυδίδης αλλά και ο Ηρόδοτος...\nΌποιος δεν δέχεται αυτά είναι επιτήδειος βλάξ ή τουλάχιστον άσχετος.