Lew Gumilow, ¦ladami cywilizacji wielkiego stepu, Warszawa 2002. Taraka\nLew Gumilow, ¦ladami cywilizacji wielkiego stepu, Warszawa 2002\n25 grudnia 2009, id = 1147\nPrzewodnik po ksi±¿ce\nTytu³ orygina³u (w t³umaczeniu) brzmi: poszukiwanie wymy¶lonego cesarstwa (Legenda o Pañstwie Prezbitera Jana), co w sumie z polskim oddaje przedmiot pracy, w reklamie na obwolucie opisany jako: opowie¶æ o poszukiwaniu tajemniczego cesarstwa ksiêdza Jana rzekomo istniej±cego w g³êbi Azji i o powstaniu najwiêkszego pañstwa ¶wiata - imperium Czyngis-chana.\nSwój wywód autor zaczyna od stwierdzenia, ¿e ¼ród³a historyczne, kroniki etc. bywaj± czêsto ze sob± sprzeczne, mo¿na wiêc uznaæ za prawdê tylko to, co siê powtarza w wielu z nich, ale wówczas czêsto nic ju¿ nie zostaje. Mo¿na te¿ próbowaæ stworzyæ ³añcuch zale¿no¶ci: co napisano, jak by³o naprawdê, dlaczego tak by³o i jak siê ma jedno do drugiego? Bia³e plamy mo¿na uzupe³niaæ w ten sposób, ¿e poznajemy zdarzenia przed i po nich, a nastêpnie wype³niamy luki w ¼ród³ach na bazie znajomo¶ci mechanizmów rozwoju procesu historycznego. Mo¿emy na historiê spojrzeæ jako na ca³o¶æ losów cz³owieka, spiraln± drogê (u autora widaæ wp³yw historiozofii Giambattisty Vico) od wyj¶cia z przyrody do tryumfu nad ni± i dalej w przysz³o¶æ, gdzie widaæ *eksplozjê demograficzn±, postêp techniczny i zmianê formacji ekonomiczno-spo³ecznych. Przybli¿enie drugie to okres 5 tys. lat cywilizacji, gdzie odcinek spirali wydaje siê prost± (choæ pe³n± przerw, skutkiem braku ¼róde³). Widzimy tu - nastêpuj±ce po sobie lub wspó³istniej±ce ze sob± w czasie, niekiedy i w przestrzeni - kultury jako ca³o¶ci (to, co Braudel nazywa d³ugim trwaniem. Zmiany te* widaæ w ka¿dej kolejnej cywilizacji, nie tylko w skali ludzko¶ci, jak ustawia to - byæ mo¿e za Marksem - w swej skali przybli¿eñ autor). Dalej widzimy pojedyncz± kulturê (Gumilow etapy jej rozwoju widzi na wzór ¿ycia ludzkiego, jako szybki wzrost, krótk± stabilizacjê w ekstremum i stopniowy upadek, czêsto do zupe³nego zaniku), wydzielon± epokê (w której coraz wiêksz± rolê graj± nie ludy a wielkie jednostki) i wreszcie losy pojedynczego cz³owieka (choæ tu koñczy siê historia a zaczyna biografia). Autora interesuje przybli¿enie 3,5 do 4,5 (od skali narodów do wielkich jednostek), a w czasoprzestrzeni g³ównie okres X-XIII w. na stepach Azji. Gumilow wspomina wprawdzie, ¿e miêdzy wielkimi centrami cywilizacji - Islamem, Europ± i Chinami - i ich peryferiami rozci±ga³ siê wielki step eurazjatycki, ale zarówno opis przestrzeni, jak i historii wskazuje na jego wschodni± (mongoloidaln±) czê¶æ (nie wspomina o Scytach, Sarmatach i innych indoeuropejskich ludach stepowych, ¿yj±cych znacznie wcze¶niej ni¿ w/w nad Morzem Czarnym i Kaspijskim, nieraz i dalej, a¿ po granice Chin). Dla Gumilowa (wspó³twórcy ideologii euroazjatyckiej) ludy stepowe (o ile nie wch³onê³y ich w/w centra cywilizacji) tworz± odrêbny kr±g kulturowy.\nWielki step rozci±ga³ siê od lasów syberyjskiej tajgi na pó³nocy po wielki mur chiñski i górskie ³añcuchy na po³udniu. W przesz³o¶ci rozbija³a go na pó³ kamienista pustynia Gobi, ale jej rola jako przeszkody naturalnej zmniejszy³a siê w chwili, gdy ludzie opanowali jazdê konn±. Umo¿liwi³o to zmianê my¶liwych w koczowniczych pasterzy, ich byd³o wypar³o w du¿ym stopniu inne zwierzêta kopytne, a oni zajêli miejsce w du¿ym stopniu wytêpionych wilków w roli g³ównego drapie¿nika, u¿ytkownika i regulatora wielko¶ci stad. W IV-III w. p.n.e. powsta³y tu pierwsze pañstwa. Tak dzia³o siê na pó³nocy (od strony lasu), na po³udniu Chiny (wraz z powstaniem cesarstwa w 221 r. p.n.e.) stworzy³y wielki mur (choæ ju¿ wcze¶niej powstawa³y tu tego typu umocnienia). Plemiona ¿yj±ce na pograniczu zosta³y wytêpione b±d¼ wch³oniête przez cesarstwo, jednak ich czê¶æ - przodkowie Mongo³ów, Turków i Tybetañczyków - zdo³a³a uciec w step, gdzie zajê³a siê hodowl± owiec, ratuj±c w ten sposób swoj± niezale¿no¶æ (inaczej dzia³o siê na po³udniu, gdzie Chiny wytêpi³y b±d¼ wch³onê³y miejscowe ludy). Ich ¶wiat by³ wg Gumilowa czym¶ wyj±tkowym, co - jak wspomnia³em - jest nie¶cis³e, bo podobnie dzia³o siê i na dalekim zachodzie wielkiego stepu, i to ju¿ wcze¶niej. Jeszcze inaczej rozwinê³a siê sytuacja na po³udniowym-zachodzie, w Azji ¶rodkowej, gdzie sieæ pustynnych oaz rolniczych nie zdo³a³a przekszta³ciæ siê w silne imperium, co dawa³o przewagê ludom stepu (czêsto zreszt± w³adcy oaz zwracali siê do nich o pomoc w obronie przed ekspansj± Chin czy Islamu). St±d te¿ wychodzi³y ich ataki na kraje po³udnia, Indie, Persjê etc., ale ludy, które tam dociera³y stawa³y siê szybko elementem historii tych krajów, trac±c swe zwi±zki ze stepem. Ruchy na stepie, si³a czy s³abo¶æ koczowników zale¿a³a od zmian klimatu.\nUczeni spieraj± siê na temat tego, czy mamy do czynienia ze sta³± zmian± w kierunku pustynnienia stepu, czy te¿ z okresowymi falami pustynnienia i wzrostu opadów. Z danych, które przytacza Gumilow, wynika wspó³istnienie obu tendencji. Na klimat stepu od zawsze wp³yw mia³y stacjonarny wy¿ nad biegunem pó³nocnym, zmienny wy¿ nad Sahar± i Arabi± oraz ni¿ nios±cy wilgoæ znad Atlantyku. Aktywno¶æ wy¿u zwrotnikowego zale¿a³a g³ównie od aktywno¶ci s³oñca. W latach, kiedy s³oñce by³o spokojne mia³ on niewielki zasiêg i wilgotne powietrze sz³o z zachodu na wschód drog± po³udniow± - nad Morzem ¦ródziemnym, Morzem Czarnym, Kaukazem, Kazachstanem, A³tajem i Tien-szan. Step by³ wówczas wilgotny i zielony, rzeki i jeziora pe³ne wód (wyj±tek to - ni¿sze o 8 m ni¿ dzi¶ - Morze Kaspijskie, które zasila³y w 4/5 wody Wo³gi, le¿±cej na pó³nocy, gdzie w tym czasie by³o sucho, zimy by³y tu wówczas ostre i bez¶nie¿ne, lato upalne i suche, a na dalekiej pó³nocy zamarza³y morza, przesuwaj±c granice wiecznej zmarzliny na po³udnie). Kiedy aktywno¶æ s³oñca ros³a, powietrze znad Atlantyku sz³o drog± ¶rodkow± - nad ni¿em europejskim i Syberi±. Step wysycha³, zmniejsza³a siê wielko¶æ jeziora Ba³chasz i Morza Aralskiego, powiêksza³o siê (w górê i daleko w g³±b l±du) Morze Kaspijskie (zima w lasach by³a lekka i ¶nie¿na, lato ch³odne i deszczowe, jak obecnie). Gdy promieniowanie s³oñca wzros³o maksymalnie, wilgotny ni¿ przesuwa³ siê drog± pó³nocn± - nad Szkocj±, Skandynawi±, Morzem Bia³ym i Karskim. Step zmienia³ siê niemal w pustyniê, Wo³ga by³a znów p³ytka, wiêc i Morze Kaspijskie siê kurczy³o, za to w strefie polarnej by³o cieplej i wilgotniej. Z zapisek chiñskich uczonych mo¿na wnioskowaæ, ¿e w IV-III w. p.n.e. ni¿e sz³y drog± po³udniow± a step by³ wilgotny, potem nast±pi³o wysychanie stepu (w I-III w. n.e.), w IV w. ni¿e powêdrowa³y na po³udnie i trwa³o to do XIII w. (z okresem wysychania w IX-X w.). Od po³owy XIII w. ni¿e przesunê³y siê ku strefie ¶rodkowej, w XIV w. poziom Morza Kaspijskiego podniós³ siê o 8 m wzglêdem obecnego, a step zacz±³ wysychaæ. Potem ni¿e przesunê³y siê ku strefie polarnej, by w XVIII-XIX w. powróciæ znów do ¶rodkowej, a w XX w. z powrotem przesun±æ siê na pó³noc.\nNiewiedza o bazie przyrodniczej by³a wg Gumilowa ¼ród³em klêski Chin w walkach z ludami stepu, mimo ilo¶ciowej i organizacyjnej przewagi cesarstwa. Efekt uboczny, to brak ¼róde³ historycznych, bo w X-XIII w. (w okresie renesansu, za dynastii Sung) uczeni konfucjañscy woleli zajmowaæ siê bardziej filologi± klasyczn± (w pracy Gumilowa widaæ lekcewa¿enie, czasem wrêcz pogardê dla Chin i podziw, czy wrêcz kult historii i kultury ludów stepu - orientacjê autora ujawnia ju¿ sama jej dedykacja bratniemu narodowi mongolskiemu, co - w kontek¶cie niewoli mongolskiej, przez parê wieków trwaj±cej na Rusi - wiele mówi o opcji ideowej autora i os³abia wiarygodno¶æ wielu jego wypowiedzi). Nie idzie o determinizm geograficzny, a geografiê historyczn± - reakcjê narodu na krajobraz i klimat. Za pierwszego cesarza (dynastia Qin) w III w. p.n.e. Chiny odciê³y siê od stepu wielkim murem. W tym czasie w 209 r. p.n.e. dosz³o do zjednoczenia Xiongnu (uto¿samianych przez Gumilowa z Hunami). Hunowie mieli nadmiar miêsa, skór i futer, brakowa³o im za to zbó¿ i tkanin. Zdobywali je drog± wymiany z Chinami, co by³o obustronnie korzystne. Rosn±ce w si³ê cesarstwo potrzebowa³o jednak ¶rodków na utrzymanie armii / urzêdników, wiêc przejê³o kontrolê nad tym handlem, co powa¿nie go os³abi³o (tak samo dzia³a³ zakaz handlu, co ludy stepu próbowa³y omijaæ atakami na ziemie cesarstwa, by rabunkiem czy przez wymuszenie zmiany polityki ekonomicznej uzyskaæ niezbêdne produkty - skrajnym przypadkiem by³o wysychanie stepu, gdy bez ¿ywno¶ci z Chin mieszkañcom stepu grozi³ g³ód). W 152 r. p.n.e. Hunowie wymusili przywrócenie handlu, w 133 Hanowie wykorzystali przewagê liczebn± Chin i zepchnêli koczowników w g³±b stepu, gdzie jednak nie uda³o im siê ich rozbiæ w 90 (chiñska wyprawa w celu podporz±dkowanie Hunów ponios³a klêskê), wiêc w³adze chiñskie postawi³y na dyplomacjê (sk³ócono Hunów i napuszczono na nich s±siednie ludy stepowe) i do 52 r. p.n.e. zmusi³y resztki plemienia do uznania zwierzchno¶ci cesarstwa. Spokój panowa³ do 9 r. n.e., gdy w Chinach dosz³o do uzurpacji w³adzy i ludowego powstania (Czerwonych Brwi), kolejnych wojen z Hunami i ich zupe³nego rozpadu pod naporem staro-mongolskich Sienpi, którzy pobili jednak tak¿e Chiñczyków i przeszli wielki mur. Do 177 cesarstwo straci³o wszystkie swoje nabytki na pó³nocy.\nChiñscy uczeni, jak Syma C'ien i Pan Ku, wypowiadali siê przeciw próbie podboju pó³nocy, bo obcy klimat i niemo¿no¶æ asymilacji obcych ludów temu nie sprzyja³a, ale wojowniczy w³adcy nie chcieli tego s³uchaæ, uczonych uwiêziono, rozpoczynaj±c kolejn± wojnê. Uda³o siê wówczas opanowaæ czê¶æ Korei, Indochin i Tybetu, ale na stepie polityka ta ponios³a fiasko. Co gorsza, koszty wojen by³y tak du¿e, ¿e w samych Chinach dosz³o do kolejnego wielkiego powstania ludowego (taoistycznej sekty ¯ó³tych Turbanów, 184 r. n.e.). Mimo pokonania ch³opów nie uda³o siê przywróciæ spokoju, w wojnie domowej miêdzy chiñskimi armiami cesarstwo Han rozpad³o siê i na 60 lat jego miejsce zajê³y trzy królestwa rz±dzone przez tych z wodzów, którzy nie polegli w walkach (220-260). Wyliczanie kolejnych blokad handlu czy ataków wojsk chiñskich, powstañ ludowych i zmian dynastii w cesarstwie, a z drugiej strony rabunków i podbojów dokonywanych przez ludy stepu jest zajêciem ja³owym, wa¿niejsze jest uchwycenie w/w g³ównych tendencji oraz zdarzeñ na skalê du¿o szersz± ni¿ kolejne incydenty w paru-tysi±cletniej historii wspó³istnienia cywilizacji za wielkim murem i koczowników ze stepu. Wg Gumilowa Hunowie prowadzili wojny obronne (do czego s³u¿y³ wielki mur, do ataku?). ¯e ¿ycie na stepie by³o l¿ejsze (zbiega³o tu wielu Chiñczyków) to mo¿liwe, znaj±c cenê cywilizacji, zdrowie i swobody za bezpieczeñstwo i dla liczniejszej ni¿ w naturze ludno¶ci. Na stepie nie brak³o wynalazków (spodnie, ko³o z obrêcz± i strzemiona, ³uk refleksyjny i szable, juki czy jurty), ale by³y one zwi±zane z ¿yciem tutejszych ludów, bez wiêkszo¶ci z nich cywilizacja za murem mog³a siê obyæ. Literatura wytworzy³a g³ównie bajkê bohatersk± i nowelê magiczn± (obie bliskie mitologii), nie by³o tu nauki (Gumilow pisze, ¿e by³oby oczywi¶cie absurdem doszukiwaæ siê jej u nich, ale - inny lud koczowniczy - Ariowie, stworzyli wybitn± teologiê i filozofiê ju¿ tysi±c-dwa tysi±ce lat wcze¶niej). Warto¶æ sztuki trudno oceniaæ, o gustach siê nie dyskutuje (styl zwierzêcy istnia³ zreszt± i na zachodzie stepu), choæ skala twórczo¶ci by³a tu mniejsza ni¿ u ludów osiad³ych, dostarczaj±cych czêsto wyrobów i ludom stepu. Wszystko to w niczym nie umniejsza przepa¶ci cywilizacyjnej miêdzy koczownikami a cesarstwem (¶wiadczy o tym fakt, ¿e wiele tutejszych ludów po podboju Chin przyjmowa³o ich kulturê - w drug± stronê proces ów nie zachodzi³).\nW 304 dosz³o do buntu Hunów, którzy wkrótce zdobyli obie pó³nocne stolice (Cz'angan i Luojang), w³adze chiñskie wycofa³y siê na po³udnie, na pó³nocy do w³adzy doszli T'opa (znani jako dynastia Wei - w innych ¼ród³ach lud nazywa siê Xianbei, a Tuoba to ród panuj±cy - nazewnictwo Gumilowa, nawet pomijaj±c ró¿nice w starych i nowych zapisach jêzyka chiñskiego etc., czêsto odbiega od ogólnie znanego, co powoduje trudno¶ci w identyfikacji ludów. Podobnie bywa z datami, np. pierwsze cesarstwo Chin zaczyna siê u niego w 222, nie 221 r. p.n.e., czasem ró¿nice s± jednak wiêksze). Dla Chiñczyków z po³udnia T'opa byli obcymi barbarzyñcami, a dla ludów stepu obcymi Chiñczykami (taka sytuacja w wykonaniu tych czy innych ludów ze stepu na pograniczu z Chinami by³a w pó¼niejszym okresie czym¶ typowym). W 495 przyjêli jêzyk chiñski w administracji, zakazuj±c jednocze¶nie stepowych strojów i fryzur. Jako urzêdnicy coraz wiêksz± rolê grali Chiñczycy, a¿ w koñcu w 550 obalili dynastiê. W tym czasie step (od Morza Czarnego po ¯ó³te) zjednoczy³ w latach 550-69 Kaganat turecki, kontroluj±cy jedwabny szlak (oazy Azji ¶rodkowej uzna³y w³adzê Turków, bo ci gwarantowali pokój, bêd±cy warunkiem handlu). Choæ Persja i Bizancjum nie próbowa³y podbijaæ stepu, jak Chiñczycy, Turcy ich atakowali, niby w imiê ekonomicznych i politycznych interesów podbitych przez siebie oaz i ruchu karawan, bo nie mogli tego oczywi¶cie robiæ dla rabunku (obraz wydarzeñ u Gumilowa jest tu pokrêtny i stronniczy do absurdu; bardzo to rosyjskie). W 581 Chiny znów wkroczy³y na drogê odbudowy imperium, tym razem sk³ócaj±c nie plemiona a cz³onków panuj±cej dynastii tureckiej (tak¿e na stepie w³adza widaæ siê umacnia³a). Zwyciêskie wojny z Turkami prowadzi³a dynastia Tang, wg Gumilowa te¿ wywodz±ca siê z T'opa (obalili rodzim± dynastiê Suei). W jej czasach Chiny, przynajmniej nominalnie, siêga³y od Morza Kaspijskiego, Kaszmiru i Tybetu przez Birmê po Pacyfik (od Korei po Wietnam). Oznacza³o to nieuniknion± konfrontacjê z ludami stepu, co wywo³ywa³o bunty Turków i ataki Tybetañczyków (wg Gumilowa zdo³ali oni zachowaæ suwerenno¶æ, co k³óci siê z informacjami z innych ¼róde³, ale - w opiniach Gumilowa interpretacja czêsto przewa¿a nad opisem faktów). Trzy wieki wojen w obronie suwerenno¶ci mia³y byæ ¼ród³em zapó¼nienia ludów Azji ¶rodkowej w stosunku do Europy (tak jakby w Europie i na jej obrze¿ach wojen nie by³o - a s± to wszak czasy ataków islamu, wikingów czy ludów stepu, Awarów, Bu³garów i Wêgrów - zreszt± rozwój Europy to fenomen, skoro wyprzedzi³a ona nie tylko azjatyckich koczowników, ale i wielkie cywilizacje Wschodu. Step do tej kategorii nie nale¿a³, skoro tu postêpem bywa³o przej¶cie od my¶listwa czy rybo³ówstwa do hodowli czy rzadziej rolnictwa, a miasta w oazach by³y obce, gdy w tym czasie w Europie od dawna rolnictwo by³o powszechne, tylko nieliczne narody na jej skraju - jak Lapoñczycy, czy Wo³osi i Wêgrzy do czasu - ¿y³y z hodowli, a awans cywilizacyjny coraz czê¶ciej polega³ na urbanizacji).\nPewne natomiast jest, ¿e ludy stepu nie przyjê³y kultury chiñskiej, zamiast niej wybieraj±c manicheizm, jak Ujgurzy, islam, jak Kar³ucy, nestorianizm, jak Basma³owie i Onguci, czy buddyzm indyjski, jak Tybetañczycy. Jak na Rosjanina przysta³o, Gumilow najwiêksz± rolê przypisuje szeroko rozumianemu Bizancjum. Pod pojêciem tym kryje siê kr±g oddzia³ywania chrze¶cijañstwa greckiego i jego herezji, od Irlandii (Jan Szkot Eriugena) i Aksum w Etiopii po Ru¶ (nieposiadacze Nila Sorskiego) i ludy stepu. Na prze³omie er na Bliskim Wschodzie zaczê³a szerzyæ siê gnoza, tak¿e chrze¶cijañska. Wg jej wyznawców stwórc± ¶wiata materialnego by³ demoniczny demiurg, a wyzwolenie z niewoli materii mo¿e daæ nam tylko w±¿-buntownik (odwrócenie ról postaci biblijnych). Reakcj± na dualizm gnostyków by³ monizm filozofów greckich i ojców ko¶cio³a, dla których stwórc± ¶wiata jest dobry bóg. W ³onie ortodoksji wiêksze problemy od filozofii rodzi³a teologia, dla arian (wyznanie to upowszechni³o siê w¶ród Germanów) Jezus by³ tylko doskona³ym i ubóstwionym cz³owiekiem, dla monofizytów bogiem (ta postaæ we wcieleniu wch³onê³a ludzk± i uczyni³a j± tylko pozorem), dla nestorian bóg nie mia³ matki (dwie osoby by³y obecne w jednej, doczesny cz³owiek i wieczny bóg; doktrynê t± w 431 r. potêpi³ sobór w Efezie, mo¿e nie przypadkiem, bo by³ to o¶rodek kultu bogini-matki), a chalcedoñczycy (ortodoksyjne prawos³awie) uznawali Jezusa za boga-cz³owieka naraz. Mnogo¶æ doktryn, mieszaj±cych siê nieraz z obcymi wp³ywami (mitraizm, gnoza etc.), prowadzi³a do krwawych walk w cesarstwie bizantyñskim. O¶rodek w Antiochii sk³ania³ siê g³ównie ku racjonalnej analizie tekstu, Aleksandria ku filozofii, a Konstantynopol bazowa³ na interpretacji emocjonalno-estetycznej.\nW Persji, na styku buddyzmu, chrze¶cijañstwa, gnozy i miejscowego dualizmu, Mani stworzy³ now± doktrynê (znan± pod jego imieniem), za któr± zgin±³ w 227. Jego wyznawcy, prze¶ladowani w Persji i w Europie, swobodê wyznania znale¼li w¶ród ludów stepu. Podobnie dzia³o siê z nestorianami: ich wyznanie - w 431 (nie 441, jak u Gumilowa) potêpione w Bizancjum, a w 434 uznane za panuj±ce w Persji, co dodatkowo podgrza³o emocje (wojny grecko-perskie) - zaczê³o przenikaæ na step, gdzie wobec upadku II Kaganatu tureckiego i os³abienia tradycyjnych religii miejscowych rywalizowa³ on z innymi wyznaniami misyjnymi, jak islam, buddyzm czy manicheizm (zrazu buddyzm nie cieszy³ siê popularno¶ci± z uwagi na jego pacyfizm, a islam - miejski charakter tej wiary, gdy chrze¶cijañstwo - w wielu, g³ównie heretyckich odmianach - by³o bardziej otwarte, nie mia³o uprzedzeñ etnicznych, ani stoj±cej za nimi w³adzy). Ze stepu nestorianizm przenika³ do Chin (635), gdzie kolejni cesarze na przemian to go, to buddyzm czynili wyznaniem panuj±cym, albo prze¶ladowali je w imiê drugiej strony. Tymczasem na stepie dominuj±c± rolê przyj±³ manicheizm, który u Ujgurów sta³ siê nietolerancyjn± teokracj± (chan ogranicza³ siê do spraw wojskowych). Do radykalnej zmiany dosz³o w po³owie IX w., gdy w Chinach (845) zakazano obcych religii: nestorianizmu, manicheizmu i buddyzmu (nestorianie opierali siê najbardziej, ale w koñcu zostali rozbici, gdy buddyzm utrzyma³ siê a pod jego postaci± skry³ siê i manicheizm), a jednocze¶nie Kirgizi rozbili Ujgurów (840-47), co sprawi³o, ¿e opozycyjny nestorianizm zala³ step. Wg Gumilowa oznacza³o to, ¿e step - dziêki szeroko pojêtemu Bizancjum - uchroni³ sw± duchow± niezale¿no¶æ, czego nie mo¿na jednak uznaæ za obcy wp³yw, ten bowiem wi±¿e siê wg niego z przymusem (tu nie by³o o nim mowy, Bizancjum by³o za daleko, a w/w wiary nawet tam uchodzi³y za herezjê i nie mia³y wsparcia ze strony w³adz). By³o to raczej przyjêcie warto¶ci ideowych. Nie mo¿na te¿ braæ opisu perypetii idei za nieistotne, bowiem w nich znajdowa³y swe odbicie przemiany i konflikty ekonomiczne, spo³eczne i etniczne (mo¿e raczej polityczne, skoro czêsto dan± wiarê wspierano, bo druga strona j± szykanowa³a i vice versa).\nZwyciêstwo nad Tybetañczykami w 861 by³o ostatnim sukcesem, potem cesarstwo dynastii Tang zaczyna chyliæ siê ku upadkowi. Wobec rozpadu wiêzi i p³ynno¶ci hierarchii spo³. (wieki ciemne, 860-960), rola religii ros³a, gdy¿ by³a to jedyna w miarê trwa³a wiê¼ z innymi lud¼mi. Istnia³a blisko¶æ pomiêdzy wyznawcami danej religii a mieszkañcami jakiego¶ terytorium, np. Tanguci i Kitanowie byli buddystami, a Ujgurzy i Szat'o chrze¶cijanami. Mieszanie siê religijnych emigrantów z plemionami prowadzi³o nieraz miêdzy IX a XIII w. do zmiany ich sk³adu etnicznego. Ruch plemion na stepie te¿ mia³ na to wp³yw, choæ s³abszy i g³ównie w pó³nocnej jego czê¶ci. Mieszanie siê spraw politycznych i religijnych prowadzi³o nieraz do nietolerancji. Nie sz³o o zawi³e kwestie teologiczne, ale sympatie i antypatie etniczne. Szczególnie nietolerancyjny wg Gumilowa by³ chiñski nacjonalizm konfucjañski, niechêtny wszelkiej mistyce, tak¿e chiñskiemu taoizmowi. Ostre starcia doprowadzi³y do wycofania siê i umocnienia na swych pozycjach wszystkich graczy, Tybetañczyków na p³askowy¿u, Chiñczyków za murem, Ujgurów w Kraju Zachodnim, Kitanów w Mand¿urii zach. czy Turkotatarów w Górnym A³taju. Gdy Ujgurzy po 861 przenie¶li siê ze stepu do oaz na jedwabnym szlaku - nadaj±c miejscowej ludno¶ci osiad³ej sw± nazwê etniczn± - Kirgizi przestali ich atakowaæ (trudne do zdobycia zamki, budowane przez chiñskich uchod¼ców, nie by³y atrakcyjnym celem ataków, a same pastwiska nie by³ dla osiad³ych Kirgizów atrakcyjnym ³upem), step opustosza³. Dynastia Tang by³a w Chinach obca, chc±c opanowaæ ca³± Azjê czerpa³a z obcych religii i wzorów kulturowych, wnosz±c tak¿e elementy stepowe. Wszystko to rodzi³o opór ludno¶ci chiñskiej, od elity po masy, reakcjê w postaci ultra-konfucjanizmu, który zwalcza³ nawet nie/ortodoksyjne nurty chiñskiej religii i kultury.\nUcisk fiskalny wywo³a³ bunt ch³opów (859-60), st³umiony z pomoc± Tybetañczyków i Ujgurów, uciekaj±cych ze stepu przed rywalami. W 868 bunt w wojsku wsparli ch³opi i znów rz±d st³umi³ go z pomoc± kolejnych barbarzyñców. Wódz nastêpnego powstania z 874, Huang Cz'ao w 881 zdoby³ stolicê Cz'angan i og³osi³ siê królem, ale jeden z jego genera³ów, Czu Wen, przeszed³ na stronê rz±du. W tym momencie na scenê wkroczyli koczownicy, ostatni potomkowie Hunów, tureccy Szat'o (i Tanguci), pamiêtaj±cy, ¿e wbrew swym urzêdnikom dynastia Tang ¿yczliwie odnosi³a siê do ludów stepowych, rozbili powstañców (niewielkie oddzia³y walczy³y do 901 r.). Dynastia utraci³a jednak ca³kowicie w³adzê i w 907 zosta³a obalona przez chiñskich gubernatorów wojskowych, a Czu Wen og³osi³ siê nowym królem (dynastia Liang, choæ realnie panowa³ chaos okresu 5 dynastii i 10 królestw, z czego 9 pojawi³o siê na po³udniu Chin). Na pó³nocy w 923 w³adzê zdobyli - popieraj±cy i kontynuuj±cy dynastiê Tang - Szat'o. Jako trzecia si³a wyst±pili potomkowie Sienpi, Kitanowie (chcieli poprzeæ dynastiê Liang, ale cesarz odmówi³ przyjêcia pomocy barbarzyñców - w przysz³o¶ci, gdy przejêli Chiny, ich nazwa, jako Kitaj, sta³a siê dla Rusi nazw± ca³ego kraju). Ci dawni my¶liwi i rybacy w VII-IX w. nauczyli siê od Turków hodowli, a od Chiñczyków rolnictwa. Zbyt s³abi na suwerenno¶æ, d³ugo lawirowali miêdzy Turkami, Ujgurami i Chiñczykami, nikomu nie dotrzymuj±c s³owa. Byli krewnymi przodków Tatarów i innych plemion mongolskich, s±siadami my¶liwych D¿urd¿enów-Mand¿urów. Po upadku Ujgurów i wcze¶niejszej dynastii Tang okazali siê g³ówn± si³± Azji wsch. Jeden z ich wodzów, Jelü Ampahan, by zachowaæ w³adzê mimo up³ywu 3-letniej kadencji, w 907 wyci±³ rywali, podbi³ s±siadów i w 916 og³osi³ siê cesarzem. Poniewa¿ atakowa³ pó³nocne Chiny, pozwoli³o to Szat'o wst±piæ w roli ich obroñców i restaurowaæ dynastiê Tang. Zwyciêstwa na pó³nocy nie mia³y znaczenia, bo w X w. step przesta³ byæ atrakcyjny dla plemion, które jeszcze w IX w. toczy³y o niego krwawe wojny. Ostatnim sukcesem Jelü Ampahana by³ podbój koreañskiego cesarstwa Pohaj w 926. Chiny, tak¿e po³udniowe, uzna³y w tym czasie zwierzchno¶æ pó¼niejszej dynastii Tang. Kitanowie nie kontynuowali demokracji wojskowej Kaganatu, przyjêli wzory chiñskie (cesarstwo, rolnictwo zamiast hodowli, pismo etc.), szczególnie po opanowaniu Korei i terenów, gdzie potem wyrós³ Pekin (choæ inaczej ni¿ ogó³ chiñskich królestw nie uznali w po³owie X w. w³adzy nacjonalistycznej dynastii Sung). Ba - rz±d Kitanów realizowa³ politykê przymusowej sinizacji, by z³amaæ opór mas i mo¿nych (efektem by³y powstania w³asnej ludno¶ci i utrzymywanie tradycyjnego dworu cesarzowej w opozycji do chiñskiego dworu cesarza). Powsta³a tu kultura ludów dalekowschodnich, ró¿nych zarówno od Chiñczyków zza muru, jak i Turków ze stepu.\nW wiekach ciemnych Kitanowie poszli do Chin, przodkowie Jakutów na Syberiê wzd³u¿ Leny, ich miejsce nad Bajka³em zajêli Buriaci, którzy opu¶cili step, bowiem ten sta³ siê nie do ¿ycia. By³o to wynikiem zmiany klimatu. Monsuny znad Pacyfiku dzia³a³y tak samo jak ni¿e atlantyckie, normalnie sz³y nad Mongoli± i wówczas pustynia Gobi siê kurczy³a, las porasta³ stoki Chenteju, a Bajka³ wype³nia³ siê wodami, które w po³owie sz³y w³a¶nie ze stepu. W czasach wiêkszej aktywno¶ci s³oñca monsun szed³ nad Górami Jab³onowymi i zasila³ Amur, a przy najwiêkszej - opady przesuwa³y siê nad Kamczatkê. Okres miêdzy IX a pocz±tkami XI w. to posucha na stepie. Turcy wycofali siê na obrze¿a stepu, Mongo³owie osiedli nad Amurem, a sprzyjaj±ce warunki bytowania prowadzi³y do wzrostu populacji. Istnia³y te¿ ró¿nice miêdzy wschodni± i zachodni± czê¶ci± stepu w opadach rocznych. Na zachodzie (od A³taju po Tien-szan) lata by³y suche, a zimy wilgotne, w efekcie step da³o siê u¿ytkowaæ tylko wiosn± (za suchy latem, zim± zasypany ¶niegiem, czasem po odwil¿y skuty lodem, nie nadawa³ siê przez resztê roku dla byd³a), latem pasterze szli na ³±ki w górach, zim± licz±c na siano. Ka¿da grupa mia³a w³asn± dolinê. W efekcie grypy by³y niewielkie, rzadko siê spotyka³y, nie dochodzi³o tu do tworzenia wielkich ord. Lodowce na szczytach, lasy i pustkowia stokach (zale¿nie od nachylenia w stosunku do s³oñca), liczne potoki sprzyja³y dobremu ¿yciu, ale nie organizowaniu siê na skalê umo¿liwiaj±c± zaistnienie w historii. Inaczej by³o na wschodzie: latem na stepie pada³y deszcze, suche zimy sprawia³y, ¿e pastwisk nie pokrywa³y ¶niegi, byd³o mog³o siê wypasaæ przez ca³y rok na stepie, a pasterze stale ¿yli blisko siebie, tworz±c wielkie ordy. Pozwala³o to skutecznie organizowaæ siê do walki z Chinami. Skoro w X w. step by³ pusty, oznacza³o to, ¿e brakowa³o tu wody i traw, nie by³o wiêc ¿adnej wiêkszej organizacji pañstwowej, a kroniki o nim milcza³y. Powrót nad Mongoliê monsunu > pasterzy z ich pañstwami na step > informacji o nich w kronikach przyniós³ XI w.\nW ¶wiecie zewnêtrznym IX-X w. by³ kresem ekspansji islamu arabskiego. Za³ama³a siê w³adza kalifów z Bagdadu, coraz bardziej uzale¿nionych od swoich nie-arabskich wojsk. Buntowali siê poddani (np. czarni niewolnicy na po³udniu Iraku), a z zewn±trz napierali s±siedzi. Swe dawne posiad³o¶ci w Azji odzyska³o w du¿ym stopniu rosn±ce w si³ê Bizancjum. Od pó³nocy na Kaszgar napiera³y ludy tureckie (te, które chcia³y uciec ze stepu i schroniæ siê na ziemiach islamu, musia³y przyj±æ now± wiarê. Zrobili tak Turcy-Seld¿ucy, którzy z czasem przejêli w³adzê w ¶wiecie islamskim). W Europie na 3 dzia³y rozpad³o siê cesarstwo Franków, co pozwoli³o uzyskaæ niezale¿n± pozycjê papiestwu (Gumilow traktuje to jako bunt przeciw cesarstwu Bizancjum, a kl±twê Miko³aja I przeciw Focjuszowi jako pocz±tek rozpadu ko¶cio³a na wschodni i zachodni, choæ cywilizacyjnie by³y to ró¿ne ¶wiaty na d³ugo przed chrze¶cijañstwem, a cesarstwo na wschodnie i zachodnie podzielono ju¿ przed przyjêciem go jako religii pañstwowej). Wg Gumilowa muzu³manom (choæ nie kalifatowi) uda³o siê powstrzymaæ napór ludów stepowych, co nie uda³o siê Europie. Wêgrzy opanowali Panoniê (895), a Pieczyngowie step czarnomorski (889) i uj¶cie Dunaju (900). W g³±b Zachodu dociera³y rajdy Wêgrów i Normanów. Jest to ujêcie jednostronne, poniewa¿ Wêgrzy opanowali tylko ziemie ¶rodkowo-s³owiañskie, powstrzymani wkrótce przez Niemcy (955), a step czarnomorski nigdy nie by³ ziemi± europejsk± w sensie cywilizacyjnym (nie nale¿a³ ani do cesarstwa rzymskiego, ani do chrze¶cijan). Jednocze¶nie Gumilow pisze, ¿e Bizancjum bohatersko odpiera³o nacisk Bu³garów, choæ realnie opanowali oni dawne czê¶æ ziem cesarstwa i utworzyli na nich w³asne, z w³asnym ko¶cio³em (w obrz±dku) s³owiañskim, przejêtym w spadku po zniszczonych przez Wêgrów Morawach. We Francji upad³a w tym czasie dynastia Karolingów, a obronê kraju przejêli feuda³owie, tymczasem w Niemczech powsta³o nowe cesarstwo (dynastia Ottonów, 962). W walkach Bizancjum z Islamem dosz³o na stepie czarnomorsko-kaspijskim do powstania nowych pañstw i przyjêcia przez nie islamu (nadwo³¿añscy Bu³garzy, 922) b±d¼ judaizmu (Chazarowie, którzy dali schronienie ¯ydom wygnanym z Bizancjum w odwecie za zmuszenie przez Chazarów do rezygnacji z chrztu Alanów). Chazarowie uzale¿nili Pieczyngów i Rusów (wtedy jeszcze pogañskich) i zmusili ich w 941 do ataku na Bizancjum, ale siê nie powiód³ (z czasem Rusowie siê uniezale¿nili, wtopili w s³owiañskie otoczenie i przyjêli chrzest, uznaj±c Bizancjum za cywilizacyjne centrum).\nW czasie posuchy w IX-X w. Chiñczycy zostali zepchniêci na po³udnie, pó³noc przejêli Szat'o i inne ludy stepu, który opustosza³. Na braku opadów zyska³a Mand¿uria. Normalnie by³o ich zbyt wiele, teraz ich umiarkowana ilo¶æ sprzyja³a rozwojowi rolnictwa. Jednocze¶nie pozwoli³o to tutejszym Kitanom urosn±æ w si³ê z braku powa¿niejszych rywali, których os³abi³a posucha na stepie. Na po³udniu Chin w³adza Turków Szat'o by³a czysto formalna, nie byli w stanie jej wyegzekwowaæ, na pó³nocy coraz bardziej uzale¿niali siê od swych chiñskich poddanych, coraz czê¶ciej dochodzi³o te¿ do buntów prowincji. Najgro¼niejszy mia³ miejsce na pó³nocnym wschodzie, gdzie wezwano na pomoc Kitanów. Cesarstwo musia³o ich pozycjê uznaæ, zw³aszcza po tym, jak uratowali je przed kolejnym buntem wspartym atakiem tybetañskich Tangutów (=Tang-siangów) ze stepu. Podobna sytuacja powtórzy³a siê w czasie walk wewn±trz dynastii (wódz wojsk z pó³nocnego wschodu, adoptowany Chiñczyk, Wang og³osi³ siê cesarzem, nie uzna³ tego wódz wojsk z pó³nocnego wschodu i znów wezwa³ na pomoc Kitanów). Tym razem cen± by³o oddanie 16 prowincji (w tym Pekinu). W 947 Kitanowie og³osili powstanie w³asnej dynastii Liao (¿elazna). Tak¿e na po³udniu powsta³a osobna, tym razem chiñska dynastia po³udniowych Tang. Ucisk Kitanów by³ tak wielki, ¿e dosz³o nawet do przej¶ciowego sojuszu Chiñczyków i Turków, ale wkrótce Chiny stworzy³y w³asn± dynastiê (951 Czou > 960 Song) i rozbi³y Turków (979), mimo wsparcia ich przez... Kitanów. Ludy stepowe, które przyjê³y wzory chiñskie znalaz³y siê w trudnym po³o¿eniu: w Chinach, po latach obcej okupacji zwalczano wszystko, co by³o choæ trochê obce, a na step nie mog³y powróciæ, bo dawno ju¿ porzuci³y tutejszy styl ¿ycia. Próbowa³y siê broniæ przed naporem chiñskim na pograniczu, gdzie w tym czasie wyros³a nowa potêga, w/w Tanguci.\nBy³ to lud z tybetañskiej grupy jêzykowej. W VII w. przeszed³ w rejon Ordosu i A³szanu, gdzie siê rozmno¿y³, choæ nie stworzy³ w³asnego pañstwa. Od³am wschodni uzna³ w³adzê Kitanów, zachodni formaln± zwierzchno¶æ Chin, tylko ¶rodkowy próbowa³ zachowaæ niezale¿no¶æ. W 873 Tanguci zajêli miasto-twierdzê Hiaczou, a w 884 za pomoc dla pó¼niejszej dynastii Tang zostali uznani za autonomiczne ksiêstwo wasalne. Poniewa¿ przewa¿nie trzymali siê na uboczu wojen chiñsko-tureckich, uro¶li w si³ê. Wiêkszo¶æ z nich nie uzna³a jednak nowej dynastii Song i nie da³a siê podbiæ. Chiny zburzy³y Hiaczou, uznaj±c tym samym s±siednie prowincje za stracone, za to w 990 Tanguci zyskali pomoc i uznanie formalnej niezale¿no¶ci ze strony Kitanów. Jak Szat'o, Tanguci chcieli, by Chiny tolerowa³y ich obecno¶æ na pograniczu, odmienno¶æ kulturow± i lokalnych przywódców zamiast chiñskich urzêdników. W swych postulatach byli znacznie bardziej radykalni od tureckich Szat'o (czy Kitanów), którzy w du¿ym stopniu przyjêli kulturê chiñsk± a od chiñskich ortodoksów ró¿nili siê g³ównie otwarto¶ci± na wp³ywy zewnêtrzne (np. nestorian i buddystów, którzy teraz musieli szukaæ oparcia przeciw represjom Songów w¶ród plemion z pó³nocy). Tanguci jawnie wypowiadali siê przeciw chiñskim wp³ywom kulturowym (rachubie czasu, imionom i tytu³om, pismu, wzorom organizacji armii i administracji, zamiast których stworzyli w³asne), jednocze¶nie jednak uprawiali chiñsk± grê polityczn± (w 1038 utworzyli swoje cesarstwo, jako zachodnie Sia, powo³uj±c siê na dziedzictwo dynastii Wei etc.). Paradoksalnie, dla swoich (np. Tybetañczyków z Kansu i Ando) byli obcy, wiêc dosz³o do walk miêdzy nimi (niezale¿ne królestwo tybetañskie zosta³o wsparte przez Ujgurów). Chiny szybko (do 1044) zmusi³y Tangutów do rezygnacji z pretensji cesarskich i to nawet nie wojn± a blokad± ekonomiczn± - lud zacz±³ siê buntowaæ, gdy wstrzymano dostawy chiñskiej ¿ywno¶ci, herbaty i - odrzucanego przez w³adcê tanguckiego, jako zbêdnego dla ludzi stepu - jedwabiu. Z drugiej strony si³y Tangutów wzmacniali emigranci z Chin, buddyjscy i taoistyczni uczeni i rzemie¶lnicy.\nNa marginesie: izolacja Chin by³a reakcj± na okupacjê przez obce ludy > dynastie, niezno¶n± - choæ mo¿e z ró¿nych wzglêdów - tak dla ludu, jak i dla elity. Jednocze¶nie ich historia w tym okresie - i potem, bo Chinom nie uda³o siê osi±gn±æ trwa³ej stabilizacji - przypomina schy³kowy okres cesarstwa rzymskiego, gdy sw± obronê przeciw barbarzyñcom musia³o opieraæ na wojskach z³o¿onych czêsto z... barbarzyñców. Sytuacja by³a tu równie niejasna, barbarzyñcy to uznawali formalnie w³adzê Rzymu, przyjmowali rzymskie tytu³y i rz±dzili w jego imieniu prowincjami, a jednocze¶nie praktycznie byli przewa¿nie niezale¿ni, czasem otwarcie siê buntuj±c i tworz±c w³asne królestwa. Paradoksalnie, upadek cesarstwa na Zachodzie (a potem jego wznowienie przez Franków > Niemców) pozwoli³ zintegrowaæ barbarzyñców (Germanów, po czê¶ci i innych) w ramach wspólnej kultury chrze¶cijañskiej Europy, choæ nigdy nie dosz³o w pe³ni do zaniku wa¶ni ³aciñsko-germañskich (ich przejawy to wzajemna nieufno¶æ Rzymian-katolików i Germanów-arian w okresie upadku cesarstwa, potem rywalizacja papiestwa i cesarstwa w ¶redniowieczu, wreszcie kontr/reformacja). Czy sama Italia i Galia etc., nawet bez naporu ze strony islamu czy barbarzyñców z pó³nocy, mog³aby siê rozwin±æ tak, jak potem zrobi³a to Europa jako ca³o¶æ, tworz±c cywilizacjê globaln±? Czy te¿ trwa³aby w bezruchu, a¿ do upadku pod naporem z zewn±trz, jak zdarzy³o siê to na Wschodzie z Bizancjum (1204, 1453), które nigdy nie zdo³a³o w pe³ni zintegrowaæ i wykorzystaæ energii S³owian ba³kañskich i ruskich? Chiny nigdy nie potrafi³y pozbyæ siê zewnêtrznego zagro¿enia w stylu wczesnego cesarstwa rzymskiego (do ataków ze stepu doszed³ potem napór europejski, bêd±cy analogi± naporu islamu na Rzym, choæ przewaga Zachodu nad Chinami by³a znacznie wiêksza), ani zintegrowaæ barbarzyñców w stylu Europy chrze¶cijañskiej (oprzeæ na nich tworzenia nowej cywilizacji na pó³nocy, co wynika³o byæ mo¿e ze wzrostu roli nowej, ludniejszej i bogatszej czê¶ci Chin na po³udniu. Móg³ to byæ równie¿ wynik centralizmu imperium zamiast pluralizmu wspó³istniej±cych narodów lub/i braku elementu uniwersalnego - np. buddyzmu zamiast konfucjanizmu - pe³ni±cego rolê integruj±c± tak samo, jak chrze¶cijañstwo w Europie; zdaniem Gumilowa by³ to wynik owej izolacji, trudno jednak stwierdziæ, co by³o przyczyn± a co skutkiem i - bior±c rzecz obiektywnie - dzia³a³o tu chyba sprzê¿enie zwrotne). W XX w. Chiny zdo³a³y pozbyæ siê obcej okupacji (wpierw obalaj±c dynastiê mand¿ursk± a potem wypieraj±c japoñskich okupantów), a nawet trwale wch³on±æ tereny wszystkich s±siadów (z wyj±tkiem Mongolii zewnêtrznej), co jest momentem bezprecedensowym (w podobnym, czasem nawet szerszym zakresie, granice Chin udawa³o siê rozszerzyæ rz±dz±cym Chinami obcym dynastiom: Tangom, potem mongolskim Jüanom i mand¿urskim Qingom, ale nigdy nie dosz³o do pe³nego ich w³±czenia w cywilizacjê Chin).\nW Azji ¶rodkowej miesza³y siê wp³ywy i ludy irañskie (z oaz i z po³udnia) i tureckie (ze stepu), dziêki czemu wytworzy³a siê wielo/etniczna mieszanka (uczeni potrafili opisywaæ jeden lud jako wysokich blondynów i niskich azjatów, co wynika³o z faktu jego powstania z wielu elementów sk³adowych). Coraz silniejsze by³y tu wp³ywy islamu (Oguzowie*, przodkowie Turkmenów, najpierw sami przyjêli islam, a w 960 narzucili go dotychczasowym w³adcom tej czê¶ci stepu, Kar³ukom), jednocze¶nie jêzyk turecki przyjêli nawet *potomkowie Partów, co doprowadzi³o do powstania wspólnoty Turkiestanu Wschodniego. Walki z Chazarami i Oguzami w rejonie pó³nocno-zachodnim zmusi³y Pieczyngów do ruszenia ku Europie, potem ich ¶ladem poszli Kipczacy (=Kumanie, Po³owcy, plemiê - przynajmniej rasowo - indoeuropejskie). Wyparli oni ze stepów czarnomorskich, kaspijskich etc. wiêkszo¶æ rywali, póki ich ekspansji nie zablokowa³a w 1115 Ru¶. W lasach Ononu (warunki by³y tu dobre do ¿ycia nawet w czasie suszy na stepie) od I w. ¿yli Mongo³owie, od s±siednich Tatarów ró¿ni±cy siê cechami rasowymi (wg Gumilowa byli to przedstawiciele rasy bia³ej, ale z linii mieszkaj±cej w Azji ¶rodkowej i na Syberii, innej ni¿ mieszkañcy Europy i Bliskiego Wschodu). Poniewa¿ indoeuropejscy Kirgizi znad Jeniseju byli Mongo³om obcy, Gumilow szuka ich przodków w¶ród byæ mo¿e irañskich Cz'eszy, których w 67 r. ze zrujnowanej oazy turfañskiej nad Bajka³ przesiedlili Hunowie, chroni±c siê wraz z nimi po klêsce w wojnie z Chinami. W VII-VIII w. podlegali Turkom, za Ujgurów o nich g³ucho. Pojawili siê ponownie w X w., gdy pojawi³ siê przodek w Czyngis-chana, Bodonczar - jak pisze Gumilow - trudno go uwa¿aæ za postaæ historyczn±, ale istnia³ rzeczywi¶cie i na nim mo¿na zakoñczyæ okres mitologiczny mongolskiej historii.\nW koñcu X w. step zaludni³ siê od strony Amuru, nie by³ to jednak wynik zmiany klimatu (choæ ta wkrótce nast±pi³a) a ucieczki ludów (m.in. Tatarów) przed uciskiem re¿ymu Kitanów, którzy zmienili swój chanat w chiñskie cesarstwo. W 965/7 wybuch³o powstanie ludów stepowych nad Amurem, formalnie wsparte przez Chiny, w 973 w kraju nadmorskim zbuntowali siê D¿urd¿eni, a w 979 Chiny rozbi³y resztki Szat'o, sojuszników Kitanów. Wkrótce jednak Chiny zepchniêto za wielki mur, a do 985/6 st³umiono powstanie nad morzem i w stepie, w¶ród Cupu, bêd±cych zwi±zkiem wielu plemion, po chiñsku zwanych Tatarami, choæ etniczni Tatarzy stanowili jedynie jego drobn± czê¶æ. W XII w., gdy to oni dominowali w stepie, Mongo³ów brano za ich od³am, tak jak w XIII w. Tatarów za od³am Mongo³ów, myl±c nazwy plemion i kierowanych przez nie zwi±zków politycznych czy choæby kulturowych, czêsto wielo/etnicznych. Z czasem w Azji nazwa Tatarów zanik³a, a pojawi³a siê jako nazwa etniczna nadwo³¿añskich Turków, poddanych Z³otej Ordy. W XIII w. nazwê t± - jako bardziej znana i odnosz±ca siê do id±cych w awangardzie wojsk ogólno/mongolskich Tatarów - przenoszono nieraz na Mongo³ów czy ich zwi±zek jako ca³o¶æ. Chiñczycy odró¿niali Tatarów Bia³y (Ongutów, resztki Szat'o, ¿yj±cych pod wielkim murem, przyjmuj±cych elementy chiñskiej cywilizacji i uznaj±cych dynastycznych w³adców), Czarnych (m.in. Keraitów, ¿yj±cych w stepie pod w³adz± chanów i gardz±cych Bia³ymi, którzy sprzedali siê za luksusy) i Dzikich (maj±cych tylko rodowych przywódców, ¿yj±cych w lesie i gardz±cych Czarnymi, co za jako taki dostatek p³acili ciê¿k± prac± i brakiem wolno¶ci). W pó³ drogi miêdzy lasem a stepem ¿yli Mongo³owie. Ucisk Kitanów sprawi³, ¿e w 1013 Tatarzy i ci Tanguci, co nie weszli w sk³ad pañstwa, po przegranym powstaniu zbiegli w step. Od zemsty Kitanów uratowa³o ich powstanie ludów nad Amurem (1014/5) i pora¿ka Kitanów w wojnie z Kore±.\nOtoczone przez buddystów (cesarstwo Kitanów), konfucjanistów (Chiny) i muzu³manów (w Azji ¶rodkowej islam przyjê³y ludy tureckie, w tym Kar³ucy, którzy zablokowali im marsz na zachód), ludy stepu ideowego pocieszenia szukali w chrze¶cijañstwie. W 1009 z r±k zbieg³ych z Chin nestoriañskich mnichów przyjêli chrzest przyjêli Kereici, ich chan przyj±³ imiê Marka. Pojawi³y siê problemy natury cywilizacyjnej, do metropolity Merwu > patriarchy Bagdadu mnisi zwrócili siê z pytaniem, czy pasterzy obowi±zuje post, skoro nie znaj± pokarmu ro¶linnego (odpowied¼ brzmia³a, ¿e powinni unikaæ miêsa w post, zastêpuj±c je mlekiem i jego przetworami. Gumilow s±dzi, ¿e umiejêtno¶æ odnalezienia siê mnichów - tak¿e znalezienia formu³ jêzykowych w sposób zrozumia³y dla nomadów wyja¶niaj±cych zasady wiary - da³a im sukces, którego brak³o misjom prawos³awnej Rosji w XIX w., wspartym przez w³adze; ale w³a¶nie to mog³o zniechêcaæ do nich, a do nestorian zachêcaæ, ¿e byli w opozycji do wszystkich wrogów koczowników). Onguci-Szat'o czerpali cywilizacjê z Chin, ale byli im niechêtni ideowo, wiêc te¿ przyjêli chrzest, podobnie jak czê¶æ Guzów i (w miejsce manicheizmu) Ujgurów z oaz Turfanu, Kuczy etc. Chrze¶cijañstwo przenika³o nawet do pañstwa Kitanów, jedynie Mongo³owie go nie przyjêli. Integracja stepu sprawi³a, ¿e nawet Kitanowie uznali jego w³adcê za króla (wang to mniej ni¿ cesarz, ale niezale¿ny w³adca), choæ tylko do pokoju z Kore± w 1020. Od tej pory przez ca³y wiek ci±gn± siê walki miêdzy Kitanami, Tangutami, D¿urd¿enami, Tatarami, Chinami i Kore± (w ró¿nych uk³adach, najczê¶ciej wszyscy byli przeciw - mimo to góruj±cym nad reszt± - Kitanom [niezawis³o¶æ uda³o sie zachowaæ Chinom i Korei, a i to nie stale], choæ czasem po ich stronie byli Tanguci). W 1049 w wojnie miêdzy Kitanami i Tangutami, tych drugich wspar³ koñmi najwy¿szy król Tatarów, co oznacza³o, ¿e step zosta³ w miarê zjednoczony, choæ d³ugo jeszcze ponosi³ pora¿ki (mimo pokoju z 1086 wojna trwa³a co najmniej od 1069 do 1099, w 1100 zgin±³ wódz kolejnego powstania, Mokusy. Lokalne walki trwa³y i potem do czasu, gdy przeciw Kitanom powstali w 1114 D¿urd¿eni i w 1119 rozbili ich). W 1125 upad³o cesarstwo Kitanów, których historyk skwitowa³ to stwierdzeniem, ¿e po latach spokoju (nie uznawa³ za wojny t³umienia buntów pasterzy, w jego oczach nie byli suwerennym pañstwem i godnym rywalem), ma³oletni i g³upi w³adca nie zdo³a³ odeprzeæ ataku D¿urd¿enów, ale... pokój i dostatek rozleniwia, jaka szkoda! Czy owe - przewa¿nie chrze¶cijañskie, ale beznadziejnie s³abe i biedne - ludy stepu mog³y staæ siê podstaw± opowie¶ci o królestwie ksiêdza Jana?\nEuropa o to nie dba³a, bo mia³a swoje w³asne problemy (tu Gumilow nieco mitologizuje i ponad miarê rozci±ga pojêcie Europy): Normanowie zajêli czê¶æ Francji, Angliê i Sycyliê (we Francji byli jednym z wielu ksiêstw, na Sycylii wyparli Arabów nie Zachód, a tylko w Anglii pobili miejscowych, choæ by³ to element jej europeizacji, jak uj±³by to Bartlett, narzucaj±c im wzory francuskie, nie np. duñskie); papiestwo rywalizowa³o z cesarstwem (znów problem pozorny, Europa opiera³a siê na królestwach > narodach, nie imperium i to sta³o siê ¼ród³em jej przewagi nad innymi cywilizacjami); Bizancjum z pomoc± Rusi pobi³o Bu³garów, a z pomoc± Pieczyngów Ru¶, wch³aniaj±c przy okazji Serbiê, Gruzjê i Armeniê (a gdzie tu problem, skoro ros³o w si³ê?). Mia³o to byæ zahamowaniem ekspansji katolickiej, a szerzenie wiary okaza³o siê skuteczniejsze ni¿ kosztowne wojny (rzecz w tym, ¿e - mo¿e poza Niemcami i... Rusami - Europa nie próbowa³a w t± stronê i¶æ, a Bizancjum zasz³a od po³udnia, przez krucjaty*, a¿ po jego podbój w 1204). Sukcesem Rusi za W³odzimierza Wielkiego mia³a byæ... rezygnacja z ekspansji na Ba³kany i step (wcze¶niej pogañscy Rusowie próbowali opanowaæ ca³± drogê od Waregów do Greków, teraz postawili na budowê pañstwa s³owiañsko-chrze¶cijañskiego). Chrzest Rusi w 988/9 by³ ostatnim najwspanialszym i bezkrwawym sukcesem Bizancjum, choæ nic mu nie da³, za to w Europie utraci³o sw± pozycjê (Otton koronowa³ siê w 962 na cesarza - niewa¿ne, ¿e ju¿ wcze¶niej istnia³o cesarstwo Franków). Przez ca³y X w. ogoleni ojcowie w bia³ych sutannach ubiegali siê u brodatych zakonników w czarnych habitach o pogañskie dusze S³owian i Wêgrów - ten kawa³ek, koñcz±cy akapit o zerwaniu Europy z Bizancjum przez ponowne ustanowienie cesarstwa (dla narodów Europy ma³o wa¿nego), jest niejasny - czy to jaka¶ aluzja do rywalizacji o ko¶ció³-obrz±dek s³owiañski (wówczas jeszcze wcale nie grecki, jak to chce przedstawiæ Gumilow)? W 1054 dosz³o do zerwania obu ko¶cio³ów, choæ wg Gumilowa brak by³o do tego podstaw teologicznych - by³ to owoc super/etnicznych procesów rozdzielenia Wschodu i Zachodu (dla ogó³u by³o to jednak niepojête). To jaka¶ projekcja ideologiczna: chrze¶cijañstwo nigdy nie zdo³a³o zintegrowaæ rozpadaj±cego siê ju¿ przed jego przyjêciem cesarstwa rzymskiego (w pó¼niejszym okresie, gdy chrzczono S³owian, odtworzono liniê podzia³u cesarstwa przez Dioklecjana; obie strony dba³y te¿ o to, by ko¶ció³ s³owiañski na Morawach nie przypad³ konkurencji, wiêc trudno tu nie dostrzec braku jedno¶ci), ani te¿ zjednoczyæ w pe³ni romañsko-germañskiej (etc.) Europy (w postaci narodu-imperium, w stylu Bizancjum czy Chin; to nie ten model cywilizacji, co dla Rosjanina mo¿e byæ trudne do akceptacji). Wg Gumilowa pierwsza *krucjata to wynik inercji, niedostrzegania roz³amu w ko¶ciele i próba wsparcia chrze¶cijan wschodnich przez Zachód, czemu przeczy odnoszenie siê Franków do Greków (tak¿e wcze¶niej, na Sycylii), bowiem poddawano ich hierarchii ³aciñskiej (widaæ tu prawdziwy powód zerwania, spór o prymat w chrze¶cijañstwie i ambicje papiestwa, wspartego przez feuda³ów, którym ta niby-misja bardzo odpowiada³a: tak krucjaty, jak rywalizacja z cesarstwem, symbolem zachodniej odrêbno¶ci od Wschodu. Bartlett wskazuje nawet rodzinne powi±zania jej autorów i wykonawców). Na u¶wiadomienie sobie odrêbno¶ci, wg Gumilowa, trzeba by³o czasu.\nTymczasem w 1142 jakobici przy³±czyli siê do nestorian (tym, co ich na serio ³±czy³o, by³a wspólna niechêæ do prawos³awnej ortodoksji i jej politycznej ekspansji). Przeciw Grekom popierali ich Arabowie: od 987 kalif oficjalnie zatwierdza³ nestoriañskiego katolikosa, a w 1062/72 podporz±dkowa³ mu jakobitów (monofizytów) i melkitów (prawos³awnych) w swoich krajach. Na pó³noc od wielkiego muru miejsce cesarstwa Kitanów (Liao) zajê³o cesarstwo Kin (Cin) D¿urd¿enów, przewa¿nie zajête wojn± z Chinami, które w 1141 uzna³y siê ich wasalem, ale w 1135/9 i 1147 próbowa³o ujarzmiæ tak¿e step, dwukrotnie ponosz±c klêskê w walce ze stoj±cymi na czele nomadów Mongo³ami. Jelü Taszy, broni³ resztek w³adztwa Kitanów przeciw D¿urd¿enom i Chiñczykom, czasem z pomoc± Tangutów czy Mongo³ów. Nie maj±c do¶æ si³ odszed³ na zachód (Siao Kan próbowa³ stawiæ opór og³aszaj±c siê królem Tatarów, ale przegra³ i na nim skoñczy³o siê cesarstwo Kitanów). Jelü w stepie og³osi³ siê chanem (chana wybieraj± wojskowi, to wódz plemienno-rodowy, inaczej ni¿ dziedziczny król [wang, szach], czy religijny w³adca [cesarz: huang-ti, syn nieba; kalif] imperium), co by³o wyrazem powrotu do tradycji zapomnianej podczas czerpania wzorów z Chin. Problemem ludów stepu by³o ich rozbicie, Turcy w VI-VIII w. prze³amali je przez il, system w³adzy do¶æ okrutny, który siê nie przyj±³. Teraz zrealizowano formê po¶redni± - na wojnie rz±dzi³ chan wybrany przez zjazd starszyzny, kuru³taj, a w czasie pokoju panowa³y zwyczaje plemienne. Jelü nie uda³o siê przebiæ ani na Syberiê (tu panowali Kirgizi), ani na zachód do muzu³mañskiego Kaszgaru, póki nie zebra³ wiêkszych si³. Nagle w 1137 pod Chod¿entem uda³o mu siê pobiæ w³adcê Samarkandy, a w 1141 samego su³tana Sand¿ara (wg Gumilowa to zwyciêstwo sta³o siê ¼ród³em legendy o ksiêdzu Janie, która parê lat potem dotar³a do Europy), zdoby³ Samarkandê i Bucharê a Chorezm zho³dowa³ (wszêdzie za daniny zachowano miejscowe w³adze). Sk±d wzi±³ si³y (uciekinier ze swej ojczyzny, w obcym kraju)?\nW stepie istnia³y okre¶lone wymagania, dla 5-osobowej rodziny trzeba by³o pog³owie byd³a równe 25 koniom (1 koñ to 2 koniki lub 4 ¼rebaki, 5-6 sztuk byd³a lub 6 kóz/owiec), do tego 4-6 koni jucznych na jeden namiot (na bogat± jurtê z wyposa¿eniem nawet 10-12 koni). Im bogaciej, tym wiêksze wymagania, a gdy w latach opadów > urodzaju traw niemowlêta nie umiera³y masowo, panowa³o przeludnienie i step by³ pe³en m³odych ludzi bez swego miejsca w rodach. Z tych ludzi lu¼nych mo¿na by³o werbowaæ wojowników (niby-najemników, wiêc niepewnych - zw³aszcza, je¶li idzie o przywódców takich band - st±d Jelü nie pozwala³ im organizowaæ w grupy wiêksze ni¿ 100 je¼d¼ców, a setnicy podlegali wprost jemu a nie wodzom plemiennym etc.). Dla kupienia ich sobie potrzebowa³ pieniêdzy, te mieli kupcy (¿yj±cy z jedwabnego szlaku), ale odpadali wrodzy mu muzu³manie (id±c na zachód coraz bardziej wchodzi³ w spór z islamem), a rozbicie Itilu w 965 wyeliminowa³o ¯ydów (Chazarów), wiêc zostali Ujgurzy, pó³-buddy¶ci (mnisi niechêtni byli bogactwom tego ¶wiata, ale klasztory by³y bogate), pó³-nestorianie (¿yli z handlu, nienawidzili islamu, mo¿e za podatki? Wcze¶niej Gumilow pisa³, ¿e islam wspiera³ ich przeciw Bizancjum, czy co¶ siê zmieni³o, nie wspomina o tym. Mówi za to o nietolerancji chrze¶cijan wobec islamu, której tamten im nie odwzajemnia³, choæ nie dawa³ im równych praw). Za wsparcie finansowe uzyskali monopol handlu na jedwabnym szlaku i zniszczenie rywali z islamskich miast Azji ¶rodkowej. Tak¿e ideologicznie Jelü by³ im bliski, nie by³ poganinem (zbyt uczony na to), ani buddyst± (zbyt ¶wiecki), a na islam nie móg³ przej¶æ walcz±c z nim o miejsce na stepie dla swoich ludzi, choæ i chrztu zapewne nie przyj±³ (swego nastêpcê nazwa³ jednak Eliaszem, co pozwala³o chrze¶cijanom widzieæ w nim swego, wybawcê z r±k islamu - podstawê mitu o ksiêdzu Janie; ba - to potrzeba kogo¶ takiego sk³oni³a ponoæ do zgody monofizytów i nestorian w 1142, jeszcze za ¿ycia Jelü).\nZachodni opis królestwa ksiêdza Jana by³ pobie¿ny, ruski opisywa³ wiêcej szczegó³ów, podaj±c w¶ród typowych ¶redniowiecznych fantazji realne zjawiska, jak piaskowe morze (wydmy), kamienne rzeki (piargi) i rzekê wiêksz± pe³n± ryb (Tamyr) oraz masê kamieni szlachetnych, z Chotan których by³ faktycznie znany. Po Jelü w latach 1143-1213 rz±dzi³ jego syn, córka i wnuk. Nie zdarzy³o siê nic specjalnego, póki nie przyszli Mongo³owie za Czyngis-chana. Czê¶æ ziem dzier¿yli sami, z czê¶ci sk³adano im ho³d dla (s)pokoju, jak islamskie oazy czy Ujgurzy. Ca³y dochód chanów stanowi³y daniny z oaz i step zdobyty na Kipczakach (obfito¶æ opadów pozwoli³a pomie¶ciæ na stepie wiêksz± liczbê ludów). ¯yj±c w¶ród obcych, w³adcy Kitanów musieli byæ umiarkowani, je¶li chcieli siê utrzymaæ. Wspierali ko¶ció³ nestorian, tworz±c metropoliê dla Kaszgaru i Siedmiorzecza. Pose³ zachodni do Czyngis-chana, Wilhelm Rubryk opisywa³ zwierzchno¶æ jakiego¶ nestorianina nad Najmanami i to, ¿e nazywano go ksiêdzem Janem, ale dziesiêciokrotnie przesadzano w opisie jego wielko¶ci. Raszid ad-Din, pisz±c o jednow³adcy u Najmanów, nazywa³ go Enian'em / Inancz'ym, co Gumilow ma za zniekszta³cone imiê Jana. Najmanowie siêgali po Sajany i byli g³ównym oparciem Jelü do buntu w 1177 (wojsko obali³o wówczas jego córkê za zabicie - wraz z kochankiem - jej mê¿a, syna dowódcy wojsk). Nazwa Najmanów oznacza³a 8 plemion, by³a to mongolska nazwa Kitanów, co czêsto stosowano w stepie zamiast nazw etnicznych (tak samo Ujgurów nazywano Tokuz-Oguzi, 9 plemion etc.). U Gumilowa trudno jednak poj±æ, czy Najmanowie s± Kitanami Jelü (=Kara-Kitajami), jak±¶ niezale¿n± grup± Kitanów, czy osobnym plemieniem. Ich w³adca rz±dzi³ równolegle do Czu³chu, wnuka Jelü i po ¶mierci oko³o 1201/2 chanat podzielono miêdzy dwu jego synów. Najmanowie przyjêli alfabet od Ujgurów (w miejsce chiñskich hieroglifów) i byli wyznawcami nestorianizmu. Na A³taju graniczyli z Kipczakami, w ¶rodkowej Mongolii z innymi nestorianami, Kereitami.\nW³adc± Kereitów by³ chan Marek, który walczy³ z D¿urd¿enami, a wziêty do niewoli - przez Tatarów i wydany cesarstwu - zosta³ przybity do drewnianego os³a (mi siê to kojarzy z rysunkami w rzymskich katakumbach, gdzie przedstawiono os³a na krzy¿u, i o¶limi mszami ¶redniowiecza). Jego synowie podzielili chanat na pó³, jeden by³ czysto kereicki, drugi mieszany, z udzia³em Mongo³ów, którzy w wojnach wewnêtrznych obalili chana (zbieg³ do Tangutów). Ludy stepu mia³y ¶wiadomo¶æ zagro¿enia ze strony d¿urd¿eñskiej dynastii Kin (z³otej), pog³êbiony przez uraz nestorian do przyjmuj±cego chiñskie wzory cesarstwa. Nie uda³o im siê zjednoczyæ i skierowaæ wojny przeciw Kinom, bo finansuj±cy ich ujgurscy kupcy nie byli tym zainteresowani, prowadz±c handel z Chinami (cesarstwo Kin opanowa³o ca³± pó³noc kraju, spychaj±c Songów na po³udnie) i woleli zwalczaæ islamsk± konkurencjê. Wspierali ich za to Tanguci, którzy czuli siê oszukani przez D¿urd¿enów (nie uzyskali obiecanych korzy¶ci za wsparcie w walce przeciw Kitanom), ale byli za s³abi, sk³óceni wewnêtrznie* i niekonsekwentni. By³ to okres *coraz wiêkszego rozpadu wspólnoty rodowej. To'ori³, obejmuj±c w³adzê chana swojej czê¶ci Kereitów, zabi³ stryjów, których podejrzewa³ o wspó³pracê z wrogiem, za co zosta³ wygnany i potêpiony przez swoich i obcych. Wsparcia udzieli³ mu tylko Temud¿yn, przysz³y Czyngis-chan (1182) i razem przeszli na stronê znienawidzonych w stepie D¿urd¿enów. W 1183 rozbili Tatarów (w³a¶nie przeszli do opozycji wobec cesarstwa) i w nagrodê Kin uznali To'ori³a królem (wang), a ¿e zostawi³ on sobie stepowy tytu³ chana, zosta³ wang-chanem, co Gumilow odczytuje jako króla Jana (to ju¿ trzeci, po Jelü-taszy i Enian-chanie, kandydat Gumilowa do tej roli, przy czym za ka¿dym razem zapomina chyba o pozosta³ych). Wybór g³ównych wrogów chrze¶cijan, cesarstwa Kin, wzbudzi³ niechêæ Najmanów (nb., dla Mongo³ów wiara nie gra³a roli, obie g³ówne kroniki mongolskie, ad-Dina i tajna historia, ledwo jednym zdaniem wspomina³y o chrze¶cijañstwie Najmanów: przyjêli Jezusa, mówi³ autor muzu³mañski, modlili siê do ojca, doda³ poganin. To sprawi³o, ¿e najwiêkszy chanat chrze¶cijañski przepad³ bez echa. Latopisy syberyjskie pisa³y o islamskim (!) królu On [Jan, On-Som-chan], którego zabi³ i którego tron zaj±³ nisko urodzony (!) Czingi. By³o to tak niejasne, ¿e nikt nie skojarzy³ tego z wielk± histori± XIII w.). Nim dosz³o do starcia z Najmanami renegatów opu¶cili i inni sojusznicy (Kara-Kitaje i Tanguci).\nTo'ori³ i Czyngis-chan, bêd±c pozbawieni wsparcia swych rodów i innych plemion, ¿yli z rabunku, radykalnie t³umi±c opór czy krytykê niezadowolonych. Step zamieszkiwa³y dwie grupy ludzi, coraz bardziej feudalne rody i plemiona oraz wyalienowani z nich lu¼ni tzw. ludzie wolnego stepu. To na tych drugich opar³ siê Czyngis-chan (wcze¶niej próbowa³ tego Jelü, tak¿e wygnany ksi±¿ê - wzmacnia³o to rangê stepowych rozbójników - w jego czasach jednak by³o ich mniej ni¿ teraz). Rody by³y za konfrontacj± z nimi, ale ich przywódca i wielki chan ca³ego stepu (z woli kuru³taju w 1200), D¿amuka by³ pobratymcem Czyngis-chan i tradycjonalist± (zadowala³ siê upokorzeniem buntowników, ale nie chcia³ zniszczyæ swego pobratymca - inaczej ni¿ ten, który m¶ci³ siê i wybija³ ca³e rody swych rywali - widaæ zmianê mentalno¶ci id±c± za zmian± bazy spo³ecznej w³adcy). Luzacy poparli Czyngis-chana, staj±c siê jego dru¿yn± (nasuwa siê tu analogia z powstawaniem dru¿yn rozbójniczych > w³adzy ksi±¿êcej stoj±cej ponad plemieniem u wikingów czy u nas). Celem zwolenników by³a nie obrona wolno¶ci czy pastwisk, jak to siê dzia³o przewa¿nie, ale rabunek i podbój ¶wiata. Widaæ to w postawie g³ównych przeciwników Czyngis-chana, którzy widz±c biern± postawê D¿amuki... przeszli na stronê pierwszego, bo chcia³ siê biæ, nawet nie maj±c si³, a drugi nie chcia³, nawet bêd±c chanem (z poparciem) ca³ego stepu. Przeciwnikiem Czyngis-chana byli te¿ Najmanowie, widz±c, ¿e nie ma miejsca na stepie dla nich i dla niego jednocze¶nie - by³ dla niech równie nie do przyjêcia jak cesarstwo - nawet, je¶li by³ ideologicznie swój, zreszt± raczej w oczach Gumilowa ni¿ wspó³czesnych, bo co im po tym, ¿e wola³ step od Chin, skoro ich rabowa³ i zabija³, jak parê wieków wcze¶niej il, okrutny turecki system w³adzy w stepie. Czyngis-chan wykorzysta³ przy tym zmienn± orientacjê swych przeciwników i sojuszników, D¿amuki i To'ori³a, wci±¿ - tak jak on - zmieniaj±cych front. Zrazu plemiona by³y gór± - nie dobito jednak Czyngis-chana i w koñcu przeszed³ on do ofensywy (To'ori³ zgin±³ w 1203 uciekaj±c do Najmanów - stra¿ przednia nie rozpozna³a w nim chana - a D¿amuka w 1205, wydany przez w³asnych ludzi, których za jego rad± Czyngis-chan zabi³, podobnie jak jego - wg niektórych teorii by³ to ich wspólny spisek i jego ¶mieræ by³a niezbêdna by to ukryæ w sytuacji zdrady jego ludzi - nie mo¿na by³o go wypu¶ciæ nie demaskuj±c spisku). W 1206 wielki kuru³taj wybra³ Czyngis-chan chanem ca³ego stepu (trzeci raz step sta³ siê jedno¶ci± po chanatach Turków i Ujgurów). Jego zwolennicy stali siê nowym narodem-wojskiem, Mongo³ami znanymi z historii powszechnej.\nArmia uros³a z 13 tys. ochotników do 110 tys. regularnych ¿o³nierzy. Zas³ugi sta³y siê wa¿niejsze ni¿ ród, obok armii powsta³a gwardia przyboczna-policja polityczna, a jej szeregowiec sta³ wy¿ej ni¿ najwy¿szy oficer wojska. Chan by³ kreatur± armii, wodzem nie królem, musia³ dbaæ o poparcie, jednocze¶nie on sam decydowa³ o wszystkim, choæ s±d (surowe prawo wojskowe nazywa³o siê Jasa) nale¿a³ do syna Czyngis-chana (Czagataja), a nie do niego (chan nie móg³ ³amaæ prawa i narzuciæ religii, o czym przekona³ siê Uzbek, próbuj±c szerzyæ islam). Bez zas³ug nie da³o siê zachowaæ pozycji, nie by³o dziedzicznej arystokracji, weterani ginêli a podbitych wcielano do armii na równi z nimi, wiêc proporcje ros³y stale na korzy¶æ obcych, ale to nie by³o plemiê. Wojna domowa podciê³a bazê gospodarki (wypas byd³a), st±d armia musia³a ¿ywiæ siê sama, rabuj±c s±siadów, co czyni³o wojnê permanentn± (a raczej do wyczerpania zasobów); pieni±dze czerpano i z c³a od karawan. Czarna religia plemienna znalaz³a siê w cieniu chrze¶cijañstwa, wiary synowych i wnuków chana (za ich podburzanie g³ównego szamana zabito); chrze¶cijañstwo nestorian nie by³o religi± pañstwa, ale jego wyznawcy mieli wysokie godno¶ci, co sk³oni³o ich wspó³wyznawców do odmowy pomocy zbieg³ym przeciwnikom chana, choæ i oni byli chrze¶cijanami. W 1209 kupcy ujgurscy (widz±c, ¿e Najmanowie nie mog± pobiæ muzu³manów) poddali siê chanowi w zamian finansuj±c jego wojnê z imperium, jakiej oczekiwa³ od niego ca³y step. Odkupywali od Mongo³ów ³upy na handel z Zachodem (tanio, bo mieli monopol; zast±pi³o im to handel z Chinami cesarstwa Kin) i robili za urzêdników-fachowców, których brak³o w nowym pañstwie.\nNa wschodnim skraju stepu D¿urd¿eni (Kin) walczyli z w³a¶ciwym cesarstwem chiñskim (Song), Tangutami (zmuszonymi w 1211 do sojuszu z Czyngis-chanem) i powstaniem ludowym czerwonych kaftanów przeciw cudzoziemcom, pobili ich, ale utracili na rzecz Mongo³ów twierdze na pó³nocy, co mia³y byæ niezdobyte dla koczowników, armiê Kitanów z pogranicza, co przypomnia³a sobie pokrewieñstwo ze stepem, i Pekin (w 1215). Chaos panowa³ te¿ na zachodnim skraju stepu, niesta³e sojusze i intrygi, ludowe bunty i ró¿nice religijne utrudnia³y opór tych, co uciekli przed Czyngis-chanem ze stepu (np. Najmanów i Merkitów), resztek pañstwa *Kara-Kitajów Jelü-taszy czy muzu³manów (szykany nestorian i buddystów zniechêci³y do w³adcy* muzu³mañsk± ludno¶æ oaz, gdy Czyngis-chan za wiarê nikogo nie bi³). Güczülük, chan Najmanów (wspierany przeciw muzu³manom przez... kalifa Bagdadu), obali³ swego te¶cia, w³adcê Kara-Kitajów, co jednak armii odpowiada³o. Wie¶ci o walce indyjskiego króla Dawida z muzu³manami dotar³y do krzy¿owców w chwili, gdy ten przeszed³ ju¿ bodaj¿e na buddyzm, a wkrótce potem zgin±³ (w czasie, gdy wie¶æ o nim dotar³a do walcz±cych w Egipcie, on sam zwróci³ siê ju¿ przeciw Mongo³om i poleg³ w walce w 1218. Kara-Kitaje po ¶mierci swego w³adcy przeszli na stronê Czyngis-chana). Umar³a tak¿e legenda: z jednej strony fiasko krucjaty egipskiej sprawi³o, ¿e mit-motor sta³ siê zbêdny, z drugiej kupcy w³oscy, potem misjonarze - docieraj±c na step i do Chin - poznali prawdê dodatkowo zmienion± na ich niekorzy¶æ: nie by³o nie tylko legendarnego króla Jana, ale ju¿ nawet i realnych chanatów nestorian. W czasie, gdy rozbijali je Mongo³owie, krzy¿owcy zdobyli... Konstantynopol, potem za¶ rozpoczêli infiltracjê na Rusi i Ba³kanach; to paradoks, ale prawos³awie (i Arabów) uratowali przed Europ±... Turcy i Tatarzy (wkrótce zreszt± Europa wybra³a trafniejsz± drogê do ¶wiata, oceany). Czy by³o mo¿liwe zaniechanie wa¶ni w imiê wspólnego chrze¶cijañstwa? Nie, bo nie by³o wspólne - o Arabach nie warto wspominaæ - inaczej ni¿ u Mongo³ów, tu liczy³a siê monoteistyczna wiara, nie by³o jak tolerancj± jednaæ poddanych, i nawet w obliczu upadku - poza w±sk± elit± - prawos³awie nie chcia³o unii z Rzymem.\nW Mongo³owie 1229 pobili Po³owców wsch. nad Wo³g± (w czê¶ci zbiegli na zach., w czê¶ci uznali chana). Do 1234 rozbili cesarstwo Kin (mimo zaciêtego oporu, uleg³o wspólnemu atakowi chiñskiego cesarstwa Song i Czyngis-chana); wojna z szachem Chorezmu od 1219 wyla³a siê od Indii przez Gruzjê po po³udniow± Ru¶. Wrogowie Mongo³ów walcz±c na dwie strony mieli ma³e szanse, a oni nie musieli obawiaæ siê wspó³pracy, dajmy na to, Chin z Rusi± i Zachodu z Indiami, bo by³y sobie zbyt odleg³e. Atakowali, bo sami nie byli w stanie siê wy¿ywiæ. Atakowali nawet sojuszników pod byle pretekstem, gdy¿ s³abo¶æ komunikacji uniemo¿liwia³a dostarczenie ³upów do domu (tak w 1227 zrabowano Tangutów - w trakcie tej wyprawy Czyngis-chan zmar³, co zatajono, by unikn±æ zamieszania w¶ród swoich i mobilizacji w¶ród przeciwników). Po zrabowaniu paru klasztorów podda³ siê pozbawiony w³adzy centralnej Tybet (chanom wystarczy³o, ¿e dawa³ wykszta³con± elitê, ziemia w górach by³a zbyt biedna by o ni± walczyæ. Rolnicy zmieniali swe ¶rodowisko, mieli te¿ zapasy by ruszyæ na kolonizacjê nowych ziem, pasterze tego nie mieli, zale¿eli od natury. St±d Mongo³om by³y niedostêpne nie tylko góry, lasy i pustynie, ale i stepy pogranicza Eurazji, gdzie pasterstwo mia³o inny charakter sezonowy ni¿ w g³êbi Azji). Dalsze wojny nie toczy³y siê ju¿ o przestrzeñ ¿yciow± a politykê imperialn±. Gdy przez Ru¶ (1223, 1240) wdarli siê do Europy, pobili Wêgrów oraz Polaków i Niemców na ¦l±sku, ale przegrali z Czechami (1241). Do 1250 poza kalifem Bagdadu pobili wiêkszo¶æ muzu³manów w Azji. Mimo sukcesów zaczê³y siê i problemy: ¶mierci kolejnych chanów odci±ga³y armie z frontu, zaczyna³y siê spory w armii przero¶niêtego imperium, które koñczy³y siê rzezi± pokonanych. Nad chanami górê bra³ premier, Jelü Cz'uc'aj, konfucjanista z dawnego cesarstwa Kitanów, który zaproponowa³, aby przestaæ rabowaæ rolników kryj±cych siê przed Mongo³ami w pustyni i w puszczy (armia chcia³a ich wybiæ a pola zmieniæ w pastwiska) i daæ im spokój za podatki, co chan uzna³. Miejsce armii w pañstwie zajê³a biurokracja. Zyski przeros³y ³upy, chan uzna³, ¿e premier wie lepiej, co trzeba robiæ. W 1233 nie da³ armii wybiæ ludno¶ci zdobytej stolicy D¿urd¿enów, bo to siê nie op³aca³o. Armia by³a zbyt nieliczna, powsta³ projekt rzucania wojsk chiñskich na muzu³manów, a tych na wschód, ale premier nie uzna³, ¿e to zbyt kosztowne - niby koszt transportu du¿y a styl walki ró¿ny, ale sz³o o obronê ludno¶ci przed armi±. Gdy chan da³ armii pieni±dze zamiast ziemi, ta zaczê³a knuæ przeciw niemu, chan pozwoli³ premierowi zdecydowaæ o losach intrygantów, ale premier wzgardzi³ zemst± (sta³ wy¿ej nie tylko od dawno¶ci, ale i si³y, stawiaj±c na interes materialny). Ob³o¿y³ wojsko i kupców (czyli Mongo³ów i muzu³manów) podatkami na równi z ch³opami i rzemie¶lnikami (g³ównie Chiñczykami, 1231-36), potem zmniejszy³ go dla poddanych na stary, chiñski i przywróci³ konfucjañsk± administracjê (wg zas³ugi - egzaminu). Armia by³a bezsilna, ale w okresie regencji po ¶mierci Ögödej-chana (1241) jego reformy os³abili chrze¶cijañscy i islamscy kupcy, którzy... przejêli jego miejsce w administracji (chana otruto). Dwór opanowa³y intrygi z udzia³em kobiet przeciw urzêdnikom, armia by³a sk³ócona.\nCoraz silniejsze by³y tendencje od¶rodkowe. By je ograniczyæ na pomoc chrze¶cijanom w walce z islamem Möngke-chan rzuci³ do Iranu buddystê Hulagu, a przeciw Chinom Songów pro-chrze¶cijañskiego Kubi³aja, choæ logiczne wydawa³oby siê co¶ przeciwnego. Hulagu uzyska³ wsparcie i zachêtê ze strony ormiañskiego w³adcy Cylicji, Hetuma I, a za jego po¶rednictwem katolickiego ksiêcia Antiochii Bohemunda. Wspólna ¿ó³ta krucjata przeciw muzu³manom (wcielenie mitu o ksiêdzu Janie) po pocz±tkowych sukcesach (oczyszczenie niemal ca³ej Azji po³udniowo-zachodniej z muzu³manów 1256/9) za³ama³a siê skutkiem kontrataku Mameluków z Egiptu (czêsto byli to niewolnicy ze stepów Azji, sprzedani tu przez Mongo³ów, st±d ich zaciek³y opór) i zdrady(?) czê¶ci sojuszników chrze¶cijañskich (dwa bunty Gruzinów, wyklêcie Bohemunda przez papie¿a i atak krzy¿owców przeciw resztkom heretyckiej krucjaty - kolejna ¶mieræ chana sprawi³a, ¿e Hulagu odszed³ z wojskiem do Mongolii, zostawiaj±c niewielki oddzia³ Kitbuki-nojona) i w³asnych (chan Z³otej Ordy, Berke, muzu³manin nienawidz±cy chrze¶cijan innych ni¿ prawos³awni, kaza³ swoim ludziom porzuciæ front i uciekaæ do Ordy lub przechodziæ na stronê Mameluków). Postawa Berke jest zrozumia³a, chcia³ zerwaæ z imperium mongolskim w oparciu o sw± czê¶æ stepu, islam i sojusz z prawos³awn± Rusi± przeciw nestorianom w stepie i katolikom na Zachodzie (tak¿e rywalizuj±cy z Berke i wybrany chanem Güjük, zwolennik prawos³awia, chcia³ zorganizowaæ krucjatê przeciw Europie, ale coraz wiêkszy chaos na dworze sprawi³, ¿e pos³a ruskiego, ksiêcia Jaros³awa... otruto w 1246 i po rych³ej ¶mierci chana sprawa upad³a). Postawa papie¿a i zakonów rycerskich wobec ¿ó³tej krucjaty wydaje siê niezrozumia³a. Gumilow t³umaczy to pojawieniem siê super/etnicznego poczucia odrêbno¶ci w¶ród katolików, ale chodzi raczej o ambicje papieskie, które w XIII w. osi±gnê³y apogeum (d±¿enie do dominacji nad cesarstwem na Zachodzie i narzucenia swego obrz±dku na Wschodzie, czy walka z katarami w Europie; rywalizacja z papie¿em sk³oni³a cesarza niemieckiego do szukania przeciw niemu sojuszu z Grekami i Tatarami, których chcia³ w 1241 sk³oniæ do ataku na W³ochy, czemu przeszkodzi³a ¶mieræ Ögödeja; przeczy to super/etnicznym tezom Gumilowa o narodzinach europejskiej odrêbno¶ci, sprzecznym i z twierdzeniem ni¿ej o egoizmie w³adców/narodów). Owocem tego by³o za³amanie siê resztek w³adzy krzy¿owców w Azji (w zamieszaniu Grecy w 1261 odzyskali Bizancjum, likwiduj±c cesarstwo ³aciñskie powsta³e w 1204, a muzu³manie w 1291 zdobyli Akrê - ostatni bastion krzy¿owców w Ziemi ¶w.); co gorsza, Ghazan - nowy ilchan Iranu - pod wp³ywem swych poddanych i naporem s±siadów te¿ przyj±³ islam. Podobna polityka papieska doprowadzi³a do zaniku chrze¶cijañskiego ko¶cio³a nestorian w Chinach (Giovanni Montecorvino próbowa³ organizowaæ misjê katolick± w Chinach, licz±c na pozyskanie Kubi³aja, ale przyby³ o kilkana¶cie lat za pó¼no, gdy chan umocni³ ju¿ sw± w³adzê i zmieni³ orientacjê na pro-buddyjsk±. Efektem by³o zniszczenie ko¶cio³a wschodniego, a wkrótce potem i misji katolickiej, gdy w XIV w. w³adzê w cesarstwie odzyskali Chiñczycy).\nInna sytuacja wytworzy³a siê w centrum (Chiny < Mongolia: usu³ wielkiego chana). Kubi³aj mia³ oparcie w najsilniejszej spo¶ród armii (trudno to ju¿ nazwaæ, ¿e) mongolskich (sk³ada³a siê z najemników z ca³ej Azji po Ru¶, a op³acana by³a z podatków Jelü Cz'uc'aja, które da³y wiêkszy dochód ni¿ rabunki). Gdy zmar³ stary chan Möngke, w 1260 dosz³o do podwójnego wyboru wielkiego chana, armia Kubi³aja wybra³a jego, a kuru³taj w stepie Arig Böge, który próbowa³ siê oprzeæ na wnukach starej gwardii Czyngis-chana, jednocze¶nie odwo³uj±c siê do chrze¶cijañstwa (to jakby ostatnia próba materializacji królestwa ksiêdza Jana). Górê wzi±³ Kubi³aj, a opozycja z czasem siê wypali³a (oparcie siê Arig Böge na nestorianach sk³oni³o Kubi³aja do szukania wspó³pracy z katolikami, by stworzyæ w³asny ko¶ció³ chrze¶cijañski przeciw tamtym). Sytuacjê wykorzystali chanowie Z³otej Ordy i Iranu, którzy siê usamodzielnili od Kubi³aja. W 1264 wielki chan przeniós³ stolicê z mongolskiego Karakorum do Pekinu, og³osi³ siê cesarzem Chin (dynastia Jüan, 1271) i zaj±³ je ca³e (wraz z krajami o¶ciennymi), rozbijaj±c dynastiê Song (1279). Rozpad imperium mongolskiego na poszczególne chanaty by³ tylko wstêpem do upadku panowania mongolskiego w poszczególnych krajach w XIV w. W Iranie po ¶mierci Abu Saida w 1335 wybuch³a wojna domowa, która nie doprowadzi³a do wy³onienia jednego zwyciêzcy, który móg³by zaj±æ pozycjê kolejnego ilchana, a pañstwo Ilchanidów rozpad³o siê (fiasko ¿ó³tej krucjaty ju¿ wcze¶niej spowodowa³o porzucenie chrze¶cijañstwa dla islamu). W Chinach wybuch³o ludowe powstanie, którego przywódca, mnich buddyjski Zhu Yuanzhang, zdoby³ Pekin i w 1368 og³osi³ siê nowym cesarzem (dynastia Ming; czy to nie buddyzm cesarzy sprawi³, ¿e religia ta wziê³a górê nad bonem u, pozostaj±cych pod wp³ywem Chin, Tybetañczyków i Mongo³ów?). Tak¿e na Rusi klêska Tatarów w bitwie na Kulikowym Polu 1380 zapocz±tkowa³a upadek panowania Z³otej Ordy, choæ ona sama przetrwa³a jeszcze ponad wiek, nim nie rozbili jej (z podpuszczenia Moskwy) Tatarzy Krymscy w 1502 (Gumilow t³umaczy³, ¿e to chiñskie ataki na step by³y przyczyn± jego zacofania, tymczasem przyk³ad Rusi i Azji ¶rodkowej - podobnie jak potem Indii Mogo³ów, krajów islamu i Ba³kanów pod panowaniem tureckim, czy Chin za Mand¿urów - pokazuje wyra¼nie, ¿e to step niós³ s±siednim cywilizacjom zniszczenie i stagnacjê. Tylko Europa uniknê³a tego i mimo s³abej pozycji wyj¶ciowej wziê³a nad nimi górê. Ba - widaæ nawet ró¿nicê w stosunku do Arabów i islamu, które jednym uderzeniem zdoby³y sobie trwa³e miejsce w historii, gdy Mongo³owie po efektownym wej¶ciu wypadli z gry, a ludy stepowe w ogóle - mimo wielu takich fal ekspansji - rozp³ywa³y siê w obcych cywilizacjach, jak Turcy w islamie, albo ginê³y przez nie wcze¶niej czy pó¼niej rozbite, a¿ w koñcu obce cywilizacje czy kultury wkroczy³y na ich w³asny teren).\nW koñcowej czê¶ci pracy, poprzedzaj±cej schemat przestrzenno-czasowy i opracowanie hipotez, Gumilow zajmuje siê analiz± kilku mitów i ich ¼róde³, próbuj±c ustaliæ ich tendencyjno¶æ w opisie wydarzeñ w oparciu o logikê wydarzeñ, choæ czasem musi siêgaæ po metody... Sherlocka Holmesa. Tak dzieje siê np., gdy próbuje wyja¶niæ, czemu to Czyngis-chana zjednoczy³ step?! Samo zdarzenie wydaje mu siê konieczno¶ci± historyczn± - inaczej jednak jest z osob± autorem tego dzie³a, który by³ s³abszy nie tylko od Najmanów czy Kereitów, a nawet pomniejszych plemion, ale i w¶ród Mongo³ów jego zwolennicy stanowili mniejszo¶æ. Nawiasem mówi±c, Gumilow zauwa¿a, ¿e zjednoczenie stepu przez Najmanów (czy innych chrze¶cijan) nie tylko zmieni³oby legendê ksiêdza Jana w fakt, ale i uczyni³o imperium bardziej zwartym (mo¿e by³oby mniej dalekich wypraw, a wiêcej literatury). Dzieje Eurazji w XIII w. mog³y potoczyæ siê ca³kiem inaczej, tak siê jednak nie sta³o. Dwa podstawowe ¼ród³a do poznania wydarzeñ to anonimowa Tajna historia Mongo³ów i Zbiór kronik Raszida ad-Dina. Wg Gumilowa wa¿ne jest ustalenie, dlaczego autor tak a nie inaczej zniekszta³ca historiê. By to stwierdziæ, trzeba ustaliæ, jaka by³a orientacja autora. Tajna historia powsta³a wg niego oko³o 1240, mo¿liwe wiêc by³y cztery ugrupowania polityczne, które mog³y jej u¿yæ dla swych celów: staro-mongolskie (zwi±zane z wojskiem), pokojowo-mongolskie (wyklucza je ze wzglêdu na wojowniczy charakter kroniki), biurokratyczno-chiñskie (wyklucza je, bo jego lider, premier Jelü Cz'uc'aj, w ogóle nie pojawia siê w utworze) lub zwi±zane nestorianami (wyklucza je tak¿e, bo kronika tylko raz wspomina o wierze Najmanów w boga ojca, i to ironicznie). Uznaje, ¿e autor by³ zwolennikiem tradycyjnych warto¶ci mongolskich, wywodzi³ siê z ochotników, którzy byli z nim od pocz±tku (w opisie zdarzeñ od 1182 zmienia zaimek oni na my) i dlatego wys³awia tu obroñcê tradycji plemiennej, D¿amukê przeciw tchórzliwemu i wiaro³omnemu Temud¿ynowi, choæ... wys³awia go jako Czyngis-chana. Wg Gumilowa oznacza to, ¿e by³ zwolennikiem imperium, ale jego autorstwo przypisywa³ nie chanowi a mongolskiej armii i byæ mo¿e wzi±³ udzia³ w jej buncie przeciw nowym porz±dkom w 1242. Odwrotnie postêpowa³ ad-Din, który wys³awia³ Czyngis-chana a D¿amukê potêpia³ jako awanturnika i zdrajcê (Zbiór kronik nie jest dzie³em zredagowanym, co doprowadza³o ponoæ do rozpaczy jego wspó³autorów, ale cieszy historyków. Ad-Din by³ wezyrem ilchan Iranu i napisa³ kronikê na jego ¿yczenie, nie maj±c na to ani czasu, ani umiejêtno¶ci, wykorzystuj±c za to pracê innych uczonych). O sytuacji w Mongolii wiek wcze¶niej mia³ mierne pojêcie, ale najwiêksze luki w opisie wydarzeñ z koñca XII w. pokrywaj± siê z lukami w Tajnej historii. Wg Gumilowa niejasna postawa D¿amuki w tym okresie (to podburza³ kolejne plemiona przeciw Czyngis-chanowi, to porzuca³ je w momencie decyduj±cego starcia) da siê wyja¶niæ tylko tym, ¿e by³... agentem Czyngis-chana. Gdy zosta³ mu wydany przez niewtajemniczonych szeregowych ¿o³nierzy (zamiast nagrody, zostali ukarani ¶mierci± za zdradê) musia³ zostaæ zabity (spalony agent by³ nieprzydatny, a jako drugi przywódca spisku móg³ byæ niewygodny dla chana).\nDrug± analizowan± przez Gumilowa kwesti± jest czas i - pozwalaj±cy wskazaæ go i miejsce powstania czy kr±g autorów - cel powstania S³owa o pu³ku Igora (w oficjalnej nauce lokowanego miêdzy XII a XVIII w.). Autor s±dzi, ¿e dzie³o pochodzi z po³owy XIII w., a mia³o na celu zjednoczenie ksi±¿±t Rusi do walki z Mongo³ami, ze wzglêdu na ryzyko ukrywanymi pod imieniem Po³owców. Wg Gumilowa dla wspó³czesnych czytelników (czy te¿ s³uchaczy) taki styl pisania, gdzie liczy siê przes³anie, a nie u¿yte do niego i czêsto anachroniczne przedstawienie historii, by³o czym¶ naturalnym. Jednocze¶nie stwierdza, ¿e wybór sojuszu z Zachodem przeciw naje¼d¼com ze stepu, do czego wzywa autor S³owa, doprowadzi³by do wch³oniêcia Rusi przez katolick± Europê a wspó³praca Aleksandra Newskiego z muzu³mañsk± Ord± (w walce z katolikami i nestorianami) przynios³a wyzwolenie Wschodu od tej niewoli (tak jak nas wyzwoli³ ZSRR w 1945), co ju¿ wyra¼nie jest opcj± ideologiczn± autora na rzecz eurazjatyzmu (tymczasem odciêcie Rusi od Europy oznacza³o upadek s³owiañskiej alternatywy, któr± zaczê³a mimo to budowaæ I RP, sama by³a jednak za s³aba na to, by po Europie romañskiej > germañskiej > s³owiañska siê pojawi³a, nie anglosaska > Ameryka; czy taka Europa posz³aby w ¶wiat?). Na to, o kogo na serio chodzi, wskazywaæ mia³ zarówno uk³ad si³ na Rusi i jej stosunki ze stepem (ró¿ne w XII i XIII w.), jak i aluzje do czarnej religii Mongo³ów (drzewo, po którym miêdzy ¶wiatami porusza siê natchnienie Bajana, czy Dziw w roli diab³a-ziemi) i chrze¶cijañstwa nestorian (Trojan ma byæ Trójc± ¶w., a era Trojana - czasem od zerwania z prawos³awiem) czy takie detale, jak nazwanie przeciwnika Chinami (chinowskie strza³y etc. maj± odnosiæ siê do z³otej dynastii Kin - w wymowie mongolskiej Chin - D¿urd¿enów, od których brali to Mongo³owie i tatarskiej Z³otej - zamiast B³êkitnej - Ordy). Gumilow s±dzi przy tym, ¿e prawdziw± religi± Mongo³ów by³ nie szamanizm, ale bon (odmiana mitraizmu, ró¿na zarówno od kultu zwyciêstwa w jego zachodniej odmianie, jak i typowego irañskiego dualizmu). Jego bogami mia³o byæ niebo (daj±ce pomy¶lno¶æ za wierno¶æ, walkê o prawdê) i ziemia (ma³¿onka, ale i diabe³ zajmuj±cy siê sprawami wegetacji). Bon mia³ wspó³istnieæ z buddyzmem w Tybecie i Mongolii, ulegaj±c mu raczej ze zmêczenia ni¿ s³abo¶ci idei. Tak¿e tolerancja Mongo³ów to wynik kalkulacji politycznej a nie obojêtno¶ci religijnej czy prymitywno¶ci ich wierzeñ. Czyngis-chan musia³ zerwaæ ze sw± religi± po wsparciu przez ni± tradycji przeciw imperium (w 1207 zabija za to g³ównego szamana, Kököczü Teb-Tengriego), ale nie chcia³ zast±piæ jej wprost wiar± 9/10 swej armii, chrze¶cijañstwem nestorian, nie nara¿aj±c siê na bunt weteranów.\nNa zakoñczenie Gumilow próbuje wyja¶niæ praktycznie (na przyk³adzie Mongo³ów / ksiêdza Jana) swoj± koncepcjê poznania dziejów przez weryfikacjê ¼róde³ - najczê¶ciej tendencyjnych, choæ daj±cych informacje umo¿liwiaj±ce ich krytyczn± ocenê i pozwalaj±ce poznaæ fakty - i zape³nienie bia³ych plam w historii przez badanie logiki dziejów (czy te¿ wpasowanie zdarzeñ w panoramiczny obraz, tu przedstawiony w postaci map i tablic chronologicznych, gdzie obok wydarzeñ przedstawia ich skutki, co dopiero prosty opis zmienia w naukê historii jako procesu). Widaæ tu tak¿e nie¶mia³e *odwo³ania do jego koncepcji etnogenezy, w pe³ni wyra¿onej w pracy Od Rusi do Rosji, gdzie przedstawia dzieje narodów w formie analogii do ¿ycia cz³owieka (do tego w ¶cis³ych przedzia³ach czasowych na narodziny, m³odo¶æ, dojrza³o¶æ i zmierzch), co nie znajduje potwierdzenia w faktach, je¶li widzieæ ich ca³o¶æ, a nie dobieraæ je tendencyjnie (nawet ¿ycie cz³owieka nie zawsze odtwarza ten schemat, a ju¿ na pewno nie w jednolitym rytmie). Dostrzega przy tym zarówno wagê indywidualnych wyborów, jak i wp³ywu biosfery, czêsto - jego zdaniem - niedocenianego przez historyków. Imperium Mongo³ów mia³o powstaæ, bo Czyngis-chan wykorzysta³ okazjê - tak w pogr±¿aj±cych siê w rozk³adzie* (skutkiem egoizmu ksi±¿±t i narodów) imperiach s±siednich (od Europy po Chiny), jak i u siebie - na stepie. Tu alternatyw± wojowniczego pañstwa ludzi wolnego stepu by³o ziszczenie siê mitu ksiêdza Jana, ¶rodkowo/azjatyckie post-plemienne królestwo nestorian, ¿yj±ce nie z podbojów a handlu na jedwabnym szlaku, rolnictwa w oazach i pasterstwa na stepie, ³atwiej ch³on±ce wp³ywy z Zachodu, choæ pewno wrogie Chinom, w których rozp³yn±³ siê usu³ wielkiego chana, tak jak pozosta³e usu³y rozp³ynê³y siê w s±siednich imperiach, czêsto wrogich im ideologicznie (nestorianie w Iranie ulegli islamowi, muzu³manie na Rusi prawos³awiu). Kto by³ autorem mitu o Janie? Wg Gumilowa by³ on potrzebny krzy¿owcom do zmobilizowania Europy przeciw Turkom (zdobyli Edessê w 1144), ale tak by ruszyli na nich wprost (z³udzenie, ¿e nad Eufratem czeka na nich ksi±dz Jan) omijaj±c Ziemiê ¶w. (tu ¿yli na ci±g³ych wojnach, ale i w uk³adach z muzu³manami, czêsto walcz±c po tej samej stronie przeciw swoim z obu stron, ucz±c siê od nich kultury wy¿szej ni¿ w ówczesnej Europie i prowadz±c intratny handel, wiêc nie chcieli dopu¶ciæ do ingerencji w to przez zacofan± w ich oczach centralê - analogiczne tendencje od¶rodkowe pojawi± siê z czasem i w imperium mongolskim - paradoksem jest, ¿e krucjata 1147 za³ama³a siê ju¿ w Azji Mniejszej, wiêc równie dobrze mog³oby jej nie byæ - wiêksze skutki mia³a w Europie, gdzie zastêpczo zaatakowano Maurów w Hiszpanii i S³owian nad £ab± i Ba³tykiem).\nTak¿e krzy¿owcy (¶ci¶lej, ich zakonna czê¶æ) mieli odpowiadaæ za rozpuszczenie w Europie mitu o szczególnym okrucieñstwie Mongo³ów (dla innych by³o ca³kiem zwyczajne), co mia³o byæ zas³on± dymn± dla ich zdrady misji walki z islamem i dywersji przeciw ¿ó³tej krucjacie Mongo³ów i Ormian na prze³omie lat 50/60-tych XIII w. (nb., w 1244 muzu³manie z Chorezmu, uciekaj±c przed Mongo³ami do Egiptu, po drodze zdobyli Jerozolimê odbit± niedawno przez krzy¿owców - ¿ó³ta krucjata mia³aby wiêc naprawiæ uboczne skutki parcia na zachód jej autorów). Gumilow nie przedstawia tu ju¿ ¿adnych ¼róde³, a jedynie spekulacje na bazie pytania, komu to s³u¿y³o? Jeszcze dalej w oderwaniu od ¼róde³ posuwa siê w budowaniu mitów w duchu eurazjatyckim, gdy s±dzi np., ¿e ochotnikami ruskimi w s³u¿bie chanów na Dalekim Wschodzie musieli byæ poganie, którym ciê¿ko by³o pod kontrol± cerkwi, a stepowi nestorianie po rozbiciu w stepie frakcji staro-mongolskiej musieli szukaæ schronienia na Rusi (tak jakby prawos³awnie nie by³o ich g³ównym wrogiem, gorszym od katolików czy Chiñczyków. Wcze¶niej Gumilow pisa³, ¿e najazd na Ru¶ mia³ byæ spowodowany zabiciem mongolskich pos³ów-nestorian, jako heretyków - pogan oszczêdzono; jednocze¶nie nestorianie znale¼li siê w jednym ko¶ciele z - ca³kiem im przeciwnymi - jakobitami w³a¶nie z powodu wspólnej wrogo¶ci do prawos³awia). Ba, to ich przej¶cie ze stepu na Ru¶ mia³o byæ przyczyn± przechylenia siê szali na jej stronê w starciu z - jeszcze chwilê temu wyzwolicielsk± - Z³ot± Ord± (teraz próbuj±c± wspó³pracy z katolikami, przy wojowniczej islamizacji samej Ordy). Gumilow zapomina jakby o wadze przyk³adanej przezeñ do zmian w biosferze i przesuniêciu siê w tym czasie centrum rozwoju z po³udnia Europy (czy stepu) na jej pó³noc (czy Zalesie), co obejmuje w XIV-XVI w. ca³± Europê wschodni± a nie tylko Moskwê (mo¿e dlatego, ¿e dla niego Ru¶ to nie czê¶æ Europy, ale stepu = Eurazji). W koñcu stwierdza, ¿e bardziej ni¿ na szukaniu legendarnego a nieistniej±cego królestwa zale¿a³o mu ujawnieniu tajemnicy rzemios³a i sposobu rozumienia najpiêkniejszej nauki, historii...


Miseczka za 37,7 mln dolarów | Sztuka | Porady Finansowe\nRekord na aukcji Sotheby’s w ...\nprzez Urszula Lesman - 3 października 2017\nPorcelanowa miseczka z czasów chińskiej dynastii Song została sprzedana za absolutnie rekordową cenę 37,7 mln dolarów.\nMiseczka do oczyszczania pędzli powstała w XI wieku i jest przykładem bardzo charakterystycznej dla tej dynastii porcelany Ru o niezwykłym kolorze naczyń – seladonie.\nDotychczas najdroższy egzemplarz chińskiej porcelany został sprzedany za 36,05 mln dolarów. Kubek z czasów dynastii Ming kupił miliarder z Szanghaju Liu Yiqian. Kubek należał do cesarza Chenghua i powstał w drugiej połowie XV wieku.\nTym razem kupiec postanowił pozostać anonimowym. Aukcja trwała zaledwie 20 minut. Rozpoczęła się od 10,2 mln dolarów. A zwycięzca licytował przez telefon.\nMiseczka to wyjątkowy egzemplarz porcelany z cesarskiego dworu Północnej Dynastii Song. W sumie w prywatnych kolekcjach takich miseczek, pierwotnie używanych do czyszczenia pędzli – pozostały zaledwie cztery sztuki – wynika z informacji udostępnionych przez Sotheby’s. Porcelana\nMiseczka ma średnicę 13 cm i jest pokryta jasnoniebieską glazurą.\nDynastia Song panowała w Chinach od 960 do 1279 roku. Był to pierwszy rząd na świecie, który emitował pieniądz papierowy i pierwszy rząd chiński, który ustanowił stałą marynarkę wojenną. Za czasów tej dynastii po raz pierwszy użyto prochu strzelniczego i odróżniono północ prawdziwą od magnetycznej.\nChętnie kupowane są druki, odznaki, numizmaty związane z odzyskaniem niepodległości w 1918 r. Wystawa ...\nJanusz Miliszkiewicz - 17 grudnia 2016


Handlowiec, przedstawiciel handlowy – początki - Praca - Forum poranny.pl\nRozpoczęty przez ~donb~ , gru 27 2019 18:37\nhandel handlowiec przedstawiciel handlowy\nNapisano 27 grudzień 2019 - 18:37\nNapisano 27 grudzień 2019 - 21:29\nChwila, jak to w końcu jest: miałeś wcześniej te sukcesy sprzedażowe czy pracowałeś na stanowiskach okołosprzedażowych?\nTo prawda, że są szefowie którzy oczekują że wykorzystasz swoje dotychczasowe znajomości i kontakty by wcisnąć ich produkt. Są też i tacy, którzy szukają kogoś kto narobi zamieszania, hałasu za sprawą którego potencjalni klienci zaczną szukac informacji o ich produkcie na własną rękę.\nNa kogo Ty trafiłeś? Nie wiem, ale aktualnie uwierzę we wszystko.\nCzy da się być dobrym handlowcem bez bazy klientów? A jak zmienisz branżę to, co? Usiądziesz i będziesz płakać?\nMasz warsztat (umiejętności) masz rynek i do dzieła. Chcesz byc handlowcem czy zbieraczem zamówień?\nWyjadacze, mistrzowie znajomości mają jedną wadę: rynek się zmienia. tak, mają jakieś zaplecze, ale dzis nikt rozsądny nie polega wyłącznie na starych kontaktach.\nNapisano 28 grudzień 2019 - 08:47\nA jakie wy macie umiejętności????\nwłazicie w doope z uśmiechem od ucha do ucha każdemu kogo spotkacie, ludzie bez honoru\nRównież z jednym lub większą ilością słów kluczowych: handel, handlowiec, przedstawiciel handlowy\nNapisany przez ~zib~ , 31 gru 2019 handlowiec, fotowoltaika, zarobki\nNapisany przez ~kos~ , 04 sty 2017 handel\nNajlepsze centrum handlowe...\nNapisany przez ~Jędrzej~ , 18 lis 2016 handel, zakupy, centrum handlowe i 2 więcej\nŁomża, Zambrów, Kuźnica i Raczki. Tam celnicy zatrzymali przemytników (zdjęcia)\nNapisany przez ~kierownik Rossmana~ , 29 sty 2014 HANDEL, FAJKAMI, PAPIEROSY i 1 więcej


Wysokie krzesełko - przegląd rynku | Mamotoja.pl\nWspólne posiłki z dzieckiem nie tylko uczą malucha samodzielnego jedzenia i wyrabiają w nim dobre nawyki żywieniowe, ale są też okazją do zacieśnienia rodzinnych więzi. Właśnie dlatego nie możecie zapomnieć o odpowiednim krzesełku do karmienia.\nW wysokim krzesełku można posadzić dziecko, które pewnie siedzi i umie utrzymywać głowę, plecy oraz barki w pozycji pionowej. Zwykle dzieje się to nawet kilka miesięcy przed pierwszymi urodzinami. Nie sadzaj jednak dziecka w krzesełku do karmienia zbyt wcześnie - jeśli samo nie umie jeszcze siedzieć, lepszy będzie dla niego leżaczek.\nNa co zwrócić uwagę, kupując krzesełko do karmienia?\nKiedy kupujesz krzesełko, sprawdź, czy wybrany przez ciebie model jest stabilny (ewentualnie jak działa blokada kół). Obejrzyj także mechanizm umożliwiający rozkładanie i upewnij się, że jest on niedostępny dla siedzącego dziecka. Zastanów się także, czy w tym mebelku maluchowi będzie wygodnie. Dowiedz się, czy tapicerkę można zdejmować i prać, ewentualnie sprawdź, czy krzesełko będzie łatwo wytrzeć z resztek jedzenia.\nNajważniejsze jest jednak bezpieczeństwo dziecka. Obejrzyj szelki i sposób ich zapinania. W niektórych wysokich krzesełkach jedynym zabezpieczeniem, które uniemożliwia dziecku zsunięcie się, jest poprzeczna barierka-blat oraz pionowy pas z taśmy lub sztywna przegródka podtrzymująca dziecko w kroku. Pamiętaj, że przy takim rozwiązaniu nie może być podnóżka, który ułatwiłby maluchowi wybicie się do góry. Jeśli fotelik ma pasy, podpórka pod nogi malucha jest potrzebna – ułatwia siedzenie młodszemu maluchowi.\nZobacz też: Kombinezony dla niemowląt – jesień i zima 2016/2017\nRanking krzesełek do karmienia dla niemowląt –...


Prezes1313 - profil w Wykop.pl\nPrezes1313 od 4 lat 1 mies. na Wykopie\n14 754 akcji\nPrezes1313 2 lata 7 mies. temu via Android\nCzemu Kazik zmienił nazwę kanału na YT?\nEspTheRR 2 lata 7 mies. temu\n@Prezes1313: Narkopop to label ¯ (ツ)/¯\n#zuzel Że też jeszcze nikt nie pisał, że Orzeł i Stal Rzeszów nie dostały licencji? Orzeł za brak stadionu, a stal najpewniej za finanse\n+: e....i, DrHeinzDundersztyc +2 innych\ncalkowitybrakrozumu 2 lata 7 mies. temu via iOS\n@ejrafi: wlokniarza wywalili z ligi , dwa razy tez Gdańsk. Pewnie było więcej tego ale nie pamietam\n@ejrafi: pytanie jak tam wyglądają przepisy. Trochę się pozmieniało. W Łodzi poza wypłacalnością nie ma krzty profesjonalizmu (marketing jak w Tarnowie xD), ale to by był gnój gdyby mieli nie jechać, więc pewnie chcą poszantażować miasto i nagiąć warunki w umowie. Natomiast ten ananas ze Stali, to od samego początku śmierdzi strasznie, więc tam nic mnie nie zdziwi. Tylko kibiców szkoda, bo spore rozwijające się miasto, a wpadli z deszczu pod rynnę chyba. pokaż całość\n+: microbot, e....i\nPrezes1313 2 lata 8 mies. temu via Android\n#zuzel Artur Czaja w Tarnowie\n+: 77LatBedeNiedojrzaly, zArteq\n@Fallinghammer: przy czym się wtedy prawie pozabijali, więc pewnie razem ich nie puszczą już. xD\n@Prezes1313: kto jeszcze poza Ljungiem? Kaczmarek? Kułakow? Z taką juniorką i dobrym torem, to całkiem niebezpieczny zespół. Tylko ten stadion straszy, ale pewnie i finansowo czym dalej w sezon, tym będzie gorzej, skoro jeszcze w nowym roku będą spłacać tegoroczny skład. Dobrze to nie wróży, chociaż chyba jednak lepiej niż w Pile. pokaż całość\n@HansLanda88 Skład jest spłacony za ten rok. Wszyscy zawodnicy dostali już wypłaty. A skład jaki będzie w tym roku zobaczymy. Szkoda tylko, że Jamróg nie został bo tak to by był całkiem porządny zespół zwłaszcza z takimi juniorami\n#kazbalagane #belmondo #mobbyn\nNigdy nie było i nie będzie lepszego projektu od "sos, ciuchy i borciuchy".\n+: matevsz, M............k +7 innych\n@marekv7 nie bedziemy tu wpierdalac z jednej michy\n+: Prezes1313, R.....r\nFioletoffylck 2 lata 9 mies. temu via iOS\n@Prezes1313: nic nie pobije starego mobbyn niestety, lot też był dobrą płytą\nGdzie kupię w miarę dobrą jakościowo błękitna koszule w rozmiarze 40? (tak do 100 zł)\nstol_z_powylamywanymi_nogami 2 lata 9 mies. temu via Wykop Mobilny (Android)\nS..e 2 lata 9 mies. temu\nJakiego koloru kamizelka do grantowego garnituru?\n@paki92 A jeszcze zapomniałem dodać, że koszula biała, krawat w odcieniach grafitu i granatu\nYKR23 2 lata 9 mies. temu via Android\n@Prezes1313 kuloodporna najlepiej\n+: Wisimita, Paula_pi +1 inny\nCzy czarne spodnie chino i gramatowa marynarka to bardzo zły pomysł?\n+: LisekKacperek, A......u +1 inny\nIzzka 2 lata 9 mies. temu via iOS\n@Prezes1313: trochę się gryzie ten granat z czarnym\nPrezes1313 2 lata 10 mies. temu via Android\n#zuzel co tu się stało\n+: Freakz, menstruacyjnakaszanka +1 inny\n#zuzel Unia jest tylko jedna.\npokaż spoiler Tarnów\n+: kyle8, Chacha +6 innych\nj...c 2 lata 10 mies. temu\n@Prezes1313: Nie w ekstralidze. ( ͡° ͜ʖ ͡°)\nBusy do niecieczy jeżdżą z plant koło dworca? Bo wybieram się na mecz juniorów w sobotę i chce się upewnić xd\nTak, Pławecki jezdzi na pewno\nPeterov 2 lata 10 mies. temu\n@Prezes1313: Do Niecieczy jest strasznie spierdolony transport. Najłatwiej załatwić jakiegoś ziomka który Cie tam zgarnie.\nW jakim wieku zaczęliście ćpać i co?\ns...p 2 lata 10 mies. temu via Android\nWykop ćpam od 1,5 roku ( ͡~ ͜ʖ ͡°)\nGdzie najtaniej kupię conversy one stary czarne 44/44.5 i/lub vansy Old skoole też czarne?\n+: Freakz, PlayfulNoodle +2 innych\nbaniorz_z_modzela 2 lata 10 mies. temu via Wykop Mobilny (Android)\n@Prezes1313: Na eastend.pl oldskoole nie dawno z punktami za rejestrację i newslettera wychodziły za 253\n@Prezes1313: Nie wiem jak teraz\nJebać nocną elo\n@barelyalive morda kapciu\nbarelyalive 2 lata 10 mies. temu\n@Prezes1313: miales wypierdalac to ruchy\nKto dzisiaj jarał daje plusa\n+: halny8, zjembigos +8 innych\nWujaTHC 2 lata 10 mies. temu\n@Prezes1313: miękkie narkotyki są dla mięczaków\n+: LisekKacperek, o.....o +7 innych\nhalny8 2 lata 10 mies. temu via Android\n+: Nycer, Fran_Bow +1 inny\n#streetwear Mam w koszyku yzy 45 1/3 oddam komuś za niewielką opłatą\nPrezes1313 2 lata 10 mies. temu\n@Marterr_: to i nawet za te 5 oddam xd\n71jphwdp 2 lata 10 mies. temu via Android\n@Prezes1313 wezme za 0 zł\n#zuzel tw Janusz XD\n#zuzel Klasycznie brak ścigania\nCo sądzicie o tych butach? Brać za ~180 zł?\n+: tomek_27, gobi12 +2 innych\nTrapas 2 lata 10 mies. temu via Android\n@Prezes1313 to jak za darmo\n@Prezes1313 Mam je i są super.\nNie dogadamy się jak lubisz jarmóż\n#kazbalagane #mobbyn #cytatywielkichludzi\n@Prezes1313: przez ten wers mam awersję do jedzących jarmuż\nblamatic94cmaz 2 lata 10 mies. temu\nChyba Jamróz ( ͡º ͜ʖ͡º)\n#zuzel Bieg godny numeru 15\n+: j...c, Chacha +7 innych\nPrezes1313 2 lata 11 mies. temu via Android\n#zuzel Sędzia bez psa przewodnika dzisiaj\n#zuzel Wybieranie między Częstochową, a Toruniem w playoffach to jak wybieranie pomiędzy kiłą, a dżumą\n+: Fallinghammer, vegetassj1 +5 innych\nvegetassj1 2 lata 11 mies. temu via Android\n@Prezes1313 wszystko lepsze niz Apator\nPrzynajmniej masz pewnosc,ze sie odbeda dwa mecze finalowe\n+: Kamelot, HonyszkeKojok +3 innych\nwromario 2 lata 11 mies. temu\n@vegetassj1: Pewności nie ma, ale można się spodziewać, że raczej nie zobaczymy cudownego ostatniego biegu i 45:44 na koniec.\n#zuzel kurwa mać\n+: Ziner, e....i +6 innych\nSą jakieś kodziki na zniżkę, albo free ship?\nRfzzz 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: Podpinam sie ( ͡° ͜ʖ ͡°) generalnie to byl ostatnio kupon dodatkowo 30% na rzeczy w outlecie, ale juz nie smiga ;(\nYKR23 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: na urodziny był chyba 15/20% więc możesz sobie na jutro je ustawić\n+: xardas_pl, tymirka +11 innych\n@Prezes1313: hewra to galaktyka\n+: xspooky, Prezes1313 +1 inny\n@Prezes1313: mobbyn to nie pierdolony zbieg okolicznosci\n+: xspooky, Prezes1313 +3 innych\n#zuzel Zmarzlik hamsko\n+: wromario, Rapepo +5 innych\n@lubie_piwo na szybko człowiek pisze to i się błędy potrafią pojawić ᶘᵒᴥᵒᶅ\n@Prezes1313 50% osób się tak tłumaczy\n#zuzel Janowski debil\n+: wojtekgumis, kyle8 +6 innych\n@diarrhoea Jeszcze, żeby tam jakiekolwiek był kontakt od Nickiego. Ale on jechał swoim torem i na prostej też zostawił miejsca...\ndiarrhoea 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: Taki drugi Madsen :P\n+: e....i, Kermii +5 innych\nNawet zabawne jak na szambo z nocnej XD\n+: wytrzzeszcz, hokuspokus123 +8 innych\n@Emil1803 pewnie, że tak\nZapamiętam to jak kiedyś będzisz coś chciał na nocnej ( ͡º ͜ʖ͡º)\nKtóry miał tutaj zniżkę pracowniczą na nike - 44%?\n+: Cartel22, Ballboaa +2 innych\nCartel22 2 lata 11 mies. temu via Android\nMateusz Jot na fejsbuku, polecam\n+: YKR23, Prezes1313\nBallboaa 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: Zapraszam, posiadam taka zniżkę\nJutro na zalando lounge drop Invicty o 7:00\nMożna dorwać fajne divery w promocyjnych cenach\n@Minishcap No Invicta xd\n+: Minishcap, T..................n\n@Prezes1313: Rzeczywiście ( ͡° ͜ʖ ͡°)\n#mobbyn #belmondo #oychepeniz\nGdzie znajdę tapetę na telefon z M O B B Y N?\nAle sypią sucharami na Eurosporcie\nGdzie kupię najtaniej spodenki adidasa do biegania/ grania w piłkę?\nNajlepiej z paskami xd\natteint 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: W lumpeksie.\nMazurex 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: zgoda fc, r-gol, tk maxx, sportbazar, desportivo\n+: Prezes1313, nie_usuwaj_konta\n#zuzel Ale tor chujowy w Toruniu\nUnia dzisiaj rozjebie apator\npokaż spoiler Kogo ja kurwa oszukuje\ne....i 2 lata 11 mies. temu\n@Prezes1313: Nie będzie tak źle\npokaż spoiler może wyjdziecie z 30 ( ͡° ͜ʖ ͡°)\n@ejrafi Dobrze, że wy wyszliscie z 30 u nas ÷)\n#zuzel Nicki 乁(♥ ʖ̯♥)ㄏ\n+: Lightwave, HansLanda88 +2 innych\n@Prezes1313: emeryten party! ( ͡° ͜ʖ ͡°)\nPrezes1313 3 lata temu via Android\nŁeb mnie nakuriwa\nmichalis 3 lata temu\n@Prezes1313: nie trza było tyle pić\n#nosaczsundajski #polak #janusze\nJak niskim kosztem ubrać się jak typowy Janusz?\n#modameska wy się na tym znacie najlepiej\npawel-parapura 3 lata temu\n@Prezes1313: Widze że ktoś tu chce zostać hipsterem\n@pawel-parapura Osiemnastka kolegi w januszowym stylu xD\n+: S........4, musiol108 +2 innych\nRyderV13 3 lata temu\n@Prezes1313: typowy świniak jest typowy\n+: czv1, ZielonaPomaranczka- +2 innych\n#mecz makaron xD\n+: bardzoprosz3, Defcon4321 +3 innych\nJak to jest, że na meczu Panama - Tunezja było więcej osób na tagu niż teraz? XD\n+: Fioletoffylck, t.........y +3 innych\n@Prezes1313 jakas ta faza grupowa byla ciekawsza niz faza pucharowa, no i pewnie wiecej by bylo jakby jakies futbolowe giganty graly\n@Smerkulec (⌐ ͡■ ͜ʖ ͡■)\n+: hspt42RX0E3, Cronox\n#modameska #streetwear #pilkanozna\nGdzie kupię najtaniej halówki teraz? Są jakieś promki?\n@Prezes1313: na adidas.pl szukaj, ja dorwałem turfy nemeziz tango 17.3 50% taniej i doszły w 2 dni robocze\nPrezes1313 3 lata 1 mies. temu via Android\n#zegarki #zegarkiboners #kupujzwykopem\nBiorę po 500 zł z konta każdej drużyny i słucham państwa. Jaki zegarek do +/- 350 zł polecacie? Styl dowolny, pasek, bransoleta- obojętne. Chcę poznać jakie zegarki macie lub chcecie mieć w takim lub podobnym przedziale cenowym ᕙ(⇀‸↼‶)ᕗ\n+: KarusOB, iRickGrimes +2 innych\ninzynier_robert 3 lata 1 mies. temu\nmpawlok 3 lata 1 mies. temu via Android\nJak lubisz divery to zwróć uwagę na Casio MDV-106-1AV. Cena ok 260 PLN Z przesyłką. Ja dokupilem jeszcze pasek NATO w kolorystyce spectre.\n+: yggdrasill, Generalissimus\nPrezes1313 3 lata 1 mies. temu\nJak oceniacie taką adriatice? Dałoby rade zamianić w niej bransolete na pasek?\n#zegarki #zegarkiboners #adriatica\n+: Dzony_Rokstar, Cronox\n@Prezes1313: a to nie damski model?\n@Prezes1313: Mysle, ze da rade. Ja w zegarku pic rel zmienilem bransolete na pasek i wyglada niezle. Zreszta wiele zegarkow jest w wersjach na pasek i bransolete, wiec czemu nie?\n#zuzel "Skurwysyn" xD\n+: JavierDaY, hiteeek +12 innych\nMireczeki jakie znacie zegarki z fazami księżyca/ sun and moon w przystępnej cenie. Inb4 nie wyskakujcie z patkami, najlepiej najtańsze tak do 700 zł, ale najlepiej najtańsze jakie znacie dobrej jakości. Coś w stylu tej Adriatici wyprzedanej niestety ( ͡° ʖ̯ ͡°)\n@Prezes1313 massdrop > watches - czesto bywaja te orienty z fazami.\n@xspeditor: Powinny być w dwóch językach, spróbuj go ustawić\n...to tylko najnowsze aktywności użytkownika Prezes1313


Narożnik Messina | Galerie Mebli - Internetowa Galeria Mebli\nZjawiskowość niektórych mebli nie jest spowodowana jednym zaskakującym elementem, lecz jest sumą wielu starannie dopracowanych szczegółów. Kiedy mówimy o ponadprzeciętnym designie, nigdy nie jest on dziełem przypadku, tylko zrealizowanym w stu procentach skrzętnie zaplanowanym projektem.\nIstnieją meble, które posiadają tę hipnotyczną siłę przyciągania, która sprawia, że nie sposób oderwać od nich wzroku - jednym z nich jest narożnik Messina. Doskonały design tego wspaniałego narożnika idzie w parze ze znakomitymi właściwościami relaksacyjnymi oraz pierwszorzędnym komfortem. Takie połączenie daje nam mebel doskonały, który zachwyca pod każdym względem.\nStrona Galerie Mebli obrała sobie za cel prezentowanie Państwu właśnie takich zjawiskowych mebli, wybranych spośród setek innych dostępnych na rynku. Staramy się, aby informować Państwa na bieżąco o nowościach i najciekawszych produktach z branży meblowej. Gorąco zachęcamy do odwiedzania naszej witryny w poszukiwaniu inspiracji i pomysłów na wystrój swojego mieszkania.


Za-Piski In-Anny,: Patyki i patyczki, czyli o małych przedmiotach\nCzytaliście Patyki i patyczki księdza Twardowskiego? Cudownie mądra książeczka, którą choć raz powinno mieć w rękach każde dziecko.\nJest tam takie krótkie opowiadanko:\nPewnego letniego wieczoru ukazał się na schodach dym. Czuć było spaleniznę. Ktoś krzyknął głośno, jak przez tubę: - Pożar! Każdy zaczął ratować to, co uważał dla siebie za najdroższe, i biegł z tym na podwórze.\nChuda, długa pani wyniosła klatkę, a w niej papużki-nierozłączki. Utleniona fryzjerka przyciskała do siebie brązowe norkowe futro z ogonkami. Student taternik uratował koszyk pełen górskich kamieni czarnychw białe łatki i szaroróżowych w błyszczące gwiazdki krzemienia. Pani poetka trzymała w ręku porcelanową lampę malowana w czerwone maki, a jej przyjaciółka, wytworna dama, miała przewieszony na ręku kapelusz z różową woalka w białe kropki. Starszy siwy cyrkowiec tulił obu rękoma biały wysoki cylinder. Jego sąsiad masażysta, przerażony, wciągał drugie spodnie z wiszącymi szelkami. Dwie babcie ocaliły rozsypującą się słomiankę spod swoich drzwi. Zdenerwowany profesor przenosił spokojnego żółwia. Narzeczony wyniósł na plecach ciotkę narzeczonej.\nMały chłopiec, który wpadł wówczas do zadymionego domu, by uratowaćnajcenniejsze rzeczy, nie bał się, bo zrobił sobie z chustki do nosamaskę przeciwgazową. Szybko wyciągnął zza kredensu ukochane patyki i patyczki. Oczy błyszczały mu ze szczęścia. Ocalił swój skarb.\nKochamy małe przedmioty. Przywiązujemy się do nich, to nasze małe wewnętrzne bogactwo.\nWracając znad morza, zabieramy sobie z brzegu kilka muszelek, w górach zbieramy ładne kamyczki, w lesie szyszki.\nPóźniej, czasem nawet po wielu latach, przedmioty te budzą w nas pozytywne wspomnienia, wywołują uśmiech na twarzy.\nOstatnio, idąc za radą artykułu w Twoim Stylu, próbowałam wprowadzić w moim życiu zasadę minimalizmu. A więc - stwórz sobie więcej przestrzeni, czyli wyrzuć/oddaj wszystkie zasuszone kwiatki i listki, pamiętniki z dzieciństwa, a nawet - o zgrozo - wszystkie przeczytane książki. No z usunięciem z szafy wszystkich niechodzonych ciuchów mogłabym się pogodzić. Ale żeby od razu książki??? Mój księgozbiór (brzmi dumnie ;)) jest chyba dla mnie właśnie takim odpowiednikiem patyczków. Gdyby się waliło, paliło, to ratowałabym w pierwszej kolejności (mówimy o przedmiotach oczywiście) właśnie te moje zbiorki - Murakamiego w ładnych wydaniach Muzy, Annę Kareninę z antykwariatu, Hrabala w zniszczonych okładkach - i wszystkie inne moje kochane tomiki i tomiska. Myślę, że nie jestem w tej mojej miłości do przedmiotów osamotniona. W końcu to one sprawiają, że nasze mieszkania mają swój niepowtarzalny urok. Dlatego też nie wyrzucę kamyka z Alp, szyszki ze Szklarskiej Poręby i wielu innych drobiazgów.\nI może kiedyś, gdy mnie już dawno nie będzie, ktoś znajdzie na jakimś opuszczonym strychu pudełeczko z takimi moimi skarbami i będzie się zastanawiał nad historią każdego z nich... Pamiętacie ten motyw z Amelii???\nJeszcze raz powtórzę - minimalizmowi mówię nie! Lubię sie otaczać moimi książkami, które, niczym w Zbyt głośnej samotności, wiszą na półce nad moim łóżkiem (czasem budzę się w nocy i boję sie, że zaraz na mnie spadną). Lubię moje świeczki, moje pudełeczka, moje kwiaty na oknie. Puste przestrzenie są zimne, są bez wyrazu. Boję się, że mieszkając w nich, mogłabym się do nich upodobnić.\nmyslalem ze to dlusze\na to jest cala ksiazka????