Powrót do przeszłości: Tomasz Jarzębowski - Legia Warszawa\nPowrót do przeszłości: Tomasz Jarzębowski\nAutor: Nikodem Chinowski\tFot. Janusz Partyka, Włodzimierz Sierakowski\nJakie to uczucie gdy prosto z "Żylety" trafia się do drużyny? Jak przez lata zmieniała się legijna szatnia? Gdzie piłkarze bawili się po meczach? Który trener i piłkarz byli najsłabsi za jego kadencji w Klubie? - o tym wszystkim w rozmowie z legia.com w cyklu "Powrót do przeszłości" mówi były piłkarz Legii Tomasz Jarzębowski.\nlegia.com: Warszawiak, od małego kibic Legii, wychowanek klubu, dla Legii ponad setka meczów w Ekstraklasie. W dzisiejszych czasach rzadkość, a mimo to jesteś dość daleko od legijnego środowiska. Legia zapomniała o Tobie, czy Ty zapomniałeś o Legii?\nTomasz Jarzębowski: - Ja o Legii na pewno nie zapomniałem. Ale zgadza się - jestem chwilowo daleko od Legii. Gram jeszcze w piłkę w I lidze w Wigrach Suwałki i na tym się skupiam. Nie mam za dużo kontaktów z ludźmi z Legii. Ze znajomych twarzy w drużynie został już tylko Marek Saganowski. Mam jeszcze kontakt z Tomkiem Kiełbowiczem, od czasu do czasu się zdzwonimy. Poza nimi nie ma tu już ludzi, których poznałem gdy sam grałem w Warszawie.\nNiebawem zakończysz zawodowe granie w piłkę, ale jak sam mówiłeś, nadal chcesz być blisko boiska. Masz pomysł na siebie po zakończeniu zawodowego grania?\n- Normalną koleją rzeczy byłaby praca trenera w grupach młodzieżowych, ale nie wiem czy poradziłbym sobie z dziećmi. To wbrew pozorom bardzo ciężkie zadanie, trzeba mieć dużo przekonania i wyczucia. Zdecydowanie bardziej widziałbym się w dorosłej czy młodzieżowej piłce, w strukturach skautingu. Rozmawiałem z „Kiełbikiem” gdy on zaczynał pracę w skautingu. Przedstawił jak to wygląda w Legii, jak się tu pracuje. Wiem więc jak to smakuje i mam poczucie, że byłoby to coś dla mnie.\nCzujesz, że masz oko do młodych piłkarzy? Umiałbyś wyłapać perełki?\n- Nie chcę się chwalić, ale paru piłkarzy wyczułem, choćby Marcina Komorowskiego. „Komor” był strasznie niszczony przez trenera Lenczyka w Bełchatowie. Ja widziałem, że chłopak ma olbrzymi potencjał, że piłkarsko jest bardzo dobry. Lenczyk go jednak skreślił. Po tym, co grał na treningach wiedziałem jednak, że jak zmieni środowisko, to będzie z niego kawał piłkarza i chyba się nie pomyliłem.\nW Młodej Legii też widziałeś takich kotów? Kończąc swój drugi pobyt w Legii grałeś chociażby z Arielem Borysiukiem czy Michałem Żyro.\n- Żyro akurat wchodził do drużyny trenera Urbana gdy ja kończyłem grę w Legii. Widziałem u niego pewien potencjał, ale bardziej zwracałem uwagę na jego słabą grę w defensywie. I do dzisiaj chyba nie radzi sobie z tym elementem. Widać też, że Żyro nadal się momentami zawiesza - nie jest w stanie grać w pełni skoncentrowany przez cały mecz.\nMówiąc, że trzymasz się daleko od Legii, miałem na myśli fakt, że nawet nie przychodzisz na stadion. Czujesz się tu niekomfortowo?\n- Byłem na jednym meczu, na Spartaku. Po pierwsze, od czterech lat nie mieszkam w Warszawie, a w weekendy na ogół gram swoje mecze. Inna sprawa, że faktycznie mam pewną zadrę do ludzi, którzy tu pracowali. Mam pretensje, że nie dano mi prawdziwej szansy. W 2010 roku, gdy kończyła się runda wiosenna, miałem zapis o przedłużeniu kontraktu po rozegraniu 900 minut w całej rundzie. Marek Jóźwiak miał jednak swój pomysł na drużynę. Postanowił posprowadzać swoich ludzi.\n- Myślę, że tak. Ze mnie nie byłoby pieniędzy. Podobnie jak ze Smolińskiego, Mięciela czy Szali. Wtedy wszyscy razem byliśmy na wylocie. Podobnie jak Radović czy Komorowski. Z tego grona w drużynie zostali tylko „Rado” i „Komor”. Potem udowodnili, że potrafią grać w piłkę. Ze mną mogło być podobnie, nikt jednak nie chciał mi zaufać. Nie oszukujmy się – to nie względy sportowe zadecydowały, że część chłopaków musiała odejść. Mam więc ten żal, gdzieś tam w środku to siedzi, że tak mnie mój klub potraktował. Kontrakt miałem do końca czerwca i mogłem jechać na obóz do Grodziska Wielkopolskiego. Mieliśmy wtedy nowego trenera, ale nawet nie miałem szansy pokazać się trenerowi Skorży. Czułem, że kilka osób mnie po prostu w klubie nie chciało. Biznes chyba liczył się trochę bardziej niż człowiek.\nMoże byłeś po prostu za słaby w tamtym momencie?\n- Gdyby dano mi szansę i bym odstawał, to nie miałbym pretensji. Sam bym podziękował i odszedł. „Rado” też miał fatalną rundę wiosenną, ale w zespole został. Potem udowodnił, że warto było mu dać szansę. Wylądowałem w Miedzi Legnica, w II lidze. Duży spadek. Czułem, że potrafię dużo więcej, że stać mnie na grę w Ekstraklasie.\nGdzieś popełniłeś błąd? Inaczej byś dziś pokierował karierą 19-letniego Tomasza Jarzębowskiego wchodzącego do Legii?\n- Nie mam sobie nic do zarzucenia. Ja miałem klapki na oczach, liczyła się dla mnie tylko piłka. Prowadziłem się sportowo, dbałem o dietę, o żywienie. Wejście do szatni też chyba miałem takie jakie być powinno. Podchodziłem z dużym szacunkiem do tych piłkarzy, których wcześniej oglądałem głównie w telewizji. Uczyłem się od nich.\nWracając do pytania, to być może trochę zabrakło mi w tamtym okresie wiedzy o medycynie. Dziś jestem dużo mądrzejszy w tym temacie. Wiem jak się przygotować mięśniowo do treningu czy meczu. Swoje w gabinetach przeszedłem. Dużo się dowiedziałem o anatomii, o stawach, o rehabilitacji. Wtedy mi takiej wiedzy brakowało, nie wiedziałem jak wejść w trening i stąd potem moje problemy z nogami. Dziś sam tłumaczę pewne sprawy chłopakom w Wigrach. Zrozumiałem, jak ważne dla piłkarza są kwestie związane z odpowiednim przygotowaniem do meczu czy treningu. Szkoda, że takiej wiedzy nikt mi nie przekazał te kilkanaście lat temu.\nSkoro wszystko robiłeś jak trzeba, to czy czujesz się spełniony jako piłkarz? Wycisnąłeś maksa z tego co dostałeś od losu?\n- Wydaje mi się, że to, co mogłem, to wycisnąłem. Naprawdę nie mam sobie wiele do zarzucenia. Moim problemem były kontuzje. Pamiętajmy też, że ja byłem wychowankiem klubu, więc nikt za mnie nie płacił żadnych wielkich pieniędzy. Od razu stałem na nieco gorszej pozycji. Wychowanek jak to wychowanek - gdzieś się tam kręci po różnych rocznikach, to w "jedynce", to w rezerwach. Trochę taka łata. Był moment, że trener Smuda nasprowadzał swoich zawodników, ale oni zaraz połapali kontuzje. Nie było kim grać, więc Smuda zajrzał do rezerw i paru chłopaków wciągnął do "jedynki". Wydaje mi się, że ja swoją szansę wtedy wykorzystałem. Trener Smuda przed swoim zwolnieniem nawet mnie wyróżniał po kilku meczach.\nDobrze grało mi się też w 2003 i połowę 2004 roku. Pojechałem nawet na kadrę. W połowie 2004 znów mi jednak nie wytrzymało kolano. Najpierw jedna noga, potem druga, i praktycznie na rok zostałem wyłączony z gry. Wróciłem po siedmiu miesiącach, na dodatek z nie do końca zaleczoną kontuzją. Posypałem się.\nW tym momencie nie mogę nie spytać o doktora Stanisława Machowskiego. Pojawiały się spekulacje, że to właśnie błędne diagnozy Machowskiego i niewłaściwy sposób leczenia były przyczyną Twoich przewlekłych kontuzji.\n- Myślę, że ogólnie poziom medycyny w tamtym czasie był w Legii problemem. Nasi medycy to byli fajni ludzie, prywatnie mieliśmy dobry kontakt - czy to z doktorem Machowskim czy z Jurkiem Somowem albo ze Zbyszkiem Sęktasem. To były jednak takie czasy, że mało kto miał specjalistyczną wiedzę w zakresie rehabilitacji. Dopiero jak pojechałem do kliniki w Szczecinie, to Zbyszek Pawłowski pokazał mi, co to znaczy prawdziwa rehabilitacja. W Legii to wyglądało tak, że przychodziłem na siłownię, zostawałem sam, ćwiczyłem sobie to czy tamto przez 3 godziny i jechałem do domu. W Szczecinie była zupełnie inna historia - zajęcia miałem od rana do wieczora, rozpisali mi specjalistyczne ćwiczenia, wszystko było na bieżąco analizowane. Czułem ogromną różnicę, pojąłem sens tych ćwiczeń. Pamiętam jak na sali pierwszy raz zobaczyłem „berety” do ćwiczeń. Nie wiedziałem co z tym robić. Za naszych czasów jedyny „Beret”, jaki był w Legii, to Marek Jóźwiak (śmiech).\nKiedyś się o takich sprawach nie mówiło, teraz dopiero widzę jakie to ma znaczenie. Wtedy jedna niedoleczona kontuzja zmieniała się w drugą. Najpierw miałem problem z przeprostami, potem ze zgięciami. To wszystko było niewłaściwie rehabilitowane i stało się jasne, że długo tak nie pociągnę. Wydawało się, że to koniec - tak mi mówili w Legii. Dopiero w Szczecinie stanąłem na nogi.\nW Legii jednak dużo już nie pograłeś.\n- Po Szczecinie wróciłem naprawdę silny, chciałem więc udowodnić, że dam sobie jeszcze radę w Legii. Kończyła się runda jesienna, załapałem się jeszcze na ostatni miesiąc gry. Miałem jeszcze ważny kontrakt, zaczęły się przygotowania i myślałem, że będę grał. Trener Wdowczyk zawołał mnie na rozmowę i powiedział, że po tak długiej przerwie nie widzi mnie w drużynie. Mam do niego szacunek, że zagrał fair i oznajmił mi to wprost. Powiedział, żebym poszukał sobie klubu, bo tu nie będę grał. To było w grudniu, tuż po końcu rundy. Gdyby powiedział to np. dopiero w lutym, to nie miałbym już żadnego ruchu i pewnie dokończyłbym sezon w rezerwach, a być może zakopałbym się tam już na dobre.\nRadosław Osuch załatwił Ci wtedy grę w Bełchatowie.\n- Zgadza się, poszedłem wtedy do Bełchatowa. Pamiętam, że idąc na pierwszy trening nie wiedziałem czego się spodziewać po trenerze Lenczyku. Już wtedy różnie się o nim mówiło wśród piłkarzy. Lenczyk wziął mnie przed treningiem i powiedział: „Pamiętam cię, strzeliłeś mi gola na Wiśle. Jeśli doktor Wielkoszyński cię zbada i powie, że się nadajesz, to ja cię biorę”. Od tego momentu wróciłem na dobre tory. Choć też nie od razu – na obozach grałem, ale jak przyszła liga, pod koniec lutego, to trener Lenczyk mi powiedział, że dla mnie jest jeszcze za wcześnie, i że postawi na mnie dopiero pod koniec rundy. Trochę się znowu podłamałem, bo na dzień dobry mieliśmy Legię, strasznie chciałem zagrać, a tu trener wyjeżdża z taką decyzją. Dziś mogę mu za to podziękować - faktycznie wpuścił mnie dopiero w kwietniu i być może oszczędził mi kolejnych kontuzji. Dużo też dała mi współpraca z doktorem Wielkoszyńskim, który wręcz uczył mnie poprawnie biegać. Czułem, że znowu jestem w gazie, dobrze się czułem, za chwilę przecież zrobiliśmy wicemistrzostwo Polski.\nSiedziała Ci w głowie ta Legia? Mobilizowała do ćwiczeń, do gry?\n- Na pewno. Czułem, że stać mnie na grę na najwyższym poziomie. Nie chciałem chodzić do mediów, żalić się po gazetach - chciałem po prostu pokazać to na boisku. Graliśmy na Legii, wygraliśmy, a ja dołożyłem swoją cegiełkę do tego. Pokazałem się. U siebie też z Legią wygraliśmy, a ja strzeliłem bramkę. To była moja odpowiedź, najlepsza jaką mogłem dać. Pokazałem niektórym ludziom w klubie, że za wcześnie mi podziękowano, że niesłusznie nie dano szansy. Być może to ten mój charakter sprawił, że jeszcze na koniec 2008 roku wróciłem do Legii.\nZnów jednak Cię pożegnano, o czym już mówiłeś. Poszedłeś do Miedzi. Wtedy w mediach pojawił się też temat przejścia do Grecji, do Atromitosu Ateny.\n- Do dziś nie wiem o co w tym chodziło. Gdzieś faktycznie przeczytałem, że jest zainteresowanie ze strony Greków. Wtedy w Atromitosie grał „Sagan”, więc przedzwoniłem do niego z pytaniem czy jest mój temat w klubie. „Sagan” spytał dyrektora sportowego czy myślą o mnie, ale okazało się, że tematu nie było. Do tej pory nie wiem skąd się wzięła ta informacja. Wtedy miałem podpisaną umowę menadżerską z człowiekiem działającym właśnie w tamtym regionie, więc trochę się podpaliłem. Ale nawet on powiedział, że żadnych sygnałów z Atromistosu nie miał.\nCzego Ci zabrakło, żeby z Legii wybić się za granicę? Legia to taki klub, że nawet jak jesteś przeciętny, to i tak gra w Legii wystarcza, żeby zaczepić się gdzieś na Cyprze czy w Turcji...\n- No właśnie, wtedy też tak myślałem. Nie wiem dlaczego tak się to skończyło. Miałem wtedy 32 lata, trochę gry było jeszcze przede mną. Nie takich jak ja brali wtedy na Cypr. Może zabrakło nieco lepszego menadżera? Może jakichś układów? Nie wiem. Sportowo na pewno bym sobie poradził.\nMoże konfliktowy byłeś i ktoś Ci złe rekomendacje wystawiał?\n- Nie wydaje mi się. W szatni nie miałem nigdy problemów z chłopakami. Z trenerami też żyłem dobrze, jedynie z trenerem Kubickim miałem mały zatarg. Pojawił się wtedy w mediach temat nowego trenera z zagranicy i gdzieś tam w prasie chlapnąłem, że to dobrze, że będzie trener z zagranicy, bo zaczniemy lepiej grać. Trener Kubicki się wtedy wkurzył, od słowa do słowa się poprztykaliśmy, ale potem wszystko się uspokoiło. Teraz jest już OK, pogadaliśmy ostatnio jak graliśmy sparing z Olimpią Grudziądz. Młody byłem, nie ma co kitować – palnąłem głupotę.\nWchodziłeś do szatni Legii w 98 roku, kończyłeś w 2010. Jesteś gościem, który grał w Legii zarówno z Robakiewiczem, jak i z Żyro. Dwa kompletnie różne piłkarskie światy, kompletnie różne realia. Jak przez lata zmieniała się szatnia Legii?\n- Wchodziłem do drużyny, gdy połowa chłopaków grała w Lidze Mistrzów. Dla mnie to był szok. Pamiętam, że miałem plecak-kostkę i jak Legia zdobyła mistrza w 95 to latałem po boisku i zbierałem autografy, a za chwilę siedziałem z tymi ludźmi w szatni. Czułem się wyróżniony. Chłopak z Warszawy, od małego kibic Legii. Z ojcem najpierw chodziliśmy na skraj „Żylety”, potem z chłopakami lataliśmy na „Krytą”. Dla mnie to była mega rzecz, ciężko mi to teraz opisać.\nZasady w legijnej szatni przez lata się zmieniały?\n- Teraz młodsi mają inne podejście do świata, inne wartości. To co się zmieniło to chociażby stosunek do starszych. Kiedyś starszyzna w szatni to był pełen szacun. Teraz to wygląda zupełnie inaczej. Na przykład wchodzi do szatni taki chłopek nie wiadomo skąd, ręka w kieszeni i wypala „cześć Jarza”. Mi to akurat zwisa, nie mam o to pretensji, ale za moich czasów było inaczej. Gdybym ja na wejściu do Legii powiedział „siemasz Zielu” czy „siema Benek”, to by mnie Zieliński z Bednarzem raz-dwa stamtąd pogonili. Ja miałem duży szacunek do tych chłopaków. Przed pierwszym wejściem do szatni spytałem kierownika zespołu czy mam im mówić „na pan”. Kiero powiedział, że wystarczy po imieniu, a i tak czułem się nieswojo. Przecież to byli goście, których jeszcze chwilę wcześniej oglądałem grających w Lidze Mistrzów dla mojej Legii. Goście, których oglądałem z „Żylety” albo w telewizji. A teraz wchodziłem do tej drużyny. Po ksywce zacząłem do nich mówić dopiero po roku czy dwóch. Zresztą do dziś mi to zostało. Moim dyrektorem sportowym w Wigrach jest Jacek Zieliński i nawet teraz mam problem by do niego powiedzieć „Zielek”. Tak po prostu, z szacunku.\nTakże na treningach inaczej wygląda teraz gra między młodymi, a starymi. Dziś młodzi nie patrzą czy ktoś jest zasłużony, czy nie. Ja, gdy mieliśmy gierki treningowe, to uważałem na nogi starszych. Wiadomo jak oni podchodzili do treningów – nigdy nie grali na maksa, coś tam sobie odpuszczali, folgowali. I tak wiedzieli, że liczy się tylko mecz. Walczyło się z nimi, ale z zachowaniem umiaru, by czasem nie wejść za ostro. Dziś młodzi nawet na treningach grają na maksa, nie liczą się ze zdrowiem innych. Nie chcę oceniać czy to dobrze czy źle - mówię tylko to, co się zmieniło przez lata.\nNajwiększa przepaść była chyba jednak w kwestiach organizacyjnych i finansowych?\n- Wtedy pieniądze w Legii były zupełnie inne. Ja nie miałem dużej pensji, jako wychowanek miałem najniższy kontrakt. Ci, co przychodzili, mieli dużo lepiej płacone, nawet różne „wynalazki”, które tu były. We mnie się gotowało – widziałem, że jestem lepszy i nie gram, a oni nie dość, że grali, to jeszcze zarabiali po cztery razy więcej. Takie to były czasy - nie zawsze liczyło się to co umiesz, a to skąd i po co przyszedłeś. Taka była wtedy dola wychowanków, choć ja szanowałem to co miałem i dokąd doszedłem. Dziś taki młody w Legii z marszu dostaje dość grube pieniądze. Znów nie chcę oceniać czy to dobrze czy źle, ale może lepiej jakby taki młody skupił się na piłce, a nie na pieniądzach? Często też menadżerowie robią im w głowach sieczkę. Wolą zrobić jeden skok na kasę niż spokojnie chłopaka prowadzić. Za moich czasów nie było menadżerów – może Jarek Kołakowski zaczynał, ale to były początki, mało kto takimi sprawami się zajmował. Dziś każdy młody zaczyna od menadżera, a dopiero potem idzie na trening.\nJednorazowy strzał kontraktowy zaliczył np. Dawid Janczyk. Miał papiery na karierę?\n- Piłkarsko zdecydowanie lepszy był Korzym. Janczyk bazował na szybkości, ale czysto piłkarsko nie był za mocny. Korzym wyglądał dużo lepiej. Jak Janczyk szedł do CSKA to wiedziałem, że nie da sobie tam rady, nie z tymi piłkarzami, którzy tam byli. Szkoda, że tak się to skończyło, że się chłopak pogubił. Swoje zarobił, ale głowa mu nie wytrzymała. W Moskwie kasa, którą dostawał musiała być naprawdę kosmiczna.\nNa Ciebie nie czyhały pokusy wielkiego miasta? Nie powiesz chyba, że tamta Legia po treningach czy meczach grzecznie zjeżdżała do domu?...\n- Wiedzieliśmy ile i kiedy. We wcześniejszej Legii była fajna ekipa – „Surmik”, „Włodar”, „Kiełbik”, Boruc, „Sagan”, „Vuko”, „Wróbel”… Mieliśmy swoją knajpę na Chmielnej – „Kaisera”. Wtedy jeszcze nie było tych wszystkich smartfonów, że każdy mógł zdjęcia robić. Ale bawiliśmy się z umiarem, wiedzieliśmy na ile możemy sobie pozwolić. Po prawie każdym meczu tam chodziliśmy - albo sami, albo z rodzinami. Atmosfera w Legii była wtedy świetna, ona nakręcała wyniki. A wyniki atmosferę.\nPo moim powrocie takiej atmosfery już tu nie było. Być może to wynikało z tego, że piłkarze już bardziej uważali gdzie i z kim chodzili po meczach. Ale były też jednostki, z którymi można było wyjść na miasto - był „Rocky”, „Miętowy”, „Komor”, Janek Mucha, Maciek Iwański, Wojtek Szala. Wtedy przecież było słynne wkupne, gdzie nam porobili zdjęcia z ananasami. Były momenty, ale to co najlepsze to było wcześniej.\nByłeś jednym z ulubieńców trybun. W tamtych czasach skandowanie nazwiska z „Żylety” było wielką rzadkością. Doceniałeś?\n- Czułem się wyróżniony. Myślę, że zasłużyłem sobie na to swoją postawą. Byłem wychowankiem Legii, od 7. roku życia tu grałem. Kibicowałem Legii, chodziłem na mecze, czułem się częścią tego klubu. Na boisku też zawsze grałem na maksa, zawsze zostawiałem zdrowie. Wiadomo, były mecze gorsze i lepsze, ale zaangażowania nigdy mi nie brakowało. Jeśli chodzi o kibiców to zrobili mi bardzo miłą niespodziankę gdy graliśmy w Bełchatowie z Legią. Skandowali moje nazwisko podczas meczu, pamiętali o mnie. Równie fajna rzecz była w 2012 roku, gdy przyjechałem na Legię z Arką Gdynia na półfinał Pucharu Polski. Już na rozgrzewce kibice skandowali moje nazwisko. Po meczu zeszliśmy do szatni, przyszedł jeden z chłopaków z Legii i powiedział, żebym podszedł pod „Żyletę”. Poszliśmy, a tam cała „Żyleta” skanduje moje nazwisko. Mega przeżycie, łzy w oczach mi stanęły. Mocno mnie to podpompowało - po tylu latach grania dla innych klubów jeszcze mnie tu pamiętali.\nPo latach wsparcia z trybun „odwdzięczyłeś” się transferem i grą dla Arki Gdynia. Miałeś jakieś nieprzyjemności ze strony czołowych kibiców jednej czy drugiej strony?\n- Nie, nikt nigdy nie robił mi problemów z tego, że gram dla Arki, a kibicuję Legii. Byłem wtedy bez klubu, dostałem propozycję z Gdyni i nie mogłem z tego zrezygnować. Obawiałem się tego trochę, ale nie miałem wyjścia. W Gdyni szybko ułożyłem sobie relacje z kibicami. Powiem wręcz, że mnie szanowali za to, że ja nigdy się z Legią nie kryłem. Zakumplowałem się tam szczególnie z jednym ze znanych, starszych kibiców - Cezarem. Śmiał się, że jestem „ich legionistą”. Starsi szanowali mnie, a ja szanowałem ich. Oni widzieli, że grając dla Arki gram na maksa, że nie olewam ich klubu. Na koniec jednak trochę się te relacje popsuły. Graliśmy końcówkę sezonu z Kolejarzem Stróże. Mecz przegraliśmy. Następnego dnia kibice Arki weszli do nas do szatni, zaczęły się jakieś słowne przepychanki. Byłem kapitanem, więc jako kapitan musiałem zareagować i powiedziałem coś od siebie. Na następnym meczu, z Puszczą Niepołomice, kibice Arki śpiewali: „Niepołomice, wracają dziś przez stolicę, zabierz się z nimi, nie wracaj nigdy do Gdyni!”. To poszło z gniazda, śpiewała cała trybuna. Ale to byli młodsi kibice, ze starszyzną szacunek pozostał. W każdym razie piosenka mi się podobała (śmiech).\nZ kibicami Legii też nigdy nie było tematu gry w Arce. Kolegowaliśmy się, nie było powodów do jakichkolwiek reakcji z ich strony. Ci starsi wiedzieli, że nie idę do Arki, bo mi pieniądze położyli. Po prostu, nie miałem wtedy klubu, trafiła się oferta z I ligi, więc bez żadnych podtekstów podpisałem kontrakt.\nNa nowym stadionie byłeś tylko raz. A w telewizji oglądasz Legię?\nJak oceniasz grę Vrdoljaka, Jodłowca i Furmana? Grają na Twojej pozycji.\n- Jeśli chodzi o Vrdoljaka to nie widzę w nim piłkarza za milion euro. Na pewno potrafi grać, ma swoje plusy, ale nie wygląda na gościa, za którego płaci się takie pieniądze. Ma swoje walory, chociażby odbiór piłki, ale ma też spore problemy z kreacją gry, z grą do przodu. Myślałem, że będzie dużo lepszy. Byłem też mocno zdziwiony, zresztą chyba nie tylko ja, gdy od razu został kapitanem drużyny. To była niezrozumiała decyzja. Byli tam inni zawodnicy, którzy mogli to wziąć na siebie - choćby Tomek Kiełbowicz czy Dickson Choto. Nie wiem czym kierował się trener Skorża przy tym wyborze, bo nie było mnie już wtedy w drużynie, ale koledzy też byli zaskoczeni.\nTomek Jodłowiec bardzo mi się podoba. To chłopak, na którego patrzyłem już wcześniej, jeszcze w Grodzisku. Ma duży potencjał, może grać zarówno na defensywnym pomocniku, jak i na stoperze. Imponuje niesamowitą wydolnością - może biegać dwa mecze jeden po drugim i oba zagra na tym samym, wysokim poziomie. Do tego ma ciąg na bramkę, strzela gole. To zawodnik, który nie bez powodu jest powoływany na kadrę.\nFurman przyszedł już po moim odejściu, nie widziałem jego gry na żywo. Tyle co w telewizji, ale wiadomo, że to co innego niż treningi czy mecze na żywo. Na pewno Furman dużo zyskał we Francji, gra dojrzalej, umie się ustawiać, dobrze myśli na boisku.\nDałbyś jeszcze radę być tym czwartym do gry w Legii? Na defensywnym pomocniku albo na stoperze?\n- Na pewno czuję, że jeszcze potrafię grać. Nie chcę jednak mówić czy dałbym radę. Musiałbym stanąć na boisku, zagrać coś z tymi chłopakami, którzy grają teraz i byśmy zobaczyli. Z zewnątrz łatwo się mówi, że „dałbym radę”, ale z boiska to inaczej wygląda. Nie wiem jak motorycznie bym wyglądał przy nich. W każdym razie, w I lidze daję sobie radę. Miałem fajny sezon, zmieniłem pozycję na stopera – jest mniej biegania (śmiech). Jeszcze przez rok mam kontrakt w Wigrach i jeśli zdrowie dopisze to chcę go wypełnić. Starsi koledzy mówią żeby grać, ile tylko można - potem trudno się odnaleźć w życiu. Jeśli więc Legia będzie mnie chciała to ja jestem gotowy (śmiech).\nMówiłeś, że jesteś specjalistą od rehabilitacji. Jeśli nie piłkarz, nie grupy młodzieżowe, to może zostałbyś fizjoterapeutą? (śmiech)\n- Ta dziedzina idzie mocno do przodu, więc chyba nie (śmiech). To, co ja wiedziałem parę lat temu, to już pewnie się nie sprawdzi. Wolę jednak pracę z piłką na boisku. Chętnie sprawdzę się w odnajdywaniu młodych talentów. Wszystko zależy jednak od drugiej strony, ja nie będę się pchał na siłę.\nRozumiem jednak, że gdyby prezes Leśnodorski zadzwonił, to nie odrzucisz połączenia?\n- Na pewno nie. Gdyby taka propozycja padła to ja jestem gotowy. Mówię otwarcie – chcę wrócić do mojej Legii!\nKończymy krótką ankietą. Twój najlepszy mecz w Legii?\n- Legia – Pogoń 3:2. Jedyny mecz, w którym strzeliłem dwie bramki dla Legii.\n- Nie było takiego! A poważnie - ten sam sezon, wyjazd na Stomil. Przegraliśmy 1:2, obie bramki zawalone przeze mnie. Słaby mecz, co tu dużo mówić.\nNajlepszy kumpel w szatni Legii?\n- Patrząc z perspektywy czasu to chyba Tomek Kiełbowicz. Wcześniej blisko się trzymałem z Arturem Borucem czy Radkiem Wróblewskim, ale to się w pewnym momencie ucięło. Z „Kiełbikiem” kontakt został mi do dziś.\nA po drugiej stronie szatni? Z którymi piłkarzami Legii raczej nie było Ci po drodze, i których raczej nie zaprosisz na swoją 50-tkę?\n- Trudne pytanie. Chyba nie było w szatni zawodnika, którego bym źle wspominał. Z każdym się dobrze dogadywałem. Nawet z obcokrajowcami, choć wiadomo, że z nimi mniej się trzymało, ale byli w porządku.\nMoże nawet nie pamiętasz wszystkich? Rowland Eresaba? Frankline Mudoh? Ahmed Ghanem? Dong Fangzhuo?\n- Kojarzę wszystkich. Dong fajny chłopak, ale piłkarskim wirtuozem to on nie był. Wyszedł mu jeden mecz – sparing, na który przyjechał akurat prezes Walter. Był jeszcze taki Argentyńczyk, jak on się nazywał…?\nGarcia. Manuel Garcia. Zawalił finał Pucharu Polski z Lechem.\n- O właśnie, Garcia. Też pamiętam, że ten mecz zawalił – nie strzelił w końcówce „patelni” na 2:0.\nNajlepszy trener w Legii? Zarówno warsztatowo jak i charakterologicznie.\n- Kilku się ich przez szatnię przewinęło. Warsztatowo na pewno najlepszy był trener Urban. Poza boiskiem też bardzo fajny człowiek. Na treningach potrafił mocno na mnie „usiąść”. Pamiętam, że ciągle podkręcał Ariela Borysiuka, by ze mną jechał: „Borys, co ty, z takim starym sobie nie poradzisz?”. Ale treningi miał super, dużo piłki. Na treningu swoje dostawałem, parę „jobów” od trenera zebrałem, ale po zejściu z boiska można było bardzo fajnie porozmawiać.\n- Okuka. Warsztatowo treningi miał bardzo słabe. Dużo biegania i to bez żadnych badań, więc każdy biegał w jednakowym tempie. Na jednym treningu, przez dwie godziny, potrafił zrobić wszystko – wytrzymałość, szybkość, gierkę, strzały, taktykę. No tak się treningu nie robi... Mieliśmy dużo szczęścia, że wtedy zrobiliśmy mistrzostwo. Druga sprawa, że jako człowiek też nie był zbyt przyjemny, szczególnie dla mnie i innych młodych. Takie jest moje zdanie. Zresztą potem już nigdy nic nie wygrał – ani z Wisłą, ani z żadnym innym klubem.\nNajlepszy piłkarz, z którym grałeś w Legii?\n- Jeśli chodzi o walory czysto piłkarskie, to zdecydowanie Roger. Imponował mi. Miał znakomitą technikę. Rado obudził się trochę później. Za mojej obecności to różnie z nim bywało – raz w górę, raz w dół. Ale potencjał miał od początku. Dobry był też „Miętowy” – to co robił na treningach, na takim luzie, jakieś przewrotki… to tylko można żałować, że większej kariery nie zrobił. No i Bartek Karwan – świetna prawa noga, szkoda, że potem przesadził nieco z siłownią (śmiech).\nKończymy pytaniem o najgorszego piłkarza w Legii.\n- Za trenera Kopy był taki piłkarz Janiak. Maciej Janiak. Troszkę nie te buty jeśli chodzi o Legię. Mówię oczywiście o tych, którzy parę meczów tu zagrali.\nNo właśnie. Ciekaw jestem czy pamiętasz kilku takich, którzy byli wtedy zgłoszeni na ligę, ale nawet nie wyszli z szatni. Kostia Machnovskyj? Tomasz Cymerman? Daniel Małkiewicz?\nKostia? W porządku chłopak. „Cymek”? Graliśmy razem w rezerwach, dobra lewa nóżka. Małkiewicz? Mój dobry kolega, syn starego Małkiewicza. W 1998 roku razem wchodziliśmy do pierwszej drużyny. Mnie się udało, jemu nie, podobnie jak paru innym. Ale pamiętam wszystkich!\nAutorem wywiadu jest Nikodem Chinowski - kibic Legii, który w ubiegłym sezonie zdobył rangę Pułkownika w programie Legiony. Oznacza to, że Nikodem był na wszystkich meczach "Wojskowych" rozegranych przy Łazienkowskiej 3 w sezonie 2014/2015. Gratulujemy!\nExtra wywiad :) Pozdro\nTomasz Jarzębowski byli legioniści Powrót do Przeszłości\n40. urodziny Tomasza Jarzębowskiego\n39. urodziny Tomasza Jarzębowskiego\nEkstraklasa: Ramowy plan sezon...


Wegańskie kosmetyki do włosów - Bielenda\n28,00 20,99 zł / szt.\nWegańskie szampony do włosów są bardzo różnorodne – tak, aby zaspokajać ich określone potrzeby. Specjalnie skomponowane formuły do włosów delikatnych, przetłuszczających się, czy farbowanych, zapewniają im właściwy poziom oczyszczenia oraz odpowiednie składniki odżywiające i nawilżające. Szampon powinien więc nie tylko oczyszczać włosy i skórę głowy, ale działać multifunkcyjnie – pielęgnując już na etapie oczyszczania. Warto sięgać po szampony przeznaczone do określonego rodzaju włosów, o dobrym składzie.


Pierwszomajowe śniadanie gorzowskiej wiewiórki (zdjęcia) | Gazeta Lubuska\nPierwszomajowe śniadanie gorzowskiej wiewiórki (zdjęcia)\n(tr) 1 maja 2013, 12:04\nRuda z gorzowskiego parku Kopernika 1 maja pozwoliła uważnym spacerowiczom popatrzeć, jak je śniadanie Tomasz Rusek\nRuda z parku Kopernika majówkę zaczęła od śniadania. Najpierw chwilę szukała czegoś na ząb, a jak już zalazła... Sami zobaczcie!\nŚniadanie z wiewiórką\nWiewiórek w parku Kopernika jest sporo. Najłatwiej wypatrzyć ja pomiędzy miasteczkiem ruchu drogowego a czerwonym mostkiem. Łatwo wyśledzić je po... łupinach po orzechach.


W ŚWIECIE MERCHANDISINGU: Ścieżki zakupowe klienta - Warto Szkolić.pl | Szkolenia, Doradztwo, Merchandising\n15.12.2016 by Agata Stanisławska No comment(s)\nTaka sytuacja: wychodzisz ze sklepu z dwukrotnie większą ilością produktów, w dodatku koszyk zawiera całą masę rzeczy których nie uwzględniła Twoja lista. Dodatkowo, okazuje się że wszystko co posiadasz jest rzeczywiście potrzebne a zakup był w pełni uzasadniony. Może to oznaczać dwie rzeczy. Słabo planujesz – albo sprzedawca doskonale odrobił lekcję z przedmiotu: ścieżki zakupowe klienta. Ponieważ statystyczna świadomość zakupowa konsumentów rośnie i ma się raczej świetnie, z dużą dawką prawdopodobieństwa można podejrzewać to drugie. Sprzedawca – mistrz.\nŚcieżki zakupowe klienta to nic innego, jak jego tok myślenia. To ściśle zoptymalizowany ciąg analiz i wniosków, odbywający się w masowej ilości w każdej sekundzie. Oczywiście, każdy konsument posiada ściśle zindywidualizowane tryby warunkujące określone zachowania, jednakże znając ogólne zasady rządzące procesem decyzyjnym w punkcie sprzedaży, można nim odpowiednio kierować. Oczywiście, skwapliwie korzystają z tej wiedzy zwłaszcza duże markety, szkoląc pracowników i perfekcyjnie zarządzając powierzchnią sprzedaży. Merchandising w tym przypadku odgrywa strategiczną rolę. Warto więc zapoznać się z zasadami, które tworzą klientowi taką ścieżkę zakupową, jaka nie tylko będzie odpowiedzią na jego potrzeby, ale jednocześnie podniesie rentowność sklepu.\nNaturalną rzeczą jest, że konsument w punkcie sprzedaży musi czuć się swobodnie i komfortowo. Towar musi być zatem podany estetycznie i przejrzyście. Musi być na tyle widoczny, by znaleźć szukany asortyment, ,a jednocześnie na tyle jednolity – aby subtelnie grać sugestią, promować czy rekomendować wybrane elementy. Z pewnością warto stosować regułę pionowych bloków kategorii lub nowoczesne rozwiązania, jak choćby wirtualna półka. Warto korzystać z materiałów POS lub multifacingu, żeby wykreować dodatkowe potrzeby zakupowe. Nade wszystko jednak należy aranżować powierzchnię punktu w taki sposób, aby klient prowadzony był od wejścia aż do kasy dokładnie tak, jak wskazuje stworzona ścieżka zakupowa.\nWyobraź sobie punkt sprzedaży a w nim klienta poruszającego się korytarzem wśród regałów, na których towar ułożony jest równo, ładnie i przejrzyście – a jednocześnie promowane produkty ustawione zostały w większej ilości egzemplarzy obok siebie, niż inne. Środek sklepu to wyspa, z której emanują hity i bestsellery, które sprzedawca promuje najbardziej. Asortyment uzupełnia się sam: mijając mleko, napotykamy płatki śniadaniowe a zaraz za kawą i herbatą znajdują się ciastka lub paluszki. Przy kasie uśmiechają się produkty impulsowe, a reklama wyświetlana nad nią potwierdza, że zakupione w promocji towary są rzeczywiście dzisiaj najtańsze. Ścieżka zakupowa zaaranżowana bezbłędnie, proces skuteczny, koszyk pełny, klient zadowolony. Pełen sukces sprzedażowy – osiągnięty.\ntel: +48 608 816 943, email: [email protected]artoszkolic.pl


Coaching dla firm » coaching, warsztaty, terapia - Bielsko-Biała, Śląsk, Polska\nadresowany jest do osób zatrudnionych w różnego rodzaju organizacjach, a jego kontekst stanowią obowiązki i miejsce, jakie zajmuje pracownik w danej organizacji.\nCoaching ten służy rozwojowi zawodowemu pracowników - zarówno w ramach obecnie zajmowanego stanowiska, jak również pod kątem planowanej zmiany pozycji bądź zakresu obowiązków. Obszarem pracy są: wiedza, przekonania i postawy w realizacji roli zawodowej. W zależności od potrzeb, wzmacniane są następujące kompetencje: kreatywność, dynamizm działania, komunikatywność, elastyczność, inicjatywa, współpraca w grupie, rozwiązywanie konfliktów, bądź inne - stwierdzone na podstawie przeprowadzonych rozmów.\nChociaż coaching zawodowy może być realizowany w pracy z bezpośrednim przełożonym (coaching menadżerski), bądź z przedstawicielem kadry zarządzającej (executive coaching), praktyka wskazuje, iż najlepsze efekty osiągane są przy współpracy z osobą spoza organizacji.\nPodstawowe korzyści ze stosowania coachingu dla Pracodawcy:\n- wzrost zadowolenia oraz motywacji pracownika, przekładający się bezpośrednio na jego zaangażowanie w pełnione obowiązki,\n- poprawa efektywności samego pracownika, jak i zespołu w którym działa,\n- zmniejszenie absencji chorobowych oraz rotacji pracowników,\n- poprawa wizerunku Pracodawcy na rynku pracy, ułatwiająca pozyskiwanie najlepszych kandydatów,\n- rozwój wybranych kompetencji pracownika, umożliwiający powierzenie mu nowych obowiązków (uniwersalność).\nPodstawowe korzyści z uczestnictwa w coachingu dla Pracownika:\n- przeświadczenie, że pracodawca dba o potrzeby pracowników,\n- możliwość dodatkowego rozwoju w godzinach pracy,\n- zwiększenie zadowolenia z wykonywanej pracy, a co za tym idzie ogólnej szczęśliwości.\nPrzykładowe obszary rozwoju w coachingu zawodowym:\n- jak dogadać się ze współpracownikami?\n- jak lepiej organizować sobie pracę?\n- jak zachować porządek na stanowisku pracy?\n- jak zwiększyć szybkość działania?\nPrzykładowe obszary rozwoju w coachingu managerskim:\n- panowanie nad stresem,


Wpływ uzdrowisk na rozwój społecznogospodarczy w województwie podkarpackim - PDF\nWpływ uzdrowisk na rozwój społecznogospodarczy w województwie podkarpackim\nDownload "Wpływ uzdrowisk na rozwój społecznogospodarczy w województwie podkarpackim"\n1 Instytut Geografii i Przestrzennego Zagospodarowania PAN Wpływ uzdrowisk na rozwój społecznogospodarczy w województwie podkarpackim Ekspertyza Autorzy: Prof. dr hab. Jerzy BAŃSKI Dr hab. Marek WIĘCKOWSKI, prof. PAN Zamawiający: WOJEWÓDZTWO PODKARPACKIE Warszawa 23 czerwca\n2 Spis treści 1. Kontekst i cele badania 3 2. Charakterystyka potencjału bazy uzdrowiskowej Wprowadzenie Horyniec-Zdrój Iwonicz-Zdrój Polańczyk-Zdrój Rymanów-Zdrój Ocena poziomu rozwoju turystycznego Wpływ uzdrowisk na zmiany społeczno-gospodarcze Oczekiwane zmiany usług i produktów w ofercie uzdrowisk Wnioski i weryfikacja hipotez.. 42 Literatura. 51 2\n3 1. KONTEKST I CELE BADANIA Województwo podkarpackie, podobnie jak cały obszar Karpat, charakteryzuje wysoki potencjał walorów przyrodniczych i kulturowych. Według badania potencjałów i specjalizacji regionu, różnorodność zasobów naturalnych i kulturowych jest uśpioną inteligentną specjalizacją Podkarpacia. Potencjał ten stanowi największy niematerialny zasób województwa podkarpackiego, który jest podstawą dla różnorodnych form turystyki i rekreacji. Władze regionu przywiązują dużą uwagę do rozwoju turystyki, co znajduje m.in. potwierdzenie w strategii rozwoju województwa (Strategia rozwoju 2010) 1. Wystarczy chociażby przeanalizować liczbę słów kluczowych związanych z turystyką i porównać ją z liczbą takich słów w innych strategiach regionalnych. Tab. 1. Liczba wybranych słów kluczowych użytych w aktualnych strategiach rozwoju województw Województwo Turystyka Słowo kluczowe Agroturystyka Liczba cytowań Turystyka wiejska Rekreacja Dolnośląskie Kujawsko-Pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko-Mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie Źródło: Opracowanie własne na podstawie analizy strategii województw Przyrodniczo-kulturowy potencjał południa regionu jest wykorzystywany poprzez różnicowanie i większą specjalizację turystyki i rekreacji. Chodzi między innymi o rozwój usług rehabilitacyjnych i sanatoryjnych w istniejących ośrodkach uzdrowiskowych. W woj. podkarpackim działają cztery uzdrowiska: Iwonicz-Zdrój, Rymanów-Zdrój, Polańczyk-Zdrój oraz Horyniec-Zdrój. Potencjał dla rozwoju lecznictwa uzdrowiskowego znajduje 1 Badanie obejmowało strategie regionów wykonane przed 2011 r. W sierpniu 2013 r. Sejmik Województwa Podkarpackiego przyjął nową Strategię Rozwoju Województwa Podkarpackie\n4 się też w innych miejscowościach regionu. Ponadto z rozwoju uzdrowisk korzystać mogą również przylegające gminy, dzięki specjalizacji w obsłudze ruchu turystycznego, jego przyciąganiu do atrakcji turystycznych oraz w funkcjach pomocniczych (około turystycznych). Mogą to być bardzo różne formy działania począwszy od pokazów metod wytwarzania produktów rękodzieła, po przetwórstwo lokalnych produktów żywnościowych na potrzeby ośrodków uzdrowiskowych. Kuracjuszy mogą też przyciągnąć dobrze wypromowane miejsca (zabytki architektury, obiekty sakralne, ścieżki ekologiczne, gospody, wytwornie produktów lokalnych, itp.). W celu wykorzystania istniejącego potencjału uzdrowiskowego regionu należy stale utrzymywać i podnosić jakość infrastruktury zabiegowej i hotelowej, poprawiać poziom infrastruktury okołoturystycznej (z której korzystać mogą też lokalni mieszkańcy), wprowadzać innowacje, kształtować nowe produkty turystyczne oraz dbać o walory przyrodniczolecznicze ośrodków uzdrowiskowych i ich bezpośredniego sąsiedztwa. Kluczowym elementem wykorzystania istniejących walorów jest także poprawa dostępności transportowej, którą należy rozumieć nie tylko, jako budowę nowych dróg, czy poprawę jakości istniejących, ale też udoskonalanie organizacji transportu, zwłaszcza zbiorowego (dojazd do uzdrowisk oraz poruszanie się po ich obszarze i terenach sąsiednich, w tym poprawa możliwości dojazdu do atrakcji turystycznych). Istotnym elementem stymulującym wykorzystanie walorów sanatoryjnych regionu jest także dobrze przygotowana kadra pracownicza (w tym medyczna o unikatowej specjalizacji leczniczej) a także odpowiednia promocja uzdrowisk jak też konkretnych usług. Dla lokalnej społeczności rozwój uzdrowisk jest szansą na poprawę jakości życia, znalezienie zatrudnienia i podnoszenie kwalifikacji zawodowych. Istnieje potrzeba działań szkoleniowych i edukacyjnych adresowanych do osób pracujących w uzdrowiskach. Można rozważyć też wprowadzić nowe kierunki kształcenia związane z obsługą ruchu turystycznego i turystyki uzdrowiskowej w szkołach ponadgimnazjalnych. Turystyka uzdrowiskowa może odgrywać szczególną rolę stymulując rozwój społeczno-gospodarczy na obszarach marginalnych cechujących się wykluczeniem społecznym, ale pod warunkiem znalezienia odpowiedniej kadry obsługującej turystów, a szczególnie kuracjuszy (najczęściej regiony peryferyjne nie mają takich zasobów ludzkich). Doświadczenia innych obszarów sanatoryjno-uzdrowiskowych wskazują, że rozwój usług leczniczych i innych usług w ich otoczeniu może sprzyjać sukcesowi gospodarczemu i rozwojowi społecznemu określonych jednostek terytorialnych. Ważne przy tym jest generowanie nowych miejsc pracy w samych przedsiębiorstwach uzdrowiskowych oraz firmach z nimi współpracującymi. Dużego znaczenia nabiera także rozwój dodatkowych usług, które mogą być świadczone turystom, jako element proponowanej oferty, który ma znaczenie ekonomiczne dla obszaru. Wiele przykładów wskazuje, że 4\n5 obecnie samo istnienie ośrodków turystycznych z dominującą funkcją świadczenia usług noclegowych i wyżywieniowych jest niewystarczające z ekonomicznego punktu widzenia. Dlatego szczególnie istotne jest rozwijanie dodatkowych usług, zarówno leczniczych (rehabilitacyjnych, poprawy zdrowia i urody), nowoczesnych pakietów spa i wellness, oraz wytwarzaniu i sprzedaży produktów na bazie wód mineralnych oraz borowin, a także szereg dodatkowych usług, których celem jest zagospodarowanie wolnego czasu przebywających w uzdrowiskach turystów. Dzięki temu zwiększają się możliwości przyciągania turystów (w tym kuracjuszy), a także wydłuża się sezon turystyczny. Celem ekspertyzy jest wskazanie wpływu uzdrowisk i związanej z ich funkcjonowaniem działalności gospodarczej na rozwój społecznoekonomiczny w regionie ze szczególnym uwzględnieniem oddziaływania na rynek pracy w województwie podkarpackim. Uwaga ekspertów koncentruje się na czterech działających w regionie uzdrowiskach. Cele szczegółowe ocena stanu i potencjału bazy uzdrowiskowej województwie podkarpackim i jej wpływ na rozwój regionu określenie przewidywanych zmian społeczno-ekonomicznych wynikających z rozwoju i inwestycji w uzdrowiska regionu wpływ uzdrowisk na regionalny rynek pracy, prognoza zatrudnienia związana z funkcjonowaniem uzdrowisk w regionie w zawodach związanych z ochroną zdrowia, rehabilitacją, turystyką i rekreacją oddziaływanie uzdrowisk na gospodarkę w regionie, określenie szans dla rozwoju regionalnej przedsiębiorczości związanych z funkcjonowaniem uzdrowisk; Tab. 2. Cele szczegółowe badania i pytania badawcze Podstawowe pytania badawcze jaki jest potencjał bazy uzdrowiskowej woj. podkarpackiego? jaki jest wpływ uzdrowisk na rozwój społecznogospodarczy w województwie podkarpackim? jaka jest perspektywa rozwoju turystyki uzdrowiskowej i jakie mogą być efekty tego rozwoju w ujęciu lokalnym? czy inwestycje w rozwój uzdrowisk mogą spowodować wzrost liczby miejsc pracy? jaka jest możliwość absorbcji kapitału ludzkiego z obszarów przyległych do gmin uzdrowiskowych? czy turystyka uzdrowiskowa jest determinantem rozwoju społeczno-gospodarczego terenów słabo rozwiniętych i peryferyjnych regionu? czy inwestycje w uzdrowiska przyczynią się do rozwoju małych i średnich przedsiębiorstw? czy inwestycje w uzdrowiska spowodują rozwój działalności pozarolniczej, w szczególności handlowej, usługowej, rzemieślniczej, turystycznej oraz agroturystyki? jaka jest korelacja pomiędzy rozwojem gmin uzdrowiskowych a wzrostem poziomu gospodarczego regionu/wzrostem atrakcyjności inwestycyjnej/powstania nowych kierunków 5\n6 kształcenia/podniesienia kwalifikacji mieszkańców? dostęp do świadczeń uzdrowiskowych, w tym rehabilitacyjnych dla mieszkańców województwa podkarpackiego; oczekiwane zmiany w ofercie usługowej i produktowej uzdrowisk wpływ uzdrowisk na dochody gmin uzdrowiskowych w województwie podkarpackim (skala wpływów finansowych w porównaniu do gmin w regionie o zbliżonej liczbie mieszkańców i lokalizacji) czy poprawa wewnątrzregionalnej dostępności komunikacyjnej do obszarów uzdrowiskowych przyczyni się do wzrostu ruchu turystycznego i rozwoju usług sanatoryjnych? Czy inwestycje w uzdrowiska spowodują rozwój działalności pozarolniczej, w szczególności handlowej, usługowej, rzemieślniczej, turystycznej oraz agroturystyki? jaka jest korelacja pomiędzy rozwojem podmiotów/obszarów uzdrowiskowych a wzrostem PKB/przedsiębiorczości/dochodów podatkowych samorządów 6\n7 2. CHARAKTERYSTYKA POTENCJAŁU BAZY UZDROWISKOWEJ 2.1. Wprowadzenie Turystyka na omawianym obszarze funkcjonuje w głównej mierze dzięki potencjałowi środowiska przyrodniczego, a szczególnie: zróżnicowanemu ukształtowaniu powierzchni, warunkom klimatycznym (pokrywa śnieżna), szacie leśnej, wodom powierzchniowym i podziemnym (m.in. wody mineralne) oraz wysokim walorom estetycznym krajobrazu. Obszar ma również wysokie walory kulturowe (zabytki architektury sakralnej i świeckiej, muzea, twórczość ludowa, miejsca pamięci narodowej). Organizowane są także masowe imprezy turystyczne, przyciągające coraz więcej turystów. Uzdrowiska stanowią istotny element oferty turystycznej województwa podkarpackiego, zarówno jako podstawa do rozwoju turystyki zdrowotnej jak też innych typów turystyki (np. wypoczynkowej, krajoznawczej itp.). Turystyka zdrowotna to świadome i dobrowolne przebywanie poza miejscem zamieszkania w czasie wolnym od pracy w celu regeneracji ustroju uzyskanej aktywnym wypoczynkiem fizycznym i psychicznym (Wolski 1978). W ramach turystyki uzdrowiskowej wykonywane są przyszpitalne zabiegi lecznicze dla cierpiących na przewlekłe choroby oraz zabiegi zdrowotne dla osób stosujących profilaktykę zapobiegawczą. Szczególnym atutem turystyki uzdrowiskowej jest mniejsza sezonowość niż w przypadku klasycznej turystyki wypoczynkowej. Poza funkcją leczniczo-rehabilitacyjną, profilaktyczną i wypoczynkową, uzdrowiska stanowią ważne centra kultury i edukacji oraz miejsce organizacji różnorodnych imprez (szkolenia, konferencje, występy). Poza podstawowym zadaniem, jakim jest świadczenie usług leczniczych, w rozwoju ośrodków uzdrowiskowych muszą być brane pod uwagę takie czynniki jak: baza noclegowa, zabiegowa i diagnostyczna, profesjonalna kadra medyczna, surowce lecznicze, infrastruktura sanitarna, techniczna i społeczna oraz odpowiednie zagospodarowanie przestrzenne i dostępność komunikacyjna. Należy też mieć na uwadze bardziej współczesne czynniki wpływające na sukces miejscowości turystycznych, jak przede wszystkim: ukształtowane produkty turystyczne, marketing (w tym branding i promocja), nowoczesne systemy rezerwacji pojedynczych usług oraz całych pakietów, wszechstronność oferty oraz jej jakość. Wzrost zamożności społeczeństwa i dbałości o poziom zdrowia oraz proces starzenia się mieszkańców Polski są współcześnie podstawowymi uwarunkowaniami dla dalszego rozwoju turystyki zdrowotnej, której rola w strukturze ruchu turystycznego jest coraz większa. Część społeczeństwa, przy szybkim i wyczerpującym tempie życia, odczuwa zarówno potrzebę pełniejszego wykorzystania wolnego czasu jak też wymaga regeneracji sił i zdrowia, co powoduje nacisk na całą sferę turystyki. Ludzie Ci wyjeżdżają zarówno na dłuższe (1-2 tygodnie) wyjazdy, jak też krótkie (zarówno weekendowe jak i świąteczne) pobyty. 7\n8 Oczekują wówczas pełnej obsługi, związanej zarówno ze sferą noclegową, żywieniową, leczniczą (rehabilitacyjną, lub upiększającą i regenerującą) oraz dodatkowymi usługami związanymi z czasem wolnym (odwiedzanie atrakcji turystycznych, aktywność sportowa, rekreacyjna i inna). W konsekwencji wzrasta zainteresowanie gmin uzdrowiskowych rozwojem nowej oferty dla potencjalnych osób korzystających z usług turystyki uzdrowiskowej. Poprawia się też infrastruktura (w tym sportowa i rekreacyjna) ośrodków uzdrowiskowych i ich sąsiedztwa oraz jakość szeroko rozumianych atrakcji turystycznych, co jest niezbędnym elementem podnoszenia konkurencyjności ośrodków. W rozwoju turystyki uzdrowiskowej i jej promocji coraz większą rolę powinny odgrywać wyspecjalizowane w tym zakresie fundusze strukturalne Unii Europejskiej. Według A. Kaczmarskiej (2010) pomimo dużego potencjału społecznoekonomicznego, polskie uzdrowiska przeżywają regres wynikający m.in. ze zmniejszania środków w ramach powszechnego ubezpieczenia zdrowotnego na lecznictwo uzdrowiskowe. Prawdopodobnie jest to też rezultat częściowej tylko prywatyzacji obiektów uzdrowiskowych, słabego marketingu ośrodków i oferowanych usług, niskiej dostępności komunikacyjnej i braku odpowiednich regulacji prawnych. Regres jest związany także z niższym niż dawniej kosztem refundacji pobytów prozdrowotnych ludności i mniejszą liczbą kierowanych do uzdrowisk osób. Uzdrowiskiem jest miejscowość, w której znajdują się udokumentowane warunki do lecznictwa wynikające z wykorzystania leczniczych właściwości złóż mineralnych i źródeł wód oraz gazów, peloidów, wód morskich i klimatu (Kaczmarska 2010). W Polsce zlokalizowane są 44 uzdrowiska, które koncentrują się na obszarze Karpat, Sudetów i Pomorza. W innych częściach kraju występują tylko pojedyncze ośrodki uzdrowiskowe. Według Izby Gospodarczej Uzdrowiska Polskie wszystkie krajowe ośrodki uzdrowiskowe dysponują ponad 45 tys. miejsc w sanatoriach i szpitalach uzdrowiskowych przeznaczonych do rehabilitacji leczniczej oraz edukacji zdrowotnej oraz ponad 80 tys. miejsc w hotelach, pensjonatach i obiektach wypoczynkowych (IGUP 2014). Do tej liczby należy dodać co najmniej kilkanaście tysięcy miejsc noclegowych w kwaterach prywatnych, których liczba jest objęta niepełnymi danymi statystycznymi (należy o tych miejscach zawsze pamiętać, gdyż stanowią one alternatywę dla droższych miejsc w sanatoriach lub hotelach są nie tylko bazą uzupełniającą, ale coraz częściej są wykorzystywane jako istotna baza dla osób mniej zamożnych). W ramach porównania rozmieszczenia uzdrowisk w szerszym kontekście należy na nie spojrzeć, co najmniej z perspektywy całego pogranicza polsko-słowackiego. Analiza rozmieszczenie uzdrowisk na wspomnianym obszarze pozwala na stwierdzenie, że zarówno liczba, jak też wielkość oraz dostępność z innych części Polski oraz krajów sąsiednich stawia uzdrowiska województwa podkarpackiego w porównaniu z uzdrowiskami w woj. małopolskim jak też w Słowacji, na niekorzystnej pozycji. Element konkurencji w turystycznych relacjach transgranicznych dotyczy głównie 8\n9 specjalistycznych rodzajów turystyki tj. atrakcji wodnych (spływy, aquaparki, spa) oraz sportów zimowych. Szczególnie uzdrowiska słowackie wraz z nieustanną rozbudową infrastruktury turystycznej (w tym bazy noclegowej, bazy leczniczej oraz basenów i aquaparków stanowią poważna konkurencję. Ryc. 1. Rozmieszczenie uzdrowisk na pograniczu polsko-słowackim Źródło: Więckowski i in Horyniec-Zdrój Horyniec Zdrój jest wsią uzdrowiskową, będącą ośrodkiem centralnym gminy o tej samej nazwie, wchodzącej w skład powiatu lubaczowskiego. Miejscowość położona jest wśród zalesionych i malowniczych wzgórz Roztocza Południowego. W Horyńcu-Zdroju zaznacza się odczuwalna strefa mikroklimatyczna, charakteryzująca się m.in. długimi okresami bezwietrznej pogody, wysokim nasłonecznieniem, dużą liczbą dni bezchmurnych. Taka stabilność klimatyczna jest jednym z walorów miejscowości uzdrowiskowej, szczególnie istotnym dla pacjentów ze schorzeniami układu krążenia. Ponadto miejscowość otoczona jest zwartymi obszarami leśnymi (w przewadze drzewostan sosnowy), które dostarczają olejków eterycznych i mają również wpływ na moderowanie klimatu (słabo i łagodnie bodźcowego). W uzdrowisku występują naturalne wody mineralne (siarczkowo - siarkowodorowe, słabo mineralizowane) oraz jedne z najbogatszych w Polsce złoża borowinowe. W Horyńcu-Zdroju pozyskuje się wodę źródlaną Hetmańska. Uzdrowisko jest zaliczane do nizinnych. Tradycje kuracyjne Horyńca Zdroju sięgają roku Po II wojnie światowej działalność uzdrowiskową wznowiono w latach 60-tych XX w. 9\n10 W Horyńcu Zdroju leczy się: choroby reumatoidalne narządu ruchu (reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, łuszczycowe zapalenie stawów, dna moczanowa, gościec); choroby zwyrodnieniowe kręgosłupa i stawów; stany po operacjach ortopedycznych i neurochirurgicznych (zapalenia kości, plastyka mięśni, ścięgien i naczyń, usunięcie dysku, operacyjne nastawienia zwichnięć stawów); zaburzenia funkcjonalne narządu ruchu (stany po udarach mózgu, stwardnienie rozsiane w okresie remisji, niedowłady, dyskopatie); wady postawy i skrzywienie kręgosłupa z przewlekłym zespołem bólowym, choroby kobiece ( zmiany pozapalne jajników, niepłodność, zaburzenia miesiączkowania); choroby skóry (łuszczyca); choroby przewodu pokarmowego (przewlekłe: nieżyty jelit, stany nieżytowe woreczka żółciowego, stany zapalne trzustki); zaburzenia przemiany materii (cukrzyca, otyłość); stany po zatruciach metalami ciężkimi. W Horyńcu-Zdroju znajduje się nowoczesny obiekt krytej pływalni, którą są m.in.: basen sportowy, basen rehabilitacyjno-rekreacyjny, whirlpool, wodna zjeżdżalnia rurowa, jaskinia solna, sauna fińska, wanny do kąpieli kwasowęglowej. Obiekty sanatoryjne dysponują łącznie 700 miejscami. Tab. 3. Wykaz obiektów uzdrowiskowych w Horyńcu-Zdroju Nazwa obiektu Sanatorium uzdrowiskowe Bajka Centrum rehabilitacji rolników KRUS Uzdrowisko Horyniec Sp. Z o.o. Składa się z obiektów: Dom Zdrojowy, Jawor i Modrzew Profil leczniczy/zabiegi Schorzenia narządów ruchu, neurologiczne a ponadto choroby przemiany materii, dermatologiczne, kobiece Choroby narządów ruchu, choroby reumatyczne, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, zwyrodnienie stawów, dyskopatia, stany pooperacyjne wypadnięcia dysku Specjalizacja w leczeniu chorób narządów ruchów oraz chorób reumatycznych Źródło: (czerwiec 2014) Liczba miejsc Iwonicz-Zdrój Iwonicz-Zdrój jest jednym z najstarszych uzdrowisk w Polsce; już w 1578 roku zwrócono uwagę na lecznicze walory tutejszych wód mineralnych. Miasto leży w dolinie Potoku Iwonickiego w otoczeniu lasów bukowo- 10\n11 jodłowych. Źródła dostarczają wód mineralnych chlorkowo-wodorowęglanowo-sodowych, jodkowych, bromkowych, które używane są do picia, kąpieli i produkcji soli leczniczej. Uzdrowisko Iwonicz-Zdrój oferuje pobyty lecznicze w zakresie: neurologii; ortopedii; reumatologii; laryngologii; schorzeń układu pokarmowego; ginekologii. Wyspecjalizowane leczenie obejmuje: osteoporozę, łuszczycę, otyłość i rehabilitację po mastektomii. Szerokie spektrum zabiegów obejmuje też odnowę biologiczną oraz pielęgnację ciała. Poza leczeniem sanatoryjnym i zabiegami odnowy ośrodek oferuje szereg atrakcji sportowo-rekreacyjnych (baseny, siłownie, jaskinia solna, sauny i solaria) i turystycznych. Łączna liczba miejsc noclegowych w obiektach uzdrowiskowych wynosi Tab. 4. Wykaz obiektów uzdrowiskowych w Iwoniczu Zdrój Nazwa obiektu Sanatorium Związkowe Górnik Sanatorium Wisła Sanatorium Ziemowit Profil leczniczy Liczba miejsc Neurologia, ortopedia, laryngologia 230 Reumatologia, schorzenia dróg oddechowych, gastrologia, neurologia Schorzenia przewodu pokarmowego, dróg oddechowych i narządów ruchu Sanatorium Biały Orzeł Intensywna opieka medyczna 128 Sanatorium Pod Jodłą Masarze, rehabilitacja 85 Sanatorium Sanvit Reumatologia, ortopedia, rehabilitacja 184 Sanatorium nr IV Prewentorium Piast Centrum Rehabilitacji Rolników Stare Łazienki Zabiegi w Centrum Lecznictwa Uzdrowiskowego Choroby układu oddechowego, zwyrodnienia stawów i kręgosłupa Masarze, fizykoterapia, inhalacje 180 Osteoporoza, ginekologia, okulistyka, neurologia Szpital Excelsior Neurologia, ortopedia, reumatologia 227 Centrum Lecznictwa Uzdrowiskowego Fizykoterapia, hydroterapia, zabiegi borowinowe, odnowa biologiczna Źródło: https://www.iwonicz-zdroj.pl/lecznictwo/sanatoria (czerwiec 2014)\n12 2.4. Polańczyk-Zdrój Polańczyk Zdrój jest wsią uzdrowiskową, wchodzącą administracyjnie w skład gminy Solina w powiecie leskim. Lecznictwo rozpoczęto tu w 1974 roku, natomiast statut uzdrowiska posiada ono od 1999 roku. Polańczyk- Zdrój jest jedną z najpiękniej położonych miejscowości turystycznych w woj. podkarpackim. Głównymi elementami wpływającymi na wysokie walory uzdrowiskowe poza krajobrazem, są naturalne wody mineralne i klimat. Występują tu wody mineralne wodorowęglanowo-sodowe, jodkowe, borowe o nazwie Polańczanka oraz chlorkowo-wodorowęglanowesodowe, bromkowe, jodkowe, fluorkowe i bromowe o nazwie Solinianka, co pozwala wykorzystać ich działanie w kuracji pitnej i kąpielach leczniczych. Klimat w uzdrowisku jest podgórski średnio bodźcowy, moderowany w znacznym stopniu przez przyległe zwarte kompleksy leśne (przewaga drzewostanu bukowego, jodłowego, modrzewiowego) i akwen jeziora (Jezioro Solińskie). W Polańczyku-Zdroju głównymi profilami leczniczymi są: schorzenia narządów ruchu (dysfunkcje stawów biodrowych, wady postawy, stany pourazowe); choroby reumatyczne; choroby kardiologiczne i nadciśnienie; choroby górnych i dolnych dróg oddechowych (stany zapalne, rozedma płuc, astma oskrzelowa, przewlekłe zapalenie płuc); choroby endokrynologiczne; schorzenia przemiany materii (cukrzyca, otyłość). Obiekty sanatoryjne: Amer-Pol, Atrium, Dedal, Plon i Solinka dysponują łącznie 937 miejscami. Ośrodki posiadają własne zakłady przyrodolecznicze i gabinety zabiegowe oraz są przystosowane dla osób niepełnosprawnych ruchowo. Jednocześnie na terenie uzdrowiska istnieją ośrodki wypoczynkowe: Jawor, Molo i Skalny oraz hotele i kwatery prywatne. Obiekty uzdrowiskowe dysponują boiskami, kortami tenisowymi, terenami rekreacyjnymi. Tab. 5. Wykaz obiektów uzdrowiskowych w Polańczyku-Zdroju Nazwa obiektu Profil leczniczy/zabiegi Liczba miejsc Sanatorium Dedal Sanatorium Amer-Pol Sanatorium uzdrowiskowe Atrium Alergia oddechowa, Przewlekłe zapalenie oskrzeli, Zapalenie zatok, Rehabilitacja po protezoplastyce, Nerwobóle, Drogi oddechowe, laryngologia, rehabilitacje (m.in.niepełnosprawnych), choroby zwyrodnieniowe stawów, cukrzyca Alergie oddechowe, Zapalenie zatok, Zapalenie gardła, Przewlekłe nieżyty gardła, krtani, tchawicy, zapalenie oskrzeli, Gruźlica, Astma,\n13 Sanatorium Plon Sanatorium Solinka Nieżyty dróg oddechowych, neurologiczne Zapalenie zatok, Zapalenie gardła, Przewlekłe nieżyty gardła, krtani, tchawicy, Stany pourazowe stawów i kości, Stany pourazowe tkanek miękkich, Zapalenie stawów, Stany po zapaleniu kręgosłupa, Zwyrodnienie stawów i kości, Wady postawy i wady wrodzone, rehabilitacja, ukrzyca, Otyłość, Tarczyca, Alergia oddechowa, Przewlekłe zapalenie oskrzeli, Astma, Nieżyty dróg oddechowych, Stany po zapaleniu płuc i oskrzeli, Układ krążenia, układ nerwowy, kardiologia, Źródło: (czerwiec 2014) 2.5. Rymanów-Zdrój Rymanów-Zdrój położony jest w dolinie rzeki Tabor na granicy Pogórza Bukowskiego i Beskidu Niskiego. Dominującą funkcją rozwojową gminy i miasta jest turystyka, w której najważniejszą rolę odgrywa funkcja uzdrowiskowa. Profil leczniczy uzdrowiska wynika z właściwości klimatycznych i walorów wód leczniczych. Cechą tutejszego klimatu jest jego duża wilgotności oraz ponadprzeciętna zawartość jodu, ozonu, aerozoli i olejków eterycznych. Otoczenie dużych powierzchni leśnych oraz brak ruchliwych dróg sprawia, że powietrze ma wysoki poziom czystości. Bogactwem uzdrowiska są wody lecznicze do picia i inhalacji; są to wody chlorkowowodorowęglano-sodowe (szczawy słonoalkaliczne), jodkowe, bromkowe i bromowe z niewielką zawartością strontu, a także wolnego dwutlenku węgla. z domieszką jodu i bromu. W obecnej chwili wykorzystuje się wodę ze źródeł: Tytus, Klaudia i Celestyna. Według A. Kaczmarskiej (2010) stwierdzone zanieczyszczenie złóż wód mineralnych w Rymanowie Zdroju i Iwoniczu Zdroju stwarza zagrożenie utraty ich walorów leczniczych. Na wschód od uzdrowiska, w odległości 5 km leży Rudawka Rymanowska, gdzie występują również wody mineralne siarczanowe oraz solanki jodowo-bromowe. Jeden z odwiertów dostarcza zmineralizowanej cieplicy o temperaturze 48 o C. W Rymanowie zlokalizowanych jest pięć sanatoriów, szpital uzdrowiskowy oraz szpital dziecięcy, które mają łączną liczbę miejsc noclegowych Wokół uzdrowiska rozwinęła się baza turystyczna z bogatą infrastrukturą turystyczną i okołoturystyczną. W gminie i samym mieście do dyspozycji turystów i kuracjuszy są boiska, korty tenisowe, ścieżki rowerowe i piesze, place zabaw, basen kąpielowy, wyciągi narciarskie ze stokiem sztucznie naśnieżanym oraz szereg atrakcji przyrodniczych i architektonicznych. Szczególnie istotną rolę odgrywają zabytki sakralne w Haczowie, Klimkówce, Króliku Polskim. W uzdrowisku Rymanów-Zdrój leczy się przede wszystkim: choroby układu oddechowego; choroby układu krążenia; otyłość; 13\n14 choroby dróg moczowych i nerek u dzieci; zespoły złego wchłaniania u dzieci. W zakładach leczniczych oferowane są różnorodne badania diagnostyczne oraz wyspecjalizowane zabiegi obejmujące: krioterapię, kąpiele mineralne, zawijania borowinowe, hydroterapię, fizykoterapię, inhalacje, itp. Tab. 6. Wykaz obiektów uzdrowiskowych w Rymanowie-Zdroju Nazwa obiektu Sanatorium Gołąbek- Opatrzność Profil leczniczy/zabiegi Liczba miejsc Zabiegi w szpitalu Eskulap 71 Sanatorium Teresa Inhalacje, kąpiele, masarze 57 Sanatorium Maria Schorzenia narządów ruchu 62 Sanatorium Anna-Staś Choroby dziecięce 70 Podkarpackie Centrum Rehabilitacji Kardiologicznej Polonia Choroby układu krążenia 120 Szpital Eskulap Pełna opieka medyczna 180 Szpital Ziemowit Choroby nerek, układu moczowego, dróg oddechowych, ortopedia, choroby dziecięce Źródło: (czerwiec 2014) Elementem, który powinien zostać wykorzystany w promocji i marketingu uzdrowiska jest podkreślenie przybywania tu wielu znamienitości. Wśród kuracjuszy bywali liczni dostojnicy, m.in. arcyksiążę Albrecht (stryj cesarza Franciszka Józefa), Stanisław Wyspiański (pozostawił trwały ślad pobytu w pisanych tu wierszach), inni pisarze: Kazimierz Przerwa- Tetmajer, Kornel Makuszyński, kompozytor Ludomir Różycki, oraz wybitni piosenkarze i aktorzy: Hanka Ordonówna, Adolf Dymsza, Mieczysław Fogg i inni\n15 3. OCENA POZIOMU ROZWOJU TURYSTYCZNEGO REGIONU ZE SZCZEGÓLNYM UWZGLĘDNIENIEM GMIN UZDROWISKOWYCH Województwo podkarpackie, w tym przede wszystkim jego południowa część, ma bardzo wysoki poziom walorów przyrodniczo-kulturowych, które sprzyjają rozwojowi różnych form turystyki. Według przeprowadzonej w 2013 roku analizy potencjału przyrodniczo-kulturowego, Podkarpacie zajmuje pod tym względem drugie miejsce w kraju po woj. małopolskim (Badanie potencjałów 2013). Ryc. 2. Ranking województw według potencjału przyrodniczo-kulturowego (wartość maksymalna 1,0; wartość minimalna 0,0), Źródło: Badanie potencjałów 2013 Najwyższy potencjał przyrodniczo-kulturowy cechuje obszar górski regionu (przede wszystkim Bieszczady), ale równie wysokie wartości osiągnęły powiaty z północno-wschodniej części województwa. Zdecydowanie najniższe wskaźniki odnotowano w miastach oraz w uprzemysłowionej północno-zachodniej część regionu. Bardziej szczegółowe badania wykonane w 2012 roku przez IGiPZ PAN i Agrotec na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi (Turystyka wiejska, w tym agroturystyka..2012) wskazują, że najwyższe wartości wskaźnika syntetycznego walorów przyrodniczo-kulturowych w kraju mają gminy położone w głównie w regionie bieszczadzkim (Solina, Komańcza, Czarna, Lutowiska), w woj. małopolskim (Sękowa, Ujście Gorlickie, Nowy Targ, Kościelisko, Ochotnica Dolna). Jednakże należy zaznaczyć, że badania te odnoszą się tylko do obszarów wiejskich. 15\n16 Ryc. 3. Syntetyczny wskaźnik walorów przyrodniczo-kulturowych Źródło: Turystyka wiejska, w tym agroturystyka Tab. 7. Wykaz gmin o najwyższym wskaźniku walorów przyrodniczo-kulturowych (w) 2 w kraju oraz wartości tego wskaźnika dla gmin badanych w ekspertyzie Pozycja Wartość wskaźnika (w) Gmina Województwo 1 0,511 Sękowa małopolskie 2 0,509 Solina podkarpackie 3 0,477 Komańcza podkarpackie 4 0,464 Uście Gorlickie małopolskie 5 0,447 Czarna podkarpackie 6 0,440 Krempna podkarpackie 7 0,437 Baligród podkarpackie 8 0,426 Lutowiska podkarpackie 9 0,420 Nowy Targ małopolskie 10 0,413 Cisna podkarpackie 0,375 Horyniec-Zdrój podkarpackie 0,196 Iwonicz-Zdrój podkarpackie 0,320 Rymanów podkarpackie Źródło: Opracowanie własne 2 Wskaźnik opracowano na podstawie następujących mierników: udział zbiorników wodnych w powierzchni gminy, udział powierzchni parków krajobrazowych lub obszarów chronionego krajobrazu w powierzchni gminy, udział lasów w powierzchni gminy, udział powierzchni o spadku terenu powyżej 5%, udział parków narodowych i rezerwatów w powierzchni gminy, wskaźnik zabytków rangi krajowej na obszarach wiejskich, długość rzek (o długości powyżej 100 km) na powierzchnię gminy, wskaźnik walorów zdrowotnych gminy, wskaźnik wiejskiego charakteru krajobrazu. 16\n17 Obrazowi walorów przyrodniczo-kulturowych w skali regionalnej odpowiada na ogół obraz walorów zagospodarowania turystycznego. Na zagospodarowanie turystyczne składa się ogół obiektów i urządzeń, których funkcją jest zaspokojenie potrzeb uczestników ruchu turystycznego. W wykonanej przez IGiPZ PAN i Agrotec ekspertyzie (Turystyka wiejska, w tym agroturystyka..2012) wykorzystano przede wszystkim bazy danych dotyczące liczby kwater turystycznych na obszarach wiejskich oraz miejsc noclegowych. Poziom zagospodarowania obszarów wiejskich w analizowanych gminach uzdrowiskowych jest wyższy od przeciętnej w kraju, ale wyraźnie niższy niż w gminach wybitnie turystycznych. Tab. 8. Wykaz gmin o najwyższym wskaźniku walorów zagospodarowania turystycznego (z) 3 oraz wartości tego wskaźnika dla gmin badanych w ekspertyzie Pozycja Wartość wskaźnika (z) Gmina Województwo 1 1,000 Biały Dunajec małopolskie 2 0,910 Czorsztyn małopolskie 3 0,803 Mielno zachodniopomorskie 4 0,713 Bukowina Tatrzańska małopolskie 5 0,697 Białowieża podlaskie 6 0,658 Rewal zachodniopomorskie 7 0,635 Cisna podkarpackie Źródło: Opracowanie własne 0,049 Horyniec Zdrój podkarpackie 0,014 Iwonicz Zdrój podkarpackie 0,110 Rymanów podkarpackie 0,459 Solina podkarpackie Duże znaczenie dla rozwoju turystyki wiejskiej ma sytuacja społecznogospodarcza oraz rozwój infrastruktury turystycznej. Pod tym względem zdecydowanie najlepiej wypadają gminy położone w sąsiedztwie dużych aglomeracji miejskich oraz tereny nadmorskie. Gminy wybrane do analizy cechują się raczej niskimi wartościami tego wskaźnika. 3 W konstrukcji wskaźnika wykorzystano następujące mierniki cząstkowe: liczba całorocznych kwater agroturystycznych na 1000 mieszkańców, liczba sezonowych kwater agroturystycznych na 1000 mieszkańców, liczba miejsc noclegowych w całorocznych kwaterach agroturystycznych na 1000 mieszkańców, liczba miejsc noclegowych w sezonowych kwaterach agroturystycznych na 1000 mieszkańców, liczba całorocznych pokojów gościnnych na 1000 mieszkańców, liczba sezonowych pokojów gościnnych na 1000 mieszkańców, liczba miejsc noclegowych w całorocznych pokojach gościnnych na 1000 mieszkańców, liczba miejsc noclegowych w sezonowych pokojach gościnnych na 1000 mieszkańców. 17\n18 Tab. 9. Wykaz gmin o najwyższym wskaźniku walorów ekonomiczno-infrastrukturalnych (e) 4 oraz wartości tego wskaźnika dla gmin badanych w ekspertyzie Pozycja Wartość wskaźnika (e) Gmina Województwo 1 0,628 Kleszczów łódzkie 2 0,318 Wilków lubelskie 3 0,297 Rewal zachodniopomorskie 4 0,200 Gorzyce podkarpackie 5 0,187 Suchy Las wielkopolskie Źródło: Opracowanie własne 0,047 Horyniec Zdrój podkarpackie 0,051 Iwonicz Zdrój podkarpackie 0,053 Rymanów podkarpackie 0,097 Solina podkarpackie Tab. 10. Wykaz analizowanych wskaźników w ujęciu regionalnym Województwo Walory przyrodniczokulturowe Zagospodarowanie turystyczne Warunki ekonomicznoinfrastrukturalne DOLNOŚLĄSKIE 0,369 0,534 0,624 KUJAWSKO-POMORSKIE 0,363 0,269 0,368 LUBELSKIE 0,343 0,320 0,036 LUBUSKIE 0,394 0,297 0,464 ŁÓDZKIE 0,328 0,149 0,279 MAŁOPOLSKIE 0,685 1,000 0,450 MAZOWIECKIE 0,440 0,179 0,378 OPOLSKIE 0,295 0,157 0,364 PODKARPACKIE 0,659 0,678 0,275 PODLASKIE 0,449 0,953 0,021 POMORSKIE 0,474 0,947 0,535 ŚLĄSKIE * 0,369 0,376 0,549 ŚWIĘTOKRZYSKIE 0,421 0,372 0,158 WARMIŃSKO-MAZURSKIE 0,468 0,989 0,175 WIELKOPOLSKIE 0,405 0,219 0,524 ZACHODNIOPOMORSKIE 0,402 0,882 0,478 Źródło: Opracowanie własne W efekcie omawianych badań możliwe było wskazanie typów potencjału turystycznego gmin: 4 Do opracowania wskaźnika wykorzystano następujące mierniki: dochody budżetu gminy na mieszkańca, liczba podmiotów gospodarczych w rejestrze REGON na 1000 mieszkańców w wieku produkcyjnym, liczba zarejestrowanych bezrobotnych w stosunku do liczby mieszkańców w wieku produkcyjnym (destymulanta), odsetek mieszkańców w wieku produkcyjnym, dynamika zmiany liczby ludności w okresie , odsetek mieszkań wyposażonych w ustęp spłukiwany, odsetek mieszkań podłączonych do sieci wodociągowych, odsetek mieszkańców z dostępem do sieci kanalizacyjnych, powierzchnia użytkowa mieszkań na mieszkańca, czas dojazdu do najbliższego miasta powiatowego (destymulanta). 18\n19 Solina - wazaea - obszary rozwinięte gospodarczo i infrastrukturalnie, które wykorzystują swoje wysokie walory przyrodniczo-kulturowe dzięki dobremu zagospodarowaniu turystycznemu); Horyniec-Zdrój i Iwonicz-Zdrój - wazbeb - obszary o wysokich walorach przyrodniczo-kulturowych, niewykorzystanych w odpowiednim stopniu ze względu na zbyt słabe zagospodarowanie turystyczne; Rymanów - wazaeb obszary, na których turystyka odgrywa bardzo ważną rolę ze względu na wysokie walory przyrodniczo-kulturowe i poziom zagospodarowania turystycznego, o przeciętnym poziomie rozwoju gospodarczego i infrastruktury. Wszystkie gminy można włączyć do obszarów o wysokim potencjale rozwoju turystyki, w tym szczególnie Solinę i Rymanów. Według omawianej ekspertyzy celowe jest tam wdrażanie polityki koncentracji nakładów inwestycyjnych ukierunkowanych na rozwój turystyki wiejskiej oraz jej promocja. Badania K. Jankowskiej-Suwalskiej (2012) na temat poziomu rozwoju turystycznego gmin uzdrowiskowych opierające się na materiale źródłowym z 2009 roku wykazały natomiast, że pod względem poziomu zagospodarowania turystycznego i intensywności ruchu turystycznego zdecydowanym liderem w Polsce jest gmina Solina (uzdrowisko Polańczyk Zdrój) wyprzedzająca takie gminy uzdrowiskowe jak Ustroń, Świeradów Zdrój i Ustka. Pozostałe trzy gminy województwa podkarpackiego (Horyniec-Zdrój, Iwonicz-Zdrój, Rymanów) zostały ocenione jako słabo rozwinięte turystycznie. W gminach Horyniec-Zdrój i Iwonicz-Zdrój wykazano istotną aktywność ruchu turystycznego, zaś w gminie Rymanów wykazano raczej niską aktywność turystyczną. Wyniki te odbiegają od przedstawionych powyżej wniosków; jednakże odnoszą się one do gmin uzdrowiskowych w całości, tj. z uwzględnieniem miast uzdrowiskowych. Tym niemniej obydwa badania potwierdzają duże zróżnicowanie potencjału turystycznego głównie pomiędzy Soliną i pozostałymi trzema jednostkami. Tab. 11. Miary zagospodarowania turystycznego i intensywności ruchu turystycznego w gminach uzdrowiskowych woj. podkarpackiego w Gmina Wskaźnik Schneidera 5 Wskaźnik Baretje`a-Deferta 6 Iwonicz-Zdrój 191,46 10,59 Rymanów 84,71 3,22 Horyniec-Zdrój 106,94 11,57 Solina (Polańczyk) 1298,09 72,15 Źródło: Jankowska-Suwalska, Liczba turystów korzystających z noclegów przypadających na 100 stałych mieszkańców obszaru. 6 Liczba turystycznych miejsc noclegowych przypadających na 100 mieszkańców miejscowości turystycznej. 19\n20 W przypadku gmin uzdrowiskowych ważniejszą rolę odgrywa intensywność i poziom działalności uzdrowiskowej. Analogiczne badania intensywności ruchu turystycznego kuracjuszy oraz wykorzystania bazy noclegowej uzdrowisk pokazują, że rozpiętość oferty i zagospodarowania czterech uzdrowisk podkarpackich jest równie duża. Wynika z nich, że stosunkowo najniższą ofertą noclegową dla kuracjuszy dysponuje Rymanów. Tab. 12. Miary zagospodarowania uzdrowiskowego i intensywności ruchu kuracjuszy w gminach uzdrowiskowych woj. podkarpackiego w Gmina Wskaźnik Schneidera dla kuracjuszy Wskaźnik Baretje`a-Deferta dla kuracjuszy Liczba kuracjuszy na miejsce noclegowe Iwonicz-Zdrój 124,65 6,08 21 Rymanów 17,39 0,86 20 Horyniec-Zdrój 77,84 9,08 9 Solina (Polańczyk) 267,08 15,66 17 Źródło: K. Jankowska-Suwalska (2012) W województwie podkarpackim sezon turystyczny trwa niemal cały rok, ale zaznacza się sezonowość. Nasilenie występuje w okresie zimowym i letnim, jednak okresy te coraz bardziej się wydłużają i przesuwają: letni w stronę jesiennego (m.in. październik), zimowy w stronę wiosennego (m.in. kwiecień). Coraz większe znaczenie mają wyjazdy weekendowe i świąteczne. Obniżenie aktywności turystycznej w późnojesiennym i zimowym sezonie (od listopada do lutego) wynika głównie z niekorzystnych warunków pogodowych i gorszego stanu dróg (pokrywa śnieżna, trudniejsze warunki do jazdy samochodem). Ważnym składnikiem turystycznej bazy noclegowej są gospodarstwa agroturystyczne i kwatery prywatne. Pokoje gościnne są szczególnie popularną formą w małych miastach uzdrowiskowych. Włączając do gospodarstw agroturystycznych również pokoje gościnne (z wyjątkiem nadmorskich ośrodków turystyki masowej i średnich miast), uzyskamy według Instytutu Turystyki około kwater prywatnych. Województwo podkarpackie to jeden z czołowych regionów w zakresie rozwoju agroturystyki. Agroturystyka jest jednym z rodzajów turystyki charakteryzującym się powiązaniem usług turystycznych z gospodarstwem rolnym, umożliwiającym turyście uczestniczyć w życiu gospodarstwa rolnego. W województwach: małopolskim, podkarpackim i warmińskomazurskim znajduje się około 40% wszystkich gospodarstw agroturystycznych w Polsce. Rozwój tego typu turystyki może następować w sąsiedztwie omawianych uzdrowisk. Z jednej strony może to być baza dla kuracjuszy, bądź ludzi chcących tylko korzystać z wybranych usług sprzyjających poprawie zdrowia, a z drugiej strony może pełnić rolę podstawowego elementu, na bazie którego można tworzyć dodatkowe usługi, w tym specjalne pakiety dla turystów. 20\n21 Ryc. 4. Rozmieszczenie gospodarstw agroturystycznych, 2007 Źródło: Atlas Rolnictwa Polski, IGiPZ PAN, 2010 Kwatery agroturystyczne występują w dużym rozproszeniu w około 55% gmin w Polsce funkcjonowała co najmniej jedna kwatera agroturystyczna, z tego zaś przytłaczającą większość stanowią gminy, w których działało tylko po kilka tego typu obiektów. Zaledwie w 50 gminach było 30 lub więcej gospodarstw agroturystycznych. Spośród gmin o największej liczbie (powyżej 30) gospodarstw agroturystycznych, 46% położonych było w województwach: małopolskim i podkarpackim. Zwarta strefa gmin o wysokiej aktywności agroturystycznej obejmuje m.in. północne części Bieszczadów, Góry Sanocko-Turczańskie i Pogórze Bukowskie. Niektóre gminy Beskidu Niskiego również obfitują w bazę agroturystyczną. Tab. 13. Liczba kwater agroturystycznych (oraz miejsc noclegowych) w Polsce z podziałem na województwa Województwo Liczba kwater agroturystycznych Liczba miejsce noclegowych w kwaterach agroturystycznych Dolnośląskie Kujawsko-pomorskie Lubelskie Lubuskie Łódzkie Małopolskie Mazowieckie\n22 Opolskie Podkarpackie Podlaskie Pomorskie Śląskie Świętokrzyskie Warmińsko-mazurskie Wielkopolskie Zachodniopomorskie SUMA Źródło: Opracowanie własne na podstawie danych GUS (stan na r.) Ważnym uwarunkowaniem rozwoju turystyki regionu jest jego dobra dostępność transportowa. Chodzi tu zarówno o dostępność obszarów atrakcyjnych turystycznie dla mieszkańców regionu, jak i turystów przyjeżdżających tu z innych regionów kraju. W ocenie dostępności transportowej zawsze występuje dysonans, pomiędzy oceną dokonywaną przez przedstawicieli władz lokalnych i osób odpowiedzialnych za rozwój turystyki (przeważnie ich opinie są przewartościowane) oraz samych turystów, którzy patrzą na problem z zewnątrz (realniej oceniają zwłaszcza słabszą dostępność). Według przeprowadzonego wywiadu w 2012 roku z przedstawicielem Podkarpackiej Regionalnej Organizacji Turystycznej (Jan Sołek, v-ce prezes zarządu) główne ośrodki emisji turystów to Rzeszów, Przemyśl, Stalowa Wola, Mielec, Tarnów, Kraków oraz aglomeracja warszawska. Bliskość rynków emisyjnych i ich dostępność komunikacyjna jest - zdaniem rozmówcy - bardzo istotna. Z innych badań społecznych przeprowadzonych w 2013 roku wynika, że najważniejszym czynnikiem hamującym rozwój turystyki jest niski poziom dostępności komunikacyjnej w ujęciu krajowym i regionalnym. Czas podróży z Warszawy na południe regionu przekracza sześć godzin, co uniemożliwia rozwój turystyki sobotnio-niedzielnej. Podróż z województwa podkarpackiego nad Bałtyk zajmuje tyle samo czasu, co nad Morze Adriatyckie (Badanie potencjałów 2013). Województwo podkarpackie a szczególnie jego południowo-wschodnia część (Solina, ale też Rymanów i Iwonicz-Zdrój) charakteryzuje się najsłabszą dostępnością transportową w Polsce. Sytuacji nie ułatwia też ciągle silna bariera, jaką stanowi granica polsko-ukraińska. Z jednej strony poprawa jakości infrastruktury transportowej wpływa na zwiększenie atrakcyjności turystycznej i przyczynia się do zagospodarowania ( odkrywania ) nowych kierunków turystycznych, z drugiej strony rozwój turystyki (w tym wzrost ruchu turystycznego) wymusza zmiany sieci transportowej, będąc często głównym motywem przemieszczeń międzyregionalnych i międzynarodowych. Słaba dostępność transportowa, przyczynia się do odpływu turystów do regionów lepiej dostępnych, lepiej rozwiniętych, zorganizowanych i o wyższej jakości usług. Tym samym regiony o słabej dostępności, jak województwo 22\n23 podkarpackie mają utrudnione zadanie w przyciąganiu turystów, zwłaszcza na pobyty krótko- i średnio-terminowe. Niestety dodatkowe niedostateczne wyposażenie w infrastrukturę turystyczną i bez dodatkowych inwestycji powoduje ograniczanie działalności miejscowości turystycznych Podkarpacia, np. w porównaniu z podobnymi miejscowościami i uzdrowiskami województwa małopolskiego lub śląskiego (np. tylko do głównego sezonu, co jest niewystarczające z ekonomicznego punktu widzenia) i popadają w stagnację. Prowadzi to do osłabienia funkcji turystycznych na tych obszarach i osłabienia konkurencyjności. Transport kolejowy jest praktycznie niemożliwy obecnie do wykorzystania w celach przyjazdów turystycznych do uzdrowisk Podkarpacia. Transport autobusowy jest relatywnie dobrze rozwinięty. Uzdrowiska mają bezpośrednie połączenia z Rzeszowem, Krakowem i Warszawą a nawet z innymi miastami poza województwem (ale czas przejazdu jest znaczny). Największe znaczenie ma oczywiście transport indywidualny drogowy. O ile dojazd do uzdrowisk z większych miast województwa podkarpackiego nie przekracza zazwyczaj 2-3 godzin (co jest wystarczające do przyjazdów weekendowych), to dostępność z innych miast Polski jest mocno ograniczona. Czas dotarcia z Krakowa przekracza 4 godziny, a z Warszawy nawet 7 godzin co przyczynia się, że prawie niemożliwy jest rozwój ofert weekendowych. Dostępność do transportu lotniczego też nie jest zadowalająca. Port lotniczy w Rzeszowie (Rzeszów-Jesionka) znajduje się zbyt daleko uzdrowisk, by prowadzić ofertę skierowaną specjalnie do turystów udających się do nich. Sytuacja mogłaby ulec zmianie, gdyby infrastruktura lądowa (przede wszystkim drogowa), pozwalała na szybkie i wygodne przemieszczanie się z wymienionych lotnisk do miejscowości turystycznych. Dla poprawy dostępności w przyszłości szczególnego znaczenia nabiera budowa równoleżnikowych ciągów autostradowych, a zwłaszcza autostrady A4 a nawet autostrady D1 po stronie słowackiej, które znacząco poprawiają dostęp do uzdrowisk. Ponadto zbudowanie południkowej drogi ekspresowej S19 również skróci czas dojazdu do uzdrowisk, zwłaszcza ze wschodniej i centralnej Polski. Szczególnego znaczenia nabiera dostępność na poziomie regionalnym i lokalnym bezpośrednio wpływająca zarówno na możliwość dotarcia do uzdrowisk, ale też do podróżowania po ich terenie i sąsiedztwie (np. w celu odwiedzenia atrakcji turystycznych w wolnym czasie przez kuracjuszy). Należy też dodać, że właściwa organizacja transportu publicznego zależy nie tylko od stanu infrastruktury, ale również od liczby połączeń, w tym przede wszystkim bezpośrednich połączeń kolejowych i autobusowych łączących ośrodki turystyczne. Jeśli chodzi o drogi niższych klas, fundusze unijne wpłynęły na znaczącą poprawę stanu nawierzchni na wielu drogach krajowych, wojewódzkich, 23\n24 powiatowych i gminnych, co skutkuje lepszymi warunkami podróżowania w obrębie regionów turystycznych, choć w wielu miejscach, również na obszarze województwa podkarpackiego, tworzą się dysproporcje w standardzie dróg różnych klas administrowanych przez różnych zarządców. W przyszłości dysproporcje te mogą nawet się zwiększyć, ponieważ problemy budżetowe będą wpływały na zmniejszenie inwestycji na drogach wyższych klas, podczas gdy dostęp do funduszy unijnych na szczeblu samorządowym oraz możliwość wykorzystania środków w ramach współpracy transgranicznej pozwoli samorządom kontynuować inwestycje na drogach niższych klas. Warto podkreślić, że w następstwie modernizacji niektórych ciągów drogowych, np. S19, pojawia się tzw. ruch wzbudzony, również w postaci ruchu pojazdów ciężarowych. Prowadzone inwestycje są zatem nadal niewystarczające, gdzie wciąż brak jest obwodnic wielu miejscowości, a w warunkach gwałtownego rozwoju motoryzacji, na trasach gdzie ruch lokalny łączy się z tranzytowym, ma miejsce (przede wszystkim w sezonie turystycznym) znacząca kongestia. Ruch tranzytowy jest szczególnie uciążliwy dla uzdrowisk. Jego nadmierny wzrost może też prowadzić do pogorszenia warunków fito-sanitarnych uzdrowisk. 24\n25 4. WPŁYW UZDROWISK NA ZMIANY SPOŁECZNO- GOSPODARCZE Potencjał ludnościowy i ekonomiczny ośrodków uzdrowiskowych jest raczej nieduży. Gminy uzdrowiskowe zamieszkuje około 3% ludności regionu, zaś w samych ośrodkach uzdrowiskowych wartość ta jest niższa niż 1%. Według danych GUS z 2013 roku odsetek podmiotów gospodarczych osób fizycznych działających na terenie analizowanych gmin stanowił około 3,3% ogółu podmiotów działających w regionie. Z kolei dochody własne budżetów czterech analizowanych gmin stanowiły w 2012 roku około 2,5% dochodów w woj. podkarpackim. Wpływ uzdrowisk województwa podkarpackiego na gospodarkę regionu należy oceniać raczej w ujęciu lokalnym; trudno, bowiem wskazać mierniki w ujęciu regionalnym, które zmieniają się w rezultacie oddziaływania czterech ośrodków uzdrowiskowych Podkarpacia. Wyjątek stanowią przyjazdy turystyczne, w których cztery analizowane uzdrowiska mają istotny udział. Analiza liczby udzielonych noclegów wskazała, że gminy Solina, Iwonicz- Zdrój oraz Rymanów należały w 2010 roku do liderów pod tym względem (Diagnoza 2013). Jest to efekt stosunkowo bogatej bazy noclegowej w uzdrowiskach, długotrwałych pobytów kuracjuszy oraz dłuższego niż przeciętnie sezonu pobytowego. Miasto Obszar wiejski Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Ryc. 5. Liczba podmiotów gospodarczych wg PKD 2007 w gminie Iwonicz-Zdrój w 2012 r. 25\n26 Miasto Obszar wiejski Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Ryc. 6. Liczba podmiotów gospodarczych wg PKD 2007 w gminie Rymanów w 2012 r. Solina Horyniec-Zdrój Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Inne Inne usługi Kultura, rozrywka i rekreacja Opieka zdrowotna i pomoc społeczna Edukacja Zakwaterowanie i gastronomia Transport i magazynowanie Handel i naprawa Budownictwo Przetwórstwo przemysłowe Rolnictwo Ryc. 7. Liczba podmiotów gospodarczych wg PKD 2007 w gminach Solina i Horyniec- Zdrój w 2012 r. 26\n27 Uzdrowiska należy traktować, jako integralny i jeden z najważniejszych składników całości systemu turystyki w regionie. Wykorzystują one bowiem w sposób najpełniejszy endogeniczny potencjał regionu, generują rozwój innych niż uzdrowiskowa form turystyki i różnorodnych podmiotów gospodarczych oraz przyczyniają się do wzrostu poziomu zdrowia mieszkańców regionu i kraju. Uzdrowiska zwiększają też potencjał rynku pracy; w ich cieniu działa wiele podmiotów usługowych, handlowych, budowlanych i transportowych. W strukturze podmiotów gospodarczych ośrodków sanatoryjnych zaznacza się wyraźnie ponadprzeciętny udział usług związanych z opieką zdrowia oraz zakwaterowaniem i gastronomią. Jest to szczególnie widoczne w przypadku Iwonicza-Zdroju i Rymanowa-Zdroju. Na terenie gmin uzdrowiskowych nie ma dużych podmiotów gospodarczych generujących ponadprzeciętne dochody lub stanowiących główne miejsca zatrudnienia ludności. Jednakże dzięki funkcjom leczniczym i rehabilitacyjnym w miejscowościach uzdrowiskowych i ich bezpośrednim sąsiedztwie działa sieć wzajemnie powiązanych podmiotów obsługujących kuracjuszy i turystów (usługi medyczne, handlowe, noclegowe, gastronomiczne, transportowe). Z wyjątkiem obiektów uzdrowiskowych są to przede wszystkim mikroprzedsiębiorstwa, które stanowią ważne źródło zatrudnienia dla miejscowej ludności. Efektem dalszego rozwoju funkcji uzdrowiskowej będzie wzrost liczby takich podmiotów gospodarczych oraz pogłębienie się ich specjalizacji usługowej. To z kolei będzie generowało nowe miejsca pracy dla osób o różnorodnych kwalifikacjach zawodowych. Ważnym składnikiem rynku pracy są firmy uzdrowiskowe. Brak odpowiednich danych statystycznych uniemożliwia szczegółowa analizę tego zagadnienia, ale biorąc pod uwagę liczbę oferowanych przez nie miejsc noclegowych można wnosić, że zatrudniają one dużą grupę mieszkańców ośrodków uzdrowiskowych. Wśród pracowników dużą grupę stanowią prawdopodobnie osoby dojeżdżające z sąsiednich miejscowości. Według danych GUS z 2006 r. do Iwonicza-Zdroju dojeżdżało codziennie 591 osób (odpowiada to około 30% mieszkańców miasta), a do Rymanowa-Zdroju 749 osób (analogicznie około 20%). Tab. 14. Podmioty wg klas wielkości na 10 tys. mieszkańców w wieku produkcyjnym w 2012 r. Jednostka terytorialna ogółem i więcej Horyniec-Zdrój 793,5 745,7 41,4 6,4 0,0 Iwonicz-Zdrój - miasto 2209,7 2088,4 86,7 26,0 8,7 Iwonicz-Zdrój - obszar wiejski 948,0 897,1 43,9 3,5 3,5 Rymanów-Zdrój - miasto 1602,5 1506,3 46,0 46,0 4,2 Rymanów - obszar wiejski 1036,5 1007,2 25,3 2,7 1,3 Solina 1819,0 1781,7 34,4 2,9 0,0 Źródło: BDL GUS Teoretycznie efektami rozwoju gospodarczego miejscowości uzdrowiskowych i ich bezpośredniego sąsiedztwa powinny być: wzrost 27


Jak wygląda profesjonalne zarządzanie mediami społecznościowymi firmy?\nSocial media są pełnie wykorzystanego potencjału marketingowego. Jest to świetne miejsce do wypromowania swojej firmy. Jak zrobić to skutecznie?\nMEDIA SPOŁECZNOŚCIOWE FIRMY – DLACZEGO WARTO?\nWe współczesnej komunikacji media społecznościowe zajmują bardzo ważne miejsce. Według badań, statystyczny Polak spędza w mediach społecznościowych aż 2 godziny dziennie. Najbardziej popularnym medium jest YouTube, na którym reklama trafia do 72,9% populacji! Z platformy YouTube korzysta 25,9 mln widzów. Tuż za nią znajdują się Facebook, Messenger, Instagram, WhatsApp, Twitter, TikTok czy Pinterest. Reklama na Facebooku może trafić aż do 18 mln Polaków.\nTe dane ukazują jak ważne jest dziś istnienie w social mediach. Profile społecznościowe firmy umożliwiają komunikację z klientem, która jest kluczowa w prowadzeniu własnego biznesu. Wpływa to na wizerunek firmy oraz na promowanie jej usług. Media społecznościowe to świetne narzędzie do monitorowania tego, do jakich odbiorców trafiasz. Taka informacja pozwoli Ci na rozwinięcie swojej działalności i dostosowanie jej do potrzeb klientów. Publikując treści w social mediach budujesz wizerunek eksperta i wzmacniasz rolę marki, ale są one także po prostu jedną ze skuteczniejszych form reklamy.\nDZIAŁANIE W SOCIAL MEDIACH Z BRANDSOUL\nAby działania prowadzone w mediach społecznościowych przynosiły oczekiwane efekty, muszą być tworzone na podstawie odpowiedniej strategii. Treści dostosowywane muszą być do wielu czynników, takich jak: grupa odbiorców, branża firmy i aktualne trendy. W tej kwestii warto zaufać profesjonalistom. Skorzystaj z usług agencji marketingowej BRANDSOUL, aby wypromować swoje przedsiębiorstwo w mediach społecznościowych. W ramach naszej oferty zajmiemy się:\nAudytem marki pod względem działania w Internecie,\nStworzeniem strategii działania w mediach społecznościowych,\nZałożeniem profili w odpowiednio dobranych dla Twojej firmy mediach,\nSystematycznym tworzeniem treści,\nInterakcją z użytkownikami,\nRealizacją filmów i sesji zdjęciowych,\nKreowaniem niebanalnych pomysłów,\n…oraz wieloma innymi usługami dostosowanymi do potrzeb Twojej firmy!\nFIRMOWE SOCIAL MEDIA – CO JEST WAŻNE?\nW rozpoczęciu swojej działalności w mediach społecznościowych bardzo ważne jest, aby określić jasne (i możliwe do zrealizowania) cele. Na samym początku musisz wiedzieć, co chcesz osiągnąć, aby później móc dobrać do tego odpowiednie narzędzia. Podczas tworzenia treści pamiętaj, że liczy się ich jakość. Zadbaj o profesjonalne grafiki i zdjęcia oraz jakość tekstu, który chcesz opublikować.\nW mediach społecznościowych niezwykle ważną rolę odgrywa regularność. Jeśli będziesz publikować treści zgodnie z wcześniej stworzonym planem, będą one trafiały do większej grupy odbiorców. Istotne jest, aby reagować na komentarze i polubienia naszych odbiorców. Kontakt z nimi wpłynie na wizerunek Twojej firmy.\nMedia społecznościowe to miejsce niekończących się możliwości marketingowych. Wykorzystaj je razem z BRANDSOUL!


LEGO 76140 Iron Man Figurka - sklep z LEGO® - HUMI.pl\n» Klocki LEGO 76140 Mech Iron Mana Figurka\nLEGO 76140 Robot Iron Mana Figurka Avengers\nMłodzi superbohaterowie mogą ponownie przeżyć emocjonujące sceny z filmów Marvela o Avengersach dzięki ruchomej figurce z zestawu LEGO® Marvel Avengers Mech Iron Mana (76140). Gdy Iron Man zasiądzie za sterami opancerzonego mecha, złoczyńcy muszą mieć się na baczności. Wspaniała zabawka konstrukcyjna z Iron Manem dla dzieci Miłośnikom Avengersów Marvela spodoba się pełna atrakcji figurka mecha Iron Mana. Kokpit robota można otworzyć i umieścić w środku minifigurkę Iron Mana. Miotacz klockówzamontowany nad głową pozwoli rozprawić się z każdym zagrożeniem, a ruchome ramiona i nogi zapewniają doskonałą zwinność. Dodatkową zabawę podczas budowania oferuje bezpłatna, interaktywna aplikacja LEGO® Life. Akcja w stylu Marvela z figurkami LEGO superbohaterów Zestawy do budowania LEGO Marvel Avengers otwierają przed dziećmi emocjonujący świat pełen bohaterskich przygód. Pojazdy, mechy, budynki, minifigurki, broń i gadżety można kolekcjonować i używać ich do odgrywania ulubionych scen zfilmów lub wymyślania własnych historyjek!\nPotężny mech LEGO® Iron Mana urozmaici bohaterskie przygody Twojego dziecka. Wystarczy umieścić minifigurkę za sterami robota i już można ruszać w dowolne miejsce i schwytać wszystko, co się chce. Takiemu mechowi nic nie stanie na drodze.\n• Zestawy LEGO® Marvel Avengers to pełne akcji i kreatywności przygody z superbohaterami dla dzieci, które chcą ponownie przeżyć sceny znane z filmów, tworzyć własne historyjki lub po prostu ustawić imponujące modele na swojej półce!\nLEGO 76140 Mech Iron Mana to klocki ze stycznia 2020 roku. Zestaw zawiera 1 minifigurkę Irona Man oraz robota mecha z ruchomymi kończynami i składa się z 148 klocków LEGO. Niska cena zestawu czyni go idealnym prezentem z ulubionych klocków LEGO dla każdego chłopca.


Genius Głośniki SW G2.1 3000 gaming 70W, volume control to solidnie grające i wykonane głośniki. Przeznaczenie omawianego modelu jest następujące: Filmy|Gaming|Muzyka. Genius Głośniki SW G2.1 3000 gaming 70W, volume control mogą stać się idealnym produktem dla fanów muzyki w dobrej jakości. Kolor sprzętu to: Czarny. Przydadzą się także następujące złącza: AUX|3,5 mm minijack.


76 views 10 października 2021\nAlex (gość) Opublikowano 27 września 2021 0 Komentarzy\nCudów nie ma, chociaż niektórzy liczą na cud w sądzie wybierając kancelarie tanie i te co niedawno “nabyły doświadczenie”. Patrząc na rynek to wygląda to najczęściej tak. Z dobrej kancelarii odchodzi prawnik, który coś tam podłapał. Wiadomo, że nie żaden as bo dobre kancelarie dobrych prawników trzymają. Taki prawnik ma jakaś wiedzę i stara się coś samodzelnie ogarnąć zatrudniając do pomocy tanią siłę roboczą. Czy to się w sądzie uda – raz się uda a raz nie. No ale jest na pewno taniej\nSporo kancelarii też zatrudnia prawnika z innych kancelarii aby przekazał im wiedzę, którą zdobył w dobrej kancelarii i taki prawnik uczy innych, takich prawników co przez 6 lat nie byli samodzielnie rozpracować tematu – coś się nauczą a coś nie – sąd zweryfikuje. Przeważnie raz się uda a raz nie….\nSporo jest też kancelarii co zaczynają – brali sprawy frankowe najprostsze z możliwych. Mają jakieś pojedyczne wygrane i na to ściągają klientów. Niestety ludzie się nie znają na tym nawet w minimalnym stopniu i dają się nabrać na to “nabyte” doświadczenie.\nNikt się nie zastanawia dlaczego poźniej na forum jest tyle pytań od osób co mają sprawy w sądzie i niby prawników co zrobić, albo dlaczego bardzo wiele osób nagle chce zmienić prawnika podczas procesu albo po przegranej w 1 instancji.\nNie mówią, że tak wygląda dokładnie cały rynek – są poszczególne jednostki które sprawę opanowały i mają wiedzę. Ale to jest bardzo niski procent. Reszta wygląda właśnie tak.\nAlex Answered question 27 września 2021


Utrata wagi w Kramatorsk - Jak schudnąć w 16 lat dziewczynka\nKilka sposobów na utratę wagi. stracić opinie pocztowych\nSchudłem ze 100 do 70 Psychosomatyka nadwaga kobiety Lazarev, zdjąć boki i brzuch w domu do oglądania online za darmo Jak schudnąć przez 3 dni w brzuchu i nogach. Jak usunąć brzuch i boki suszenie ile octu jabłkowego w szklance wody do odchudzania, ćwiczenia dla utraty wagi i brzucha opinii pasku bocznym spalanie tłuszczu boki.\n5 prostych sposobow na zrzucenie wagi oraz sciema przemyslu spozywczego! Utrata masy ciała i utrata apetytu\nPrzepis na utratę wagi dziewcząt cienka schudnąć na 1 kg, Schemat mężczyzn z nadwagą skuteczne pigułki dla mężczyzn. Jedzenie dieta na zapalenie trzustki kolejność odchudzanie w Chinach, na ser może schudnąć Jak schudnąć nogi faceta.\nspadek wagi o 25 kg w dwa miesiace diety dla utraty wagi między nogami utrata wagi w Kramatorsk\nSchudnąć podczas przeglądów ciąży do spalania tłuszczu mleka, Spodenki do odchudzania dostępnych Swietłana Permyakova ona schudła. Jak schudnąć jogurt z cynamonem na noc zielony gliny do odchudzania, marchew i pomidory do odchudzania mnie jak schudnąć 95 kg.\nΗ ΚΑΛΥΤΕΡΗ ΓΑΤΑ! - w/Wagi Terminy odchudzanie\nSchudnąć w Internecie z malyshevoy Biokefir odchudzanie, Program do budowy mięśni i spalanie tłuszczu Test na utratę wagi ze zdjęciami. Ćwiczenia dla odchudzania wikipedii po porodzie mogę pozbyć się rozstępów i brzucha, okłady do utraty wagi w domu najskuteczniejszym jak dostać się do wody z organizmu na odchudzanie.\nLet's Play: Minecraft - THE ORPHANAGE horror map w/ Wagi waga do wieku utrata wagi w Kramatorsk\nWyszczuplający krem pomarańczowy Turboslim ile kapsułek na opakowanie, jak siemię lniane pomaga schudnąć twaróg z bananów po treningu do utraty wagi. Herbata ziołowa dla odchudzających Ałtaju 3 Cassia i mięty opinii cs jak usunąć czarne pasy po bokach, jak schudnąć w haremów ćwiczenia, aby schudnąć dla faceta.\nTRZYMAJ SIĘ TYCH 3 PROSTYCH REGUŁ a Stracisz Szybko na Wadze bez Męczarni Jak usunąć tłuszcz z brzucha mężczyzn w domu\nLnu korzyści posiłek i szkodzi jak biorąc opinie odchudzające kalorie tłuszcz z kurczaka, nadmiar skóry na brzuchu po operacji odchudzającej czy jest możliwość utraty wagi bez tarczycy. Jak szybko usunąć tłuszcz z brzucha w domu pilnie Xenical cena orientacyjna, Jak schudnąć w ciągu ostatniego miesiąca o 23 kg usunąć rozstępy na brzuchu lasera Briańsk.\nVLOG NR 3 - Jak radzic sobie z przestojami w spadku wagi Jak schudnąć w ciągu miesiąca do 20 kg\nSchudnąć 5 kg z biegiem Maksymalna utrata wagi w ciągu ostatnich 7 dni, Metoda Małachow, jak schudnąć krok pomaga stracić opinie waga. Jak zrobić kminek przepis diety Stół zbilansowana dieta białek tłuszczów węglowodanów, schudnąć siedząc w pracy Jak schudnąć w okresie menopauzy.\nTEN NAPÓJ POMOŻE CI W SKUTECZNEJ UTRACIE WAGI! jogurt z cynamonem przepis na utratę wagi i opinie utrata wagi w Kramatorsk\nPrzepis na odchudzania 2 szklanki wody CrossFit odchudzanie zdjęcie, Joanna Hall stracić na wymiar raz na zawsze niż można zastąpić owsiankę na śniadanie, aby schudnąć. Ćwiczenia dla odchudzania dziewczyna ręki domu Spis tłuszczów i kalorii, schudnąć, a pompowane w ciągu sześciu miesięcy utracone podczas nalewania.\nΠΟΙΟΣ ΕΙΝΑΙ ΤΟ "ΑΥΤΟ"? - Minigames-Mas #8 w/Wagi Jak usunąć tłuszcz z brzucha poprzez ćwiczenia ze zdjęciami\nLatający połknąć lek na odchudzanie 10 receptur wyszczuplające, odchudzanie alphas jogurt i warzywa do odchudzania. Xenical cena farmlend jak usunąć wewnętrzną tłuszczu w jamie brzusznej, odchudzanie rozwód porcja warzyw dla utraty wagi.\nSzybka utrata wagi 39kg! Kamil Waluś L-karnityna jak przy odchudzające opinie dziewcząt\nRano ćwiczenia na brzuch w domu odchudzania ile jeść owoce dla utraty wagi, jak usunąć tłuszcz wokół łopatek jak stracić masy wapna. Cytryna dieta kompot Chcemy, aby stracić tłuszcz masy, Pokój soli do utraty wagi ocet jabłkowy schudnąć.\nJak schudnąć szybko diety 10 dni\nTańczyć do utraty wagi w ciągu 50 lat\nOdchudzanie z rukolą\nKtórzy rzeczywiście Schudłem na Glyukofazh\nXenical przeciwwskazania cena\nDiety dla szybkiej utraty wagi na tydzień 7 kg\nDziałki na utratę wagi z myjki\nProgramy odchudzania w Wielkim Nowogrodzie\nJakie produkty, które nie mogą być spożywane w utracie wagi\nButy do odchudzania\nMeridia lub porównać Reduxine\nW jaki sposób chodzenia do utraty wagi\nKsiążka 60 schudnąć Mirimanova do pobrania za darmo\nPobrać książkę ćwiczeń odchudzających\nReklama symulator odchudzania\nSlimeks 15 odchudzanie kupna\nJedzą mięso i schudnąć\nJak schudnąć w miesiąc bez diety\nCzy obręcz usuwania tłuszczu z brzucha\nSkuteczna diety dla utraty wagi przy 10\nKompleks w domu treningi dla utraty wagi\nJak stracić 20 kg w 4 miesiącach ćwiczeń\nJest to możliwe, aby schudnąć w 30 kilogramów\nDieta zupa minus 7 kg w ciągu 6 dni receptur\nNajskuteczniejszym cardio opinii odchudzania\nWypełnienie kwestionariusza na Tracę na wadze\nBanki energetyczna diety odchudzające\nDla dziewczynek 4 lata, aby schudnąć\nReduxine LITE cena\nMenu, jak schudnąć w ciągu tygodnia w biurze\nStraciła magiczne opinie diety