Norwegia - Praktyczny przewodnik - Konrad Konieczny, Weronika Sowa - ebook - Legimi online\nNorwegia - Praktyczny przewodnik ebook\nAktualizacja: Natalia Gomolińska\nMapy i plany: Mariusz Wideński, Wydawnictwo Kartografika\nKolorowa mapa Norwegii: Radosław Przebitkowski\nDrogi Czytelniku obieżyświacie, pisz do nas, jeśli natrafisz na jakiekolwiek nieścisłości (pascal@pascal.pl; Wydawnictwo Pascal, ul. Zapora 25, 43-382 Bielsko-Biała). Wykorzystamy Twoje uwagi przy aktualizacji książki. Na internetowych stronach www.pascal.pl prezentujemy pełną ofertę wydawnictwa – zobacz, przeczytaj opis, wybierz, zamów. Tutaj także informujemy o superofertach i konkursach Pascala oraz wszelkich aktualnościach podróżniczych.\n9.Park Narodowy Rondane\n11.Park Narodowy Jotunheimen\n22.Vesterålen i Lofoty\nKONRAD KONIECZNY Swoją przygodę z Północą rozpoczął wiele lat temu od literackich „podróży w czasie” do epoki wikingów. Aby przeczytać skandynawskie sagi w oryginale, nauczył się języka norweskiego. W 2003 r. wsiadł na rower i choć nigdy wcześniej nie podróżował w ten sposób, podczas miesiąca przejechał niemal całe zachodnie wybrzeże Norwegii. Fiordowe krajobrazy rozbudziły w nim pasję nie tylko podróżnika, ale także dziennikarza i fotografa. Z plecakiem i aparatem zwiedził inne słynące z fiordów regiony świata, w tym Patagonię i Nową Zelandię. Jednak drzemiący w nim „zew Północy” niezmiennie przyciągał go na nowo do Norwegii. Podczas kolejnych wypraw spał w namiocie w pośrodku stada reniferów, łowił królewskie kraby w Morzu Barentsa i podczas letnich białych nocy podglądał maskonury na klifach wyspy Runde.\nWERONIKA SOWA Urodziła się w 1977 w Lublińcu. W 1995 r. wyjechała na studia do Krakowa i tam już została. Ukończyła prawo na UJ, studia podyplomowe z rachunkowości na Akademii Ekonomicznej oraz zrobiła licencjat z rachunkowości i finansów. W 2006 r. urodziła syna, Marka, którego również ma nadzieję zarazić pasją podróżowania. Od 1995 r. członek Stowarzyszenia Mensa Polska.\n1.OSLO I OSLOFJORD\n4.BERGEN I FIORDY POŁUDNIOWO-ZACHODNIE\n6.TRONDHEIM I OKOLICE\nNorwegia, leżąca na północnym krańcu Europy, choć geograficznie wcale nie tak odległa od Polski, ciągle pozostaje krajem mało znanym, tajemniczym, a nawet egzotycznym. Po burzliwym okresie wypraw wikingów, ekspansji i odkrywania nowych lądów Norwegowie pod koniec średniowiecza usunęli się w cień i na następne kilka wieków praktycznie zniknęli z kart historii. O kraju zrobiło się głośno dopiero w latach 70. XX w., po odkryciu bogatych złóż ropy naftowej i gazu ziemnego w wodach Morza Północnego. Tym sposobem norwescy rybacy i rolnicy przez pokolenia myślący, jak związać koniec z końcem, w krótkim czasie stali się jednymi z najbogatszych narodów świata. Do tej niezwykłej przemiany podeszli jednak z wrodzoną sobie pokorą i skromnością. W tym kraju posiadanie luksusowego samochodu jest w złym guście, podobnie jak i wszelkie inne formy okazywania bogactwa. Największą wartością dla Norwegów pozostaje kontakt z dziką przyrodą, który niemal przybiera formę kultu religijnego. Dlatego sposobem na poznanie ich narodowej duszy jest właśnie poznanie zapierającego dech w piersiach, surowego piękna Norwegii – pod wieloma względami najpiękniejszego kraju na świecie.\nPierwszy człowiek pojawił się na terenach obecnej Norwegii pod koniec ostatniej epoki lodowcowej. 10 tys. lat temu przodkowie dzisiejszych mieszkańców kraju polowali na renifery, przesuwając się stopniowo za ustępującym lodowcem. Najstarsze jak dotąd ślady działalności człowieka w Norwegii odkryto koło Komsa w okręgu Finnmark i niedaleko Fosna w Nordmøre.\nWśród historyków nie ma zgodności co do tego, skąd przybyli przodkowie dzisiejszych Norwegów oraz jakimi szlakami podążali na północ. Z całą pewnością jedna z tras wędrówki przebiegała przez obecny region Østfold, a ponieważ znalezione tutaj podczas wykopalisk narzędzia są podobne do tych odkrywanych w południowej Szwecji czy Danii, wysunięto przypuszczenie, iż najbardziej prawdopodobny szlak mógł prowadzić z Danii do południowo-zachodniej Norwegii. Wraz z wycofującym się lodowcem osadnicy pojawiali się jednak również i na północy kraju. Pierwsze grupy, utrzymujące się z połowu fok i reniferów pojawiły się na terenie Finnmarku już 8 tys. lat p.n.e.\nPraprzodkowie Norwegów Pierwsi mieszkańcy kraju osiedlali się w małych grupach w rejonach, gdzie pozwalały na to warunki naturalne. Ślady ich bytności zachowały się w postaci wyrobów z krzemienia, glinianych naczyń, a także rysunków naskalnych. Przykłady ich sztuki odnaleźć można w Norwegii w zasadzie wszędzie, wyryte lub osadzone w skałach. Wykuwane obrazy najczęściej przedstawiają zwierzęta (renifery, łosie, niedźwiedzie i ryby), choć sporadycznie również ludzi i łodzie.\nRolnicy Około 5–6 tys. lat temu część osadników zajęła się nową działalnością – rolnictwem (początkowo w regionie otaczającym Oslofjord). Około 1700 r. p.n.e. zaczęli napływać do Norwegii osadnicy germańscy z Jutlandii i południowej Szwecji. Odnalezione ryty naskalne z epoki brązu bardzo wiernie przedstawiają ówczesne zajęcia mężczyzn: idących za pługiem, jeżdżących konno, w pełnym uzbrojeniu oraz pływających łodziami. Znaleziska archeologiczne z epoki brązu (1500–500 p.n.e.) w południowej Norwegii są już zdominowane przez elementy pochodzące z historycznych osad. W tym samym czasie na północy nadal dominowała kultura myśliwska.\nDo IV w. n.e. Znaleziska z kolejnego okresu historii Norwegii, przypadającego na pierwsze cztery stulecia naszej ery, wskazują na istnienie powiązań z cywilizacją południowej Europy. W okresie tym zaczęto wytwarzać wyroby z brązu i szkła; rozwinęły się również narzędzia służące do walki. Pojawiło się pierwsze pismo mające postać zapisów runicznych.\nNieznana kraina Starożytni niewiele wiedzieli o Norwegii. Geograf grecki, Pyteasz z Marsylii, dotarł na tyle daleko na północ, że poznał długie zimowe noce, prawdopodobnie odwiedził też południową Norwegię, lecz pozostałe tereny pozostawały nieznane.\nWędrówki ludów Migracja, jaka nastąpiła w Europie po upadku imperium rzymskiego w latach 400–550, nie pozostała bez wpływu również na dzieje Skandynawii. Wojownicy norwescy, jak i inne ludy, wiele skorzystali na chwilowym braku mocarstwa. Na terenie Norwegii znaleziono mnóstwo zdobyczy pochodzących z rejonu Morza Śródziemnego. Nastąpił rozwój osad, a jak wykazują obecne badania, właśnie w tym okresie wykarczowano lasy na zachodnim wybrzeżu.\nNiespokojne czasy zmusiły plemiona do budowy systemów obronnych, których pozostałości dotrwały do dnia dzisiejszego. Na wschodnim brzegu największego norweskiego jeziora, Mjøsa, fragmenty owych umocnień rozciągają się na długości 50 km.\nKrólestwo Norwegii rozciąga się wąskim pasem wzdłuż zachodniej części Półwyspu Skandynawskiego i graniczy ze Szwecją, Finlandią oraz Rosją. Większą część kraju zajmują góry, a tereny zdatne do uprawy zajmują jedynie 3% powierzchni. Norwegia jest niewiele większa od Polski (385 155 km²), ale ze względu na wydłużony kształt trasa z południowego krańca na odległą północ ma imponującą długość blisko 3000 km. Linia brzegowa jest wyjątkowo dobrze rozwinięta, łącznie z fiordami i zatokami liczy ponad 25 tys. km i jest dłuższa od linii brzegowej Stanów Zjednoczonych.\nKraj liczy ponad 5 mln mieszkańców i jest najrzadziej zaludnionym wśród państw kontynentu Europejskiego. Norwegowie należą do jednych z najdłużej żyjących narodów świata. Wskaźnik oczekiwanej długości życia wynosi dla mężczyzn 77, a dla kobiet 82 lata. W rankingu Najlepszy kraj do życia publikowanym przez ONZ Norwegia przez większość ostatnich lat zajmuje pierwsze miejsce.\nNastanie ery wikingów (ok. 800–1050) określa koniec okresu prehistorii. Istnieje wiele źródeł dotyczących tego okresu, wykopaliska archeologiczne, relacje arabskich kupców oraz niezliczone sagi. Te ostatnie, choć spisane znacznie później, bazują na ustnych opowieściach przekazywanych z pokolenia na pokolenie i dla naukowców stanowią prawdziwą kopalnię wiedzy. Na bazie tych materiałów można śmiało powiedzieć, że w tym okresie Skandynawowie wdarli się przebojem na karty europejskiej historii, po raz pierwszy i jedyny odgrywając w niej rolę pierwszoplanową.\nWzmianki o osadzie Jomsborg na wyspie Wolin u południowych wybrzeży Bałtyku pojawiają się w wielu średniowiecznych źródłach. Wspomina o niej m.in. Jomsvikingasaga spisana w klasztorze Thingeyra na Islandii w początkach XIII w. Twierdza była siedzibą bractwa wojowników zwanych Jomswikingami, znanych w całej Skandynawii ze swojej odwagi. Drużyna jomswikingów składała się z samych mężczyzn, a wewnętrzne stosunki w bractwie regulowało surowe prawo. Wiele wskazuje na to, że załoga warowni była mieszana słowiańsko (polsko)-skandynawska. O bliskich związkach Jomsborga ze światem Słowian świadczy saga o Olavie Tryggvasonie, która tak opisuje wyprawę jomswikingów na Norwegię: „Mieli (jomsborczycy) 20 okrętów ze Skanii (płd. Szwecja) i 40 okrętów z Vendlandii (Pomorze i Polska). Królem Vendlandii był w tym czasie Burisleif (Bolesław Chrobry)”. Dziś średniowieczny świat wikingów nie został zapomniany i odżywa co roku podczas festiwalu Wolin-Jomsborg-Vineta organizowanego latem na wyspie Wolin. Więcej o historii osady i samym festiwalu przeczytać można na stronie www.jomsborg-vineta.com.\nPlemię zdobywców Wielu uczonych za początek panowania wikingów uznaje splądrowanie w 793 r. klasztoru na wyspie Lindisfarne u północno-wschodnich wybrzeży Anglii. W licznych krajach południowej i zachodniej Europy wikingowie nadal uważani są za okrutnych rozbójników, którzy siali spustoszenie. To tylko część prawdy, gdyż do wielu rejonów ci waleczni żeglarze przybywali z pokojowymi zamiarami – rozwijali handel i kolonizowali nowe obszary. Osiedlili się między innymi na Orkadach, Szetlandach, Hebrydach i wyspie Man. Również północna Szkocja i Irlandia przez lata stanowiły część ich ojczyzny, a Dublin, założony przez wikingów około 840 r., pozostał pod ich panowaniem aż do roku 1171. Także mieszkańcy dzisiejszej Islandii wywodzą się wprost od norweskich wikingów, którzy odkryli ten niezamieszkany wówczas ląd (nie licząc irlandzkich mnichów), podobnie jak Grenlandię, gdzie jednak z powodu trudnych warunków przetrwali tylko kilka wieków. Wikingowie wyprawiali się także na dalekie południe, gdzie zetknęli się z potęgą islamu – wzmianki o atakach wikingów na Sewillę wskazują na 844 r.\nNorwescy wikingowie w większości pochodzili z południowych i zachodnich obszarów kraju. Z kolei osadnictwo na południowo-wschodnich krańcach, opierające się głównie na uprawie ziemi, rozprzestrzeniało się w głąb lądu, na niezamieszkane uprzednio tereny, położone głównie w górach i dolinach.\nWynalazki Na potrzeby swoich licznych wypraw, wikingowie budowali szybkie i łatwe w manewrowaniu długie łodzie (norw. langskip), wśród których największy postrach budziły bojowe drakkary, liczące do 60 wioseł. Byli też znakomitymi nawigatorami, którzy doskonale radzili sobie na otwartym morzu. W nawigowaniu pomagał im prymitywny kompas słoneczny, podobny do używanego przez Arabów na Morzu Śródziemnym. Dzięki tego rodzaju wynalazkom oraz wielkiej odwadze norwescy wikingowie jako pierwsi Europejczycy dopłynęli do brzegów Ameryki. Jak podają sagi, Leif Eriksson w 1000 r. dopłynął do lądu o nazwie Vinland, Kraju Wina lub Kraju Urodzajnych Łąk. Przekaz skandynawskich skaldów potwierdziły w 1960 r. wykopaliska archeologiczne na Nowej Fundlandii, gdzie w miejscu o nazwie L’Anse aux Meadows odkryto ślady typowej nordyckiej osady. Miejsce to wpisane zostało w 1978 r. na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO.\nZa koniec burzliwej ery wikingów uważa się 1066 r., kiedy to norweski król Harald Srogi został pokonany w bitwie pod Stamford Bridge w Anglii.\nDo IX w. regiony, które w późniejszym czasie stały się Norwegią, pozostawały samodzielnymi terytoriami.\nZachodnia Norwegia przyjęła germański wergild – system prawny, według którego każdy wolny człowiek miał prawo brać udział w obradach lokalnego Thingu (lokalnego sejmu), a Laghting (zgromadzenie narodowe) ustanawiał prawa i rozstrzygał spory.\nPotrzeba zjednoczenia Pojawiały się jednak dążenia do utworzenia wspólnego organizmu państwowego, i to zarówno ze strony zgromadzeń lokalnych, jak i lokalnych królów. Jedną z przyczyn było zapewne dążenie rolników do stabilności, ciągłości władzy i pokoju, co miało szczególne znaczenie na wybrzeżu, nękanym ciągle nie tylko przez obcych grabieżców, ale także przez rodzimych wikingów.\nHarald Pięknowłosy Obszary nadmorskie wyróżniały się w tym okresie znacznym bogactwem, co wynikało i z zysków z handlu, i z mniej chlubnych wypraw łupieżczych. Na tronach zasiadali lokalni królowie, którzy dzięki pokrewieństwom wynikającym z małżeństw pomiędzy swymi rodami, stanowili silnie powiązaną grupę o znacznych wpływach. Wśród nich główną rolę odgrywali drobni władcy z regionu Viken (okolicy obecnego Oslofjordu). Po bitwie pod Hafrsfjordem (niedaleko Stavanger), stoczonej w 872 r., król Harald Pięknowłosy umocnił swoją pozycję jako władca znacznych obszarów. Wielu lokalnych przywódców (jarlów), nie godząc się na poddanie królowi, zdecydowało się wówczas emigrować z kraju, i wraz z rodzinami i poddanymi osiedlić się na Islandii. Tym sposobem ludność dzisiejszej Islandii wywodzi się w prostej linii z kolonizacji wikingów. O przebiegu osadnictwa na wyspie szczegółowo opowiada saga Landnámabók (Księga Osadnictwa).\nProces jednoczenia kraju zapoczątkowany przez Haralda, trwał wiele kolejnych lat, przynosząc ciężkie walki zarówno pomiędzy norweskimi władcami, jak i Norwegami i innymi północnymi plemionami. Ostatecznie dopiero w 1060 r. proces zjednoczenia został zakończony.\nWikingowie wyobrażali sobie świat podzielony na trzy poziomy. Najwyżej znajdowało się królestwo bogów – Asgard i Wanaheim, a także kraina elfów – Alfheim. Na najbardziej na południe wysuniętym krańcu Asgardu wznosiła się hala Gimle, która świeciła jaśniej niż słońce. Wierzono, że nie legnie w gruzach podczas końca świata. Po jego nadejściu mieli w niej zamieszkać bogowie i żyć tam wiecznie. Leżący pod nim Midgard – świat ludzi, otoczony był bezkresnym oceanem. Na jego drugim brzegu, w krainie wiecznego chłodu zwanej Jötunheim (lub inaczej Utgard), żyły olbrzymy. Położony najniżej (na ostatnim z trzech poziomów) Niflheim stanowił krainę umarłych. Głęboko pod ziemią, pomiędzy Midgardem a czeluściami Niflheimu, swoje miejsce znalazły krasnoludy. Oddano im po kres czasów tę mroczną krainę. Zasiedliły więc niezmierzone korytarze, zakładając królestwa oświetlane blaskiem złota i kryształu górskiego. Pomiędzy Asgardem a Midgardem bogowie zbudowali most. Natomiast wszystkie części kosmosu łączył i ochraniał olbrzymi jesion Yggdrasill zwany również „drzewem świata”. Wierzono, że stanowił on oś wszechświata.\nPierwotnie krainę bogów (Asgard) zamieszkiwali tylko Asowie – bogowie wojen, magii i nieba. Wanowie (inne plemię bogów odpowiedzialnych za urodzaj i płodność, władcy lądu i morza) mieszkali w Wanaheimie. Oba plemiona stoczyły ze sobą długą i krwawą wojnę, po zakończeniu której kilku Wanów zamieszkało w Asgardzie.\nNajważniejszym z Asów był Odyn, pan wojen i magii. Zaraz za nim znajdował się Thor, władca piorunów, błyskawic, wiatru, deszczu, zwany także obrońcą Asgardu. Odyn, jako władca bogów, mógł widzieć wszystkie poziomy świata i to co się na nich dzieje. Tylko on i jego żona Frigg mieli ten przywilej.\nZ kolei najważniejszym z Wanów był Njord, bóg morza i jego zasobów. Jego dzieci – bliźnięta: Frey i bogini Freya także należą do panteonu najważniejszych bogów skandynawskich. Frey decydował o urodzaju, rozdając deszcz i światło, ustalał także wielkość plonów i czuwał nad liczebnością populacji. Symbolizował męską potencję. Freya natomiast, nazywana także boginią miłości i płodności, kierowała popędem seksualnym. Była najpiękniejszą w całym boskim rodzie, budziła pożądanie wśród wszystkich stworzeń. To ona była przyczyną, dla której olbrzymy atakowały Asgard.\nWprowadzanie chrześcijaństwa trwało w Nor-wegii stosunkowo długo, i przy niechętnej postawie miejscowej ludności misjonarze długo nie odnosili znaczących sukcesów. Håkon Dobry jako zwolennik nowych prądów płynących z państw europejskich, głównie z Anglii, usiłował wprowadzić w Norwegii chrześcijaństwo, lecz wobec napotkanych przeszkód zrezygnował z tego. Jego starania kontynuował Olaf I Trygvasson, za panowania którego w 995 r. w Moster zbudowano pierwszy kościół.\nOlaf II Nowa religia stanowiła naturalną konsekwencję kontaktów z chrześcijańską Europą, wynikających zarówno z handlu, jak i łupieżczych wypraw wikingów. Misje z kościołów Anglii, Niemiec i Danii z kolejnymi dekadami przyczyniały się stopniowo do osłabienia tradycyjnej wiary w nordyckich bogów. Przełomowym wydarzeniem w umacnianiu się nowej wiary była śmierć Olafa II Mocnego w bitwie pod Stiklestad w 1030 r. Po upływie kilku lat króla mającego zasługi w krzewieniu chrześcijaństwa zaczęto wspominać jako bohatera, mówiono o cudach, i w sytuacji, gdy młody Kościół norweski potrzebował wzmocnienia wizerunku, Olaf II został uznany za świętego.\nArcybiskupstwo Nidaros Od połowy XI w. forma uchwalanego prawa oraz śpiewane pieśni czy też wznoszone pomniki wskazywały na wyraźne zakorzenienie chrześcijaństwa w Norwegii. Na krótko przed 1100 r. założone zostały pierwsze biskupstwa – wśród nich Nidaros (późniejsze Trondheim), podniesione w 1152 r. do rangi arcybiskupstwa. Stanowisko arcybiskupa Norwegii miało też znaczenie polityczne.\nReformacja W 1537 r. królewskim dekretem wprowadzono w Norwegii zasady reformacji. W tym czasie kraj był pod panowaniem duńskim, stąd zmiany w dziedzinie religii polegały na rozwinięciu na terenie Norwegii działalności tzw. Kościoła duńsko-norweskiego. Od wczesnych lat XVII w. religią panującą stał się luteranizm.\nW roku 1130, będącym przełomem w historii Norwegii, zakończył się okres pokoju, a rozpoczęta wówczas wojna domowa trwała aż do 1227 r. Rok 1130 jest jednak specjalny również z innych względów – to początek okresu świetności, wzrostu liczby ludności kraju, rozwoju miast, a także umacniania wpływów Kościoła. Z czasem, gdy król i Kościół przejmowali pod swoje panowanie kolejne obszary kraju, rosła siła i autorytet administracji.\nZłoty wiek Historycy twierdzą, że tylko wówczas Norwegia miała szansę połączyć się w jedno królestwo. Siła monarchii wzrastała nie tylko w XII, ale i XIII w., doprowadzając do zwycięstwa zarówno nad Kościołem, jak i arystokracją. Tradycyjna, niezależna arystokracja świecka została zastąpiona przez służebną. Zmienił się także status chłopów – z wolnych właścicieli stali się dzierżawcami. W przeciwieństwie do tego, co działo się w ówczesnej Europie, sami rolnicy pozostali jednak ludźmi wolnymi. Zanikło również niewolnictwo, będące pozostałością ery wikingów. XIII w. to czas świetności Norwegii: pod panowaniem Håkona IV w skład terytorium norweskiego wchodziły także Jämtland, Islandia, Wyspy Owcze, Orkady, Szetlandy i Grenlandia.\nOslo stolicą W tym też okresie nastąpiło przesunięcie centrum politycznego Norwegii z południowego zachodu do obszarów otaczających Oslofjord. W XIII w., za czasów króla Håkona V, stolicą Norwegii stało się Oslo, będące wcześniej niewiele znaczącym skupiskiem domów w najdalszych zakamarkach Oslofjordu. Gdy w 1349 r. Norwegię nawiedziła czarna śmierć, miasto liczyło prawdopodobnie nie więcej niż 2 tys. mieszkańców. W tym okresie liczba ludności w Bergen wynosiła 7 tys., a w Trondheim 3 tys.\nUpadek W porównaniu ze standardami europejskimi, dochody państwa w średniowieczu były niezwykle skromne. Pod koniec okresu wystarczały zaledwie na minimalny rozwój aparatu administracji. Dodatkowo rozszalała się epidemia dżumy, przyczyniając się do śmierci połowy mieszkańców kraju (zdaniem niektórych badaczy, nawet dwóch trzecich). Taki przebieg zdarzeń zmusił króla i arystokrację do skupienia się na poszukiwaniach dochodów z posiadanych ziem, nie bacząc na granice państwa. Wśród nordyckich krajów doprowadziło to do wzrostu znaczenia unii politycznych. W latach 1319–1343 Norwegia i Szwecja miały wspólnego króla – syna szwedzkiego władcy Magnusa Erikssona – co doprowadziło w późniejszym okresie do aranżowanych ślubów pomiędzy rodzinami królewskimi krajów skandynawskich. Syn Magnusa, Håkon VI (1340–1380), ożenił się z Małgorzatą, córką duńskiego króla Waldemara Atterdaga, a ich syn Olaf V po śmierci dziadka w 1375 r. został wybrany na króla Danii. W 1380 r. odziedziczył też tron Norwegii po swoim ojcu. Po jego śmierci doszło do zawarcia unii norwesko-duńskiej, która przetrwała aż do 1814 r.\nUnia z Danią\nPóźne średniowiecze to okres powolnego upadku ekonomicznego kraju. W wyniku epidemii dżumy w poł. XIV w. dramatycznie spadła też liczba ludności. Wiele wskazuje na to, że powodem pogorszenia się sytuacji było ochłodzenie klimatu oraz umocnienie się pozycji hanzeatyckich kupców, z czego korzyści czerpały Niemcy. Inni badacze twierdzą, że do zahamowania rozwoju przyczynić się mogło postępujące zubożenie gleby i idąca za tym zapaść ekonomiczna terenów rolnych.\nWzrost znaczenia Danii Ekonomiczny upadek przyniósł również konsekwencje polityczne – najważniejszym państwem nordyckim stała się Dania. Ziemie i rezydencje przeszły w obce ręce, a najwyższe stanowiska uzyskali możnowładcy z Danii i Niemiec. W roku 1450 unia z Danią została oficjalnie przypieczętowana traktatem, który miał zachować i umocnić potęgę władców Norwegii. Państwo nie zostało jednak przekształcone w monarchię; nie zapewniono również gwarantowanej przez traktat równości obu stron.\nNorwegia duńską prowincją W 1536 r. król Chrystian III przekształcił Norwegię w prowincję duńską, i tym sposobem kraj utracił suwerenność na kilka następnych stuleci. Od tego czasu rosło uzależnienie kraju od Danii, a urzędnikami zostawały osoby pochodzenia duńskiego lub niemieckiego. Król wprowadził też w Norwegii nową religię – luteranizm. Wszelkie próby oporu tłumiono zbrojnie, a majątki kościelne przejęła Korona.\nAbsolutyzm Ścisłe związki z Danią doprowadziły do uwikłania Norwegii w wojnę duńsko-szwedzką, wskutek czego w 1645 r. utracono prowincje Jämtland i Härjedalen, w 1658 r. – Bahuslän, a w latach 1658–1660 – Trondheim. W 1660 r. królem został Fryderyk III, który w wyniku zmiany konstytucji uzyskał nieograniczone uprawnienia. W Norwegii i Danii zapanował absolutyzm, co spowodowało silną centralizację i biurokratyzację władzy.\nOżywienie gospodarczo-społeczne W XVII i XVIII w. znacznie poprawiła się sytuacja gospodarcza kraju. Do ożywienia rolnictwa przyczyniło się wydzierżawianie lub sprzedawanie ziemi przez Koronę wolnym chłopom, w rękach których znalazła się większość gruntów uprawnych. Rozwijało się także rybołówstwo, przemysł stoczniowy i drzewny oraz górnictwo; wzrosło znaczenie portów oraz handlu, zwłaszcza po jego liberalizacji pod koniec XVIII w. W tym czasie wykształciła się warstwa rodzimego mieszczaństwa oraz powołano do życia pierwsze instytucje naukowe, np. Seminarium Gór-nicze w Kongsbergu (1757) czy uniwersytet w Oslo (1811).\nOkres rewolucji francuskiej i wojen napoleońskich przyniósł początkowo znaczne ożywienie norweskiego handlu, ale od przystąpienia w 1807 r. Danii do blokady kontynentalnej przeciwko Wielkiej Brytanii nastąpiła izolacja oraz głęboki kryzys ekonomiczny i głód. Lata te rozbudziły świadomość narodową Norwegów i spowodowały ożywienie ruchów wyzwoleńczych. Po klęsce Francji w 1814 r. Dania na mocy pokoju kilońskiego została zmuszona przez Szwecję do odstąpienia jej Norwegii (bez Wysp Owczych, Islandii i Grenlandii). Zwołane wówczas przez zwolenników niepodległości Nor-weskie Zgromadzenie Narodowe uchwaliło 17 maja 1814 r. w Eidsvoll konstytucję niepodległej Norwegii, która przewidywała monarchię dziedziczną i trójdzielny podział władzy. Władzę ustawodawczą miał sprawować parlament (Storting), wykonawczą – rząd powoływany przez króla, sądowniczą – niezawisłe sądy. Konstytucja z Eidsvoll w ówczesnej Europie uznawana była za ustawę bardzo nowoczesną i demokratyczną.\nWspólny król Na króla Norwegii wybrano Chrystiana Fryderyka, namiestnika duńskiego, ale pod presją militarną Szwecji oraz dyplomatyczną Wielkiej Brytanii i Rosji władca ten abdykował 10 października 1814 r. Niecały miesiąc później (4 XI) Norwegia zawarła unię personalną ze Szwecją, w wyniku której oba państwa miały wspólnego monarchę i wspólną politykę zagraniczną. Nor-wegia zachowała jednak swoją konstytucję, odrębny parlament, armię oraz mianowany przez króla rząd.\nOdrodzenie kulturowe W XIX w. nastąpił szybki rozwój demograficzny i ekonomiczny kraju; intensywnie rozwijała się też flota handlowa, która w 1900 r. zajmowała trzecie miejsce na świecie (po brytyjskiej i amerykańskiej). Okres rozkwitu przeżywała również wyzwalająca się spod dominacji duńskiej kultura norweska, sięgająca do tradycji ludowej (E. Grieg, B. Bjørnson). W 1857 r. założono Norweską Akademię Nauk i Lite-ratury, w 1873 r. – Christiania Tekniske Skole, a w 1883 r. – konserwatorium.\nPierwsze partie polityczne W roku 1884, po długotrwałym sporze z królem, Storting wprowadził odpowiedzialność rządu przed parlamentem. Jednocześnie powstały pierwsze partie polityczne (Partia Pracy została założona w roku 1887) oraz związki zawodowe (1872).\nRozwiązanie unii Na tle dążenia do równouprawnienia ze Szwecją narastał od 1892 r. spór o prawo Norwegii do odrębnej służby dyplomatycznej i konsularnej. Wobec sprzeciwu króla, Storting rozwiązał jednostronnie w 1905 r. unię, co zostało potwierdzone przez referendum (368 392 Norwegów głosowało za rozwiązaniem unii, 184 oddało swój głos przeciw) i po żmudnych negocjacjach zaakceptowane przez Szwecję. W wyniku drugiego referendum Norwegowie opowiedzieli się za utrzymaniem monarchii – 18 listopada 1905 r. na króla powołano więc księcia duńskiego Karola, który zasiadł na tronie jako Håkon VII. Stolicą nowego państwa została Christiania, która w 1925 r. powróciła do dawnej nazwy – Oslo.\nNorwegia po 1905 r.\nPoczątek XX w. to okres intensywnego rozwoju przemysłu, kultury, nauki i techniki. W 1911 r. norweski odkrywca Roald Amundsen jako pierwszy człowiek dotarł do bieguna południowego, a w 1913 r. wprowadzono powszechne prawo wyborcze dla kobiet (w 1898 r. uzyskali je wszyscy mężczyźni).\nI wojna światowa i okres powojenny Podczas I wojny światowej Norwegia zachowała neutralność, co nie zapobiegło zatopieniu przez Niemców kilku norweskich statków handlowych. Życie straciło blisko 2000 tys. marynarzy.\nW 1920 r. kraj przystąpił do Ligi Narodów, a w traktacie paryskim uznano jego prawa do Svalbardu. W 1930 r. Norwegia przyłączyła do swojego terytorium wyspę Jan Mayen, ale w 1933 r. Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości odrzucił jej roszczenia do części Grenlandii.\nW 1919 r. wprowadzono prohibicję (na wzór ograniczeń z czasów wojny), lecz nie ograniczyło to nadużywania alkoholu w społeczeństwie. W 1932 r. prohibicja została zniesiona i zastąpiona przez rządowy monopol na sprzedaż alkoholu, który obowiązuje do dziś.\nWielki kryzys Lata 20. i 30. przyniosły znaczące zmiany na scenie politycznej. Wielki kryzys ekonomiczny, który dotknął także Norwegię, spowodował gwałtowne protesty robotników, będących wówczas pod silnym wpływem idei socjalistycznych. Powstała Partia Chłopska i faszystowska partia o nazwie Jedność Narodowa – Nasjonal Samling (w 1932 r.) dowodzona przez Vidkuna Quisling, który kilka lat później stał się symbolem zdrady narodowej.\nOżywienie gospodarcze Jednak w 1932 r. rozpoczął się w Norwegii nowy wzrost gospodarczy, w 1935 r. rządy przejęła Norweska Partia Pracy, która zapoczątkowała politykę interwencjonizmu państwowego, przeprowadziła reformę prawa pracy i rozpoczęła rozbudowę świadczeń socjalnych. W 1938 r. produkcja przemysłowa była o 75% wyższa niż w 1914 r., wskaźnik bezrobocia obniżył się dzięki wprowadzeniu robót publicznych.\nDo 1940 r. Norwegia kontynuowała politykę ścisłej neutralności, utrzymując kontakty polityczne ze Szwecją, Finlandią i Danią. Próbowała też koordynować wysiłki małych państw na rzecz zachowania pokoju (tzw. grupa państw Oslo), ale unikała jakichkolwiek zobowiązań wojskowych i politycznych. W maju 1939 r. rząd norweski odrzucił ofertę Niemiec zawarcia paktu o nieagresji. Po wybuchu wojny Norwegia ogłosiła neutralność, ale 9 kwietnia 1940 r. została zaatakowana przez wojska niemieckie. Stało się to w czasie, gdy uwagę Norwegii zaprzątała obecność aliantów u wybrzeży Morza Norweskiego, mająca na celu odcięcie transportów szwedzkiej rudy żelaza do Niemiec. W dniu, w którym Norwegia złożyła protest na ręce Wielkiej Brytanii, nastąpił niemiecki atak na miasto Narwik.\nNiemcy szybko opanowali południe i środkową część kraju przejmując ważniejsze miasta, porty i lotniska. Podczas tej operacji po raz pierwszy w historii wojskowości użyto spadochronowych jednostek desantowych.\nPolacy w Norwegii Opór wojsk norweskich skupiał się na północy, w rejonie Narwiku, gdzie od 14 kwietnia wsparty został przez brytyjsko-francusko-polski korpus ekspedycyjny. W skład korpusu wchodziła Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich pod dowództwem generała Zygmunta Szyszko-Bohusza, a w walkach morskich wzięły udział polskie niszczyciele: „Grom”, „Burza” i „Błyskawica”, które po zaciętych walkach odbiły miasto. Opór trwał do 10 czerwca, lecz w wyniku zmiany planów strategicznych wojska alianckie wycofały się i Niemcy opanowali całość kraju.\nKról wraz z rządem oraz częścią floty ewakuował się do Wielkiej Brytanii, gdzie uformował się rząd emigracyjny.\nRządy faszystów Po opanowaniu kraju okupant wyznaczył Komisarza Rzeszy na Nor-wegię w osobie Józefa Terbovena, a faszystowska Jedność Narodowa z Quislingiem na czele, została uznana za jedyną legalną partię polityczną w Norwegii. Środki masowego przekazu, pracownicy kultury i oświaty znaleźli się pod kontrolą. W lutym 1942 r. Quisling został premierem Norwegii, lecz jego rządy od początku nie miały poparcia wśród ludności.\nRuch oporu Kierowany przez Front Krajowy norweski ruch oporu organizował strajki i sabotaże w zakładach pracy oraz wydawał podziemną prasę. Gdy nasiliły się działania ruchu oporu, ogłoszony został stan wyjątkowy: dwaj przywódcy związkowi zostali zabici, wzrosła liczba aresztowań, a niedaleko Oslo utworzono obóz koncentracyjny.\nStopniowo organizował się wojskowy ruch oporu. Organizacja wojskowa MILORG powstała jako organ sił zbrojnych Dowództwa Naczelnego w Londynie. Broń i rozkazy przychodziły z Wielkiej Brytanii. Dzięki zainstalowanym radiostacjom do Londynu regularnie były przesyłane meldunki wywiadu o ruchach nazistów. Organizowano też akcje sabotażowe. Najbardziej znane jest zniszczenie zakładów produkujących ciężką wodę w miejscowości Rjukan (ok. 175 km na zachód od Oslo), co zaszkodziło niemieckim planom produkcji bomby atomowej. Represje przeciwko ruchowi oporu były surowe, ale tylko garstka Norwegów kolaborowała z Niemcami.\nDziałania aliantów Po lądowaniu aliantów w Normandii w 1944 r. norweski ruch oporu zrezygnował z otwartego wystąpienia przeciwko Niemcom, ponieważ nie można było liczyć na pomoc aliantów.\nKoniec wojny Pod koniec 1944 r. wojska radzieckie wyzwoliły Finnmark (północną prowincję kraju), a 8 maja 1945 r. siły niemieckie w Norwegii skapitulowały bez walki przed zachodnimi aliantami. Rząd powrócił do kraju z emigracji w Wielkiej Brytanii, a 7 czerwca do portu w Oslo zawinął brytyjski okręt wojenny, na którego pokładzie znajdował się król Haakon.\nOgółem 10 262 Norwegów straciło życie podczas działań wojennych lub w więzieniach. Około 40 tys. było więzionych. Terboven popełnił samobójstwo, osoby kolaborujące z Jednością Narodową były zatrzymywane. Quisling został rozstrzelany wraz z 24 innymi, wysokimi rangą zdrajcami, tysiące kolaborantów ukarano.\nKoniec II wojny światowej zastał Norwegię bardzo zniszczoną: północna część kraju była spustoszona, połowa floty zatopiona, produkcja w martwym punkcie. Jednakże proces odbudowy postępował szybko i po upływie trzech lat PKB osiągnął poziom sprzed wojny. Udział Norwegii w wojnie podniósł jej prestiż w świecie i w efekcie w 1945 r. Norwegia została jednym z członków-założycieli ONZ, a pierwszym sekretarzem generalnym został Norweg Trygve Halvdan Lie. Z prób powrotu do polityki neutralności zrezygnowano po zamachu stanu w Czechosłowacji i zawarciu pokoju fińsko-radzieckiego w 1948 r. Prowadzone na przełomie 1948 i 1949 r. rozmowy ze Szwecją i Danią na temat skandynawskiego sojuszu obronnego zakończyły się niepowodzeniem. W 1949 r. Norwegia została członkiem NATO, ale wprowadziła zakaz stacjonowania na swym terytorium obcych wojsk w czasie pokoju (w 1957 r. zakazała też składowania broni atomowej).\nRopa naftowa Po 1945 r., po okresie centralnego planowania rynkowego (do 1947 r.), rządy socjaldemokratyczne powróciły do gospodarki rynkowej z interwencyjną i regulującą rolą władz państwowych. Do lat 70. znacznie rozbudowano ustawodawstwo w zakresie opieki społecznej oraz rozszerzono uprawnienia pracownicze i związkowe. Wykorzys-tując środki podatkowe, zmierzano też do wyrównania poziomu życia społeczeństwa. Przełomowym wydarzeniem stało się odkrycie i rozpoczęcie eksploatacji złóż ropy naftowej na Morzu Północnym.\nEksploatacja złóż W 1962 r. amerykańskie towarzystwo naftowe Philips Petrol złożyło wniosek na poszukiwanie ropy w norweskim szelfie na Morzu Północnym. Odpowiedź rządu w Oslo była odmowna, gdyż rodzimi eksperci wykluczyli występowanie złóż w tym regionie. Towarzystwa międzynarodowe nie dawały jednak za wygraną. W 1966 r. Esso dokonał pierwszych próbnych wierceń, a w 1970 r. Philips Petrol poinformował, że natrafiono na „gigantyczne pole naftowe”. Eksploatacja złóż spowodowała przyśpieszenie rozwoju gospodarczego kraju oraz znaczny wzrost zamożności społeczeństwa (do tego czasu Norwegia była w zasadzie biednym krajem rybackim). Obecnie Nor-wegia należy do największych na świecie wydobywców i eksporterów tego surowca na świecie (głównie do Niemiec, Wielkiej Brytanii, Holandii i Francji), a dochód na mieszkańca osiągnął w 2006 r. blisko 40 tys. $. Wobec ostrzeżeń ekspertów, że „łatwy pieniądz” źle wpływa na produktywność norweskiej gospodarki, powołano Norweski Państwowy Fundusz Emerytalny, nazywany też funduszem przyszłych pokoleń. Jest on drugim pod względem wielkości na świecie posiadającym tylko jednego właściciela. Jego wartość na koniec 2010 r. szacuje się na 453 mld dolarów.\nNajwiększym dylematem Norwegii w powojennej historii było podjęcie decyzji, czy dołączyć do krajów Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej, tworzących obecnie Unię Europejską. Gdy w 1967 r. Wielka Brytania przystąpiła do Wspólnoty, prace zmierzające do wstąpienia Norwegii w szeregi EWG zostały przyśpieszone. Storting (parlament) głosami 136 do 13 zagłosował za odnowieniem wcześniejszego zgłoszenia z 1962 r., co uwolniło pokłady silnych emocji wśród polityków. Poglądy uległy polaryzacji, doprowadzając ostatecznie do upadku centrowego rządu Bortena w 1971 r. Tworząca nowy gabinet Partia Pracy zakończyła negocjacje, przedkładając ich wynik pod ogólnonarodowe referendum, które odbyło się pod koniec 1972 r. (53% społeczeństwa opowiedziało się za odrzuceniem członkostwa).\nRząd centrowy Po takim wyniku rząd Bratteliego ustąpił, a jego miejsce zajął nowy centrowy rząd, który ponownie rozpoczął negocjacje z EWG dotyczące umowy handlowej. W 1992 r. ratyfikowano układ EWG-EFTA o utworzeniu Europejskiego Obszaru Gospodarczego.\nSocjaldemokraci i centroprawica Kolejne wybory w 1973 r. przyniosły powrót do władzy socjaldemokratycznej. Lata 1981–1985 to okres rządów centroprawicy, po którym władzę w Norwegii sprawowała ponownie Partia Pracy, z krótką przerwą w latach 1989–1990. W tym okresie znów powrócił problem włączenia państwa w struktury tworzonej Unii Europejskiej. Ostatecznie w referendum, przeprowadzonym pod koniec 1994 r., wzięło udział 88,5% obywateli, z których 52,5% głosowało przeciw przyłączeniu. Wybory w 2001 r. przyniosły zwycięstwo centroprawicy, która pod rządami pastora Kjell Magne Bondevika rządziła do roku 2005. W tym czasie rząd Norwegii mimo społecznego sprzeciwu wsparł interwencję USA w Iraku, wysyłając tam grupę żołnierzy jako wsparcie techniczne.\nCzerwono-zieloni W 2005 r. do władzy powróciła Norweska Partia Pracy, która po raz pierwszy była zmuszona stworzyć rząd koalicyjny (do tej pory zawsze rządziła samodzielnie). Premierem tzw. czerwono-zielonej koalicji został lider labourzystów Jens Stoltenberg (46-letni ekonomista). Socjaliści zapowiedzieli powstrzymanie prywatyzacji strategicznych koncernów, a także zamrożenie podatków na jednym poziomie do końca kadencji, odstąpili natomiast od zawartego w programie wyborczym zmniejszenia wydobycia ropy i gazu oraz wykluczyli organizację referendum na temat członkostwa Norwegii w UE. Według sondaży z połowy roku 2006, 52% Norwegów opowiadało się za pozostaniem kraju poza strukturami Unii Europejskiej.\nCentrolewica W wyborach w 2009 r. zagrożeniem dla utrzymania się przy władzy Stoltenberga była populistyczna Partia Postępu, opowiadająca się m.in. za bardziej restrykcyjną polityką względem imigrantów. Centrolewicowa koalicja trzech partii na czele z Norweską Partią Pracy wygrała jednak wybory, a rząd Stoltenberga został pierwszym norweskim gabinetem od 1969 r., który zdołał wywalczyć w wyborach reelekcję.\nKobieta premier Obecnie od 2013 r. premierem jest Erna Solberg z Partii Kon-serwatywnej, która objęła ten urząd jako druga kobieta w Norwegii. Wcześniej w latach 1981, 1986–1989, 1990–1996 premierem była Gro Harlem Brundtland. Nato-miast nieprzerwanie od 1991 r. królem Norwegii jest Harald V.\nMorze źródłem bogactwa\nŻycie Norwegów od zawsze było związane z morzem. Już pierwsi osadnicy przemierzający zamarzniętą tundrę zwrócili się w jego stronę poszukując żywności. Najstarsza, 11-metrowa łódź odkryta w Norwegii pochodzi z 170 r. p.n.e., jednak już ryty naskalne ukazują łodzie kierowane przez liczną załogę, dowodząc że sztuka żeglarska rozwinęła się tu znacznie wcześniej. We wczesnym średniowieczu morze stało się prawdziwym żywiołem norweskich wikingów, którzy podróżując na długich łodziach – drakkarach, zdobywali bogactwa i odkrywali nowe lądy.\nNic więc dziwnego, że historia Norwegii to historia żeglarstwa i rybołówstwa. Transport morski dominował w tym kraju niepodzielnie aż do początku XX w., kiedy rozpoczęto budowę sieci dróg i kolei. Poza transportem morze przez wieki było głównym, a czasami jedynym żywicielem, śmiało więc można powiedzieć, że bez morza nie było by Norwegów.\nWspółcześnie wody opływające skaliste fiordy poza ławicami dorsza przyniosły nowe bogactwo – ropę. Od lat 70. Norwegia jest jednym z głównych dostawców ropy naftowej i gazu ziemnego, dzięki czemu po wiekach zacofania i biedy kraj rozwinął się w błyskawicznym tempie i dziś Norwegowie są jednym z najbogatszych narodów. Z ciekawostek – Norwegia jest trzecim największym eksporterem owoców morza na świecie.\nKraj ma zdecydowanie wyżynno-górzysty charakter, ponad 50% powierzchni kraju leży powyżej 600 m n.p.m. Wzdłuż całego państwa ciągną się Góry Skandynawskie (najwyższy szczyt to Galdhøpiggen: 2469 m n.p.m.), których najwyżej położone partie pokryte są około 1700 lodowcami. Naj-większym z nich jest Jostedalsbreen, będący równocześ-nie największym lodowcem kontynentalnej Europy.\nKrajobraz Norwegii został w głównej mierze ukształtowany podczas ostatniego zlodowacenia, kiedy to ogromne masy lodu zalegały na całym terenie kraju przez 80 tys. lat. To właśnie lodowcom kraj zawdzięcza najbardziej charakterystyczną część swojego krajobrazu, czyli słynne na cały świat fiordy. Podczas kolejnych zlodowaceń poziom wód w oceanach był znacznie niższy niż obecnie, i topniejące masy lodu, a wraz z nimi żwir i głazy, przed zejściem do wybrzeża rzeźbiły długie i głębokie doliny, które w okresie ocieplenia zostały zalane przez podnoszący się ocean. Tam gdzie pasma gór były najwyższe, to znaczy w Norwegii Zachodniej lądolód, szukając ujścia do morza, wyrzeźbił cały system dolin. Stąd właśnie tutaj jest największe na świecie nagromadzenie fiordów, wśród których najdłuższym i zarazem najgłębszym jest Sognefjord, liczący 204 km długości i ponad 1300 m głębokości.\nLądolodowi kraj zawdzięcza także charakterystyczne U-kształtne doliny, takie jak choćby Visdalen czy Veodalen w górach Jotun-heimen. Masy lodu dosłownie starły ostre szczyty tutejszych gór, nadając im bardziej obłe, łagodne kształty. Jednak nie cały teren Norwegii przykryty został przez lodowiec. Między innymi oddalony od wybrzeża archipelag Lofotów za kołem podbiegunowym oraz masyw Alp Sunnmøre (Sunnmør-salpane), leżący na południe od Åndalsness znalazły się poza jego zasięgiem, co wyraźnie widać po ostrych graniach i spiczastych szczytach.\nBardzo charakterystycznym elementem krajobrazu Gór Skandynawskich są wysokie, rozległe płaskowyże, tzw. fieldy, spośród których najbardziej znany to Hardangervidda. Choć leży na południu kraju, klimat tu panujący jest na tyle chłodny, że zamieszkują go zwierzęta znane raczej z okolic koła podbiegunowego.\nDługość linii brzegowej Norwegii jest prawdziwie imponująca i licząc z wyspami i zatokami, wynosi 25 148 km (więcej niż połowa obwodu Ziemi). Wzdłuż północno-zachodnich wybrzeży ciągną się liczne wyspy (łącznie jest ich ponad 50 tys.), spośród których najbardziej znane są archipelagi Lofotów i Vesterålen.\nRzeki w Norwegii są krótkie (najdłuższa Glomma ma jedynie 598 km długości), ale bardzo zasobne w wodę, z licznymi progami i wodospadami. Mają one duży potencjał energetyczny, skwapliwie wykorzystywany przez Norwegów. Ponad 99,6% energii produkowanej w kraju pochodzi z ekologicznie czystych hydroelektrowni. Wiele jest również jezior polodowcowych, z których największe to: Mjøsa (366 km²), Røssvatn i Femund.\nNorwegowie i przyroda\nNorwegia jest jednym z ostatnich krajów Europy, gdzie przyroda zachowała swój pierwotny, nieskażony przez człowieka, charakter. Surowy, północny klimat oraz wybitnie górzyste ukształtowanie kraju (zdatne do uprawy grunty stanową 3% powierzchni) przez wieki utrudniały osadnictwo, stąd też i dziś Norwegia ma najniższy poziom zaludnienia na kontynencie europejskim (15 os./km², przy czym na północy kraju tylko 2 os./km²). Życie w tak trudnych warunkach wyrobiło w Norwegach szczególny stosunek do przyrody. Praktycznie każda norweska rodzina ma swój drewniany domek w górach (norw. hytta), a ulubionym sposobem spędzania wolnego czasu są górskie wędrówki, a zimą biegi na nartach. Znakiem przywiązania do natury jest też prawo Allemannsretten, mówiące, że każdy człowiek ma prawo do nieskrępowanego kontaktu z naturą. Na jego podstawie każdy może korzystać z lasów, zarówno państwowych jak i prywatnych, zbierać jagody, kąpać się w jeziorach, chodzić po górach czy rozbić namiot praktycznie w dowolnym miejscu.\nTemperatury średnioroczne w Norwegii są zaskakująco wysokie zważywszy jej północne położenie, oraz fakt że 1/3 kraju znajduje się za kołem podbiegunowym. Dzięki wpływowi ciepłego Prądu Zatokowego Norwegia jest najbardziej wysuniętym na północ krajem na świecie, którego wód brzegowych nie skuwa lód. Ciepłe prądy płynące od równika w kierunku Morza Nor-weskiego docierają aż na północne krańce kraju, dzięki czemu w Vardø, daleko za kołem podbiegunowym, średnia temperatura stycznia i lutego jest zaledwie o 1–1,5°C niższa niż w Oslo, a w Bergen średnie miesięczne temperatury przez cały rok utrzymują się powyżej zera.\nZróżnicowanie klimatyczne Ze względu na znaczną rozciągłość równoleżnikową, klimat Norwegii jest bardzo zróżnicowany – na południu umiarkowany ciepły, w środkowej i północnej części kraju umiarkowany chłodny, a na krańcach północno-wschodnich subpolarny.\nTemperatury Najniższa odnotowana temperatura wyniosła -51°C w Karasjok na północy Norwegii. Średnia roczna temperatura waha się około 8°C na zachodnim wybrzeżu, a w centrum i na północy jest o kilka stopni niższa. Najzimniejszymi miesiącami w roku są styczeń i luty, a najcieplejsza jest połowa lipca, przy czym szczytowe temperatury w regionach nadmorskich i górskich mogą przypadać na przełom lipca i sierpnia.\nCztery pory roku O Norwegii mówi się, że jest jednym z nielicznych krajów na świecie, w których jednocześnie występują wszystkie cztery pory roku. Biorąc jednak pod uwagę rozciągłość kraju, należy liczyć się z faktem przeplatania pór roku w zależności od miejsca, w którym się znajduje. Na przełomie wiosny i lata można pływać kajakiem po świeżo rozmarzniętych rzekach lub też jeździć na nartach w wyższych partiach gór.\nOpady O ile temperatury w Norwegii, szczególnie latem nie odbiegają od poziomu do jakiego przyzwyczajeni są mieszkańcy środkowej Europy, o tyle średnie opady znacznie przekraczają europejskie standardy. Do miast szczególnie znanych z deszczowej pogody należy Bergen, gdzie pada średnio 250 dni w roku. Większość opadów niesionych znad morza rozkłada się wzdłuż zachodniego wybrzeża, i w niektórych miejscach odnotowuje się roczną sumę opadów wynoszącą aż 3000 mm.\nPo wschodniej stronie kraju opady są już znacznie niższe bowiem fronty deszczowe zatrzymują się w większości na wysokim łańcuchu Gór Skandynawskich. Dzięki nim po wschodniej stronie kraju roczna suma opadów nie przekracza nawet 300 mm. Do jednych z bardziej suchych regionów należą góry Rondane.\nDni i noce polarne Do jednych z bardziej znanych zjawisk naturalnych występujących w Norwegii należą dni i noce polarne. Na odległej północy kraju w regionie Finnmark latem słońce nie zachodzi przez ponad dwa miesiące. Okres ten skraca się co prawda wraz z przesuwaniem się na południe, jednak nawet poniżej koła podbiegunowego, w takich miejscowościach, jak Ålesund czy Trondheim latem noce są bardzo jasne i nie zapada całkowita ciemność. Dla mieszkańców powoduje to, oczywiście, problemy ze snem, chociaż można się do tego przyzwyczaić, zasłaniając szczelnie okna lub kładąc się regularnie spać. Dla przyjezdnych zjawisko to jest natomiast niezapomnianym przeżyciem i wiele osób wybiera się za koło podbiegunowe specjalnie po to, by nocą obserwować słońce sunące leniwie nad horyzontem. Najbardziej znanym miejscem takich obserwacji jest naturalnie Przylądek Północny.\nGorzej jest z nocą polarną, podczas której na północnych krańcach kraju nawet przez kilka miesięcy panuje ciemność. Dla mieszkańców północnej Norwegii jest to co prawda normalne zjawisko, ale mimo to wiele osób cierpi wtedy na depresję spowodowaną brakiem światła słonecznego.\nZorza polarna Innym fascynującym zjawiskiem naturalnym jest zorza polarna, znana również pod łacińską nazwą aurora borealis. Zjawisko to można obserwować zimą w całej północnej Norwegii. Spektakularne, zielono-niebieskie światła powstają dzięki wiatrom słonecznym i strumieniom cząstek uderzającym w atmosferę Ziemi. Kolor świetlnych warkoczy zależy od pierwiastków, na które trafią cząstki w atmosferze; niebieskie to azot, a żółto-zielone to tlen.\nZorza polarna jest najlepiej widoczna późną jesienią i wczesną wiosną, głównie w północnych regionach kraju, ale przy odrobinie szczęścia zobaczyć ją można także w Oslo czy Bergen. Pojawianiu się zorzy sprzyjają niskie temperatury. Czas trwania zorzy może wahać się od kilku minut do kilkunastu godzin, przy czym do jej obserwacji konieczne jest całkowicie bezchmurne niebo.\nPołudniową Norwegię porastają lasy mieszane i liściaste, północną zaś lasy sosnowe i świerkowe oraz subarktyczne lasy brzozowe. Na dalekiej północy występuje bezdrzewna roślinność arktyczno-górska, zbliżona do tundry. Drzewa iglaste przerzedzają się na wysokości około 900 m n.p.m. w kierunku południowym, a na terenach Finn-marku już na wysokości 450 m, aby zniknąć całkowicie w strefie brzóz, gdzie dodatkowo występuje także osika oraz górski jesion. Dwieście metrów wyżej brzoza zostaje zastąpiona przez brzozę karłowatą i wierzbę, a powyżej strefy lasów sterczą już tylko gołe górskie szczyty. Na obszarze Norwegii można doszukać się około 2 tys. gatunków roślin, ale część z nich występuje tylko lokalnie. Wiosną surowe płaskowyże Hardangervidda i Jotunheimen pokrywają się kobiercami dzikich kwiatów o pięknych żywych barwach. Jeszcze piękniej wiosna wygląda w dolinach fiordów na zachodnim wybrzeżu, gdzie ogromna ilość gatunków dzikich roślin znajduje dobre warunki wegetacji dzięki wilgotnemu klimatowi.\nSsaki Większe zwierzęta drapieżne, takie jak rysie, wilki czy niedźwiedzie występują praktycznie tylko w niedostępnych rejonach północy kraju. Na archipelagu wysp Svalbard białych niedźwiedzi jest więcej niż samych mieszkańców, ich liczbę szacuje się na około 4 tys. Do powszechnie spotykanych dzikich zwierząt w Norwegii należą renifery, lemingi, lisy, wydry, borsuki oraz kuny. Bardzo popularny jest łoś, a na zachodnim wybrzeżu licznie występuje czerwony jeleń. W Nor-wegii hoduje się około 2 mln owiec i 200 tys. reniferów, których stada w większości należą do Saamów. Ostatnie dzikie renifery w Euro-pie w ilości około 15 tys. sztuk zamieszkują obszary Hardangervidda oraz przyległe tereny górskie.\nLemingi są jednymi z bardziej zagadkowych zwierząt na świecie. Populacja tych gryzoni zmienia się w czteroletnich cyklach, a na temat genezy tego zjawiska powstało już wiele teorii naukowych. W ciągu pierwszych trzech, czterech lat następuje stopniowy wzrost, po którym w przeciągu kilku miesięcy liczba ich gwałtownie spada. Oprócz tych czteroletnich cykli, co 11–12 lat następuje wręcz eksplozja populacji. Lemingi masowo opuszczają wtedy swoje kryjówki i w rozpaczliwej pogoni za pożywieniem wychodzą na tereny otwarte. W tych tzw. latach lemingów góry i okolice górskie roją się od tysięcy okazów, których mnóstwo ginie, spadając z krawędzi klifów. W latach lemingów drapieżnicy oraz ptaki drapieżne nie cierpią na brak pożywienia i wydają na świat dwa razy więcej młodych niż zwykle. Nic dziwnego, biorąc pod uwagę, że lemingi są bardzo łatwe do schwytania. Zagadkowy, natomiast, pozostaje fakt, że w okresie tym sowa śnieżna opuszcza swe polarne środowisko i leci na południe, aby dołączyć do uczty. Skąd ptaki wiedzą, kiedy mają się zjawić, pozostaje tajemnicą. Wikingowie byli szczególnie zafascynowani lemingami i wierzyli, że zwierzątka te spadają z nieba w czasie burzy.\nPtaki Żyje tu również bardzo duża liczba gatunków ptaków, w tym drapieżne orły, myszołowy i sokoły. Wśród morskich popularne są m.in. mewy trójpalczaste, rybitwy, nurzyki i maskonury. Wielkie kolonie ptaków na wyspach Runde czy Lovund są celem wycieczek turystów i fotografów. Szczególnie popularnym tematem zdjęć są maskonury wyglądające niczym skrzyżowanie pingwina z papugą. Norweskie lasy zamieszkuje głuszec, cietrzew, kilka gatunków sowy, dzięcioł oraz ptaki drapieżne, a jeziora i bagna są domem żurawi, łabędzi, perkozów, gęsi, kaczek i wielu gatunków ptaków brodzących.\nRyby W przybrzeżnych wodach spotkać można foki i wieloryby, choć z powodu działalności człowieka nie występują one już tak powszechnie, jak dawniej. Wody Norwegii bogate są w wiele gatunków ryb, takich jak dorsz, łupacz, czarniak, makrela czy halibut. Jedyną rybą zdolną żyć zarówno w słonej, jak i słodkiej wodzie, jest łosoś, który do czasu osiągnięcia dojrzałości żyje w morzu, po czym płynie w górę rzeki na tarło, by tam zakończyć życie. Młode łososie wraz z wiosennymi spływami wracają do morza. W wodach Norwegii obficie występują również krewetki, małże, kraby oraz inne skorupiaki, stanowiące przysmak w nadmorskich restauracjach.\nPrzyroda kraju niewiele została zmieniona przez człowieka, a obszary najbardziej dzikie chronione są jako parki narodowe. Jako pierwszy w 1962 r. powstał park Rondane, a dzisiaj jest ich aż 44, czego siedem znajduje się na archipelagu wysp Svalbard, a jeden obejmuje podwodny obszar wokół wysp na południe od Oslo. Parki zajmują ponad 17% powierzchni kraju. Największym parkiem jest Hardangervidda, ogromny górski płaskowyż, największy w Europie. Mimo że znajduje się on w środkowej części kraju, daleko od koła podbiegunowego, zamieszkują go takie zwierzęta, jak lis arktyczny, sowa śnieżna oraz ogromne stada dzikich reniferów. W parku jest wiele szlaków turystycznych, jest to także popularne miejsce polowań i wędkowania. Inny znany park to góry Jotunheimen. Mieści się tu najwyższy szczyt Norwegii Galdhøpiggen (2469 m n.p.m.) oraz wiele lodowców. Jest to najbardziej popularny cel wędrówek górskich, a masyw Hurrungane jest ulubionym miejscem wspinaczkowym. Równie popularny, choć nieco mniejszy jest park Rondane, leżący blisko drogi Oslo–Trondheim. Inne parki obejmują lodowce Jostedalsbreen i Svartisen, czy ostatnie pierwotne lasy, jak park Gutulia. Norwegowie od wieków byli wyjątkowo blisko związani z przyrodą. Nie przez przypadek mottem kraju, powstałym podczas tworzenia pierwszej konstytucji w Eidsvoll w 1814 r. są słowa „Zjednoczeni i wierni dopóki trwa Dovre” (Enig og tro til Dovre faller). Górski masyw Dovre w środkowej części kraju jest największym obszarem chronionym i symbolem Norwegii. Więcej o parkach narodowych przeczytać można na stronie www.miljødirektoratet.no.\nCzy ktoś prosi o wieloryba?\nTo prawda, że w Norwegii ciągle poluje się na wieloryby, i ich mięso znaleźć można w menu co poniektórych, droższych restauracji. Podobnie jak na nieodległych Wyspach Owczych czy na Islandii, wielorybnictwo było przez wieki częścią norweskiej kultury i ważnym elementem gospodarki. W XIX w. połowy przybrały masową skalę, doprowadzając do praktycznego wytrzebienia tego największego morskiego ssaka. Fakt, że Norwegowie nadal łowią wieloryby, budzi szerokie protesty, trzeba jednak powiedzieć, że charakter tych połowów zmienił się zasadniczo. Współcześnie nie łapie się dużych, zagrożonych gatunków wielorybów, a jedynie płetwale karłowate, których liczebność w północnym Atlantyku szacuje się na 107 tys. Norwegowie przyjęli limit wynoszący około 800–900 sztuk rocznie, co zdaniem specjalistów nie zagraża populacji płetwala. Faktycznie wykorzystywana jest przy tym tylko połowa dozwolonego limitu.\nPod koniec 2014 r. liczba ludności wynosiła trochę ponad 5 mln mieszkańców, co w przeliczeniu na km² czyni z Norwegii najrzadziej zaludniony po Islandii kraj Europy (13 os./km²). W miastach mieszka 75% mieszkańców – sama aglomeracja Oslo skupia 12% ludności kraju. Do największych miast należą: Oslo (613 tys.), Bergen (263 tys.), Trondheim (176 tys.), a także Stavanger (127 tys.). Pozostałe ośrodki miejskie nie przekraczają 100 tys. mieszkańców.\nWśród narodowości zdecydowanie dominują Norwegowie (87% ludności kraju). W północnej części Norwegii mieszka około 45 tys. Saamów i Finów, na południu zaś niewielka liczba Duńczyków i Szwedów. Po 2004 r. do Norwegii napłynęła fala emigrantów zarobkowych z Polski, którzy stanowią obecnie najliczniejszą grupę napływową (według oficjalnych danych ze stycznia 2014 r. ich liczbę szacuje się na 86 tys., co stanowi ponad 1,7% ludności kraju, nieoficjalnie liczbę Polaków pracujących w Norwegii szacuje się jednak na ok. 120 tys.). Sporo jest również imigrantów, przeważnie z Azji, Afryki oraz krajów byłej Jugosławii. Uzyskanie pozwolenia na pobyt dla obywateli spoza Unii Europejskiej nie jest jednak łatwe, ponieważ władze Norwegii ściśle kontrolują przypływ osób pragnących osiedlić się tu na stałe.\nChrześcijaństwo przybyło do Norwegii w VIII w. wraz z irlandzkimi mnichami, ale to Olafa II Haraldssona – pierwszego norweskiego świętego – uważa się za tego, który na przełomie X i XI w. nawrócił kraj na wiarę chrześcijańską. Największy jednak wpływ na dzisiejsze religijne oblicze Norwegii wywarła reformacja. W XVI w. na tych ziemiach przyjął się luteranizm, który szybko stał się religią narodową. Obecnie ponad 75% mieszkańców kraju należy do Kościoła norweskiego, czyli narodowego odpowiednika Kościoła ewangelicko-augsburskiego (luterańskiego). Oficjalnie głową Kościoła pozostaje król Norwegii, który podejmuje rozstrzygające decyzje w wyjątkowo delikatnych czy trudnych sprawach, np. dotyczących dopuszczenia kobiet do funkcji kapłańskich. Wiele osób wypowiada się jednak za rozdziałem Kościoła od państwa i występuje ze swoich wspólnot.\nDo innych religii wyznawanych w Norwegii należą w sporej mierze wyznania chrześcijańskie. Spotyka się więc katolików (121 tys.), zielonoświątkowców (39 tys.), metodystów (10 tys.), baptystów (10 tys.), Adwen-tystów Dnia Siódmego (5 tys.), prawosławnych (13 tys.) oraz wyznawców Kościoła szwedzkiego (20 tys.), a także Kościoła islandzkiego (6,5 tys.). Ponadto mieszkają tu wyznawcy islamu (120 tys.), buddyści (16 tys.), świadkowie Jehowy (12 tys.), hindusi (6,5 tys.), wyznawcy sikhizmu (3 tys.), żydzi (1 tys.) oraz członkowie stowarzyszenia ideologicznego o nazwie Unia Humanistyczna i Etyczna (80 tys.).\nKościół rzymskokatolicki jest obecny w Nor-wegii od wieków, ale nie ma obecnie pozycji dominującej. Spośród wyznawców katolicyzmu ponad 60% to osoby urodzone za granicą, które wyemigrowały do Norwegii. Kraj jest podzielony na trzy biskupstwa (Oslo, Trondheim i Tromsø) oraz 31 parafii. Większość kościołów katolickich zbudowano na południu kraju i trudno mówić o typowo narodowych kościołach, takich jak np. polskie. W jednej świątyni odprawiane są nabożeństwa według określonego grafiku, np. w pierwszą niedzielę miesiąca po angielsku, w drugą po norwesku, w trzecią po polsku, w czwartą po wietnamsku. O broszurę informacyjną dotyczącą kościołów katolickich na terenie całego kraju można pytać w dużych biurach informacji turystycznej, bądź też pobrać ją ze strony internetowej www.katolsk.no/norge/messetider.pdf. Bro-szura podaje także informacje o mszach w języku polskim w wybranych miastach Norwegii.\nNorwegowie są bardzo dumni ze swych korzeni i pieczołowicie pielęgnują tradycje kulturowe, czego najbardziej widocznym elementem są stroje ludowe (norw. bunad) o różnej kolorystyce, wzorach i elementach (w zależności od regionu), ubierane przy różnych uroczystościach i świętach zarówno państwowych, jak i rodzinnych. Najwięcej widać ich podczas obchodów święta narodowego, 17 maja, gdy w całym kraju odbywają się uroczyste parady.\nW całym kraju są również liczne muzea ludowe, przedstawiające budownictwo oraz kulturę odrębną dla każdego regionu. Warto zajrzeć choć do jednego z nich, by poznać oryginalny styl, w jakim dawniej budowano tutaj domy. Miejsca te najlepiej zwiedzać z przewodnikiem oraz w czasie wakacji, kiedy to można przyglądać się pracy rzemieślników, skosztować tradycyjnych wypieków i kupić coś na pamiątkę.\nBardzo popularne jest opowiadanie baśni, w których dominującą rolę odgrywają różne nadnaturalne stwory. Największą popularnością wśród nich cieszy się troll, który z czasem stał się jednym z symboli Norwegii (można go znaleźć w każdym sklepie z pamiątkami). Jak głoszą legendy, istoty te mieszkają w gęstych lasach, na ośnieżonych szczytach gór lub w głębokich fiordach. Przybierają różny wygląd, ale przeważnie mają po cztery palce u rąk i nóg, długi nos, duży brzuch oraz ogon zakończony pędzelkiem włosów. Podobno nie są wrogo nastawione do ludzi, ale bywają złośliwe i wyrządzają różne psoty.\nWażne miejsce w kulturze norweskiej zajmują sagi – średniowieczne, ustnie przekazywane historie opowiadające o życiu i dokonaniach ówczesnych ludzi. Wiele z nich spisali islandzcy skaldowie, potomkowie norweskich wikingów, i te zachowały się do dzisiejszych czasów. Pamięć o epoce wikingów, kiedy kraj przeżywał okres swojej największej świetności, nabrała szczególnego znaczenia podczas odradzania się świadomości narodowej w początkach XIX w. Dziś liczne pozostałości z tego okresu są pieczołowicie pielęgnowane, i wiele z nich oglądać można w muzeach, takich chociażby jak Muzeum Łodzi Wikingów w Oslo, jedynym tego typu miejscu w całej Norwegii. Pamięć o „złotych wiekach” dotyczy również charakterystycznych dla Norwegii kościołów stavkirke, będących do dziś żywym przykładem najwyższego kunsztu średniowiecznych budowniczych i snycerzy.\nElementem budującym tożsamość narodową Norwegów jest pamięć o słynnych postaciach wywodzących się z tego przez wieki biednego, i żyjącego w cieniu swoich sąsiadów kraju; odkrywcach (Roald Amundsen, Thor Heyerdahl, Fridjof Nansen), artystach (Bjørnstjerne Bjørnson, J.C. Dahl, Olav Duun, Edvard Grieg, Knut Hamsun, Henrik Ibsen, Edvard Munch), a w końcu gwiazdach czasów współczesnych, czyli sportowcach (Sondre Norheim, Lasse Kjus, Kjetil André Aamodt, Tore André Flo, Petter Northug, Bjørn Einar Romøren, Tom Hilde, Marit Bjørgen).\nNorwegowie lubią podkreślać swoją norweskość. Narodowe barwy powiewają na długich masztach przed wieloma norweskimi domami, nie tylko podczas świąt narodowych. Niebieski krzyż na czerwonym tle pojawia się też na weselnych tortach, na choince podczas Wigilii i w innych równie niespodziewanych miejscach. Szczególnie uroczyście obchodzony jest 17 maja, dzień święta narodowego. Barwne korowody przechodzą wtedy ulicami miast i wiosek przy akompaniamencie marszowej muzyki, a w Oslo rodzina królewska, stojąc na balkonie swojego pałacu, pozdrawia przechodzące tłumy.\nWażnym elementem dumy narodowej jest bogata tradycja chłopska, choć dziś w Norwegii na roli pracuje tylko 2% ludności. Podczas oficjalnych uroczystości i świąt w dobrym tonie jest pokazać się w tradycyjnym chłopskim stroju ludowym nazywanym bunad. Strój taki kosztuje nawet 30–40 tys. koron i stał się dzisiaj prawdziwym symbolem statusu.\nSposobem podkreślania tożsamości jest wywieszanie flagi narodowej na maszcie przed swoim domem. Wisi ona nie tylko w dniach świąt narodowych, ale także na co dzień. Zwyczaj ten nie jest zresztą charakterystyczny tylko dla Norwegii i spotkać się z nim można również w Szwecji, Danii jak i Finlandii.\nGóry ciągnące się wzdłuż całego kraju są dziś atrakcją turystyczną, ale dla tutejszych mieszkańców przez wieki stanowiły barierę często nie do przebycia, i wiele osób straciło w nich życie podczas zimowych przepraw. Podobnie było z morzem, które z jednej strony żywiło, a z drugiej co roku zabierało w swoje odmęty żeglarzy i rybaków. Podczas gdy w innych krajach ludzie oswajali przyrodę, z czasem zdobywając nad nią całkowitą kontrolę, w Norwegii jeszcze dziś człowiek często musi skapitulować przed jej kaprysami. Szczególnie wyraźnie widać to podczas zimy, gdy zamyka się wiele dróg, bowiem z pokrywającą je wielometrową warstwą śniegu nie sposób jest walczyć.\nŻycie w tak trudnych warunkach wyrobiło w Norwegach swego rodzaju pokorę i szacunek do przyrody, który z czasem przekształcił się w bliskie do niej przywiązanie. Dziś śmiało można powiedzieć, że potrzeba bliskiego kontaktu z naturą jest narodową cechą Norwegów.\nPonad połowa mieszkańców kraju posiada swój całoroczny domek letniskowy (hytte), gdzie w otoczeniu dziewiczych krajobrazów spędza każdą możliwą chwilę. Hytte mogą być zlokalizowane na wyspach (także tych na jeziorach!), w górach, lasach – byle z dala od miejskiej zabudowy. Zdarza się, że zimą Norwegowie dojeżdżają do swoich hytte na bardzo popularnych w Skandynawii skuterach śnieżnych. Natomiast do domków zbudowanych na niektórych wyspach nie dociera komunikacja publiczna i trzeba dysponować prywatnym wodnym środkiem transportu. Oczywiście przeważnie w pobliżu hytte nie ma sklepów ani innych punktów usługowych, dlatego należy zabrać ze sobą odpowiednią ilość prowiantu i innych potrzebnych rzeczy.\nZamiłowanie do aktywnego stylu spędzania wolnego czasu powoduje, że latem na górskich szlakach turystycznych spotkać można głównie Norwegów, a nie zagranicznych turystów. W szkołach organizowane są corocznie obowiązkowe dni jazdy na nartach, a większość pocztówek wydawanych przez przemysł turystyczny przedstawia krajobrazy, a nie atrakcje kulturowe.\nNorwegowie bardzo dbają o środowisko naturalne, tak więc nie ma mowy o zaśmiecaniu dróg lub miejsc publicznych, nie wspominając już o lasach czy górach. Oczywiście centra dużych miast, np. Oslo czy Bergen, nie są idealnie czyste, ale zdecydowana większość miasteczek i domów jest bardzo zadbana i schludna.\nSpołeczeństwa skandynawskie należą do jednych z najbardziej liberalnych w Europie, i Norwegia nie stanowi tu wyjątku. Daleko idąca tolerancja dotyczy wszelkich sfer życia, od obyczajowej (związki homoseksualne są legalne od 1993 r., a od 2009 r. jako szósty kraj na świecie Norwegia uznała małżeństwa osób tej samej płci), po polityczną. Dowo-dem na to jest sympatia, jaką w 2001 r. wzbudziło małżeństwo następcy tronu, księcia Håkona Magnusa z Mette-Marit Tjessen Hobby, byłą kelnerką, która w przeszłości zażywała narkotyki i miała czteroletniego wówczas syna z przebywającym w więzieniu handlarzem narkotyków. Zwykli obywatele szybko uznali, że książę ma prawo do miłości jak każdy inny obywatel, a Mette-Marit zaskarbiła sobie sympatię, gdy publicznie przyznała się do burzliwej przeszłości i zapewniła, że u boku księcia zacznie „nowe życie”.\nTak otwarty stosunek do kwestii społecznych ma w Norwegii oparcie w silnie zakorzenionym szacunku do państwa i jego instytucji. Norwegowie dokładnie przestrzegają przepisów, i nie ma w tym kraju mowy o „dogadywaniu się” z urzędnikami czy policją. Przy tym aparat państwowy funkcjonuje nadzwyczaj sprawnie, a poziom korupcji należy do najniższych na świecie.\nSzacunek do prawa widać wyraźnie nawet w codziennych sytuacjach. Jeśli nie wolno w jakimś miejscu palić, to nikt tego nie zrobi, a jeżeli ustawiono znak ograniczenia prędkości – nikt nie pojedzie szybciej. Zakazów jest jednak niewiele – i tak nie ma zakazu deptania trawników czy ogólnego zakazu fotografowania w muzeach, a jeśli już czegoś robić nie wolno, to naprawdę z istotnych względów.\nWiększość norweskich zwyczajów nie różni się od ogólnoeuropejskich (w tym także polskich) zachowań. Chcąc więc odpowiednio się zachować, wystarczy przestrzegać ogólnych zasad savoir-vivre’u. Jeśli ktoś nie jest czegoś pewny (np. jak i z czym jeść regionalne danie), wystarczy zapytać, a na pewno znajdzie się osoba, która udzieli wyczerpujących objaśnień.\nPodróżując po Norwegii, można nabrać przekonania, że narodowym daniem Nor-wegów jest pizza, podawana wszędzie – od budki na parkingu po ekskluzywną restaurację w centrum Oslo. Pizzę je się również w norweskich domach, a najpopularniejsza z nich, mrożona Grandiosa, sprzedawana jest co roku w ilości 20 mln sztuk.\nOprócz pizzerii popularne są również restauracje z kuchnią dalekowschodnią (wietnamską, chińską, hinduską, a nawet japońską), oferujące duże porcje smacznego jedzenia po umiarkowanych cenach (100−150 Nkr).\nPrawie wszędzie można kupić przekąski: dania w stylu hamburgera oraz kiełbaski z chlebem, frytkami lub w cieście (od 65 Nkr za porcję).\nW restauracjach podaje się oczywiście sporo dań narodowych, takich jak marynowany łosoś (gravlaks) czy får-i-kål, czyli potrawka jagnięca z kapustą. Popularna jest również dziczyzna, zwłaszcza mięso renifera i łosia. Najczęściej spotykane są jednak potrawy z ryb i owoców morza, do których Norwegia ma prawie nieograniczony dostęp. Dorsz, śledź, łosoś i pstrąg są podawane na najróżniejsze sposoby. Do najpopularniejszych tradycyjnych potraw rybnych należą fiskeboller, czyli kulki z mielonej ryby oraz bardzo smaczne kotleciki rybne – fiskekaker. Przygotowuje się je z dorsza, siei, pstrąga czy nawet łososia. Można je dostać w stoisku rybnym w każdym supermarkecie. Z zachodniego wybrzeża (Vestlandet) wywodzi się fiskegrateng, czyli mieszanka ryb i makaronu zapiekana z sosem beszamelowym i żółtym serem. Podczas wizyty w Norwegii warto też spróbować prostej, ale bardzo smacznej zupy rybnej (fiskesuppe). W przydrożnych gospodach (Vertshus lub Veikro) najpopularniejszymi pozycjami menu są albo laksekoteletter (kotlety z łososia) z ziemniakami i mizerią, albo kjøttkaker, czyli pulpeciki mięsne podawane z reguły z ziemniakami, surkål (gotowana kwaśna kapusta z kminkiem) i tyttebær (borówki). Bardzo smaczne są duże krewetki (friske reker) serwowane z majonezem, cytryną, masłem i bagietką. W menu restauracji znaleźć można również świeże raki, kraby, homary, ostrygi i małże.\nOd lutego do kwietnia podawany jest ikrzak dorsza z Lofotów (lofotskrei). W okresie Bożego Narodzenia na domowych stołach pojawia się dorsz marynowany w ługu (lutefisk) oraz marynowany śledź (spekesild).\nRodzime, norweskie specjały sporo jednak kosztują i za niewyszukaną kolację dla dwóch osób trzeba zapłacić około 600 Nkr. Dlatego wśród turystów o mniej zasobnych portfelach bardzo popularne jest samodzielne łowienie ryb i przyrządzanie ich na grillu. Jednorazowe grille (ok. 40 Nkr) dostępne są w większości sklepów. Nie mając smykałki do wędkowania, skorzystać można ze smacznych i stosunkowo tanich mrożonych ryb czy dużych krewetek.\nW restauracjach często spotykany jest tzw. koldbord, stół szwedzki, na którym można znaleźć różnorodne sałatki, mięsa, sery i owoce. Najpopularniejszym dodatkiem do dań mięsnych są, podobnie jak w naszym kraju, ziemniaki. Prawdziwy Norweg nie wyobraża sobie obiadu bez ziemniaków na stole. Innym norweskim bogactwem jest runo leśne. Bardzo lubiane są tu m.in. jagody, maliny i moroszki. Często stanowią one podstawę wyśmienitych deserów. Zbieranie grzybów jest natomiast w Norwegii mało popularne, ze względu na obawę przed zatruciem.\nPrzyprawy stosuje się bardzo oszczędnie, w powszechnym użyciu, jak w całej Skandynawii, są praktycznie jedynie sól, pieprz oraz kardamon, dodawany do ciast.\nAlkohol jest w Norwegii produktem reglamentowanym. Po wprowadzeniu prohibicji w 1919 r. państwo nadal utrzymuje monopol na sprzedaż napojów wysokoprocentowych, które dostępne są tylko w sieci 295 państwowych sklepów Vinmonopolet. Pozwolenie na zakup alkoholu powyżej 22% mają osoby, które ukończyły 20 lat. Kolejnym czynnikiem ograniczającym spożycie są wyjątkowo wysokie ceny alkoholu, sięgające 400 Nkr za 0,7 litra wódki. Mieszkańcy radzą sobie z tym problemem, wyrabiając alkohol sposobem domowym, co ma szczególnie bogatą tradycję w środkowej części kraju, w regionie Trøndelag.\nJedynie piwo (norw. øl) dostępne jest w powszechnej sprzedaży, lecz i tu wprowadzono ograniczenie. Działy z piwem czynne są tylko do godz. 20.00, a w soboty do 18.00. Aby kupić piwo, trzeba mieć ukończone 18 lat, a w przypadku napojów wysokoalkoholowych limit wieku wynosi 20 lat. Narodową specjalnością jest akevitt (40% alkoholu) podawany w restauracjach z lodem w niewielkich szklaneczkach. Jego nazwa wywodzi się od aqua vitae, czyli woda życia. Swoją ciekawą tradycję mają linjeakevitt, takie jak Løiten Linje czy Lysholm Linje. Dojrzewają one na pokładach statków, trzymane w dębowych beczkach, a do sprzedaży trafiają po tym, jak dwukrotnie przekroczą równik (norw. linjen).\nNorwegowie rzadko piją dla towarzystwa i właściwie mało kto słyszał tu o „stawianiu kolejki”. Zdarza się natomiast, szczególnie w klubach młodzieżowych, że osoba odchodząca od baru prosi o „przypilnowanie kufla”, kosztowny trunek może, bowiem znaleźć amatora.\nPoczątki literatury norweskiej sięgają IX–XIII w. Wtedy to powstawały sagi (opowieści o życiu codziennym i dokonaniach wikingów), które początkowo przekazywane były ustnie z pokolenia na pokolenie, a dopiero później zostały spisane. Ważnymi twórcami tego okresu byli skaldowie, czyli poeci i pieśniarze dworscy, którzy tworzyli panegiryki na cześć władców i arystokratów oraz opisy ich czynów bitewnych. W XII w. poeta i polityk Snorri Sturluson spisał Eddę starszą i Eddę młodszą będące zbiorami pieśni o bogach i bohaterach, wraz z komentarzami i regułami poetyckimi. Dzięki niemu zachowane zostały elementy sztuki skaldów, będącej w momencie tworzenia Eddy u progu odejścia w niepamięć. Wiele pieśni zachowało się także w Heimskringli Sturlusona, zbiorze sag zawierającym historie o królach norweskich.\nJęzyk duński W wyniku politycznego i kulturalnego uzależnienia Norwegii od Danii w XIV–XVIII w. doszło do zahamowania rozwoju literatury norweskiej. W języku ojczystym rozwijała się jedynie twórczość ludowa, a w literaturze oficjalnej używano języka duńskiego. Ibsen scharakteryzował później ten okres jako „cztery wieki ciemności”.\nOdrodzenie narodowe Ruch odrodzenia narodowego, który w 1814 r. doprowadził do zerwania unii z Danią, objął swym zasięgiem również literaturę. W procesie tym wystąpiły dwa kierunki reprezentowane przez czołowych przedstawicieli romantyzmu norweskiego. Jeden z nich zmierzał do pełnego usamodzielnienia się literatury, opartej na twórczości ludowej i średniowiecznej tradycji, drugi natomiast dążył do jej unarodowienia przy zachowaniu więzi z Danią. Tendencje te znalazły odbicie w powstaniu dwóch języków: nynorsk i bokmål.\nLiteratura XIX i XX w. Za ojca współczesnej literatury norweskiej uznaje się Henryka Wergelanda (1808–1845). Lata 50. XIX w. przyniosły rozwój norweskiego dramatu i prozy. Wtedy to powstała pierwsza nowoczesna powieść Camilli Collett. Do rozwoju twórczości dramatycznej przyczyniły się próby stworzenia teatru narodowego (od 1850 r. w Bergen i od 1852 w Oslo), a działania te popierali dwaj najwybitniejsi norwescy dramatopisarze: Bjørnstjerne Bjørnson i Henryk Ibsen. Za granicą światowy rozgłos zyskał szczególnie Ibsen, którego dramaty (Dzika kaczka, Nora czy Dom lalki) na stałe weszły do kanonu literatury światowej. Bjørnson, dziś już mniej popularny, był autorem opowiadań i powieści o tematyce wiejskiej. W 1903 r. jako pierwszy norweski pisarz otrzymał Nagrodę Nobla w dziedzinie literatury (Ibsena nigdy tą nagrodą nie uhonorowano). Do tej wielkiej dwójki dołączyli niebawem Aleksander Kielland i Jonas Lie, zajmujący się w swych dziełach problematyką społeczną.\nNa początku XX w. na pierwszy plan wysunęli się: Knut Hamsun, znany z romantycznej prozy i twórca takich dzieł, jak Głód, Błogosławieństwo ziemi i Pan, oraz S. Undset, nazywana najwybitniejszą norweską pisarką. Oboje otrzymali Nagrody Nobla, odpowiednio w 1920 i 1928 r.\nLiteratura współczesna Powojenną literaturę norweską cechuje wielość gatunków i nurtów, a polski czytelnik po raz pierwszy miał okazję spotkać się z jej twórcami przy okazji wydawania serii skandynawskiej przez Wydawnictwo Poznańskie w latach 70 XX w. Wówczas ukazały się takie ciekawe tytuły, jak Kapitan Worse A.L. Kiellanda, Ostatni wiking Johana Bojera i antologia nowel i opowiadań norweskich Tam gdzie fiordy. Później nastąpiła długa przerwa, i dopiero w latach 90. wydawnictwa na nowo dostrzegły pisarzy znad fiordów. W 2008 r. na rynku wydawniczym pojawiła się ważna powieść Pera Pettersona Kradnąc konie, a z literatury popularnej cykl książek o Ellingu, autorstwa Ingvar Ambjørnsen. Bestsellerową powieść Świat Zofii Josteina Gaardera przetłumaczono na 54 języki i wydano w 20 mln egzemplarzy. Światową popularność zdobywają także norwescy autorzy powieści kryminalnych, w tym tłumaczeni na język polski Jo Nesbø i Karin Fossum.\nTak oto pogańscy wikingowie wyobrażali sobie powstanie świata:\n(...) W zaczątkach świata za czasów Ymira\nNi piasku, ni morza, ni chłodnych bałwanów,\nNie było ziemi i nie było niebios,\nNi traw nie było – lecz czeluść otchłani.\nAż Bura synowie wydźwignęli ziemię\nI Midgard sławny pobudowali\nSłońce południa ogrzało głazy\nA bujnym kwieciem okryły się pola.\nFragment Eddy poetyckiej w tłum A. Załuskiej – Strömberg\nW odróżnieniu od wielu innych krajów Europy, Norwegia szczyci się nieprzerwaną tradycją muzyki ludowej, przekazywaną z pokolenia na pokolenie do czasów współczesnych.\nMuzyka ludowa Norweska muzyka ludowa wykazuje związki z dawną skandynawską kulturą muzyczną, czego wyrazem są specyficzne gatunki (pieśni obrzędowe lub liryczne – stev), stare skale melodyczne i używane instrumenty (drumla munnharpe, różnego rodzaju flety i fujarki, róg barani bukkehorn, róg drewniany lur i norweska cytra langeleik). Późniejsze od instrumentów dętych są popularne skrzypce hardingfele z czterema lub pięcioma dodanymi strunami, umieszczonymi pod strunami właściwymi.\nMuzyka poważna Rozwój profesjonalnej muzyki norweskiej datuje się dopiero na początek XIX w. W dużej mierze była to zasługa Ole Bulla – światowej sławy skrzypka, którego okrzyknięto nordyckim Paganinim. Artysta ten kładł duży nacisk na rozwój kierunku narodowego w muzyce, zbierając pieśni ludowe z różnych regionów kraju lub promując młodych artystów. To dzięki niemu mógł w pełni rozwinąć swój talent Edvard Grieg, którego najsłynniejszym dziełem, znanym dziś na całym świecie, jest suita orkiestrowa Peer Gynt, oparta na poemacie H. Ibsena. Kontynuatorami tradycji romantycznych byli: J. Svendsen, Ch. Sinding, a w XX w. – G. Schjelderup i D. Johansen.\nFolk i pop Współcześnie norweska scena muzyczna jest niezwykle bogata, a Norweskie zespoły znane są szeroko poza granicami kraju. Folkowa śpiewaczka Marie Boine, jazzman o polskich korzeniach Jan Garbarek czy weterani muzyki pop, zespół A-ha, mają oddanych fanów na całym świecie.\nJazz Norwescy muzycy jazzowi odnoszą sukcesy na scenie międzynarodowej od lat 60. XX w. Znanymi wykonawcami tej sceny są wspomniany Jan Garbarek, Karin Krog i Terje Rypdal. Obecnie do międzynarodowej elity jazzowej należą również Trygve Seim, Nils Petter Molvær i Håkon Kornstad oraz zespoły Atomic, Wibutee i Jaga Jazzist.\nScena popularna Norwegia jest kolebką odłamu muzyki metalowej, zwanego black metal (norw. svart metal), reprezentowanej przez grupy Darkthrone, Mayhem, Burzum, Immortal, Emperor, Enslaved, Gorgoroth, Satyricon i Dimmu Borgir. W ostatnich latach ciekawe połączenie mocnego brzmienia z muzyką folkową zaproponowały zespoły Lumsk i Gåte. Z norweskich gwiazd muzyki rockowej wymienić można takie grupy, jak Turbonegro, Gluecifer, Bigbang, Madrugada i Kaizers Orchestra. Natomiast fani delikatniejszych dźwięków z pewnością chętnie posłuchają twórczości córki słynnego jazzmana, Anji Garbarek. Na scenie elektronicznej od lat dominuje Röyksopp, a w ostatnim okresie swoją pozycję umacnia trip-hopowy Flunk. W 2009 r. Norwegia wygrała konkurs Eurowizji piosenką Fairytale skomponowaną przez Aleksandra Rybaka. Uzyskała ona rekordową liczbę 387 punktów, a piosenkarz stał się muzycznym towarem eksportowym Norwegii.\nOd wieków głównym materiałem budowlanym w Norwegii jest drewno. Większość obiektów, zarówno dawnych, jak i powstających współcześnie, wznoszonych jest właśnie z drewna – rzadziej z trudnego do obróbki kamienia, a wyjątkowo z cegły.\nStavkyrke Najstarsze zachowane drewniane budowle w Norwegii oraz na świecie to stavkyrke – charakterystyczne kościoły pochodzące z XI–XIII w., których nazwa pochodzi od zastosowanych w konstrukcji słupów nośnych (stav). Typową cechą są ponadto strome, wielokrotnie łamane dachy oraz bogate snycerskie dekoracje. Do najbardziej znanych obiektów tego typu należą kościoły w Heddal, Lom, Borgund, Urnes (wpisany na Listę Świa-towego Dziedzictwa Kulturalnego i Przy-rodniczego UNESCO) oraz świątynia Wang pod Karpaczem w Polsce (o tym jak norweski kościół trafił pod Sudety, można przeczytać na stronie www.wang.com.pl).\nSztuka romańska Równocześnie rozwijała się romańska kamienna architektura sakralna, mająca cechy anglosaskie, co zbytnio nie dziwi, zważywszy na fakt, że chrześcijaństwo przybyło do Norwegii z Wysp Brytyjskich. Przykładem tego typu budowli jest katedra w Stavanger (1130–1152), z późniejszym gotyckim prezbiterium oraz wspaniała, obecnie gotycka katedra w Trondheim (XII–XIV w.).\nRenesans i klasycyzm Brak samodzielności narodowej przyniósł w XV–XVIII w. stagnację sztuki norweskiej. Architekturę renesansową reprezentują twierdze (m.in. we Fredrikstad) oraz ratusz w Bergen, barokową zaś liczne kościoły, pałace i budownictwo drewniane. Koniec XVIII i początek XIX w. to okres klasycyzmu – powstał wtedy pałac królewski, a także giełda i uniwersytet w Oslo.\nSveitserstil Mniej więcej od roku 1840 architekci zaczęli projektować drewniane budynki w tzw. szwajcarskim stylu uzdrowiskowym (sveitserstil), wywodzącym się z Niemiec, gdzie szwajcarska, góralska kultura była bardzo ceniona przez romantyków. Jego charakterystycznymi cechami były spadziste dachy i werandy zdobione ażurowymi ornamentami. W Norwegii styl ten został wzbogacony o rodzime elementy zaczerpnięte z kościołów stavkirke i z czasem zyskał miano „smoczego stylu”. Jego przykładem są wnętrza hotelu Kviknes w Balestrand.\nSecesja Na początku XX w. popularność zaczęła zdobywać secesja, do której włączono elementy norweskie. Przykładem zastosowania tego stylu jest centrum miasta Ålesund (odbudowane po pożarze w 1904 r.) oraz gmach Teatru Narodowego w Oslo.\nArchitektura współczesna Cechą charakterystyczną współczesnej architektury jest zastosowanie cegły i betonu, połączonego w twórczy sposób z tradycyjnym budulcem, jakim jest drewno. W Norwegii wiele muzeów, budynków użyteczności publicznej, a nawet mostów wyróżnia się ciekawymi i oryginalnymi kształtami, a całość jest funkcjonalna i umiejętnie wkomponowana w krajobraz. Podobnie jest ze zwykłą miejską i wiejską zabudową, która nie tylko nie szpeci, ale często wręcz ozdabia otoczenie. Ważnym wydarzeniem w świecie architektury było otwarcie międzynarodowego lotniska w Gardermoen nieopodal Oslo w 1999 r. Zbudowany z drewna, kamienia i szkła budynek terminalu odznacza się prostym i otwartym wzornictwem oraz ascetycznymi, wysmakowanymi detalami. Równie ciekawy jest budynek parlamentu Saamów w Karasjok. Główna sala obrad kształtem przypomina Lavvo, tradycyjny namiot używany przez ten wędrowny lód. Najnowszym dokonaniem norweskich architektów jest gmach Opery w Oslo, otwarty uroczyście 12 kwietnia 2008 r. Przypominająca krę lodową bryła budynku zanurza się w wodach zatoki Bjørvika, a jej pochylony dach tworzy efektowny taras widokowy. Budynek już stał się wizytówką Oslo i zbiera kolejne międzynarodowe nagrody architektoniczne.\nZabudowa wiejska Turysta podróżujący przez Norwegię z pewnością zwróci uwagę na charakterystyczne cechy architektury wiejskiej. Dominują w niej proste, drewniane domy, malowane zwykle na biało lub w charakterystycznym dla Skandynawii kolorze angielskiej czerwieni. Dawniej kolor domu był wyznacznikiem statusu. Tani czerwony barwnik wyrabiany z rodzimych surowców był powszechnie dostępny, podczas gdy droższej białej farby używano tylko do drobnych detali, jak obramowania okien. Bogatsi chłopi dla podkreślenia swojego statusu malowali natomiast na biało całe domy. Do dziś zachował się pochodzący jeszcze z czasów wikingów zwyczaj krycia dachów darnią, co stało się nawet swego rodzaju modą i sposobem zaznaczenia narodowej tożsamości, podobnie jak wieszanie flagi na maszcie przed domem.\nNajstarsze dzieła sztuki na terenie Norwegii pochodzą z neolitu. Należą do nich m.in. malowidła naskalne w Alta, wpisane na Listę Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przy-rodniczego UNESCO. Na wydobytym z mułu statku Oseberg z VIII/IX w. odkryto wiele geometrycznych, roślinnych i zwierzęcych ornamentów. Podobnie ozdabiano kościoły, w tym stavkirke, słynące ze wspaniałej snycerki. Przez wiele stuleci dzieła te jednak prawie nie istniały w świadomości Norwegów ze względu na dominację Duńczyków oraz oddalenie kraju od głównych centrów kulturowych Europy. Ponadto, chcąc zdobyć wykształcenie, artyści norwescy musieli wyjeżdżać za granicę. Wszystko to spowodowało, że typowo norweska sztuka pojawiła się dopiero w XIX w.\nDahl i Fearnley


Ropień piersi jest najczęściej powikłaniem połogowego zapalenia piersi, choć czasami może także nie być związany z laktacją. Może też wystąpić w ciąży lub być wynikiem urazu sutka, zakażenia gruczołów łojowych i potowych. U kobiet po menopauzie występuje...\nPowikłania ostrego zapalenia ucha środkowego - ropnie Ropień to ostroodgraniczone zbiorowisko ropy w obrębie tkanki spowodowane infekcją bakteryjną, głównie (...) Krzysztof Jach Wszystkie odpowiedzi lekarzy Powikłaniami ostrego zapalenia...\nRopnie powstają na skutek zakażenia przez bakterie, najczęściej gronkowce i bakterie beztlenowe. (...) Ropnie można uwidocznić w badaniu radiologicznym klatki piersiowej.\nCzasami ropnie są bolące, skóra jest zaczerwieniona i gorąca. (...) Przy gruźlicy mogą wystąpić ropnie zimne, które nie są ciepłe w dotyku i trzeba je często nakłuwać.\nZaliczymy do nich między innymi: zapalenie mieszków włosowych, czyraki, ropnie mnogie pach czy tak zwaną figówkę gronkowca. (...) U dzieci gronkowce mogą wywoływać następujące choroby: ropnie mnogie, liszajec pęcherzowy...\nSchorzeniami, które mogą być wywołane przez gronkowca są między innymi: zapalenie mieszków włosowych, figówka gronkowcowa, czyraki, ropnie mnogie. (...) W przypadku dzieci zakażenie gronkowcem może wywołać: liszajec pęcherzowy, ropnie...\nPo przeszczepieniu trzustki w całości do najczęstszych powikłań należą: ropnie wewnątrzbrzuszne, zakrzepy, nieszczelność zespoleń, zakażenia oraz nowotwory\nTypowe są głębokie ropnie skórne o etiologii gronkowcowej, nazywane ropniami zimnymi. (...) Często, jako powikłanie, obserwuje się ropnie płuc, rozstrzenia oskrzeli i przetoki oskrzelowo-płucne.\nMogą pojawić się też ropnie wewnątrzczaszkowe. (...) Inne wskazania do tego zabiegu to: przewlekłe zapalenie migdałków, nawracające ropnie okołomigdałkowe, choroby odogniskowe serca, nerek i stawów, a nierzadko\nzapalenie piersi • ropień piersi • Antybiotyk • antybiotyk na skórę • Zapalenie mieszków włosowych • zapalenie mieszków włosowych głowy • zapalenie mieszków włosowych objawy • Zapalenie mieszkow po goleniu • Jak leczy c liszaj • Jak wyleczyc liszaj • zdrowie_indeks • Nieudane operacje plastyczne • Operacje plastyczne brzucha • ćwiczenia na powiększenie pośladków • Zmiany skórne • Masaż ciała • masaż głowy na porost włosów • masaż kręgosłupa lędźwiowego • roller do masażu • salon kosmetyczny • Leczenie szpitalne • sanatorium • Zabiegi • Zabiegi cialo • Medycyna alternatywna • Medycyna niekonwencjonalna • Powiększone migdałki • Powiekszone migdaly • Wycinanie migdałków • Trzeci migdałek • Grzybica • Grzybica skory • Grzybica skory jak wyglada • Grzybica skory stop • Gronkowiec • choroby skóry gronkowiec • indeks_zdrowie


Regulamin sklepu tuningowego - Inter-Tuning\nREGULAMIN SKLEPU INTERNETOWEGO Inter-karting.pl z dnia 25.12.2011r.\nRegulamin – niniejszy Regulamin świadczenia usług drogą elektroniczną w ramach sklepu internetowego Inter-Karting.pl;\nSklep internetowy Inter-Karting – serwis internetowy dostępny pod adresem http;//Inter-karting.pl, za pośrednictwem którego Klient może w szczególności składać Zamówienia;\nNiniejszy Regulamin określa zasady korzystania ze sklepu internetowego dostępnego pod adresem http://inter-karting.pl.\nSklep internetowy, działający pod adresem http://inter-karting.pl, prowadzony jest przez Inter Group, 82-100 Nowy Dwór Gdański, ul. Długa 35\nzasady zawierania Umów sprzedaży z wykorzystaniem usług świadczonych w ramach Sklepu Internetowego./li>\nW celu zawarcia Umowy sprzedaży za pośrednictwem Sklepu internetowego należy wejść na stronę internetową http://inter-karting.pl, dokonać wyboru towaru, podejmując kolejne czynności techniczne w oparciu o wyświetlane Klientowi komunikaty oraz informacje dostępne na stronie.\nDostawa zamówionych Towarów odbywa się przesyłką kurierską lub za pośrednictwem Poczty Polskiej. Koszty dostawy wynoszą:\nWysyłka kurierska – 20 zł brutto\nWysyłka kurierska pobraniowa – 25 zł brutto\nWysyłka pocztowa – 15 zł brutto\nWysyłka pocztowa pobraniowa – 20 zł brutto\nKlienci mogą uzyskać dostęp do niniejszego Regulaminu w każdym czasie za pośrednictwem odsyłacza zamieszczonego na stronie głównej serwisu http://inter-karting.pl oraz po-brać go i sporządzić jego wydruk. Utrwalenie, zabezpieczenie, udostępnienie oraz potwierdzenie Klientowi istotnych postanowień Umowy sprzedaży Towarów następuje poprzez przesłanie Klientowi na podany adres e-mail oraz poprzez dołączenie do przesyłki zawierającej Towar wydruku potwierdzenia, specyfikacji Zamówienia oraz faktury VAT.\nprzelewem na numer konta bankowego 25 1160 2202 0000 0001 1574 3082\npłatnością za pobraniem – podczas odbioru towaru\nKlientowi, będącemu konsumentem w rozumieniu art. 221 Kodeksu Cywilnego, przysługuje – na podstawie przepisów prawa – prawo do odstąpienia od umowy zawartej na odległość, bez podania przyczyny, składając stosowne oświadczenie na adres email: sklep@inter-karting.pl w terminie 14 dni\nTermin 10-dniowy liczy się od dnia, w którym nastąpiło dostarczenie Towaru\nInter Group jako sprzedawca odpowiada wobec Klienta będącego konsumentem w rozumieniu art. 221 Kodeksu Cywilnego, za niezgodność z Umową sprzedaży Towaru zakupionego przez tego konsumenta, w zakresie określonym Ustawą o szczególnych warunkach sprzedaży konsumenckiej.\nReklamacje, wynikające z naruszenia praw Klienta gwarantowanych prawnie, lub na podstawie niniejszego Regulaminu, należy kierować na adres sklep@inter-karting.pl. Inter Group zobowiązuje się do rozpatrzenia każdej reklamacji w terminie do 14 dni, a gdyby to nie było możliwe, do poinformowania w tym okresie Klienta, kiedy reklamacja zostanie rozpatrzona.\nInter Group nie jest producentem towarów. Producent ponosi odpowiedzialność z tytułu gwarancji sprzedanego Towaru na warunkach oraz przez okres wskazany w karcie gwarancyjnej. Jeśli dokument gwarancyjny przewiduje taką możliwość, Klient może zgłaszać swoje roszczenia w ramach gwarancji bezpośrednio w autoryzowanym serwisie, którego adres znajduje się w karcie gwarancyjnej.\nInter Group podejmuje działania w celu zapewnienia w pełni poprawnego działania Sklepu, w takim zakresie, jaki wynika z aktualnej wiedzy technicznej i zobowiązuje się usunąć w rozsądnym terminie wszelkie nieprawidłowości zgłoszone przez Klientów.\nKlient zobowiązany jest niezwłocznie powiadomić Inter Group o wszelkich nieprawidłowościach lub przerwach w funkcjonowaniu serwisu Sklepu Internetowego.\nNieprawidłowości związane z funkcjonowaniem Sklepu Klient może zgłaszać mailowo pod adres sklep@inter-karting.pl lub przy użyciu formularza kontaktowego.\nInter Group zobowiązuje się do rozpatrzenia każdej reklamacji w terminie do 14 dni, a gdyby to nie było możliwe, do poinformowania w tym okresie Klienta, kiedy reklamacja zostanie rozpatrzona.\nRozstrzyganie ewentualnych sporów powstałych pomiędzy Inter Group a Klientem, który jest konsumentem w rozumieniu art. 221 Kodeksu Cywilnego, zostaje poddane sądom właściwym zgodnie z postanowieniami właściwych przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.\nRozstrzyganie ewentualnych sporów powstałych pomiędzy Inter Group a Klientem, który nie jest konsumentem w rozumieniu art. 221 Kodeksu Cywilnego Kodeksu Cywilnego, zostaje poddane sądowi właściwemu ze względu na siedzibę Inter Group.


18 tys. dzieci dziennie umiera z głodu – Geopolityka głodu : Pracownicza Demokracja\n18 tys. dzieci dziennie umiera z głodu – Geopolityka głodu\n„Każda żywa istota ma w jamie ustnej ogromną liczbę mikroorganizmów (…). …gdy długotrwały głód lub niedożywienie osłabią system odpornościowy, flora jamy ustnej wymyka się spod kontroli, staję się patogenna i przełamuje ostatnie bariery immunologiczne. (…) Zaczyna się od najzwyczajniejszego zapalenia dziąseł (…). Najpierw twarz dziecka puchnie, potem martwica ogarnia kolejne tkanki miękkie. Dziecku zanikają usta i policzki, a na twarzy powstają ziejące dziury. Wskutek zniszczenia kości oczodołu zapadają się oczy. Następuje szczękościsk. (…) Zaciśnięcie szczęk nie pozwala dziecku otworzyć ust. Matka łamie z jednej strony zęby dziecka, aby móc karmić je tą drogą rzadką zupą z prosa mając nadzieję, że szarawa ciecz uchroni jej dziecko od śmierci głodowej. Dziecko o zdeformowanej dziurami twarzy i zaciśniętych szczękach przestaje mówić (…) nie jest już w stanie artykułować słów, wydaje z siebie jedynie pomruki i gardłowe dźwięki. (…) Gdy układ odpornościowy przestaje funkcjonować, śmierć następuje w ciągu najbliższych miesięcy w wyniku gangreny, ropnicy, zapalenia płuc lub krwawej biegunki. 50% dzieci dotkniętych chorobą umiera w ciągu 3 do 5 tygodni.” (Jean Ziegler; Geopolityka głodu; Warszawa 2013; str. 97-99).\nBył to opis przebiegu nomy – jednej z najstraszliwszych chorób spowodowanych niedożywieniem. W rekordowym 2009 roku liczba niedożywionych przekroczyła 1 mld – zgodnie z danymi FAO (Organizacja Narodów Zjednoczonych do Spraw Wyżywienia).\nNiedożywienie (głód) ma miejsce wtedy, gdy organizm ludzki nie otrzymuje wystarczających ilości składników odżywczych i energii: niemowlę potrzebuje 700 kalorii dziennie, dziecko pięcioletnie 1600, osoba dorosła od 2000 do 2700 w zależności od klimatu i pracy jaką wykonuje. To zaspokojenie potrzeb odżywczych organizmu pod względem ilościowym. Do tego dochodzi zaspokojenie pod względem jakościowym, czyli w mikroelementy, to jest witaminy i sole mineralne.\nNiedostatek mikroelementów jest nazywany „niewidzialnym głodem”, ponieważ jego objawy nie są tak łatwo zauważalne, jak w przypadku nie- dożywienia ilościowego. Niedożywienie najbardziej dotyka dzieci: większość neuronów tworzy się w ciągu pierwszych dwóch lat życia – jeżeli w tym okresie dziecko nie będzie otrzymywało wystarczającej ilości składników odżywczych, do końca życia będzie upośledzone. Szacuje się, że co 5 sekund z powodu głodu umiera dziecko – to jest 18 tys. dziennie.\nZjawisko głodu występuje nierównomiernie na ziemi – dotyczy głównie krajów słabo rozwiniętych, tzw. „globalnego Południa”. W niektórych krajach, takich jak Haiti czy Erytrea, odsetek niedożywionych dochodzi lub przekracza 60%. Ponurym „rekordzistą” była Demokratyczna Republika Konga gdzie odsetek ten sięgnął prawie 70%, a całkowita liczba ludności tego państwa osiągnęła w 2011 prawie 72 mln!\nOd głodu nie są jednak wolne również kraje rozwinięte: prowadzona przez hiszpański rząd polityka cięć socjalnych doprowadziła do tego, że w 2012 2,2mln hiszpańskich dzieci poniżej dziesiątego roku życia było chronicznie i poważnie niedożywionych. W tym samym roku w Polsce niedożywionych było 800 tys. dzieci między 6 a 12 rokiem życia.\nW powszechnej świadomości wciąż występuje przeświadczenie, że ludzie głodują, bo jest za mało żywności, a za dużo „gęb do wykarmienia”. Twórcą tej ideologii był Thomas Malthus – który twierdził, że istnieje i zawsze będzie istniała nierozwiązywalna sprzeczność między potrzebami ludzi a możliwościami ich zaspokojenia.\nIdeologia ta miała uspokoić sumienia klasy panującej, gdy na początku rewolucji przemysłowej przełomu XVIII i XIX wieku pojawił się głód wśród ludzi, którzy utracili swoje środki utrzymania (stracili ziemię i stali się bezrobotni). Jest to kłamstwo: obecna światowa produkcja żywności byłaby w stanie zaspokoić potrzeby dwukrotnie liczniejszej populacji.\nRównież i dziś rozmaici pogrobowcy Malthusa straszą, że istnieje przecież jakaś ostateczna granica możliwości produkcyjnych żywności, i że przecież powierzchnia Ziemi jest w oczywisty sposób ograniczona. W istocie, nie mamy jednak do czynienia w żadnym razie, z „ostatecznym triumfem” Malthusa. Z doświadczenia widać, że w wyniku przejścia ze społeczeństw rolniczych do przemysłowych, upowszechnieniem środków antykoncepcyjnych, świadomego rodzicielstwa, itd. następuje spadek dzietności. W krajach takich jak Polska władze straszą wręcz „wyludnieniem”.\nJedną z rzeczywistych przyczyn głodu jest bardzo niska produktywność rolnictwa w krajach słabo rozwiniętych. Aby sobie to uzmysłowić, wystarczy zestawić 600-700 kg zboża otrzymywanego z hektara w strefie Sahelu (obszar wzdłuż południowych obrzeży Sahary), w porównaniu z 10 tonami w krajach rozwiniętych! Wynika to oczywiście z katastrofalnego niedoinwestowania rol- nictwa, braku narzędzi, maszyn czy nawet zwierząt pociągowych – często jedynym rodzajem narzędzia jest maczeta i rodzaj motyki (a więc środki techniczne niemal takie same, jak w przypadku prehistorycznego rolnictwa kopieniaczego!) – systemów nawad- niania, środków ochrony roślin czy jakichkolwiek nawozów.\nJednak najważniejsze przyczyny permanentnej klęski głodu we współczesnym świecie są związane z elementarnymi cechami kapitalistycz- nego sposobu produkcji. Właściwe mu sprzeczności klasowe kształtują nie tylko stosunki w miejscach pracy w rozwiniętych krajach przemysłowych, ale również stosunki między masami drobnych rolników w krajach globalnego Południa a ich „własnymi” klasami rządzącymi, a przede wszystkim z klasami kapitalistycznymi bogatej Północy.\nStosunki te mają charakter zorganizowanej przemocy, kiedy to organizacje międzynarodowe reprezentujące interesy zachodnich korporacji i państwa narzucają „liberalizację” i „programy dostosowawcze”. Niger – kraj nawraca- jących klęsk głodu – został zmuszony do zaprzestania gromadzenia państwowych rezerw żywności, bo… Międzynarodowy Fundusz Walutowy uznał, że zakłóca to funkcjonowanie wolnego rynku.\nDo lat 80/90-tych XX w. kraje, takie jak Haiti, Zambia czy Ghana, były samowystarczalne żywnościowo – ich rolnicy produkowali wystarczającą ilość żywności, by zaspokoić potrzeby mieszkańców. Wykorzystując ogromne zadłużenie tych państw, MFW zmusił je do wdrożenia programów „dostosowania strukturalnego”: zniesienia barier celnych, subwencji, dopłat do produkcji żywności, nawozów sztucznych, środków ochrony roślin czy nasion.\nW efekcie rynki tych krajów zostały zalane przez pochodzącą z Zachodu żywność, która nie dość, że jest produkowana w sposób nieporównanie bardziej wydajny, to jeszcze jej eksport jest na różne sposoby subwencjonowany. Rolnicy pozbawieni teraz pomocy państwa nie wytrzymują konkurencji, tracą ziemię i zaludniają coraz bardziej rozrastające się dzielnice nędzy.\nW ten sposób w krajach Południa zanika produkcja rolna zaspokajająca potrzeby ludności: „Tam, gdzie wkracza MFW, kurczą się pola manioku, ryżu czy prosa. Znikają uprawy roślin spożywczych. MFW wymaga wprowadzenia do uprawy towarów kolonialnych: bawełny, orzeszków arachidowych, kawy, herbat, kakao itd., które będzie można eksportować na światowe rynki w zamian za dewizy, jakie posłużą do obsługi zadłużenia.” (ibid; str. 193).\nWypędzani z ziemi\nWe wszystkich krajach Południa trwa coś, co można określić jako nowe „ogradzanie ziemi” – setki tysięcy drobnych rolników jest wypędzanych z ziemi, którą uprawiają. Staje się ona własnością miejscowych obszarników lub międzynarodowych koncernów agroprzemysłowych (przeważnie zachodnich, ale też np. chińskich). Produkcję żywności dla miejscowej ludności zastępuje intensywna produkcja przeznaczona na eksport do państw zachodnich – w znacznej mierze roślin przemysłowych.\nSą to często rośliny genetycznie modyfikowane, uprawiane przy użyciu ogromnej ilości pestycydów i nawozów sztucznych, co powoduje degradację środowiska. Często ziemia jest po prostu pozostawiana odłogiem przez spekulantów czekających, aż osiągnie wyższą cenę, by móc ją odsprzedać z zyskiem. Szczególnie złowrogą rolę odgrywa produkcja biopaliw, uważana przez wielu za panaceum na problemy energetyczne i klimatyczne ludzkości.\nW rzeczywistości uprawa surowców do ich produkcji wypiera produkcję żywności i wyjaławia glebę. Cały proces produkcji pochłania ogromne ilości wody: aby wytworzyć 1 litr bioetanolu potrzeba 4 tys. litrów wody! Poza tym wysoce energochłonny charakter całego procesu produkcji powoduje znaczną emisję CO2. Tym samym przyczynia się do pogłębiania problemu, którego rzekomo miał być rozwiązaniem.\nWyraźnie tu widać, że głód jest problemem politycznym (nie „naturalnym”). Aby go wyeliminować potrzebna jest zmiana sposobu produkcji na taki, który zaspokaja ludzkie potrzeby, a nie służy akumulacji kapitału. Lewica musi wspierać działania ludności globalnego Południa walczącej o prawo do ziemi. Jednak konieczna jest tu solidarność między drobnymi rolnikami a pracownikami najemnymi. Jedynie bowiem ci ostatni dysponują tak wielką siłą ekonomiczną i polityczną (wynikającą z umiejscowienia w najbardziej wydajnych sektorach produkcji), by móc dokonać rewolucyjnej zmiany na globalna skalę.\n« Strajkujący górnicy w RPA – Potrzebujemy solidarności\nCzerwień w tęczy – lewicowa tradycja walki o prawa LGBT »