TOP hoteli górskich - Podróże w nieznane\n27 marca 2021 podrozezdusza.pl Podróże i turystyka\nZestawienie top 10 najlepszych hoteli w polskich górach, na prawdę warto zwrócić na nie uwagę ponieważ każdy z nich jest wyjątkowy na swój sposób.\nRadisson Blu Hotel to jeden z bardziej ekskluzywnych hoteli w Polskich górach. Uchodzi już za znaną światową markę chociaż został otwarty zaledwie w 2019 roku. Możemy do niego dotrzeć idąc niewiele, bo kilkanaście minut z Krupówek czy Aqua Parku Zakopane.\nGreen Mountain Hotel jest to pięcio-gwiazdkowy hotel znajdujący się bardzo blisko Karkonowskiego Parku Narodowego. Poza oczywiście wspaniałymi, bardzo pięknie usposobionymi pokojami możemy skorzystać z prywatnej sauny czy salonu kosmetycznego. Znajdziemy tam również kryty basen i wiele więcej atrakcji.\nAries Hotel położony w Beskidzie Śląskim, odwiedza go wielu kibiców skoków narciarskich bowiem jest on znany głównie z tego iż znajduje się w rodzinnym mieście Adama Małysza. Znajdziemy tam również muzeum poświęcone naszemu najlepszemu skoczkowi.\nHotel Piwniczna uchodzi za najbardziej oryginalny hotel w swoim stylu. Posiada bardzo dużo regionalnej kultury czy kuchni. Leży nad brzegiem Popradu co daje mu większy urok i lepsze możliwości wypoczynku. Każdy pokój zrobiony jest w innym stylu z dbałością o najdrobniejsze szczegóły.\nMercure Kasprowy Zakopane posiada już dość duży staż, ponieważ został otwarty w 1974 roku. Kiedyś był jednym z najlepszych Polskich hoteli. Swoim gościom może zaoferować niespełna 300 bardzo komfortowych pokoi o wysokim standardzie. Z jego okien jest piękny widok na Gubałówkę czy też Tatry.\nRadisson Hotel Szklarska Poręba usytuowany jest w samym sercu Karkonoszy, co czyni go bardzo atrakcyjnym miejscem do dobrego wypoczynku. Latem możemy wybrać się w góry, natomiast zimą jest to idealne miejsce do jazdy na nartach i podziwiania pięknych widoków.\nCzarny Potok w swojej ofercie posiada aż cztero-poziomowe SPA. Można w nim skorzystać z nowoczesnych zabiegów leczniczych czy skorzystać z zasmakowania krynickich wód mineralnych. Hotel otacza wielki las i blisko biegnący potok, więc jest to wyśmienite miejsce na wypoczynek.\nWellness Hotel Diament ten hotel cechuje głównie bardzo duża oferta dla najmłodszych gości, m.in czekają na nich takie atrakcje jak Kids Club, trampolina, skatepark czy kącik multimedialny. Obok hotelu przebiega wiele tras rowerowych lub pieszych, biegnących przez otaczający las.\nBachleda Residence znajduje się zaledwie niespełna pięć minut od Krupówek. Hotel słynie z wyśmienitej kuchni, serwując wyśmienite regionalne dania. Czekać będą tam na nas również łaźnie fińska i parowa, jacuzzi i wiele innych atrakcji.\nHotel Kopieniec leży nieco dalej niż inne hotele, ponieważ znajduje się kilka kilometrów od Zakopanego. W swojej ofercie posiada bardzo dużo propozycji leczniczo-rehabilitacyjnych. Oprócz tego znajdziemy w nim siłownię, SPA, salę cardio, sauny czy fantastyczne masaże.\nWakacje w górach z dzieckiem: chata w górach w Szczyrku Wakacje w górach z dzieckiem wydają się być fantastycznym rozwiązaniem. Oprócz czystego i świeżego powietrza, mamy zapewniony tutaj bardzo aktywny[...]...\nNajgłębsze nurkowanie na bezdechu. Jak długo i jak głęboko można nurkować ? Rekord nurkowanie na bezdechu Nurkowanie jest coraz bardziej popularne. Ludzie przemierzają odległe dystanse pod wodą, podziwiają ten nie widoczny z lądu świat i odkrywają[...]...\nGeneza fobii Skąd bierze się fobia? Istnieje wiele potencjalnych czynników, przyczyniających się do powstawania fobii. Czasem niełatwo jest określić, skąd irracjonalny strach[...]...\nGospodarstwa agroturystyczne Niektórzy z nas, pomału planują letni urlop i zastanawiają co gdzie wybrać się tym razem. Ciepłe kraje, morze czy góry?[...]...\nNiezwykła ruina zamku Krzyżtopór Tajemnice zamku Krzyżtopór wzniecają bez przerwy spekulacje, które zawsze koniec końców docierają do martwego punktu. Symbolika zamku pobudza wyobraźnię. Podobnie[...]...\nPrevious Post:Wyjazd pod namiot – o czym należy pamiętać?\nNext Post:Obóz dla dzieci – czy to dobry plan na wakacje?\nMazury to fantastyczna opcja na spędzenie wakacji dla naszych dzieci. Oprócz ciekawej fauny i flory, świeżego …\nMilicz to miasteczko położone w województwie dolnośląskim, nad rzeką Barycz. Miasto oddalone jest od stolicy Dolnego …\nImprezy firmowe to wydarzenia, które organizowane są praktycznie w każdej firmie, przynajmniej kilka razy w roku, …


Marcin Dołęga obronił tytuł mistrza świata / Sport\n26.09.2010 13:44, aktualizacja 26.09.2010 13:52\nZOBACZ WIĘCEJ MŚ: Fantastyczny występ Adriana Zielińskiego\nMarcin Dołęga obronił tytuł mistrza świata w dwuboju kategorii 105 kg, podczas odbywającego się w tureckiej Antalyi czempionatu globu w podnoszeniu ciężarów. Rok temu Polak był najlepszy w Goynag City w Korei Południowej.\nPo rwaniu prowadził Rosjanin Dmitrij Kłokow, który zaliczył wszystkie trzy podejścia, a w ostatnim poradził sobie ze sztangą ważącą 192 kilogramy. Dołęga, który w pierwszej próbie wyrwał 188 kilogramów - a dwie kolejne spalił - był trzeci, za kolejnym Rosjaninem Władimirem Smorczkowem. Szóstą lokatę, z wynikiem 180 kg zajmował drugi z naszych reprezentantów, Bartłomiej Bonk.\nDołęga w pierwszym podejściu do podrzutu zaliczył 218, ale najgroźniejsi rywale, Kłokow i Smorczkow także zaliczyli swoje próby i wciąż wyprzedzali Polaka. Mistrz świata zadysponował od razu ciężar 227 kilogramów. Ryzyko się opłaciło, próba została zaliczona, a obrona tytułu stała się faktem. W ostatnim podejściu nasz reprezentant atakował rekord świata, ale nie zdołał podrzucić ciężaru 238 kilogramów.\nW dwuboju Dołęga uzyskał wynik 415 kg - sześć kilogramów mniej niż przed rokiem. Srebrny medal zdobył Kłokow, który miał taki sam rezultat, ale jest cięższy od Polaka o 330 gramów. Trzecie miejsce zajął Smorczkow (410 kg). Tuż za podium znalazł się Bartłomiej Bonk - 402 kg w dwuboju.\nMedal Dołęgi jest drugim złotym krążkiem dla Polski. Wcześniej tytuł mistrza świata w kategorii 85 kg zdobył nieoczekiwanie Adrian Zieliński.\nTagi: sport, podnoszenie ciężarów, marcin dołęga


LEAVEN AIR PURIFIER IONIZER LS-212- Jonizator oczyszczający powietrze - OCZYSZCZACZE POWIETRZA\nLEAVEN AIR PURIFIER IONIZER LS-212- Jonizator oczyszczający powietrze\nKod producenta: LS-212\nPlasma Ionfresher jest innowacyjnym jonowym oczyszczaczem powietrza różniącym się od standardowych modeli. Nie posiada wentylatora, lecz urządzenie może wytwarzać świeżą bryzę. Jest to właśnie fenomen PLAZMY tworzącej zjonizowana bryzę. Ze względu na wbudowany panel zbierający zanieczyszczenia nie ma konieczności instalowania żadnych filtrów. Cząstki zanieczyszczeń w powietrzu są przyciągane i zatrzymywane wewnątrz wbudowanego panelu. Umiarkowana ilość ozonu eliminuje wiele powszechnie spotykanych przykrych domowych zapachów oraz dym papierosowy. Liczne jony ujemne wytwarzane przez urządzenie odświeżą powietrze wewnątrz pomieszczeń oraz przyciągną magnetycznie inne cząstki powodując, że staną się zbyt ciężkie, aby być przenoszone przez powietrze.\nUżycie IONFRESHER jest szczególnie rekomendowane w pomieszczeniach z komputerami, telewizorami itp. gdzie ciepło oraz pole magnetyczne generowane przez te urządzenia tworzą kurz oraz zanieczyszczenia przenoszone wraz z powietrzem.\nIONFRESHER® polepszy jakość powietrza oraz środowisko w pomieszczeniach do 60m2. Podczas pracy IONFRESHER® poczujesz świeży powiew od przodu urządzenia. Jest to oczyszczone powietrze wraz z jonami ujemnymi.\nw pomieszczeniach z komputerami, telewizorami.\nZainstaluj IONFRESHER® przynajmniej 30 cm od ściany i umieść je na biurku albo na półce.\nUpewnij się, że wsad jest we właściwej pozycji przez wpierw pociągnięcie go na zewnątrz i następnie wślizgnięcie go z powrotem na miejsce.\nUmieść końcówkę adaptatora w zasilaczu prądu, który jest z tyłu urządzenia i podłącz do gniazdka.\nWciśnij guzik ON/OFF. Zauważysz zielone światełko wskazujące, że urządzenie działa prawidłowo. Teraz poczujesz świeżą bryzę z przodu urządzenia. Jest to oczyszczone świeże powietrze z negatywnymi jonami.\nJeśli zapali się czerwone światełko proszę sprawdzić czy wsad jest na właściwej pozycji lub czy zachodzi potrzeba aby wyczyścić kurz który zebrał się na panelu i generatorze negatywnych jonów.\nPo oczyszczeniu paneli i generatora, umieść wsad we właściwym miejscu i naciśnij przycisk POWER, który włącza urządzenie.\nIONFRESHER® działa na obszarze 60 m2. W pomieszczeniach mniejszych należy wyłączyć urządzenie po 8 godzinach jego działania i po 4 godzinnej przerwie można urządzenie ponownie włączyć.\nNie należy instalować urządzenia w łazience ani dopuszczać do kontaktu z wodą.\nNie modyfikuj wewnętrznych części urządzenia.\nwymiary: 150 x 90 x 280 mm,\nwaga: 690 g (główne urządzenie),\nzasilanie (zasilacz w zestawie): 220 - 240 V AC,\nzasilanie zewnętrzne: 12 V,\nzasięg działania: do 60 m2,\npobór mocy: 1,5 W.\n2014-11-14 20:37:47 Grzegorz\nSuper sprzęt, szybka przesyłka i wszystko zgodnie z opisem. POLECAM\n2015-07-03 10:56:01 biznesmenn\nDo zakupu przekonała mnie niska cena. Joonizator spełnia swoją funkcje, jest cichy i prosty w użyciu.\n2017-02-16 20:02:35 paweł45\nJonizator działa jak należy, jeśli oceniać po ilości osadu zbierającego się na panelach do tego przeznaczonych i nie tylko, bo również na obudowie urządzenia i na przedmiotach w jego sąsiedztwie. Niestety nie mam możliwości innej oceny czy i ew. na ile powietrze się poprawia. Nie mam miernika zanieczyszczeń powietrza stąd tylko taka ocena. Ponieważ urządzenie powoduje osadzanie się sporej ilości kurzu wokół niego rozważam zakup "klasycznego" oczyszczacza z wymiennym filtrem.


The best of 2016 – ana-looka.com\n2 stycznia 2017 17 września 2017 by ana-looka\n1 rok, czyli 365 (a nawet 366!) dni pełnych niespodzianek. Każdy inny od poprzedniego, czasami zaskakujący, czasami leniwy i pozornie nic nie wnoszący do naszego życia. Jednak wszystkie je łączy jedno – każdy z nich, choćby nie wiem co jest na swój sposób wyjątkowy i razem tworzą piękną mozaikę naszego życia.\nJeden rok – to tak właściwie dużo czy mało? Przyznam, że sama mam problem z odpowiedzią. Wszystko zależy od sytuacji, naszych planów itd Jak pomyślę o przyszłym Sylwestrze, to zdecydowanie bardzo długi czas oczekiwania. Jednak jak wracam pamięcią do stycznia zeszłego roku, wydaje się to z kolei tak krótko, tak bardzo krótko…\nPoczątek roku to dobry moment na różnego rodzaju “the best of”. Czas więc na krótkie, blogowe podsumowanie mijających 12 miesięcy z życia Analooki.\nRok 2016 to nie było tylko kolejne odkrywanie siebie, wypełnione kilkoma zmianami wyglądu, czy stylu. To był czas mojego drugiego dojrzewania – z dziewczyny stałam się żoną. Kobietą w pełnym wymiarze, spełnioną i szczęśliwą. Poprzedni rok to czas wspólnego docierania się, uczenia wzajemnych zalet i wad. To, czego zawsze tak bardzo się bałam okazało się wcale nie być takie straszne. Wręcz doładowało mnie pozytywną energią na kolejne miesiące, a nawet i lata.\nPod względem atrakcji nic nie przebije kwietnia. To absolutny hit na mojej liście rocznych podsumowań ale jak wiadomo, rok miesięcy ma dwanaście więc poniżej kolejne wyróżnienia.\nNie, nic mi się nie pomyliło z miesiącami. “Niestety” co do września wybór okazał się na tyle trudny, że po kilku minutach zmian tam i z powrotem postanowiłam dać 3 stylizacje z czego w sumie osobiście bardzo się cieszę 🙂\nI tak minęło 12 miesięcy. Wraz z Nowym Rokiem otwieram nowy rozdział, który mam nadzieję będzie jeszcze ciekawszy i wypełniony jeszcze większą ilością wpisów.\nA jak Wy podsumujecie miniony rok?\nNo ten rok był dla Ciebie bardzo intensywny kochana.\n3 stycznia 2017 o 19:22\nNasz rok 🙂\nHistoria tego zdjęcia jest prosta i totalnie nie\nDla uciechy oka trochę wspomnień słońca 🌞 A\nNo i siup! Majoweczka czas start! #polishgirl #ins\nTo była szybka akcja po pracy - godz. 18.00, na t\nArchiwa Wybierz miesiąc Maj 2021 Kwiecień 2021 Marzec 2021 Luty 2021 Styczeń 2021 Grudzień 2020 Listopad 2020 Październik 2020 Wrzesień 2020 Sierpień 2020 Lipiec 2020 Czerwiec 2020 Maj 2020 Kwiecień 2020 Marzec 2020 Luty 2020 Styczeń 2020 Grudzień 2019 Listopad 2019 Październik 2019 Wrzesień 2019 Sierpień 2019 Lipiec 2019 Czerwiec 2019 Maj 2019 Kwiecień 2019 Marzec 2019 Luty 2019 Styczeń 2019 Grudzień 2018 Listopad 2018 Październik 2018 Wrzesień 2018 Sierpień 2018 Lipiec 2018 Czerwiec 2018 Maj 2018 Kwiecień 2018 Marzec 2018 Luty 2018 Styczeń 2018 Grudzień 2017 Listopad 2017 Październik 2017 Wrzesień 2017 Sierpień 2017 Lipiec 2017 Czerwiec 2017 Maj 2017 Kwiecień 2017 Marzec 2017 Luty 2017 Styczeń 2017 Grudzień 2016 Listopad 2016 Październik 2016 Wrzesień 2016 Sierpień 2016 Lipiec 2016 Czerwiec 2016 Maj 2016 Kwiecień 2016 Marzec 2016 Luty 2016 Styczeń 2016 Grudzień 2015 Listopad 2015 Październik 2015 Wrzesień 2015 Sierpień 2015 Lipiec 2015 Czerwiec 2015 Maj 2015 Kwiecień 2015 Marzec 2015 Luty 2015 Styczeń 2015 Grudzień 2014 Listopad 2014 Październik 2014 Wrzesień 2014 Sierpień 2014 Lipiec 2014 Czerwiec 2014 Maj 2014 Kwiecień 2014 Marzec 2014 Luty 2014 Styczeń 2014 Grudzień 2013 Październik 2013 Wrzesień 2013 Sierpień 2013 Lipiec 2013 Czerwiec 2013 Maj 2013 Kwiecień 2013 Marzec 2013 Luty 2013 Styczeń 2013 Grudzień 2012 Listopad 2012 Październik 2012 Wrzesień 2012 Sierpień 2012 Lipiec 2012


Wazon z butelki - Nowości - Sklep Deko eko\nDEKO EKO > SKLEP > Nowości > Wazon z butelki\nEkologiczny, upcyclingowy wazon z butelki po winie.\nCięty maszynowo po skosie, szlifowany ręcznie i wygrzewany w wysokiej temperaturze. Taka obróbka pozwala na intensywne użytkowanie w domu czy restauracji, a również mycie w zmywarce.\nWazon jest dość ciężki, wiec kwiaty stoją bardzo stabilnie.\nWysokość wazonu to ok. 15 cm.


Sto dziesięć lat temu zmarł Bolesław Prus… i co mnie to obchodzi?\nCzwartek, 19 maja 2022, 10:32\nZ okazji przypadającej dzisiaj, tj. 19 maja, 110. rocznicy śmierci Bolesława Prusa napisałem felieton, który jest moją subiektywną opowieścią i refleksją o życiu Aleksandra Głowackiego vel Bolesława Prusa. Intencją moją było przestawić Prusa szerzej niż tylko "autora Lalki" i skłonić czytelnika do chwili namysłu o życiu pisarza. A jeśli znajdziesz chęć i czas aby sięgnąć po nową, jeszcze nie znaną jego książkę, będę szczęśliwy i myślę także, że byłoby to fajne upamiętnienie jego rocznicy śmierci. Pozdrawiam serdecznie!\nCzy znasz słynne zdanie z Ferdydurke Witolda Gombrowicza: „Słowacki wielkim poetą był!” albo z dawnej lekcji polskiego: „Adam Mickiewicz to wieszcz narodowy” lub być może z telewizji i prasy taki pogląd, że „Józef Piłsudski i Jan Paweł II byli Wielkimi Polakami”1? Otóż Bolesław Prus był postacią historyczną, pisarzem i kronikarzem, lecz nie był politykiem, filozofem, wynalazcą, a mimo to miał w sobie siłę, energię, charakter i charyzmę Wielkiego Polaka! No właśnie - Jak to?\nZachęcam więc do przeczytania artykułu, w którym postaram się krótko i treściwie uzasadnić moją tezę i wyjaśnić, jakim sposobem, czy na pewno Bolesław Prus był i jest postacią wyjątkową? Dlaczego ten Polak zasługuje na bliższe poznanie, pamięć i nasz wielki szacunek? Nie tylko w 110. rocznicę śmierci, ale jest ona dobrą okazja na chwilę refleksji i ponowną rozmowę o Prusie, a więc poznajmy go lepiej!\nAleksander Głowacki prywatnie, czyli młody Olek\nZacznijmy po kolei, czyli, kim był, gdzie i jak żył Bolesław Prus, a właściwie Aleksander Głowacki, bo tak się naprawdę nazywał. Oczywiście nie mogę opisać tego szczegółowo w zwięzły sposób, ale na rynku wydawniczym dostępne są świetne (starsze i nowsze) biografie pisarza2, a najważniejsze fakty, które pozwolą mi uzasadnić moje zdanie o wyjątkowości tego nazwiska i warto je zapamiętać, brzmią w skrócie tak:\n• Żył niespełna 65 lat. Urodził się 20 sierpnia 1847 roku w Hrubieszowie, zmarł 12 maja 1912 roku w Warszawie, w której spędził większość dorosłego życia. Stolicę pokochał niczym rodowity warszawianin, ale zdrowie leczył i wypoczywał w uzdrowisku w Nałęczowie.\n• Prus był pisarzem (zresztą dość przypadkowo, gdyż pragnął kariery matematyka), prozaikiem, nowelistą, ale także był współtwórcą polskiego realizmu, czołowym przedstawicielem pozytywizmu, kronikarzem Warszawy i publicystą (właściwie pierwszym polskim profesjonalnym dziennikarzem), myślicielem, teoretykiem prasy, popularyzatorem wiedzy i nauki; Prus przez większość życia aktywnie działał społecznie, propagował szerzenie higieny, edukacji, turystyki pieszej i rowerowej.\n• Zaznaczam, że nie wymieniłem powyżej wszystkich obszarów działań i zainteresowań Prusa, bo przecież walcząc z zaborcą w powstaniu styczniowym 1863 roku (ranny, więziony, ukarany), dał świadectwo odwagi i patriotyzmu. Karabin celowo zamienił później “na pióro” i wciąż starał się pracować u podstaw (organicznie), czyli dla dobra gospodarczego kraju i samych Polaków, co w konsekwencji w jego zamyśle miało doprowadzić do wzrostu siły i potęgi narodu w każdym aspekcie - czynników niezbędnych dla ponownego zaistnienia niepodległej ojczyzny.\n• Młody Aleksander (vel Prus) miał trudne życie, nawet bardzo i to od samego początku. Matka Apolonia zmarła, gdy przyszły pisarz miał 3 lata, a ojciec Antoni, gdy miał lat 9. Późniejsza opieka rodziny zastępczej to ciągłe przeprowadzki (Puławy, Lublin, Siedlce, Kielce) oraz brak prawdziwej i trwałej miłości - szczegóły teraz pomijam, zachęcając do poznania biografii. Spokoju nie znalazł nawet pod opieką starszego o 13 lat brata Leona, gdyż po upadku powstania styczniowego Leon załamał się psychicznie i do końca swego życia był już niepoczytalny, niesamodzielny, na finansowym utrzymaniu młodszego (i materialnie wciąż biednego!) brata Aleksandra.\nKłopotów szkolnych i prywatnych ciąg dalszy...\n• Po ukończeniu gimnazjum w Lublinie (30 czerwca 1866 r.) młody Aleksander pragnął studiować w Petersburgu, lecz z braku pieniędzy wstąpił do Szkoły Głównej w Warszawie na Wydział Matematyczno-Fizyczny. Niestety kłopoty finansowe, pomimo starań ( dorabiał jako guwerner i korepetytor), zmusiły go do przerwania studiów (1869). Następnie rozpoczął naukę na Wydziale Leśnym Instytutu Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa w Puławach, której też nie dokończył (konflikt z wykładowcą). Nastał okres biedy, z którym Głowacki walczył, podejmując różne zawody, był więc krótko ulicznym mówcą, fotografem i ślusarzem w fabryce. Nawet myśl o ożenku musiała zaczekać, gdyż przyszła teściowa dała mu do zrozumienia, że nie jest ‘dobrze rokującym kandydatem na męża’ dla jej córki Oktawii3 (ostatecznie pobrali się w styczniu 1875 roku w lubelskim kościele pw. Świętego Ducha ).\n• Wspomnieć należy także, iż Aleksander był krótkowidzem, z charakteru przesadnie nieśmiały i skromny, cierpiał na neurozę i uciążliwy lęk przestrzeni (agorafobię). Kolejne smutne fakty: nie udało mu Prusowi utrzymać działania czasopisma „Wędrowiec”, którego krótko był redaktorem naczelnym; małżeństwo Głowackich (Prus to tylko pseudonim!) nie mogło mieć upragnionych dzieci, na domiar złego ich przybrany syn Emil popełnił samobójstwo, mając 18 lat, skutkiem czego małżonkowie „oddalili się” od siebie4. Jest też „skomplikowany i tajemniczy” wątek bliskiej znajomości pisarza z Aliną Sacewicz i jej (ich?) nieślubnego syna Janka Bogusza, ale to już materiał na inną opowieść...5\n• Powyższe wydarzenia z życia nie mają intencji wykazania „złych stron życia”, lecz są jedynie informacją, iż Prus zaznał głód, zimno i biedę, więc opisywał je przekonywająco, autentycznie i wyjątkowo6.\nAktywny pisarz, dziennikarz, felietonista i… kuracjusz Nałęczowa\n• Nie wdając się w szczegóły kariery i rozwoju zawodowo-literackiego życia Aleksandra Głowackiego, przypomnę, że zadebiutował w „Opiekunie domowym” artykułem O elektryczności w dniu 1 kwietnia 1872 roku, pod którym pierwszy raz pojawiło się w prasie nazwisko Aleksandra Głowackiego. Publikował także humoreski i zabawne szkice (gazety "Niwa”, „Kolce”, „Mucha”), bardzo cenione i wartościowe felietony, a w roku 1874 rozpoczął pracę w "Kurierze Warszawskim” (Szkice warszawskie, Kartki z podróży oraz słynne Kroniki tygodniowe). Później były także "Ateneum”, "Nowiny”, "Tygodniki Ilustrowany”, „Kurier Codzienny” i wcale nie jest to pełna lista gazet, dla których pisał Prus7.\n• Wspomniałem wcześniej miasto Nałęczów, gdyż po pierwszym turnusie leczniczym w roku 1882 pokochał miejscowe uzdrowisko tak bardzo, że powracał tam prawie 30 lat na 28 turnusów! Tam poznał też późniejszą żonę Stefana Żeromskiego - Oktawię, uczył się jeździć na welocypedzie (czytaj: rower), zbierał materiały do książek (np. Placówki), pisał małe (kroniki) i wielkie (Lalka) utwory, ale nade wszystko wypoczywał, cieszył się przyrodą, spokojem, towarzystwem przyjaciół.\nPisarz z misją, pasją, no i talentem!\nWiemy już, jak intensywną działalność publicystyczną i dziennikarską prowadził, a tematy poruszał często trudne, codzienne, kontrowersyjne i zawsze ważne dla ówczesnych Polaków. Dzisiaj kojarzymy nazwisko Bolesław Prusa przede wszystkim z jego wielkimi powieściami/nowelami, które „miały dać odpowiedź na wielkie pytania naszej epoki”, a więc z Lalką, Faronem i Emancypantkami, ale warto podkreślić fakt, iż pierwszą dużą powieścią była niesłusznie już zapomniana Placówka (1866). Był też Prus mistrzem krótkich form epickich, wspomnę tylko Kamizelkę, Katarynkę, Antka. Żywię nadzieję, że nikt nie kwestionuje jakości i wyjątkowości tych książek (no chyba, że ten ktoś wciąż ich nie zna), dlatego pominę opis treści i przekazu poszczególnych tytułów, ale dopowiem wyraźnie, że dzięki wyjątkowemu stylowi i ponadczasowej treści, zaliczamy dziś Bolesława Prusa do największych polskich pisarzy, a on już samym pisarstwem, chociaż opowiadam dzisiaj o różnych jego działaniach, wybudował sobie „pomnik trwalszy niż ze spiżu”.\nSkoro talent jest oczywisty, objaśnię krótko misję, którą Prus dość szczegółowo opisał w swoich notatkach literackich oraz Najogólniejszych Ideałach Życiowych. Znając jego życiorys, łatwo zauważyć, że Prus chciał być „użyteczny”, żył więc rozumiejąc i uwzględniając potrzeby innych tak, aby nie czynić nikomu szkody. Jako teoretyk literatury i humorysta (zawodowy!) jest autorem setek rozważań (artykułów i felietonów) poświęconych malarstwu, teatrowi, rzeźbie, architekturze, technice. Prus szukał logicznych argumentów, opisów, prowokował do twórczej i merytorycznej dyskusji8. Stworzone przez niego postacie literackie były reprezentantami różnych stanów społecznych i grup wiekowych - od księcia i barona po “maluczkich”, biednych, wykluczonych, od dziecka po starca9, ale każdy z bohaterów został opisany ze szczególną rzetelnością, estetyką, duchowością, własnym charakterem i w poszanowaniu człowieczeństwa. Prus jak mało, kto rozumiał, jak bardzo ułomna i krucha jest dusza ludzka, a jego empatia, bezstronność, zmysł obserwatora połączony z pozytywistycznym obiektywizmem, pozwalały czytelnikowi na wyrobienie sobie własnego zdania i osobisty odbiór przesłania utworu. Jak sam o sobie mówił: „Jestem tylko strażnikiem sygnalizującym ukazywanie się nowych przedmiotów na falach życia społecznego, ogłaszając jak te przedmioty wyglądają”.\nPodsumowując ten wątek, trzeba wiedzieć, że wszelkie publiczne pisanie i wypowiadanie się w konkretnej kwestii traktował Bolesław Prus za zadanie odpowiedzialne społecznie, za rodzaj rzemiosła, które każdy musi wykonywać profesjonalnie i ma ono służyć ludziom - analogicznie do innych profesji poznawczych, a więc powinno być poparte wiedzą i/lub wnikliwą obserwacją, rzetelną relacją (możliwie rzadko improwizowanie i subiektywne, bo byłoby sprzeczne z naturalizmem). Był wyjątkowo sumiennym, odpowiedzialnym, konsekwentnym i stale doskonalącym się pisarzem, gdyż od siebie wymagał najwięcej.\nBolesława Prusa „non omnis moriar”\nMam nadzieję, że już trochę udało mi się opisać, dlaczego Bolesław Prus był postacią wyjątkową. To niesamowite, że ktoś już w roku 1890 publicznie myślał, mówił i namawiał Polaków do takiej postawy życiowej: „Trzeba żyć, aby być użytecznym, trochę szczęśliwym i dosięgnąć możliwej doskonałości. Poza tym wszystko inne jest głupstwem”10. Już pod koniec życia (około roku 1904) Prus stał się żywym i wielkim autorytetem w oczach opinii publicznej (niestety przeważnie warszawskiej, ponieważ Polacy mieszkający w zaborze pruskim i austriackim mieli utrudniony dostęp do publikowanych przez niego tekstów). Z czasem postrzegano go jako wzorowego reprezentanta postawy zgodnej z założeniami pracy organicznej i utylitaryzmu. Całe dojrzałe życie Prus brał udział w akcjach społecznych, obejmował patronat wielu inicjatyw oraz przedsięwzięć, wierzył w świat postępu techniki i użyteczność ogłaszanych wynalazków, propagował postęp techniczny, codzienną higienę i zdrowy styl życia11, a w swoim testamencie ufundował stypendia dla utalentowanych dzieci pochodzących z ubogich wiejskich rodzin (więcej przykładów wymienię na ostatniej stronie w dolnym przypisie).\nCzas rozstrzygnąć kluczową tezę, którą wymieniłem już na wstępie, pisząc świadomie i odważnie, że Bolesław Prus miał w sobie cząstkę charakteru i siły każdego z wymienionych przeze mnie wielkich nazwisk (Słowacki, Mickiewicz, Piłsudski, Jan Paweł II) – jak to wyjaśnić? Otóż według mnie dość łatwo, ale znów ograniczony zostałem potrzebą zwięzłości tego felietonu, więc będzie krótko i treściwie!\nZgadzamy się, że Juliusz Słowacki był wielkim poetą, lecz zauważmy, że Prus żył w innej epoce i innych czasach. Był mistrzem krótkich form literackich, uwielbiał szczegóły i drobiazgi, a językiem jego komunikacji była proza, która jest de facto przeciwstawna poezji, gdyż to mowa pospolita, służy do komunikacji i spełnienia funkcji poznawczych. I Prus był jej prekursorem oraz mistrzem (nie umniejszam przy tym zasług Sienkiewicza, Konopnickiej, Orzeszkowej i innych pisarzy). Uwzględniając cały jego bogaty dorobek literacki, nawet nie znając świetnych felietonów, śmiało możemy powiedzieć, że „Prus wielkim pisarzem był!” i w tym kontekście szukałem podobieństwa do Słowackiego.\nKolejny nasz genialny pisarz Adam Mickiewicz kochał i tęsknił za Polską (choć dzisiaj terenem Litwy), jej tradycją, „rodzinnym” urokiem i utraconą niepodległością. Otóż Prus nie pisał tak pięknie i tęsknie o zniewolonej ojczyźnie, ale prosił, ostrzegał, pouczał, wskazywał, rozmyślał i starał się „pracą u podstaw” wspierać udręczony i osłabiony naród niczym Mickiewicz wiele lat wcześniej. Nie były mu obce uczucia, na przykład miłość, udręka, strach i nadzieja, czego przykład znajdziemy w emocjonalnych rozterkach powieściowego Stanisława Wokulskiego albo w Faronie i w zdaniu: „Miłość potrzebuje swobody i czasu do wydania najpiękniejszych owoców”. Ale, w moim mniemaniu, to Placówka najtrafniej opisała obronę ojczyzny opisując ‘przywiązanie chłopa do ziemi’. Prus rozumiał, że skoro nie mamy sił pokonać zaborców, rośnijmy w siłę wiedzą, zdrowiem, postępem i sprytem, aż ostatecznie taką siłę zdobędziemy. Pisał: „Praca rozumna i wytrwała, która nie myśli o zbieraniu owoców w tydzień po siewie, przebija góry, nad przepaściami przerzuca mosty” – dlatego możemy go potraktować jako Narodowego Wieszcza potrzeb „troski o kraj i rodaków”. Owszem, nie pisał „ku pokrzepieniu serc” jak Sienkiewicz, ale starał się, szczególnie w felietonach, motywować ludzi do bycia lepszymi, także w tych codziennych, najbardziej oczywistych chwilach i zachowaniach. Nie bez powodu warszawiacy znający go osobiście nazwali pośmiertnie „Sercem serc” i taki napis umieszczona na jego nagrobku w stolicy. Prus nazywany jest także "pisarzem trudnej nadziei"...\nJak wiemy, Józef Piłsudski zdołał (nie sam!) „odzyskać” dla nas niepodległość sześć lat po śmierci Prusa, ale przypuszczam, że zgodziłby się z tezą z noweli pt. Omyłka, że „słaba głowa, słabe serce i pycha, to najniebezpieczniejszy rodzaj ludzi” i doceniłby propagowanie tak zwanej „pracy u podstaw”, chociażby w kontekście walki z germanizacją i rusyfikacją, wspieranie najbiedniejszych warstw narodu, bo to one mogą najszybciej pomnożyć bogactwo ogólnonarodowe. Prus apelował i tłumaczył czytelnikom, że są konieczne nowe żłobki, szkoły, szpitale, biblioteki, samorządy wiejskie i spółdzielnie rolnicze, nowe technologie i wynalazki w służbie człowiekowi, powszechna edukacja, walka z wyzyskiem, zacofaniem i biedą – czy nie te właśnie działania przyczyniły się pośrednio do szybszego odzyskania upragnionej niepodległości?\nPrusowe „serce serc”\nOstatnie „potężne” nazwisko, papieża, wymieniłem myśląc o postawie Bolesława Prusa we wszystkich aspektach jego życia jako zwykłego człowieka. Nie chodzi mi o zawyżoną ocenę Prusa, gdyż proszę mi wierzyć na słowo (zamierzam kiedyś szczerzej to opisać), On błądził, trudził się, bał, cierpiał, chorował, sprzeczał i miewał konfrontacyjne osądy jak każdy z nas. Ja mam na myśli jego dobroć, skromną, ale owocną, mądrą i długotrwałą służbę społeczeństwu jako dziennikarz i pisarz, także człowiek i warszawianin!12 Prus apelował: „Pozwólmy ludziom być szczęśliwymi według ich własnego uznania”, a w ciężkich czasach terroru pocieszał w Kamizelce: „Któż jednak powie, że za tymi chmurami nie ma słońca?” - no i dla Polski wzeszło słońce 11 listopada 1918 roku. Obiektywnie i czasem surowo wymieniał narodowe przywary apelując o właściwą refleksję i poprawę na przykład takim apelem: "W każdym położeniu, czy jest ono wygodne, czy niewygodne, naród powinien pracować w kierunku praw swojego rozwoju, nic nie odkładając do lepszych czasów". Myślę, że empatią i umiłowaniem dla człowieka, szacunkiem dla pracy i wiarą w wartości nauki znalazłby uznanie i szacunek u samego Jana Pawła II, którego nazwisko wymieniam jako przykład autorytetu, aczkolwiek rozumiem, że jest to mój osobisty pogląd. Wiem, że dla innej osoby, takim autorytetem może być ktoś inny, na przykład Jurek Owsiak, analogicznie do podmiany nazwiska Słowackiego na Olgę Tokarczuk, ale Ja piszę tylko o Prusie, a przytoczone nazwiska są jedynie pretekstem do rozmowy o pisarzu w kontekście wielkich, znanych, polskich osobistości.\nNawet dziś (chyba wszyscy) zgodzimy się z Prusa przeświadczeniem, iż warto być człowiekiem mądrym, szczęśliwym i dla społeczeństwa użytecznym. Mamy prawo i powinniśmy dążyć do szczęścia naszego i kraju; zróbmy coś mądrego i miłego dla nas i dla społeczeństwa, gdyż wcale nie musi się to wykluczać! Dlatego właśnie dobrze jest pamiętać o wartościowych ludziach i wspominać ich cenne refleksje, działania i ciekawe życie.\nPodsumowując mój felieton, chcę wyrazić nadzieję, że dotychczasową treścią zaciekawiłem Ciebie postacią Bolesława Prusa i jeśli jeszcze nie znasz jego twórczości (lub biografii), daj proszę szansę Jemu i sobie wiedzieć i przeżyć więcej!\n1. ARASZKIEWICZ Feliks. Bolesław Prus - filozofia, kultura, zagadnienia społeczne. Wrocław: Państwowe Wrocławskie Zakłady Graficzne, 1948.\n2. KULCZYCKA-SALONI Janina. Nowelistyka Bolesława Prusa. Warszawa: Wydawnictwo Czytelnik, 1969. Wydanie I\n3. PAUSZER-KLONOWSKA Gabriela. W cieniu nałęczowskich drzew. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1970. Wydanie II\n4. PAUSZER-KLONOWSKA Gabriela. Trudne życie. Lublin: Wydawnictwo Lubelskie, 1969.\n5. PIĄTKOWSKA Monika. Prus. Śledztwo biograficzne. Kraków: Wydawnictwo ZNAK, 2017. ISBN 978-83-240-4543-3.\n6. PIEŚCIKOWSKI Edward. Bolesław Prus. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1985.\n7. SZWEYKOWSKI Zygmunt. Wczoraj - dziś - jutro. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1973. Wydanie pierwsze.\n8. TOKARZÓWNA Krystyna i FITA Stanisław. Kalendarz życia i twórczości. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1969. Wydanie pierwsze.\n9. TOKARZÓWNA Krystyna. Młodość Bolesława Prusa. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1981. Wydanie pierwsze.\n10. TYSZKIEWICZ Teresa. Bolesław Prus. Warszawa: Państwowe Zakłady Wydawnictw Szkolnych, 1971.


Sztuka i zabawa; James B. Jordan | Theophilos Hermelaos\nWiększość ludzi uważa, że sztuka służy głównie celom dekoratywnym. Te zaś nigdy nie są tak ważne jak ekonomia, polityka bądź religia. Jednak z biblijnej perspektywy sztuka znajduje się bardzo blisko jądra ludzkiej egzystencji. Wszechświat stworzony przez Boga jest dziełem sztuki Wielkiego Artysty, a ponieważ człowiek ma naśladować Boga, to na pewno jednym z naszych przywilejów jest podglądanie twórczości Stwórcy.\nPonadto ponieważ wszystko jest dziełem Boga, dlatego wszystko w jakiś sposób odzwierciedla Jego osobowość. Podobnie jak muzyka Beethovena jest odbiciem osobowości kompozytora, a śpiew Elvisa Presleya mówi nam wiele o piosenkarzu. Na tej samej zasadzie cały wszechświat ukazuje nam pewne aspekty boskiej Osoby. W tym sensie wszystko, co istnieje, jest symbolem Boga i na Niego wskazuje. Oczywiście z powodu grzechu wiele z tych symboli i wskazówek zostało zniekształconych. Niemniej jednak symboliczny i artystyczny wymiar stworzenia zajmuje centralne miejsce w chrześcijaństwie.\nNie zapominajmy też, że człowiek został stworzony na obraz Boga. To znaczy, że człowiek jako korona stworzenia jest szczególnym symbolem Boga. Człowiek objawia Boga bardziej niż jakikolwiek inny element świata. Jako szczególny symbol człowiek jest zdolny do samodzielnego wytwarzania symboli. Naśladując Boga, człowiek myśli i działa w sposób symboliczny i artystyczny. Z tego powodu wyrażamy nasze najważniejsze i najdroższe przekonania i wierzenia, dobre czy złe, symbolicznie i artystycznie.\nW znacznym też stopniu życie naśladuje sztukę. Najpierw pojawia się pierwotna koncepcja, zamysł, schemat, potem przychodzi czas na jego rozwinięcie i realizację. Ateistyczna sztuka posługuje się schematami i wzorcami, które prowadzą człowieka od Boga. Chrześcijańska sztuka ustanawia schematy komunikujące i wzmacniające Bożą prawdę.\nGłównym wyrazem artystycznej strony życia jest nabożeństwo – sztuka, którą Bóg najpełniej objawił i strzeże, a której człowiek doświadcza w samym centrum duchowego życia. Dlatego też sztuka liturgii jest najważniejszą dziedziną sztuki, choć wielce zaniedbaną we współczesnej chrześcijańskiej teorii sztuki.\nOczywiście w kilku krótkich artykułach nie sposób zagłębić się w temat. Moim celem jest jedynie naszkicowanie biblijnej teorii sztuki w nadziei, że „zachęci to braci do dobrych uczynków”.\nPonieważ obecną tendencją jest traktowanie sztuki głównie jako rozrywki, pewien rodzaj zabawy i gry, dlatego rozpocznę od kilku uwag na temat zabawy i sportu, zanim zajmę się samą sztuką. W rzeczy samej sztuka jest zabawą, a nawet najwyższą formą zabawy.\nSport i gry adresowane są do wielu różnych pragnień tęsknot człowieka: pragnienia zabawy i chwały, żądzy przemocy i osądu. Przyjrzyjmy się każdemu z nich.\nChrześcijanin uprawia sport dla zabawy. Jest tak, ponieważ chrześcijanin jest pojednany z Bogiem i cieszy się życiem. Chrześcijanin wie, gdzie i kiedy być poważny, a gdzie i kiedy można się zrelaksować. Zachowuje powagę w poważnych sprawach, takich jak osąd, a do spraw mniej istotnych, jak na przykład wynik meczu, nabiera odpowiedniego dystansu.\nBiblia mówi: „Raduj się, młodzieńcze, w swojej młodości i bądź dobrej myśli, póki jesteś młody. Postępuj tak, jak każe ci serce, i używaj, czego pragną twoje oczy, lecz wiedz, że za to wszystko pozwie cię Bóg na sąd. Otrząśnij się z utrapienia swojego serca i odrzuć słabości swojego ciała! Gdyż młodość i jej rozkwit są marnością” (Koh 11,9-10; ostatnie zdanie nie znaczy, że młodość jest próżna, lecz ulotna). Dzięki pouczeniu Pisma wiemy, co jest ważne i istotne, za co Bóg wezwie nas na sąd, a co może być przedmiotem gry i zabawy.\nTeologia gry i zabawy wyrażona jest w Przypowieściach Salomona: „Ja byłam u jego boku mistrzynią, byłam jego rozkoszą dzień w dzień, igrając przed nim przez cały czas, igrając na okręgu jego ziemi, rozkoszując się synami ludzkimi” (8,30-31). Pamiętajmy, że są to słowa Mądrości, Chrystusa przed wcieleniem. Chrześcijanin gra i bawi się, ponieważ Bóg czyni to samo. Bóg raduje się i igra ze swoim stworzeniem.\nNie ma więc nic chrześcijańskiego w mrukliwości i oschłości. Chrześcijanin kocha zabawę i śmiech. Dotyczy to także purytanów mimo wszystkich kłamstw na ich temat, jakie wyprodukowano przez wieki. Poświęcenie umiarkowanej ilości pieniędzy i czasu na zabawę i rekreację jest bardzo ważne dla zdrowego stylu życia.\nNiechrześcijanin nie potrafi jednak grać tylko dla zabawy, ponieważ gra o chwałę i uznanie. Od czasu do czasu zawody sportowe kończą się burdami. Kilka lat temu mecz piłkarski między reprezentacjami dwóch południowoamerykańskich państw doprowadził niemal do wojny. Oczywiście, stały za tym wcześniejsze napięcia w sferze polityki. Podobnie nie są rzadkością bójki w pubach podczas transmisji zawodów sportowych. Nie sposób też oddzielić międzynarodowej polityki od Olimpiady. Sławni sportowcy zarabiają krocie.\nChwała i cześć to osobliwe zjawiska. Chwała ma charakter społeczny. Nawet na ludzi, którzy nigdy nie kopnęli piłki, spływa chwała, kiedy wygra ich drużyna. Chwała jest jak ubranie, a człowiek czuje się nagi i zażenowany, kiedy jest z niej odarty. Czuje wstyd – przeciwieństwo chwały.\nKiedy Adam i Ewa zgrzeszyli, stracili poczucie bezpieczeństwa. Bardzo starali się ponownie okryć (czy też: o-kryć). Kiedy Bóg obnażył ich nagość, zwrócili się ku przemocy, obwiniając się nawzajem i swoje środowisko. To jest styl bycia człowieka nienawróconego. Pilnie zabiega o chwałę i uznanie w oczach innych. Nie tylko smuci się, ale nawet staje się agresywny, kiedy bywa zawstydzony. Tylko w tym kontekście zrozumiemy miejsce i rolę sportu we współczesnym świecie.\nChrześcijanin nie musi sam zabiegać o własną chwałę. Wie, że jego zadaniem jest wielbienie Boga i radowanie się Nim na wieki. Chwała spływa na niego, ponieważ jest dzieckiem Boga. Chrześcijanin czerpie poczucie własnej wartości z bycia członkiem Bożego domostwa. Nienawrócony człowiek musi to wszystko zdobyć sam dla siebie. Z tego powodu to, co powinno być tylko grą i zabawą, urasta do miary spraw pierwszorzędnych.\nCzęsto człowiek nienawrócony traktuje sport z największą powagą, ponieważ jest on źródłem jego chwały i poczucia własnej wartości. Niektórzy osiągają chwałę przez wspięcie się na szczyty kariery zawodowej, gdzie jednak nie ma zbyt wiele miejsca. Dla mas pozostają inne rozwiązania – wygrana w bezsensownej wojnie lub wygrana w bezsensownym meczu. Dlatego wszystkie etatystyczne rządy sponsorują sport, by dostarczyć masom sztucznego poczucia chwały i uznania, by ukryć przed nimi to, że w rzeczywistości są impotentne (polecam film pt. Rollerball).\nW oczach chrześcijanina przypisywanie tak wielkiego znaczenia kopaniu piłki jest czystą głupotą. Kopiemy piłkę dla zabawy, a nie dla zaszczytów.\nChrześcijanin nie znajduje przyjemności w przemocy. Ból ciała jest sygnałem, że coś jest nie w porządku. Lubowanie się bólem i przemocą jest nienormalne i diaboliczne. Jednak ludzie wciąż znajdują jakąś radość czy to w zadawaniu innym bólu i poniżaniu ich, czy też w oglądaniu, jak inni są maltretowani lub poniżani. Jeden z wielkich Ojców Kościoła, Augustyn, biskup Hippony, zostawił nam opis religijnej siły przemocy:\nNie porzucając bynajmniej widoków kariery, której konieczność wmówili mu rodzice, Alipiusz wcześniej ode mnie wyjechał do Rzymu, aby tam studiować prawo. Trudno uwierzyć, co się w Rzymie znów z nim stało: zapłonął niesłychaną namiętnością do walk gladiatorskich. Początkowo brzydził się nimi inie chciał chodzić do amfiteatru. Kiedyś jednak, właśnie w porze, gdy się odbywały te okrutne i krwawe walki, jacyś jego przyjaciele i koledzy ze studiów, na których się natknął wracając z obiadu, przyjacielskim przymusem przełamali wszystkie jego gwałtowne sprzeciwy i zaprowadzili go do amfiteatru. „Chociaż zaciągniecie tam moje ciało, czyż zdołacie sprawić, bym patrzył na te widowiska i poświęcał im uwagę? Będę tam przebywał nieobecny, okazując się silniejszym i od was, i od nich”. Słysząc to, przyjaciele ani trochę nie słabli w zapale i może właśnie po to tak gorliwie go wlekli, aby sprawdzić, czy rzeczywiście okaże się tak odporny. Gdy przyszli i usiedli na miejscach, jakie znaleźli wolne, już wszystko dookoła było rozpalone żądzą krwi.\nAlipiusz mocno zacisnął powieki i postanowił sobie w duchu, że nic nie będzie miał wspólnego z tą okropnością. Czemuż nie zamknął uszu tak samo szczelnie! Oto w pewnym momencie walki, gdy uderzył w niego wrzask zgromadzonego tłumu, już nie zdołał przezwyciężyć ciekawości. Niezależnie od tego, co to mogło być, był przekonany, że od takiego widoku odwróci się ze wstrętem. Otworzył więc oczy i wówczas dusza jego została ciężej zraniona, niż zraniono ciało tamtego człowieka, którego on ujrzeć zapragnął. Upadł jeszcze okropniej niż tamten, którego upadek wrzawę ową rozniecił. Właśnie ta wrzawa przedarła się przez uszy Alipiusza i rozsunęła jego zaciśnięte powieki, skutkiem czego dusza została odsłonięta dla ciosu, który w dół ją strącił. Była w tym raczej zuchwałość niż odwaga, a słabość duszy polegała na tym, że zaufała ona sobie samej, podczas gdy winna była Tobie ufać. Alipiusz, ujrzawszy krew na arenie, jakby zachłysnął się okrucieństwem. I bynajmniej głowy nie odwrócił, lecz wpatrywał się w tę scenę i sycił się dziką furią – a nie wiedziało tym. Wprawia go w zachwyt zbrodnicza walka, upajał się rozkoszą broczącej z ran krwi. I nie był już taki, jaki był wtedy, gdy przyszedł do amfiteatru; już należał do tego tłumu, z którym się zmieszał, był prawdziwym towarzyszem tych, którzy go do amfiteatru przywiedli. Trzebaż o tym więcej mówić? Wpatrywał się, wrzeszczał, kipiał namiętnością. I do domu zabrał z sobą to szaleństwo, które mu potem kazało nieraz do amfiteatru wracać – nie tylko z tymi, którzy go po raz pierwszy tam zaciągnęli, lecz nawet przed nimi, i jeszcze innych tam przyprowadzał. A jednak Ty ręką swoją silną a miłosierną wyrwałeś go z tego obłędu. I nauczyłeś go, że powinien Tobie, a nie sobie samemu ufać. Lecz stało się to znacznie później. [Św. Augustyn, Wyznania, tłum. Z. Kubiak, VI.8].\nDlaczego przemoc jest tak uzależniająca? Biblia mówi, że człowiek został stworzony na ziemi na obraz i podobieństwo Boga. Z kolei zwierzęta są obrazem człowieka i dlatego Pismo wielokrotnie porównuje ludzi z różnymi zwierzętami. Upadli ludzie nienawidzą Boga i wszelkiej o Nim myśli. Z tego powodu ludzie zabijali proroków, męczenników i Jezusa Chrystusa. Nienawidzący Boga człowiek reaguje przemocą na wszystko, co przypomina mu o Bogu.\nZobaczmy, jak to działa. Po pierwsze, ludzie często lubią przyglądać się cierpieniom bliźnich. Coś raduje się w naszym sercu, kiedy inni są gnębieni i poniżani. W głębi serca kiełkuje zawiść wobec tych, którym powodzi się lepiej niż nam. Kiedy zaś podwinie im się noga, przez moment cieszymy się tym. Jak zdziwieni i poruszeni jesteśmy na widok tego, co wypływa z naszych wnętrzności! Jeśli nie opanujemy takich reakcji, to wydadzą one ohydny owoc.\nPrzez wieki w każdej kulturze ludzie wymyślali zawody sportowe, które były wyrazem tego umiłowania przemocy. Nie pojmujemy, jak Rzymianie mogli z przyjemnością oglądać walki gladiatorów, ale boks nie jest wiele lepszy. Dlaczego ludzie lubią oglądać boks? Czy tylko dla umiejętności i sprawności zawodników? Dlaczego widzowie domagają się krwi w czasie walki? Czy dlatego Bóg dał nam zdrowe ciała, byśmy nawzajem rozłupywali sobie czaszki i to ku uciesze tłumu? Czy takie jest zadanie człowieka na ziemi? Czy to podoba się Bogu?\nBoks nie jest jedynym przykładem tego typu sportu. Podobnie jest a wrestlingiem, gdzie zawodnicy są aktorami udającymi, że czynią sobie nawzajem okropne rzeczy, na przykład skaczą na czaszki z wielkiej wysokości. Gdyby robili to na serio, pozabijaliby się. Ale to tylko show. Dlaczego więc ludzi się nim ekscytują? A wielu z nich wierzy, że to wszystko jest naprawdę. Denerwują się, kiedy ktoś zwraca im na to uwagę. Dlaczego upierają się, że wrestling jest sportem, a nie teatrem? Ponieważ człowiek lubi czuć dreszcz wywołany bliskością śmierci i zapachem krwi.\nMożna też wskazać na pewnego rodzaju wyścigi i tym podobne zawody, które żerują na ludzkiej żądzy krwi. W jakimś stopniu dotyczy to footballu, który jest jedną z bardziej prominentnych religii Ameryki.\nPo drugie, człowiek lubi znęcać się nad zwierzętami. Nawet małe dzieci często zamęczają zwierzęta na śmierć. Prawie w każdym sąsiedztwie znajdzie się jakiś dzieciak, który kocha wieszać za ogon koty na drzewie lub nadmuchiwać żaby. W ten sposób dzieci nie tylko ujawniają własne zepsucie, ale też są obrazem rodziców. W Ameryce walki byków są nielegalne z powodu chrześcijańskich wpływów. Jednak wraz z zanikiem tych wpływów w społeczeństwie, możemy coraz częściej usłyszeć o walkach psów lub kogutów.\nPo trzecie, ponieważ człowiek nienawidzi wszystkiego, co przypomina mu o Bogu, dlatego nienawidzi sam siebie. „Wszyscy, którzy mnie nienawidzą, miłują śmierć” (Prz 8,36), mówi Bóg. Ponieważ człowiek nienawidzi siebie, dlatego lubi doświadczać bliskość śmierci. Ponadto lubi grać Bogu na nosie i dlatego wymyśla sporty, w których ociera się o śmierć. Chrześcijanin z kolei znalazł Boga, a kto Go „znalazł, znalazł życie” (Prz 8,35), dlatego chrześcijanin kocha życie i nie lubuje się w oglądaniu śmierci.\nCo w takim razie z myślistwem? Oto sport związany ze śmiercią. Niektórzy chrześcijanie odnoszą się do niego z niechęcią. Można jednak powiedzieć, że Bóg stworzył zwierzęta, by dostarczały człowiekowi pożywienia i odzienia. I nawet w naszej cywilizacji człowiek jest odpowiedzialny za kontrolowanie pogłowia zwierzyny. Myślistwo więc jest nie tylko sportem, który wielu ludziom sprawia radość, ale też jest społecznie użyteczny. Oczywiste jest jednak to, że myślistwo musi być nadzorowane, by nie dopuścić do wybicia różnych gatunków zwierząt. Myślę więc, że o ile nie mamy do czynienia z zamierzonym okrucieństwem, chrześcijanom wolno polować.\nWeźmy na przykład football – prawdopodobnie najważniejszy sport w Ameryce. W porównaniu z koszykówką lub siatkówką jest to dyscyplina, której towarzyszy spora doza przemocy. Z drugiej strony, zawodnicy noszą liczne ochraniacze i kaski, więc nie są tak bardzo narażeni na kontuzje. Co więc mamy myśleć o footballu?\nPrzede wszystkim, trzeba powiedzieć, że rozgrywki zawodowców nie powinny odbywać się w niedzielę. Biblia przykazuje chrześcijanom, by w niedzielę udali się na nabożeństwo i odpoczęli po całym tygodniu pracy. Problemem nie jest więc gra za pieniądze, lecz gra za pieniądze w niedzielę. Są lepsze i ważniejsze rzeczy niż oglądanie meczu w niedzielę lub też granie za pieniądze w niedzielę.\nMożna też dodać, że dla wielu osób w naszym społeczeństwie football, bardziej niż inne dyscypliny sportu, pełni rolę religii. Cotygodniowy mecz jest najważniejszym wydarzeniem tygodnia. Jest głównym czasem odpoczynku i relaksu. Wrzeszczenie na stadionie lub popijanie piwa przed telewizorem działa jak pseudo-regenerujące doświadczenie oczyszczenia, które sprawia, że człowiek czuje się odprężony i odświeżony. O ile jego drużyna nie przegra. Oczywiście nie wszystkich to dotyczy, ale wielu zachowanie fanów sugeruje, że ich stosunek do ulubionej dyscypliny sportu oraz ukochanej drużyny ma religijny charakter.\nPo trzecie, trzeba zgodzić się z opinią wielu lekarzy, że football szkodzi zdrowiu młodym ludziom. Biblia i doświadczenie podpowiadają, że człowiek dojrzewa fizycznie około trzydziestego roku życia. Do tego czasu zbyt wielkie fizyczne obciążenie może mieć złe skutki dla wciąż rozwijającego się układu kostnego i stawów. Nie bez powodu Bóg stwierdził, że lewitom wolno było nosić ciężkie kadzie z wodą w świątyni między trzydziestym a pięćdziesiątym rokiem życia (Lb 4; symbolicznie oznacza to, że człowiek poniżej trzydziestego roku życia nie powinien brać na swoje ramiona odpowiedzialności za Kościół).\nPo czwarte, w świetle powyższej dyskusji należy stwierdzić, że popularność footballu bierze się po części z jego brutalności. Nie bez znaczenia jest też chęć zdobycia uznania i splendoru dla szkoły, miasta itp.\nPo piąte, chodzi głównie o to, by nie dać się ponieść tłumom i zarazić się ich grzesznym stosunkiem do footballu. Football sam w sobie wielu ludziom sprawia radość, a radość jest w porządku.\nMamy doceniać umiejętności zawodników, mamy cieszyć się zabawą, możemy dopingować naszej drużynie, pod warunkiem, że nie będzie to dla nas zastępcza droga do chwały.\nTo rodzi końcowe pytanie. Czy można doceniać umiejętności na przykład bokserów? Wydaje się, że tak pod warunkiem, że nie towarzyszy temu żądza krwi, a sama walka odbywa się w warunkach obniżających ryzyko kontuzji lub ciężkiego urazu. Jednak trudno jest docenić umiejętności torreadora znęcającego się nad bykiem.\nNiektórzy chrześcijanie uważają, że należy stronić od gier, w których używa się kart lub kości. Twierdzą bowiem, że są to gry losowe, a w świecie rządzonym przez opatrzność Bożą nie ma miejsca na ślepy los. Mówią, że udział w grach losowych równa się udawaniu, że ślepy los naprawdę istnieje, a to ich zdaniem ociera się o bluźnierstwo.\nNie sądzę, że jest to słuszna linia argumentacji. Skoro nie istnieje ślepy los, to nie potrzeby się nim przejmować. Prawdą jest też, że choć wszystko dzieje się według woli Boga, to jednak wieloma zdarzeniami zdaje się rządzić przypadek. Bóg sprawia rzeczy, których nie rozumiemy. Na przykład, Bóg wielokrotnie obiecywał, że wszelkie błogosławieństwo tym, którzy są Mu posłuszni. Hiob był najbardziej sprawiedliwym człowiekiem Wschodu, a jednak pewnego dnia stracił wszystkie błogosławieństwa. Bóg nie powiedział mu, dlaczego tak się stało. Hiob nie poznał związku między skutkiem i przyczyną. Jego przyjaciele próbowali wyjaśnić sytuację i doszli do wniosku, że Hiob musiał dopuścić się jakiegoś grzechu. Byli jednak w błędzie.\nWiemy, że takie rzeczy nie dzieją się przypadkiem, ponieważ przypadek nie istnieje. Nie ma jednak nic złego w grze, która przypomina, że z powodu nieznajomości ukrytej woli Boga wiele wydarzeń jawi się nam jako przypadkowe. Takie gry uczą też najlepszego wykorzystania dostępnych środków i możliwości w świecie, nad którym nie sprawujemy pełnej kontroli. Czasami inni dysponują większymi środkami, lecz czynią to gorzej i dlatego przegrywają. Zwłaszcza dzieci mogą dzięki takim grom przyzwyczaić się do „niesprawiedliwości” losu. Zwłaszcza początkowo dzieci przegrywając, złoszczą się, muszą więc nauczyć się godzić z tym i postrzegać grę z przymrużeniem oka.\nBiblia nigdzie wprost nie potępia hazardu i dlatego powinniśmy być ostrożni w jego ocenie. Zacznę od przedstawienia argumentów przeciwko hazardowi, ale później pewnie zdziwię wielu czytelników, twierdząc, że hazard nie zawsze jest grzechem. Nie wypowiadam się jednak o loteriach państwowych ani całej otoczce towarzyszącej kasynom. Mówimy tylko o zakładach i hazardzie w zwykłym życiu\nOprócz pragnienia chwały i krwi również hazard pozbawia ludzi radości życia. Pastorzy i teologowie przez wieki potępiali hazard, a czynili to z prostego powodu – jeśli wierzymy, że Bóg wszystko osądzi, to tracimy zainteresowanie hazardem. Pieniądze to jedna z najważniejszych rzeczy w życiu. Bóg ustanowił je środkiem dla zaspokojenia wielu naszych potrzeb. Ponadto Bóg powierzył nam pieczę nad stworzeniem, co znaczy, że rozliczy nas z tego, co uczyniliśmy z pieniędzmi i dobrami, w jakie nas wyposażył. Bóg potępia tych, którzy zakopują talenty, a błogosławi tych, którzy mądrze obracają pieniędzmi (Mt 25,14-30).\nDlatego chrześcijanin ostrożnie obchodzi się z powierzonymi mu pieniędzmi. Jak już widzieliśmy, nie ma nic złego w wydaniu części tych pieniędzy na zabawę i rekreację. Hazard jednak traktuje to, co ważne, w błahy sposób. Hazard to rozrzutność. Hazardzista nie zachowuje się jak dobry gospodarz, który musi rozliczyć się z majątku. Zabawa związana z hazardem polega właśnie na radości płynącej z lekkiego traktowania pieniędzy. Co prawda również kupno deseru lodowego może być stratą pieniędzy, lecz lody są smaczne same w sobie, podczas gdy przyjemność hazardu bierze się z samej straty.\nHazard uzależnia, ponieważ człowiek kocha śmierć. Zazwyczaj gramy, by przegrać, a póki mamy pieniądze, póty nie odchodzimy od stołu. Mało kto odchodzi, kiedy coś wygra. Dlatego kasyna zarabiają krocie.\nPomówmy jednak raczej o nieformalnym zakładaniu się. Ludzie robią zakłady przy okazji zawodów sportowych. Pokazują tym samym, że traktują sport bardzo serio. Nie potrafią po prostu odprężyć się i cieszyć widokiem sportowego współzawodnictwa. Muszą być bardzo poważni. Muszą podbić stawkę.\nCzłowiek nienawrócony odwraca kolej rzeczy. Traktuje serio to, co powinno być zabawą. Ryzykuje tym, co zostało mu powierzone przez Boga. Zachowuje się tak, jakby Boga nie było albo jakby Bóg nie był Sędzią. Uprawiając hazard, przeczy rzeczywistości nadchodzącego sądu: „Nikt nie ma prawa rozliczać mnie, co robię z moimi pieniędzmi”.\nInnymi słowy, za trwonieniem pieniędzy kryją się bardzo poważne religijne przesłanki. Świadome marnotrawstwo jest dlań religijnym działaniem. Jest wyznaniem wiary, że Boga nie ma, on zaś może robić ze swoim majątkiem, co mu się żywnie podoba. Kiedy ktoś wymienia pieniądze na jakiś towar, wtedy wyznaje, że czegoś potrzebuje. Kiedy jednak ktoś traci pieniądze dla samej przyjemności płynącej z rozrzutności, wtedy wyznaje, że nic mu nie potrzeba.\nIm poważniej traktujemy twierdzenie Pisma Świętego, że Bóg odbędzie sąd nad każdym czynem (Koh 12,14), tym mniej jesteśmy skłonni do lekceważenia czegokolwiek, do trwonienia pieniędzy, majątku, życia.\nPowiedziawszy to wszystko, muszę zwrócić uwagę na to, że wielu poważnych teologów i etyków, wierzących w natchnienie i bezbłędność Biblii, uważa, iż hazard nie zawsze jest zły. Oto ich argumenty:\nPo pierwsze, czy rzeczywiście radość związana z hazardem płynie tylko ze straty pieniędzy? Gra na automatach na przykład jest sama w sobie fascynująca i wiąże się z nadzieją wygrania pieniędzy.\nPo drugie, powyższe argumenty traktują pieniądze w sposób niemal bałwochwalczy. Jeśli ryzykujemy innymi rzeczami, to dlaczego nie możemy grać na pieniądze? Pieniądze są w końcu tylko jednym z wielu towarów. Jeśli bawimy się przy pomocy innych rzeczy podlegających wymianie handlowej, to dlaczego nie mamy bawić się przy pomocy samych pieniędzy?\nPo trzecie, jeśli nie jest niczym złym „zmarnowanie” kilku dolarów na słodycze lub powieść, to dlaczego musi być złe „zmarnowanie” kilku dolarów na automat do gier lub los na loterii?\nPo czwarte, jeśli Pismo nie potępia hazardu, to czyż nie jest ryzykowne absolutne potępienie go z naszej strony? Czy chcemy „dodawać do Słowa Pana”?\nMyślę zatem, że hazard nie jest sprawą przykazań Bożych, lecz naszych motywacji i okoliczności. Skoro Biblia nic wprost o nim nie mówi, to nasz osąd musi oprzeć się na motywach stojących za hazardem.\nDlaczego uprawiamy hazard? Czy również nami powodują destruktywne pragnienia? Czy też chodzi tylko o odrobinę zabawy? Czy grzechem jest podłożenie monety pod nadjeżdżający pociąg lub zalaminowanie dolara?\nOrtodoksyjni kalwińscy etycy proponują następujące rozwiązanie dylematu: Po pierwsze, jeśli jestem biednym ojcem, to nie powinienem krzywdzić mojej rodziny, trwoniąc pieniądze na słodycze, wino, hazard czy nawet bilet do kina. Po drugie, jeśli jestem uzależniony od słodyczy, wina, hazardu lub kina, nie powinienem wydawać na nie pieniędzy. Po trzecie, jeśli jednak dobrze zarabiam i nie brakuje mi pieniędzy na podstawowe potrzeby mojej rodziny, a nawet zostaje mi trochę pieniędzy z miesiąca na miesiąc, to nie koniecznie jest coś złego w wydaniu pewnej kwoty na to, co sprawia mi przyjemność.\nOczywiście nie wszystko jeszcze powiedziano w kwestii hazardu. Przedstawiłem jednak argumenty obu stron po to, by czytelnik mógł wyrobić sobie własne zdanie.\nPonieważ chrześcijanin traktuje Boga serio, dlatego też nie bierze siebie zbyt poważnie. Z tego powodu chrześcijanie mogą śmiać się nawet w trudnych sytuacjach, podczas gdy niechrześcijanin nawet do zabawy podchodzi bardzo serio. Nie mówię przy tym, że w życiu chrześcijanina nie ma miejsca na smutek i łzy lub że chrześcijanin nigdy nie jest poważny. Jednak jak sąd Boży stanowi kontekst dla poważnego traktowania życia, tak Boża suwerenność stanowi kontekst dla nie przejmowania się zbytnio tym, co się wokół nas dzieje. Realizacja Bożego planu nie od nas zależy. Mamy przywilej być jego częścią, jednak nawet jeśli my zawiedziemy, wciąż możemy pozbierać rozbite kawałki naszych planów i z uśmiechem na ustach iść dalej, ufając, że Bóg i tak nad wszystkim czuwa.\nZ tego powodu chrześcijanie zwykli być ludźmi zrelaksowanymi i wesołymi. W kulturach niechrześcijańskich humor prawie zawsze przybiera formę sarkazmu i zjadliwych docinek. Poganie także humor traktują jak broń przeciw wrogom. Nawet dowcip jest dla nich poważną sprawą. W społeczeństwie chrześcijańskim żarty i śmiech są wyrazem wiary w Opatrzność.\nŚwiat jest pełen zabawnych rzeczy i sytuacji. Lektura Postylli domowej Lutra czy też lżejszych pism purytanów pokazuje, że nasi przodkowie mieli bardzo dobre poczucie humoru. Jednak w dziewiętnastym wieku dominującym czynnikiem kulturotwórczym w Anglii i Ameryce stali się unitarianie – surowi i pozbawieniu poczucia humoru, niestety często myleni ze swymi purytańskimi przodkami. Unitarianie uważali, że humor ich ojców był zbyt przyziemny i za mało dostojny, a tym samym nie na miejscu. Nie uważali, że życie jest pełne zabawy i humoru, wszystko musiało być poważne. Jest wielką szkodą, że taka postawa zaczęła dominować również w chrześcijańskich kręgach i nierzadko spotykamy chrześcijan, którzy nie potrafią się śmiać, kiedy stanie się coś śmiesznego.\nDobrym antidotum na unitariańsko-wiktoriański brak poczucia humoru są opowiadania angielskiego weterynarza wydane pod pseudonimem James Herriot. Ich pierwszy zbiór nosi tytuł Wszystkie stworzenia małe i duże. Polecam też przezabawny film biograficzny Mozart. W czasach, kiedy ulice były pełne końskich zaprzęgów, nie wymyślono jeszcze wodnego klozetu, a nocnik stanowił stałe wyposażenie każdej sypialni, ludzie w naturalny sposób mieli więcej okazji do śmiechu z bardzo codziennych spraw. Nasze aseptyczne społeczeństwo pozbawia nas tych okazji, przez co, kiedy już się pojawiają, często wywołują szok raczej niż uśmiech na twarzy. Jednak lektura takich fragmentów Pisma Świętego jak Sędziów 3,22-25 pokazuje, że ten typ humoru nie jest obcy również Bogu i jestem pewien, że niejeden Izraelita zanosił się śmiechem na wspomnienie Eglona z Moabu.\nTakże poganin chce się śmiać. Na swoje nieszczęście podchodzi do życia zbyt serio. Szczery śmiech mu nie przystoi. Abraham nadał swemu synowi imię Izaak, co znaczy: Śmiech. Wszyscy synowie Abrahama są ludźmi, którzy chętnie i łatwo się śmieją. Pozostali jednak muszą wielce się natrudzić, by znaleźć coś, co by ich rozbawiło. Dlatego pogańskie poczucie humoru staje się coraz bardziej ekstremalne i przyjmuje formę pogardliwej złośliwości lub sarkazmu bądź też ma obsesję na punkcie seksu. Lubieżność zastępuje mrugnięcie oka. Nieodzowny jest też alkohol, by z gardeł wydobył się śmiech. W końcu nawet taki humor opuszcza pogańskie społeczeństwo i pozostaje już tylko sadyzm.\nNa koniec chciałbym zwrócić uwagę jeszcze na to, że humor chroni przed grzechem. Bóg śmieje się z buntu grzeszników (Ps 2), a śmiech jest jednym z najskuteczniejszych rodzajów broni w walce ze złem. (Widać to szczególnie dobrze na przykładzie powieści Raya Bradbury Jakiś potwór tu nadchodzi). Jeden przykład: Powiedzmy, że młody chrześcijanin widzi zdjęcie, które wystawia go na seksualną pokusę. Zwykle mówi się, że w takiej sytuacji powinien „zwalczyć pokusę”. Jednak walka z pokusą wiąże się między innymi ze skoncentrowaniem się na pokusie, co może prowadzić do poddania się jej. Myślę, że lepszym rozwiązaniem jest śmiech. Faktem jest bowiem, że większość tego typu materiałów z seksualnym podtekstem jest po prostu śmieszna. Jeśli więc nauczymy się z nich śmiać i kpić, to uchroni nas przed ich sieciami.\nPrzejdźmy teraz do omówienia sztuki, literatury, architektury i muzyki. Jak sugeruje to słowo „gra” odnoszące się do zabawy i sportu z jednej strony, a do muzyki i sztuki z drugiej, między tymi dwoma sferami zachodzi pewien związek – w obu mamy do czynienia z określoną dozą przyjemności i rozrywki. Jednocześnie sztuka jest sprawą poważną, a nie tylko zabawą. Zauważamy to między innymi w ustanowionym przez Boga artystycznym wymiarze nabożeństwa. Współcześni chrześcijanie często traktują sztukę jako jeszcze jedną formę rekreacji, lecz choć między sztuką a zabawą istnieje pewna relacja, to jednak sztuka i piękno winny znajdować się w centrum życia, ponieważ ich zadaniem jest objawianie chwały i piękna Boga.\nBiblia mówi, że mamy ofiarować Bogu najlepsze owoce pracy w postaci dziesięciny. Historycznie rzecz ujmując, najlepsze dzieła sztuki, architektury, literatury i muzyki przeznaczone były do użycia w kościołach w kontekście nabożeństwa. Jednak ponieważ doszło do wielu nadużyć w tej dziedzinie, niektórzy protestanci zdecydowali się usunąć sztukę i muzykę z kościoła. Jednym ze skutków tego jest niski poziom muzycznej oprawy nabożeństwa w wielu kościołach oraz po prostu licha architektura sakralna.\nBóg jest piękny. Jego tron otoczony jest chwałą i splendorem. Nakazał, by kapłani w Świątyni ubrani byli w ozdobne i zaszczytne szaty. Złoto, szlachetny len, piękne kolory, drogie kamienie, wykwintna architektura, profesjonalni muzycy, wyszkolony chór – te wszystkie elementy znajdują się w biblijnych opisach Domu Boga i nabożeństwa.\nSztuka ludowa i sztuki piękne\nPowinniśmy rozróżniać między sztuką ludową i sztuką tworzoną głównie w celach estetycznych i przeznaczoną do „podziwiania”. Ten drugi rodzaj sztuki jest wyabstrahowany z kontekstu życiowego i funkcjonuje jako coś, co ogląda się z dystansu. Jeśli na przykład namalujemy obraz na ścianie domu, to służy on przede wszystkim przyozdobieniu domu i ten rodzaju sztuki łączy się ze sztuką ludową. Możemy jednak namalować ten sam obraz, oprawić w ramy i powiesić go w galerii, usuwając go tym samym z kontekstu codziennego życia i umiejscawiając w bardziej abstrakcyjnym kontekście muzeum – wystawiając go poza nawias życia. To samo dotyczy tańca – możemy usunąć go z parkietu i przenieść na scenę i tym samym sprawić, że ludzie zamiast uczestniczyć w tańcu, będą go oglądać.\nMówiąc o sztuce „do podziwiania”, możemy dokonać kolejnego podziału na sztukę popularną i sztuki piękne, a różnica między nimi polega przede wszystkim na zdolnościach potrzebnych do ich tworzenia oraz na poziomie komunikacji – sztuka popularna ma na celu głównie bawić, podczas gdy sztuki piękne chcą również przekazywać istotne prawdy o świecie i ludzkim życiu.\nWiększa część, choć nie cała, sztuki ludowej jest surowa i naiwna. Wynika to z samej natury sztuki ludowej, jako że ludzie zazwyczaj nie są ekspertami zdolnymi do stworzenia wybitnie pięknych dzieł. Miejscem, gdzie spotyka się sztuka ludowa i sztuki piękne, jest liturgia historycznych kościołów. Tam właśnie, w czasie formalnego nabożeństwa publicznego, sztuka niewyabstrahowana z życiowego kontekstu i angażująca wszystkich uczestników nabożeństwa osiąga najpełniejszy i najpiękniejszy wymiar. Liturgia obejmuje wszystkie rodzaje sztuki. Elementami nabożeństwa są na przykład: choreografia (czynności liturgiczne), muzyka (instrumentalna i śpiew), retoryka (czytanie Słowa i głoszenie kazań), ubiór (szaty liturgiczne), architektura, dekoratorstwo, taniec (procesje i gesty), zapachy (kadzidło).\nChwała liturgii – „przedstawienia” odbywającego się przed tronem Króla królów – polega również na tym, że wystarczy krótkie przeszkolenie, by można w niej uczestniczyć. Tym samym liturgia staje się źródłem najlepszych przejawów zarówno sztuki ludowej, jak i sztuk pięknych.\nKultura posiadająca dobrze rozwiniętą liturgię, jest bogata również w dobrze rozwiniętą sztukę ludową i sztuki piękne. Z drugiej strony, kultura z ubogą liturgią może „poszczycić się” tylko ubogą sztuką ludową przy praktycznie całkowitym braku sztuk pięknych.\nZ wielu powodów tak zwane ewangelikalne kościoły odnoszą się z podejrzliwością lub otwartą wrogością do ustalonych z góry schematów liturgicznych wyznaczających porządek nabożeństwa, które w ich wydaniu przypomina raczej sztukę popularną służącą w pierwszym rzędzie rozrywce. Zgromadzeni na sali ludzie oglądają to, co dzieje się na scenie – „przedstawienie” przygotowane głównie przez zespół muzyczny i kaznodzieję. W jednych kościołach oczekuje się, że kaznodzieja będzie chwytał uwagę przez żywą gestykulację i pokrzykiwania, w innych – przez staranną ekspozycję biblijnego tekstu lub wykład doktryny. I choć nie ma nic złego z dobrym wykładzie Pisma Świętego, to jeśli przychodzimy do kościoła głównie lub tylko po to, by wysłuchać kazania, to występujemy w roli biernych widzów, a nie aktywnych uczestników nabożeństwa – przychodzimy nie po to, by wielbić Boga, lecz by zdobyć informacje, co w praktyce często sprowadza się do łechtania uszu.\nBardziej liturgiczne kościoły zazwyczaj wypadają nieco lepiej. W ich nabożeństwie i kościele widać więcej artyzmu, ale i tu często zgromadzona kongregacja występuje w roli biernego w gruncie rzeczy widza.\n(Chyba najgorszym przykładem religii „rozrywkowej” są nabożeństwa telewizyjne, w których widz nie jest w stanie uczestniczyć nawet, gdyby chciał. Ludzie nagminnie oglądający telewizyjne nabożeństwa często przychodzą na normalne nabożeństwa z tym samym pasywnym nastawieniem i sprzeciwiają się wszelkim zmianom mającym na celu większe zaangażowanie uczestników.)\nMyślę więc, że potrzebujemy nabożeństwa, które byłoby przejawem dobrej sztuki ludowej. Biblia na wielu miejscach stwierdza, że naszym zadaniem jest wypracowanie bogatej liturgii, którą moglibyśmy zaprezentować Królowi królów. Historycznie rzecz ujmując Kościół zwykł tak czynić. Droga do zreformowania całej sfery sztuki prowadzi przez reformę liturgii. Widzimy to na przykładzie Ameryki, która choć liczbą mieszkańców znacznie przewyższa takie kraje jak Francja, Niemcy lub Anglia, to jednak nie może poszczycić się odpowiednio większą liczbą pisarzy, malarzy czy kompozytorów. Powodem jest to, że choć w Europie obserwujemy odwrót chrześcijaństwa, to jednak wysoce rozwinięta liturgia wciąż wpływa na sztukę w tych krajach. W Ameryce jest więcej orkiestr, lecz mniej kompozytorów. Chyba właśnie w sferze muzyki najwyraźniej uwidacznia się wpływ liturgii. Jak zawsze więc, sąd i odnowa muszą rozpocząć się do Domu Boga.\nPiękno Boga stanowi wzorzec piękna. Chrześcijanie powinni uczyć się, jak doceniać najlepsze osiągnięcia w sztuce, literaturze, muzyce etc. W znacznej mierze oznacza to zainteresowanie sztukami pięknymi, zwłaszcza wtedy, gdy nie możemy uczestniczyć w pięknej liturgii. Gdzie jednak zacząć? Pozwólcie, że podzielę się kilkoma radami.\nPo pierwsze, większość klasycznych dzieł literatury Zachodu jest albo chrześcijańska, albo napisana była pod wpływem chrześcijaństwa. Myślę, że niezłym pomysłem jest zorganizowanie klubów czytelniczych, na których na przykład pastor omawiałby wybrane książki z chrześcijańskiego punktu widzenia. To samo można powiedzieć o sztuce wizualnej. Kiedy więc pojawi się w telewizji ekranizacja jednego z dzieł Szekspira, upewnij się, że ją uważnie obejrzysz. Okaże się bowiem, że przytakujesz Szekspirowi w większości punktów. Oczywiście, wśród autorów, których chrześcijanie mogą docenić, znajdują się nie tylko Tolkien i C.S. Lewis, ale również G.K. Chesterton i Dorothy Sayers. Zachęcam też do literatury fantastycznej pióra: Cordwainera Smitha, Freda Saberhagena, Tima Powersa, Jamesa Blaylocka i Gene’a Wolfe’a. Nie należy też zapominać o poważniejszych dziełach Francois Mauriaca i Fiodora Dostojewskiego. Również lektura Lwa Tołstoja niesie wiele pożytku, nawet jeśli Tołstoj nie był chrześcijaninem, gdyż także w jego powieściach widać chrześcijańskie wpływy.\nPo drugie, stosunkowo łatwo jest otoczyć się dobrą muzyką i mam tu na myśli muzykę klasyczną, a niekoniecznie muzykę nadawaną przez chrześcijańskie stacje radiowe, gdzie niestety zbyt często słyszy się utwory po prosu sztampowe, nazbyt ckliwe i w gruncie rzeczy nudnawe.\nNie chodzi jednak o to, że tego typu muzyka zawsze jest zła, ale o to, że zazwyczaj nie jest najlepsza. Współczesna popularna muzyka chrześcijańska wyrosła z pogańskich stylów muzyki i ma za sobą piętnaście wieków rozwoju. Muzyka klasyczna zaś sięga korzeniami do muzyki sakralnej i również może poszczycić się piętnastoma wiekami rozwoju. Zatem który z tych rodzajów muzyki góruje? Który bardziej sprzyja wzrostowi w wierze i poznaniu?\nTo prawda, że większość wielkich kompozytorów nie była chrześcijanami, prawdą jest jednak również to, że stosowany przez nich kanon muzyki został ustalony przez chrześcijan i obowiązywał od jedenastego do osiemnastego wieku. Potrzeba było dwóch wieków, by zneutralizować ten wpływ w muzyce. Kompozytorzy tacy jak: Mendelssohn, Bruckner, Franck, Poulenc i Messiaen komponowali na chwałę Bożą, tak jak czynili to ich poprzednicy: Machaut, Ockhegem, Josquin des Pres, Bach i Händel. Z kolei jeśli Haydn, Mozart, Beethoven, Brahms, Czajkowski i Wagner nie byli chrześcijanami, czy też wyznawana przez nich filozofia była wręcz antychrześcijańska, to niemniej jednak pracowali w oparciu o chrześcijańską spuściznę i wyobrażenie tego, co wspaniałe i piękne, dlatego większość ich kompozycji wciąż może cieszyć chrześcijan.\nJeśli więc odbierasz klasyczną chrześcijańską stację radiową, słuchaj jej jak najczęściej. Nasyć swoje otoczenie tym, co najlepsze i maksymalnie usuń zeń to, co poślednie. Co nie znaczy, że uważam każdy inny rodzaj muzyki za zły. Bynajmniej. Chodzi tylko o to, by możliwie dużo czasu poświęcać temu, co wybitne.\nChrześcijanie nie muszą obawiać się sztuki. Bóg chce, byśmy wiedli piękne życie i pomnażali piękno na Jego chwałę. Jak długo szukamy najpierw Królestwa Bożego, tak długo nie musimy obawiać się, że dobra literatura, sztuka lub muzyka odwiodą nas od Boga.\nA co z tańcem? Z powodu erotycznych podtekstów towarzyszących wielu rodzajom tańca, chrześcijanie zwykli odnosić się do tańca z podejrzliwością. Biblia jednak mówi, że można tańczyć także na cześć Boga, a nawet wzywa do tego (Ps 150,4). To znaczy, że taniec nie jest zły sam w sobie. Romantyczny taniec męża z żoną jest jak najbardziej na miejscu. Nie sądzę jednak, że mąż powinien być szczęśliwy, jeśli jego żona spędza cały wieczór w objęciach innego mężczyzny. Należy jeszcze dodać, że również niektóre tańce ludowe są wolne od erotycznych elementów. Chrześcijanie więc powinni z uwagą odnosić się do tańca, tak jak do każdej rzeczy, nie mogą jednak negować i odrzucać piękna ciał w ruchu, jeśli służy to wielbieniu Boga.\nTelewizja stanowi problem, ponieważ uzależnia. Oglądanie telewizji zazwyczaj nie angażuje umysłu tak, jak lektura książki lub uważne słuchanie symfonii. Przed telewizorem siedzimy pasywnie w oczekiwaniu na rozrywkę, co wbrew intencjom może wpływać na nas przygnębiająco. Zbyt dużo czasu spędzonego przed telewizorem rozleniwia. Człowiek musi wkładać jakiś wysiłek w to, co robi.\nInnym problemem jest to, że nasze dzieci za długo oglądają telewizję zamiast grać, bawić się, ćwiczyć ciało i umysł lub pomagać w domu. Dzieci o prostokątnych oczach wychowane na „szklanym smoczku” bywają źle przygotowane do przejęcia obowiązków związanych z dorastaniem.\nTrzeba też dodać, że telewizja zwykle pompuje wprost do naszych domów pogańską filozofię życia atrakcyjnie zapakowaną w formie kreskówek, seriali i nie zawsze śmiesznych programów rozrywkowych. Ci zaś, którzy decydują się na telewizję kablową, muszą pogodzić się z obecnością kanałów pornograficznych w ofercie.\nCzy więc radzę wyrzucenie telewizora przez okno? Bynajmniej. Takie rozwiązanie bywa zaprzeczeniem zdolności Boga do zdyscyplinowania nas. Musimy raczej uczyć się panować nad tym, co i jak robimy. I nie ma tu żadnej magicznej formuły do zastosowania. Jedni stawiają na odbiorniku skarbonkę i wrzucają dwa złote za każdą godzinę oglądania. Ale jak wielu ludzi jest w stanie wytrwać w tym reżimie, zwłaszcza kiedy uświadomią sobie, że w gruncie rzeczy pieniądze i tak wracają do ich portfela? Można oczywiście przeznaczyć te pieniądze na zbożne cele, ale chyba najprościej jest postanowić, by włączać telewizor tylko w celu obejrzenia tego, co na prawdę jest tego warte. Oczywiście, może się okazać, że w takim układzie prawie nigdy nie włączasz telewizora, a więc w gruncie rzeczy możesz się go całkiem pozbyć. Jednak z drugiej strony są dostępne w telewizji lub na nagraniach dobre koncerty, przedstawienia, filmy etc. Może powinniśmy z tego skorzystać?\nA co z programami rozrywkowymi? Myślę, że nie ma żadnego problemy w spędzeniu określonego czasu na czytaniu powieści lub obejrzeniu filmu. Byle tylko wystrzegać się śmieci, które niestety dominują na szklanym ekranie. Brak w nich humoru, głębi i morału.\nZnów pomocna okazuje się zasada: filtrowanie i obiektywizm. Im jesteśmy starsi, tym łatwiej powinno przychodzić nam wychwycenie i zrezygnowanie z tego, co głupie i zbyteczne. Z wyjątkiem Pisma Świętego wszelka literatura jest mieszanką dobrego i złego. Czasami dobre zdecydowanie przewyższa złe, co sprawia, że odfiltrowanie złego jest stosunkowo łatwe. Czasami złe zdecydowanie przewyższa dobre, co sprawia, że decyzja o odrzuceniu całości jest łatwa i oczywista. Czasami dobro i zło przemieszane są tak dokładnie, że sprawa się komplikuje, a pamiętajmy, że różni ludzie posiadają różne zdolności do oceniania i filtrowania danych treści. Istnieją zatem filmy i książki, których dzieci nie powinny oglądać lub czytać, ale które dorośli mogą docenić. Tego rodzaju decyzje są jednak decyzjami indywidualnymi i trudno jest ustalać dla nich ścisłe kanony.\nZasadą pozostaje to, że chrześcijanin poświęca mniej czasu na oglądanie telewizji i jest przy tym bardziej wybredny niż poganin.\nNa koniec kilka słów o chrześcijańskich stacjach telewizyjnych. Niestety większość z nich niewiele jest warta. Kazania w nich wygłaszane to zazwyczaj śmiecie, a nie solidna ekspozycja Pisma Świętego. Nie bardzo pomagają w dojrzewaniu w wierze. Ponadto często konkurują z kościołem w zabiegach o twój czas i pieniądze. Po drugie, choć rozrywka w nich oferowana zwykle mniej jest nasączona grzechem, to jednak i tu nie zawsze mamy do czynienia z dobrą selekcją programów. W końcu, jeśli spędzasz mnóstwo czasu, oglądając chrześcijańskie programy, może zabraknąć ci czasu na zrobienie czegoś dobrego. Może więc lepiej oglądaj je, zmywając naczynia lub prasując ubrania, bo zwykle nie są warte twej pełnej uwagi.\nFilmy mają wielką siłę oddziaływania ponieważ zwykle ogląda się je w zaciemnionym pomieszczeniu, na dużym ekranie, z uwagą, a ponadto filmy czerpią z wielu gatunków sztuki: muzyki, teatru, malarstwa etc. Oglądanie filmu może więc być ubezwłasnowolniającym doświadczeniem zwłaszcza dla młodych osób, które nie potrafią odpowiednio przefiltrować informacji i zinterpretować filmu z pewnego dystansu.\nNiektórzy chrześcijanie uważają, że filmy Disneya są wyjątkiem i nie stanowią żadnego zagrożenia dla młodej publiczności. Do pewnego stopnia tak rzeczywiście jest, ponieważ w tych filmach nie spotykamy grzechu i zła w tym samym stopniu co w innych produkcjach. Z drugiej strony, perspektywa Disneya nie jest chrześcijańska. W większości filmów, za wyjątkiem kilku starszych, Bóg nie występuje jako miara dobra i zła. Filmy Disneya przedstawiają co prawda moralizatorski, lecz pozbawiony Boga światopogląd, który nie wytrzymuje próby czasu. Pokolenie wychowane na Disneyu cechuje wzmożony pociąg do narkotyków.\nW Królewnie Śnieżce i siedmiu krasnoludkach chrześcijańskie wątki pojawiają się w tle (zwiedzenie i upadek, jabłko, demoniczna czarownica, siedmiu anielskich stróżów, zbawienie dzięki miłości księcia). W najlepszym filmie animowanym Disneya, Pinokio, te wątki są jeszcze wyraźniej widoczne (kuszenie i dojrzałość, wolność i odpowiedzialność, poświęcenie i zmartwychwstanie). Jednak trzeba zwrócić uwagę na to, że wszystkie te elementy są obecne już w oryginalnych opowiadaniach.\nChrześcijanie mogą docenić moralne przesłanie niechrześcijańskich filmów, np. Gwiezdnych wojen, ponieważ w ostatecznym rozrachunku rozróżnienie na dobro i zło ma swoje źródło w chrześcijańskiej wierze. Oprócz Boga Biblii nie istnieje żadna miara dobra i zła. Ale jeśli w Gwiezdnych wojnach „moc” jest etycznie neutralna i sama w sobie posiada ciemną i jasną stronę, to na jakiej podstawie można odróżnić dobro od zła? Trylogia nie odpowiada na to pytanie, bo też nie może. Jednak jako chrześcijanie zgadzamy się z tym, że Lord Vader i jego Imperator są źli, zaś Luke, Han i Leia są dobrzy. Choć nie zgadzamy się, że prawość i zło sprowadzają się do dobrych lub złych uczuć, jak sugerują to Gwiezdne wojny.\nFilmy sprawiają chrześcijanom jeden podstawowy problem – wychowaliśmy się z przekonaniem, że służą one głównie rozrywce i że możemy się całkowicie zrelaksować, kiedy oglądamy Disneya lub Gwiezdne wojny. Przecież nie znajdziemy w nich seksu, krwi ani wulgarnego języka. Jednak każdy rodzaj literatury, a film jest w pewnym sensie literaturą, wymaga umysłowego zaangażowania i etycznego wyczulenia. Nawet jeśli jakiś film nam się podoba, musimy zachować doń krytyczny dystans. Z drugiej strony, możemy zachować ten dystans, nie unikając kina. Nie trzeba bać się filmów. Zawsze można wyjść z kina lub wyłączyć telewizor. Jeśli więc lubisz Supermana lub Gwiezdne wojny – nie ma sprawy, lecz nie bądź bezkrytyczny.\nWspółczesne filmy są często wulgarne i agresywne i wymagają od widza dojrzałości i obiektywności. Wystarczy wymienić Dwa światy – film o chrześcijaństwie i pornografii, lub Pod czułą kontrolą – historię o tym, jak Bóg nawraca grzesznika. Kościół jednak nie może ustanowić jednakowych wytycznych dla wszystkich ludzi. Chrześcijanin – z ostrożnością – musi sam podejmować decyzje, co oglądać, a co pominąć.\nNiektórzy postępują jednak wedle zasady: Jeśli coś nie jest dobre dla dzieci, to nie jest też dobre dla dorosłych. Na pierwszy rzut oka brzmi to pobożnie, ale w gruncie rzeczy jest odrzuceniem Bożego wezwania do dojrzewania. Jest wiele rzeczy, z którymi dorośli mogą mieć kontakt, choć są one niebezpieczne dla młodocianych. Zaś takie nastawienie przeszkadza w realnym zaangażowaniu się w świecie, w którym Bóg nas umieścił. Należy zatem uznać, że choć pewnych dzieł nie włączylibyśmy do kanonu lektur szkolnych, to jednak są one pomocne w dochodzeniu do dojrzałego poznania świata, a tym samym w służbie Bogu. To samo można powiedzieć o niektórych filmach.\nPozwólcie, że zasugeruję kilka pytań, na które warto odpowiedzieć w drodze do kina. Po pierwsze, czy film jest lekki (np. E.T.) czy też poważny i ciężki (np. Ojciec chrzestny)? Po drugie, jeśli film jest poważny, to czy oczekuję, że pozwoli mi on zdobyć wartościową wiedzę i rozwinąć się? Nawet jeśli pewne jego elementu są nieprzyzwoite lub złe, to czy, po odpowiednim przefiltrowaniu treści i przesłania, jako dojrzały chrześcijanin żyjący w nowoczesnym świecie mam wystarczające powody do jego obejrzenia? Po trzecie, jeśli film jest rozrywkowy, to czy jestem przygotowany do krytycznej jego oceny, nawet jeśli film mnie rozbawi?\nInnymi słowy, poważne filmy nie koniecznie muszą bawić. Dwa światy, film o chrześcijaninie, który odkrywa, że jego córka zaangażowała się w pornografię, nie jest przyjemnym obrazem. Wart jest jednak obejrzenia, ponieważ wymierzony jest zarówno w Hollywood, jak i pewien rodzaj płytkiego chrześcijaństwa. Nie oczekujmy jednak po nim rozrywki w disneyowskim stylu.\nZ drugiej strony, nawet filmy rozrywkowe wymagają uważnego oglądania, gdyż w dzisiejszych czasach niewiele jest stricte chrześcijańskich produkcji.\nOd czasu do czasu w bardziej konserwatywnych kręgach chrześcijańskich teologów odżywa krytyka pod adresem zarówno beletrystyki, jak i opartych na niej filmów. A ponieważ utożsamiam się z tymi kręgami, a jednak uważam, że ta wrogość jest niefortunna, dlatego chciałbym omówić pewne pozytywne aspekty literatury pięknej.\nBóg zlecił człowiekowi dwojakie zadanie – mamy kultywować i strzec to, co On nam powierzył. Bóg przyprowadził do Adama zwierzęta, by mógł lepiej zrozumieć swoje powołanie, a także rozpoznać, że potrzebuje pomocnika, by być dobrym gospodarzem. Adam nazwał (opisał i skatalogował) zwierzęta, używając do tego wyobraźni i zdolności do ekstrapolacji. Później Bóg przyprowadził do człowieka inne zwierzę, by nauczyć go, na czym polega rola strażnika. Kiedy jednak Adam zawiódł w tej roli, Bóg usunął go z Ogrodu i zastąpił cherubami aż do przyjścia Nowego Adama.\nWszystko, co robimy, zawiera te dwa aspekty – kultywowanie i ochronę. Czasami jeden dominuje nad drugim. Pewni ludzie w swej pracy bardziej skupiają się na jednym, pozostali na innym. Jednak każdy z nas w mniejszym lub większym stopniu jest zarówno gospodarzem, jak i strażnikiem. To samo dotyczy sztuki. Sztuka pomaga zrozumieć świat i zwiększa nasze możliwości zagospodarowania świata. Sztuka wyznacza też granice naszego życia lub wzywa do nowego ich wytyczenia, co wiąże się z rolą strażników stworzenia. Sztuka popularna zwykle tylko powtarza zastane prawdy i twierdzenia, przez co jest w gruncie rzeczy konserwatywna – w sensie społecznym, a nie moralnym tego słowa. (To dotyczy również muzyki rockowej, jakkolwiek by to dziwnie nie brzmiało. Muzyka rockowa wzmacnia podstawowe schematy i prądy społeczne naszej kultury, co sprawia, że tak mocno oddziałuje na umysły młodego pokolenia).\nMówimy cały czas o literaturze popularnej. Niewielu chrześcijan występuje bowiem przeciwko utworom Szekspira, Miltona, Cervantesa czy też Dostojewskiego. Zajmiemy się zatem czterema najbardziej popularnymi gatunkami: kryminałami, literaturą wojenną, science fiction oraz romansami.\nNajpierw jednak jeszcze jednak uwaga. Niebezpieczeństwo beletrystyki wiąże się z naszym do niej podejściem. Można traktować ją tylko i wyłącznie jako sposób ucieczki od realnego świata. Nie musi to być całkowicie złe, jeśli w jakiś sposób łączy się z chrześcijańskim zrozumieniem sabatu. Ale ucieczka w powieść pornograficzną raczej nie wzmocni naszej wiary, podczas gdy ucieczka w chrześcijańską powieść (np. Władcę pierścieni lub Wahadło Foucaulta) może wzmocnić naszą wiarę. Niemniej jednak całkowite zanurzenie się w literaturę może prowadzić do utraty animuszu i rozleniwienia, jak to zwykle się dzieje, kiedy zbyt wiele czasu poświęcamy na rozrywkę i odpoczynek.\nZatem nie ma nic złego w eskapistycznej literaturze, o ile robimy z niej właściwy użytek. Od czasu do czasu każdy z nas potrzebuje oderwania do codzienności i chwili relaksu. Wszystko jednak można nadużyć.\nDo tej kategorii zaliczamy wszystkie historie, których istotnym elementem jest zbrodnia. Mówi się, że tego rodzaju opowiadania rozwinęły się tylko na chrześcijańskim Zachodzie. Dlaczego? Myślę, że z dwóch powodów. Pierwszym jest transcendentne prawo. W pogańskich kulturach prawo bogów jest albo niepoznawalne, albo dostępne tylko kapłanom. Prawo rządzące społeczeństwem jest z kolei tylko wyrazem woli ludzkiego władcy. W takim kontekście nie ma miejsca dla moralnych dylematów obecnych w kryminałach, w których morderstwo i gwałt po prostu muszą być moralnie naganne i to niezależnie od tego, kto je popełnił.\nPo drugie, kryminał zakłada powtarzalność przyczyn i skutków. Żadne pogańskie społeczeństwo nie posiada rzeczywistego zrozumienia przyczyny i skutku. Czytając Homera lub innego przedchrześcijańskiego autora, zauważamy, że w ich utworach dzieją się różne rzeczy, którym brak przyczyny lub kontekstu. Wszystko przenika magia. Tylko w oparciu o doktrynę stworzenia możemy posiąść właściwe zrozumienie przyczyny i skutku. Bóg sprawił, że świat zaistniał i to jest podstawą przyczynowości. To znaczy również, że świat można poznać, ponieważ stworzenie nosi znamię Stwórcy. Właśnie dlatego ludzki umysł może zrozumieć Boży świat.\nW kryminale wszystko musi ułożyć się w logiczną całość. Kiedy kończymy czytać kryminał i dowiadujemy się, kto jest zbrodniarzem, mówimy: Oczywiście, dlaczego wcześnie o tym nie pomyślałem! Dobry pisarz prezentuje wszelkie możliwe dowody i wskazówki, abyśmy na końcu poczuli się zawstydzeni, że ich nie odczytaliśmy. I żebyśmy tym bardziej podziwiali bohatera, któremu to się udało.\nCzy lektura kryminału umacnia chrześcijańskie wartości? Najwyraźniej tak. Wzmacnia nasz zmysł etyczny i przekonanie o uporządkowaniu świata. Upewnia w przekonaniu, że oliwa jest sprawiedliwa, że źli zostaną ukarani, a dobrzy nagrodzeni. Racja, w rzeczywistości nie zawsze ma to miejsce, a przynajmniej w wielu przypadkach musimy czekać do Sądu Ostatecznego i być może wiele historii detektywistycznych niewystarczająco podkreśla ten fakt, ale żaden gatunek literacki nie jest w stanie wszystko zakomunikować.\nWraz z regresem chrześcijaństwa możemy oczekiwać zaniku literatury detektywistycznej. Będzie ona coraz mniej zrozumiała. Co nie znaczy, że każdy kryminał wart jest naszego czasu. Nie musimy jednak czuć się winni, czytając Agatę Christie lub Dorothy Sayers.\nWojna jest zła. Jedynym powodem, dla którego chrześcijanie mogą angażować się w działania wojenne, jest osiągnięcie wyższych moralnie celów. Poganie walczą o honor i chwałę lub dla łupów. Kozak Stieńka Razin był opiewany głównie dla jego krwiożerczości. W piosence o nim, słyszymy, że Stieńka spędza zbyt dużo czasu z uwięzioną księżniczką perską. Jego ludziom nie podoba się to, gdyż oznacza to koniec grabieży. Kiedy skargi dochodzą do uszu Stieńki, przysięga już nigdy nie zboczyć z kozackiej drogi i wyrzuca księżniczkę za burtę do Wołgi.\nCzy tak wyglądają europejskie i amerykańskie historie wojenne? Nie i to z powodu chrześcijańskich wpływów. Znajdujemy w nich bowiem pewną etyczną podstawę, która sprawia, że np. Szkarłatny Kwiat uwalnia słabych od machinacji złych władców; że naziści są źli, a ci, którzy z nimi walczą – dobrzy. Lubimy takie historie, ponieważ ukazują tryumf dobra nad złem.\nZnów musimy zauważyć, że w prawdziwym życiu zwycięstwo dobra nad złem nie zawsze jest szybkie i łatwe. Ponadto, ci, którzy walczą ze złem, sami mogą się nim zarazić (jak ukazał to Dumas w Hrabim Monte Christo). Jak mówi Bóg: „Pomsta jest moja”. Mimo to warto pamiętać, że pojęcie sprawiedliwej wojny jest wybitnie chrześcijańskie i odgrywa znaczącą rolę w większości historii wojennych.\nKiedy dobrzy nie są całkiem dobrzy, trudniej jest napisać powieść wojenną lub szpiegowską. Nie sądzę, że powstanie zbyt wiele książek opowiadających o wojnie w Wietnamie. Sytuacja była moralnie zbyt dwuznaczna. Autor publikujący pod pseudonimem John Le Carre dobrze ukazał ten problem w serii, której głównym bohaterem jest George Smiley. Smiley pod pewnymi względami jest postacią arturiańską, ale jego żona, symbol Anglii, co rusz przyprawia mu rogi. Kiedy okazuje się, że Ann ma romans z rosyjskim agentem, Smiley (Artur) oraz Peter Guillam (Piotr Obrońca, Kościół?) stają przed dylematem, jak w takiej sytuacji strzec Anglię. Czy Anglia w ogóle zasługuje na ochronę? Później Smiley odrzuca Ann i poświęca się ochronie uciekinierów z krajów rządzących przez komunistyczne reżimy. Oni przynajmniej w jakimś stopniu zasługują na jego uwagę. Krytycy mają czasami autorowi za złe, że w jego powieściach brakuje typowych bohaterów, ale to jest przecież jego przesłaniem – w czasach takich jak nasze nie ma miejsca dla prawdziwych bohaterów. Być może Le Carre czasami nieco przesadza, ale w gruncie rzeczy trzeba zgodzić się z jego krytyką pochrześcijańskiego Zachodu. Jak można opowiedzieć się po stronie sprawiedliwości, jeśli wszędzie czai się zdrada?\nFantastyka naukowa to pewien rodzaj literatury fantastycznej, któremu technika ma dodać wiarygodności. W swych założeniach literatura science fiction jest bardzo chrześcijańska, choć niewielu autorów SF to chrześcijanie (spośród nich można wymienić: C.S. Lewisa, Cordwainera Smitha, Freda Saberhagena, Tima Powersa, Gene’a Wolfe’a czy też Jamesa Blaylocka). Technika jest wybitnie chrześcijańskim fenomenem. Poganie wierzą, że manipulacja naturą obraża duchy, a jedynym sposobem wpływania na rzeczywistość jest magia, dlatego w pogańskich kulturach nie rozwinęła się technika.\nChrześcijaństwo głosi, że świat jest wolny od demonów i złych duchów, a jednocześnie zachęca ludzi, by przemieniali świat. Człowiek nie może grać Boga (przy pomocy magii) i dlatego jedynym narzędziem do przekształcania świata jest technika. Nie sposób zignorować fakt, że dwie wielkie epoki rozwoju technologicznego w dziejach świata były ściśle związane z chrześcijańskim Średniowieczem i protestancką Rewolucją Przemysłową.\nTym, co różni science fiction od fantasy, jest uwiarygodnienie zdarzeń zachodzących w opisywanym świecie raczej przy pomocy techniki niż magii. Tym samym SF potwierdza chrześcijańskie twierdzenie, że postęp przynajmniej częściowo zależy od technologicznego rozwoju.\nOczywiście, większość powieści science fiction to w rzeczy samej historie detektywistyczne, wojenne lub miłosne jednak umiejscowione w przyszłości. „Czysty” gatunek SF ukazuje konsekwencje rozwoju technologicznego. Typowym tego przykładem jest Bezgłośny pistolet Roberta Sheckleya, gdzie autor zastanawia się nad konsekwencjami użycia broni laserowej. Kiedy bohater ląduje na nowej planecie i zostaje zaatakowany przez lokalne stwory, natychmiast je odstrzela. Zauważa przy tym, że ponieważ laser nie wydaje żadnego huku, pozostałe przy życiu zwierzęta nie są przestraszone. Zniknięcie innych zwierząt zdaje się nie robić na nich żadnego wrażenia, więc nadal atakują bohatera.\nNiektóre ze strzałów trafiają w statek kosmiczny, który po jakimś czasie wygląda jak szwajcarski ser. Kiedy w końcu przylatuje ekipa ratunkowa, zauważa, że bohater używa pistoletu laserowego już tylko w jednym celu – do wbijania gwoździ. (Może z inspiracji Shekleyem George Lucas wymyślił laserowy miecz, by uniknąć niedogodności przezeń opisanych).\nScience fiction ukazując przyszłość, korzysta z biblijnego, czyli liniowego a nie cyklicznego pojmowania historii. Ponadto fantastyka naukowa bardziej niż inne gatunki literackie wykorzystuje wyobraźnię. Z drugiej strony przyszłość opisana w większości utworów SF jest niechrześcijańska (wyjątkiem jest m.in. Cordwainer Smith). Zatem literatura science fiction tylko częściowo utwierdza chrześcijańskie wartości, głównie w swych założeniach, lecz niekoniecznie w przesłaniu.\nWarto dodać, że wielu autorów SF przestaje pisać fantastykę naukową i zwraca się w stronę fantasy (np. Jack Chalker, Robert Heinlein, Andre Norton). Zdaje się, że w którymś momencie górę biorą ich pogańskie założenie, przez co tracą zainteresowanie chrześcijańskim światopoglądem.\nZ jakichś nie do końca zrozumiałych powodów niektórzy konserwatywni chrześcijanie uznają wyższość małżeństw zaaranżowanych nad małżeństwami z miłości. W ich mniemaniu miłość polega tylko i wyłącznie na przestrzeganiu prawa.\nTakie poglądy mają swe źródło raczej w pogańskiej religii niż w chrześcijaństwie. Aranżowanie małżeństw bierze się z przekonania, że ślub młodych tworzy przymierze również między ich rodzinami. Biblia jednak wyraźnie mówi: „Dlatego opuści mąż ojca swego i matkę swoją i złączy się z żoną swoją, i staną się jednym ciałem” (Rdz 2,24). Zatem ślub nie łączy dwóch rodzin, ale tworzy trzecią. Pogańskie kultury zaciemniają ten obraz i na różne sposoby próbują powiązać nową rodzinę z rodzicami.\nTo prawda, że Abraham zaaranżował małżeństwo Izaaka, ale nie zapominajmy, iż Biblia jasno stwierdza, że Izaak pokochał Rebekę (Rdz 24,67). Dla aranżowania małżeństw z pogwałceniem pragnień młodych nie powinno być miejsca w biblijnym społeczeństwie. Małżeństwo ma być z miłości, ma być romantyczne.\nPismo Święte ukazuje wiele tego przykładów. Wystarczy wspomnieć Jakuba i Rachelę czy też Otniela i Achsę. Podstawą dla takiego porządku jest miłość Boga do Jego Oblubienicy. Czy nie poruszają nas historie wielkich książąt, którzy zakochują się w pokornych wieśniaczkach i sprowadzają je do zamku, by razem szczęśliwie spędzić resztę życia? Dlaczego lubimy takie opowiadania? Ponieważ są tak podobne do Ewangelii (a także Pieśni nad Pieśniami).\nRomantyczna literatura rozwinęła się tylko na chrześcijańskim Zachodzie pod wpływem Ewangelii. Romanse mogą być smutne lub radosne, wszystkie jednak znajdują pierwowzór w historii Chrystusa i Kościoła.\nNie chodzi przy tym o to, że każdy romans wart jest swej ceny, ale o to, że każdy romans wyrasta z chrześcijańskiego fundamentu. Historie miłosne cieszą się tak dużą popularnością na pochrześcijańskim Zachodzie, ponieważ wciąż wielu z nas myśli o miłości zgodnie z chrześcijańskimi kategoriami. W Średniowieczu romanse wyparły pornografię, ale dziś obserwujemy odwrotny trend.\nChrześcijańskie małżeństwo powinno być romantyczne, a jeśli nie jest, dobrym lekarstwem jest duża dawka dobrych romansów, które w ostatecznym rozrachunku powtarzają historię Chrystusa i Jego Wybranki.\nMoim celem nie było szczegółowe i wyczerpujące omówienie wszelkich aspektów popularnej literatury. Chciałem raczej zwrócić uwagę na to, że cztery najpoczytniejsze gatunki literackie powstały w oparciu o biblijne założenia i nie mogą bez nich istnieć. Choć dużo współczesnych utworów pozostawia wiele do życzenia, to mimo wszystko chrześcijanie mogą i powinni docenić sporą ich część.\nW końcu gdzie znajdziemy lepszą historię detektywistyczną niż biblijna historia sądu i odkupienia? Co jest lepszą historią wojenną niż dzieje walki Boga z Jego przeciwnikami? Jaka powieść lepiej opowiada o przyszłych doświadczeniach ludzkości niż historia Królestwa Bożego? Gdzie znajdziemy bardziej frapującą historię miłosną niż w opowiadaniu o Chrystusie i Kościele? Tak, wiele współczesnych utworów to tylko tanie kopie, ale skoro podoba nam się oryginał, to może docenimy i kopie (pod warunkiem, że nie są zdegenerowane). Naśladowanie Boga jest przecież powołaniem człowieka stworzonego na Jego obraz.\nTytuły oryginałów: Arts & Play. Part 1-4. Artykuły ukazały się w: Open Book Newsletter, nr 5-8. www.biblicalhorizons.com


Pracownik robót kolejowych (strona 1) - Praca - forum budowlane - budnet.pl\nPracownik robót kolejowych\n11 lipca 2017, 10:46\nDla naszego klienta, firmy budowlanej o ugruntowanej renomie, prowadzącej działalność w zakresie projektowania i wykonawstwa specjalistycznych fundamentów, w związku z dynamicznym rozwojem i licznymi kontraktami poszukujemy kandydatów na stanowisko:\nRóżne lokalizacje na terenie całej Polski\n•\tPraca jako operator palownicy kolejowej\n•\tPrzygotowywanie maszyny do pracy\n•\tDbanie o bezpieczeństwo w miejscu pracy\n•\tWykształcenie średnie lub średnie techniczne\n•\tGotowość do pracy poza miejscem zamieszkania oraz wzięcia udziału w szkoleniach pozwalających uzyskać odpowiednie uprawnienia\n•\tMile widziane: doświadczenie w pracy przy robotach kolejowych lub uprawnienia kierownika pociągu roboczego\n•\tHotel i wyżywienie w czasie pracy na budowie\nZainteresowanych kandydatów prosimy o przesyłanie CV na adres: aleksandra.rosinska@p2recruitment.com, w tytule wiadomości wpisując nazwę stanowiska.\nA czy ktoś z was może kojarzy https://www.dolmed.pl/oferta/medycyna-pracy/< /a> ? Pytam, poniewaz potrzebuje wykonać najważniejsze badania do nowej pracy i zastanawiam się - czy warto do nich się zgłosić? Wiadomo, że tego typu badania są bardzo ważne i od tego zależy też czy dostanę wymarzoną pracę, czy też nie?\nPraca...praca... Liczba postów: 6 Grupa: Praca Ja dobrą pracę znalazłem ale dopiero po wyjeździe za granicę, do Niemiec. Miałem na początku problem z rozliczeniem się z podatku i dlatego wynająłem tą https:/...\nOferty pracy w Katowicach Liczba postów: 2 Grupa: Praca Mnie interesuje bielsko praca\nSłużby porządkowe Liczba postów: 2 Grupa: Praca Nie pracowaliśmy ale szukamy pracy. W związku z tym zapoznajemy się z poradami z rynku pracy https://www.gowork.pl/poradnik/ Ewentua lnie sprawdzamy swoje wynag...\nMurarz Liczba postów: 4 Grupa: Praca Jakie opcje pracy rozważasz? Od kilku lat zarabiam na kryptowalutach i grach hazardowych. Jeśli będziesz ostrożny, będziesz w stanie zarabiać całkiem niezłe pie...\nSzukam pracy. Wrocław Liczba postów: 4 Grupa: Praca


Jak usunąć Search.searchw3m.com | Threat 2 Remove\nHome » Adware @pl » Jak usunąć Search.searchw3m.com\nPobierz za darmo narzędzie do usuwaniaAby usunąć Search.searchw3m.com\nUsuwanie ręczne Search.searchw3m.com\nPoniżej znajdziesz instrukcje jak usunąć Search.searchw3m.com z systemów Mac i Windows. Jeśli kroki poprawnie, będziesz w stanie odinstalować niechciane aplikacji panelu sterowania, usunąć rozszerzenia przeglądarki zbędne i usunąć pliki i foldery związane z Search.searchw3m.com całkowicie.\nOdinstalować Search.searchw3m.com z Windows\nWyeliminować dany Search.searchw3m.com z przeglądarki\nSearch.searchw3m.com można dodać rozszerzenia i dodatki do przeglądarki. Można je użyć do powodzi przeglądarki z reklam i przekierowywać do nieznanych stron internetowych. Aby w pełni odinstalować Search.searchw3m.com, musisz odinstalować te rozszerzenia z wszystkich przeglądarek internetowych.\nZlokalizuj Search.searchw3m.com związane z rozszerzeniem\nWybierz Search.searchw3m.com związane z rozszerzeniem\nJak usunąć Froktiser