NR 150 WYDANIE SPECJALNE KWARTALNIK. SIERPIEÑ 2007 rok XVI gazeta bezp³atna. Kadisz Jatom (Sierocy) NR ISSN - PDF\nNR 150 WYDANIE SPECJALNE KWARTALNIK. SIERPIEÑ 2007 rok XVI gazeta bezp³atna. Kadisz Jatom (Sierocy) NR ISSN\nDownload "NR 150 WYDANIE SPECJALNE KWARTALNIK. SIERPIEÑ 2007 rok XVI gazeta bezp³atna. Kadisz Jatom (Sierocy) NR ISSN 1232-4566"\n1 KWARTALNIK NR ISSN NR 150 SIERPIEÑ 2007 rok XVI gazeta bezp³atna WYDANIE SPECJALNE Kadisz Jatom (Sierocy) Niech bêdzie wywy szone i poœwiêcone Imiê Jego, wielkie w œwiecie, który sam stworzy³ wed³ug Swej woli. Niechaj ustanowi Swe królowanie, niechaj sprowadzi wyzwolenie, niechaj zeœle ju wkrótce Mesjasza, za ycia waszego i za dni waszych i za ycia ca³ego domu Izraela szybko i w bliskim czasie. Mówcie: Amen. Niechaj Jego wielkie Imiê bêdzie b³ogos³awione. Niechaj bêdzie b³ogos³awione i pochwalone, opiewane i wywy - szone, wyniesione i uœwietnione, uwielbiane i s³awione Œwiête Imiê Jego; niech bêdzie b³ogos³awiony we wszystkich b³ogos³awieñstwach i pieœniach pochwalnych, hymnach i dziêkczynieniach znoszonych na tym œwiecie. Mówcie: Amen. Niechaj zapanuje niebiañski pokój i ycie dla nas i dla ca³ego Izraela. Mówcie: Amen. Ten, który sprawi³ pokój na wysokoœciach, oby zes³a³ pokój dla nas i dla ca³ego Izraela. Mówcie Amen CHRZANÓW, ZIMA 1943 R. - fot. mgr Czes³aw Tomaszkiewicz\n2 CMENTARZ Serwis fot. Wojciech Wyzina\n3 Julia Wiener VARIA Drodzy Goœcie! * * * w ydowskim miasteczku chrzanowie nie ma ani jednego yda pewnego razu dawno temu pan bóg machn¹³ swoj¹ czarodziejsk¹ ró d k¹ i wszyscy tamtejsi ydzi nagle zniknêli w polskim miasteczku chrzanowie jest ydowskie getto otoczone wysokim kamiennym murem zamkniête na elazny zamek trzyma siê tam dobrych ydów którzy sprawuj¹ siê nienagannie maj¹ swoje miejsce nie k³óc¹ siê nie ha³asuj¹ nie próbuj¹ wyrwaæ siê na wolnoœæ nie przechwytuj¹ cudzych klientów i nie naprzykrzaj¹ siê ani dobrym ludziom ani swojemu swarliwemu bogu (waw-jod-nun-resz nawo³uj¹ siê pó³koliste macewy waw-jod-nun-resz) w tym getcie trzyma siê szczêœliwych ydów moich pradziadków i ich przodków niepokojeni tylko przez krety i robaki cierpliwie czekaj¹ na przyjœcie mesjasza i wstan¹ na jego wezwanie z pe³nym kompletem z³otych zêbów ze skór¹ i w³osami nietkniêtymi rêk¹ ludzk¹ idealne ydowskie getto dziedzictwo kulturowe polskiego narodu (fragment poematu MOJA RODZINA ZE STRONY OJCA) Prze³o y³a Jadwiga Reifer Julia Wiener Pisarka, poetka Julia Wiener urodzi³a siê w Moskwie, studiowa³a w Instytucie Kinematografii, od 1972 roku mieszka w Izraelu. Ten zaprawiony gorycz¹ wiersz napisa³a przed wieloma laty, kiedy przyjecha³a do Chrzanowa i bezskutecznie usi³owa³a dostaæ siê na zamkniêty na g³ucho ydowski cmentarz. Z Chrzanowa wywodzi siê rodzina jej ojca. Meier Wiener ( ), filozof, znawca kultury ydowskiej, pisarz, urodzi³ siê w Krakowie, jeszcze bêd¹c m³odym ch³opcem zamieszka³ z rodzicami we Wiedniu. Bêd¹c z przekonania komunist¹, w 1927 opuœci³ Austriê, wyjecha³ do Zwi¹zku Radzieckiego. Tam, jak pisze jego córka w swym poemacie, doœwiadczy³ wszystkiego co s¹dzone mu by³o w tym czasie i miejscu. W pierwszych dniach wojny poszed³ na front jako ochotnik, zgin¹³ w okr¹ eniu pod WiaŸm¹. Chrzanów nie by³ tylko polskim miastem- by³ równie miastem ydowskim. Przed II Wojn¹ Œwiatow¹ ok. po³owy mieszkañców tego dwudziestotysiêcznego miasta to ydzi, którzy wspólnie z nami nadawali temu miastu charakter, wp³ywaj¹c na jego rozwój gospodarczy, kulturalny i oœwiatowy. Wraz z milionami innych polskich ydów podzielili tragiczny los holocaustu, pozostawiaj¹c po sobie kulturê materialn¹, miejsce na kartach historii i trochê coraz bardziej odleglejszych wspomnieñ. W latach naziœci dokonali eksterminacji ludnoœci ydowskiej na ziemi chrzanowskiej. G³ównym grobowcem chrzanowskich ydów sta³ siê obóz koncentracyjny Auschwitz Birkenau. Wymarsz chrzanowskich ydów dokumentuje wstrz¹saj¹ca fotografia znajduj¹ca siê w Auschwitz. Szli oni uroczyœcie z godnoœci¹ i powag¹. Z zawieruchy wojennej uratowa³o siê oko³o 10% przedwojennej chrzanowskiej spo³ecznoœci ydowskiej. Szanowni Zebrani! Spo³eczeñstwo Rzeczypospolitej przez wieki s³ynê³o z postawy otwartej na innych i ta cecha wysz³a kulturze polskiej jedynie na dobre. Polska literatura bez Leœmiana Tuwima, S³onimskiego i tylu innych - po prostu nie by³aby sob¹. Polska zaœ - bez ydowskich sklepików, karczm i bo nic, bez ydowskich œwi¹t, które wtopi³y siê w nasz¹ tradycjê, bez kirkutów, które wros³y w nasz krajobraz, nie by³aby tamt¹ Polsk¹. Obraz tamtej Polski doskonale odzwierciedla cmentarz na Monte Cassino- gdzie groby poleg³ych o³nierzy znacz¹ krzy e, pó³ksiê yce i gwiazdy Dawida. Tej Polski ju nie ma! Niech mi bêdzie wolno zacytowaæ za Antonim S³onimskim:,,Ju nie ma tych miasteczek, gdzie szewc by³ poet¹, zegarmistrz filozofem, fryzjer trubadurem. Dzisiaj coraz wiêcej Polaków odczuwa, e nieobecnoœæ ydów w polskim krajobrazie duchowym to wielka pustka. Tak czuje - jak mówi Szewach Weiss,,Trzecie pokolenie sprawiedliwych. Mimo, e jesteœmy dzisiaj na cmentarzu - to nie chcia³bym aby tu obecni, odnieœli wra enie, e Polska dla ydów jest wy³¹cznie cmentarzyskiem. Na ca³ym œwiecie cmentarze s¹ miejscem szczególnym. Stanowi¹ bowiem o stosunku yj¹cych do przesz³ych pokoleñ. S¹ te wyrazem odniesienia do przysz³oœci, tej przysz³oœci, która wykracza poza ramy doczesne. S¹ wreszcie cmentarze pomostem ³¹cz¹cym kultury minione, wymar³e czy wymordowane z ludÿmi yj¹cymi dziœ. Opowiadaj¹ o œwiatach, o ludziach i przesz³oœci, która ju nie powróci. Cmentarze ydowskie ³¹cz¹ wszystkie te elementy w sposób szczególny. Cmentarz ydowski jest ró nie nazywany. Mnie osobiœcie podoba siê jego nazwa w jêzyku jidysz,,das gute ort, czyli,,dobre miejsce. Powiem wiêcej, e dziêki Waszej inicjatywie oraz zaanga owaniu Rabina Barucha D. Halberstama i Samuela Mandelbauma to jest bardzo dobre miejsce. To dziêki tej,,micwie - tu pochowanym, ten chrzanowski kirkut nie przypomina ju tajemniczego ogrodu, bo drzewa i krzaki, które go zarasta³y zosta³y wykarczowane, macewy postawione, zosta³o zrobione nowe ogrodzenie. Z tajemniczoœci powsta- ³o urokliwe miejsce i egzotyka nagrobnych napisów. Niech ta nekropolia s³u y tym, którzy tu przyje d aj¹, aby z³o yæ kamyk na grobie swoich bliskich. A nam tu mieszkaj¹cym ma s³u yæ pamiêci¹ o naszych dawnych s¹siadach, którzy odeszli st¹d nie ze swojej i naszej winy, zostawiaj¹c swoje domy znaczone mezuz¹, bliskich na cmentarzu, domy modlitwy, cadyków, oraz jak to powiedzia³ Rafael Szarf,,uraz zawiedzionej mi³oœci do nas. Dzisiaj smutno chodzicie ulicami swojego dawnego miasta. S¹ to podró e sentymentalne ale z pêkniêtym sercem.,,nic nie jest bardziej ca³kowite ni pêkniête ydowskie serce powiedzia³ Mendel z Kocka. Ale dzisiejszy Chrzanów nie zna ju ydowskich cadyków. Mo e nadszed³ czas, aby to zmieniæ?! Dlatego zwracam siê do tutaj zebranych pomó cie mnie, moim wspó³pracownikom oraz Waszym przyjacio³om, aby ten stan rzeczy uleg³ poprawie. Ja ze swojej strony zrobiê co bêdê móg³ - a braci ydów proszê tylko o jedno, gdy kiedy na koniec uczty sederowej rozchodzicie siê do swoich domów i egnacie siê s³owami,,za rok w Jerozolimie dodajcie proszê i w Chrzanowie te. Na zakoñczenie pozwólcie mi wyraziæ Wam wszystkim raz jeszcze moje serdeczne powitanie i pozdrowienie tym s³owem tak pe³nym znaczenia, wziêtym z jêzyka hebrajskiego Szalom, Szalom! BURMISTRZ CHRZANOWA Ryszard Kosowski 3\n4 CMENTARZ Milcz¹ce macewy Kiedy wchodzimy na cmentarz i próbujemy odczytaæ inskrypcje nagrobne, rozpoczynamy dialog z przesz³oœci¹. Cmentarz to œlad przemijania, kruchoœci ludzkiego ycia, ale jednoczeœnie to apoteoza trwania, wielowiekowej obecnoœci. Powiedzenie milczy jak grób jest pó³prawd¹. Bo o ile zmar³y nie mo e do nas przemówiæ, to jednak jego nagrobek przekazuje wiele informacji. Symbolika nagrobna, kszta³t, wielkoœæ, materia³ z którego nagrobek zosta³ wykonany potrafi¹ wiele powiedzieæ o spo³ecznoœci, w której y³ zmar³y i jego rodzina. Dane osobowe pojawiaj¹ce siê w epitafium przypominaj¹ konkretn¹ osobê, czas i miejsce, w którym y³a. Z odczytaniem tych ostatnich jest pewien problem. Zgodnie z tradycj¹ ydowsk¹ obowi¹zuj¹c¹ w czasie u ytkowania cmentarza jako miejsca pochówku, jêzykiem napisów by³ jêzyk hebrajski. Inne ni w alfabecie ³aciñskim znaki graficzne liter stanowi¹ barierê dla wiêkszoœci obecnych mieszkañców Chrzanowa, ale tak e dla wielu przybywaj¹cych na cmentarz spoza granic naszego miasta. Dla nich wszystkich pomocne okazaæ siê mog¹ sporz¹dzone spisy inwentaryzacyjne nagrobków. Pierwszych prób dokona³ Pan Benjain Yaari w 2001 roku. Wykaz ok nagrobków zosta³ opublikowany rok póÿniej. W kolejnych latach akcjê tê kontynuowa³a m³odzie z Reut School w Jerozolimie. Œladem tej dzia³alnoœci s¹ kolejne liczby widniej¹ce na wielu nagrobkach, a efektem koñcowym strona internetowa zawieraj¹ca wykaz ponad 2000 nagrobków. Niejako równolegle do akcji porz¹dkowania cmentarza zosta³a podjêta kolejna próba zinwentaryzowania ca³oœci. Jej wynikiem bêdzie spis zawieraj¹cy informacje o ponad 3700 miejscach pochówku. Czêœæ z nich to nagrobki, które milcz¹ podwójnie. To te, na których czas dokona³ zniszczeñ uniemo liwiaj¹- cych odczytanie jakichkolwiek informacji. Jest ich kilkaset. Pozosta³e 3200 jeszcze przemawiaj¹. Wykute w kamieniu litery w cudowny sposób o ywiaj¹ choæ na chwilê pamiêæ o nieobecnych. Problemy z inwentaryzacj¹ nagrobków, nie koñcz¹ siê na trudnoœci z odczytaniem liter. Kolejn¹ przeszkod¹ jest transkrypcja hebrajskiego zapisu na liternictwo ³aciñskie. W jêzyku hebrajskim brak jest liter oddaj¹cych brzmienie samog³osek. Zasady zapisu nazwisk s¹ w zwi¹zku z tym nieprecyzyjne. To samo nazwisko mo e byæ zapisane w ró ny sposób. Tak e próba odczytania obarczona jest mo liwoœci¹ pope³nienia b³êdów, a co za tym ró nego przedstawienia brzmienia nazwiska. Idealnym rozwi¹zaniem by³oby porównanie napisów z nagrobków z wpisami do ksi¹g zgonów, ale te w wiêkszoœci nie zachowa³y siê. Jedyn¹ mo liwoœci¹ bêdzie wiêc sprawdzenie ³aciñskiego zapisu w innych dokumentach i próba ich powi¹zania z napisami epitafijnymi. Nazwisko nie by³o obowi¹zkowym elementem epitafium. Wprowadzone nakazem w³adz cywilnych w koñcu XVIII wieku funkcjonowa³y w zasadzie w przede wszystkim w dokumentach. Na co dzieñ wiêkszoœæ ydów znana by³a pod swymi œrodowiskowymi przezwiskami tzw. kinuj sk³adaj¹cymi siê z imienia (czêsto jego przekszta³conej wersji) oraz przydomku pochodz¹cego od zawodu, wygl¹du, cechy charakterystycznej, wydarzenia zwi¹zanego z dan¹ osob¹ itp. Na nagrobku zaœ, w zapisie epitafijnym, wa ne by³o imiê (to nadane i og³oszone w synagodze po urodzeniu) oraz imiê ojca (w przypadku zamê nych kobiet tak- e czasem imiê mê a). Zdarzaj¹ siê wiec nagrobki nawet z okresu tu przed drug¹ wojn¹ œwiatow¹, na których nazwisk nie uwzglêdniono. Obowi¹zkowym elementem inskrypcji nagrobnej by³a data œmierci. Poszukuj¹c grobu konkretnej osoby warto wiêc zaopatrzyæ siê w jak najwiêksz¹ iloœæ danych. Imiê (imiona) osoby zmar³ej, nazwisko, imiê (imiona) ewentualnie nazwisko jej (jego) ojca, w przypadku mê atek imiona i nazwisko mê a, data œmierci. Oczywiœcie nie jest wykluczone odnalezienie nagrobka przy mniejszej iloœci informacji, ale jak mówi¹ od przybytku g³owa nie boli. Dalszym etapem prac inwentaryzacyjnych bêdzie sporz¹dzenie katalogu zawieraj¹cego przepisane w ca³oœci inskrypcje, oraz ich t³umaczenia, a tak e dokumentacja fotograficzne nagrobków, ale jak mawia³ Kipling: to ju inna historia. W.W Kolorowy cmentarz Na tle zielonej trawy stoj¹ macewy w ró nych odcieniach szaroœci. Ró nice w barwach zale ¹ tylko od rodzaju u ytego surowca. Taki jest w powszechnej œwiadomoœci widok cmentarza ydowskiego. Jednak bli sze przyjrzenie siê pozwala na odkrycie, w zag³êbieniach i liniach kamieniarskiego rytu, œladów farb. Najczêstsza czerñ i biel, by³a równie powszechna w yciu codziennym. Czarny by³ w przez wieki kolorem dominuj¹cym w rytualnym stroju ydowskim, to tak e kolor a³oby, oraz alu po stracie Syjonu. Czarnym ca³unem nakrywano cia³o zmar- ³ego przed pogrzebem. Bia³y by³ ta³es modlitewny, to znak cielesnej duchowej czystoœci, to kolor kap³anów, a tak e poœmiertnej szaty zmar³ego. Oprócz dwóch wczeœniej wymienionych odnaleÿæ mo na œlady innych farb: czerwieñ, ó³æ, z³oto, srebrno, a tak e rzadziej zieleñ, br¹z, b³êkit i inne. Zachowane, nieliczne œlady wskazuj¹ wiêc, e cmentarz by³ kolorowy. Malowano powierzchniê macew, by na tym tle wyraÿniej odznacza³o siê epitafium. Równie litery inskrypcji bywa³y ró nokolorowe. W tekœcie czêsto wyró niano odmienn¹ barw¹ imiê zmar³ego, datê œmierci, czasem inne dane osobowe. Tak e ornamenty macew by³y kolorowane. Dziœ trudno ju jednoznacznie stwierdziæ, czy wielobarwnoœæ by³a efektem potrzeb doznañ estetycznych, czy te poszczególne kolory mia³y dodatkowe znaczenie symboliczne. Zapewne jedno nie wyklucza³o drugiego. Jest na cmentarzu nagrobek (patrz ilustracja na drugiej str. ok³adki), który przez wiele lat wywrócony napisem do spodu, na piaszczystym pod³o u, nie nara ony na dzia³ania czynników atmosferycznych, zachowa³ nieomal w nienaruszonym stanie sw¹ pierwotn¹ polichromiê. Macewa wystawiona na grobie Gitli córki Moj esza zmar³ej w siódmym dniu œwiêta Pesach w 655 roku wed³ug ma³ej rachuby (15 kwiecieñ 1895). Na bia³ym tle czarne litery epitafium. W czêœci laudacyjno-lamentacyjnej wyró niono, dodatkowo czerwon¹ barw¹, akrostych powtarzaj¹cy imiê zmar³ej i imiê jej ojca. Pod ³ukiem zwieñczenia Drzewo P³aczu oddane w naturalnych kolorach. Cztery kolory na p³askiej maewie ze skromn¹ symbolik¹. Jak mog³y wygl¹daæ te, wielop³aszczyznowe, o bogatej ornamentyce? W.W. 4\n5 Spacery po chrzanowskim kirkucie i próby odczytania napisów przenosz¹ mnie w odesz³y œwiat. Pochowani tam ludzie, prawdopodobnie z powodu odleg³oœci w czasie, s¹ trochê nierealni. Jakby postacie z opowiadañ Singera, Alejchema, Asza. Maj¹ w sobie coœ z Tewji Mleczarza. Wszyscy s¹ dobrzy, pobo ni, szanowani..., yj¹ w swoim ma³ym sztet³ 1 w znojnej, lecz pogodnej codziennoœci. Mogê przenieœæ siê do nich w wyobraÿni. Zamkn¹æ oczy i us³yszeæ zza muru turkot drewnianych kó³, stukot koñskich kopytna utwardzonej drodze, jakieœ dalekie nawo³ywania w obcym, trochê jakby z niemiecka brzmi¹cym jêzyku. Przenieœæ siê wstecz o sto, nawet dwieœcie lat. Fragmenty inskrypcji nagrobnych daj¹ impuls, by z zakamarków umys³u wy³oni³y siê obrazy znane tylko z literatury lub filmów. Czytam: Stary i syty dni studiowa³ pismo w dzieñ i w nocy - pod powiekami pojawia siê postaæ sêdziwego yda pochylonego nad zwojami Tory. By³a uwa na w przestrzeganiu przykazañ CHNH 2 myœlami, zagl¹dam przez okno do mieszkania gdzie jakaœ ydówka zapala i b³ogos³awi szabasowe œwiece. y³ z pracy swoich r¹k ; handlowa³ sumiennie ulica wype³nia siê ma³ymi warsztacikami i ciasnymi sklepikami, w których bezustannie krz¹taj¹ siê brodato-pejsate postaci. Otwieram oczy, by z kolejnego napisu zaczerpn¹æ inspiracje do pogodnej wizji ma³ego sielskiego miasteczka i nagle: zabity o³owian¹ kul¹. CMENTARZ Zabity o³owian¹ kul¹ TU POCHOWANY MÊ CZYZNA M ODY W LATACH. ZABITY O OWIAN KUL PRZEZ PRZEKLÊTYCH. SZANOWANY JOM TOW LIPA SYN SZANOWANEGO DAWIDA SZENKERA NIECH JEGO ŒWIAT O ŒWIECI NADAL JEGO DUSZA ODESZ A W 4 DNIU POWSZEDNIM OKRESU ŒWI TECZ- NEGO SUKOT 697 WED UG MA EJ RACHUBY 3 NIECH JEGO DUSZA ZWI ZANA BÊDZIE W WIEÑCU YCIA DZIEÑ A OBY. W CA YM MIEŒCIE LAMENT. DOBRE SERCE. W PO OWIE DNI SWOICH ZGIN Z POWODU ZABÓJSTWA I NIESPODZIEWANIE POZOSTAWI ŒWIAT DLA P ACZU. W DNIU 4 POWSZEDNIM OKRESU ŒWI TECZNEGO SUKOT W pierwszym momencie pomyœla- ³em, e to nagrobek z czasów okupacji, albo z okresu tu po pierwszej wojnie œwiatowej, kiedy to na terenie miasta dosz³o do anty ydowskich wyst¹pieñ zakoñczonych kilkoma pogrzebami. Ale nic z tego. Rok 5697, okres œwi¹t Sukot wskazuje na paÿdziernik Có to za tragedia rozegra³a siê w tamtym czasie? W 42 numerze dwutygodnika ROLA wydanym 18 paÿdziernika 1936r. w Krakowie zamieszczono wœród wielu innych notatkê, któr¹ przytaczam w ca³oœci: Napad bandytów na ulicy w Chrzanowie. W nocy z ubieg³ego poniedzia³ku na wtorek w Chrzanowie na powracaj¹cego ze sklepu Lipmana Schenkera z on¹ i córk¹ napadli na ulicy Sienkiewicza trzej bandyci, którzy za ¹dali wydania pieniêdzy. Gdy kupiec nie chcia³ oddaæ pieniêdzy, które mia³ w teczce, bandyci poczêli strzelaæ, nastêpnie wyrwali teczkê z r¹k konaj¹cego Schenkera i zbiegli. Obie kobiety s¹ ciê ko ranne. Schenker zmar³ w kilka chwil po napadzie. W teczce znajdowa³o siê stokilkadziesi¹t z³otych i weksle. Znikn¹³ obraz sielskiego miasteczka. Pozosta³a zwyk³a rzeczywistoœæ, ze swymi blaskami i cieniami. ycie w przedwojennym Chrzanowie toczy³o siê tak jak w ka dym innym mieœcie. Opisane powy ej zdarzenie by³o napadem rabunkowym, w którym wyznanie zamordowanego nie mia³o znaczenia, a wiêc nie burzy obrazu spokojnej codziennej koegzystencji katolików i ydów, gdzie sympatie i przyjaÿnie przekracza³y granice wyznaniowe, a ewentualne spory rozwi¹zywano w mniej brutalny sposób. Œwiadcz¹ o tym wspomnienia przedwojennych mieszkañców miasta. Zarówno z jednej tak i z drugiej strony. Obie spo- ³ecznoœci tworzy³y razem bogaty, pe³ny nasyconych barw, obraz ma³ego miasteczka. Pe³ny! Tym, którzy s¹dz¹ inaczej proponujê by upiekli kiedyœ babkê wielkanocn¹ nie dodaj¹c np. soli - bo s³ona; proszku do pieczenia - bo gorzki; mas³a (lub innego t³uszczu) - bo cholesterol. Przekonaj¹ siê czy ciasto otrzymane z po³owy sk³adników jest równie smaczne. Wojciech Wyzina PRZYPISY: 1. Sztet³ (w j.jidysz - ma³e miasto) prowincjonalna gmina ydowska w przedwojennej wschodniej Europie. 2. ChNH (skrót od Chala, Nida, Hadlaka) przykazania dla kobiet nakazuj¹ce: Chala oddzielanie czêœci chleba dla Kap³anów, Nida zachowanie czystoœci w okresie menstruacji, Hadlaka zapalanie œwiec szabasowych. 3. Zwrot wed³ug ma³ej rachuby oznacza pominiêcie tysi¹cleci w podaniu roku. Datê nale y odczytaæ pismo lokalne CZ ONEK POLSKIEGO STOWARZYSZENIA PRASY LOKALNEJ Redakcja: Marek Szymaszkiewicz - red. nacz., Antoni Dobrowolski - z-ca red. nacz. Adres redakcji: ul. Broniewskiego 4 (MOKSIR), pok. nr 1, tel , wew. 35. Wydawca: MOKSiR Chrzanów, ul. Broniewskiego 4 Sk³ad i druk: Drukarnia NOWA, tel\n6 Cezury czasowe nekropolii, jako czynnego miejsca grzebania zmar³ych, wytyczaj¹ dwie daty. Pierwszego i ostatniego pochówku. Informacje o nich najpewniej mo na znaleÿæ w dokumentacji cmentarza, lub w dokumentach gminy wyznaniowej, która go u ytkuje. Niestety w przypadku chrzanowskiego kirkutu dokumenty nie zachowa³y siê. Zmuszeni wiêc jesteœmy korzystaæ z informacji poœrednich. Wzmianki o powstaniu ydowskiego cmentarza w Chrzanowie odszukaæ mo na ju w XVIII wiecznych dokumentach dotycz¹cych parafii katolickiej. W 1759 roku konsystorz biskupi z Krakowa okreœli³ warunki istnienia w Chrzanowie cmentarza wyznaniowego dla ydów. W tym okresie powsta³ pierwszy kirkut w naszym mieœcie (zlikwidowany przez Niemców w czasie II wojny œwiatowej). W póÿniejszym okresie ró nego rodzaju dokumenty wspomina³y o rozszerzaniu cmentarza. Z czasem obok pierwszego powsta³ drugi, który równie by³ kilkakrotnie powiêkszany. Tak e w jego przypadku nie znamy dok³adnej daty za³o enia. Najstarszy zachowany nagrobek pochodzi z pocz¹tku XIX wieku. Jest to jednoczeœnie najstarszy wolnostoj¹cy nagrobek na terenie miasta. Najstarszy, bo datowany na rok 1802, podczas gdy dwa pozosta³e istniej¹ce do dziœ cmentarze (zak³adane jako katolickie) powsta³y póÿniej 1, a wiêc i nagrobki na nich s¹ póÿniejsze. Warto powiedzieæ kilka s³ów o tym zabytku ydowskiej sztuki sepulkralnej. Typowa macewa 2 charakterystyczna dla ydowskich cmentarzy. Pionowa stela zakoñczona trójk¹tnym szczytem. W szczycie wœród rozet i wij¹cych siê ornamentów roœlinnych korona i dwa jednoro ce. Poni ej napis grubymi, rzeÿbionymi wypuk³o, literami. 6 Tu pochowana Kobieta czysta nieskazitelna, cnotliwa i prawa pani Lea córka szanowanego pana, mistrza Józefa Joz³ b³ogos³awionej pamiêci. Odesz³a do wiecznoœci. Zmar³a w dniu 6, 24 dnia miesi¹ca Cheszwan w roku 563 wed³ug ma³ej rachuby. Niech jej dusza zwi¹zana bêdzie w wieniec ycia. Epitafium sk³adaj¹ce siê z charakterystycznych elementów formu³y wstêpnej, laudacyjnych epitetów, czêœci informacyjnej i modlitewnego zakoñczenia. Czego mo na siê z niego dowiedzieæ, oprócz bezpoœredniego odczytania tekstu. CMENTARZ Najstarszy Zwrot: Tu pochowana(y) jest wstêpem do epitafium typowym dla ydowskich macew na przestrzeni wielu wieków. Nastêpuj¹ce po nim epitety pochwalne, wraz z wystêpuj¹cym w szczycie symbolem jednoro ców i brakiem imienia mê a w epitafium, mog¹ sugerowaæ, e pochowana by³a osob¹ niezamê n¹. Mog¹ równie oznaczaæ, e by³a osob¹ m³od¹. Tytu³owanie ojca: szanowanym panem, mistrzem... jest czêstym w epitafiach wyra eniem grzecznoœciowym poprzedzaj¹cym imiona mêskie. Drugie 3 imiê ojca: Joz³ to przezwisko, tzw. kinuj, pochodz¹ce od imienia Józef. Charakterystyczny jest brak nazwiska, bo choæ ju w poprzednim wieku (poprzednim w stosunku do daty powstania nagrobka tj. XVIII) cesarz Józef II nakaza³ ydom noszenie nazwisk, to w epitafiach nagrobnych jeszcze d³ugo wpisywano wy³¹cznie imiê osoby zmar³ej, oraz imiê jej ojca, a w przypadku kobiet ewentualnie dodatkowo imiê mê a, ca³kowicie lekcewa ¹c laickie nazwiska. Zwrot modlitewny: b³ogos³awionej pamiêci informuje nas, e ojciec zmar- ³ej, w dniu jej pogrzebu, by³ równie osob¹ nie yj¹c¹. Zmar³a w dniu 6, 24 dnia... ta pozorna sprzecznoœæ wynika z faktu, e w kalendarzu ydowskim poszczególne dni tygodnia nie maj¹ swoich nazw. Okreœla siê je dodaj¹c odpowiednie liczebniki: dzieñ pierwszy; dzieñ drugi;... dzieñ szósty. Wyj¹tkiem jest Szabat dzieñ siódmy, œwi¹teczny, przypadaj¹cy w terminie odpowiadaj¹cym naszej sobocie. Nie wdaj¹c siê w szczegó³y wynikaj¹ce z momentu rozpoczêcia siê dnia 4, napis mo na zinterpretowaæ zmar³a w pi¹tek 24 dnia... ydowski kalendarz 5 podaje daty roczne od momentu stworzenia œwiata, który mia³ miejsce (wg ydowskich biblistów) w 3761 r. przed nasz¹ er¹. Dopisek wed³ug ma³ej rachuby informuje, e w zapisie pominiêto tysi¹clecia (obecnie yjemy ju w szóstym). Pe³na data na nagrobku to: pi¹tek 24 Cheszwan 5563 co w przeliczeniu na kalendarz gregoriañski odpowiada 19 listopada 1802 roku. Ostatnie zdanie epitafium to zwrot modlitewny yczenie, by zmar³a mia³a udzia³ z yciu wiecznym. Obok odczytania inskrypcji, wa nym aspektem jest stwierdzenie czy nagrobek postawiono jako znak rzeczywistego pochówku, czy te przyniesiono go póÿniej i wstawiono w przypadkowo wybrane miejsce. Spróbujmy rozwa yæ te alternatywy. Przypominam: Na terenie Chrzanowa istnia³y dwa zlokalizowane obok siebie cmentarze ydowskie. Pierwszy za³o ony jeszcze w XVIII wieku zosta³ zlikwidowany decyzj¹ w³adz hitlerowskich w czasie II wojny œwiatowej. Kiedy za³o ono drugi ten istniej¹cy do dziœ, na którym stoi interesuj¹ca nas macewa? Po raz pierwszy wzmiankowany jest w dokumentach z XIX wieku. W archiwach (podajê za Chrzanów. Studia z dziejów miasta. Tom II. cz. 1, s. 335, przyp. 698) znajduje siê dokument mówi¹cy, e w dniu 20 sierpnia 1823 r. zawarty zosta³ kontrakt kupna i sprzeda y gruntu zagonów 9 kliniastych (...) le ¹cych na koñcu ulicy Œwiêtokrzyskiej (...) pod rozszerzenie Kierchoffu Starozakonnych, kolejny œlad mówi¹cy o podobnej transakcji pochodzi z 5 grudnia 1825 r. PóŸniej powiêkszano cmentarz jeszcze kilkukrotnie. Wróæmy do naszego nagrobka. Za wersj¹ o przeniesieniu przemawia kilka przes³anek: - kolejne (wg dat pochówków) nagrobki s¹ kilkanaœcie lat póÿniejsze, a przecie niemo liwe, by przez kilkanaœcie lat nikt nie umiera³. - nietypowe jest ustawienie p³yty (napisem w kierunku pó³nocnym). - niepewna jest data powstania cmentarza. - mo na czasem us³yszeæ informacjê o przeniesieniu niektórych nagrobków ze starego cmentarza (w zwi¹zku z jego likwidacj¹ przez Niemców) na nowy 6. Mo na jednak mieæ w¹tpliwoœci: - brak wczeœniejszych dokumentów o powstaniu cmentarza nie przes¹dza daty jego powstania mog³y siê zawieruszyæ.\n7 - równie te istniej¹ce, nawet jeœli dotycz¹ zak³adania nowego cmentarza, mog¹ urzêdowo potwierdzaæ stan rzeczywisty, finalizuj¹c aktem prawnym zaistnia³e wczeœniej fakty. - dokumenty mog¹ mówiæ o rozszerzeniu ju istniej¹cego cmentarza. - brak innych macew potwierdzaj¹cych pochówki z pierwszej i pocz¹tków drugiej dekady XIX wieku mo e byæ efektem ich zniszczenia pod wp³ywem warunków zewnêtrznych (to ju przecie 200 lat) lub likwidacji w czasie przebudowy ulicy Borowcowej w latach siedemdziesi¹tych XX wieku 7. - stosunkowo solidne umocowanie interesuj¹cej nas macewy w pod³o u, przeczy okazjonalnemu przeniesieniu (patrz przypis 6). - dziwnym wydaje siê równie przypadek, e (z wielu prawdopodobnie przeniesionych) zachowa³aby siê w³aœnie ta niewielka macewa nale ¹ca do osoby, która: a) nie posiada³a potomstwa, a wiêc krewnych w prostej linii (przy za³o eniu e by³a m³od¹ niezamê n¹ kobiet¹), b) nawet, gdyby mia³a potomstwo to wobec odleg³oœci w czasie (140 lat) by³oby to co najmniej szóste siódme pokolenie. c) nie pe³ni³a (bo nie mog³a) wa - nych funkcji w spo³ecznoœci gminy wyznaniowej. - nie zachowa³y siê inne przeniesione macewy, takie jak choæby protoplastów ydowskich rodów, czy innych ydowskich luminarzy z XVIII wieku. Osobiœcie sk³onny jestem przychyliæ siê do wersji, e interesuj¹ca nas macewa zlokalizowana jest in situ. Niezale nie od tego jaka jest prawda, najstarszemu tego typu zabytkowi w Chrzanowie nale ne jest w³aœciwe miejsce w œwiadomoœci mieszkañców miasta. * * * Podobny brak informacji odczuwamy szukaj¹c najm³odszych grobów. Generalnie rzecz bior¹c istnienie gminy ydowskiej w Chrzanowie zakoñczy³o siê w dniu r. W dniu likwidacji chrzanowskiego getta. Jednak po wojnie nieliczni ydzi powrócili do Chrzanowa i mieszkali tu jakiœ czas. Œwiadczyæ o tym mo e choæby nagrobek z 1945 r. z napisem w jêzyku polskim. B..P. RÓZIA ELSNER LAT 19 CÓRKA HERSZA I TEMY ZMAR A W CHRZANOWIE 26. VII CMENTARZ i najm³odszy Z zaœwiadczenia nr 729/45 wydanego przez Szpital im. Prez. Bieruta w Chrzanowie dowiadujemy siê, e Rozalia Elsner, wyznania moj eszowego, urodzona w 1926 roku w Zatorze pow. Chrzanów, stanu wolnego, córka Hermana i Toni 8 z Hoffmanów zamieszka³a w Trzebini zmar³a w dniu o godz Przyczyna œmierci: Dur brzuszny i niedomoga serca. By³a to prawdopodobnie jeszcze jedna spóÿniona ofiara zakoñczonej dopiero co wojny. Jako ciekawostkê zwi¹zan¹ z samym nagrobkiem mo na przytoczyæ fakt, e dwukrotnie u yta w tekœcie litera S (w nazwisku i w imieniu ojca) jest przedstawiona w swym lustrzanym odbiciu. Pozwala to postawiæ tezê (domniemanie) o braku fachowoœci kamieniarza, lub s³abej znajomoœci liternictwa ³aciñskiego. Wzmiankowany nagrobek jest najm³odszym, oznaczaj¹cym miejsce rzeczywistego grobu. Czy to ostatni pochówek na tym cmentarzu? Nie wiem. W niektórych œrodowiskach kr¹ ¹ informacje o ydowskich pogrzebach, które mia³y odbywaæ siê w latach 50- tych, czy nawet 60-tych, a mia³y jakoby na celu zachowanie trwa³oœci cmentarza. Brak œladów upamiêtniaj¹cych takie pochówki przeczy powy szej tezie. Nale y wzi¹æ równie pod rozwagê mo liwoœæ zniszczenia niektórych nagrobków w okresie powojennym, wœród których mog³y byæ te upamiêtniaj¹ce m³odsze pochówki. Istniej¹ wprawdzie nagrobki pochodz¹ce z póÿniejszego okresu, ale to symboliczne upamiêtnienie ca³ych rodzin wymordowanych w czasie okupacji (Rosnerów, Ginterów, Grajowerów i inne). Jest równie p³yta upamiêtniaj¹ca osobê zmar³¹ w 1991, ale to tak e grób symboliczny nie zwi¹zany z rzeczywistym pochówkiem. W ostatnich latach pojawi³o siê na cmentarzu kilka nowych macew, ale upamiêtniaja one osoby zmar³e przed lub w czasie drugiej wojny œwiatowej. Przytoczone powy ej fakty wskazuj¹, e nagrobek Rozalii Elsner nawet jeœli nie jest œladem najm³odszego pochówku, to prawdopodobnie jest jednym z ostatnich œladów rzeczywistej ceremonii pogrzebowej. Wojciech Wyzina PRZYPISY 1. O cmentarzu przy rozwidleniu dróg do Luszowic i Balina wspomniano po raz pierwszy przy okazji wizytacji parafi œw. Miko³aja w 1822 r., a w Koœcielcu cmentarz w obecnym miejscu za³o ono w roku Macewa - nagrobek na cmentarzach ydowskich w formie pionowej p³yty kamiennej (rzadziej eliwnej lub drewnianej) w dalszej czêœci artyku³u s³ów: nagrobek i macewa u ywam wymiennie. 3. yd po urodzeniu otrzymywa³ imiê hebrajskie wywodz¹ce siê z tradycji biblijnej lub talmudycznej. Na co dzieñ pos³ugiwa³ siê jednak drugim, czêsto stanowi¹cym zjidyszowan¹ formê tego pierwszego [np. hebrajskiemu imieniu Dow niedÿwiedÿ odpowiada³o w jidysz imiê Ber równie niedÿwiedÿ. St¹d min. powszechnie znany Berek Joselewicz patron jednej z naszych ulic]. 4. Dzieñ (doba) zaczyna siê wieczorem. 5. Zasady opracowywania kalendarza ydowskiego to odrêbny, obszerny temat wykraczaj¹cy poza granice niniejszego artyku³u. 6. Przekazy o podobnej treœci uzyska³em od starszych mieszkañców naszego miasta, ale zawsze mia³y one formê raczej zas³yszanej opinii, ni potwierdzonego dokumentem lub bezpoœrednim doœwiadczeniem faktu. Niezale nie od mo liwoœci potwierdzenia faktu przeniesienia nagrobków, informacje z innych miejscowoœci, gdzie podobne zdarzenia mia³y miejsce wskazuj¹, e przenoszone macewy uk³adano w bez³adnych stosach pozostawiaj¹c ich ustawienie do lepszych czasów, co z regu³y nigdy nie nast¹pi³o. 7. Zburzono wtedy dom Bractwa Pogrzebowego wraz z przylegaj¹cym do niego murem i bram¹ wejœciow¹, przeznaczaj¹c kilkumetrowy pas ziemi cmentarnej pod rozszerzenie ulicy i chodnika. W tym samym okresie mog³y ulec zniszczeniu inne macewy, np. te przeniesione ze starego cmentarza. 8. Pozorna niezgodnoœæ imion z napisem na nagrobku wynika z u ywania przez ydów podwójnych imion. Jednego hebrajskiego nadanego po urodzeniu i drugiego potocznego u ywanego na co dzieñ. 7\n8 Jest na chrzanowskim kirkucie nagrobek wa ny z punktu widzenia historii naszego miasta. To nagrobek na zbiorowej mogile, nagrobek pomnik ydów rozstrzelanych we wrzeœniu 1939 oraz tych wywiezionych póÿniej od obozu koncentracyjnego w Oœwiêcimiu i tam zg³adzonych. Sk³ada siê z niewysokiego p³otka ogradzaj¹cego fragment terenu 8x8 m. i pionowej ponad 2 metrowej macewy z hebrajsk¹ inskrypcj¹: 8 CMENTARZ Jeden nagrobek Tu pochowani Bo e pamiêtaj po wieczne czasy o bitych, zamêczonych i ograbionych. Trzydziestu siedmiu mêczenników zabitych i zamordowanych przez germañskich zbrodniarzy (niech Bóg wykreœli ich imiona) w okrutny sposób w dniach 24; 26; 27 elul 698 w miasteczku Trzebinia i przewiezionych do pochówku w Chanukê roku 699 wed³ug ma³ej rachuby. 1. Aszer Cizner 20. Meir Razenbaum i jego brat 2. Dow Cizner 21. Razenbaum 3. Szlomo Cizner i jego brat 22. Szmuel Lejb Razenbaum 4. Dawid Cizner 23. Mordechaj Wiener 5. Mordechaj Szehnberg 24. Chaim Bakon 6. Mosze Lida 25. Mordechaj Kac 7. Kalman Ziegel 26. Pinchas Mendel Mandelbaum 8. Abraham Karngold 27. Mosze syn pana Lejbusza Sofera 9. Meir Szehnberg 10. Pinchas Ruben Dereszewicz i inni, których imiona nie s¹ znane 11. Aszer Gutfraind i jego brat 12. Ruben Gutfraind 13. Menachem Mendel Sziff 14. Meir Sznicer i jego syn 15. Cwi Sznicer 16. Juda Klapholc 17. Mszulam Zisze Klagsbrun 18. Natan Bochner i jego brat 19. Zelig Bochner Niech Bóg pomœci ich krew Niech ich dusze zostan¹ zwi¹zane w wieniec ycia. Kamieñ ten postawiono w dniu 13 adar 706. W trzeci¹ rocznicê zbrodni dokonanej przez bandytów germañskich. Tego dnia wywieziono ydów z Chrzanowa i wielu z nich wys³ano do Oœwiêcimia. Tam oddali swe dusze z powodu uœwiêcenia Imienia. Zostali spaleni w piecach z ogniem. T³umaczenie napisu wymaga kilku s³ów komentarza. Przede wszystkim - imiona i nazwiska podajê dokonuj¹c transliteracji liter hebrajskich na ³aciñskie z uzupe³nieniem samog³osek do brzmienia znanych mi nazwisk chrzanowskich ydów. Mam nadziejê, e ewentualne odchylenia w pisowni i brzmieniu zmieszcz¹ siê w granicach dopuszczalnego b³êdu tym bardziej, e zapis literami hebrajskimi nazw w³asnych (w tym równie nazwisk) bywa³ niejednokrotnie ró ny. W treœci wystêpuje kilka zwrotów charakterystycznych dla napisów epitafijnych: - niech Bóg wykreœli ich imiona jest przekleñstwem wnioskuj¹cym do Boga by sprawców zbrodni pozbawi³ prawa do ycia wiecznego. - Niech ich dusze zostan¹ zwi¹zane w wieñcu ycia zwrot modlitewny o znaczeniu przeciwnym do powy szego, powtarzaj¹cy siê na wiêkszoœci nagrobków ydowskich w odmianach:...jego dusza...,...jej dusza... z ró nymi wariacjami. -...z powodu uœwiêcenia Imienia ze wzglêdu na wyznanie, wymienieni przed tym zwrotem uwa ani s¹ za mêczenników za wiarê. (s³owo Imiê jest tu synonimem Boga, którego imienia ydzi nie wymawiaj¹). Daty podane s¹ zgodnie z kalendarzem hebrajskim. Elul, Adar to nazwy ydowskich miesiêcy (Elul przypada na prze³om sierpnia i wrzeœnia, Adar prze- ³om lutego i marca). Chanuka to œwiêto ydowskie obchodzone od 25 dnia m-ca Kislew (grudzieñ). Daty roczne podane s¹ w formie uproszczonej (z pominiêciem tysi¹cleci). Wszystkie u yte w oryginale skróty rozwin¹³em w t³umaczeniu do pe³nego brzmienia. Powróæmy jednak do epitafium. Napis jak wiele innych tego typu. Imiona, nazwiska, liczby, daty, nawet ci nieznani mieszcz¹ siê w konwencji ofiar zawieruchy wojennej, chocia pomnik wystawili tu po wojnie ydzi którzy ocaleli, s¹siedzi, a byæ mo e rodziny pomordowanych. Sk¹d zatem w¹tpliwoœci, co do dokumentalnej wartoœci napisu. Zacznijmy od samego zdarzenia. W napisanych bezpoœrednio po wojnie opracowaniach - wspomnieniach autorzy zgodnie nadmieniaj¹ o wydarzeniach w Trzebini. Jan Pêckowski w opracowaniu Powiat chrzanowski pod okupacj¹ niemieck¹ pisze: Dnia 8.IX.1939 r. zastrzelono na dworcu kolejowym w Trzebini trzech ydów, 14.IX.1939 r. na szkarpie kolejowej naprzeciw dworca kolejowego odby³a siê bez przyczyny ohydna masakra 87 ydów z Chrzanowa i Jaworzna oraz trzech Polaków,; w roku 1940 zw³oki zosta³y ekshumowane i z³o one na cmentarzach. Tego samego dnia rozstrzelano na boisku sportowym 23 ydów z Chrzanowa wracaj¹cych do domów z ucieczki, 16.IX.1939 r. rozstrzelano dwie osoby obok piekarni Mamicy, jednego yda zastrzelono przy ul. Koœciuszki. Mordechai Bochner w Sztet³ Chrzanów : W pi¹tek, 8 wrzeœnia, ydzi chrzanowscy, którzy uciekali poniewa wierzyli, e polska armia zatrzyma przeciwnika, zaczêli wracaæ do miasta. Faktycznie Niemcy byli ju przy bramach Warszawy. Kiedy Niemcy zajêli Trzebiniê, miasto piêæ kilometrów od Chrzanowa, chwytali tam wracaj¹cych ydów i rozstrzeliwali bez litoœci, starych i m³odych, rzucaj¹c jeszcze ywych do do³u obok klasztoru nie daleko od stacji kolejowej w Trzebini. T¹ masow¹ masakrê kontynuowali w niedzielê, 10 wrzeœnia i poniedzia³ek, 11 wrzeœnia. I dalej: Dok³adna liczba ofiar tego okropnego mordu nie jest znana. ydów z Chrzanowa, których pochowano póÿniej po wielu trudnoœciach by³o ponad trzydziestu. Judenrat robi³ wszystko by przeprowadziæ ekshumacjê mêczenników i przenieœæ ich do Chrzanowa. ydowskie ofiary z innych miast zosta³y pogrzebane na ydowskim cmentarzu w Trzebini. W opracowaniu Kehilla Trzebinia jego autor Dow Berek Reich: Nastêpnego ranka pluton niemieckich o³nierzy ustawi³ posterunek miêdzy Trzebini¹, a Chrzanowem. Wszyscy ydzi, którzy wracali tamtêdy do Trzebini byli gromadzeni w jednym miejscu i zabijani. W masakrze tej straci³o ycie oko³o 70 ydów, g³ównie mieszkañców Chrzanowa. Zostali oni pogrzebani w zwyk³ej mogile niedaleko mostu. Jakiœ czas póÿ-\n9 CMENTARZ wiele pytañ. niej wspólnota spo³eczeñstwa Chrzanowa i Trzebini wymog³a przeniesienie szcz¹tków tych mêczenników na cmentarz w Chrzanowie, Po wojnie spo³eczeñstwo Chrzanowa wznios³o pomnik na ich grobie. Tym razem autor nie podaje daty, ale z wczeœniejszego tekstu mo na wynosiæ, e wydarzenia mia³y miejsce w pocz¹tkach wrzeœnia 1939 r. Ju z powy szych cytatów widaæ ró nice w datowaniu, iloœci zamordowanych i miejscach kaÿni. Autorzy zaznaczaj¹, e ich dzie³a maj¹ raczej charakter refleksyjno wspomnieniowy ni naukowo badawczy, wiêc chocia byli niemal naocznymi œwiadkami wydarzeñ podane informacje mog¹ zawieraæ pewien stopieñ niedok³adnoœci. Co na to Ci, którzy pokusili siê do siêgniêcia do dokumentów. Monografie i opracowania pisane póÿniej podaj¹ ró ne daty, miejsca i liczbê ofiar [ Ziemia chrzanowska i Jaworzno Wydawnictwo Literackie Kraków ( osoby; osób na szkarpie kolejowej, oraz 23 na boisku.); Trzebinia Zarys dziejów miasta i regionu pod redakcj¹ Feliksa Kiryka Wydawnictwo i Drukarnia Secesja Kraków 1994 ( osób; 8.09 oko³o 40 osób w pobli u klasztoru Salwatorianów; pojedyncze egzekucje rozstrzelano 40 osób; osób na boisku, oraz 7 przy skarpie kolejowej); Chrzanów Studia z Dziejów Miasta Tom II Chrzanów wspó³czesny cz. 1 Chrzanów 1999 ( osób, ko³o klasztoru niedaleko od dworca kolejowego; na rynku; 10 i na boisku (zatrzymano 40, ale dwie zdo³a³y siê uratowaæ)]. Ró nice jeszcze wiêksze - 113; 204; 168 pomordowanych, nawet jeœli, jak pisze czêœæ autorów, wœród ofiar byli Polacy (brak œladów miejsc upamiêtnienia lub mogi³), albo jak wspominaj¹ inni czêœæ pochowano na kirkucie w Trzebini (tu równie brak œladu tak du ej mogi³y, oraz nagrobka, lub choæby napisu upamiêtniaj¹cego te wydarzenia tablica na bramie wspomina ogólnie o pomordowanych w czasie okupacji.). Znamienne jest, e autor Kehilla Trzebinia (patrz wy ej) nie wspomina o pochówku na kirkucie w Trzebini. Wiêc ilu rzeczywiœcie pochowanych w Chrzanowie? W Ksiêdze Zgonów Izraelickich w USC w Chrzanowie Tom 65 rok 1939 w poz. od 73 do 114 wpisano informacje o 42 mê czyznach wyznania moj eszowego ekshumowanych i pochowanych w grudniu 1939 roku. W spisie zaznaczono, e piêciu z nich pochowano w Jaworznie, pozosta³ych, a wiêc 37 w Chrzanowie. Ponadto mo na w nim odnaleÿæ informacje o imionach, nazwiskach, datach urodzenia, zawodach, miejscach zamieszkania, imionach rodziców oraz nazwiskach panieñskich matek. Sumienny urzêdnik odnotowa³ równie daty i miejsca œmierci, jej przyczynê oraz daty powtórnego pochówku. Przytoczê nazwiska, z pominiêciem pochowanych w Jaworznie, w kolejnoœci u³atwiaj¹cej ich porównanie z napisem na pomniku (w nawiasach odpowiadaj¹cy numer z nagrobka). Podsumowuj¹c. 1. Zgadza siê liczba ta na pomniku i ta w dokumentach 37 osób. 2. Dane osobowe 23 osób pokrywaj¹ siê ewentualne niedok³adnoœci wynikaj¹ z zapisu nazwisk alfabetem ³aciñskim, oraz z faktu wpisania w urzêdowym spisie jidyszowych lub niemieckich odpowiedników imion np. Dow Berek lub Mordechaj Markus itp. 3. zmniejszy³a siê iloœæ nieznanych. 4. cztery osoby spoœród wymienionych na pomniku nie maj¹ bezpoœrednich odpowiedników w spisie urzêdowym, lub ich identyfikacja z konkretnymi osobami na podstawie przytoczonych dokumentów jest niepewna. S¹ to: Mosze Lida (6), Kalman Zelig (7), Juda Klapholc (16), Mosze syn p. Lejbusza Sofera (27). Wprawdzie wœród wymienionych w wykazie USC s¹: i Kalman, i Juda, i dwóch Moj eszów, ale nazwiska nie pokrywaj¹ siê. To o niczym nie przes¹dza, poniewa w owym czasie istnia³y przypadki pos³ugiwania siê dwoma niezale nymi nazwiskami jedno urzêdowe, a drugie funkcjonuj¹ce w œrodowisku (tzw. kinuj) pochodz¹ce od przezwiska, zawodu itp. na pomniku mog³o byæ zapisane to drugie [np. w Sztet³ Chrzanów str. 106 (w wersji angielskiej) Menachem Gerstner pisze o swym ojcu Izraelu Gerstnerze...Ojciec by³ znany w Chrzanowie jako der Chrzanower Baker (Piekarz z Chrzanowa) lub Reb Sruel Beker (pan Srul Piekarz; Srul to jidyszowe zdrobnienie imienia Izrael, reb zwrot grzecznoœciowy w przybli eniu odpowiadaj¹cy naszemu pan; Baker, Beker to nieprawid³owo zapisany niemiecki wyraz Bäcker)]. Równie podanie imienia ojca (poz. 27) nic nie wyjaœnia, poniewa akurat w wypadku dwóch Moj eszów na liœcie w USC nie zaznaczono imion ojców (w jednym przypadku zapisano, e wzmiankowany jest synem nieœlubnym) ponadto Sofer mo e byæ nazwiskiem, ale równie mo e oznaczaæ, e wymieniony pe³ni³ zadania gminnego pisarza, a wiêc mielibyœmy do czynienia z Mosze synem Lejbusza pisarza co sprawê nazwiska pozostawia otwart¹. Kolejn¹ w¹tpliwoœæ budziæ mog¹ daty. W inskrypcji podano daty 24, 26, 27 elul 698 (rok na nagrobkach zapisywano bez tysi¹cleci, a wiêc nale y w³aœciwie czytaæ 5698) to w kalendarzu gregoriañskim odpowiada 20; 22; 23 wrzeœnia 1938! Tak! specjalnie podkreœli³em rok. Nale y zatem przyj¹æ, e rzemieœlnik wykuwaj¹cy napis lub ktoœ kto treœæ opracowywa³ pomyli³ roczniki. Po ko- Uszer Cisner (1), Berek Cyzner (2), Salomon Cyzner (3), Dawid Cyzner (4), Markus Schönberg (5), Abraham Isucher Korngold (8), Majer Schönberg (9), Pinkas Derszewicz (10), Uszer Szaje Gutfreund (11), Rubin Gutfreund (12), Menachem Mendel Schiff (13), Majer Schnitzer (14), Emanuel Schnitzer (15), Markus Sische Klagsbrunn (17), Natan Hirsch Bachner (18), Selig Bachner (19), Majer Rosenbaum (20), Dawid Rosenbaum (21), Samuel Lejb Rosenbaum (22), Markus Wiener (23), Chaim Mordka Bakon (24), Markus Katz (25), Mendel Zachariasz Mandelbaum (26), ponadto: Chaskel Braun, Juda Szejnowitz, Dawid Grubner, Moj esz Maas (Reicher), Kalman Feiler, Abraham Eliasz Raab, Moj esz Bochner, Uscher Schaje Rosbach, Nisan Fleischer, oraz piêciu nieznanych mê czyzn, z których jednego oznaczono dodatkowym okreœleniem Atlas. dokoñczenie na str. 15 9\n10 10 GMINA STATUT GMINY Uchwalona w 1867 r. konstytucja austriacka po raz pierwszy przyzna³a ludnoœci ydowskiej pewien zakres praw, natomiast pe³ne zrównanie ydów w prawach z reszt¹ ludnoœci da³a ustawa przyjêta rok póÿniej. Stanowi³y one podstawê do tworzenia przez ydów w³asnych instytucji maj¹cych na celu organizowanie ycia religijnego, którymi by³y gminy wyznaniowe, funkcjonuj¹ce w oparciu o u³o one przez siebie statuty. Na mocy kolejnej, wydanej w Galicji 21 marca 1890 r. Ustawy rz¹dowej o uporz¹dkowaniu wewnêtrznych stosunków gmin wyznaniowych, zawieraj¹cej ujednolicone za³o enia ramowe dotycz¹ce organizacji tych gmin, równie izraelicka gmina wyznaniowa w Chrzanowie 26 lipca 1901 r. wyda³a swój statut, zatwierdzony przez c.k. Namiestnictwo we Lwowie 17 sierpnia 1901 r. Jeden z kilku egzemplarzy rêkopisu statutu znajduje siê w zbiorach Muzeum w Chrzanowie. Statut podzielony na 93 paragrafy sk³adaj¹ce siê na 15 rozdzia³ów okreœla³ szczegó³owe zasady organizacji i funkcjonowania ydowskiej gminy w Chrzanowie. Poszczególne rozdzia³y mówi³y o: okrêgu, zadaniach i cz³onkach gminy wyznaniowej - I, organach reprezentuj¹cych i zarz¹dzaj¹cych gminy - II, zwierzchnoœci wyznaniowej - III, prze³o onym gminy wyznaniowej - IV, wydzia³ach - V, funkcjonariuszach gminy, ich mianowaniu, prawach i obowi¹zkach cz³onków gminy - VI, prawie wyborczym, obieralnoœci i postêpowaniu przy wyborach - VII, udzielaniu, kierownictwie i nadzorowaniu nauki religii - IX, wyznaniowych zak³adach, stowarzyszeniach, fundacjach, publicznych i prywatnych domach modlitwy, zebraniach w celach nabo eñstwa i obchodów rytualnych - X, gospodarstwie gminy i œwiadczeniach cz³onków gminy na cele wyznaniowe - XI, za³atwianiu sporów powsta³ych w zwi¹zku gminy - XII, postêpowaniu przy zmianie statutów - XIII, prawie nadzoru pañstwa i jego wp³ywie na sprawy gminy wyznaniowej - XIV, przepisach przejœciowych - XV. Gmina w Chrzanowie obejmowa³a: Alwerniê, Babice, Balin, Bobrek, Bolêcin, Brod³a, Brzezinkê, Byczynê, Ciê kowice, Czern¹, Czy ówkê, Che³mek, Chrzanów, D¹b, D¹browê, D³ugoszyn, Dulow¹, Filipowice, Górkê, Gorzów, Gromiec, Góry Luszowskie, Jankowice, Jaworzno, Jeleñ, Karniowice, K¹ty, Koœcielec, Kwacza³ê, Libi¹, Luszowice, Mêtków, M³ynkê, Moczyd³o, Nieporaz, Nawojow¹ Górê, Olszyny, Pi³ê, P³azê, P³oki, Pogorzyce, Porêbê, Regulice, Rozkochów, Sierszê, Szczakow¹, Tenczynek, Wodn¹, Wolê Filipowsk¹, Wygie³zów, Zagórze, Zalas, arki i ród³a. Jej zadaniem by³o zaspokajanie potrzeb religijnych cz³onków, poprzez utrzymywanie potrzebnych do tego instytucji. Cz³onkiem gminy wyznaniowej by³ ka dy yd, maj¹cy sta³e miejsce zamieszkania na jej obszarze statutowym. Organami gminy by³y: Zwierzchnoœæ wyznaniowa, Prze³o ony wyznaniowy i wydzia³y. Zwierzchnoœæ wyznaniowa, bêd¹ca organem uchwalaj¹cym i zarz¹dzaj¹cym gminy wyznaniowej, sk³ada³a siê z 12 cz³onków, wybieranych przez wszystkich uprawnionych do g³osowania cz³onków gminy. Równoczeœnie wybierano te 6 zastêpców w celu zast¹pienia zmar³ych lub uby³ych z innego powodu cz³onków Zwierzchnoœci. Spoœród swego grona Zwierzchnoœæ wybiera³a prze³o onego gminy i jego zastêpcê. Kadencja Zwierzchnoœci trwa³a 3 lata. Do jej obowi¹zków nale a³y: kontrola wszystkich organów gminy, zarz¹dzanie jej maj¹tkiem oraz wszystkimi jej instytucjami, ustanawianie corocznego bud etu gminy, ustalanie datków i op³at na cele wyznaniowe gminy oraz wszelkich nale noœci i taks pobieranych przez instytucje i organa gminy, nabywanie lub zbywanie maj¹tku gminy, zwalnianie z przys³uguj¹cych gminie nale noœci, zaci¹ganie po yczki i prowadzenie operacji kredytowych, zawieranie umów najmu i dzier awy, mianowanie i op³acanie wszystkich funkcjonariuszy, urzêdników i s³ug gminnych, udzielanie pozwoleñ na za³o enie prywatnych domów modlitwy i rytualnych zak³adów dobroczynnych lub naukowych, przedstawianie wniosków celem obsadzania posad nauczycieli religii w szko³ach, wybór wydzia³ów zarz¹dzaj¹cych instytucjami gminnymi oraz potrzebnych komisji. Posiedzenia Zwierzchnoœci mia³y odbywaæ siê raz na miesi¹c. Obrady by³y publiczne, choæ w uzasadnionych wypadkach na wniosek prze³o onego lub trzech cz³onków mo na by³o je utajniæ. Uchwa- ³y podejmowano absolutn¹ wiêkszoœci¹ g³osów. Do powziêcia wa nych uchwa³ nale a³o zaprosiæ wszystkich cz³onków gminy wyznaniowej, a obecni musieli byæ przewodnicz¹cy lub jego zastêpca oraz co najmniej po³owa cz³onków Zwierzchnoœci. W przypadku spraw bardzo wa - nych, jak np. oddalenie rabina musia³o byæ 3/4 cz³onków Zwierzchnoœci, a g³osy za oddaæ winno 2/3 cz³onków. Czynne prawo wyborcze przy wyborze Zwierzchnoœci wyznaniowej posiada³ ka dy cz³onek gminy p³ci mêskiej po ukoñczeniu 24 roku ycia, pod warunkiem op³acania odpowiedniej kwoty na cele wyznaniowe lub podatku rz¹dowego. Uprawnieni g³osowali osobiœcie, natomiast za niesamowolnych g³osowali ich prawni zastêpcy, zaœ za kobiety, b¹dÿ ich mê owie jeœli by³y mê- atkami, b¹dÿ pe³nomocnicy posiadaj¹cy od nich pisemne pe³nomocnictwo. Bierne prawo wyborcze równie przys³ugiwa³o tylko mê czyznom, jeœli: mieli ukoñczony co najmniej 30 rok ycia, przynajmniej od 2 lat byli cz³onkami gminy wyznaniowej, byli obywatelami pañstwa austriackiego i nie sprawowali w gminie adnego p³atnego urzêdu. Wymówiæ siê od wyboru mia³y prawo tylko osoby, które przekroczy³y 60 rok ycia, by³y chore lub te, które ju choæ jeden raz by³y cz³onkami Zwierzchnoœci wyznaniowej. Wybory przeprowadza³a komisja z³o ona z Prze³o onego gminy i 4 cz³onków, spoœród których dwóch wybiera³a Zwierzchnoœæ ze swego grona, a dwóch spomiêdzy wszystkich obieralnych cz³onków gminy. G³osowa³o siê poprzez oddanie kartki z nazwiskami kandydatów, ewentualnie ustnie. Wybrani zostawali ci, którzy otrzymali najwiêksz¹ liczbê g³osów. Prze³o ony gminy wyznaniowej, który by³ jej organem wykonawczym i reprezentowa³ gminê na zewn¹trz oraz wobec jej cz³onków obowi¹zany by³: zwo³ywaæ posiedzenia Zwierzchnoœci, przygotowywaæ jej obrady i im przewodniczyæ, prowadziæ ewidencjê cz³onków gminy i inwentarz maj¹tku gminy, nadzorowaæ i opiniowaæ pracê urzêdników gminnych, wydawaæ poœwiadczenia przynale noœci do gminy wyznaniowej, œwiadectwa moralnoœci, ubóstwa i ycia oraz sporz¹dzaæ wyci¹gi z ksi¹g ewidencyjnych, uk³adaæ listy wyborcze, kierowaæ kancelari¹ gminy, wydawaæ nakazy p³atnicze w celu uiszczania przez cz³onków gminy odpowiednich op³at na cele wyznaniowe. Mia³ prawo wstrzymywaæ wykonanie, jego zdaniem wadliwych, ustaw Zwierzchnoœci gminnej. W celu zarz¹dzania lub nadzorowania instytucji podlegaj¹cych gminie powo³ywano osobne wydzia³y, odpowiedzialne przed Zwierzchnoœci¹ wyznaniow¹. Cz³onków wydzia³u wybierali cz³onkowie gminy spoœród siebie. W przypadku zarz¹du synagogami, b¹dÿ innymi domami modlitwy mo na by³o wybieraæ tylko spoœród tych cz³onków gminy, którzy rocznie na utrzymanie bo - nicy przekazywali 2 korony. Kadencja wydzia³ów równie trwa³a 3 lata. Funkcjonariuszami gminy mogli zostaæ mianowani tylko wolni obywatele\n11 WYZNANIOWEJ GMINA pañstwa austriackiego o nieposzlakowanej opinii, zarówno pod wzglêdem moralnym, jak i obywatelskim, mieszkaj¹cy w Chrzanowie. P³atanymi urzêdnikami gminy byli: rabin, asesorowie i rzezacy. Kandydat na rabina musia³ legitymowaæ siê ustawowo okreœlonym dowodem ogólnego wykszta³cenia oraz dyplomem Hattarat horaa czyli certyfikatem poœwiadczaj¹cym odpowiedni¹ wiedzê religijn¹ i potwierdzaj¹cym kwalifikacje do rozstrzygania kwestii religijnych, a tak e wzorow¹ przesz³oœci¹ religijn¹ i moraln¹. Kandydat musia³ byæ tak e zg³oszony w³adzy pañstwowej. Rabina ustanawiano na specjalnym posiedzeniu zwierzchnoœci wyznaniowej z udzia³em 24 mê ów zaufania, za zgod¹ 2/3 obecnych. Najpierw na 3 lata, a jeœli wywi¹zywa³ siê ze swoich obowi¹zków nale- ycie przed³u ano mu urz¹d do ywotnio. Pozbawiony urzêdu móg³ byæ tylko po przeprowadzeniu dochodzenia dyscyplinarnego. Rabin mia³ kierowaæ nabo eñstwem, wyg³aszaæ kazania i religijne odczyty w szabat, œwiêta i przy ró - nych uroczystoœciach, wydawaæ rytualne orzeczenia cz³onkom gminy, wykonywaæ powierzone mu funkcje w zakresie og³aszania zapowiedzi, co do œlubów, rozdzia³u od sto³u i ³o a i rozwodu oraz udzielaæ odpowiedniej asystencji przy wszystkich czynnoœciach religijnych, nadzorowaæ rzeÿ miêsa koszernego i drobiu, k¹piele rytualne i wyrób m¹ki wielkanocnej. Asesorowie mianowani do pomocy rabinowi, w odpowiadaj¹cej potrzebom liczbie, równie musieli legitymowaæ siê dyplomem Hattarat horaa. Rzezacy zajmuj¹cy siê ubojem rytualnym tak e byli mianowani przez Zwierzchnoœæ na wniosek rabina. Ka dy cz³onek izraelickiej gminy wyznaniowej, wraz ze swoj¹ on¹ i dzieæmi, mia³ prawo korzystaæ ze wszystkich instytucji duchownych, rytualnych, naukowych oraz zak³adów chorych i dobroczynnych nale ¹cych do gminy. Przys³ugiwa³o mu równie czynne i bierne prawo wyborcze wed³ug okreœlonych statutem wymagañ oraz prawo do udzia³u w wyborze rabina. Zobowi¹zany by³ zaœ stosowaæ siê do poleceñ reprezentacji gminy, ponosiæ koszty na rzecz gminy, przyjmowaæ i sumiennie sprawowaæ urzêdy honorowe w gminie. Wydatki gminy wyznaniowej mia- ³y byæ pokrywane z pobieranych op³at i taks oraz innych dochodów gminy. Jeœli to nie wystarcza³o ka dy z cz³onków gminy, zarówno mê czyzna, jak i kobieta, maj¹cy jakiœ dochód, zobowi¹zany by³ op³acaæ tzw. datek bezpoœredni, którego wielkoœæ zale a³a od wysokoœci dochodów. W tym celu ustanowiono 6 kategorii p³ac¹cych z datkami w wysokoœci od 2 do 40 Koron, a ka dy zobowi¹zany do p³acenia datku mia³ uczciwie oceniæ swoje dochody i wydatki, i zaliczyæ siê do jednej z kategorii. Datki ustanowione by³y na okres 3 lat, a uiszczane mia³y byæ w ratach pó³rocznych z góry. W przypadku uchylania siê kogoœ od p³acenia datków, po nieskutecznym upomnieniu, gmina mia³a prawo staraæ siê u w³adz powiatowych o prawn¹ egzekucjê nale noœci. Oprócz datków gmina wyznaniowa pobiera³a nastêpuj¹ce op³aty: 1) taksê za macê (m¹kê wielkanocn¹) w wysokoœci maksymalnej 16 halerzy za 1 kg; 2) op³aty za rzeÿ w wysokoœci maksymalnej: a) za 1 sztukê wo³a Kor. 3 h.50, b) krowy i ja³ownika Kor. 3 h. - c) ciel¹t do jednego roku h. 80, d) kóz i owiec - h. 50, e) indyka - h. 30, f) gêsi - h. 16, g) innego ptactwa domowego - h. 10, 3) Za siedzenie w synagodze albo innej publicznej bo nicy gminnej w wysokoœci maksymalnej 20 Koron. 4) Taksy pogrzebowe w wysokoœci maksymalnej Koron. 5) Taksy œlubne w wysokoœci maksymalnej- 40 Koron. 6) Za ka de g³oszenie zapowiedzi - 1 Korona. Statut zaopatrzony zosta³ pieczêci¹ Komitetu Gminy Izraelickiej w Chrzanowie i w³asnorêcznymi podpisami: Abrahama Wienera - prze³o onego gminy, Mosesa Schönberga równie okreœlonego mianem prze³o ony gminy, zastêpcy rabina - Halberstama (imiê trudne do odczytania) oraz trzech mê ów zaufania, Jacoba Bochnera, Chiela Perlsteina i trzeciego, którego nazwisko nie zosta³o odczytane. Anna Ostafin-Sad³o Topografia Placu Estery Nieistniej¹cy ju dziœ plac Estery otrzyma³ swoj¹ nazwê pod koniec lat 20. XX w. Wczeœniej zaliczany by³ do ulicy Garncarskiej. Znajduj¹ce siê na nim budowle, w wiêkszoœci wi¹za³y siê z góruj¹c¹ nad placem Wielk¹ Synagog¹. Dziêki staraniom i pracy pana Eugeniusza Kêpiñskiego uda³o siê zidentyfikowaæ poszczególne budynki. Niemal w samym naro niku po³udniowo-wschodnim placu sta³a synagoga zwana Wielk¹ (1). Obok niej, na pierzei wschodniej, usytuowany by³ du y budynek szko³y religijnej - Bet ha-midrasz (2). Od pó³nocy kompleks zamyka³y: mykwa czyli ³aŸnia rytualna, mieszcz¹ca równie koszerniê (3) i stoj¹cy obok budynek Stowarzyszenia Talmud Tora (4), którego zadaniem by³o utrzymywanie szko³y o tej samej nazwie, bêd¹cej szko³¹ elementarn¹, o takim samym programie nauczania jak chedery, przeznaczon¹ dla dzieci najubo szych i sierot. W wysuniêtym na pó³noc naro niku pó³nocno-zachodnim placu sta³ budynek pe³ni¹cy funkcje dobroczynne, m.in. domu starców, domu pomocy spo³ecznej, noclegowni czy te hotelu dla przyje d aj¹cych do Chrzanowa bardzo ubogich ydów (5). Na œrodku placu zlokalizowane by³y: bo nica chasydów radomskich Adat Chasidei Radomsk (6) oraz budynek Stowarzyszenia Kowea (Kowej) Itim, (7), w którym mieœci³a siê szko³a religijna dla doros³ych, coœ na kszta³t uniwersytetu ludowego, organizuj¹ca wyk³ady miejscowych i przyjezdnych uczonych w piœmie. Ponoæ budynek ten by³ naj³adniejszym z ca³ego kompleksu synagogalnego. Przy pierzei zachodniej placu sta³y równie domy prywatne, w liczbie trzech. Dwa przylegaj¹ce do siebie nale a³y do Jakuba Grünbauma (8), a trzeci Ignacego Otrêbskiego, by³ jedynym budynkiem na placu, znajduj¹cym siê w rêkach chrzeœcijañskich (9). 2 Plac Estery Garncarska 11\n12 Do 1973 r. w Chrzanowie na placu Estery sta³a wzniesiona w 2. po³owie XVIII w. synagoga, zwana Wielk¹. Ta zabytkowa budowla, w której przez 150 lat na codziennych, szabatowych i œwi¹tecznych mod³ach gromadzi³o siê wielu chrzanowskich ydów chyba cudem przetrwa³a II wojnê œwiatow¹ i okres okupacji niemieckiej. Niemcy j¹ zdewastowali, ale jej nie zburzyli, w przeciwieñstwie do wielu innych, jak choæby synagogi Ansche Chail przy ul. S¹dowej. Po wojnie bo nica utraci³a zupe³nie sw¹ sakraln¹ funkcjê, umieszczono w niej magazyn spo ywczy. Zaniedbana, nie remontowana, stopniowo coraz bardziej niszcza³a. W latach 60. za³o yciel i dyrektor Muzeum w Chrzanowie Mieczys³aw Mazaraki podj¹³ starania o uratowanie obiektu i umieszczenie w nim galerii sztuki oraz czêœci sta³ych ekspozycji muzealnych. W 1970 r. otrzyma³ na to zgodê w³adz zarówno miejskich, jak i wojewódzkich koncepcjê wykorzystania synagogi na cele muzealne lub biblioteczne lansowa³a równie Hanna Pieñkowska, wojewódzki konserwator zabytków w Krakowie. W tym celu jeszcze w tym samym roku zlecono wykonanie inwentaryzacji budynku. Sporz¹dzona wówczas dokumentacja oraz kilka zdjêæ to jedyne, co pozosta³o po synagodze, gdy niespodziewanie w 1973 r. decyzj¹ w³adz zosta³a wyburzona. Unicestwiono w ten sposób nie tylko miejsce kultu religijnego, ale równie jedn¹ z najstarszych zabytkowych budowli Chrzanowa. Najstarsze wzmianki o synagodze w Chrzanowie odnosz¹ siê do roku 1759 i dotycz¹ budynku bet ha-midraszu, czyli instytucji ³¹cz¹cej w sobie funkcje szko³y, gdzie w wolnym czasie studiowano Torê i pisma rabiniczne, toczono religijne dysputy i spory oraz bo nicy, czyli domu modlitwy. Bet ha-midrasz by³ zlokalizowany w s¹siedztwie póÿniejszej synagogi, nazwanej dla odró nienia Wielk¹. W 1785 r. gmina ydowska podjê³a starania u w³adz koœcielnych i uzyska³a od arcybiskupa Micha³a Jerzego Poniatowskiego zezwolenie na wzniesienie nowej, murowanej synagogi, oblatowane przez starszych chrzanowskiej gminy w aktach ziemskich krakowskich w listopadzie 1786 r. W roku nastêpnym zakupiono grunt i rozpoczêto budowê, zaci¹gaj¹c na ten cel u w³aœciciela dóbr chrzanowskich Józefa Salezego Ossoliñskiego po yczkê w wysokoœci z³otych polskich, z której mieli ydzi p³aciæ wieczysty procent 216 z³otych polskich na rzecz szpitala ubogich. Nowa synagoga, wzorowana zapewne na krakowskiej synagodze Ajzyka z GMINA SYNAGOGA WIELKA po³owy XVII w., by³a budowl¹ o kszta³cie wyd³u onego prostok¹ta o wymiarach 21,45 m 14,30 m, zorientowan¹ na osi wschód - zachód. Jej wnêtrze podzielone by³o na 2 czêœci: jednonawow¹ halê o wysokoœci ponad 9 m, stanowi¹c¹ g³ówn¹ salê modlitw dla mê - czyzn od wschodu, od zachodu poprzedzon¹ przez oddzielony szeregiem 4 kwadratowych filarów przedsionek, nad którym znajdowa³a siê otwarta na salê g³ówn¹ galeria, bêd¹ca miejscem modlitw kobiet, czyli tzw. babiniec. Wnêtrze oœwietla³y po 4 okna w elewacjach pó³nocnej i po³udniowej (po 3 w sali g³ównej, po 1 w przedsionku) oraz 2 w fasadzie wschodniej i najprawdopodobniej 3 w fasadzie zachodniej. G³ówne wejœcia zlokalizowano w fasadzie zachodniej. Boczne usytuowane by³y zarówno w elewacji po³udniowej, jak i pó³nocnej (po 1) i prowadzi³y do przedsionka. Wewn¹trz sali g³ównej na œcianie wschodniej, czyli tej zwróconej w stronê Jerozolimy, znajdowa³a siê, flankowana przez dwa okna, Aron ha-kodesz, czyli szafa o³tarzowa, w której przechowywano zwoje Tory. Poœrodku ustawiona by³a oœmioboczna bima, czyli podwy szenie, z którego odczytuje siê Torê i prowadzi mod³y, prawdopodobnie tak jak w synagogach krakowskich maj¹ca formê kutej, a urowej altany na kamiennym postumencie, dostêpnej po kilku schodkach od pó³nocy i po³udnia. W latach 30. XIX w. wymagaj¹ca odnowienia synagoga zosta³a rozbudowana wed³ug projektu krakowskiego budowniczego Feliksa Radwañskiego juniora Plan Rozprzestrzenienia Bo - nicy Starozakonnych w Chrzanowie zatwierdzony przez Senat Rz¹dz¹cy Wolnego Miasta Krakowa i jego Okrêgu 18 lutego 1837 r. przechowywany jest w Archiwum Pañstwowym w Krakowie. Zgodnie z projektem synagogê przed³u- ono w kierunku zachodnim o ok. 10 m, przez co przedsionek i galeria dla kobiet zosta³y przesuniête do dobudowanej czêœci budynku. Na parterze na osi wydzielono sieñ, po bokach której usytuowano dwie klatki schodowe prowadz¹ce na galeriê oraz ma³e pomieszczenia. Star¹ fasadê zachodni¹ na parterze zaadaptowano jako podzia³ wnêtrza, zaœ na piêtrze wyburzono. Nowa fasada zachodnia, g³ówna, uzyska³a trójosiow¹ kompozycjê. Jej œrodkow¹ czêœæ stanowi³ na parterze wg³êbny portyk z dwoma kolumnami, flankuj¹cymi g³ówne wejœcie, na piêtrze zaœ czteroarkadowa loggia. G³ówne wejœcie do bo nicy prowadzi³o przez przedsionek do sali g³ównej, natomiast dwa boczne wiod³y bezpoœrednio na klatki schodowe na galeriê. Ca- ³oœæ budynku wieñczy³ wysoki, ³amany dach czterospadowy. Ostatnie architektoniczne przekszta³cenia synagogi mia³y miejsce na prze³omie XIX i XX wieku. Wówczas to uproszczono fasadê zachodni¹ likwiduj¹c ozdobne detale tj. portyk i loggiê, i zwieñczono j¹ schodkowym szczytem. Zmieniono równie wygl¹d dachu, zastêpuj¹c dach czterospadowy, wysoki niskim, dwuspadowym. Z tego okresu pochodzi³a równie zachowana fragmentarycznie, przede wszystkim na suficie, dekoracja malarska, g³ównie ornamentalna oraz kuta krata stanowi¹ca przepierzenie pomiêdzy kobiec¹ empor¹ a sal¹ g³ówn¹. W XX w. na zewn¹trz od strony pó³nocnej dobudowano jeszcze betonowe schody prowadz¹ce na galeriê, prawdopodobnie dlatego i pó³nocna wewnêtrzna klatka schodowa zosta³a zlikwidowana, a miejsce to zaadaptowano na pomieszczenie pomocnicze. Wyburzenie synagogi w 1973 r. by³o kolejnym etapem, rozpoczêtego ju wczeœniej planu likwidacji ca³ej starej zabudowy dawnego placu Estery i jego nowego zagospodarowania. Znikn¹³ wówczas ca³y kompleks synagogalny, zarówno wspominany bet ha-midrasz, jak i budynek mieszcz¹cy mykwê ³aŸniê rytualn¹ oraz koszerniê, wzniesiony w formie murowanej w po³owie XIX w. Jako ostatni œwiadek dawnych czasów ocala³ stoj¹cy przy ul. Garncarskiej 18 budynek Stowarzyszenia Psalmistów Chewre Tillem. Anna Sad³o-Ostafin Bibliografia: 1. Duda E., Krakowskie judaica, Warszawa Krasnowolski B., Zabytki i wartoœci kulturowe, [w:] Chrzanów. Studia z dziejów miasta tom II, Chrzanów wspó³czesny cz.1, Chrzanów Pêckowski J., Chrzanów. Miasto powiatowe w województwie Krakowskiem, Chrzanów Szablowski J. (red.), Katalog zabytków sztuki w Polsce, tom I Województwo krakowskie, zeszyt 4 Powiat chrzanowski, Warszawa Zbroja B., Miasto umar³ych. Architektura publiczna ydowskiej Gminy Wyznaniowej w Krakowie w latach , Kraków Kuchta Z., Opis techniczny inwentaryzowanej bo nicy usytuowanej przy Placu Estery w Chrzanowie, kopia dokumentacji w archiwum Muzeum w Chrzanowie MCh-DN-H/ Mazaraki M., Informacja o stopniu zaawansowania prac oraz planach dotycz¹cych zabezpieczenia zabytkowej architektury powiatu chrzanowskiego, maszynopis w archiwum Muzeum w Chrzanowie MCh-DN-S/20 8. Sprawozdanie z dzia³alnoœci Referatu Kultury w Wydziale Oœwiaty i Kultury Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w Chrzanowie za okres od 1 stycznia 1968 do 30 grudnia 1969r., kopia maszynopisu w archiwum Muzeum w Chrzanowie MCh-DN-H/ Wnioski Plenum Komitetu Miejskiego PZPR w Chrzanowie z dn. 3 grudnia 1969 r., kopia maszynopisu w archiwum Muzeum w Chrzanowie MCh- DN-H/254\n13 GMINA 1. Elewacja po³udniowa, pocz. lat 70. XX w. 2. Fasada zachodnia, pocz. lat 70. XX w. 4. Fasada wschodnia, elewacja pó³nocna, pocz. lat 70. XXw. 3. Przekrój pod³u ny, dokumentacja z inwentaryzacji synagogi, MCh-DN-H Przekrój pod³u ny, dokumentacja z inwentaryzacji synagogi, MCh-DN-H\n14 czeniu menstruacji, a panny m³ode dzieñ przed zaœlubinami, mê czyÿni zaœ g³ównie w wigiliê œwiêta Jom Kippur, a niektórzy tak e w ramach przygotowañ do szabatu czy innych œwi¹t. W mykwie mo na by³o tak e oczyœciæ przedmioty, tote wiele ydowskich gospodyñ przynosi³o tu nowe naczynia przed ich pierwszym u yciem. W zbiorach Muzeum w Chrzanowie przechowywany jest ciekawy dokument, zatytu³owany Warunki licytacyjne i dzier awne dotycz¹ce wydzier awienia ³aŸni gminnej w Chrzanowie. Odpis (MCh-S/3317). Okreœla on warunki przetargu na dzier awê oraz samej dzier awy chrzanowskiej mykwy, opisuj¹c przy tym zasady dzia³ania takiej instytucji. W³aœcicielk¹ ³aŸni by³a izraelicka gmina wyznaniowa, która wydzier awia³a j¹ na okres jednego roku. Do publicznej 14 Fragment dokumentu - MCh-S/3317 GMINA Mykwa W obrêbie zespo³u synagogalnego na placu Estery znajdowa³ siê m.in. drewniany budynek, zapewne z XVIII w., mieszcz¹cy koszerniê i mykwê czyli ³aŸniê rytualn¹. Oko³o po³owy XIX w., w oparciu o projekt autorstwa krakowskich budowniczych Karola Kremera i Ignacego Hercoka z 1844 r., budynek drewniany zast¹piono murowanym. aÿnia usytuowana by³a w czêœci piêtrowej, nakrytej czterospadowym dachem. Mykwa, u ywana do rytualnego oczyszczania ludzi lub przedmiotów, musia³a spe³niaæ okreœlone wymogi. W basenie do ablucji musia³o znajdowaæ siê wystarczaj¹co du o bie ¹cej wody, aby móg³ siê w niej ca³kowicie zanurzyæ doros³y cz³owiek œredniego wzrostu. Woda musia³a byæ nie tylko bie ¹ca, ale tak e pochodzenia naturalnego, a wiêc z rzeki, strumienia, jeziora, morza, ewentualnie mog³a to byæ deszczówka. Minimaln¹ iloœci¹ wody naturalnej by³o 185 galonów, reszta mog³a pochodziæ z wodoci¹gów. Z ³aŸni korzysta³y przede wszystkim kobiety, zobowi¹zane do rytualnej k¹pieli siódmego dnia po zakoñlicytacji czyli przetargu przyst¹piæ móg³ ka dy wspó³wyznawca odpowiednio zasobiony, po z³o eniu wadium w wysokoœci 30% ceny wywo³ania, która wynosi³a 1000 z³otych. Po zakoñczeniu godzinie 10 przedpo³udniem, zaœ od 1 kwietnia do koñca wrzeœnia o godzinie 12 w po³udnie. W pi¹tek wieczorem, wraz z nadejœciem soboty parówka mu- J.Chwastowski, Synagoga Wielka, 1938r. nych dzier awca wykonywaæ mia³ zlecenia miejscowego kolegium rabinackiego. Przedmiot dzier awy obejmowa³ ubikacje k¹pielowe, wszystkie baseny czyli zbiorniki na wodê, kotlarnie, ca³e urz¹dzenie i wszystkie przyrz¹dy. Dzier awca od- powiada³ za utrzymanie kot³ów parowych i zobowi¹zany by³ zatrudniæ wykwalifikowanego palacza oraz odpowiedni personel potrzebny do obs³ugi kot³ów. Musia³ te oczywiœcie zatrudniæ potrzebn¹ s³u bê w osobnych oddzia³ach dla mê - czyzn i dla kobiet. Wszystkich pracowników na w³asny rachunek mia³ ubezpieczaæ w kasie dla chorych i w zak³adzie wypadkowym. Wszelkie podatki oraz ubezpieczenie od po aru, a tak e taksy probiercze od kot³ów p³aci³a gmina wyznaniowa. Remonty równie finansowa- ³a gmina, poza wybielaniem wszystkich lokali k¹pielowych dwa razy w roku, czyli w marcu i w sierpniu. Na w³asny koszt dostarcza³ te dzier awca kamienie do parówki. Parówka mia³a byæ ogrzewana wy³¹cznie drzewem, przygotowana i otwarta dla korzystaj¹cych w ka dy pi¹tek, od 1 paÿdziernika do koñca marca o procedury przetargowej zwyciêzca musia³ wp³aciæ kaucjê dzier- awn¹ w wysokoœci 3 miesiêcznej ceny nabycia, a po zatwierdzeniu go dzier awc¹ przez Zwierzchnoœæ wyznaniow¹ mia³ uiœciæ czynsz za ca³y rok z góry. Kaucjê zwracano mu dopiero po zakoñczeniu okresu dzier awy, jeœli odda³ obiekt w nale ytym stanie. Odpowiada³ bowiem materialnie za powierzony mu budynek i jego wyposa enie, ale równie za przestrzeganie warunków dzier awy. Wszelkie w¹tpliwoœci i spory rozstrzyga³a, z pominiêciem s¹dów, Zwierzchnoœæ wyznaniowa. W sprawach religijnych i rytualsia³a byæ bezwarunkowo zamkniêta. Lokale k¹pielowe i baseny (mikwy) mia³y byæ nale ycie ogrzewane baseny obok wanien codziennie 2 godziny przed wieczorem, basen obok parówki przez ca³y dzieñ, wyj¹tkowo zaœ w pi¹tek, dzieñ poprzedzaj¹cy œwiêta maj¹ byæ wszystkie baseny ogrzewane przez ca³y dzieñ. Temperatura wody w basenach wynosiæ mia³a 30 o C. Dzier awca naturalnie odpowiada³ za przestrzeganie przepisów sanitarnych oraz utrzymanie w pomieszczeniach k¹pielowych w³aœciwej czystoœci, m.in. poprzez wymagane czyszczenie wanien zaraz po ka dej k¹pieli. Za k¹piele pobierano op³aty taryfowe. I tak k¹piel przedœlubna panny m³odej kosztowa³a 10 z³, zaœ pozosta³e k¹piele rytualne kobiet zwolnione by³y z op³at. Zwyk³e k¹piele w wannie, zarówno dla mê - czyzn, jak i dla kobiet kosztowa³y: w klasie I 2 z³ote, w klasie II 90 groszy. Korzystanie z samego basenu w pi¹tki i dni poprzedzaj¹ce œwiêta wyceniono na 20 groszy, a za wejœcie do parówki nale a³o zap³aciæ 60 groszy. Dokument zosta³ wydany 24 grudnia 1926 r. przez Prze³o onego izraelickiej gminy wyznaniowej Arona Barbera (m.p.), a zgodnoœæ odpisu z orygina³em potwierdzono pieczêci¹ Zarz¹du Gminy Wyznaniowej ydowskiej w Chrzanowie i podpisem, zastêpuj¹cego przewodnicz¹cego zarz¹du, Bochnera. Znajduj¹cy siê na ostatniej stronie dopisek podaje, i uchwa³¹ Zwierzchnoœci gminnej z dnia 15 stycznia 1927 r. zatwierdzono ofertê Moj esza Hochberga. Anna Sad³o-Ostafin\n15 dokoñczenie ze str. 9 rekcie na rok 699 otrzymamy daty 8; 10 i 11 wrzeœnia 1939 roku (ró nica w datach dziennych miêdzy poszczególnymi rocznikami wynika ze specyfiki kalendarza ydowskiego). Te daty pokrywaj¹ siê czêœciowo z podanymi we wczeœniej cytowanych opracowaniach. W spisie w USC podano dwie daty œmierci 8 i 11 wrzeœnia Termin ekshumacji i ponownego pochówku wg napisu z pomnika to Chanuka 699 (po dokonaniu korekty rocznika zgodnie z wczeœniejszymi wyjaœnieniami - Chanuka 700). Œwiêto Chanuki, trwaj¹ce osiem dni rozpoczyna siê 25 kislew, co w roku 5700 odpowiada³o dacie 7 grudnia 1939 roku. Z wykazu w USC wynika, e pochówków dokonano w dniach 6 i 14 grudnia 1939 r. Chcia³bym jeszcze zaznaczyæ, e dokumenty USC podaj¹ cztery ró ne miejsca kaÿni i jak wspomnia³em wy ej dwie daty œmierci ofiar, co z kolei przy dwóch datach ekshumacji ka e postawiæ pytanie na jakich zasadach dokonywano ekshumacji i ewentualnej selekcji gdzie kto ma byæ pochowany (przy za³o- eniu, e ofiar by³o du o wiêcej, a miejsc wtórnego pochówku kilka) tym bardziej, e do Chrzanowa trafili nieznani. M. Bochner w swojej ksi¹ ce opisuje scenê, z której mog³oby wynikaæ, e zabitych rozpoznawa³y rodziny na cmentarzu w Chrzanowie. Fakt ten mo e sugerowaæ, e od 42 ekshumowanych oddzielono 5 rozpoznanych jako mieszkañców Jaworzna, a pozosta³ych pochowano w Chrzanowie. W zwi¹zku z tym pytaniem kolejne: Jaka jest rzeczywista liczba ofiar wydarzeñ w Trzebini? Równie to pytanie pozostawiam bez odpowiedzi. W drugiej czêœci inskrypcji fundatorzy mówi¹ o ostatecznej likwidacji chrzanowskiego getta trzy lata przed dat¹ 13 adar 706, a wiêc 13 adar 703 co daje w kalendarzu gregoriañskim datê r., zgodn¹ z t¹, która przytaczana jest w opracowaniach i monografiach. Chcia³bym podkreœliæ, e celem pytañ i w¹tpliwoœci przedstawionych w powy - szym tekœcie nie jest zaprzeczanie jakimkolwiek faktom, lub próba zmniejszenia iloœci zamordowanych i pomniejszenia okropnoœci dokonanych zbrodni. Pragn¹- ³em wykazaæ, e powo³ywanie siê na zapis na pomniku, tablicy pami¹tkowej mo e prowadziæ do nieporozumieñ, których wyjaœnienia nale y szukaæ w dokumentach, a nie w zawodnej pamiêci ludzkiej. P.S. 27 sierpnia 2002 r. w budynku Muzeum w Chrzanowie ods³oniêto tablicê upamiêtniaj¹c¹ ydowskich mieszkañców Chrzanowa, którzy stracili ycie w czasie II wojny œwiatowej. Wydaje siê e równie ta liczba powinna zostaæ sprawdzona. Wojciech Wyzina GMINA CENNY DOKUMENT Ciekaw¹ i rzadk¹ pami¹tk¹ jest prezentowany dokument, w³asnorêczne pismo na firmowym druku, chrzanowskiego rabina Naftalego Halberstama. Skierowane do dyrekcji kopalni w Jaworznie w paÿdzierniku 1917 roku w sprawie otrzymania wêgla na opa³. By³ to czwarty rok wielkiej wojny i zwi¹zana z tym wielka bieda. Wêgiel by³ surowcem strategicznym, œciœle reglamentowanym i jego zakup nawet poprzez realizacje przydzia³u, by³ praktycznie niemo liwy. Z pewnoœci¹ rabin Halberstam wystosowa³ podobne pisma do kopalni w Sierszy i Libi¹ u. OdpowiedŸ z pewnoœci¹ by³a odmowna. Po lewej stronie nag³ówka napis w jêzyku niemieckim, po prawej zaœ trzy wersy w jêzyku hebrajskim. U góry imiê i nazwisko rabina czytane od prawej do lewej. W œrodku abrewiacje rozszyfrowane przez pana Nahuma Manora z Beer Shevy w Izraelu. Wyraz pierwszy sk³ada siê z liter ABDKK, które oznaczaj¹: Aw. Ojciec, g³owa, Bejt Din- dom prawa, s¹d, Khilagmina, Kdosza-œwiêta. Wyraz drugi oznacza Chrzanów, powtórzony u do³u z kropk¹. Jest to wadliwa transkrypcja na hebrajski. Wyraz trzeci to: We-HaGraLILi okrêg. Na koñcu po lewej wyraz czwarty: ICJW: Jiszmrejhu-niech go strze e, Curojego Opoka, Stwórca, We-Jechajejhu-i utrzyma przy yciu. Jest to po prostu tytu³ œwi¹tobliwego rabina: G³owa Gminy œwiêtej w Chrzanowie oraz okrêgu, oby go stwórca strzeg³ i zachowa³. Podpis rabina Naftalego Halberstama, jako zastêpcy rabina, znajduje siê prawdopodobnie w Statucie Gminy Izraelickiej z 26 lipca 1901 roku, znanym dokumencie, cytowanym w monografiach Trzebini i Jaworzna. Rabin zmar³ w 1924 roku i spoczywa w ohelu Halberstamów, zachodnim domku na cmentarzu ydowskim w Chrzanowie. Eugeniusz Kêpiñski 15\n16 Historia edukacji chrzanowskich ydów jest bardzo ciekawa, ze wzglêdu na du ¹ populacjê tej narodowoœci, a co za tym idzie potrzebê edukacji wielu ludzi. Najwczeœniejsze by³o szkolnictwo religijne.kszta³cenie ydów w zakresie Tory i ksi¹g religijnych oraz czytania i pisania odbywa³a siê w szkole przysynagogalnej - Bet ha-midrasz, która znajdowa³a siê w Chrzanowie przy Placu Estery wœród innych budynków zwi¹zanych z kultem ydowskim, takich jak np. koszernia. Murowany bethamidrasz pe³ni¹cy funkcjê uczelni, w której studiowano Torê i pisma rabiniczne oraz bo nicy, istnia³ ju w 1759r. W tym okresie, podobnie jak w przypadku ludnoœci chrzeœcijañskiej, kszta³cenie mia³o charakter nieobowi¹zkowy i by³o bardziej regulowane przepisami religijnymi i ambicjami i mo - liwoœciami rodziców. S¹dz¹c jednak z doœæ powszechnej znajomoœci pisma i umiejêtnoœci czytania w wieku XVII i XVIII, udzia³ dzieci i m³odzie y ydowskiej w kszta³ceniu by³ doœæ liczny. Du e zmiany przynosi wiek XIX a to miêdzy innymi ze wzglêdu na wprowadzane w ci¹gu jego trwania ramy prawne dla oœwiaty. Niema³e znaczenie mia³y takie wydarzenia jak powstanie autonomii galicyjskiej, czy zrównanie w prawach, na mocy konstytucji grudniowej 1867, wszystkich obywateli w ramach tej autonomii. Mo - na tu wymieniæ tak e takie wa ne dokumenty jak Ustawa szkolna pañstwowa z dnia 14 maja 1869r. Dz.p.p Nr 62 dotycz¹ szkó³ ludowych, prywatnych i zak³adów dla kszta³cenia nauczycieli w Galicji. Najstarsz¹ organizacj¹ oœwiatow¹ ydów w Chrzanowie (mówi siê, e istnia³a od zawsze a na pewno od pocz¹tku XIXw.) by³a ortodoksyjna Talmud Tora nastawiona g³ównie na naukê religii ch³opców ydowskich (Talmud Tora - uczêszczaj¹cy do niej ch³opcy byli w wieku 10 i 12 lat, uczyli siê po 10 godzin dziennie. Kiedy skoñczyli 13 lat byli upowa nieni do wykonywania zawodu rzemieœlnika, krawca, szewca lub innych). Organizacja Talmud- Tora posiada³a koncesje na prowadzenie chederów. W 1897 roku istnia³o w Chrzanowie 9 szkó³ wyznaniowych, sk¹din¹d w nie najlepszych warunkach lokalowych. W 1923r. podlega³y jej trzy chedery, które zlokalizowano w budynku dawnej ³aŸni ydowskiej i przeznaczono dla najubo szych dzieci. Do ka dej z nich uczêszcza³o po 30 uczniów. Nauczycielami byli: Mozes Glass, Salomon Gerrat i Chaim Szaja Zinger. Z uwagi na trudne warunki nauczania szko³ê polecono zamkn¹æ na prze³omie 1923 i 1924r. Bezrobotnych pedagogów organizacja ponownie zatrudni³a w 1929r. OŒWIATA SZKOLNICTWO YDOWSKIE Chedery by³y szko³ami prywatnymi istniej¹cymi od bardzo zamierzch³ych czasów. Uczyli w nich me³amedzi. Szko³y te przeznaczone dla ch³opców czêsto mieœci³y siê w prywatnych mieszkaniach nauczycieli i by³y czêsto krytykowane b¹dÿ nawet nie uznawane przez w³adze oœwiatowe. W czasach galicyjskich na prowadzenie chederu trzeba by³o uzyskaæ koncesjê od w³adz miejskich. By³y one czasem alternatyw¹ a czasem uzupe³nieniem edukacji w szko³ach publicznych Nauka w chederach by³a prowadzona przede wszystkim po hebrajsku. W 1923r. oprócz Talmud Tora w Chrzanowie dzia³a³y jeszcze cztery prywatne chedery. Dwa z nich mieœci³y siê przy ulicy Krakowskiej. Jeden z nich prowadzi³ Pinkus Seinver, a drugi Mejer Berish i S.Rejner. W pierwszym uczy³o siê 50 dzieci, w drugim Kolejna szko³a mieœci³a siê przy ulicy Kad³ubek. Prowadzi³ j¹ Izaak Geller uczêszcza³o tam 40. uczniów. Ostatnia to cheder Chaskela Izzaka Lubelskiego na ulicy Koœcieleckiej uczniów. Talmud Tora dzia- ³a³a 150 lat. Spora iloœæ ludnoœci objêta zosta³a od 1856 zgodnie z Ustaw¹ szkoln¹ obowi¹zkiem szkolnym. St¹d te w szko³ach du y procent uczniów stanowili ydzi. Równie w murach jedynego w mieœcie gimnazjum realnego w Chrzanowie (do 1919 roku prywatnego), powsta³ego w 1911r. byli uczniowie tej narodowoœci. W 1931 r. prawie co czwarty mieszkaniec Polski, który przekroczy³ 10 rok ycia, by³ analfabet¹. U ydów sytuacja przedstawia siê nieco lepiej, gdy tylko co szósta osoba nale a³a do tej grupy. We wszystkich rodzajach osiedli udzia³ umiej¹cych czytaæ i pisaæ by³ wœród mê czyzn wiêkszy ani eli wœród kobiet. Dlatego te tylko co pi¹ta kobieta ydowska by³a analfabetk¹, a na wsi co czwarta. Nale y dodaæ, e odsuwanie od wiedzy wspó³czesnej by³o w rodzinach ortodoksyjnych mniej przestrzegane wobec dziewcz¹t. Wracaj¹c do przesz³oœci nale y wspomnieæ, e szkolnictwo ydowskie w swoich pocz¹tkach, podobnie jak i chrzeœcijañskie, mia³o charakter religijny. Szczytem marzeñ ka dego yda by³a bieg³a orientacja w Talmudzie, a umo liwienie dzieciom osi¹gniêcia tego celu uwa a³o za spe³nienie przez rodziców obowi¹zku religijnego. Jednak wzrost sabataizmu, a póÿniej chasydyzmu spowodowa³ upadek tego szkolnictwa. Równoczeœnie ydzi nie mogli prowadziæ w³asnych szkó³ publicznych a Chedery nie dawa³y mo liwoœci wstêpu do gimnazjów. Do znacznego rozwoju ydowskiego szkolnictwa przyczyni³a siê fundacja barona Hirscha,. Fundacja szkolna barona Maurycego Hirscha by³a na prze³omie XIX i XX w. najwiêkszym darem na rzecz oœwiaty pod wzglêdem œrodków materialnych, jak i zasiêgu. G³ównie by³a przewidziana na kszta³cenie ydów galicyjskich ale fundator przewidzia³ mo liwoœæ uczestnictwa w ka dej szkole do 25% chrzeœcijan. Baron Hirsch zmar³ w 1896r. Kapita³ wynosi³ 4mln dolarów USA. Ulokowano je u Rotszylda w Wiedniu a odsetki przeznaczano na oœwiatê. Fundacja ruszy³a z pocz¹tkiem 1891r. Zadaniem fundacji by³o zak³adanie utrzymywanie szkó³ ludowych oraz dalsze kszta³cenie wychowanków aby uczyniæ ydów u ytecznymi obywatelami tego kraju w którym yj¹. W Wiedniu powo- ³ano Kuratorium Fundacji w Krakowie, Lwowie i Czerniowcach. Na czele komitetu w Krakowie stan¹³ prof. dr Józef Rosenblatt. Nale y dodaæ e w tym czasie znaczne od³amy ydów by³y przeciwne posy³aniu dzieci do szkó³ publicznych z uwagi na ich wyznaniowy, chrzeœcijañski charakter. St¹d szko³y Hirscha oprócz objêcia biedoty mia³y na celu pozyskanie ortodoksyjnych ydów do nowoczesnego systemu oœwiaty. W pierwszym roku Fundacja przejê³a 6 szkó³. Najwiêksza ich iloœæ przypad³a na rok 1901 kiedy by³o ich 50, do których uczêszcza³o uczniów. Zatrudniano 248 nauczycieli z odpowiednim przygotowaniem pedagogicznym i dobrze w³adaj¹cych jêzykiem polskim. Nadzór pedagogiczny sprawowa³a Rada Szkolna Krajowa. Budowano w³asne obiekty. W 1908 roku spad³a iloœæ szkó³ fundacyjnych do 47 (zlikwidowano m.in. szko³ê w Chrzanowie). Jêzykiem wyk³adowym by³ jêzyk polski ale uczono te hebrajskiego i niemieckiego, prowadzono te kursy dla rzemieœlników i handlarzy (ksiêgowoœæ). Wizytuj¹cy szko³ê w Chrzanowie, w 1896r., inspektor Wojciech Palek wystawi³ szkole wysok¹ ocenê: Stan szko³y co do nauki i uobyczajnienia bardzo dobry. Na uznanie zas³uguje sumienna praca wszystkich nauczycieli. W szkole tej na 133 uczniów w klasach I-III, tylko dwoje z nich by³o wyznania chrzeœcijañskiego, a religii katolickiej naucza³ ks. Joachim Dzi a. Kierownikiem szko³y by³ Samuel Offner. Pamiêæ o pedagogach jest wci¹ ywa. Na cmentarzu ydowskim w Chrzanowie znajduje siê macewa Salomona Rosshandlera, który by³ nauczycielem w Szkole Ludowej Fundacji Barona Hirsha. Urodzi³ siê w roku 1869, a zmar³ w 1933r. Istniej¹ dokumenty z 1901 mówi¹ce o sposobie wyboru kadry pedagogicznej. Rada szkolna okrêgowa w Chrzanowie og³asza niniejszym konkurs celem sta³ego obsadzenia posady nauczyciela religii moj eszowej w 5-klasowej szkole mêskiej i 5-klasowej szkole eñ- 16\n17 W CHRZANOWIE Nagrobek Salomona Roshandlera nauczyciela szko³y Hirscha skiej 9a w budynku nale ¹cym do mleczarza Leybisha Yungenvirta. Utworzona zosta³a w 1892 roku jako szko³a dwuklasowa, zaœ od 1895r. do zamkniêcia szko³y w 1906r. funkcjonowa³a jako czteroklasowa. Do szko³y uczêszcza³o œrednio 120 uczniów, w tej liczbie, co ciekawe, kilku Polaków. Szko³a jak i ca³a fundacja przeznaczona by³a dla kszta³cenia uczniów najbiedniejszych. Otrzymywali oni bezp³atnie ksi¹ ki, posi³ek, buty i p³aszcze. By³a to szko³a œwiecka prowadzona w jêzyku polskim. ydzi uczyli siê tu jednak religii moj eszowej i w tym przedmiocie jêzyka hebrajskiego. W ramach tej e fundacji próbowano rozwijaæ równie szkolnictwo zawodowe o czym piszemy ni ej w odniesieniu do szko³y dziewiarskiej. W Historyi Szko³y w Chrzanowie zapocz¹tkowanej w 1865 r. przez Karola Danka z polecenia wysokiej c.k. Komi- OŒWIATA skiej w Chrzanowie. Do posady tej przywi¹zane s¹ pobory III. Klasy p³ac w myœl art. 11. ustawy z dnia 6. lipca 1899(Dz. Ust. I rozp. kraj. Nr. 85). O posadê tê ubiegaæ siê mog¹ tylko te osoby, które ukoñczy³y szko³ê rabinów i z³o y³y egzamin na rabina z dobrym postêpem lub te które posiadaj¹ kwalifikacjê na nauczycieli szkó³ ludowych i kwalifikacjê przepisan¹ do udzielania nauki religii swego wyznania. Szko³a Ludowa fundacji barona Maurycego Hirscha by³a oczywiœcie szko³¹ prywatn¹, która mieœci³a siê w Chrzanowie w równie prywatnym, istniej¹cym do dziœ, budynku przy ul. Krzysyi Namiestniczej w Krakowie z 2. Stycznia 1865r. (orygina³ znajduje siê w Muzeum w Chrzanowie pod numerem MCh- H-227) znajdujemy dane dotycz¹ce iloœci uczniów uczêszczaj¹cych zarówno do szko³y g³ównej chrzanowskiej jak i do szko³y fundacji Hirscha. Co wa ne dane statystyczne s¹ tu sumowane. I tak mamy w roku szkolnym 1896/7 350 uczniów w szkole g³ównej a 150 w szkole Hirscha, (pomiêdzy rokiem 1886/7 a wymienionym brak zapisów w Historyi... przez 10 lat). W 1898/9 uczêszcza³o ju wraz ze szko³¹ Hirscha 750 uczniów na 805 obowi¹zanych. W roku 1899/1900 z 874 obowi¹zanych uczêszcza³o 601 a do szko³y czteroklasowej mêskiej Hirscha razem 769. W nastêpnym roku dalej na 874 objêtych obowi¹zkiem szkolnym uczêszcza³o 649 do g³ównej a 132 do szko³y Hirscha - razem 784. W tym roku zosta³a przy tej szkole g³ównej otwarta szko³a przemys³owa uzupe³niaj¹ca oraz zaprowadzono plan nauki szko- ³y g³ównej jako szeœcioklasowej na mocy Rozporz¹dzenia c.k. Rady Szkolnej krajowej z 15 paÿdziernika 1900r. Dalsze lata to wzrost liczby uczniów. Rok 1901/ uczniów w tym w szkole Hirscha 124, w nastêpnym 1902/3-863 uczniów (120 Hirscha). W roku 1903/4 na 964 uczniów obowi¹zanych 114 (wy³¹cznie wyznania moj eszowego) zapisa³o siê do szko³y prywatnej (z prawem publicznoœci) Hirscha, w nastêpnym roku by³o obowi¹zanych do nauki 976 uczniów z czego 115 (równie wy³¹cznie wyznania moj eszowego) wpisa³o siê do szko³y Hirscha. W roku 1905/6 wpisa³o siê do szko³y 786 uczniów i nadto do szko³y Hirscha 81. W roku szkolnym 1906/7 Historyia... nie wymienia ju szko³y fundacji barona Hirscha. Warto przytoczyc nazwiska nauczycieli, którzy wyk³adali w szkole Hirsha, a byli to: Offner Samuel, Bader Aron, Hass Dawid, Rosshandler Salomon, Zeller Samuel, Schnie Jakób, Komithe Aron, Karp Aron. W latach ( ) istnia³a w Chrzanowie szko³a dziewiarska. Ta ostatnia zosta³a utworzona równie w ramach galicyjskiej fundacji barona Hirscha przez krakowski komitet przy ydowskiej Gminie Wyznaniowej w Krakowie. W zasadzie na tym impet fundacji na terenie Galicji zachodniej siê wyczerpa³. W 1897r. Zosta³ odsuniêty wspó³zarz¹dzaj¹cy t¹ szko³a Chaim Reichenberg wydawca dwutygodnika Sprawiedliwoœæ, w którym krytykowano stosunki w krakowskiej gminie ydowskiej. Dwie wzmianki o tej szkole s¹ w pracy Andrzeja bikowskiego ydzi Krakowscy i ich gmina w latach wydanej przez IH. Warto przytoczyæ nastêpu- j¹cy dokument z 1902 roku : J. E. Pan Minister Wyznañ i Oœwiaty reskryptem z dnia 16. wrzeœnia nada³ prywatnej szkole ludowej czteroklasowej mêskiej fundacji br. Hirscha w Chrzanowie prawo publicznoœci w myœl paragrafu 72.pañstwowej ustawy szkolnej z dnia Nr 62 Dz. p. p. z tem, ograniczeniem, e szko³a ta uprawniona jest do wydawania œwiadectw maj¹cych wa - noœæ œwiadectw szkó³ publicznych tylko w³asnym uczniom nie zaœ prywatystom. W Chrzanowie, bezpoœrednio przed drug¹ wojn¹ œwiatow¹, wybudowano przy ul. Berka Joselewicza w pobli u synagogi Stowarzyszenia Weteranów Wojskowych Ansche Chail (róg ul. S¹dowej i S³owackiego - nie istnieje, zburzona ok. 1940r.) powsta³ piêtrowy budynek prywatnej szko³y religijnej Jesojde Hatora. wybudowany w latach przez chrzanowski oddzia³ Organizacji ydów Ortodoksyjnych Agudas Israel, zaprojektowany przez miejscowego przedsiêbiorcê budowlanego Leona Karpa. By³ to nowoczesny cheder. 24 sierpnia 1938 Agudas Izrael zwróci³ siê do krakowskiego Urzêdu Wojewódzkiego o wydanie opinii czy budynek nadaje siê na cele szkolne. W odpowiedzi 30 wrzeœnia 1938 Urz¹d odpowiedzia³, e tak, pod pewnymi warunkami. Czy dosz³o do uruchomienia szko³y tego nie wiemy. Niew¹tpliwie dla edukacji mog³y mieæ znaczenie organizacje m³odzie owe, do których nale a³o Haszomer Hacair (M³ody Skaut), którego istnienie jest potwierdzone w Chrzanowie. By³a to organizacja wzorowana na skautingu angielskim. W 1931 liczy³a w Polsce 22,3 tys. cz³onków. Chrzanowska m³odzie ydowska studiowa³a na Uniwersytecie Jagielloñskim w Krakowie. Na wydziale Prawa, Lekarskim i Filozoficznym w latach studiowa³o ogó³em 12 studentów. W 1913r. ydowskie stowarzyszenie Vorwata stara³o siê o licencjê na kinematograf. Zyski mia³y byæ przeznaczone na cele oœwiatowe. Innymi instytucjami o du ym znaczeniu dla edukacji m³odzie y by³y: ydowska Biblioteka Ludowa, czytelnia miejscowego Hitahdutu, teatr, ydowskie kó³ko dramatyczne, kó³ko ydowskie kobiet WIZO, ydowskie Towarzystwo Œpiewacze i ydowski Zwi¹zek Mi³oœników Sztuki a tak e organizacje sportowe: ydowskie Towarzystwo Sportowo-Gimnastyczne - Makkabi, ydowski Klub Sportowy-Jutrznia, Kraft, Makkabi. Gabriela Szymaszkiewicz 17\n18 Dwa lata temu, w specjalnym wydaniu Kroniki na otwarcie Rynku, zaprezentowano budynek secesyjny, najpiêkniejszy w mieœcie, z inicja³em, tam e pod nr 22. Po dwóch latach w Prze³omie z 30 kwietnia br. Nr 18, w czêœci magazynowej, z przyjemnoœci¹ przeczyta³em istotne streszczenie tego artyku³u, poszerzone o wczeœniej podane wiadomoœci. Niestety niepodpisane i bez powo³ania siê na Ÿród³o. W tym wydaniu specjalnym opisany zostanie inny budynek, przy ul. Grunwaldzkiej 5, frontowy z al. Henryka, równie jak tamten architektonicznie proweniencji katowickiej. Wzorem dla tego budynku by³a willa, któr¹ dla siebie wybudowa³ w 1903 roku mistrz budowlany Luis Dame. Znajduje siê w Katowicach przy ul. Sokolskiej 8. Twórczoœæ mistrza ³¹czy typowo dla tego okresu elementy secesji i dekoracji oraz historyzm w architekturze. Obiekty podmiejskie mistrza cechuje styl swobodny, romantyczny, natomiast kamienice miejskie oznaczaj¹ siê silnym schematyzmem, starann¹ dba³oœci¹ o symetrycznoœæ i osiowoœæ budowli. Tego typu kamienice spotkaæ mo na w Katowicach przy ul. Korfantego 3, Piastowskiej 1, Jagielloñskiej 36 i Placu Wolnoœci 2. Zaœ budynki w Micha³kowicach projektu Luisa Dame cechuje swoboda w kszta³towaniu bry³y oraz charakterystyczne ³¹czenie form neogotyckich i romantycznych, jak w przypadku willi przy ul. Sokolskiej i w Chrzanowie. Obie te wille, wraz z oficynami, zbudowane s¹ z ceg³y, dwukondygnacyjne, w Katowicach z dekoracj¹ szachulcow¹ w górnej partii, w Chrzanowie z wieñcem zastrza³ów krokwiowych wspartych na dekoracyjnym gzymsie, który tak e rozdziela kondygnacje. Budynki kryte s¹ dachem wielospadowym. Charakterystycznymi elementami konstrukcji w obu willach s¹ ryzality, w Katowicach cztery zamkniête, w Chrzanowie jeden z dwiema loggiami. Wi¹ e siê to z faktem, e wille te stanowi¹ obiekty wolnostoj¹ce, ogrodowe, co dok³adnie odpowiada willi w Katowicach, w Chrzanowie zaœ archi- 18 ARCHITEKTURA BUDYNEK PRZY GRUNWALDZKIEJ tekturê ogranicza wkomponowanie bezpoœrednie w ul. Grunwaldzk¹, zaœ frontowa czêœæ ogrodowa do al. Henryka zosta³a zabetonowana. W obu willach odpowiada charakterystyczna naro na wie a w Katowicach i wykusz na piêtrze w Chrzanowie. Jest on bardzo ciekawy architektonicznie gdy nie wystaje przed naro e a jedynie nad œciany naro ne. Wi¹ e siê to te z ograniczeniem miejsca ulic¹. Obie strony wykusza wsparte s¹ na solidnych, ozdobnych konsolach. Obie wille posiadaj¹ dwa wejœcia, frontowe g³ówne i s³u bowe od wewn¹trz. Obie s¹ podpiwniczone i z czêœciowo u ytkowanym poddaszem. Posiadaj¹ te oficyny, chrzanowska w postaci dobudowanej czêœci ³¹cz¹cej willê z nastêpnym czteropiêtrowym budynkiem in. Leone Karpa, zbudowanym znacznie póÿniej. Miejsce póÿniejszego ³¹czenia oficyny z will¹ oznacza pionowe pêkniêcie wzd³u ca³ej œciany, przy rynnie, od ul. Grunwaldzkiej. W obu willach znacznie zredukowano klatki schodowe i korytarze, co pozwoli³o na dobre roz³o enie pomieszczeñ. W Chrzanowie jest tez klatka schodowa zewnêtrzna, od podwórza, która prowadzi na strych. Warto obejrzeæ pomieszczenia w tej willi, s¹ bardzo ciekawe, dominuje przestrzeñ. Obie wille reprezentuj¹ typ architektury ³¹cz¹cej elementy nieregularne, swobodne, bardziej malarskie ni architektoniczne, zarówno w odniesieniu do bry- ³y jak i dekoracji. Wi¹ e siê to z elementami przypadkowoœci w projektach, odwo³uj¹cych siê do przyrody i jej kontemplacji. St¹d wille te posiadaj¹ liczne balkony i wie e widokowe. Styl ten pochodzi z Anglii, gdzie rozwin¹³ siê w XIX w. Wzorcowe by³o tutaj osiedle parkowe Johna Nasha w Londynie. Doœæ szybko styl ten przenikn¹³ do Niemiec i na Œl¹sk. Potem z Katowic do Chrzanowa. Podobnie jak opisana kamienica secesyjna w Rynku 22, z Niemiec przez Katowice do Chrzanowa. Je eli ta jest ostatni¹ kamienic¹ w tej szczególnie ozdobnej formie secesji, wysuniêt¹ na wschód od Katowic, to typ willi przy ul. Grunwaldzkiej mo emy spotkaæ daleko na wschód, jeszcze w añcucie i Iwoniczu Zdroju. Wille te mog³y powstaæ w Chrzanowie przez fakt, e w Rynku Jakub Brauner, zaœ przy ul. Grunwaldzkiej Izaak Lejb Rosenberg, byli zamo nymi kupcami i przemys³owcami, których rodziny przyby³y ze Œl¹ska, zapewne z Katowic, z pewnoœci¹ maj¹cy szerokie kontakty handlowe z Katowicami, i œwiadomie przenieœli tê architekturê do Chrzanowa. Parcele budowlan¹ pod willê chrzanowsk¹ wydzielono 26 paÿdziernika 1909 roku, L.kat. 843, nadaj¹c s³u ebnoœæ prawa przeprowadzenia przez s¹siednie parcele, w pobli e TG Sokó³ w Chrzanowie, celem odprowadzania nieczystoœci. Podobne zapisy upewniaj¹, e al. Henryka by³a wczeœniej skanalizowana ni podaje to prof. Pêckowski w Monografii z 1934r. w odniesieniu do Rynku. W 1909 r. Loewenfeldowie sprzedali tê parcelê Marii Ziêbiñskiej, która posiada³a znan¹ drukarniê w Rynku. / akt kupna w Krakowie z 1 czerwca 1909 r. L.R /. Ta prawie natychmiast odsprzeda³a j¹ przyby³emu ze Œl¹ska bogatemu kupcowi Izaakowi Lejbowi Rosenbergowi / L.2529 z 18 listopada 1909 r./. Rosenberg w ci¹gu dwóch lat wybudowa³ te willê w oparciu o plany Luisa Dame. W 1912 roku budynek a dwa razy zmienia w³aœcicieli i to w ci¹gu kwarta³u. Kolejno na rzecz Franciszka Wac³awka i Micha³a Ochnicza, który by³ weterynarzem w starostwie powiatowym. 18 stycznia 1918r. prawo w³asnoœci tej realnoœci zaintabulowano na rzecz Salomona Efreima / 2 imion/ Golda, zaœ 14 grudnia 1926r. na mocy kontraktu kupna sprzeda y realnoœæ ta przesz³a na rzecz Moj esza Szymona Rejfera. By³ to znany hurtownik owoców a wraz z Wurzelem mia³ praktycznie monopol na sk³ad owoców po³udniowych. W czasie okupacji Niemcy wziêli budynek w zarz¹d komisaryczny Grundstucksgesellschaft Zweigstelle Krenau, Eigentragen an 15 Januar 1943, zaœ 7 maja 1946 r. na podstawie dekretów przyznania spadków zaintabulowano prawo w³asnoœci na rzecz Szymona Siegmana. Los obu willi, katowickiej i chrzanowskiej jest podobny, obie dawno utraci³y charakter budynków prywatnych. Chrzanowska od 1939 r. jest siedzib¹ partii i organizacji politycznych. Willa ta sw¹ architektur¹ wybija siê w mieœcie znakomicie. Poœród wczeœniejszej, doœæ md³ej secesji wiedeñskiej i póÿniejszego ciekawego art-deco, jest interesuj¹c¹ odmian¹. p.s. W tekœcie pos³u ono siê kwerend¹ w Muzeum Historii Katowic i Muzeum Œl¹skim jeszcze w latach 80 ub. wieku. Eugeniusz Kêpiñski\n19 MONOGRAM W RYNKU W chrzanowskim Rynku uwagê zwraca najpiêkniejsza w mieœcie secesyjna kamienica pod nr 13. Dwupiêtrowa z handlowym parterem, jest znakomitym przyk³adem secesji niemieckiej w odmianie heskiej i bawarskiej, która bardzo szybko zawêdrowala na Œl¹sk a do Chrzanowa prosto z Katowic. Projekt przypisuje siê budowniczemu Jozefowi Kutzowi, który dzia³a³ w Katowicach na pocz¹tku wieku i projektowa³ wiele podobnych secesyjnych kamienic m.inn. hotel przy ul. Dworcowej. Bardzo charakterystyczna jest tutaj wyk³adzina glazurowa imituj¹ca ceg³ê. Staranne fryzy, w tym wypadku girlandy z lisci, wieñce i bukiety tak e z owoców, obowi¹zujace za³amane wstêgi, u góry zaœ s³onecznik, przekazuj¹ najwiêksze piekno secesji. Podzia³ fasady, która ma zaledwie 7 metrów szerokoœci nie sprawia wra enia dysproporcji, zbytniej smuk³oœci. Przyczyni³y sie do tego bardzo du e, starannie ozdobione okna, które znakomicie reguluj¹ proporcje. Tak e balkony, na œrodku obu piêter, nieod³¹czny element secesji, które jednak w 1960 r, zosta³y usuniete a otwory po nich doœæ starannie zasklepiono. Znajduj¹ca siê w dachu faluj¹ca facjata pomiedzy dwoma œwietlikami, wsparta na delikatnych, nie koñcz¹cych sie konsolach to majstersztyk. Roœlinne elementy dekoracyjne mia³y oryginalnie naturalne barwy. By³o tam ARCHITEKTURA du o zieleni, br¹zu i ó³ty s³onecznik. Jeszcze w 1972 r. odnowiono tê elewacjê w naturalnych barwach u ywaj¹c jednach doœæ nietrwalych farb emulsyjnych. Wygl¹da³a kolorowo i pieknie, prawie jak Sykstyna po renowacji, jednak nietrwa³e farby rozmaza³y siê i sp³ynê³y a po kilku latach zniknê³y zupe³nie. Dzisiaj ta piêkna fasada przedstawia niestety komputerow¹ skalê szaroœci. W ³uku nad oknem II piêtra widzimy kartusz z pieknym inicja³em JB, ozdobiony symetrycznie winoroœlem. Kartusze w secesji s¹ czêstym elementem dekoracyjnym, jednak ten przekazuje konkretn¹ osobê. Jest ni¹ Jakub Brauner, który naby³ tê nieruchomoœæ, wraz ze swoj¹ on¹ Rozali¹ z Abelesów, na zasadzie kontraktu kupna sprzeda y z dnia 15 lutego 1905 roku. Nieruchomoœæ ta ju od 1874r., by³a w rêkach ydowskich. W tym tez roku Brauner rozpocz¹³ budowe tej kamienicy, któr¹ ukoñczy³ w 1907r. By³ cz³owiekiem bardzo bogatym i œwiat³ym. By³ w³aœcicielem najwiêkszej cegielni w okolicy, która znajdowa³a siê w Koœcielcu, po prawej stronie drogi do P³azy, Do niedawna by³y tam pozostale po niej glinianki, które uporz¹dkowano i porobiono stawy dla wêdkarzy. Maj¹c taki maj¹tek mia³ nieograniczony dostêp do kredytów. Zaci¹gn¹³ te, pod zastaw na ow¹ cegielnie, olbrzymi kredyt. Tygodnik Chrzanowski nr 30 z 12 lipca 1909r. donióœ³: Wybuch³ po ar w cegielni Jakóba Braunera w Koœcielcu. Jak wieœæ niesie przegrzano piece i od tego cegielnia spali³a sie doszczetnie. Nale y wierzyæ, e tak by³o. Nigdy jej nie odbudowano. Jakub Brauner zbankrutowa³. Ju 26 paÿdziernika 1909 r, na podstawie Uchwa- ³y c.k. S¹du Krajowego w Krakowie z dnia 25 paÿdziernika 1909r., notuje siê do maj¹tku Jakóba Braunera konkurs otwarty. Kamienicê naby³ Szymon Sternfeld. Jakub Brauner zaœ zaraz wyemigrowa³ do Ameryki, gdzie podobno dorobi³ siê jakiegoœ maj¹tku na handlu nieruchomoœciami. Eugeniusz Kêpiñski FIRMY W RYNKU W chwili wybuchu II wojny œwiatowej Rynek liczy³ 23 budynki frontowe (tworz¹ce pierzeje), 10 oficyn i 1 plac niezabudowany. Z tego tylko jeden,w tamtym stanie ju nieistniej¹cy, nale a³ do cabañskich rodzin Oczkowskich i Michalskich. Rynek do lat 60 nie wygl¹da³ atrakcyjnie. Zab³ocona kostka brukowa, do wojny stale u ywana studnia na œrodku, z kana³em (wodoci¹g uruchomiono dopiero w 1935 roku ), dawniej budy jarmarczne, handel bezpoœrednio z wozów konnych, co wi¹za³o siê z okropnymi zapachami, taki by³ obraz Rynku. W latach 20. w czasie elektryfikacji Chrzanowa ustawiono maszt sieciowy, z którego napowietrzne przewody oplata³y Rynek. Wszystkie budynki w Rynku wykorzystane by³y do handlu i us³ug. Fasady podzielone by³y dziesi¹tkami wejœæ do sklepów i warsztatów rzemieœlniczych, z których wiele mieœci³o siê w mieszkaniach na piêtrach. Dzisiaj trudno to sobie wyobraziæ, ale przed wojn¹ w obrêbie Rynku by³o ok jednostek handlowych i us³ugowych. Najwa niejsze z nich, których zachowa³a siê jakaœ dokumentacja to (wg dzisiejszych nr domów )Towarzystwo Kredytowe nr 4, Joachim Samuel Langer nr 1 - Kolektura Pañstwowej Loterii Klasowej, Biura Handlowe i Ubezpieczeniowe prowadzone przez rodzinê Wienerów przez prawie 50 lat - nr 12, Altman Widawski - wyrób i sk³ad parasoli oraz sklep monopolowy Rubina Guttera nr 20 ( dziœ DH Centrum ),towary mieszane A. Lewi i palarnia kawy Staszowera nr 14, Chaskel Reich- jubiler i Szymon Sternfeld - wódki i wina nr 13, znana restauracja Grzybowskiej nr 8, wyszynk Guttera nr 14, sklep papierniczy Grajowera nr 4, sklepy b³awatne Siegmana nr 11, Wolfa nr 19, galanteryjne Rossenbauma nr 17, Wassertheila nr 13, rzeÿnik Jakub Freifeld nr 12, bogate sklepy przemys³owe i b³awatne Mandelbaumów nr 12 (dane: Przewodnik gospodarczy woj. krakowskiego 1938 r. - Spis uczestników obrotu czekowego PKO wyd.ix,1938r., dokumenty firm i zdjêcia w zbiorach prywatnych). W obrêbie Rynku by³o bardzo du o sklepików warzywnych i warsztatów krawieckich. W ka dym sklepie spo ywczym by³y œledzie. Eugeniusz Kêpiñski 19\n20 Postaæ Siny Kurtza, zapewne najbardziej znamienitej postaci spo³ecznoœci ydowskiej w ca³ej historii Chrzanowa, opisana zosta³a z znanej ksi¹ ce Chrzanów, the Life and Destruction of a Jewish Shtetl wydanej w Nowym Jorku w 1989 roku, str Tutaj fragmenty t³umaczenia Wiktora G³owackiego z Chicago. B³ogos³awionej Pamiêci Reb Sina Kurtz i jego dziedziniec. By³ cz³owiekiem bogatym i dok³adnym wzorem starodawnego ydowskiego patriarchy. By³ filantropem wielkiego serca z g³êbokim zrozumieniem potrzeb innych. Interesowa- ³a go wy³¹cznie pomoc biednym a nie popularnoœæ. Razem ze swoim partnerem Szlomo Selingerem posiada³ monopol spirytusowy nadany przez w³adze POSTACIE SINA KURTZ twê o tej samej porze, wszyscy zapalali szabasowe œwiece równoczeœnie. Przed wyborami ró ne partie posy³a³y agitatorów celowo, aby dzia³aæ w tym dziedziñcu. Tylko poparcie Siny Kurtza by³o potrzebne, poniewa wszyscy g³osowali tak jak on. S³owo Reb Siny by³o prawem. Ten piêkny ale idealizowany tekst, panegiryk, niezupe³nie przybli a postaæ Siny Kurtza, który by³ niezwykle aktywny w spo³ecznoœci ydowskiej Chrzanowa i znanym przedsiêbiorc¹, przemys³owcem i handlowcem. W 1905 roku obj¹³ urz¹d prze³o onego izraelickiej Gminy wyznaniowej i sprawowa³ go jeszcze w 1918 roku. Przeniós³ siedzibê tego urzêdu ze zrujnowanych pomieszczeñ do nowego budynku w Rynku, secesyjnej, znanej kamienicy Jakuba Braunera, póÿniej Szymona Sternfelda, gdzie od podwórza i w oficynie warunki urzêdowania by³y bardzo dobre. Przedstawiony fragment p i s m a Zwierzchnoœci Wyznaniowej Gminy Izraelickiej w Chrzanowie do Starostwa Powiatowego w Chrzanowie z 25 grudnia 1907 roku prezentuje pieczêæ Gminy w wersji niemieckiej oraz w³asnorêczny podpis Pismo (frg.) Siny Kurtza do Starostwa w Chrzanowie, 1907 Siny Kurtza jako prze³o onego austriackie. Mimo, e by³ bogaty y³ skromnie, mimo, e nie by³ naukowcem popiera³ uczonych w piœmie i szko³y Tory, mimo, e nie by³ chasydem ka dy rebe, który przyby³ do miasta znalaz³ ciep³e powitanie w jego domu. By³ takim ydem jak gospodarz dziedziñca. Je eli Chrzanów by³ ydowskim miastem, dziedziniec Reb Siny Kurtza by³ najbardziej ydowskim miejscem w mieœcie. Reb Sina i jego dzieci ³¹czy³y siê z innymi ydowskimi rodzinami z s¹siedztwa i razem tworzyli jedn¹ du ¹ ydowsk¹ rodzinê. Wy³¹cznie ydowskie ycie kwit³o w tym dziedziñcu. Zegar i kalendarz ydowski by³y niepotrzebne. Tam wszyscy s¹siedzi wstawali na a³obn¹ modli- Gminy. /Archiwum Pañstwowe w Krakowie sygn. StCh I 135/. Sina Kurtz mieszka³ przy ul. 29 Listopada, dawniej Koœcielecka, nr 15. By³ to du y, stary budynek, pochodz¹cy z pocz¹tku XIX wieku, nieistniej¹cy od ponad 50 lat. Budynek ten zamyka³ od frontu du e zabudowane podwórze, dooko³a którego mieszka³a jego rodzina, tworz¹c dziedziniec opisany powy ej. O eniony z Rozali¹ z domu Faerber, mieli trzynaœcioro dzieci. Jego prawnuk by³ w ostatnich latach ministrem spraw wewnêtrznych Izraela. Sina Kurtz by³ znanym przemys³owcem i handlowcem. Posiada³ fabrykê papy dachowej przy obecnej ulicy Partyzantów, w miejscu gdzie dzisiaj magazyny hurtowni spo- ywczej. By³ te w³aœcicielem cegielni po³o onej na K¹tach, za torem i przystankiem K¹ty a przed dawnymi betonowymi basenami. Posiada³ zezwolenie na sprzeda spirytusu, wódek, rosolisów, jego sklep mieœci³ siê przy ul. Dobczyckiej. Do historii przeszed³ na trwa³e jednak za spraw¹ puszczenie w obieg bonów wojennych, prywatnego pieni¹dza zastêpczego pod w³asnym nazwiskiem. Bony te w 1919 roku zastêpowa³y dawn¹ walutê austro-wêgiersk¹, obowi¹zuj¹c¹ w Galicji, faktycznie jej niskie nomina³y, których brakowa³o na rynku. Dzisiaj s¹ to bardzo cenne walory numizmatyczne, poszukiwane przez licznych kolekcjonerów i niezwykle cenne chrzanoviana. Sina Kurtz emitowa³ trzy nomina³y, na 1, 2 i 5 koron, jednostronne, datowane: Chrzanów, dnia 15. lipca 1919 roku, papier bia³y, drzewny, glansowany, nadruk czarny. Na nominale piêciokoronowym w lewej czêœci ornament jasnoczerwony. Wymiary bonów ok. 90 x 55 mm. Bony wydrukowano w drukarni Jakuba Deutschera w Chrzanowie. (Bony Kurtza publikujemy na str. 32.) We wrzeœniu ubieg³ego roku na chrzanowskim cmentarzu ydowskim odkryto i postawiono dawno powalon¹ macewê Siny Kurtza. Wykonana jest z jasnego, szlifowanego granitu, bez adnych ubytków czy œladów korozji. Jest jak nowa. Wed³ug inskrypcji Sina Kurtz zmar³ w 1932 roku. Imiê Sina pochodzi od Góry Synaj. Eugeniusz Kêpiñski Nagrobek Siny Kurtza na cmentarzu w Chrzanowie 20