S�owianie na ziemiach Polskich\nObszary po�o�one pomi�dzy Odr� a Bugiem zosta�y zasiedlone przez S�owian w okresie w�dr�wek lud�w, pod koniec IV i na pocz�tku V w. Podstaw� organizacji spo�eczno�ci s�owia�skich by� w�wczas r�d, obejmuj�cy rodziny po��czone wi�zami krwi. Prowadzi� on wsp�ln� gospodark� i zapewnia� ochron� swym cz�onkom. Upowszechnienie sta�ego rolnictwa ornego w VII-VIII w. sprzyja�o indywidualizacji uprawy roli, a zarazem rozwojowi prywatnej w�asno�ci ziemi i zr�nicowaniu maj�tkowemu. Dotychczasow� struktur� rodow� zast�pi�y zwi�zki s�siedzkie i terytorialne. Podstawowym z nich by�o opole, w kt�rego sk�ad wchodzi�o kilka wsi i osad jednodworczych, gr�d chroni�cy ludzi i dobytek oraz miejsca zebra� wsp�lnoty. Opola ��czy�y si� w ma�e plemiona, kt�rych podstaw� stanowi�a wsp�lnota j�zyka, tradycji i kultu. W�adz� naczeln� w plemionach s�owia�skich sprawowa� wiec (zebranie wszystkich wolnych m�czyzn), kt�ry decydowa� o wojnie i pokoju, a tak�e wybiera� i kontrolowa� ksi�cia (wodza). Spo�ecze�stwo sk�ada�o si� z nielicznej arystokracji plemiennej oraz dominuj�cej grupy szeregowych wolnych i niewolnych. Z ma�ych plemion powsta�y - nie zawsze dobrowolnie - wielkie plemiona (zwi�zki plemienne). W po�owie IX w. do najwi�kszych z nich nale�eli Wi�lanie, zajmuj�cy dorzecze g�rnej Wis�y, z centrum politycznym najprawdopodobniej w Krakowie; L�dzianie (od "l�da" - pole nieuprawne, ��ka) z siedzibami nad �rodkow� Wis�� i g�rnym Bugiem; Goplanie zamieszkuj�cy Kujawy z o�rodkiem w Kruszwicy. Nie wiadomo, dlaczego nic w tym czasie nie by�o wiadomo jeszcze o �yj�cych w Wielkopolsce Polanach, przysz�ych tw�rcach pa�stwa polskiego. W religii S�owian czo�ow� rol� odgrywa� panteon b�stw, kt�ry odzwierciedla� prawdopodobnie w�a�ciw� wszystkim ludom indoeuropejskim wizj� stosunk�w spo�ecznych opartych na trzech funkcjach: w�adzy prawnej i religijnej, walce oraz �ywno�ci. Pierwsz� z tych funkcji sprawowa� w wierzeniach S�owian Weles (Woos), znany tak�e jako Trzyg��w albo Trojan - b�g magii i za�wiat�w. Drug� reprezentowa� Perun (�wiatowid lub Rujewit) - b�g nieba i piorun�w; trzeci� za� - Swar�g (Swaro�yc, Radgost, Dad�b�g) - b�g ognia i s�o�ca. Pozosta�e b�stwa, niejednoznacznie mieszcz�ce si� w powy�szym schemacie tr�jfunkcyjnym, zwi�zane by�y w wi�kszo�ci z kultem ksi�yca, wiatr�w, wody, ziemi-matki. Poza tym S�owianie wierzyli w istnienie �wiata demon�w (duch�w zmar�ych, duch�w przyrody, duch�w domowych). Najbardziej rozbudowane miejsca kultowe sk�ada�y si� z kolistego wa�u kamiennego, pos�gu i ogniska ofiarnego, zapewne r�wnie� z budowli �wi�tynnej. Cze�� b�stwom oddawano tak�e pod drzewami, przy kamieniach lub w chatach. S�owianie sporz�dzali z drewna i kamienia r�nej wielko�ci pos�gi b�stw i demon�w.\nWydarzeniem, kt�re stanowi�o pierwszy krok na drodze ku powstaniu pa�stwa polskiego, by�o obj�cie w�adzy nad plemieniem Polan przez r�d Piast�w. Nast�pi�o to w nieznanych nam okoliczno�ciach i czasie, najprawdopodobniej jednak w drugiej po�owie IX wieku. G��wny o�rodek pa�stwa Polan stanowi�o Gniezno. Pierwszym historycznym w�adc� piastowskim by� natomiast ksi��� Mieszko I, chocia� p�niejszy (XII w.) kronikarz Gall Anonim podaje tak�e imiona jego przodk�w. Mieszko I obj�� rz�dy w pa�stwie Polan przed 963 r. i panowa� do roku 992. W 965 zawar� on sojusz z ksi�ciem chrze�cija�skich ju� w�wczas Czech, Boles�awem I i po�lubi� jego c�rk� Dubrawk�. Najwa�niejszym efektem tego aliansu by�o przyj�cie przez Mieszka w 966 r chrztu (za po�rednictwem Czech) i zwi�zana z tym chrystianizacja jego pa�stwa (nazywanego Polsk�), kt�ra umie�ci�a je w kr�gu cywilizacji �aci�skiej. Dora�nymi konsekwencjami decyzji Mieszka by�o przybycie do Polski duchowie�stwa, wraz z kt�rym upowszechni�a si� nowa koncepcja w�adzy ksi���cej (p�niej kr�lewskiej), do�wiadczenie administracyjne oraz s�owo pisane. W 968 r. biskup Jordan zorganizowa� w Polsce pierwsze biskupstwo misyjne, zale�ne bezpo�rednio od papie�a (a nie od arcybiskupstwa w Magdeburgu, kt�remu zwyczajowo podlega�a dzia�alno�� ewangelizacyjna na Wschodzie), co by�o powa�nym sukcesem nowego pa�stwa. W 972 r, Mieszko I zwyci�y� wojska margrabiego Marchii Wschodniej Hodona w bitwie pod Cedyni�. Pozwoli�o mu to podporz�dkowa� sobie Pomorze Zachodnie. W 991 r. , na kr�tko przed �mierci�, Mieszko wraz ze sw� drug� �on�, Od� i synami wystawi� dokument zwany Dagome iudex, w kt�rym oddawa� swoje pa�stwo pod opiek� papie�a. W latach 992-1025 panowa� w Polsce Boles�aw Chrobry, najstarszy syna Mieszka I. Z jego inicjatywy biskup praski Wojciech podj�� misj� chrystianizacyjn� w Prusach, w trakcie kt�rej poni�s� m�cze�sk� �mier� (997). Chrobry wykupi� jego cia�o i z�o�y� je w Gnie�nie, po czym doprowadzi� w 999 r. do kanonizacji Wojciecha, kt�ry sta� si� pierwszym patronem pa�stwa polskiego. W 1000 r. Z pielgrzymk� do grobu �w. Wojciecha uda� si� cesarz Otton III. Przy tej okazji nast�pi�o w Gnie�nie jego spotkanie z Boles�awem Chrobrym. Cesarz wr�czy� ksi�ciu insygnia w�adzy i zgodzi� si� na utworzenie arcybiskupstwa w Gnie�nie oraz biskupstw w Krakowie, Wroc�awiu i Ko�obrzegu. Stosunki z cesarstwem pogorszy�y si� jednak po �mierci Ottona III. W latach 1002-05 mia�a miejsce wojna polsko-niemiecka, w czasie kt�rej Boles�aw przej�ciowo opanowa� �u�yce, Milsko i Czechy. (Zako�czy� j� pok�j w Poznaniu.) Dwa lata p�niej wybuch�a jednak kolejna wojna (1007-13). Chrobry ponownie zaj�� Milsko i �u�yce, a ko�cz�cy j� pok�j w Merseburgu okaza� si� r�wnie nietrwa�y jak poprzedni. Trzecia wojna polsko-niemiecka toczy�a si� w latach 1015-1018. Na mocy k�ad�cego jej kres pokoju w Budziszynie Polska utrzyma�a Milsko wraz z �u�ycami. Ekspansja Boles�awa Chrobrego kierowa�a si� r�wnie� na wsch�d, w stron� Rusi. Odzyska� on utracone w 981 r Grody Czerwie�skie. Zwie�czeniem militarnych i dyplomatycznych zabieg�w Chrobrego by�a jego koronacja na kr�la Polski w 1025 r. W latach 1025-34 panowa� w Polsce Mieszko II (koronowany w 1025), syn Boles�awa Chrobrego. w latach 1029-31 prowadzi� on wojny z Niemcami, w kt�rych utraci� Milsko i �u�yce. R�wnocze�nie poni�s� pora�k� na wschodzie, poniewa� w 1031 r. Ru� zaj�a Grody Czerwie�skie (1031). Opozycja wewn�trzna zmusi�a Mieszka II do opuszczenia kraju. Oko�o 1032-34 powr�ci� on jednak do Polski i ponownie zjednoczy� pa�stwo. Po �mierci Mieszka II rz�dy obj�� jego syn, panuj�cy w latach 1034-58 Kazimierz I Odnowiciel. W 1037 r. zosta� on wygnany z kraju przez zbuntowanych mo�nych, za� powstanie ludowe skierowane przeciw organizacji pa�stwowej i ko�cielnej doprowadzi�o do upadku pierwszej monarchii polskiej. Wykorzystuj�c t� sytuacj�, ksi��� czeski Brzetys�aw I najecha� Polsk�, �upi�c j� i pustosz�c (wywi�z� m.in. Z Gniezna relikwie �w. Wojciecha). Czesi zagarn�li w�wczas �l�sk, za� Pomorze uniezale�ni�o si� od Polski. W 1039 r. Kazimierzowi uda�o si� powr�ci� do kraju i ponownie obj�� rz�dy. Wydatnie pomog�o mu w tym wsparcie ze strony cesarza Henryka III oraz ksi�cia kijowskiego Jaros�awa M�drego. Kazimierz szybko opanowa� Wielkopolsk� i Ma�opolski, d�u�ej trwa�a walka o odzyskanie Mazowsza (1040-47), gdzie samodzielne rz�dy przej�� jeden z dawnych urz�dnik�w dworskich - Miec�aw, a tak�e przywr�cenie zwierzchnictwa nad Pomorzem Gda�skim i odzyskanie �l�ska z r�k Czech�w (1050). Najstarszy syn i nast�pca Kazimierza Odnowiciela, Boles�aw �mia�y (zwany te� Szczodrym) panowa� w latach 1058-79. W 1058 r. podj�� on nieudan� wypraw� do Czech. Straci� tak�e Pomorze Gda�skie. Nowy w�adca stara� si� o polityczne wzmocnienie swego pa�stwa. W sporze cesarza z papie�em Grzegorzem VII o inwestytur� stan�� po stronie tego ostatniego. W latach 1060-63 interweniowa� te� na W�grzech na rzecz Beli I i jego syna Gejzy, reprezentuj�cych orientacj� antycesarsk�. w 1069 r. Boles�aw �mia�y podj�� wypraw� na Kij�w, kt�ry zdoby� osadzaj�c na tamtejszym tronie swego wuja Izjas�awa, a w latach 1070-72 i 1075-76 prowadzi� wyprawy dywersyjne do Czech, by wesprze� tamtejsze stronnictwo antyniemieckie. W uznaniu zas�ug Boles�awa dla Ko�cio�a, papie� Grzegorz VII w 1076 r. wyrazi� zgod� na jego koronacj� na kr�la Polski. Nieustanne i dalekie wyprawy wojenne doprowadzi�y do zawi�zania przeciw Boles�awowi w 1079 r. spisku mo�nych na czele z bratem kr�la, ksi�ciem W�adys�awem, i biskupem krakowskim Stanis�awem. W niejasnych dzi� okoliczno�ciach, biskup zosta� skazany przez kr�la na �mier� i zg�adzony, za� Boles�aw, by si� ratowa� przed buntem poddanych, musia� uchodzi� z kraju. (Zmar� wkr�tce na W�grzech, prawdopodobnie zamordowany.) Nast�pc� Boles�awa �mia�ego zosta� jego brat W�adys�aw I Herman (1079-1102). W pierwszych latach jego panowania do ogromnych wp�yw�w doszed� wojewoda Sieciech, kt�ry skupi� s swych r�kach faktyczn� w�adz� w pa�stwie. Pod naciskiem mo�nych, kt�rzy wyst�pili przeciw jego surowym rz�dom, W�adys�aw w 1093 r. uzna� prawa do tronu swojego pierworodnego syna Zbigniewa, odsuni�tego wcze�niej od sukcesji przez pot�nego wojewod� pod zarzutem nieprawego pochodzenia. W konsekwencji, w 1097 r. dosz�o do podzia�u kraju: W�adys�aw Herman w�ada� mia� Mazowszem; Zbigniew - Wielkopolsk� i Kujawami (od �mierci ojca w 1102 r. tak�e Mazowszem), za� jego brat Boles�aw (zwany p�niej Krzywoustym) - Ma�opolsk� i �l�skiem. Sieciech zosta� natomiast wygnany. W 1102 r. Boles�aw Krzywousty rozpocz�� walki o odzyskanie Pomorza Zachodniego. W latach 1106-07 wybuch� konflikt pomi�dzy Boles�awem i Zbigniewem. Ten ostatni zosta� pozbawiony swojej dzielnicy i wygnany z kraju. W sp�r mi�dzy bra�mi wtr�ci� si� jednak cesarz Henryk V, kt�ry w 1109 r. pod pretekstem obrony praw wygnanego Zbigniewa najecha� Polsk�. (W rzeczywisto�ci jego interwencja zbrojna stanowi�a odwet za wypraw� Boles�awa na Czechy w 1108 r.) w 1112 r. Zbigniew, korzystaj�c z cesarskiego poparcia, powr�ci� do Polski. Wkr�tce zosta� jednak o�lepiony z rozkazu brata i zmar�. W 1121 r. po wieloletnich walkach o Pomorze Zachodnie Boles�aw Krzywousty zawar� z tamtejszym ksi�ciem Warcis�awem uk�ad dotycz�cy podporz�dkowania tego obszaru zwierzchnictwu Polski. W latach 1131-33 arcybiskup magdeburski Norbert, wspierany przez papie�a Innocentego II, podj�� pr�b� podporz�dkowania sobie polskiej organizacji ko�cielnej. W 1135 r. na zje�dzie w Merseburgu Boles�aw z�o�y� cesarzowi Lotarowi ho�d lenny z Pomorza i Rugii, w zamian za co Polska zachowa�a samodzielno�� organizacji ko�cielnej, potwierdzon� bull� papie�a Innocentego II (1136).\nW 1138 r., przed sw� �mierci�, Boles�aw Krzywousty wyda� testament reguluj�cy zasady nast�pstwa tronu. By� on kompromisem, kt�ry godzi� jedno�� pa�stwa z prawem ka�dego z ksi���cych syn�w do dziedziczenia ziemi. Princepsem (czyli ksi�ciem zwierzchnim, lub seniorem ca�ej Polski) mia� by� ka�dorazowo najstarszy cz�onek dynastii Piast�w. Podstaw� jego w�adzy stanowi�a dzielnica senioralna obejmuj�ca prawdopodobnie ziemie: krakowsk�, sieradzk�, ��czyck�, wschodni� Wielkopolsk� (z Kaliszem i Gnieznem), Kujawy (z Kruszwic�) oraz kontrol� nad Pomorzem. Godno�� pierwszego princepsa przypad�a W�adys�awowi, kt�ry otrzyma� tak�e (jako w�asn� dzielnic� dziedziczn�) �l�sk wraz z ziemi� lubusk�. Boles�aw (K�dzierzawy) obj�� Mazowsze z cz�ci� Kujaw, Mieszko III (Stary) - cz�� Wielkopolski z Poznaniem, za� Henryk - ziemi� sandomiersk� (kt�ra najprawdopodobniej wydzielona zosta�a dla niego dopiero po �mierci Krzywoustego, nie za� od razu w testamencie). Najm�odszy z braci, Kazimierz, pozosta� bez w�asnej dzielnicy.\nW epoce wczesnopiastowskiej w�adza skoncentrowana by�a w r�ku ksi�cia, kt�rego wspiera�a rada z�o�ona z mo�now�adc�w. Ksi��� uosabia� pa�stwo i bezpo�rednio sprawowa� w�adz� regularnie obje�d�aj�c wraz ze swym dworem terytorium swego kraju. Publiczne uprawnienia ksi�cia - s�downicze i gospodarcze - okre�la si� mianem prawa ksi���cego. W�adca by� najwy�szym s�dzi�, gwarantem miru (pokoju) w stosunku do miejsc (np. drogi publiczne, targi) lub os�b (np. kupcy), dysponentem regali�w (monopole skarbowe zwi�zane z eksploatacj� bogactw naturalnych lub czerpaniem dochodu z gospodarki towarowo-pieni�nej), odbiorc� �wiadcze� w naturze i pos�ugach nak�adanych przeze� na og� mieszka�c�w kraju. Do czas�w Kazimierza Odnowiciela centralne o�rodki. pa�stwa piastowskiego mie�ci�y si� w Gnie�nie i Poznaniu, za� w okresie panowania tego w�adcy zosta�y przeniesione do Krakowa. Najwa�niejszymi urz�dnikami centralnymi byli palatyn-wojewoda, kanclerz oraz skarbnik. Pa�stwo piastowskie by�o podzielone na prowincje - na czele z namiestnikami - te za� na okr�gi grodowe zwane z czasem kasztelaniami. Kasztelanom podlega�y sprawy wojskowe, s�dowe i skarbowe na ich terytorium. Si�y zbrojne sk�ada�y si� ze sta�ej kilkutysi�cznej konnej dru�yny utrzymywanej przez w�adc�w, woj�w - zobowi�zanych do s�u�by na wezwanie ksi�cia, oraz pospolitego ruszenia wszystkich wolnych poddanych. Od p�owy XI w. dru�yn� ksi���c� zacz�o zast�powa� posiadaj�ce ziemi� rycerstwo. Spo�ecze�stwo epoki wczesnopiastowskiej mia�o charakter hierarchiczny. Na szczycie drabiny spo�ecznej znajdowa�o si� mo�now�adztwo wywodz�ce si� ze starszyzny plemiennej i ludzi "nowych", dobieranych przez panuj�cego. Mo�ni posiadali rozleg�e maj�tki (hodowla koni i byd�a), ponadto stopniowo przejmowali cz�� �wiadcze�, sk�adanych przez ludno�� z tytu�u prawa ksi���cego. Dysponowali oni tak�e w�asnymi dru�ynami. Trzon spo�ecze�stwa stanowi�a wolna ludno�� ch�opska, zobowi�zana dziedzicznie do pos�ug i danin na rzecz pa�stwa, a tak�e - od XI w. - na rzecz Ko�cio�a (dziesi�cina). Ch�opi ci byli poddanymi pa�stwa, posiadali dziedziczn� w�asno�� ziemi. Cz�� ludno�ci wiejskiej - wojowie - by�a zobowi�zana do s�u�by wojskowej. Podda�stwo ch�op�w pojawi�o si� dopiero wraz z rozwojem wielkiej w�asno�ci ko�cielnej. Na dole drabiny spo�ecznej znajdowali si� niewolni.\nZacz�tkiem organizacji ko�cielnej na ziemiach polskich by�o biskupstwo misyjne, za� p�niej (od 1000 r.) arcybiskupstwo gnie�nie�skie. W czasie kryzysu pa�stwa piastowskiego w latach trzydziestych XI w. nast�pi� rozpad organizacji ko�cielnej. Dopiero ok. 1075 r. nast�pi�o odnowienie metropolii w Gnie�nie i dotychczasowych biskupstw oraz utworzenie dodatkowego biskupstwa w P�ocku. Od 1124 r. istnia�o we W�oc�awku biskupstwo kujawskie (pierwotnie by� mo�e w Kruszwicy), lubuskie w Lubuszu, za� od 1140 r. - zachodniopomorskie w Wolinie (przed 1176 r. - w Kamieniu). Od drugiej po�owy XI w. tworzone by�y kapitu�y katedralne i powstawa�a sie� parafii. Od czas�w Boles�awa Chrobrego zak�adane by�y te� coraz liczniejsze plac�wki zakonu benedyktyn�w. Podstaw� utrzymania Ko�cio�a by�a pocz�tkowo cz�� dochod�w ksi�cia i �wiadczenia ludno�ci; od po�owy XI w. instytucje ko�cielne otrzymywa�y od w�adc�w i mo�nych tak�e rozleg�e nadania ziemskie. Od ok. 990 r. ksi���ta polscy p�acili papiestwu �wi�topietrze (denar �w. Piotra) z tytu�u opieki papieskiej nad Polsk�. Od po�owy XI w. danina ta obci��a�a poszczeg�lne gospodarstwa (domy).\nPrzyj�cie chrztu umo�liwi�o recepcj� w Polsce kultury �aci�skiej. Rozwija�a si� ona g�ownie w kr�gu dworskim i ko�cielnym. W stolicach arcybiskupich tworzone by�y ksi�gozbiory i zak�adane szko�y katedralne. Pi�miennictwo tamtych czas�w reprezentowa�a przez historiografa (roczniki, kronika tzw. Galla Anonima) oraz hagiografia (m.in. �ywoty �w. Wojciecha). W�r�d obiekt�w architektury kamiennej przedroma�skiej i (od po�owy XI w.) roma�skiej wyr�niaj� si� pod�u�ne pa�ace po��czone z kaplicami (druga po�owa X i pierwsza �wier� XI w.), budowane w g��wnych grodach pa�stwa (np. Ostr�w Lednicki, Giecz, Przemy�l) oraz katedry w formie tr�jnawowych bazylik (Gniezno, Pozna�), czasem z transeptem (Krak�w).\nPo �mierci Boles�awa Krzywoustego pierwszym princepsem zosta� W�adys�aw II (1138-46). Prowadzi� on w latach 1141-46 walk� z juniorami, w wyniku kt�rej pokonany musia� zbiec z kraju i . umar� na wygnaniu (1159). Po jego wyp�dzeniu rz�dy obj�� Boles�aw IV K�dzierzawy (1146-73). Za jego panowania na Polsk� wyprawi� si� cesarz Fryderyk I Barbarossa, do kt�rego o pomoc w odzyskaniu tronu zwr�ci� si� W�adys�aw II. W 1157 r. Boles�aw IV zmuszony zosta� z�o�y� pod Krzyszkowem Fryderykowi ho�d lenny, za� w latach 1163-73 zwr�ci� synom W�adys�awa II - Boles�awowi Wysokiemu i Mieszkowi Pl�tonogiemu - dzielnice �l�skie. Boles�aw wspiera� niemieck� krucjat� przeciw S�owianom po�abskim, sam podj�� te� w 1166 r. wypraw� przeciwko Prusom, w trakcie kt�rej zgin�� jego brat Henryk Sandomierski. Kolejnym princepsem by� Mieszko III Stary (1173-77). Podejmowane przez niego pr�by odbudowy autorytetu monarszego wywo�a�y w 1177 r. bunt mo�now�adc�w. Ksi��� musia� uchodzi� do Wielkopolski, swojej dzielnicy dziedzicznej, gdzie wyst�pi� przeciwko niemu jego syn Odon. Po wyp�dzeniu z Krakowa Mieszka Starego, w�adz� obj�� Kazimierz II Sprawiedliwy (1177-94). Powo�anie go na stolec dzielnicy senioralnej stanowi�o z�amanie zasady senioratu. Na zje�dzie ksi���t i dostojnik�w ko�cielnych w ��czycy w 1180 r. Kazimierz zrzek� si� praw do nieruchomo�ci po zmar�ych biskupach i opatach (ius spolii). Ksi��� ten prowadzi� aktywn� polityk� wobec Rusi [XLIII 81] i Ja�wing�w. W 1191 r. z�ama� bunt mo�nych krakowskich, kt�rzy otworzyli Krak�w przed Mieszkiem III. W latach 1194-98 na tronie krakowskim zasiada� Leszek Bia�y, syn Kazimierza II. Po jego �mierci w 1198 r. Mieszko Stary po raz trzeci opanowa� Krak�w i po raz trzeci nie uda�o mu si� tam utrzyma�. Czwart� i ostatni� pr�b� zaj�cia stolicy podj�� on w 1202 r. Wraz z jego �mierci� upad�a zasada senioratu. W Krakowie przej�ciowo panowa� syn Mieszka III, W�adys�aw Laskonogi, za� p�niej na tron powr�ci� Leszek Bia�y (1202-27). Ksi��� ten zabiega� o poparcie Ko�cio�a, obdarzaj�c go przywilejami i uwalniaj�c tym samym od zale�no�ci od pa�stwa. Sam tak�e odda� si� pod opiek� papie�a (1207). Kontynuuje aktywn� polityk� wobec Rusi; wraz ze swym bratem Konradem ksi�ciem mazowieckim, pokona� w 1205 w bitwie pod Zawichostem ksi�cia halickiego Romana. Leszek Bia�y wspiera� te� misj� prusk� (1212), staraj�c si� u papie�a o zwolnienie z krucjat do Ziemi �wi�tej w zamian za udzia� w wyprawie przeciw Prusom. W 1223 r. stan�� te� na czele takiej og�lnopolskiej ekspedycji. Prze�omowym wydarzeniem, gdy idzie o sytuacj� na p�nocno-wschodniej rubie�y piastowskiej Polski, by�y jednak nie wyprawy przeciw Prusom, lecz osadzenie w 1226 r. przez ksi�cia mazowieckiego Konrada Zakonu Krzy�ackiego w ziemi che�mi�skiej. W 1227 r. Leszek Bia�y zosta� zamordowany w G�sawie. Jego �mier� spowodowa�a ostateczny zanik zasady pryncypatu. W tym samym roku spod zale�no�ci od w�adc�w krakowskich wyswobodzili si� ksi���ta wschodniopomorscy. W 1228 r. ksi��� mazowiecki Konrad - brat Leszka Bia�ego - opanowa� Krak�w. Jednocze�nie ksi��� wielkopolski W�adys�aw Laskonogi - syn Mieszka III - na zje�dzie w Cieni ustali� z mo�nymi ma�opolskimi warunki obj�cia przeze� tronu w Krakowie. Po opanowaniu Krakowa odst�pi� on jednak miasto ksi�ciu �l�skiemu Henrykowi I Brodatemu, kt�ry w latach 1233-34 prowadzi� wyprawy do Wielkopolski przeciw W�adys�awowi Odonicowi - wnukowi Mieszka III - i opanowa� cz�� tej dzielnicy. W ten spos�b Henryk Brodaty zyska� podstaw� do wysi�k�w na rzecz zjednoczenia Polski. Prawdopodobnie zamierza� on koronowa� na kr�la swego syna, panuj�cego w latach 1238-41 Henryka Pobo�nego, kt�ry w�ada� �l�skiem, Ma�opolsk� i wi�kszo�ci� Wielkopolski. Plany te zniweczy� jednak w 1241 r. najazd Tatar�w na Polsk�. Pr�buj�c powstrzyma� ich poch�d w bitwie pod Legnic� zgin�� ksi��� Henryk Pobo�ny, a jego pa�stwo uleg�o rozpadowi. Synowie Odonica odzyskali cz�� Wielkopolski, Konrad mazowiecki opanowa� Krak�w (do 1243), za� �l�sk rozpad� si� na dzielnice: wroc�awsk�, legnick� i g�ogowsk� (1249). Lata 1243-79 to rz�dy ksi�cia krakowskiego i sandomierskiego Boles�awa V Wstydliwego, syna Leszka Bia�ego. Usun�� on z dzielnicy krakowskiej w 1243 r. po bitwie pod Suchodo�em Konrada mazowieckiego. Nie wykazywa� jednak og�lnopolskich ambicji politycznych i swoje rz�dy ograniczy� do Ma�opolski. Tu uda�o mu si� z�ama� pot�g� urz�du wojewody krakowskiego (1244). Odt�d na czo�o ma�opolskiej (a po zjednoczeniu kraju og�lnopolskiej) hierarchii dostojnik�w �wieckich wysun�� si� kasztelan krakowski. Wyrazem wzrastaj�cej roli Ma�opolski w�r�d ksi�stw piastowskich by� wyb�r w 1253 r. Krakowa na miejsce kanonizacji �w. Stanis�awa. Boles�aw Wstydliwy popiera� rozw�j miast (lokacja Krakowa na prawie magdeburskim, 1257), za� w polityce zagranicznej zwraca� si� przeciw Ja�wingom (wyprawa w 1264). Wspiera� nieudan� pr�b� zorganizowania w �ukowie biskupstwa z zadaniami misyjnymi. Prowadzi� te� aktywn� polityk� wobec W�gier i od 1273 r. - wzgl�dem Czech. Za panowania Boles�awa Wstydliwego (ok. 1250) odpad�a od Polski ziemia lubuska zaj�ta przez Brandenburgi�. W latach 1279-88 Krakowem w�ada� ksi��� sieradzki Leszek Czarny, syn ksi�cia kujawskiego Kazimierza. Prowadzi� on liczne, zwyci�skie kampanie wojenne przeciw s�siadom: w 1280 r. pokona� w bitwie pod Go�licami ksi�cia przemysko-halickiego Lwa Dani�owicza, w 1282 r. zwyci�y� Ja�wing�w, za� rok p�niej rozbi� Litwin�w w bitwie pod Rowinami. W latach 1287-88 Leszek Czarny broni� te� skutecznie przed Tatarami Krakowa i Sandomierza dzi�ki w�a�nie wzniesionym murom obronnym. W polityce wewn�trznej ksi��� wszed� natomiast w konflikt z biskupem krakowskim Paw�em (1280-81) oraz z mo�now�adcami krakowskimi, kt�rych pokona� w 1285 r. W bitwie pod Bogucicami. Szukaj�c wsparcia dla swej w�adzy, Leszek Czarny popiera� rozw�j miast.\nPr�by zjednoczenia ziem polskich\nPanuj�cy w latach 1279-96 ksi��� wielkopolski Przemys� II (syn Przemys�a I) w 1282 r. zawar� uk�ad w K�pnie z ksi�ciem gda�skim M�ciwojem II (1282), kt�ry wyznaczy� go swoim nast�pc�. W 1290 r. Przemys�owi II uda�o si� natomiast zaj�� Krak�w jako spadek po ksi�ciu wroc�awskim Henryku IV Probusie. W Sandomierzu utrzyma� si� jednak ksi��� brzesko-kujawski W�adys�aw �okietek, brat Leszka Czarnego. W tym samym czasie pretensje do korony polskiej zg�asza� kr�l Czech Wac�aw II. Wobec jego zdecydowanej przewagi, Przemys� II musia� opu�ci� Krak�w i zrzec si� do niego praw na rzecz rywala. Wykorzystuj�c t� sytuacj� Ma�opolsk� opanowa� w�wczas W�adys�aw �okietek, co sta�o si� w 1291 r. przyczyn� wybuchu wojny pomi�dzy nim a Wac�awem. Pokonany �okietek zrzek� si� wszelkich praw do ziemi krakowskiej i sandomierskiej oraz z�o�y� kr�lowi czeskiemu ho�d z ksi�stw sieradzkiego i brzesko-kujawskiego. Po �mierci ksi�cia gda�skiego M�ciwoja II w 1295 r. ksi��� Przemys� II przy��czy� do Wielkopolski Pomorze Gda�skie. W tym samym roku arcybiskup Jakub �winka koronowa� go w Gnie�nie na kr�la Polski. W 1296 r. Przemys� II zosta� jednak zamordowany w Rogo�nie z inspiracji margrabi�w brandenburskich. Po �mierci Przemys�a II, nale��c� do niego Wielkopolsk� obj�� W�adys�aw �okietek, kt�ry sprawowa� w niej rz�dy w latach 1296-1300. Rywalizowali z nim o t� prowincj� ksi��� g�ogowski Henryk III oraz kr�l czeski Wac�aw II. Ostatniemu z nich uda�o si� ostatecznie opanowa� j� zbrojnie i zmusi� �okietka do opuszczenia kraju. W 1300 r. arcybiskup Jakub �winka koronowa� Wac�awa II na kr�la Polski. W�adys�aw �okietek nie da� jednak za wygran� i w 1304 r. powr�ci� z wygnania i z pomoc� W�gier opanowa� ziemi� sandomiersk� (1305). W dalszej walce o zjednoczenie ziem polskich pom�g� mu przypadek. W 1305 r. umar� nagle Wac�aw II, a jego syn Wac�aw III, kt�ry zosta� po nim kr�lem Czech i Polski zosta� zamordowany (1306). �okietek wykorzystuj�c t� sytuacj� zdoby� Krak�w i zaj�� Pomorze Gda�skie (1306). Nie uda�o mu si� jednak opanowa� Wielkopolski, gdzie w latach 1306-14 panowa� ksi��� g�ogowski Henryk III i jego synowie. W 1308 r. W�adys�aw �okietek utraci� te� Pomorze Gda�skie, kt�re po przej�ciu na kr�tko w r�ce margrabi�w brandenburskich opanowali Krzy�acy. Tak�e w Ma�opolsce jego po�o�enie stawa�o si� trudne. W latach 1307-11 ksi��� toczy� sp�r z biskupem krakowskim Janem Muskat�, za� w latach 1311-12 zbuntowali si� przeciw niemu mieszczanie krakowscy pod wodz� w�jta Alberta. Po opanowaniu sytuacji w Ma�opolsce w 1314 r. �okietek odzyska� Wielkopolsk�. W 1320 r. W katedrze krakowskiej arcybiskup gnie�nie�ski Janis�aw koronowa� W�adys�awa �okietka na kr�la Polski. Wydarzenie to zamyka okres rozbicia dzielnicowego w dziejach Polski.\nPrawo i ustr�j w okresie rozbicia dzielnicowego\nTestament Boles�awa Krzywoustego (1138) zapocz�tkowa� trwaj�ce ok. 200 lat rozbicie dzielnicowe. Pocz�tkowo ksi��� zwierzchni (princeps) sprawowa� w�adz� nad ca�ym krajem. Kierowa� on polityk� zagraniczn�, dowodzi� wojskiem, wyznacza� biskup�w, bi� monet�. Ten stan rzeczy utrzyma� si� do ko�ca XII w., kiedy to nast�pi� upadek zasady pryncypatu i senioratu. Pr�by jego restytucji w pierwszej po�owie XIII w. zako�czy�y si� niepowodzeniem. Poszczeg�lne dzielnice stopniowo przekszta�ca�y si� w osobne pa�stwa, ulegaj�c dalszym podzia�om. Panuj�cy w nich ksi���ta przejmowali za� kompetencje princepsa. Ustr�j prawa ksi���cego uleg� rozk�adowi w wyniku wzrostu znaczenia mo�nych skupionych w radzie ksi���cej oraz rozwoju, zw�aszcza w XIII w., immunitetu (zwolnienie instytucji ko�cielnych, a tak�e maj�tk�w mo�nych i rycerzy od ci�ar�w prawa oraz s�downictwa ksi���cego). Wraz z rozbiciem dzielnicowym zanik�y urz�dy centralne. Ich miejsce zaj�y natomiast dzielnicowe struktury urz�dnicze na czele z wojewodami (lub komornikami) i kanclerzami. Wprowadzenie immunitetu przyczyni�o si� w ci�gu XIII w. do rozk�adu systemu kasztela�skiego. Istotne zmiany, gdy idzie o ustr�j i struktury w�adzy, przynios�y lata panowania Wac�awa II. W poszczeg�lnych prowincjach ustanowi� on bowiem starost�w, kt�rych powo�ywa� i odwo�ywa� wedle swego uznania. Dalej jednak funkcjonowa�y urz�dy dzielnicowe. W pierwszej �wierci XIII w. pojawi�o si� na �l�sku prawo osadnicze, okre�lane mianem prawa niemieckiego (ius teutonicum) i st�d rozszerzy�o si� na pozosta�e dzielnice Polski. Obejmowa�o ono zesp� swob�d osadniczych (dziedziczne i zbywalne posiadanie ziemi na ustalonych warunkach, wolno�� osobist�, w�asne s�downictwo) oraz zwyczaje prawne, kt�rymi pos�ugiwali si� niemieccy koloni�ci. Prawem tym obejmowana by�a stopniowo tak�e ludno�� polska, co sprzyja�o kszta�towaniu si� stanowej struktury spo�ecznej - w�asne prawo zyskiwali mieszczanie, a cz�ciowo tak�e ch�opi. W ci�gu XIII w. powsta� zbi�r norm sk�adaj�cych si� na najbardziej rozpowszechnion� w Polsce odmian� prawa niemieckiego - prawo magdeburskie. Rycerze (szlachta) pos�ugiwali si� natomiast prawem ziemskim. Dzi�ki prawu niemieckiemu w Polsce pojawi�o si� miasto w sensie prawnym. W okresie rozdrobnienia dzielnicowego na ziemiach polskich nast�pi�y istotne zmiany spo�eczne. W ci�gu XIII w. Z dawnego mo�now�adztwa i cz�ci woj�w, awansuj�cych w strukturach w�adzy ksi�stw dzielnicowych, zacz�� wykszta�ca� si� stan rycerski - szlachta. Jego wyr�nikiem by�o prawo rycerskie (ius militare - uprawnienia osobiste i rzeczowe) oraz herby rodowe. W Polsce nie dosz�o natomiast w zasadzie do recepcji prawa lennego. Fala lokacji miast na prawie niemieckim od pocz�tku XIII w. przyczyni�a si� do wykszta�cenia stanu mieszcza�skiego. Ludno�� miast by�a zr�nicowana maj�tkowo. Elit� stanowi� tzw. patrycjat, czyli kupcy i najbogatsi rzemie�lnicy. Do oko�o po�owy XIII w. w�a�ciciele miast (lokuj�cy je ksi���ta, Ko�ci�) sprawowali �cis�� kontrol� nad organami miejskimi - w�jtem lub so�tysem i �awnikami. Dopiero powstanie rad miejskich i wykup przez miasto w�jtostw zako�czy proces formowania autonomii miejskiej. W drugiej po�owie XIII w. miasta odgrywa�y ju� du�� rol� polityczn�. Kres ich pot�dze po�o�y� na pocz�tku XIV w. W�adys�aw �okietek, kt�ry w sw� polityce opar� przede wszystkim na rycerstwie. W ci�gu XIII w. ukszta�towa� si� te� jednolity stan ch�opski. Zanikowi uleg�y ch�opskie prawa grupowe zwi�zane z prawem ksi���cym. Ch�op u�ytkowa� ziemi�, na kt�rej by� osadzony, za co p�aci czynsz. Obci��ony by� te� dziesi�cin� na rzecz Ko�cio�a i pewnymi �wiadczeniami na rzecz pa�stwa. Mia� on prawo wychodu (opuszczenia swej wsi) i podlega� s�dom so�tysa. So�tysi, kt�rzy stanowili elit� ludno�ci wiejskiej, swoj� pozycj� zbli�ali si� do szlachty. Odr�bny stan, rz�dz�cy si� prawem ko�cielnym tworzy�o duchowie�stwo. W okresie dzielnicowym nast�pi�a polonizacja jego wy�szej hierarchii. Dzi�ki os�abieniu w�adzy ksi���cej Ko�ci� uniezale�ni� si� od w�adzy pa�stwowej zgodnie z duchem reformy gregoria�skiej, kt�rej or�downikami byli w Polsce arcybiskup Henryk Kietlicz, biskup krakowski Pe�ka, biskup wroc�awski Tomasz II. Episkopat otrzymywa� od ksi���t liczne przywileje (��czyca - 1180, Borzykowa - 1210, Wolb�rz - 1215) gwarantuj�ce kanoniczny wyb�r biskup�w, rezygnacj� pa�stwa z maj�tku ruchomego po zmar�ym biskupie, wy��czenie duchownych spod s�downictwa �wieckiego. Mimo podzia�u pa�stwa zachowana zosta�a jednolita organizacja ko�cielna z metropoli� w Gnie�nie. W XIII w. nast�pi�a rozbudowa administracji ko�cielnej. Diecezje podzielono na archidiakonaty, a te na dekanaty. Jednocze�nie zag�ci�a si� sie� parafialna. Ksi���ta i mo�ni fundowali klasztory nowych zakon�w: od pierwszej po�owy XII w. cysters�w i premonstrans�w, za� od pocz�tku XIII w. - franciszkan�w i dominikan�w. Rozwija� si� kult patron�w polskich - dawny, �w. Wojciecha i nowe: �w. Stanis�awa (kanonizacja 1253) i �w. Jadwigi (kanonizacja 1267). W okresie rozdrobnienia dzielnicowego rozwin�a si� na ziemiach polskich kultura i sztuka. O�rodkami kultury by�y dwory ksi���t, mo�nych i biskup�w oraz klasztory. Powi�kszanie si� grona os�b korzystaj�cych z d�br kultury sta�o si� mo�liwe dzi�ki rosn�cej roli pisma. W drugiej �wierci XIII w. Z dworskiego skryptorium wyodr�bni�a si� kancelaria ksi���ca; podobnie usamodzielni�y si� kancelarie biskupie. Obok szk� katedralnych istnia�y ju� szko�y parafialne, szczeg�lnie w miastach. Na studia wyje�d�ano natomiast do o�rodk�w zagr. Dwory ksi���ce, a w �lad za nimi mo�now�adcze, sta�y si� o�rodkami kultury rycerskiej. Na dworach biskupich, zaopatrzonych w ksi�gozbiory, skupiali si� za� znawcy teologii i prawa kanonicznego. Dwory biskupie i klasztory posiada�y skryptoria, w kt�rych kopiowano ksi�gi. W tym czasie powsta�y kroniki (Kronika polska Wincentego Kad�ubka, Kronika Wielkopolska), liczne roczniki, hagiografie (�ywoty �w. Stanis�awa), dzieje za�o�enia i uposa�enia klasztor�w (Ksi�ga Henrykowska) oraz pie�� religijna (Bogurodzica). W architekturze roma�skiej w XII w. kontynuowano nurt tradycyjny (kolegiata w Tumie pod ��czyc�), obok tego rozwijano nurt zwi�zany z kr�giem reformy benedykty�skiej (kolegiata w Kruszwicy, ko�ci� norbertanek w Strzelnie). Niezwykle wysoki poziom reprezentowa�a w XII w. W Polsce rze�ba roma�ska (portale, tympanony fundacyjne, kolumny strzelne�skie, Drzwi gnie�nie�skie z br�zu). W architekturze roma�skiej pierwszej po�owy XIII w. na czo�o wysun�y si� klasztory cysters�w. Gotyckie formy architektoniczne pojawi�y si� najwcze�niej na �l�sku - w trzeciej �wierci XIII w. (Wroc�aw, Trzebnica).\nPolska ostatnich Piast�w\nW 1320 r, w chwili koronacji W�adys�awa �okietka, poza granicami jego kr�lestwa znajdowa�y si� jeszcze: Mazowsze, �l�sk, Pomorze Zachodnie i p�nocne Kujawy, gdzie nadal trwa�o rozbicie dzielnicowe, oraz Pomorze Gda�skie, ziemia che�mi�ska, cz�� zachodniej Wielkopolski i ziemia lubuska, kt�re znajdowa�y si� w r�kach krzy�ackich lub brandenburskich. Konflikt z Krzy�akami �okietek pr�bowa� rozwi�za� �rodkami dyplomatycznymi. W latach 1320-21 w Inowroc�awiu toczy� si� proces polsko-krzy�acki o Pomorze Gda�skie. Zakon przegra� go i zosta� skazany na zwrot Pomorza i wyp�at� odszkodowania. Krzy�acy zignorowali jednak ten wyrok i z�o�yli apelacj� do kurii rzymskiej. W�adys�aw �okietek zrozumia�, �e utracon� prowincj� b�dzie m�g� odzyska� jedynie zbrojnie. Chc�c wzmocni� pozycj� Polski na arenie mi�dzynarodowej kr�l w 1320 r. zawi�za� sojusz z W�grami, wydaj�c za m�� sw� c�rk� El�biet� za tamtejszego kr�la Karola Roberta. W roku 1325 �okietek zawar� tak�e przymierze z wielkim ksi�ciem litewskim Gedyminem, �eni�c z jego c�rk� Ann� Aldon� swego syna Kazimierza. G��wnym przeciwnikiem Polski (poza Krzy�akami) by� natomiast w�wczas kr�l czeski Jan Luksemburski. W 1327 r., jako zi�� Wac�awa II zg�osi� on pretensje do tronu polskiego i przyj�� ho�d lenny od ksi���t �l�skich, co spowodowa�o utrat� �l�ska przez Polsk� na rzecz Czech. W latach 1329-32 W�adys�aw �okietek prowadzi� wojn� z zakonem krzy�ackim, wspieranym przez Jana Luksemburskiego. Krzy�acy zdobyli w�wczas Kujawy i opanowali ziemi� dobrzy�sk� (1332). W 1333 r., po �mierci W�adys�awa �okietka, tron polski obj�� jego syn Kazimierz (zwany p�niej Wielkim), kt�ry panowa� do 1370 r. D��y� on do rozwi�zania konfliktu z Czechami i Krzy�akami na drodze dyplomatycznej. W 1335 r. odby� on zjazd w Wyszehradzie z Janem Luksemburskim, na kt�rym, w zamian za odszkodowanie, ten ostatni zrzek� si� pretensji do korony polskiej. Kazimierz przyobieca� te� w�wczas uzna� czeskie zwierzchnictwo nad �l�skiem. Rozstrzygni�cie sporu z Krzy�akami powierzono natomiast sadowi rozjemczemu (1335), w kt�rego sk�ad weszli Jan Luksemburski i kr�l W�gier Karol Robert. Poniewa� zadecydowali oni, i� Krzy�acy maj� zwr�ci� jedynie Kujawy i ziemi� dobrzy�sk�, Polska odwo�a�a si� do papie�a. W zwi�zku z tym faktem, w latach 1338-39 pod przewodnictwem nuncjusza papieskiego odby� si� w Warszawie kolejny s�d. Wydany przez niego wyrok nakazywa� Krzy�akom zwrot wszystkich zabranych Polsce ziem oraz wyp�at� odszkodowania. Po apelacji zakonu papie� zawiesi� jednak wykonanie tego wyroku. W 1339 r. na drugim zje�dzie w Wyszehradzie Kazimierz zawar� uk�ad sojuszniczy z W�grami. W zamian za pomoc z ich strony, zobowi�za� si�, �e, w wypadku jego �mierci bez m�skiego potomka, tron polski przypadnie Karolowi Robertowi lub jego synom. Sojusz z W�grami u�atwi� Polsce ekspansj� na Ru� Halick�, kt�ra rozpocz�a si� po 1340 r. Do 1366 r. Kazimierz zdoby� panowanie nad ca�ym ksi�stwem Halicko-W�odzimierskim. Sprzyja�o temu zawarcie w 1343 r. W Kaliszu pokoju z Krzy�akami, kt�rzy oddali Polsce Kujawy i ziemi� dobrzy�sk�, podczas gdy Kazimierz zrzek� si� Pomorza Gda�skiego. Mimo tych ust�pstw, kr�l usi�owa� jednak odzyska� Pomorze Zachodnie. W tym celu w 1343 r. zawar� sojusz z ksi�ciem s�upskim Bogus�awem V i wyda� za� sw� c�rk� El�biet�. Kwestia �l�ska zosta�a natomiast uregulowana w 1348 r. na niekorzy�� Polski postanowieniami pokoju w Namys�owie. Kazimierz Wielki uzna� akt inkorporacji ksi�stw �l�skich do Czech wydany przez Karola IV, syna i nast�pc� Jana Luksemburskiego. W 1351 r. Kazimierz odnotowa� sukces, poniewa� ksi���ta mazowieccy uznali si� jego lennikami. Wobec braku m�skiego potomka, najbardziej pal�c� kwesti� sta�a si� jednak dla Kazimierza sprawa nast�pstwa tronu. W 1355 r. zawar� on w Budzie nowy uk�ad z kr�lem W�gier Ludwikiem, synem Karola Roberta. Sukcesj� Andegawen�w uzna�a w�wczas szlachta polska, w zamian za co Ludwik wystawi� przywilej, w kt�rym zrzek� si� pobierania od niej nadzwyczajnych podatk�w i zobowi�za� si� pokrywa� straty poniesione przez ni� w trakcie wypraw wojennych poza granicami kraju. Wyznacznikiem wzrastaj�cego presti�u mi�dzynarodowego Polski by� zjazd kr�l�w i ksi���t z Europy �rodkowej i Po�udniowej zorganizowany przez Kazimierza Wielkiego w Krakowie, po�wi�cony g��wnie projektom krucjaty przeciw Turkom. W 1368 r. Kazimierz Wielki adoptowa� swojego wnuka Ka�ka, syna ks. s�upskiego Bogus�awa V i El�biety. Stanowi�o to ukoronowanie jego pomorskiej polityki i by�o pr�b� rozwi�zania kwestii sukcesji tronu polskiego po Ludwiku Andegawe�skim, r�wnie� pozbawionym m�skiego potomka. Kr�l w testamencie zapisa� Ka�kowi ziemie Piast�w kujawskich oraz �wie�o (1368) odzyskan� od Brandenburgii wschodni� cz�� Nowej Marchii. Po �mierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r. Ka�ko nie wysun�� jednak pretensji do tronu polskiego.\nRz�dy Andegawen�w i panowanie W�adys�awa Jagie��y\nPo �mierci Kazimierza Wielkiego w 1370 r., zgodnie z wcze�niejszymi uk�adami z W�grami z 1339 i 1355 r., tron polski obj�� Ludwik W�gierski. W 1374 r. wyda� on w Koszycach przywilej dla szlachty polskiej, zgodnie z kt�rym w zamian za uznanie praw c�rek Ludwika do tronu polskiego maj�tki szlacheckie zwolnione zosta�y od obci��e� na rzecz pa�stwa, z wyj�tkiem poradlnego (danina od gospodarstwa) w wysoko�ci 2 groszy z �anu kmiecego rocznie. Kr�l przyrzek� te� nadawa� urz�dy ziemskie szlachcie z tej ziemi, w kt�rej wakuje dany urz�d. Szlachta zobowi�zana by�a odt�d do nieodp�atnej s�u�by wojskowej tylko w granicach pa�stwa. Za straty poniesione poza nimi mia�o by� wyp�acane jej odszkodowanie. W 1381 r. Ludwik wyda� przywilej dla duchowie�stwa. Odt�d tak�e powinno�ci podatkowe tego stanu zosta�y ograniczone do poradlnego w wysoko�ci 2, a w przypadku klasztor�w - 4 groszy z �anu ch�opskiego rocznie. Po �mierci Ludwika w 1382 r. rozpocz�o si� Polsce trwaj�ce dwa lata bezkr�lewie. Szlachta odrzuci�a bowiem kandydatur� c�rki zmar�ego kr�la Marii. Na zje�dzie stan�w w Radomsku (1382) zgodzono si� jednak na obj�cie tronu przez m�odsz� c�rk� Ludwika, Jadwig�. Panowa�a ona w latach 1384-86 jako kr�l Polski (a wi�c suwerenny w�adca, nie za� tylko ma��onka monarchy, jak w przypadku innych kr�lowych). Mo�ni ma�opolscy uniemo�liwili zawarcie przez Jadwig� ma��e�stwa z Wilhelmem Habsburgiem (1385) i na m�a wybrali jej wielkiego ksi�cia Litwy Jagie���. W 1385 r. zosta� zawarty uk�ad polsko-litewski w Krewie. Na jego mocy, w zamian za ma��e�stwo z Jadwig� i tron polski Jagie��o zobowi�za� si� przyj�� chrzest wraz z ca�� Litw�, przy��czy� sw�j kraj do Polski (u�yto �aci�skiego terminu applicare, kt�ry mo�na odczytywa� zar�wno jako po��czy� jak i wcieli�), odzyska� ziemie przez Polsk� utracone oraz potwierdzi� przywileje szlachty. Postanowienia te zatwierdzi� rok p�niej (1386) zjazd szlachty w Lublinie. Po chrzcie w Krakowie, w czasie kt�rego ksi��� przyj�� imi� W�adys�aw, odby� si� jego �lub z Jadwig� i koronacja na kr�la Polski. Jagie��o potwierdzi� te� przywileje szlachty polskiej. Po obj�ciu tronu polskiego, na kt�rym zasiada� do 1434 r., W�adys�aw Jagie��o rozpocz�� chrystianizacj� Litwy, opieraj�c si� na duchowie�stwie polskim. W Wilnie utworzone zosta�o biskupstwo podleg�e metropolii w Gnie�nie. W latach 1390-95 mia� miejsce konflikt mi�dzy Jagie���, a jego stryjecznym bratem Witoldem. Ten ostatni, niezadowolony z pozycji ksi�cia dzielnicowego, jak� zosta�a mu narzucona w wyniku unii, a tak�e z relacji pomi�dzy Polsk� a Litw� ustalonej w Krewie, w 1391 r. zawar� skierowane przeciw Jagielle przymierze z Krzy�akami. Aby temu przeciwdzia�a� Jagie��o zdecydowa� si� na pewne ust�pstwa wzgl�dem Witolda. Ugoda w Ostrowie Lubelskim, jak� zawarli w 1392 r. stanowi�a, i� Witold zostanie namiestnikiem w Wielkim Ksi�stwie Litewskim, za� Litwa zachowa odr�bno�� od Polski (w�adca zwierzchni mia� by� wsp�lny dla obu pa�stw). Witold nie zrezygnowa� jednak z pe�nej suwerenno�ci Litwy. Prowadzi� te� samodzielnie ekspansj� na Rusi. Od 1396 r. ponownie wsp�pracowa� z Krzy�akami, zawieraj�c z nimi w 1399 r. uk�ad na wyspie Salin na Niemnie, moc� kt�rego Zakon otrzyma� �mud�. Chocia� bojarzy litewscy obwo�ali Witolda suwerennym w�adc�, wojna z Tatarami i kl�ska jego wojsk nad Worskl� zmusi�a go do odnowienia w 1401 r. W Wilnie i Radomiu unii polsko-litewskiej. Litwa mia�a by� odt�d samodzielnym pa�stwem z do�ywotnio panuj�cym wielkim ksi�ciem Witoldem, pozostaj�cym jednak pod zwierzchni� w�adz� Jagie��y. Gdy na �mudzi wybuch�o powstanie przeciw Krzy�akom; pretensje do tronu wielkoksi���cego zg�osi� najm�odszy brat Jagie��y - �widrygie��o, kt�ry nawi�za� wsp�prac� z zakonem. Konflikt o w�adz� zako�czy� w 1404 r. pok�j w Rac��u pomi�dzy Polsk� i Litw� a Krzy�akami, w kt�rym zosta�y potwierdzone warunki traktat�w kaliskiego (1343) i sali�skiego (1398). �widrygie��o powr�ci� do Wilna. W 1409 r. wybuch�o na �mudzi kolejne powstanie, za� Krzy�acy najechali ziemi� dobrzy�sk�. Wydarzenia te rozpocz�y Wielka wojna Polski i Litwy z Krzy�akami, trwaj�c� w latach 1409-11. Sojusznikiem zakonu by� w niej cesarz Zygmunt Luksemburski, kt�ry nie udzieli� mu jednak bezpo�redniej pomocy militarnej. W 1410 r. pod Grunwaldem, w konfrontacji z po��czonymi si�ami polsko-litewskimi, Krzy�acy ponie�li druzgoc�c� kl�sk�. (W bitwie tej poleg� wielki mistrz i ogromna wi�kszo�� starszyzny zakonnej.) Polakom nie uda�o si� jednak w pe�ni wykorzysta� zwyci�stwa, a przede wszystkim zdoby� krzy�ackiej stolicy - Malborka. Po jeszcze jednej zwyci�skiej dla Polski bitwie pod Koronowem, w 1411 r. zosta� zawarty pok�j w Toruniu. Litwa odzyska�a �mud� na czas �ycia Witolda i Jagie��y, za� Polska zachowa�a ziemi� dobrzy�sk�. W 1413 r. W Horodle zwarta zosta�a kolejna unia polsko-litewska, kt�ra potwierdza�a samodzielno�� Litwy. Stanowi�a ona tak�e, i� wyb�r wielkiego ksi�cia po �mierci Witolda odb�dzie si� w porozumieniu z Polakami, wyb�r kr�la polskiego za� - w porozumieniu z Litwinami. Bojarzy litewscy zostali ponadto dopuszczeni do herb�w i prerogatyw szlachty koronnej. Mimo zwartego w Toruniu pokoju, konflikt polsko-krzy�acki trwa� nadal. Obraduj�cy w latach 1414-18 sob�r w Konstancji pr�bowa� bez powodzenia �w sp�r rozstrzygn��. Z kolei wyrok Zygmunta Luksemburskiego og�oszony we Wroc�awiu (1420) przys�dza� zakonowi �mud� po �mierci Witolda i Jagie��y. Po kolejnych akcjach zbrojnych Polski (1419, 1420, 1422) przeciw zakonowi w 1422 r. zosta� zawarty nad jeziorem Melno pok�j polsko-krzy�acki. Krzy�acy zrzekli si� w nim pretensji do Litwy, Polska przej�a natomiast drobne posiad�o�ci krzy�ackie na Kujawach. W czasie dzia�a� zbrojnych w 1422 r. mia�o miejsce istotne wydarzenie wewn�trzpolityczne. Szlachta zebrana na wojn� z zakonem w obozie pod Czerwi�skiem wymusi�a bowiem na Jagielle przywilej: konfiskata maj�tku szlacheckiego by�a odt�d niedopuszczalna bez wyroku s�dowego. Rok p�niej kr�l og�osi� statut warecki, kt�ry rozszerza� uprawnienia szlachty w stosunku do miast (dawa� wojewodom prawo do ustalania maksymalnych cen na produkty rzemie�lnicze). W 1430 r. Jagie��o wystawi� w Jedlni kolejny przywilej dla szlachty. W zamian za uznanie praw jego syn�w do tronu polskiego, zapewniona zosta�a jej nietykalno�� osobista (neminem captivabimus nisi iure victum). W tym samym roku zmar� Witold. Jagie��o powierzy� tron wielkoksi���cy swemu bratu �widrygielle. Ten jednak, d���c do suwerenno�ci Litwy, sprzymierzy� si� z Krzy�akami. Przeciw �widrygielle wyst�pi� natomiast Zygmunt Kiejstutowicz, brat Witolda (1432). W 1432 r. mia�a miejsce kolejna unia polsko-litewska w Grodnie. Do�ywotni� w�adz� na Litwie obj�� Zygmunt, za� po jego �mierci ksi�stwo mia�o zosta� inkorporowane do Korony. Polacy udzielili wsparcia Zygmuntowi i zaatakowali pa�stwo zakonne (1433). Pok�j z Krzy�akami zosta� podpisany w Brze�ciu Kujawskim ju� za panowania syna Jagie��y, W�adys�awa III Jagiello�czyka (1434-44).\nPolska i Litwa w epoce jagiello�skiej\nW okresie panowania W�adys�awa III Jagiello�czyka (1434-44) faktyczne rz�dy w pa�stwie sprawowa�a grupa mo�nych z biskupem krakowskim Zbigniewem Ole�nickim na czele. W 1440 r., po zamordowaniu Zygmunta Kiejstutowicza, bojarzy obwo�ali wielkim ksi�ciem - bez uzgodnienia ze stron� polsk� - m�odszego syna Jagie��y, Kazimierza Jagiello�czyka. By�o to r�wnoznaczne z zerwaniem unii polsko-litewskiej. Dzia�ania te nie spotka�y si� z powa�niejszym przeciwdzia�aniem ze strony polskiej, poniewa� w 1440 r. W�adys�aw III Jagiello�czyk wybrany zosta� kr�lem W�gier i po�wi�ci� swoj� uwag� przede wszystkim sprawom tego kraju. Kres jego panowaniu po�o�y�a �mier� w bitwie z Turkami pod Warn� w 1444 r. W latach 1444-47 trwa�o w Polsce bezkr�lewie. W tej sytuacji zjazd szlachty w Sieradzu w 1445 r. zaproponowa� Kazimierzowi Jagiello�czykowi obj�cie tronu polskiego. W�adca ten zdecydowa� si� uregulowa� wzajemny status Polski i Litwy. Zgodnie z jego koncepcj�, mia�y to by� odt�d dwa r�wnorz�dne pa�stwa po��czone osob� panuj�cego (unia personalna) "w braterski zwi�zek". Kazimierz Jagiello�czyk obj�� tron Polski ostatecznie w 1447 r. i panowa� do 1492. Najdonio�lejszym wydarzeniem jego panowania w polityce zewn�trznej by�a wojna trzynastoletnia Polski z zakonem krzy�ackim (1454-66). Dosz�o do niej w skutek inkorporacji Prus przez Kazimierza Jagiello�czyka, dokonanej na pro�b� poselstwa Zwi�zku Pruskiego (konfederacji grupuj�cej opozycj� stanow� przeciw rz�dom zakonu krzy�ackiego). Pocz�tkowo wojna ta mia�a przebieg dla Polski niekorzystny. Polskie pospolite ruszenie ponios�o m.in. kl�sk� pod Chojnicami. Aby zmobilizowa� szlacht� do wysi�ku wojennego, kr�l wystawi� w 1454 r. W Nieszawie przywilej, uznaj�cy m.in. sejmiki ziemskie za stanow� reprezentacj� szlacheck�. Szal� zwyci�stwa przewa�y� na stron� polsk� dopiero wykup Malborka z r�k nie op�acanej przez zakon za�ogi (1457) i u�ycie wojsk zaci�nych. W 1462 r. Polacy zwyci�yli pod �wiecinem, a rok p�niej pokonali flot� krzy�ack� w bitwie morskiej na Zalewie Wi�lanym. Wojn� zako�czy� w 1466 r. pok�j w Toruniu. Na jego mocy cz�� Prus z Pomorzem Gda�skim i ziemi� che�mi�sk� zosta�a przy��czona do Polski jako Prusy Kr�lewskie, reszt� za� zatrzymali Krzy�acy jako lenno Polski. W ci�gu XV w. wywodz�cy si� z prowincjonalnej Litwy Jagiellonowie stali si� jedn� z najpot�niejszych dynastii europejskich. W 1471 r. W�adys�aw, syn Kazimierza Jagiello�czyka obj�� panowanie w Czechach. O tamtejszy tron musia� jednak stoczy� wojn� z kr�lem W�gier Maciejem Korwinem. Na mocy ko�cz�cego j� pokoju w O�omu�cu (1479) W�adys�aw odst�pi� Maciejowi w do�ywocie Morawy, �l�sk i �u�yce. Po �mierci Macieja Korwina w 1490 r. W�adys�aw Jagiello�czyk zosta� wybrany r�wnie� kr�lem W�gier. W Polsce natomiast, po �mierci Kazimierza Jagiello�czyka w 1492 r. tron obj�� jego drugi syn Jan I Olbracht, kt�ry panowa� do 1501 r. W 1496 r. wyda� on statut piotrkowski, kt�ry przyznawa� szlachcie wy��czny dost�p do wy�szych godno�ci ko�cielnych i ogranicza� prawa miast i ch�op�w. W zamian szlachta zgodzi�a si� opodatkowa� na rzecz planowanej przez kr�la wojny, maj�cej pom�ci� kl�sk� warne�sk� z 1444 r. Podj�ta w 1497 r. wyprawa przeciw hospodarowi mo�dawskiemu Stefanowi zako�czy�a si� jednak ca�kowit� katastrof� w Bukowinie. (St�d wzi�o si� powiedzenie "za kr�la Olbrachta wygin�a szlachta").\nPrawo, ustr�j i kultura w p�no�redniowiecznej Polsce\nPocz�wszy od czas�w Kazimierza Wielkiego zacz�to u�ywa� okre�lenia Korona Kr�lestwa Polskiego, kt�re odzwierciedla�o przej�cie od pa�stwa patrymonialnego do pa�stwa instytucjonalnego. Korona, czyli pa�stwo, by�a postrzegana jako niezale�na od osoby konkretnego w�adcy. Unia z Litw� zawarta w 1385 r. przewidywa�a w��czenie Wielkiego Ksi�stwa do Korony Kr�lestwa. Ten zamiar nie zosta� jednak urzeczywistniony, a Litwa pozosta�a odr�bnym pa�stwem, po��czonym z Kr�lestwem jedynie uni� personaln�. Natomiast w 1454 inkorporowana zosta�a do Korony cz�� Prus (Prusy Kr�lewskie), jednak z zachowaniem swej odr�bno�ci ustrojowej. Wraz z wymarciem dynastii Piast�w tron polski z dziedzicznego sta� si� de facto elekcyjnym. Gospodarcz� podstaw� w�adzy kr�lewskiej by�y w�wczas g��wnie regale solne i domena ziemska. W czasach pierwszych Jagiellon�w znaczna cz�� tej domeny zosta�a jednak zastawiona mo�now�adcom w zamian za po�yczki. W zarz�dzaniu pa�stwem obok kr�la coraz wi�ksz� rol� odgrywa�a powo�ana przez niego rada kr�lewska, w kt�rej sk�ad wchodzili wysocy dostojnicy. Obok niej od pierwszej po�owy XV w. istnia�y r�nego rodzaju zjazdy stanu szlacheckiego - og�lnopa�stwowe, prowincjonalne i ziemskie (sejmiki). W ko�cu XV w. Z rady wykszta�ci�a si� wy�sza izba parlamentu (sejmu) - senat. Izba ni�sza - poselska - sk�ada�a si� natomiast z delegat�w szlacheckich wybieranych na sejmikach. Do najwy�szych urz�dnik�w pa�stwowych nale�eli w p�no�redniowiecznej Polsce m.in.: kanclerz i podkanclerzy Kr�lestwa, podskarbi koronny, podskarbi nadworny oraz marsza�ek dworu. Podstaw� administracji centralnej stanowili za� starostowie. W drugiej po�owie XV w. urz�d ten upodobni� si� jednak do urz�d�w ziemskich (wywodz�cych si� z epoki dzielnicowej), przez co starosta sta� si� reprezentantem lokalnej szlachty. Oko�o po�owy XIV w. Kazimierz Wielki przeprowadzi� kodyfikacj� prawa ziemskiego. Opracowane zosta�y jego dwie redakcje - dla Ma�opolski i Wielkopolski. W Polsce u�ywano w�wczas tak�e Weichbildu magdeburskiego - czyli kodyfikacji prawa miejskiego z XIII-XIV w. Ogromn� rol� w rozwoju prawa niemieckiego w Polsce odegra�o orzecznictwo instancji odwo�awczych, powo�anych przez Kazimierza Wielkiego - wy�szego s�du prawa niemieckiego oraz s�du sze�ciu miast. Schy�ek �redniowiecza przyni�s� w Polsce istotne przeobra�enia spo�eczne. Na przestrzeni XIV-XV w. szlachta sta�a si� stanem dominuj�cym. Utrwali�a si� przy tym zasada, �e do stanu szlacheckiego mo�na by�o wej�� jedynie przez urodzenie. Szlachta by�a zr�nicowana ekonomicznie (mo�now�adztwo, szlachta �rednia i drobna), ale r�wna wobec prawa. Przywileje stanowe gwarantowa�y jej wynagrodzenie podczas wypraw poza granice kraju, zwolnienie d�br od �wiadcze� na rzecz pa�stwa - opr�cz poradlnego - nietykalno�� maj�tkow� i osobist�. Kr�l musi otrzyma� jej zgod� na zwo�anie pospolitego ruszenia lub wprowadzenie nowych podatk�w. Aktywno�� polityczna szlachty wyra�a�a si� na forum zjazd�w generalnych (potem sejm�w) i sejmik�w ziemskich. Obok wsp�lnot rodowych kszta�towa�y si� terytorialne (ziemskie) wsp�lnoty szlachty. Miasta w zjednoczonym pa�stwie polskim nie wykszta�ci�y natomiast swojej reprezentacji stanowej (z wyj�tkiem Prus Kr�lewskich). Od XV w. rozwija�o si� szlacheckie ustawodawstwo antymiejskie. Pojawia�y si� te� pierwsze pr�by ograniczenia przez szlacht� osobistych i rzeczowych uprawnie� ludno�ci wiejskiej. Szlachta wykupywa�a maj�tki so�tysie i w��cza�a je do swoich d�br. Unia z Litw� otworzy�a nowe perspektywy dla dzia�alno�ci Ko�cio�a katolickiego. Na obszarze litewsko-ruskim zbudowana zosta�a od podstaw administracja ko�cielna obejmuj�c dwa biskupstwa litewskie podporz�dkowane arcybiskupstwu w Gnie�nie oraz 7 biskupstw na Rusi podleg�ych metropolii w Haliczu (od 1375, przeniesionej rych�o, bo ju� w 1417 r. do Lwowa). Duchowie�stwo ruskie korzysta�o z takich samych praw jak katolickie. W XIV-XV w. ukszta�towa�a si� ostatecznie sie� archidiakonat�w, dekanat�w i parafii. Powsta�y te� liczne klasztory, zw�aszcza mendykant�w; w 1382 r. zosta� ufundowany klasztor paulin�w na Jasnej G�rze. Od czas�w Kazimierza Wielkiego o obsadzie biskupstw (poza Warmi�).decydowali kr�lowie. Ko�ci� by� drugim po kr�lu posiadaczem ziemskim w pa�stwie. Wywo�ywa�o to zawi�� szlachty, kt�ra ze swej strony d��y�a do zmonopolizowania obsady dochodowych stanowisk ko�cielnych. Efektem tego by�y liczne spory o dziesi�ciny, wolno�� podatkow� duchowie�stwa i s�downictwo ko�cielne nad osobami �wieckimi w kwestiach ko�cielnych. W p�nym �redniowieczu na ziemiach polskich nast�pi� rozw�j kultury i sztuki. Upowszechni�o si� szkolnictwo parafialne, g�ownie w miastach. W 1364 r. Kazimierz Wielki za�o�y� w Krakowie uniwersytet, odnowiony nast�pnie przez W�adys�awa Jagie��� (1400). W XV w. uniwersytet ten sta� si� wa�nym �rodkowoeuropejskim o�rodkiem. naukowym (teologia, teoria koncyliaryzmu, prawo narod�w). Obok dwor�w kr�lewskiego i mo�now�adczych, a tak�e dworu biskup�w krakowskich i arcybiskupa lwowskiego, wa�nymi o�rodkami kultury sta�y si� miasta. Rozwija�o si� pi�miennictwo w j�zyku polskim, zar�wno religijne (Rozmy�lania przemyskie, przek�ady Biblii) jak i �wieckie (Statuty Kazimierza Wielkiego). W dziedzinie �wczesnej historiografii na czo�o wysuwaj� si� dzie�a Jana D�ugosza (Roczniki, Liber beneficiorum, katalogi biskup�w). �wczesn� architektur� gotyck� reprezentuj� przede wszystkim budowle sakralne (katedry na Wawelu i w Gnie�nie), zamki kr�lewskie (B�dzin, Lel�w, Czorsztyn i in.) i prywatne (D�bno, Opor�w, Pi�cz�w). W rze�bie p�nogotyckiej na czo�o wysuwa si� tw�rczo� Wita Stwosza.\nRz�dy ostatnich Jagiellon�w\nAleksander Jagiello�czyk, kt�ry panowa� na Litwie od �mierci swego ojca Kazimierza Jagiello�czyka (1492), w 1501 r., po �mierci swego brata Jana Olbrachta, obj�� w�adz� r�wnie� w Polsce. Aby kontynuowa� przed�u�aj�c� si� wojn� z Moskw�, zdecydowa� si� on odnowi� uni� polsko-litewsk�, kt�ra od 1492 r. faktycznie nie istnia�a. W oczekiwaniu na koronacj� w 1501 r. Aleksander podpisa� uzgodniony w Mielniku przez senator�w Kr�lestwa i cz�onk�w Rady litewskiej dokument (przywilej mielnicki) oddaj�cy im rozleg�� w�adz�. Te roszczenia senatu sta�y si� obiektem gwa�townego ataku arcybiskupa Jana �askiego, kt�ry w 1504 r. doprowadzi� do uchwalenia przez sejm w Piotrkowie konstytucji zakazuj�cej zastawiania d�br kr�lewskich bez zgody sejmu. Kr�l wycofa� si� te� z ust�pstw na rzecz senatu i w 1505 r. przyj�� w Radomiu ��dania izby poselskiej. Porozumienie to znane jest jako konstytucja nihil novi, kt�ra g�osi�a, �e wszelkie zmiany w prawie pospolitym musz� zosta� zaakceptowane przez izb� poselsk� i senat. W 1506 r. wydane zosta�y natomiast Statuty �askiego, b�d�ce zbiorem akt�w ustawodawczych. W 1506 r. po �mierci Aleksandra Jagiello�czyka tron polski i litewski obj�� trzeci syn Kazimierza Jagiello�czyka, Zygmunt (zwany p�niej Starym), kt�ry panowa� a� do 1548 r. W 1508 r. zako�czy� on wojn� z Moskw�, zawieraj�c z ni� pok�j wieczny. Litwa po raz pierwszy od czas�w Witolda nie ponios�a strat terytorialnych w konfrontacji z agresywnym s�siadem na wschodzie. W 1514 r. zawarty zosta� jednak uk�ad moskiewsko-habsburski wymierzony w dynasti� jagiello�sk�. Wojska ruskie zaj�y Smole�sk, ale ich kl�ska pod Orsz� sk�oni�a cesarza Maksymiliana I do normalizacji stosunk�w z Polsk�. Na zje�dzie wiede�skim w 1515 r. Jagiellonowie zrezygnowali z korony w�gierskiej w przypadku wyga�ni�cia tamtejszej linii swej dynastii, cesarz za� odst�pi� od zamiaru popierania Moskwy i zakonu krzy�ackiego. Antypolskie przymierze krzy�acko-moskiewskie zawarte w 1517 r. doprowadzi�o natomiast do wybuchu kolejnej wojny polsko-moskiewskiej zako�czonej pi�cioletnim rozejmem (Smole�sk pozosta� w granicach Ksi�stwa Moskiewskiego) oraz - w 1519-21 z zakonem krzy�ackim. W tym ostatnim konflikcie, wobec braku rozstrzygni�cia militarnego, r�wnie� zawarto czteroletni rozejm. Po jego up�ywie w 1525 wielki mistrz Albrecht Hohenzollern z�o�y� w Krakowie ho�d lenny Zygmuntowi Staremu. Zsekularyzowane pa�stwo zakonne przekszta�cone zosta�o tym samym w �wieckie ksi�stwo (Prusy Ksi���ce), pozostaj�ce w zale�no�ci lennej od Polski. Albrecht Hohenzollern przeszed� za� na luteranizm. Zygmunt Stary usi�owa� przeciwdzia�a� rosn�cym wp�ywom Habsburg�w zawieraj�c w 1524 r. sojusz polsko-francuski, kt�ry przekre�li� mia� uk�ad wiede�ski, ale wobec kl�ski Franciszka I pod Pawi� (1525) pozosta� martw� liter�. �miertelny cios polityce dynastycznej Jagiellon�w w Europie �rodkowej zada�a rok p�niej (1526) �mier� kr�la Czech i W�gier Ludwika Jagiello�czyka w bitwie z Turkami pod Mohaczem. W jej rezultacie Czechy i �l�sk zaj�li Habsburgowie, za� na W�grzech o w�adz� rozpocz�li walk� Turcy, Habsburgowie i panowie w�gierscy z Janem Zapoly� zi�ciem Zygmunta Starego na czele. Mimo nacisk�w swej �ony, Bony Sforzy, Zygmunt nie zdecydowa� si� jednak na interwencj� w ten konflikt i w 1533 r. zawar� wieczysty pok�j z Turcj� (przed�u�ony w 1553 r). Walczy� jednak o odnowienie wp�yw�w polskich w Mo�dawii i odzyska� Pokucie. W 1529 r. Zygmunt Stary dokona� inkorporacji Mazowsza do Korony (po �mierci tamtejszych w�adc�w). Polityka wewn�trzna Zygmunta Starego nacechowana by�a konserwatyzmem. Swe rz�dy kr�l opiera� na rodach mo�now�adczych, sprzeciwia� si� te� reformacji. Szczeg�lnie pierwsza z tych cech wywo�ywa�a niezadowolenie szlachty i doprowadzi�a do rozwoju ruchu egzekucyjnego. W latach 1519-20 izba poselska domaga�a si� zwo�ania "sejmu sprawiedliwo�ci" w celu uzdrowienia skarbu i restytucji bezprawnie zastawianych kr�lewszczyzn. W 1537 r. mia�a miejsce "wojna kokosza" - zwo�ana pod Lwowem na pospolite ruszenie szlachta za��da�a m.in. restytucji d�br kr�lewskich, odmawiaj�c w przeciwnym razie dalszej s�u�by wojskowej. W 1538 r. sejm w Piotrkowie uwzgl�dni� cz�� postulat�w szlachty, zakazuj�c m.in. nabywania d�br ziemskich przez mieszczan. Syn i nast�pca Zygmunta Starego, Zygmunt August (1548-72) rozpocz�� swe rz�dy jeszcze za �ycia ojca, co zapewni�a mu elekcja vivente rege (dos�. za �ycia kr�la) w 1530 r. Jeszcze wcze�niej, bo w 1522 r., koronowany zosta� na wielkiego ksi�cia litewskiego, a od 1544 r. samodzielnie w�ada� Litw�. W polityce zagranicznej Zygmunt August zacie�ni� zwi�zki z Habsburgami, z kt�rymi (Ferdynand I) w 1549 r. podpisa� uk�ad sojuszniczy. W 1557 r. kr�l zawar� te� traktat w Pozwolu z Zakonem Kawaler�w Mieczowych, co wywo�a�o najazd moskiewski na Inflanty, o kt�re zabiegali te� zreszt� Szwedzi i Du�czycy. Podpisany w 1561 r. traktat wile�ski przewidywa� podzia� Inflant na lenno polskie i dziedziczne ksi�stwo kurlandzkie, kt�re otrzyma� - zrzuciwszy habit zakonny - ostatni mistrz zakonu Gotthard Kettler. W trakcie wojny o Inflanty Zygmunt August zdecydowa� si� w 1563 r. na zawarcie w Piotrkowie uk�adu, kt�ry - w przypadku wyga�ni�cia linii Albrechta Hohenzollerna - przekazywa� Prusy Ksi���ce we w�adanie elektorom brandenburskim. Konflikt z Moskw� o Inflanty doprowadzi� do wybuchu pierwszej wojny p�nocnej ze Szwecj� (1563-70). Po wst�pieniu na tron szwedzki Jana III Wazy, m�a Katarzyny Jagiellonki (1568), oba kraje zawar�y jednak sojusz. Wojn� zako�czy� pok�j w Szczecinie utrzymuj�cy status quo w Inflantach, a wi�c przyznaj�cych je Polsce. Nie obejmowa� on jednak Moskwy. W polityce wewn�trznej Zygmunt August od 1562 r. opowiada� si� po stronie ruchu egzekucyjnego. W 1562/63 r. sejm piotrkowski rozpocz�� realizacj� postulat�w ruchu egzekucyjnego, przeprowadzaj�c m.in. uzdrowienie skarbu. Mia� si� on odt�d opiera� na ziemskich dobrach Korony, kt�re mia�y by� wydzier�awiane do�ywotnio osobom zas�u�onym. Zasady podzia�u dochod�w z kr�lewszczyzn ustalono w spos�b nast�puj�cy: 20% dochodu otrzymywa� dzier�awca, 20% - (czyli tzw. kwarta) - mia�o trafia� do skarbu Rzeczypospolitej na utrzymanie wojska broni�cego kres�w po�udniowo-wschodnich (st�d potocznie nazywano to wojsko kwarcianym), za� 60% przypada�o dla monarchy. W praktyce, poza kwart�, ca�o�� dochod�w pozostawa�a jednak w kieszeniach dzier�awc�w. Restytucja domeny kr�lewskiej wymaga�a konfiskaty bezprawnych zastaw�w (dokonanych po 1504 r.). Sejm zgodzi� si� na uchwalanie w uzasadnionych przypadkach podatk�w nadzwyczajnych. W kwestiach ustrojowych ruch egzekucyjny postulowa� m.in. silniejsz� integracj� ziem wchodz�cych w sk�ad Rzeczypospolitej: W 1569 r. nast�pi�o w��czenie do Korony Podlasia, Ukrainy i Podola oraz ograniczenie swob�d Prus Kr�lewskich. Now� form� nadano te� zwi�zkowi Korony z Litw�. Unia lubelska zmienia�a istniej�c� wcze�niej uni� personaln� w uni� realn�. Poza wsp�lnym w�adc�, Korona i Wielkie Ksi�stwo mia�y odt�d wsp�lny sejm, monet� i polityk� zagraniczn�. Zachowano natomiast odr�bno�� wojskow�, skarbow� oraz administracyjn�. Reformacja w Polsce\nNauki Marcina Lutra dotar�y do Polski do�� wcze�nie, szczeg�lnie za� do zamieszkanych przez Niemc�w miast. Panuj�cy w�wczas w Rzeczpospolitej Zygmunt Stary odnosi� si� on do idei reformacyjnej niech�tnie. W 1520 r. wyda� on pierwszy z licznych zakaz�w przyjmowania nowej wiary, kt�re jednak nie by�y egzekwowane. Jego nast�pca Zygmunt August nie sprzeciwia� si� natomiast szerzeniu si� reformacji. Na jego stanowisko wp�yn�a rosn�ca popularno�� wyzna� reformowanych w�r�d szlachty oraz liczna obecno�� r�nowierc�w w izbie poselskiej i senacie. Prawn� gwarancj� tolerancji religijnej stanowi�a zawarta w 1573 r. konfederacja warszawska, kt�rej postanowienia w��czone zosta�y do artyku��w henrykowskich. W XVI w. g��wnymi kierunkami reformacji na ziemiach polskich by�y luteranizm oraz kalwinizm. Pierwszy z nich przyj�ty zosta� we Wroc�awiu ju� w 1521 r., a w 1525 r. W Gda�sku. W pozosta�ych miastach wsp�istnia� z innymi wyznaniami, przy czym szczeg�lnie popularny by� w Prusach Kr�lewskich. Kalwinizm od po�owy XVI w. zdoby� sobie natomiast popularno�� w�r�d szlachty. Silne jego o�rodki istnia�y zw�aszcza w Ma�opolsce i na Litwie. Do Rzeczpospolitej w pierwszej po�owie XVI w. przybywali tak�e Bracia Czescy (osiedlaj�c si� g��wnie Wielkopolski), kt�rzy uciekali przed prze�ladowaniami gro��cymi im w Czechach. W 1562 r. nast�pi� w�r�d kalwinist�w podzia� na zb�r wi�kszy (czyli w�a�ciwych kalwin�w) i zb�r mniejszy (czyli arian-antytrynitarzy, zwanych te� Bra�mi Polskimi). Arianie nie brali udzia�u w wojnach, odmawiali te� wyst�powania przed s�dami i nie obejmowali urz�d�w. Mimo to niekt�rzy z nich byli aktywnymi uczestnikami �ycia politycznego. Najg�o�niejszym o�rodkiem aria�skim w Rzeczpospolitej by� Rak�w, gdzie mie�ci�o si� gimnazjum (zamkni�te w 1638). W 1658 r. arianie zostali wygnanie z Rzeczpospolitej ze wzgl�du na sprzyjanie Szwedom w czasie potopu. Z racji kwestionowania dogmatu Tr�jcy �w. arianie byli ostro krytykowani przez wszystkie wyznania chrze�cija�skie. W 1570 r. zawarta zosta�a tzw. zgoda sandomierska pomi�dzy wyznaniami reformowanymi w Rzeczpospolitej (bez arian). Jej celem by�o zaprzestanie walk mi�dzy r�nymi od�amami protestantyzmu i przygotowanie gruntu pod ich zjednoczenie. Kultura odrodzenia w Polsce\nWp�ywy odrodzenia dotar�y do Polski pod koniec XV w. Powsta�o w�wczas ko�o literackie skupione wok� arcybiskupa Grzegorza z Sanoka (zm. 1475). Nowe idee przynosili imigranci, m.in. Filippo Buonaccorsi (zwany Kalimachem, zm. 1496) oraz Konrad Celtis (zm. 1508). Przybycie do Polski ksi�niczki w�oskiej Bony Sforzy (1518), kt�ra zosta�a �ona Zygmunta Starego wp�yn�o na "italianizacj�" dworu kr�lewskiego, sk�d wzory kultury renesansowej przenika�y na dwory magnat�w. Dalsze rozpowszechnienie kultury odrodzenia wi��e si� z podr�ami Polak�w na studia do W�och i przybywaniem do Polski W�och�w, w tym licznych artyst�w. W 1473 r. powsta�a pierwsza drukarnia w Krakowie. Do 1600 r. liczba drukarni w Koronie wzros�a do 20. Reformacja sprzyja�a t�umaczeniom Pisma �w. W 1551 r. Stanis�aw Murzynowski dokona� przek�adu Nowego Testamentu (lutera�ska Biblia kr�lewiecka), w 1563 r. powsta�a kalwi�ska Biblia brzeska oraz aria�ska Biblia nie�wieska (przek�ad Szymona Budnego), za� w 1599 r. katolicki przek�ad Biblii autorstwa Jakuba Wujka. W dobie odrodzenia powstawa�y te� w Polsce traktaty o tematyce politycznej. Pisali je m.in.: Andrzej Frycz Modrzewski (O poprawie Rzeczypospolitej - 1577), Stanis�aw Orzechowski (Quincunx - 1564, Policya - 1566), Marcin Kromer (Polonia - 1575), a tak�e Piotr Skarga (Kazania sejmowe - 1597). W�r�d poet�w tworz�cych w�wczas w j�zyku polskim nale�y wymieni�: Miko�aja Reja (1505-69), Jana Kochanowskiego (1530-84; pisa� tak�e po �acinie), Szymona Szymonowica (1558-1629). W pocz�tkach XVI w. wiersze po �acinie tworzyli natomiast m.in.: Klemens Janicki (1516-43), oraz biskupi Andrzej Krzycki (1482-1537) i Jan Dantyszek (1485-1548). W 1566 r. �ukasz G�rnicki (1527-1603) opublikowa� Dworzanina polskiego, przedstawiaj�cego idea� �wczesnego humanisty. W XVI w. pisali te� historycy Maciej z Miechowa (1457-1523; b�d�cy tak�e geografem) i Marcin Bielski (1495-1575), a tak�e astronom i ekonomista Miko�aj Kopernik (1473-1543). Pierwsi architekci w�oscy przybyli do Rzeczpospolitej z W�gier. Byli to Franciszek Florenty�czyk oraz Bart�omiej Berecci, kt�rzy przebudowali Wawel (1507-36), wznosz�c m.in. Kaplic� Zygmuntowsk�. Stworzone przez nich na Wawelu wzorce na�ladowali nast�pnie architekturze zamk�w w Baranowie (1591-1606) i Niepo�omicach. Przyk�adem urbanistyki renesansowej jest natomiast Zamo��, kt�rego reprezentacyjne centrum powsta�o dzi�ki mecenatowi kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego. Kontrreformacja w Polsce\nIdee reformy katolickiej dotar�y na ziemie polskie niemal natychmiast po zako�czeniu soboru trydenckiego. Ju� w 1564 r. powsta�o w Braniewie pierwsze w Rzeczypospolitej kolegium jezuickie. W nast�pnych latach liczba jezuit�w oraz prowadzonych przez nich szk� �rednich szybko ros�a, osi�gaj�c w po�owie XVII w. poziom 50 plac�wek o�wiatowych. Jezuici przejawiali aktywno�� tak�e na prawos�awnych ziemiach po�udniowo-wschodnich pa�stwa.Za ich po�rednictwem dotar�y tam idee humanizmu (nieobecne w Cerkwi prawos�awnej). Spowodowa�o to konwersj� na katolicyzm cz�ci szlachty i magnaterii ruskiej i przeciwdzia�anie ze strony prawos�awia w postaci organizowania bractw religijnych, propagowania wp�ywu �wieckich na Cerkiew w celu podniesienia poziomu intelektualnego duchowie�stwa. Dzia�alno�ci takiej patronowa� m.in. Konstanty Ostrogski, inicjator prawos�awnego wydania Pisma �w. - tzw. Biblii ostrogskiej). Post�py kontrreformacji wzmacnia�o faworyzowanie przez Zygmunta III Waz� katolik�w w nominacjach na urz�dy. Poparciem tego w�adcy cieszy� si� r�wnie� unia brzeska (1596) pomi�dzy Ko�cio�em katolickim a Cerkwi� prawos�awn�. Przyst�pili do niej w wi�kszo�ci biskupi prawos�awni z teren�w Rzeczpospolitej, przeciw opowiedzia�y si� natomiast klasztory, bractwa i �wieccy protektorzy, co sta�o si� zarzewiem konfliktu. Unici uznali zwierzchno�� papie�a, lecz zachowali ceremonia� prawos�awny. Zygmunt III w 1607 r. zgodzi� si� na dzia�alno�� Cerkwi prawos�awnej, ale nie uzna� prawos�awnej hierarchii. Ponownie zalegalizowa� j� dopiero jego syn i nast�pca W�adys�aw IV w 1633 r. Nierozstrzygni�ty pozosta� problem nale��cych do biskupstw maj�tk�w ziemskich, kt�re w 1596 r. przej�li unici. Pierwsze powa�ne konflikty na tle religijnym pojawi�y si� w Rzeczpospolitej jednak dopiero w XVIII w. W 1724 r. mia� miejsce tumult religijny w Toruniu, w czasie kt�rego dosz�o do spl�drowania kolegium jezuickiego. Skazanie na �mier� uczestnik�w zamieszek wywo�a�o burz� oskar�e� Rzeczypospolitej przez pa�stwa protestanckie o fanatyzm religijny. W 1733 r. wprowadzony zosta� zakaz piastowania urz�d�w i pos�owania na sejmy przez innowierc�w. Mimo tych restrykcji w Rzeczpospolitej nigdy nie dosz�o do wojen religijnych i systematycznych prze�ladowa� innych wyzna�. Sytuacja gospodarcza na ziemiach polskich w XV-XVIII w.\nW XV i XVI w. na ziemiach niezagospodarowanych, wzgl�dnie w przej�tych przez szlacht� so�ectwach (statut warecki 1423, ustawa sejmu z 1520), powstawa�y folwarki produkuj�ce zbo�e z przeznaczeniem na sprzeda�. Dobr� koniunktur� zapewnia�a rosn�ca liczba ludno�ci, wzrost zaludnienia ma�ych miast oraz popyt na zbo�e w zachodniej Europie. Na eksport przeznaczano w�wczas ok. 4% produkcji �yta i pszenicy. Funkcjonowanie folwark�w opiera�o si� na pracy pa�szczy�nianej poddanych ch�op�w (podda�stwo ekonomiczne). W latach 1519-20 jako norm� minimaln� obowi�zk�w ch�op�w na rzecz pana przyj�to 1 dzie� w tygodniu z ka�dego �anu ziemi. Przeci�tne obci��enia pa�szczy�niane stopniowo ros�y jednak, dochodz�c w XVII i XVIII w. do 4-5 dni z �anu. Podda�stwo osobiste ch�op�w ukszta�towa�o si� natomiast ju� w XV w. Przejawia�o si� ono przede wszystkim w zakazie opuszczania wsi. Podda�stwo s�dowe oznacza�o nieingerencj� w�adz w spory mi�dzy panami a ch�opami i istnia�o ono w Rzeczpospolitej od 1519 r., ale nie dotyczy�o d�br kr�lewskich. W XVI w. ch�opi sprzedawali nadwy�ki produkcji rolnej na rynku lokalnym, co pozwala�o im z korzy�ci� dzier�awi� dodatkowe dzia�ki. Spadek koniunktury na zbo�e w pocz�tku XVII w. i zahamowanie wzrostu ludno�ci spowodowa�y pogorszenie sytuacji ch�op�w w Rzeczpospolitej. Ich konsekwencjami by�o bowiem poszerzenie przez szlacht� obszaru folwark�w (cz�sto kosztem ch�op�w), podwy�szenie wymiaru pa�szczyzny oraz wzrost znaczenia cz�ci dodatkowych obci��e� ch�opskich (np. wprowadzenie propinacji - zakupu alkoholu w karczmie nale��cej do pana). Rosn�ca poda� zbo�a stopniowo rugowa�a z rynku lokalnego ch�op�w, co w pierwszej po�owie XVII w. doprowadzi�o nawet do powstawania pustek osadniczych. Wi�kszo�� gospodarstw kmiecych do ostatecznej ruiny doprowadzi�y zniszczenia wojenne w XVII w. W drugiej po�owie tamtego stulecia przewa�a�y ju� gospodarstwa niepe�norolne (zagrodnicze). Post�puj�ce odcinanie ch�op�w od rynku miejskiego spowodowa�o natomiast kryzys miast, ich stopniowe wyludnianie i niepe�n� odbudow� po wojnach. Symptomy o�ywienia gospodarczego pojawi�y si� na ziemiach Rzeczpospolitej dopiero w XVIII w., szczeg�lnie za� w jego drugiej po�owie. Ca�y XVI i pierwsza po�owa XVII w. by�y okresem intensywnego wzrostu liczby ludno�ci Rzeczpospolitej (z ok. 7,5 mln w 1500, do ok. 11 mln w 1650 r.). Wojny XVII w., szczeg�lnie za� najazd szwedzki, spowodowa�y jednak powa�ny spadek liczby ludno�ci (o prawie 25%). Po korzystnych demograficznie latach 1660-99, wojna p�nocna spowodowa�a kolejny spadek - o niemal 12%. Po 1720 r. nast�pi� natomiast szybki wzrost liczby ludno�ci, si�gaj�cy 0,5% rocznie. W 1772 r. na ziemiach Rzeczpospolitej �y�o ok. 14 mln ludzi. Szlachta stanowi�a 7-10% populacji. W niekt�rych dzielnicach (Mazowsze, Podlasie) jej odsetek przekracza� nawet 20%, ale np. W Ma�opolsce by�o jej tylko ok. 2-4%. Mieszcza�stwo stanowi�o tylko 24% og�u ludno�ci i zamieszkiwa�o g��wnie ma�e miasta.\nPierwsi w�adcy elekcyjni\nPo bezpotomnej �mierci Zygmunta Augusta w 1572 r., w 1573 r. zebra� si� sejm konwokacyjny, kt�ry ustali� tryb elekcji nowego w�adcy. Przyj�to na nim zasad� elekcji viritim, tzn. odbywaj�cej si� z udzia�em ca�ej szlachty. Zebrana w Warszawie szlachta uchwali�a tak�e konfederacj� warszawsk� wprowadzaj�c� tolerancj� religijn�. Od 4 kwietnia do 11 maja 1573 r. mia�a miejsce w Warszawie pierwsza wolna elekcja, kt�rej efektem by� wyb�r na kr�la francuskiego ksi�cia Henryka Walezego. Elektowi przedstawiono pacta conventa, czyli konkretne zobowi�zania monarchy oraz artyku�y henrykowskie - zbi�r podstawowych zasad ustrojowych Rzeczypospolitej (obejmuj�cych swobod� wyznania, woln� elekcj�, obowi�zek zwo�ywania sejmu co dwa lata, nadz�r nad monarch� reprezentacji stan�w w osobie senator�w rezydent�w, konieczno�� konsultowania z sejmem polityki zagranicznej, prawo wypowiedzenia przez szlacht� pos�usze�stwa kr�lowi), do kt�rych przestrzegania musia� si� zobowi�za�. W 1574 r., po zaledwie kilku miesi�cach kr�lowania, Henryk Walezy uciek� jednak do Francji, gdzie obj�� po bracie Karolu IX tron i panowa� do 1589 r. jako Henryk III. Z tej przyczyny w 1575 r. musia�a odby� si� druga elekcja. Mia�a ona charakter rozdwojony, tj. 12 grudnia cz�� szlachty wybra�a na niej kr�lem cesarza Maksymiliana Habsburga, za� 15 grudnia inna cz�� - panuj�cego potem w latach 1576-1586 ksi�cia Siedmiogrodu Stefana Batorego. Ten ostatni obj�� rz�dy w trudnym okresie dla Rzeczpospolitej. Trwa�a wojna ze zbuntowanym Gda�skiem, wojska moskiewskie zaatakowa�y Inflanty, za� Tatarzy najechali na Ru�. Po polubownym (sukces�w nie przynios�y bowiem dzia�ania wojenne) za�agodzeniu konfliktu z Gda�skiem, kt�ry zap�aci� kontrybucj�, ale zachowa� szerokie przywileje, g��wnym przedmiotem troski kr�la sta�o si� powstrzymanie agresywnych zap�d�w rosn�cego w si�� wschodniego s�siada Rzeczypospolitej. W latach 1577-82 mia�a miejsce wojna z Moskw�. Pocz�tkowo toczy�a si� ona na terenie Inflant, po 1579 r. nast�pi�o jednak przeniesienie dzia�a� wojsk polskich w g��b Rosji. Zdobyty zosta� Po�ock (1579), Wielkie �uki (1580). W 1581 r. wojska polskie obleg�y Psk�w (1581). Wojn� zako�czy� w 1582 r. rozejm w Jamie Zapolskim, w kt�rym Moskwa zrezygnowa�a z Inflant. Tymczasem jednak, wykorzystuj�c konflikt polsko-moskiewski, Szwedzi zaj�li ca�� Estoni� i rozpocz�li wojn� z Moskw� (do 1595). W latach 1579-86 Stefan Batory bezskutecznie pr�bowa� zorganizowa� koalicj� antytureck�, aby wyzwoli� Siedmiogr�d i W�gry oraz przy��czy� Mo�dawi� i Wo�oszczyzn�. Plany te zniweczy�a jednak przedwczesna �mier� kr�la. Du�ej aktywno�ci Batorego w polityce zagranicznej towarzyszy�a dba�o�� o wewn�trzne wzmocnienie pa�stwa. W 1578 r. Z jego inicjatywy sejm powo�a� Trybuna�y Koronny i Litewski jako instancje apelacyjne, usprawniaj�ce dzia�anie s�downictwa. Kr�l zreformowa� te� armi� i troszczy� si� o finanse pa�stwa. Pocz�tki panowania Waz�w\nPo �mierci Stefana Batorego, w 1587 r. ponownie dosz�o do rozdwojonej elekcji - tym razem ksi�cia szwedzkiego Zygmunta Wazy (syna Katarzyny Jagiellonki) i arcyksi�cia Maksymiliana Habsburga. Pr�ba obj�cia tronu przez tego ostatniego zosta�a udaremniona przez Jana Zamoyskiego, kt�ry w 1588 r. rozbi� pod Byczyn� jego wojska. Zwyci�stwo to umo�liwi�o obj�cie rz�d�w Zygmuntowi III Wazie, kt�re trwa�y do 1632 r. Wyb�r jego osoby uwik�a� Rzeczpospolit� w konflikty ze Szwecj�, kr�l zabiega� bowiem tak�e o koron� szwedzk�. Uzyska� j� wprawdzie po �mierci swego ojca Jana III Wazy w 1592 r., lecz wkr�tce utraci�, poniewa� protestancka Szwecja nie chcia�a na swym tronie katolickiego w�adcy. Jego zbrojna wyprawa do Szwecji (1598) zako�czy�a si� kl�sk� i detronizacj� (1599). Podj�ta przez Zygmunta III w 1600 r. decyzja o inkorporacji Estonii do Rzeczypospolitej da�a pocz�tek d�ugotrwa�ym wojnom polsko-szwedzkim. Ich pierwsza faza przypad�a na lata 1600-11. Wojska polsko-litewskie dowodzone przez Jana Karola Chodkiewicza odnios�y w niej w 1605 r. �wietne zwyci�stwo pod Kircholmem, a Rzeczpospolita utrzyma�a Inflanty. Druga faza wojen (1617-25) mia�a natomiast przebieg niekorzystny dla Rzeczypospolitej. Utracona zosta�a w jej trakcie m.in. Ryga w 1621 r., a Szwedzi opanowali Inflanty a� po D�win�. Ten etap zmaga� zako�czy� w 1622 r. rozejm w Mitawie. W 1626 r. nast�pi�a szwedzka inwazja na Prusy Kr�lewskie. Mimo polskich zwyci�stw w poszczeg�lnych starciach (Trzciana, 1627) na mocy 6-letniego rozejmu, zawartego w 1629 r. W Starym Targu, Prusy Kr�lewskie pozosta�y pod okupacj�, a Szwedzi pobierali c�o od warto�ci handlu gda�skiego. Kres obecno�ci szwedzkiej w Prusach po�o�y� dopiero w 1635 r. rozejm w Sztumskiej Wsi podpisany na 25 lat ju� przez syna i nast�pc� Zygmunta III Wazy, W�adys�awa IV. Stosunki z Rosj� w XVII w.\nW 1600 r. do Moskwy uda� si� z poselstwem Lew Sapieha, doprowadzaj�c do zawarcia na 20 lat rozejmu pomi�dzy obydwoma pa�stwami. W trakcie kryzysu wewn�trznego w Rosji (wielkiej smuty) w Rzeczypospolitej pojawi� si� Dymitr Samozwaniec podaj�cy si� za syna Iwana Gro�nego (kt�ry w istocie zosta� zg�adzony w 1591 r.). Wsparty przez cz�� polskiej magnaterii, wkroczy� on do Rosji, w 1605 r. zaj�� Moskw� i zasiad� na tronie carskim. Gdy wkr�tce zosta� zamordowany, w 1607 r. pojawi� si� w Polsce drugi Dymitr Samozwaniec, ponownie poparty przez cz�� magnaterii, kt�ry obleg� Moskw�. Car Wasyl Szujski zapewni� sobie pomoc szwedzk�, co wywo�a�o interwencj� zbrojn� Polski, dotychczas formalnie niezaanga�owanej w konflikt. W latach 1609-11 si�y polskie obleg�y i zdoby�y Smole�sk, a nast�pnie pokonawszy armi� rosyjsko-szwedzk� pod K�uszynem (1610) opanowa�y Moskw�. Bojarzy proponowali koron� carsk� kr�lewiczowi W�adys�awowi Wazie pod warunkiem przej�cia na prawos�awie i przybycia do Moskwy, na co jednak nie zgodzi� si� kr�l Zygmunt III. W efekcie w Rosji wybuch�o powstanie, co zmusi�o polsk� za�og� na Kremlu do kapitulacji (1612) i utorowa�o drog� na tron carski Micha�owi Romanowowi. W latach 1617-18 mia�a miejsce wyprawa kr�lewicza W�adys�awa Wazy na Moskw�, kt�ra zako�czy�a si� podpisaniem rozejmu w Dywilinie na 14,5 roku. Rzeczpospolita przy��czy�a na jego mocy ziemie smole�sk�, czernihowsk� i siewiersk�. Po wyga�ni�ciu rozejmu, w latach 1632-34 trwa�a kolejna wojna, rozpocz�ta rosyjskim uderzeniem na Smole�sk. Polska odsiecz zmusi�a jednak Rosjan do kapitulacji, co pozwoli�o w 1634 r. zawrze� "pok�j wieczysty" w Polanowie, kt�ry potwierdzi� warunki rozejmu w Dywilinie, a dodatkowo W�adys�aw IV zrezygnowa� w nim z pretensji do korony carskiej. Stosunki z Turcj�, Habsburgami i Brandenburgi�\nMimo konfliktu o tron polski pomi�dzy arcyksi�ciem Maksymilianem Habsburgiem a Zygmuntem Waz�, wkr�tce po zwyci�stwie tego ostatniego, w 1589 r. zawarto uk�ad bytomsko-b�dzi�ski potwierdzaj�cy dobre stosunki polsko-habsburskie. Za panowania Waz�w r�wnie� granica polsko-turecka by�a zazwyczaj spokojna i stosunkowo rzadko dochodzi�o do zderzenia obu pot�g. Zdarza�y si� natomiast to potyczki inspirowane przez Tatar�w b�d�cych wasalami tureckimi albo podlegaj�cych Polsce Kozak�w. W 1617 r. zawarty zosta� w Buszy uk�ad, w kt�rym Rzeczpospolita przyobieca�a powstrzyma� wyprawy Kozak�w na posiad�o�ci tureckie, za� Porta - najazdy Tatar�w na ziemie polskie. Rzeczpospolita zrezygnowa�a te� ze swej wcze�niejszej aktywnej polityki w Mo�dawii, Wo�oszczy�nie i Siedmiogrodzie. Do jedynego powa�nego konfliktu polsko-tureckiego w pierwszej po�owie XVII w. dosz�o w latach 1620-21 po wyprawie lisowczyk�w na Siedmiogr�d (1619), kt�rego ksi��� Bethlen Gabor oblega� w Wiedniu cesarza (szwagra Zygmunta III Wazy). Mimo �e Rzeczpospolita pozostawa�a formalnie neutralna w wojnie trzydziestoletniej, by�a to nieformalna pomoc polskiego kr�la dla obozu cesarskiego. Gabor porozumia� si� z Port�, kt�ra zagrozi�a Polsce wojn�. Aby uprzedzi� uderzenie tureckie, hetman ��kiewski wkroczy� do Mo�dawii, poni�s� jednak kl�sk� pod Cecor� i zgin�� (1620). Losy wojny odwr�ci�y si� w 1621 r. pod Chocimiem, gdzie Turk�w zwyci�y� hetman Chodkiewicz. Ko�cz�cy konflikt pok�j z Turcj� wyznacza� granic� obu pa�stw na Dniestrze. W 1618 r. po �mierci ostatniego Hohenzollerna z linii pruskiej, zgodnie z uchwa�� sejmu (1611), lenno pruskie obj�a linia brandenburska tego rodu. Kr�lewskie plany wprowadzenia sta�ego wojska, podatku oraz reformy sposobu sejmowania (g�osowanie wi�kszo�ci�) i polityka prokatolicka Zygmunta III Wazy oburza�a cz�� szlachty. Zarzucano kr�lowi ch�� wprowadzenia absolutyzmu oraz konszachty z Habsburgami. Na czele opozycji stali Miko�aj Zebrzydowski i Janusz Radziwi��, kt�rzy w 1606 r. pod Sandomierzem wypowiedzieli kr�lowi pos�usze�stwo, organizuj�c rokosz. Pogodzenie stron oznacza�o rezygnacj� buntownik�w z zamiaru detronizacji kr�la, ale te� z pomys��w reform tego ostatniego. Przyw�dcy rokoszu nie zostali przy tym poci�gni�ci do odpowiedzialno�ci, co stanowi�o niebezpieczny precedens na przysz�o��. Od XVII w. zauwa�alne by�y tendencje decentralizacyjne ustroju Rzeczypospolitej. Nast�pi�o poszerzenie kompetencji izby poselskiej kosztem senatu i kr�la oraz sejmik�w kosztem izby poselskiej. Uchwalono m.in. prawo zarz�dzania cz�ci� sum podatkowych oraz (od 1640) obmy�lanie sposob�w obrony pa�stwa - wojska powiatowe). Magnaci, d���cy do uzyskania decyduj�cego wp�ywu na polityk�, zabiegali o poparcie szlachty, cz�sto j� od siebie uzale�niaj�c materialnie (klientela magnacka), czemu sprzyja�a koncentracja w�asno�ci ziemskiej w r�ku magnaterii. Ustr�j polityczny Rzeczypospolitej nabiera� stopniowo cech oligarchii magnackiej, wpisanej w system demokracji bezpo�redniej. Problem kozacki (1592-1648)\nW drugiej po�owie XVI w. wa�n� rol� w �yciu Ukrainy zacz�li odgrywa� Kozacy zaporoscy. Ta pograniczna ludno��, zasiedlaj�ca po�udniowo-wschodnie kresy Rzeczpospolitej, ju� w XV w. bra�a udzia� w obronie kraju przed Tatarami i sama te� organizowa�a napady na posiad�o�ci tureckie. Ci�g�e niebezpiecze�stwo oraz wzrost ci�ar�w feudalnych sprzyja�y rozrastaniu si� na po�y wojskowej organizacji Zaporo�c�w. Od czas�w Batorego wykorzystywano ich jako si�� zbrojn�, tworz�c tzw. rejestr kozacki (od 1590 r. licz�cy 1000 ludzi), a jednocze�nie ograniczano swobody Kozak�w nie znajduj�cych si� w rejestrze. Doprowadzi�o to do wybuchu szeregu powsta� kozackich (Krzysztof Kosi�ski - 1592, Semen Nalewajko - 1594). W 1617 r. zawarta zosta�a z Kozakami ugoda olszaniecka, kt�ra zakazywa�a im wypraw �upie�czych poza granice i przewidywa�a, i� starszy kozacki zatwierdzany b�dzie przez hetmana. Kozacy brali nast�pnie udzia� w wyprawie 1617-18 na Moskw� i w obronie Chocimia. W 1620 r. patriarcha Konstantynopola Teofanes odwiedzi� Ukrain� i dokona� tam nielegalnego wy�wi�cenia prawos�awnych biskup�w. Kozacy uznali si� po tym wydarzeniu za obro�c�w prawos�awia. W 1630 r. mia�o miejsce kolejne powstanie kozackie pod wodz� Tarasa Fedrowicza, st�umione przez wojska koronne. Podobny los spotka� po kl�sce pod Kumiejkami wyst�pienie Pawluka w latach 1637-38. Rezultatem krwawych represji, jakie po nim nast�pi�y, by�o 10 lat "z�otego pokoju" i powszechna w�r�d Kozak�w nienawi�� do Rzeczypospolitej. W latach 1646-47 W�adys�aw IV, zach�cany przez dyplomacj� papiesk�, planowa� wojn� z Turcj�. Kozacy byli gotowi wystawi� w niej 50 000 wojska w zamian za podwy�szenie rejestru do 20 000. Sejm uniemo�liwi� jednak rozpocz�cie wojny zaczepnej, a Turcja i Tatarzy nie dali si� sprowokowa�. Pr�ba roz�adowania utrzymuj�cego si� na Ukrainie napi�cia zako�czy�a si� niepowodzeniem. Na czele zbuntowanych Kozak�w stan�� Bohdan Chmielnicki. Powstanie kozackie 1648 r. i potop szwedzki\nKr�l W�adys�aw IV zmar� w maju 1648 r., wkr�tce po wybuchu powstania Chmielnickiego. Jego nast�pca Jan Kazimierz (1648-68) pr�bowa� za�agodzi� sytuacj�, lecz spotka�o si� to ze sprzeciwem partii wojennej na czele z ksi�ciem Jeremim Wi�niowieckim. Spowodowa�o to rozprzestrzenienie si� powstania kozackiego na wi�kszo�� obszaru Ukrainy. Wspierani przez Tatar�w Kozacy rozbili wojska koronne pod ��tymi Wodami, Korsuniem (kwiecie�-maj) i Pi�awcami (wrzesie�). Wojska Chmielnickiego podesz�y a� pod Lw�w i Zamo��. Kr�l wraz z kanclerzem Jerzym Ossoli�skim zdecydowa� si� w tej sytuacji nawi�za� rokowania. W lipcu 1649 r. Kozacy rozpocz�li obl�enie Zbara�a bronionego przez stosunkowo nieliczne si�y polskie pod wodz� Wi�niowieckiego. Zmierzaj�ce z odsiecz� twierdzy wojska kr�lewskie zosta�y otoczone pod Zborowem. Przekupieni Tatarzy porzucili jednak Kozak�w, co zmusi�o Chmielnickiego do zawarcia umowy (zborowskiej), kt�ra przyznawa�a Kozakom wojew�dztwa kijowskie, brac�awskie i czernihowskie oraz podwy�sza�a rejestr do 40 000. Wznowienie dzia�a� wojennych nast�pi�o w 1651 r. Si�y kozacko-tatarskie ponios�y druzgoc�c� kl�sk� pod Beresteczkiem. Ugoda w Bia�ej Cerkwi, kt�r� nast�pnie zawarto, zmniejszy�a rejestr o po�ow�, a Kozakom pozostawi�a tylko wojew�dztwo kijowskie i zakazywa�a im zawierania sojuszy zagranicznych. W latach 1652-53 mia�a miejsce wyprawa Chmielnickiego na Mo�dawi�. Pod Batohem Kozacy rozbili armi� koronn� i wyci�li wzi�tych do niewoli je�c�w. Id�ca z odsiecz� armia polska zosta�a obl�ona pod �wa�cem. Pora�ki polskie przyczyni�y si� do przywr�cenia warunk�w ugody zborowskiej. Chmielnicki zacz�� jednak szuka� oparcia w Rosji. W 1654 r. zawarta zosta�a unia perejas�awska, na mocy kt�rej Kozacy podporz�dkowali si� Moskwie. Wywo�a�o to jej wojn� z Rzeczpospolit� i niezadowolenie Turcji. Po pocz�tkowej kl�sce Litwin�w wojska koronne sprzymierzone z Tatarami pokona�y Rosjan i Kozak�w w bitwie pod Ochmatowem (1655), ale dalszy przebieg wojny by� ju� dla Polski niekorzystny. W 1655 r., wobec kryzysu Rzeczypospolitej, Szwedzi podj�li decyzj� o wkroczeniu na jej terytorium. Kapitulacja pospolitego ruszenia pod Uj�ciem (25 lipca) oraz zdrada hetmana Janusza Radziwi��a na Litwie (15 sierpnia) otworzy�a im drog� w g��b Rzeczpospolitej. Jan Kazimierz zmuszony by� ucieka� na �l�sk. Do ko�ca roku wojska szwedzkie opanowa�y wi�kszo�� obszaru Korony i cz�� Wielkiego Ksi�stwa. W listopadzie-grudniu 1655 r. oblega�y one bezskutecznie Jasn� G�r�, kt�ra sta�a si� narodowym symbolem oporu. Wkr�tce te� powr�ci� do kraju kr�l, a 29 grudnia zawi�za�a si� antyszwedzka konfederacja tyszowiecka. Jednym z dow�dc�w si� wiernych kr�lowi by� kasztelan kijowski Stefan Czarniecki. W 1656 r. Szwecja zawar�a przymierze z elektorem brandenburskim Fryderykiem Wilhelmem, b�d�cym jako w�adca Prus lennikiem Polski. Stanowi�o to pocz�tek realizacji plan�w kr�la szwedzkiego Karola Gustawa dotycz�cych rozbioru Rzeczypospolitej mi�dzy Szwecj�, Brandenburgi�, Siedmiogr�d (Jerzy Rakoczy) oraz Kozak�w i Bogus�awa Radziwi��a (uk�ad w Radnot). Polska szuka�a w tej sytuacji ratunku w akcji dyplomatycznej. Podpisa�a rozejm z Rosj� w Niemie�y, z elektorem brandenburskim w Welawie (znosz�cy zale�no�� lenn� Prus Ksi���cych od Rzeczypospolitej), a w 1658 r. ugod� hadziack� z Kozakami, kt�rym po �mierci Chmielnickiego przewodzi� Jan Wyhowski. (Zgodnie z ni� wojew�dztwa kijowskie, brac�awskie, czernihowskie stanowi� mia�y trzeci�, obok Korony i Litwy, cz�� Rzeczypospolitej). W 1660 r. podpisany zosta� traktat w Oliwie ko�cz�cy wojn� szwedzk�. Polska zrzek�a si� Inflant a� po D�win�, a polscy Wazowie pretensji do korony szwedzkiej. W latach 1660-67 nast�pi�o natomiast wznowienie wojny o Ukrain� mi�dzy Rzeczypospolit� i Rosj�. Polacy (w sojuszu z Tatarami) odnie�li w niej zwyci�stwa pod Po�onk� i Cudnowem, jednak ich dzia�ania parali�owa�y konfederacje niep�atnego wojska (Zwi�zek �wi�cony, 1661). Po zaspokojeniu roszcze� �o�nierzy Jan Kazimierz zorganizowa� w latach 1663-64 wypraw� moskiewsk�, kt�ra nie przynios�a jednak rezultat�w. Wyczerpanie wojn� i rosn�ce niebezpiecze�stwo ze strony Turcji sk�oni�o obie strony do podpisania w 1667 r. rozejmu w Andruszowie (na 13,5 roku). Sankcjonowa� on utrat� Smole�szczyzny, Czernihowszczyzny i Siewierszczyzny przez Rzeczpospolit� oraz wprowadza� podzia� Ukrainy wzd�u� linii Dniepru. Po�o�y�o to kres przewadze Rzeczypospolitej na Wschodzie. W 1686 r. podpisany zosta� z Rosj� traktat Grzymu�towskiego, kt�ry potwierdza� warunki andruszowskie. Abdykacja Jana Kazimierza\nWojna ze Szwecj�, kt�ra obna�y�a wewn�trzn� s�abo�� Rzeczpospolitej, sk�oni�a Jana Kazimierza do podj�cia pr�by wzmocnienia w�adzy kr�lewskiej. Najjaskrawszym przejawem rosn�cego rozprz�enia pa�stwa by�o liberum veto (zerwanie sejmu przez pos�a), zastosowane po raz pierwszy w 1652 r. przez jednego z pos��w litewskich W�adys�awa Sici�skiego, kt�ry zaprotestowa� w ten spos�b przeciw przed�u�aniu obrad sejmu. W�adz� centraln�, wojsko i skarb opanowywa� coraz wi�kszy chaos. W tej sytuacji ko�a dworskie wysun�y projekt niezb�dnych reform, do kt�rego w 1659 r. przychylnie odni�s� si� sejm. Spraw� skomplikowa� jednak plan Jana Kazimierza przeprowadzenie elekcji vivente rege (za swego �ycia) francuskiego kandydata na tron. Wywo�a�o to podzia� w�r�d magnaterii na dwa obozy - popieraj�cy koncepcj� kr�la i zwalczaj�cy j�. Opozycja pod przyw�dztwem hetmana polnego i marsza�ka wielkiego koronnego Jerzego Lubomirskiego, broni�ca "z�otej wolno�ci" szlacheckiej, by�a wspierana przez Wiede�, zainteresowany storpedowaniem kandydatury francuskiej na tron polski. W 1664 r. s�d sejmowy skaza� Lubomirskiego na banicj� i utrat� urz�d�w, co doprowadzi�o do wybuchu rokoszu (1665-66). Jan Kazimierz pr�bowa� st�umi� bunt si��, Lubomirski rozbi� jednak wojska kr�lewskie w bitwach pod Cz�stochow� (1665) i M�twami (1666). Zmusi�o to kr�la do zawarcia ugody z rokoszanami: Lubomirski ukorzy� si� przed nim, lecz kr�l musia� zrezygnowa� ze swych plan�w. By�o to poni�eniem dla w�adzy kr�lewskiej i na d�ugie lata przekre�li�o mo�liwo�ci reform pa�stwa. Rozczarowany pora�k� i upokorzeniem Jan Kazimierz abdykowa� w 1668 r. i uda� si� na emigracj� do Francji, gdzie zmar� cztery lata p�niej. Po abdykacji Jana Kazimierza, pod naciskiem szlachty, kt�ra chcia�a pokrzy�owa� intrygi magnat�w i obcych dwor�w, kr�lem wybrany zosta� Micha� Korybut Wi�niowiecki, syn Jeremiego. Panowa� on do kr�tko, bo zalewie do 1673 r. Jego wyb�r kontestowany by� przez profrancusk� opozycj� magnack� z prymasem Miko�ajem Pra�mowskim i hetmanem Janem Sobieskim na czele. W 1672 r. W obronie kr�la zawi�za�a si� szlachecka konfederacja w Go��biu, spory wewn�trzne zesz�y jednak na dalszy plan w obliczu narastaj�cego zagro�enia tureckiego. Wojny z Turcj� 1667-99\nPonad trzydziestoletnie wojny Rzeczpospolitej z Turcj� (1667-99) stanowi�y rezultat konfliktu o Ukrain�. Wrzenie nad Dnieprem, kt�rego wynikiem by�o uznanie si� przez hetmana kozackiego Doroszenk� za lennika su�tana, da�o Turkom pretekst do rozpocz�cia dzia�a� zbrojnych. W 1672 r. liczna armia turecka wkroczy�a na po�udniowo-wschodnie rubie�e Rzeczpospolitej i po kr�tkim obl�eniu zdoby�a najwa�niejsz� twierdz� polsk� - Kamieniec Podolski. Niemal bezbronna w�wczas Polska zmuszona zosta�a przyj�� upokarzaj�ce warunki traktatu buczackiego, kt�re przewidywa�y odst�pienie Turcji wojew�dztw podolskiego, brac�awskiego (dla Doroszenki) i po�udniowej cz�ci Ukrainy i zobowi�zywa�y j� do p�acenia haraczu. Szok wywo�any kl�sk� spowodowa� mobilizacj� si� Rzeczpospolitej, kt�ra zaowocowa�a w 1673 r. zwyci�stwem wojsk polskich nad Turkami pod Chocimiem i utorowa�a drog� do korony hetmanowi Janowi Sobieskiemu, panuj�cemu w latach 1674-96. Wojna z Turcj� trwa�a jednak nadal, a Polsk� sta� by�o jedynie na dzia�ania obronne. W tej sytuacji, w 1676 r. zawarty zosta� z Turcj� rozejm w �urawnie, kt�ry pozostawia� w jej r�kach wi�kszo�� zdobyczy. Niekorzystny dla Polski obr�t spraw na Wschodzie przyczyni� si� do uaktywnienia zachodniej polityki kr�la. W latach 1677-78 Francja, na mocy traktatu w Jaworowie (1675), po�redniczy�a w zawarciu konwencji polsko-szwedzkiej wymierzonej przeciw Brandenburgii. Brak efektywnego wsp�dzia�ania ze Szwecj�, wzrost zagro�enia tureckiego i silna opozycja przeciw polityce kr�lewskiej spowodowa�y jednak zarzucenie aktywnej polityki ba�tyckiej i powr�t do polityki antytureckiej, kt�rej wyrazem by�o podpisanie w 1683 r. traktatu z Austri�. Na mocy tego uk�adu jeszcze tego samego roku wojska polskie przysz�y na odsiecz obl�onemu przez armi� tureck� Wiedniowi (12 wrze�nia) i prowadzi�y dalsze dzia�ania wojenne na W�grzech (bitwy pod Parkanami). W 1684 r. Rzeczpospolita przyst�pi�a do antytureckiej Ligi �wi�tej, kt�r� tworzy�y Austria, Wenecja, papiestwo i od 1686 r. Moskwa. Wojska polskie podejmowa�y wyprawy na posiad�o�ci tureckie w Mo�dawii (1686 i 1691), kt�re nie przynios�y jednak sukces�w. Wojn� zako�czy� w 1699 r. pok�j w Kar�owicach, moc� kt�rego Polska odzyska�a Podole z twierdz� w Kamie�cu\nW XVII i pierwszej po�owie XVIII w. W Rzeczpospolitej kr�lowa� sarmatyzm. Jego podstaw� by�a ideologia wywodz�ca polsk� szlacht� od staro�ytnych Sarmat�w (plemiona ira�skie, mylnie uwa�ane za protoplast�w S�owian). Sarmatyzm integrowa� szlacht� Rzeczypospolitej, uzasadniaj�c posiadane przez ni� przywileje spo�eczne, ale tak�e odmienno�� jej obyczaj�w. Potocznie mianem sarmatyzmu okre�la si� najcz�ciej szeroko rozumiany styl �ycia polskiej szlachty, jej specyficzn� mentalno��, a tak�e kultur�. Nowym gatunkiem literackim sta� si� w�wczas pami�tnik (Jan Chryzostom Pasek, Stefan ��kiewski, Samuel Maskiewicz, tak�e diariusz Albrechta S. Radziwi��a). Poezj� w j�zyku polskim tworzyli m.in. Jan Hieronim Morstin, Wac�aw Potocki, Miko�aj S�p-Szarzy�ski oraz Wespazjan Kochowski, za� po �acinie Miko�aj Sarbiewski. W XVII w. W Rzeczpospolitej rozwin�a si� astronomia i matematyka. W naukach tych wyr�nili si� Jan Bro�ek, Jan Heweliusz oraz Adam Kocha�ski. Na polu naukowym dzia�ali te� filozof Sebastian Petrycy (prze�o�y� on na j�zyk polski Etyk� i Polityk� Arystotelesa) oraz prawnik Gottfried Lengnih. Podr�cznik rolnictwa dla ziemian napisa� Jakub. K. Haur. Szlachta interesowa�a si� histori� (np. Szymon Starowolski). Swoi�cie wiedz� popularyzowa�a wy�miewana przez historyk�w encyklopedia Nowe Ateny (1745) Benedykta Chmielowskiego oraz szeroko czytane kalendarze. W XVII-XVIII w., dzi�ki mecenatowi kr�lewskiemu i magnackiemu, rozwin�a si� architektura. Powsta�o w�wczas wiele wybitnych budowli, g��wnie w stylu barokowym. Zalicza�y si� do nich m.in. pa�ac w Wilanowie, zamek Koniecpolskich w Podhorcach, zamek Lubomirskich w Wi�niczu. Przyk�adem �wczesnej architektury sakralnej s� natomiast: ko�ci� �w. Piotra i Paw�a w Krakowie, a z p�niejszego okresu rokokowy ko�ci� wizytek w Warszawie. Sasi na tronie polskim\nW 1697 r., po �mierci Jana III Sobieskiego, elekcja mia�a charakter podw�jny. Wybrani zostali jednocze�nie dwaj kandydaci: elektor saski August Wettyn i popierany przez Francj� ksi��� Ludwik de Conti. Ten ostatni przyby� nawet do Gda�ska, ale nie dysponuj�c szerszym poparciem, musia� wkr�tce opu�ci� Rzeczpospolit�. W ten spos�b na placu boju pozosta� Wettyn, kt�ry obj�� tron i jako August II Mocny panowa� do 1733 r. W�adca ten d��y� do zamiany Inflant i Estonii w dziedziczn� posiad�o�� swej dynastii. Porozumia� si� w tym celu z Rosj� i Dani� przeciw Szwecji, co wci�gn�o Polsk� w d�ugotrwa�� i wyniszczaj�c� wojn� p�nocn� (1700-21). S�aba militarnie Rzeczpospolita odgrywa�a w niej drugorz�dn� rol�, lecz jej ziemie sta�y si� teatrem dzia�a� zbrojnych armii szwedzkich i rosyjskich, co przyczyni�o si� do ich dewastacji. W 1702 r., po pokonaniu wojsk polskich pod Kliszowem, Szwedzi opanowali terytorium Rzeczpospolitej. W 1704 r. nast�pi� roz�am wewn�trzny w pa�stwie. Konfederacja sandomierska, kt�r� zawi�zano w obronie Augusta II, zawar�a w Narwie sojusz z Rosj�. Proszwedzka konfederacja warszawska zdetronizowa�a natomiast Wettyna i koron� polsk� powierzy�a Stanis�awowi Leszczy�skiemu. W 1705 r. Leszczy�ski podpisa� w Warszawie traktat ze Szwecj�, kt�ry de facto podporz�dkowywa� jej Polsk�. W 1706 r. si�y wierne Augustowi II ponios�y pod Wschow� kl�sk�, co zmusi�o go do abdykacji. Tron obj�� Leszczy�ski, lecz ju� w 1709 r. W wyniku zwyci�stwa Rosji nad Szwedami pod Po�taw�, nast�pi� powr�t Augusta II, za� on zmuszony zosta� do ucieczki na Pomorze Zachodnie, a potem przez Szwecj� do Francji. W 1715 r. zawi�za�a si� konfederacja tarnogrodzka, wyst�puj�c przeciw obecno�ci wojsk saskich w Polsce. Zwr�ci�a si� ona z pro�b� o mediacj� do Piotra I. W ten spos�b Rosja sta�a si� faktyczn� protektork� Rzeczypospolitej, zyskuj�c mo�liwo�� ingerowania w jej wewn�trzne sprawy. Sejm niemy (1717), kt�ry za�egna� mia� konflikt pomi�dzy kr�lem a szlacht� odbywa� si� pod rosyjskie dyktando i nie tolerowano na nim g�os�w sprzeciwu (st�d jego nazwa). Jednym z jego postanowie� by�o zmniejszenie i tak nielicznej ju� armii Rzeczpospolitej. Wojska rosyjskie opu�ci�y polskie terytorium dopiero w 1719 r.\nUpadek mi�dzynarodowego znaczenia Polski\nW epoce saskiej nast�pi� upadek znaczenia Polski na arenie mi�dzynarodowej. Ujawni�o si� to ju� w czasie wojny p�nocnej, w kt�rej Rzeczpospolita stanowi�a obiekt przetarg�w obcych mocarstw. W 1720 r. Rosja i Prusy, zainteresowane os�abieniem Polski, zawar�y traktat poczdamski, w kt�rym zobowi�za�y si� d��y� do utrzymania w niej wolnej elekcji. W 1732 r. natomiast, oba te pa�stwa wsp�lnie z Austri�, podpisa�y tzw. traktat trzech czarnych or��w (jego tw�rc� by� dyplomata rosyjski Loewenwold), celem niedopuszczenia do elekcji kolejnego Wettyna w Polsce. W 1733 r., po �mierci Augusta II, wybuch�a wojna o sukcesj� polsk�. Wobec nieporozumie� mi�dzy Rosj�, Austri� i Prusami co do nast�pcy zmar�ego w�adcy, na kr�la wybrano popieranego przez Francj� Stanis�awa Leszczy�skiego (od 1725 r. b�d�cego te�ciem Ludwika XV, kr�la Francji). Niech�tni mu magnaci wezwali jednak na pomoc wojska rosyjskie, pod kt�rych os�on� wybrano kr�lem Augusta III Wettyna. W 1734 r. W obronie Leszczy�skiego zawi�za�a si� konfederacja dzikowska, lecz nie ponios�a ona pora�k�. Po kapitulacji popieraj�cego go Gda�ska, Leszczy�ski ponownie zmuszony by� ucieka� do Francji. W 1735 r. sporz�dzono preliminaria pokojowe, ko�cz�ce faktycznie wojn� o polsk� sukcesj�. (Formalny pok�j podpisano w Wiedniu dopiero w 1740 r.). Leszczy�ski zrzek� si� w nich korony polskiej i zosta� ksi�ciem zwi�zanej z Francj� Lotaryngii (1736-66). Tron polski obj�� natomiast August III, kt�ry panowa� do 1763 r. W ostatnich latach jego panowania mia�a w Europie miejsce wojna siedmioletnia (1756-63). Rzeczpospolita nie bra�a w niej udzia�u, jednak jej terytorium przemierza�y obce wojska. Prusy zala�y kraj fa�szyw� monet� (1758-62), co doprowadzi� do ci�kiego kryzysu walutowego. Pocz�tek panowania Stanis�awa Augusta Poniatowskiego\nChaos wewn�trzny i rosn�ca �wiadomo�� potrzeby reform doprowadzi�y do wyboru w 1764 r. na kr�la kandydata familii (Czartoryscy), Stanis�awa Augusta Poniatowskiego. Jego elekcja odby�a si� w asy�cie wojsk rosyjskich. Sejm konwokacyjny zawi�zany pod lask� konfederacji (co umo�liwia�o g�osowanie wi�kszo�ci�, a nie jak normalnie jednog�o�nie) umo�liwi� przeprowadzenie szeregu reform. By�y to: wprowadzenie g�osowania wi�kszo�ci� na sejmikach, zakaz uchwalania podatk�w wojew�dzkich, usuni�cie z sejmik�w cz�ci szlachty nieposiadaj�cej (tzw. go�oty); spisanie regulaminu obrad sejmu, zniesienie instrukcji poselskich, kt�re czyni�y z pos��w reprezentant�w tylko szlachty danej ziemi i ubezw�asnowolnia�y ich, podzia� uchwa� na sprawy pa�stwowe (materie status), wymagaj�ce zgody wszystkich, i sprawy ekonomiczne, g�osowane wi�kszo�ci� (ich moc trwa� mia�a nawet w przypadku zerwania sejmu);\npowo�anie komisji wielkich: skarbu i wojska, do wsp�pracy (a faktycznie - nadzoru) z hetmanami i podskarbimi, oraz komisji menniczej. Sejm konwokacyjny nie rozwi�za� natomiast problemu innowierc�w. Wykorzystali to Rosjanie, aby storpedowa� reformy. W 1767 r. Z ich pomoc� zawi�za�y si� konfederacje innowierc�w - litewska w S�ucku i koronna w Toruniu. Jednocze�nie Rosjanie zainicjowali powstanie ultrakatolickiej i konserwatywnej konfederacji radomskiej, kt�rej ostrze wymierzone by�o w kr�la. Obraduj�cy w latach 1767-68 sejm delegacyjny zawar� kompromis z innowiercami, na co nie ma�y wp�yw wywar�o wywiezienie przez Rosjan do Ka�ugi przyw�dc�w radomian (So�tan, Rzewuski). Sejm ten wycofa� si� z reform lat 1764-66, a ponadto uchwali� tzw. prawa kardynalne (niezmienne zasady ustrojowe) obejmuj�ce woln� elekcj� i liberum veto. Brutalne obej�cie si� Rosjan z przyw�dcami radomian zrodzi�o jednak now�, zawi�zan� w 1768 r. konfederacj� barsk�, tym razem pod has�em obrony katolicyzmu, wolno�ci i niezale�no�ci. D���c do umi�dzynarodowienia sprawy polskiej, konfederaci og�osili detronizacj� Stanis�awa Augusta i zorganizowali na� nieudany zamach (Kazimierz Pu�aski). W konflikt w��czy�a si� Turcja, korzysta�y z niego tak�e Prusy i Austria, kt�re zmierza�y do rozbioru Polski. Po rocznych negocjacjach z Rosj� w 1772 r. pa�stwa te zawar�y konwencja petersbursk�, kt�ra przypiecz�towa�a Obraduj�cy w latach 1773-75 sejm, zwo�any w celu ratyfikacji traktat�w rozbiorowych powo�a� instytucje, kt�re odegra� mia�y istotn� rol� w reformowaniu Rzeczpospolitej. By�y to Komisja Edukacji Narodowej (pierwsza na ziemiach polskich i w Europie �rodkowej �wiecka w�adza o�wiatowa), kt�ra mia�a przygotowa� reform� szkolnictwa, oraz Rada Nieustaj�ca, sprawuj�ca nadz�r nad ca�� administracj� (z�o�ona z wybranych przez sejm deputowanych), kt�ra mia�a nadzorowa� kr�la, lecz z czasem sta�a si� narz�dziem jego polityki.\nW 1787 r. na zje�dzie w Kaniowie Stanis�aw August Poniatowski z�o�y� carycy Katarzynie II propozycj� zawarcia przymierza skierowanego przeciw Turcji, lecz jego oferta zosta�a odrzucona. W 1788 r. rozpocz�y si� obrady Sejmu Czteroletniego. Rozwi�zana zosta�a Rada Nieustaj�ca, uchwalono te� podniesienie liczby wojska do 100 000. W 1790 r. zawarty zosta� traktat obronny z Prusami, kt�ry uchroni� mia� Rzeczpospolit� przed potencjaln� interwencj� niech�tnej reformom Rosji. W 1791 r. uchwalona zosta�a Konstytucja 3 Maja. Przekszta�ca�a ona Rzeczpospolit� w monarchi� dziedziczn� (po zgonie Poniatowskiego korona przypa�� mia�a Wettynom), z dwuizbowym sejmem o dwuletniej kadencji (nie mo�na go by�o zrywa�). Funkcj� rz�du pe�ni�a Stra� Praw i podleg�e jej komisje policji, wojska, skarbu oraz edukacji narodowej. Nast�pi� sojusz narodu z kr�lem. Przeciwnicy reform nie z�o�yli jednak broni. 14 maja 1792 r. ujawnili oni w Targowicy zaprzysi�on� 27 kwietnia w Petersburgu konfederacj� wymierzon� przeciw postanowieniom konstytucji. Wywo�a�o to wojn� polsko-rosyjsk�. Do Targowicy przyst�pi� tak�e kr�l (23 lipca). Konfederaci rz�dzili krajem z Brze�cia nad Bugiem, potem z Grodna. 23 stycznia 1793 nast�pi� drugi rozbi�r Polski. (Traktat rozbiorowy podpisa�y Rosja i Prusy, jego sygnatariuszem nie by�a natomiast Austria). Sejm grodzie�ski - ostatni sejm Rzeczypospolitej - w 1793 r. zaakceptowa� II rozbi�r. Nast�pi�o rozwi�zanie konfederacji targowickiej, przywr�cenie Rady Nieustaj�cej, uchwalenie nowych praw kardynalnych. Liderzy stronnictwa patriotycznego wyemigrowali do Saksonii, sk�d przygotowywali powstanie. Sprzyja�o ono polityce tej cz�ci polityk�w rosyjskich (m.in. Igelstr�mowi), kt�rzy d��yli do kolejnego rozbioru i definitywnej likwidacji polskiej pa�stwowo�ci.\nInsurekcja ko�ciuszkowska i trzeci rozbi�r Polski\n24 marca 1794 na wie�� o buncie brygady Antoniego Madali�skiego Tadeusz Ko�ciuszko wkroczy� do opuszczonego przez Rosjan Krakowa i og�osi� akt insurekcji narodowej. Maszeruj�c z 4000 wojska w kierunku Warszawy, rozbi� on 4 kwietnia pod Rac�awicami korpus gen. Tormasowa. 17 kwietnia nast�pi� wybuch insurekcji w Warszawie. Powsta�cy wyparli ze stolic garnizon rosyjski. (W walkach odznaczy� si� szewc Jan Kili�ski). Pi�� dni p�niej powstanie rozpocz�o si� tak�e w Wilnie, gdzie czo�ow� rol� odegra� Jakub Jasi�ski. 7 maja Ko�ciuszko wyda� w Po�a�cu uniwersa�, znosz�cy podda�stwo osobiste ch�op�w, zakazuj�cy ich rugowania z gruntu oraz zmniejszaj�cy wymiar pa�szczyzny. S�d Kryminalny w Warszawie skaza� na �mier� przez powieszenie z�apanych w Warszawie targowiczan. 6 czerwca si�y polskie ponios�y pod Szczekocinami pora�k� w walce z wojskami rosyjskimi i pruskimi. 2 sierpnia powstanie wybuch�o w Wielkopolsce i na Kujawach (Jan Henryk D�browski), co zmusi�o Prusak�w do wycofania cz�ci si� i rezygnacji z zamiaru szturmu Warszawy. 10 pa�dziernika po kl�sce pod Maciejowicami Ko�ciuszko dosta� si� do niewoli, za� naczelnikiem insurekcji zosta� Tomasz Wawrzecki. Nieca�y miesi�c p�niej (4 XI) wojska rosyjskie (Suworow) zdoby�y Prag� i dokona�y tam rzezi ludno�ci. Ostateczny upadek insurekcji nast�pi� 16 listopada 1794 r. W 1795 r. nast�pi� trzeci rozbi�r Polski. Uczestniczy�y w nim Rosja, Prusy i Austria. Rok p�niej abdykowa� Stanis�aw August Poniatowski (zm. 28 lutego 1798 r. W Petersburgu). W podpisanej w 1797 r. konwencji petersburskiej pa�stwa zaborcze zobowi�za�y si�, �e nigdy nie przyczyni� si� do odbudowy pa�stwa polskiego. O�wiecenie w Polsce\nW kulturze o�wiecenia istotn� rol� odgrywa�a publicystyka polityczna podejmuj�ca problem reform pa�stwa. Dominuj�cym �wiatopogl�dem by� republikanizm, opowiadaj�cy si� za wzmocnieniem sejmu (odrzucenie praktyki zrywania obrad) w zamian za ograniczenie prerogatyw monarchy. W tym duchu pisali m.in. Stanis�aw Dunin Karwicki (1640-1724), Stanis�aw Leszczy�ski (1677-1766), Stanis�aw Konarski (1700-73), kt�ry by� te� inicjatorem otwarcia Collegium Nobilium w Warszawie, oraz Hugo Ko���taj (1750-1812). Zwolennikiem silnej w�adzy wykonawczej, ale i gwarancji swob�d dla poddanych, by� natomiast Stanis�aw Staszic (1755-1826). Literatur� pi�kn� drugiej po�owy XVIII w. charakteryzuje dora�nie obliczony dydaktyzm. Wymieni� tu nale�y m.in.. Miko�aja Do�wiadczy�skiego przypadki Ignacego Krasickiego, Powr�t pos�a Juliana Ursyna Niemcewicza, tw�rczo�� Franciszka Bohomolca i F. Zab�ockiego. Nowe wzorce propagowa�y te� niekt�re czasopisma ("Monitor", wychodz�cy w l. 1765-84). My�l� racjonalistyczn� przepojone s� bajki i satyry Ignacego Krasickiego, poezja Franciszka D. Knia�nina i Franciszka Karpi�skiego. W dziedzinie wychowania i edukacji donios�� rol� odegra�a Komisja Edukacji Narodowej oraz za�o�ona w 1765 r. Szko�a Rycerska (pierwsza �rednia szko�a wojskowa), kt�rej dyrektorem zosta� ksi��� Adam Czartoryski. Wybitnym przyk�adem dominuj�cej w epoce o�wiecenia architektury klasycystycznej s� warszawskie �azienki (projekt D. Merliniego). W�r�d malarzy tego okresu wyr�nili si� natomiast Marceli Bacciarelli (autor portret�w i obraz�w historycznych) oraz Jan Piotr Norblin (malarz realistycznych scen rodzajowych). Nauki biologiczne reprezentowali ksi�dz Krzysztof Kluk, autor opisu flory polskiej, astronomi� i matematyk� za� Jan �niadecki i Marci Poczobutt-Odlanicki. Chemikiem by� J�drzej �niadecki, naukami ekonomicznymi zajmowali si� natomiast fizjokraci A. Pop�awski i H. Strojnowski. W dziedzinie historiografii wyr�ni� si� Adam Naruszewicz. Niekwestionowanym mecenasem sztuki by� kr�l Stanis�aw August Poniatowski animator �ycia kulturalnego, gospodarz obiad�w czwartkowych, inicjator powo�ania Teatru Narodowego.