Pamięć przetrwania. Nazistowski obóz pracy oczami więźniów - Wydawnictwo Czarne\nNazistowski obóz pracy oczami więźniów\nChristopher R. Browning, Pamięć przetrwania. Nazistowski obóz pracy oczami więźniów\n8 lutego 1972 roku siedemdziesięciopięcioletni emerytowany policjant Walther Becker stanął przed sądem w Hamburgu za udział w likwidacji wierzbnickiego getta. Strona oskarżenia powołała kilkudziesięciu świadków – ocalonych z obozów pracy w Starachowicach – którzy zeznali, że komendant odegrał aktywną rolę w tragicznych wydarzeniach z 27 października 1942 roku. W uzasadnieniu wyroku sąd stwierdził jednak, że zeznania te nie są wiarygodne. Becker opuścił budynek sądu jako wolny człowiek. Sprawiedliwość ofiarom postanowił oddać uznany amerykański badacz. Świadectwo 292 ocalałych stało się podstawą drobiazgowego historycznego śledztwa. Christopher R. Browning niczym detektyw próbuje dowiedzieć się prawdy o losach Żydów z Wierzbnika – tych nielicznych, którym udało się przeżyć getto, pracę niewolniczą i obozy koncentracyjne – skupiając się głównie na okresie od 27 października 1942 do likwidacji obozów starachowickich w lipcu 1944. Swoje rozważania opiera na najtrudniejszym z punktu widzenia historyka źródle – ludzkiej pamięci. Nie znaleziono jeszcze wystarczająco dobrego aparatu krytycznego dla opracowania wspomnień przywoływanych po latach. Opowieści świadków obarczone są skutkami wszystkich procesów, które dotykają ludzkiej pamięci: wyparcia, zapomnienia, przetworzenia, skłonności do ulegania stereotypom i uogólnieniom. Wnikliwie analizując ich słowa, Browning krok po kroku zmierza jednak do zbudowania spójnego opisu wydarzeń.\nWarto nadmienić, że znakomita narracja czyni tę książkę niezwykle zajmującą lekturą, która nie narzuca wizji, skądinąd słabo dotąd poznanego obszaru losów Żydów, lecz ukazuje go w pełnym tego słowa znaczeniu – ze wszystkimi jej chlubnymi i wstydliwymi aspektami.\n1. Społeczność żydowska Wierzbnika\ni Starachowic przed wojną\nleżą w centralnej Polsce w dolinie rzeki\nKamiennej, około czterdziestu pięciu kilometrów na południe\nod Radomia i stu pięćdziesięciu od Warszawy. Przed pierwszą\nwojną światową ludność żydowska koncentrowała się głównie\nw dawnym miasteczku Wierzbnik. Żydzi, których w 1939\nroku mieszkało w Wierzbniku około trzech tysięcy, uprawiali\ntradycyjne zawody, takie jak handlarz bydła, krawiec, rymarz,\nszewc, tapicer, kapelusznik, stolarz, rzeźnik, piekarz i kowal,\na także drobny kupiec i sklepikarz1. W typowej żydowskiej rodzinie\nmatka dzieliła czas pomiędzy rodzinny interes i prowadzenie\ndomu (w czym często pomagała jej służąca), dzieci zaś\nchodziły rano do szkoły publicznej, a po południu na naukę\nreligii. Rodziny mieszkały we własnych domach i mieszkaniach,\nw których tuż przed wojną zainstalowano elektryczność, nadal\nnie było w nich jednak bieżącej wody ani toalet. Żydowscy\nmieszkańcy Wierzbnika na co dzień mówili w jidysz, a rytm\nżycia wyznaczał kalendarz praktyk religijnych. Większość ocalałych\nz Zagłady okres przedwojenny wspomina z prostotą jako\n„przyjemne żydowskie życie”2.\nW sąsiedniej wsi Starachowice, położonej w regionie bogatym\nw drewno, rudy żelaza i złoża gliny, powstał niewielki ośrodek\nprzemysłowy. Żydzi odegrali znaczącą rolę we wczesnych\netapach jego rozwoju. Pod koniec XIX wieku rodzina Rotwandów\nzbudowała piec hutniczy, który stał się zalążkiem przemysłu\nmetalurgicznego na tym obszarze3. W ostatnich latach\nXIX stulecia czterej bracia Lichtenstein założyli fabrykę sklejki\ni fornirów. Po I wojnie światowej i odzyskaniu przez Polskę niepodległości\nwładze państwa postanowiły uczynić Starachowice\nośrodkiem przemysłu zbrojeniowego. W tym celu rząd przejął\npiec hutniczy w dolnej części miasta i zbudował fabrykę amunicji\nw górnej4. W Starachowicach mieszkało bardzo niewielu\nŻydów, którym zresztą w okresie międzywojennym nie wolno\nbyło pracować w fabrykach amunicji. Wielu z nich starało się\nnawet nie przechodzić w ich pobliżu, by uniknąć posądzenia\no szpiegostwo5. Tymczasem inne żydowskie przedsiębiorstwo\no międzynarodowym zasięgu, należące do rodziny Hellerów,\nnabyło duże obszary leśne i otworzyło po drugiej stronie rzeki\nKamiennej, tuż za południową granicą miasta, skład drewna\ni tartak. Lichtensteinowie i Hellerowie stali się największymi\npracodawcami zatrudniającymi żydowskich robotników\nz Wierzbnika. W późniejszych latach tartak wraz ze składem\ndrewna, piec hutniczy i fabryka amunicji utworzyły trzon zespołu\nprzemysłowego wykorzystującego niewolniczą pracę Żydów\nprzetrzymywanych w nazistowskich obozach pracy, które\npowstały w 1942 roku.\nI wojna światowa ciężko doświadczyła ludność żydowską.\nGdy w 1915 roku wojska niemieckie podeszły pod Wierzbnik,\nwładze carskie, wątpiąc w lojalność Żydów, nakazały im niezwłocznie\nopuścić miasto. Rosyjskie wojsko musiało użyć siły,\nby wypędzić opierających się Żydów na północ, najpierw do\nIłży, a potem do Radomia. Zanim Niemcy zajęli centralną Polskę,\nspołeczność żydowska przeżyła dwa miesiące w skrajnej\nnędzy. Kiedy powróciła z wygnania, zawdzięczając w istocie\nswoje wybawienie armii niemieckiej, zastała miasto w połowie\nzrównane z ziemią, a ocalałe domy doszczętnie splądrowane.\nI tak już trudną sytuację dodatkowo pogorszył wybuch epidemii\nOdtworzenie obrazu życia społeczności żydowskiej w międzywojennym\nWierzbniku na podstawie świadectw zebranych\npo 1945 roku z kilku powodów nie jest rzeczą prostą. Po\npierwsze, ani relacje zgromadzone w 1atach 1945–1948, ani\nte zebrane w latach sześćdziesiątych przez niemieckich śledczych,\nnie odnoszą się do okresu przedwojennego. Po drugie,\nwywiady sfilmowane na taśmie wideo – szczególnie na zlecenie\nArchiwum Instytutu Historii Wizualnej i Edukacji Fundacji Szoa\nw drugiej połowie lat dziewięćdziesiątych – obejmują co prawda\nwspomnienia sprzed wojny, ale większość z tych rozmów przeprowadzono\nz ocalałymi, którzy podczas pobytu w obozach\nmieli od kilkunastu do dwudziestu paru lat, przed wojną byli\nwięc dziećmi albo nastolatkami7. Biorąc pod uwagę, co wkrótce\npotem przeszli, zupełnie zrozumiałe jest to, że idealizują pamięć\no okresie przedwojennym, nieustannie nawiązując do „szczęśliwego\ndzieciństwa”. Według słów jednej z ocalałych, „wszystko\nbyło [wtedy] piękne”8. Bohater innej relacji raz po raz zapewnia,\nże „wszyscy byli szczęśliwi”9. Jedynie dwóch respondentów10\nmimochodem wspomina o trudnościach finansowych, z jakimi\nich rodzice borykali się w okresie Wielkiego Kryzysu, choć to\nwłaśnie ten temat dominuje we wspomnieniach osób, których\nnie dotknęła Zagłada.\nJak już zostało wspomniane we wstępie, ocalali, którzy\nosiedli później w Kanadzie, Stanach Zjednoczonych i Izraelu,\nnie stworzyli wokół wspomnień z lat wojny odrębnych\n„wspólnot pamięci”. Uogólnienie to nie dotyczy jednak okresu\nprzedwojennego. Świadectwa Żydów, którzy wyemigrowali\ndo Ameryki Północnej, żywo kontrastują z Sefer Wierzbnik-Starachowic,\nKsięgą Pamięci (jizker-buch)\nw 1973 roku i zawierającą przede wszystkim relacje ocalałych\nmieszkających w Izraelu. Według osób, które osiadły w Ameryce,\nżydowska społeczność Wierzbnika prowadziła intensywne życie\nreligijne i stowarzyszeniowe, typowe dla prowincjonalnej\nPolski okresu międzywojennego. W mieście znajdowały się\nsynagoga i liczne domy modlitwy, sztibelech, dostosowane do\nindywidualnych potrzeb wiernych. Większość mieszkańców\nna co dzień posługiwała się jidysz i ściśle, niekiedy wręcz fanatycznie,\nprzestrzegała zaleceń tradycyjnego, ortodoksyjnego\njudaizmu. W Wierzbniku mieszkali także chasydzi, wyznawcy\ncadyka z Góry Kalwarii. Córka chasydzkiego rabina po latach\nscharakteryzowała życie swojej rodziny jako „bardziej pobożne,\nniż chciałby Bóg”11. Funkcjonowała tradycyjna sieć wzajemnej\npomocy i zbierania datków (na opłaty za naukę dla biednych\ndzieci, na posagi dla ubogich dziewcząt, na towarzystwo pogrzebowe\nitd.), działał też teatr wystawiający sztuki w języku\njidysz, w którym grywali gościnnie aktorzy z innych miast.\nOpisy tradycyjnego żydowskiego życia niezwykle rzadko\nwspominają o zainteresowaniu nowoczesnymi ruchami politycznymi.\nTylko jedna relacja napomyka, że Bund – żydowska\nniereligijna socjalistyczna partia robotnicza – prowadził działalność\nrównież w Wierzbniku12. Było to miasto rzemieślników,\nsklepikarzy i robotników, pracujących w należących do Żydów\nzakładach drzewnych, a nie żydowskiego proletariatu fabrycznego,\nponieważ Żydów nie zatrudniano w starachowickich fabrykach.\nWielu ocalałych określało siebie, trochę niejasno, jako\njednocześnie „religijnych” i „syjonistów”. Żadne świadectwa\nnie wspominają o debatach i rozłamach ideologicznych wśród\ngrup młodych syjonistów, które odgrywają istotną rolę we wspomnieniach\ninteligencji żydowskiej dużych miast13. Kiedy dawni\nmieszkańcy Wierzbnika, którzy po wojnie osiedli w Ameryce\nPółnocnej, mówią o konkretnym odłamie syjonizmu, z reguły\njest to prawicowy, paramilitarny syjonizm rewizjonistyczny\nWłodzimierza Zeewa Żabotyńskiego, z jego młodzieżówką\nBejtar14. Także w pobliskim miasteczku Bodzentyn, w którym\nmieszkało około tysiąca Żydów, to właśnie Bejtar był „źródłem\nnajwiększej inspiracji” dla młodego pokolenia15. Na dowód, że\npostępująca laicyzacja i modernizacja żydowskiego życia nie\nmiała charakteru wyłącznie politycznego, zebrane po wojnie\nświadectwa wspominają również o istnieniu klubu sportowego\nMakabi, a zwłaszcza o jego drużynie piłkarskiej.\nNatomiast według Księgi Pamięci syjonizm był ideologią dominującą.\nTylko w jednej z włączonych do niej relacji Wierzbnik\njawi się jako typowe polsko-żydowskie\nmiasteczko, w którym\nŻydzi „wypełniali swoje życie religią i tradycją”16. Według innej,\nbardziej typowej relacji miasto „tętniło syjonistycznym\nożywieniem”17. Kolejna wersja opowieści zakłada, że judaizm\ni syjonizm były dla mieszkańców Wierzbnika „jednym i tym\nsamym”18. Zgodnie z tą relacją przebudzenie syjonistyczne\ndokonało się po I wojnie światowej i było związane z napływem\nnowej fali ludności żydowskiej, a zwłaszcza z przybyciem do\nmiasta wybitnego działacza społecznego Symchy Mincberga,\nktóry ożenił się z córką jednego z czterech braci Lichtensteinów,\nzałożycieli fabryki sklejki i fornirów. W pierwszym pokoleniu\nnie doszło jeszcze do ostrego rozłamu między tradycyjną wrażliwością\nreligijną a syjonizmem. „Pochodząc z bardzo religijnej,\ntradycyjnej rodziny – pisał Mincberg – zawsze miałem na\nwzględzie, by praca syjonistyczna nie stała w sprzeczności z poglądami\nreligijnymi”. Rzeczywiście, pierwsi syjoniści tworzyli\nwłasny minian, grupę modlitewną, jedną z wielu zbierających\nsię w Wierzbniku na codzienną modlitwę19.\nW drugiej fazie rozwoju syjonizm stał się zdecydowanie bardziej\nlaicki, upolityczniony i podzielony. Pojawiło się szerokie\nspektrum organizacji, zdumiewające w swojej różnorodności.\nPo prawej stronie mamy syjonistyczno-ortodoksyjną\nMizrachi i paramilitarnych świeckich syjonistów rewizjonistycznych\nŻabotyńskiego, oddających się pieszym wycieczkom,\nćwiczeniom fizycznym i musztrze. Dla rewizjonistów\nniezapomnianym wydarzeniem była wizyta Żabotyńskiego\nw pobliskim Ostrowcu. Syjoniści z klasy średniej z reguły popierali\nIcchaka Grünbauma, krytyka asymilacji i obrońcy praw\nmniejszości żydowskiej, nastawionego opozycyjnie do rządu\npolskiego i do ultraortodoksyjnej, niesyjonistycznej partii Agudat\nJisrael, w latach dwudziestych dominującego ugrupowania\nżydowskiego, które popierało rządy Józefa Piłsudskiego w zamian\nza autonomię gmin w sprawach dotyczących Żydów.\nUmiarkowana Poalej Syjon-Prawica\nSocjalistyczna Partia Robotnicza Robotnicy Syjonu) dążyła\ndo zatarcia podziałów klasowych dzięki organizowaniu nauczania\nwieczorowego i poprawie warunków życia pracującej\nbiedoty. Radykalna Poalej Syjon-Lewica\nPartia Robotnicza Robotnicy Syjonu) jak na\nstandardy Wierzbnika „poszła zdecydowanie w lewo”. Dwaj\nmieszkańcy miasta, którzy znaleźli się w jej szeregach, byli\nzagorzałymi komunistami i musieli opuścić kraj, by uniknąć\naresztowania przez polską policję. Nawet sport nie był wolny\nod podziałów politycznych i społecznych. Klub Makabi skupiał\nzwolenników prawicy i centrum, klub Gwiazda powstał zaś\nz myślą o potrzebach młodzieży z niższych warstw społecznych.\nRywalizując ze sobą o zdolnych zawodników, oba kluby\nprzekraczały jednak czasem linię podziału.\nCzęść syjonistycznej młodzieży rzucała się całą duszą w wir\ndziałalności organizacyjnej. Jak napisała później córka Symchy\nMincberga: „Mieliśmy cudowne dzieciństwo […] wszystko było\ntakie podniecające […] żyliśmy w kipiącym kotle nieustannych\nzebrań i spotkań”20. Na oszałamiająco różnorodnej liście\nfunkcjonujących w Wierzbniku stowarzyszeń zwraca uwagę\nbrak laickiego niesyjonistycznego Bundu i marksistowsko-syjonistycznej\norganizacji młodzieżowej Ha-Szomer\nPonieważ były to najważniejsze lewicowe organizacje\nżydowskie działające w Polsce w okresie międzywojennym, ich\nnieobecność wskazuje, iż Wierzbnik rzeczywiście był bardziej\nprowincjonalny i konserwatywny od większych, bardziej kosmopolitycznych\nspołeczności żydowskich dużych miast.\nOdmienne postrzeganie roli syjonizmu w życiu przedwojennego\nWierzbnika przez ocalałych z Izraela i Ameryki Północnej\nprawdopodobnie spowodowane jest dwoma czynnikami. Pierwszy\nz nich to autoselekcja: przedwojenni działacze syjonistyczni\nznacznie częściej imigrowali z obozów dla wysiedleńców do\nIzraela niż do Kanady i Stanów Zjednoczonych, odwrotnie\nniż niesyjoniści. Tendencję, która znalazła odzwierciedlenie\nw owej autoselekcji, nasiliły różnice w „pamięci zbiorowej”. Po\nprzybyciu do Izraela ocalali znaleźli się w środowisku, które\nwzmacniało w nich potrzebę pamiętania i podkreślania, że\nw starym kraju byli aktywnymi syjonistami, a nie biernymi\nŻydami z diaspory, podczas gdy proces asymilacji w Ameryce\nPółnocnej osłabiał wspomnienia o syjonistycznej przeszłości.\nWyłonienie się w społeczności żydowskiej Wierzbnika\nelementu o wyraźnych sympatiach syjonistycznych znalazło\nprzełożenie zarówno na edukację, jak i na politykę. Trzon tej\nnowoczesnej tendencji tworzyła lepiej zasymilowana, zamożniejsza\nżydowska elita, złożona głównie z przedsiębiorców\ni kupców, a nie drobni sklepikarze i rzemieślnicy. Ludzie ci\nna co dzień częściej posługiwali się polskim niż jidysz. Część\nz nich, zamiast posyłać dzieci do szkół publicznych, a po południu\ndo chederu, starała się umieszczać je w prywatnych\nplacówkach. Ponieważ Żydom coraz trudniej było dostać się\ndo elitarnych szkół, w Wierzbniku powstał tarbut (nowoczesna\nhebrajska świecka szkoła żydowska o nastawieniu syjonistycznym),\njako alternatywa dla chederu. Według szacunków około\nosiemdziesięciu procent żydowskich dzieci uczęszczało do chederu,\na dwadzieścia – do tarbutu22. Z kolei religijni syjoniści\nzałożyli własną hebrajskojęzyczną szkołę Ha-Mizrachi23.\nNa początku okresu międzywojennego żydowska gmina\nreligijna, na czele której stał Szmul Isser, obrała kurs apolityczny.\nByło to zgodne ze stylem sprawowania władzy Józefa\nPiłsudskiego, który gwarantował mniejszościom narodowym\nautonomię w zamian za polityczną neutralność. Rzemieślnicy\nz Wierzbnika organizowali się w obronie swoich interesów\nekonomicznych, poza tym jednak „nie zajmowali się polityką”\ni popierali Issera24. Ta postawa uległa zmianie w latach trzydziestych,\nkiedy okrzepł młodszy, nowoczesny odłam syjonizmu.\nSymcha Mincberg założył żydowski bank, dzięki któremu\nżydowscy rzemieślnicy i kupcy uniezależnili się w sprawach\nkredytowych od nie-Żydów.\nMincberg, jego kolega Josef Dreksler\ni inni, zaczęli z sukcesem ubiegać się o stanowiska w radzie\nmiasta, w której delegacja pod przewodnictwem Mincberga\ncoraz aktywniej broniła żydowskich interesów25. Kiedy młody\nprawnik Uri Sztramer przybył w 1937 roku do Wierzbnika, zastał\nspołeczność żydowską podzieloną pomiędzy syjonistów\nmłodszego pokolenia i starszych wiekiem członków religijnej,\nniesyjonistycznej Agudat Jisrael, którzy nie angażowali się\nw życie publiczne, ograniczając działalność do własnych żydowskich\nspraw. Nieudolność zarządu gminy w sprawach związanych\nz finansami, a przede wszystkim niewywiązywanie się\nz obowiązku zbierania podatków i utrzymywania żydowskich\ninstytucji, skłoniło jednak władze powiatu do jej rozwiązania\ni tymczasowego powierzenia zarządzania gminą Sztramerowi.\nKorzystając z poparcia syjonistów, zreorganizował on system\nściągania podatków, wyremontował popadającą w ruinę synagogę\ni zorganizował nowe wybory do zarządu gminy. Syjoniści\nwystartowali w nich z jednej wspólnej listy i po raz pierwszy\npokonali frakcję tradycjonalistów Issera, którzy – według\nstronniczej opinii Sztramera – „odwrócili się plecami do swego\nludu”, biernie przyjmując zarządzenia polskich władz26.\nZe wspomnień z Wierzbnika wyłania się jeszcze jeden obszar\npodzielonej pamięci: kwestia polskiego antysemityzm.\nZdecydowana mniejszość dawnych mieszkańców miasta zapamiętała,\nże Polacy i Żydzi pozostawali w całkiem dobrych\nstosunkach, a Wierzbnik nie był pod tym względem aż tak zły\njak inne miejsca w Polsce27. Kilku ocalałych zauważa wprost,\nże doświadczyli gorszego antysemityzmu podczas służby wojskowej,\nniż żyjąc w Wierzbniku28. Chuna Grynbaum tak scharakteryzował\nrelacje Żydów z Polakami: „Wspaniale się z nimi\ndogadywaliśmy. Nie było żadnych problemów […] Nikt nam\nnie dokuczał. [Obowiązywała zasada] »żyj i daj żyć innym«”.\nWedług Grynbauma sytuacja uległa zmianie dopiero w momencie\nwybuchu wojny, kiedy to Polacy nagle przestali poznawać\nna ulicy dawnych żydowskich przyjaciół29. Inni gwałtowną\nzmianę stosunków dostrzegli tuż przed początkiem wojny30.\nJerachmiel Singer (nazwisko przyjęte w Izraelu; w Polsce nazywał\nsię Rachmil Zynger) we wspomnieniu zamieszczonym\nw Księdze Pamięci jeszcze dobitniej podkreśla, że Wierzbnik\nbył wolny od narastającego antysemityzmu, podsycanego przez\nnastępców Piłsudskiego. Stwierdza, że inspirowana przez rząd\nnagonka na Żydów „nie przyniosła żadnych efektów, mimo prób\norganizowania bojkotów żydowskich sklepów, strajków, itp.,\npodejmowanych przez antysemitów z zewnątrz. Okazały się\none całkowicie nieskuteczne z powodu braku zainteresowania\nze strony polskich mieszkańców miasta, którzy pozostali lojalni\nwobec swoich żydowskich sąsiadów”31.\nPrzeważają jednak gorzkie wspomnienia powszechnego\nantysemityzmu, który nasilił się zwłaszcza po śmierci Piłsudskiego\nw 1935 roku, gdy względną życzliwość marszałka wobec\nmniejszości narodowych zastąpił wojujący i nietolerancyjny\nintegralny nacjonalizm jego następców. Jedna z ocalałych\npodkreśliła z goryczą; „Mieliśmy piękne życie […] nie licząc\ntego, że otaczali nas Polacy, co było bardzo nieprzyjemne”32.\nWidomym przejawem antysemityzmu były bojkoty żydowskich\nsklepów, podczas których Polacy malowali znaki na szybach\nalbo stawali przed wejściem i zniechęcali potencjalnych klientów.\nWedług jednego z ocalałych akcje te stawały się najbardziej\ndokuczliwe w okresie przedświątecznych zakupów33.\nKilka osób zauważyło jednak, że ponieważ praktycznie wszystkie\nsklepy w mieście należały do Żydów, Polacy nie mogli\nkupować u kogo innego, co minimalizowało ekonomiczne\nskutki bojkotów. W czasie ich trwania, a także w niedziele,\nkiedy obowiązywał zakaz handlu, Żydzi ostrożnie prowadzili\nhandel na zapleczu swoich sklepów34. Inni zapamiętali pełne\nnienawiści napisy na płotach i chodnikach oraz grad obelg\ni kamieni rzucanych przez „chuliganów”35.\nŻydowskich chłopców łączą wspomnienia podobnych doświadczeń\nzwiązanych z płcią, a mianowicie bójek i pobić przez\npolskich kolegów, przy czym najczęściej nie mogli oni liczyć\nna ochronę ze strony nauczycieli czy policji36. Cwi Feldpicer\nwspomina, że został pobity i skopany przez polskich wyrostków,\nktórym uszło to na sucho, ponieważ po pierwsze był Żydem,\na po drugie był zbyt słaby, żeby im oddać37. Abramek Naiman,\nktóry w wieku dziewięciu lat przeprowadził się do Wierzbnika\nz miejscowości, gdzie stosunki pomiędzy Żydami i Polakami\nukładały się „całkiem dobrze”, był zaskoczony, kiedy już podczas\npierwszej przerwy w szkole przyszło mu się bić z Polakami38.\nŻydowscy chłopcy z Wierzbnika nauczyli się, gdzie\ni kiedy jest najbardziej niebezpiecznie. Szczególnie w środy\nnależało kryć się w czasie przerw, ponieważ tego dnia szkołę\nodwiedzał ksiądz39 i Żydom groziło to, że podekscytowani\npolscy koledzy będą chcieli ich pobić albo wcisnąć im do ust\nwieprzową kiełbasę. Żydowscy chłopcy unikali również kąpania\nsię w Kamiennej, ponieważ przy wychodzeniu z wody\nPolacy urządzali im „ścieżkę zdrowia”40. Poważne zagrożenie\nstanowiły także mecze piłki nożnej z nieodłącznymi tłumami\nkibiców. Co najmniej jeden młody entuzjasta futbolu, który\nmimo wszystko postanowił obejrzeć mecz, wyszedł przed końcem\ngry, by uniknąć lania41.\nChociaż większość ocalałych jest zgodna co do zasięgu i charakteru\nantysemityzmu szerzącego się w Wierzbniku zwłaszcza\nw okresie ostatnich czterech lat przed wybuchem wojny,\nich wspomnienia należy umieścić we właściwej perspektywie.\nRelacje dwóch byłych więźniarek obozu w Starachowicach, pochodzących\nz miasta, gdzie w 1939 roku doszło do krwawego\npogromu, każą podchodzić do wyrażanych przez ocalałych\nz Wierzbnika opinii z pewnym dystansem. Kiedy 9 marca 1936\nroku jedenastoletnia Sara i czternastoletnia Lea wróciły do\ndomu ze szkoły w małym miasteczku Przytyk, leżącym dwadzieścia\npięć kilometrów na zachód od Radomia, sąsiadka\nostrzegła je, że mordują Żydów i że dziewczynki najlepiej zrobią,\nchowając się na strychu. Gdy powiedziano im, że jest już\nbezpiecznie i mogą zejść, ich wuj leżał martwy w przedpokoju\nz głową odrąbaną siekierą. Ciotka zmarła dwa dni później\nw szpitalu w Radomiu. Kiedy ojciec dziewcząt, handlarz bydłem,\nzażądał od chłopów zwrotu powierzonych im krów, ci\nodmówili, nie ponosząc żadnych konsekwencji. Rozenblittowie\nuciekli z miasta, tracąc cały dobytek. Naciskana przez osobę\nprzeprowadzającą wywiad, by opowiedziała o swojej „szczęśliwej\nmłodości”, Lea stwierdziła z goryczą, że niczego takiego


Młotowiertarki DeWALT® : D25413K, D25414KT, D25415K i D25430K | Technika narzędziowaTechnika narzędziowa\nMinęło już kilka miesięcy odkąd DeWalt wprowadził, w tym roku nową serię 4-kilogramowych przewodowych młotowiertarek SDS-Plus. Młotowiertarki przez ten czas wyrobiły sobie dobrą opinię i cieszą się sporą popularnością. Dzisiaj chcemy przedstawić zaktualizowane ceny młotowiertarek. Najważniejszymi cechami całej serii są: minimalna waga, zwiększona moc, najniższy poziom wibracji oraz ergonomiczny kształt.\nW skład serii młotowiertarek DeWALT® wchodzą modele: D25413K, D25414KT, D25415K i D25430K.\nWszystkie wymienione wyżej modele, zostały skonstruowane tak, aby mieć odpowiednio dobrany stosunek masy do mocy i energii uderzenia. Odpowiadają za to: mocny silnik 1,000 W, bezkonkurencyjny, zoptymalizowany mechanizm udarowy o częstotliwości uderzeń od 0 do 4700bpm i energia udaru 4.2J. Masywna konstrukcja mechanizmu młotów zapewnia urządzeniom dłuższą żywotność i doskonałe parametry.\n• pełnofalową elektronikę umożliwiającą płynne sterowanie prędkością obrotową,\n• technologię antyrotacji, która chroni użytkowników zmniejszając moc urządzenia w sytuacji blokowania wiertła,\n• 3-szczękowy, szybkowymienny uchwyt, który zapewnia krótki czas przestoju w pracy oraz wszechstronność zastosowań w przypadku wiercenia w drewnie, metalu, ceramice.\nWibracje na ramionach – wiercenie 8,2 m/s2\nDeWalt D25430K – 1549,00 zł brutto\nDeWalt D25413K – 1859,00 zł brutto\nDeWalt D25414KT – 2059,00 zł brutto\nDeWalt D25415K – 2349,00 zł brutto\nWszelkie pytania odnośnie w/w urządzeń, osprzętu oraz zamówienia prosimy kierować do naszego przedstawiciela handlowego:


Rękawiczki jednorazowe, środki do dezynfekcji sklep | CzystySzop\nNitrylowe i Lateksowe\nZłóż zamówienie telefonicznie : 797414014\nWitamy w sklepie internetowym czystyszop.pl!\nTo właśnie u nas można nabyć profesjonalne środki czystości, w tym środki do dezynfekcji oraz środki ochrony osobistej, takie jak choćby rękawiczki jednorazowe.\nSzeroka gama produktów pozwala nam kompleksowo wyposażać w środki ochrony osobistej i w środki czystości – placówki medyczne, lecznice weterynaryjne, salony kosmetyczne i fryzjerskie, salony tatuażu, przedsiębiorstwa przemysłowe, warsztaty, firmy cateringowe, lokale gastronomiczne, hotele, sklepy spożywcze, stacje paliw i wiele innych obiektów. To oferta skierowana zarówno do klientów komercyjnych, jak i do klientów indywidualnych. Ci ostatni znajdą u nas chemię i środki ochronne przydatne w gospodarstwach domowych.\nfartuchy ochronne, w tym medyczne,\nśrodki czystości, w tym środki myjące i piorące,\nczyściwa i ręczniki papierowe,\nSklep internetowy czystyszop.pl, to miejsce, zarówno dla tych, którzy potrzebują środków do codziennego sprzątania i utrzymywania higienicznej czystości, jak i dla tych, którzy potrzebują specjalistycznych środków, pomagających utrzymać maksymalną sterylność w każdych warunkach i wykonywać gruntowne mycie powierzchni.\nBogaty asortyment pozwala dopasować odpowiednie środki stosownie do potrzeb i oczekiwań. Ponadto produkty takie jak płyny do dezynfekcji rąk, płyny do dezynfekcji powierzchni, rękawiczki jednorazowe, w tym rękawiczki nitrylowe, rękawiczki lateksowe i rękawiczki winylowe, jak również fartuchy i maseczki ochronne, podobnie jak środki czystości, w tym środki myjące i piorące, czyściwa i ręczniki papierowe czy worki na śmieci są zawsze dostępne w korzystnych cenach. Dzięki nam zadania takie jak dezynfekcja powierzchni, czyszczenie sanitariatów, pranie tapicerki, pranie dywanów, mycie samochodu, sprzątanie kuchni i inne nie będą problemem.\nStawiamy na wysoką jakość produktów, dlatego współpracujemy z cenionymi w branży producentami i dostawcami. Wybieramy asortyment, który spełnia wszelkie normy krajowe i unijne.\nWiększość produktów, takich jak rękawiczki jednorazowe w sklepie czystyszop.pl, jest dopuszczonych do kontaktu z żywnością.\nPonadto nasz sklep z rękawiczkami jednorazowymi, fartuchami ochronnymi, maseczkami, a także środkami czystości, w tym środkami dezynfekcyjnymi, cały czas wzbogaca swoją ofertę tak, aby spełniać potrzeby klientów z wielu branż. Środki czystości w sklepie internetowym czystyszop.pl oraz wszelkie dostępne środki ochrony osobistej spełniają najwyższe oczekiwania naszych klientów. Dlatego zachęcamy do zapoznania się ze szczegółową ofertą oraz zapraszamy do dokonywania zakupów.\nJeśli interesują Państwa takie produkty jak płyny do dezynfekcji rąk, rękawiczki jednorazowe, środki czystości, środki do dezynfekcji powierzchni i inne, to z pewnością uda się znaleźć i zakupić potrzebne towary. Sklep internetowy czystyszop.pl to także miejsce, gdzie można uzyskać profesjonalne wsparcie i szczegółowe doradztwo w zakresie utrzymania czystości i zachowania ochrony osobistej w pracy, niezależnie od warunków. Jesteśmy przekonani, że nasz sklep będzie doskonale wspierał Państwa działania i biznes w każdej sytuacji.\nObsługa klienta na niezwykle wysokim poziomie, bardzo pomocna. Towar super, wysyłka super szybka, wszystko zgodne z opisem. Polecam niezdecydowanym, naprawdę warto!\nPolecam firmę. Bardzo dobry kontakt - szybka dostawa. Bardzo polecam sklep Czystyszop!\nPełen profesjonalizm. Zamówienie zostało bardzo szybko zrealizowane. Bardzo duży wybór rękawiczek, Miła obsługa! Polecam bardzo serdecznie.\nNiezawodni! Po złożeniu zamówienia paczka niemal zawsze jest u mnie następnego dnia. Produkty wysokiej jakości w rozsądnych cenach. Polecam! Sam z pewnością jeszcze nie raz skorzystam z Państwa usług.\nWszystko super! Możliwość negocjacji cen przy większych zamówieniach. Rękawiczki i maseczki bardzo wysokiej jakości, szukałem w innych miejscach, ale tylko tutaj jest tak wysoka dostępność produktów! Brawo, tak trzymać!\nProfesjonalna transakcja, Super błyskawiczna wysyłka towaru. GORĄCO POLECAM TEGO SPRZEDAWCĘ. Dziękuję i pozdrawiam :)\nSzybka realizacja, dobry kontakt i dobrze zabezpieczona przesyłka. Polecam!


Wyniki wyborów - Najnowsze informacje - WP Wiadomości\nWedług wstępnych prognoz w wyniku niedzielnych wyborów w Niemczech doszło do sytuacji niespotykanej w tym kraju od blisko 70 lat. Do Bundestagu po raz pierwszy od dekad powróci przedstawiciel duńskiej...\nSto procent głosów oddanych na Andrzeja Dudę i zero głosów na Rafała Trzaskowskiego. Tak głosowano w kilkudziesięciu domach pomocy społecznej. Sprawie przyjrzała się Federacja Pracowników Socjalnych....\n- Żenujące. Ta pogarda wobec przeciwników politycznych i ich wyborców, to powód, przez który ci ludzie przegrywają wybory. Ja jestem posłem z regionu, gdzie PiS przegrywa wybory i potępiłbym każdego,...\nWyniki wyborów 2020. Paweł Szefernaker: To, co robi Trzaskowski, jest żałosne\nCzy Paweł Szfernaker pogratulowałby Rafałowi Trzaskowskiemu wyniku w wyborach? - Każdemu kandydatowi, także z I tury, pogratulowałbym wyniku. W moim przekonaniu, co wynikało też z sondaży, duża część...\nWybory prezydenckie 2020 już za nami. To dobry czas, by przyjrzeć się, jak społeczeństwo postrzega najważniejsze osoby w państwie. Z najnowszego sondażu pracowni Kantar wynika, że zaufanie do Andrzeja...\nDo czwartku wyborcy mogli składać protesty ws. wyborów prezydenckich. Na konferencji prasowej przedstawiciele KO poinformowali o złożeniu protestu do Sądu Najwyższego. - To nie były uczciwe wybory -...\nWybory 2020. Zaprzysiężenie Andrzeja Dudy na Stadionie Narodowym? Stanisław Karczewski nie potwierdza\nCzy zaprzysiężenie prezydenta Andrzeja Dudy odbędzie się na Stadionie Narodowym? Na to pytanie w programie WP "Newsroom" odpowiadał Stanisław Karczewski. - Jeśli by tak się stało, to po raz pierwszy...\n6 sierpnia (czwartek) prezydent Andrzej Duda zostanie zaprzysiężony na drugą kadencję. Zwyczajowo takie uroczystości odbywają się na Zamku Królewskim w Warszawie. Jednak ze względów bezpieczeństwa epidemicznego...\nWyniki wyborów 2020. "Oszuści". Terlecki ostro o sztabie Trzaskowskiego (relacja na żywo 16 lipca)\nWybory prezydenckie 2020 są już za nami. Do czwartku można składać protesty wyborcze do Sądu Najwyższego. Uczynił to już sztab Rafała Trzaskowskiego. Ostro zareagował na to marszałek Ryszard Terlecki....\nWyniki wyborów pokazały, że PiS ma się czego obawiać. Borys Budka zapowiada, że Platforma Obywatelska po wakacjach przedstawi nowy program. Szykują się ogromne zmiany - nawet nazwy i logo partii. - Dużo...\nWyniki wyborów 2020. Michał Kamiński: kampania Andrzeja Dudy była skuteczna\n- Na poziomie technicznym kampanię ocenia się po jej rezultacie. Nie lubię, kiedy politycy i sportowcy mówią o "moralnym zwycięstwie". Kampania Dudy była dobra tylko dlatego, że został prezydentem. Ona...\nCezary Tomczyk powiedział, że partia uznaje wynik wyborczy, ale Sąd Najwyższy musi stwierdzić, jak wielka była skala nieprawiedłiwości. - Uznajemy wynik wyborów, to jest jasne - dodał. Szef sztabu Rafała...\nWyniki wyborów 2020. Marszałek Senatu krytykuje PiS: to bezczelne przekupstwo (relacja na żywo 15 lipca)\n- Obawiam się, że rząd po wyborach może zabrać się za samorządy. Dodatkowo jawne namawianie przez PiS innych senatorów do zdrady swoich wyborców jest bezczelne - przyznał w najnowszym wywiadzie prof....\nWyniki wyborów 2020. - Zaproszenie do prezydenta Dudy zostało ponowione. W tym tygodniu nie mogłem, ale na pewno pod koniec miesiąca uda nam się spotkać - powiedział Rafał Trzaskowski. - Na pewno wykonam...\nWyniki wyborów prezydenckich 2020. Szef PO Borys Budka powiedział, że po głosowaniu otrzymał telefony od przedstawicieli Zjednoczonej Prawicy. Mówią, że w takich warunkach nie da się dłużej funkcjonować....\nWyniki wyborów 2020. Będzie spotkanie z Andrzejem Dudą. Jest potwierdzenie Rafała Trzaskowskiego [relacja na żywo - 14 lipca]\nZnamy już oficjalne wyniki wyborów prezydenckich. PKW poinformowała, że zliczono już głosy ze 100 proc. obwodów. Andrzej Duda uzyskał 51,03 proc. głosów a Rafał Trzaskowski - 48,97 proc. Frekwencja wyniosła...


BUDOWNICTWO PRZEMYSŁOWE – Przedsiębiorstwo budowlane Janbud\nZakres oferowanych przez nas usług obejmuje budowę oraz modernizację hal produkcyjnych oraz przemysłowych z przeznaczeniem na magazyny, chłodnie czy mroźnie. Działamy w sposób kompleksowy – od projektu, po wykonawstwo. W naszym portfolio znajduje się wiele realizacji z zakresu budownictwa przemysłowego, jedną z nich była budowa hal dla drukarni Chroma w Żarach, której szczegóły inwestycji można poznać na podstronie Realizacje. Rozumiemy ducha nowoczesności i przedsiębiorczości, dlatego dbamy aby każda praca była wykonana zgodnie z założona koncepcją i prawem budowlanym. Naszym partnerom gwarantujemy dobą współprace, rzetelność oraz pełen profesjonalizm.


Agnieszka Smoczyńska - News O.pl\nWytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych przedstawia jeden z najoryginalniejszych debiutów ostatnich lat – Córki Dancingu w reżyserii Agnieszki Smoczyńskiej, której krótkometrażowe filmy zdobyły kilkadziesiąt nagród na międzynarodowych festiwalach. Film wejdzie do kin 25 grudnia.\nMagdalena Cielecka w filmie „Córki dancingu” (źródło: materiały prasowe)\nW rolach głównych będzie można zobaczyć dwie niezwykle uzdolnione aktorki młodego pokolenia: Michalinę Olszańską i Martę Mazurek. Będą je wspierać gwiazdy polskiego kina w nowych, zaskakujących wcieleniach – Kinga Preis jako królowa sceny disco, Magdalena Cielecka w roli striptizerki o pseudonimie Boskie Futro, rozgrzewającej do czerwoności bywalców PRL-owskich dancingów, i Jakub Gierszał jako wirtuoz basowego brzmienia. W tle pulsować będzie rytmiczna muzyka zespołu Ballady i Romanse oraz najpopularniejsze szlagiery lat 70. i 80. – od Byłaś serca biciem Andrzeja Zauchy i Bananowego songu grupy Vox po nieśmiertelne I Feel Love Donny Summer w brawurowym wykonaniu samej Kingi Preis.\nKinga Preis w filmie „Córki dancingu” (źródło: materiały prasowe)\nDwie nastolatki, Złota i Srebrna, lądują w środku tętniącego muzyką, mieniącego się światłami neonów i cekinów świata warszawskich dancingów lat 80. Nie są to jednak zwyczajne dziewczyny, tylko syreny, które próbują poznać i zrozumieć, czym jest bycie kobietą w otaczającej je rzeczywistości. Dołączają do muzyków zespołu Figi i Daktyle, z dnia na dzień stając się sensacją nocnego życia stolicy. Pochłonięte przez miłość i rodzące się namiętności, na chwilę zapominają o swojej prawdziwej naturze. Ale wystarczy jedno złamane serce, by sytuacja wymknęła się spod kontroli.\nPremiera: 25 grudnia 2015 roku\nTags Agnieszka Smoczyńska Andrzej Konopka Jakub Gierszał Katarzyna Herman Kinga Preis Kino Świat Magdalena Cielecka Wytwórnia Filmów Dokumentalnych i Fabularnych w Warszawie Zygmunt Malanowicz\nPoprzedni news Z literaturą pod prąd\nNastępny news Rusza II edycja Festiwalu ZaBaFKa


OBUDOWA BALKONU - Budowa, projektowanie i remont domu, zakładanie ogrodów - ŁadnyDom.pl\nObudowa balkonu - pożądana przestrzeń nie tylko w blokach. Wiele osób nie wyobraża sobie domu czy mieszkania bez balkonu, na którym można byłoby odpocząć lub wypić poranną kawę. Jeśli będzie dobrze i odpowiednio zaaranżowany, to będziemy mogli na nim zrelaksować się i pooddychać świeżym powietrzem bez konieczności opuszczania domu lub mieszkania.\nObudowa balkonu - duży komfort. Kiedy nasz balkon ma odpowiednią obudowę, to możemy czuć się na nim komfortowo, ponieważ ochroni nas nie tylko przed deszczem i innymi warunkami atmosferycznymi, ale również przed wścibskimi spojrzeniami sąsiadów. Taka obudowa zabezpiecza mieszkanie lub dom przed utratą ciepła, a dzięki temu możemy wszędzie utrzymać jednakową temperaturę. Konstrukcje takiej zabudowy są wytrzymałe, a do tego łatwo je zamontować.\nObudowa balkonu - system bezramowy i ramowy. System bezramowy opiera się na zabudowie ze szkła hartowanego albo aluminium. Zabudowa ta wygląda nie tylko estetycznie, ale również nowocześnie. Okna w tej obudowie tworzą jednolitą płaszczyznę. Natomiast system ramowy pozwala na jego przesuwanie. Szyby można przesuwać w obie strony. I z systemem ramowym, i z systemem bezrymowym nasz balkon będzie wyglądał elegancko i nowocześnie.\nkamyczkami. Do ozdabiania ich możemy zaprosić nasze dzieci. Jeśli zakładasz po raz pierwszy ogródek ziołowy na balkonie to warto nazwać rośliny które w nim posadzisz, by móc szybko z nich skorzystać podczas gotowania. Do takiego znakowania idealne są minitabliczki pokryte czarną farbą po której z\nDo zaciemnienia niedużych balkonów służą markizy konstruowane specjalnie z myślą o specyfice miejsca. Typowe modele balkonowe wyposażone są w ramiona, które z jednej strony przykręca się do ściany, natomiast od góry są przymocowane do belki markizy. Długość ramion decyduje o wysięgu markizy\ncenach w marketach ogrodniczych). Nawet jeśli nie boimy się majsterkowania, zainstalowanie obudowy balkonu i niezbędnych urządzeń najlepiej zlecić wyspecjalizowanej firmie. Co zyskują rośliny Już sama zabudowa do pewnego stopnia chroni rośliny przed mrozem, zwłaszcza jeśli zainstalowane okna mają\nwersjach: nieotwieranej lub otwieranej, z ogranicznikami uniemożliwiającymi pełne otwarcie. Podobnie jak okna połaciowe, można je wyposażyć w dodatkowe akcesoria: żaluzje, rolety, zasłony plisowane czy markizy zewnętrzne. Bardzo atrakcyjne i funkcjonalnie są okna-balkony. Niestety, kosztują najwięcej\nWbudowane w połać. Rozwiązanie to stosuje się bardzo często w nowym domu, gdy oprócz kolektorów płaskich będą montowane okna dachowe. Dzięki temu można kupić mniej materiału na pokrycie, a sprawność kolektorów będzie wyższa, gdyż zredukowane zostaną straty ciepła przez spodnią część obudowy panelu\nFirma Electrolux prezentuje odkurzacz z wbudowaną szczotką do kurzu. Szczotka jest przechowywana w obudowie odkurzacza, gdzie jest automatycznie czyszczona i ładowana elektrostatycznie, aby dokładniej zbierać kurz. Teleskopowa rączka szczotki i elastyczna konstrukcja zwiększają zasięg sprzątania\ndomu, powodując powstawanie zacieków na obudowie skosów poddasza. Taką nieszczelność trudno jest wykryć, a jej usunięcie skutków wymaga przeprowadzenia remontu dachu. Ta część ogrodzenia zwykle obsługiwana jest ręcznie i zamykana na klucz. Właściwie zamontowana furtka nie powinna sprawiać kłopotów zimą\ntu jakby bardziej dopracowane niż w wyjściowym oryginale - począwszy od obramień otworów okiennych, przez obróbki dachowe, na balkonach kończąc/Fot.: Bartosz Makowski Na prowadzonej przez autoryzowaną ekipę budowie piętrowego domu po pierwszym dniu stoi już parter, po drugim piętro, a po trzech\nprzez długi czas w stałej, niskiej temperaturze z ciągłym nawilżaniem parą wodną. W grillu bardzo łatwo utrzymać odpowiednią temperaturę podczas długiego nawet kilku- czy kilkunastogodzinnego wędzenia, a pojemna misa na wodę nie wymaga częstego uzupełniania. Na środku obudowy umieszczone są\ntkanina jest całkowicie schowana w zamkniętej obudowie. Markizy w pełnych kasetach są najdroższe, bez kaset - najtańsze. Wybierając, nie powinniśmy jednak kierować się jedynie ceną. Trzeba pamiętać, że choć poza sezonem markiza jest zwinięta, to jednak pozostaje na zewnątrz. Pada na nią deszcz, a zimą\ntych wypełnionych kamieniami lub innym ciężkim materiałem). W czasie porywistego wiatru mocno będą się trzymać podłoża. Ich wadą jest jednak spory ciężar. Gabiony wypełnione kamiennym kruszywem raczej nie nadają się więc na balkon. Fot. Betafence Stalowy kosz z siatki zgrzewanej świetnie spisze się\nprojekty, a także wzory takich zdawałoby się drobiazgów, jak forma obudowy kontaktów czy klamek. Dzięki tej skrupulatności właścicielom udało się uniknąć dużej części stresu związanego z koniecznością podejmowania szybkich decyzji na placu budowy. Działka z niespodzianką Zanim przystąpiono do prac nad\n. Zdarza się bowiem, że podstawowe elementy więźby - krokwie - nie są rozmieszczone w równych odległościach. Dlatego wszędzie tam, gdzie mają być wstawione dodatkowe okna, raczej nie obejdzie się bez demontażu pokrycia dachowego lub wewnętrznej obudowy połaci. Montaż okna w dachu - krok po kroku Gdy już\njego korpus zwraca uwagę rozrzeźbionymi płaszczyznami ścian, na których w malowniczy sposób załamuje się światło, co nadaje bryle niesłychanej plastyczności. Od strony głównego wejścia znajduje się mocno zagłębiony portyk wsparty na czterech kolumnach podtrzymujących balkon, a nad nim góruje trójkątnie\nprądu dopiero po rozwieszeniu na choince lub ścianie. Na przewodach lampek nie należy wieszać żadnych dekoracji. Nie można też w ich sąsiedztwie zapalać tzw. zimnych ogni. Do oświetlania fasad, drzew i innych ozdób w ogrodzie, na tarasie lub balkonie, używajmy jedynie tych ozdób świetlnych, które są\n, zlikwidowano okapy, a ganek wejściowy i balkon na pięterku włączono do wnętrza. Wzmocniono konstrukcję dachu, dwukrotnie zwiększając liczbę krokwi; podwojono też liczbę belek stropu międzypiętrowego, umieszczając nowe między istniejącymi. Na wykonane z balików ściany oraz na krokwie dachu nabito łaty grubości\nnie jest wielokrotnością wysokości podstawowych bloczków. Zwykle te elementy stosuje się w miejscach oparcia nadproży gotowych i tych z kształtek U. Można je również wykorzystać do wykonania obudowy wieńca. Cena: 12-53 zł/szt. Płyty stropowe. Wykonuje się je ze zbrojonego betonu komórkowego, za