Hanna Tarkowska (1926-10-10).\n(z domu Grabowska, ur. 10 października 1926 roku w Warszawie) – ojciec Jan Grabowski był urzędnikiem Ubezpieczalni Społecznej w Warszawie, a matka Zofia Grabowska, z domu Wilary, prowadziła pensję dla panien – zmarła w 1936 roku. W chwili wybuchu wojny Jan Tomaszewski, jako oficer w rezerwie, został powołany do wojska, a potem trafił do niewoli niemieckiej, podczas której zmarł w 1945 roku.\nHanna Tarkowska została pod opieką stryja – lekarza. Uczęszczała do szkoły krawieckiej sióstr zmartwychwstanek na Żoliborzu w Warszawie, a w 1944 roku na tajnych kompletach zdała małą maturę. Wstąpiła do harcerstwa, a następnie do konspiracji. Uczestniczyła w powstaniu warszawskim, pełniąc funkcję gońca i łączniczki przy Komendzie Głównej AK w Okręgu „Adria”, a następnie w Składnicy Meldunkowej Komendy Okręgu Warszawskiego AK. Po upadku powstania znalazła się w niewoli niemieckiej w żeńskim obozie Oberlangen.\nPo uwolnieniu z obozu trafiła do Murnau, gdzie rozpoczęła edukację w pierwszej klasie liceum. Stamtąd wyjechała do Włoch, a następnie na Wyspy Brytyjskie do West Chiltington (1946 rok), gdzie po roku zdała maturę. Mimo przyjęcia na studia stomatologiczne na uniwersytecie w Liverpoolu musiała z nich zrezygnować ze względu na brak stypendium. W 1947 roku osiadła na stałe w Londynie, gdzie zaczęła pracować w firmie krawieckiej, a następnie w księgowości. W 1948 wyszła za mąż za Czesława Sachrajdę; mieli dwóch synów i córkę. Mąż otworzył fabrykę lalek, ale po kilku latach ciężko zachorował i w 1959 roku zmarł. W 1972 roku wyszła za mąż za Karola Tarkowskiego i w tym czasie przeszła na emeryturę. Od lat 70. pracowała także w Studium Polski Podziemnej.\nTranskrypcja wywiadu z Hanną Tarkowską\nHanna Tarkowska: Urodziłam się w Warszawie w 1926 roku. Ojciec mój był urzędnikiem w Ubezpieczalni Społecznej w Warszawie, a skończył Wszechnicę Uniwersytecką – teraz już chyba nie ma takich uczelni. Mama prowadziła pensję dla panienek, bo wtedy takie były; mama umarła, jak miałam dziesięć lat. A potem za dwa lata wojna wybuchła, ojciec mój został wzięty do wojska, bo był w rezerwie, nie był oficerem zawodowym, i trafił do niewoli niemieckiej. Więc nami się zajmował, znaczy płacił za nasze utrzymanie, stryj, który był lekarzem i w Warszawie mieszkał. Była też taka ciocia, która była gosposią i z nami w domu u rodziców mieszkała. Chodziło o to, żeby chodzić do tych samych szkół – ja chodziłam do sióstr zmartwychwstanek na Żoliborzu w Warszawie. I tak rodziców straciłam bardzo, bardzo wcześnie.\nSzkoła, do której chodziłam, to było normalne gimnazjum, ale w czasie wojny nie było szkół normalnie ogólnokształcących dla polskich dzieci. Więc szkoła ta funkcjonowała pod nazwą szkoły krawieckiej. Zawsze na stolikach miałyśmy jakiś kawałek szmatki, były manekiny i tak dalej, że gdyby Niemcy weszli, to jesteśmy szkołą krawiecką. Na Żoliborzu były dwie szkoły: właśnie gimnazjalna zmartwychwstanek i Piłsudskiej państwowa. Więc nasza była niby-krawiecka, a Piłsudska zmieniła swoją nazwę na Ogrodową. Dzięki Bogu, nigdy nie było rewizji niemieckiej.\nWstąpiłam potem do konspiracji. Najpierw byłam w harcerstwie, miałam chyba z czternaście czy piętnaście lat, a potem do Armii Krajowej (AK) i do powstania. Powstanie niestety upadło. Dostałam się do niewoli niemieckiej. Byłam w takim obozie dla kobiet, bo Niemcy nie mieli właściwie jeńców kobiet. Myślę, że to był koniec wojny i dlatego też inaczej nas traktowali. Bo gdyby to było, jak oni zwyciężali, to by nas już tu nie było. Z tego obozu zostaliśmy uwolnieni w kwietniu przez wojsko polskie, przez 1. Dywizję Pancerną. To było niesamowite przeżycie. Wiedzieliśmy, że front już jest blisko, bo było słychać strzały i w ogóle Niemcy stali się jacyś tacy bardziej uprzejmi. Więc wiedzieliśmy, że oni wiedzą, że to już koniec dla nich.\nPamiętam taką śmieszną rzecz. Wszystkie narodowości alianckie miały swoją narodowość naszytą tutaj na rękawach, ale myśmy nie wiedziały, gdzie tego szukać. I koło naszego baraku przejeżdżał polski żołnierz – ale wtedy nie wiedziałyśmy, że jest z Polski – i my tam różnymi językami, jakie kto znał, do niego mówiłyśmy. A on mówi: „Baby, Polus jestem” i on zaczął płakać, i my zaczęłyśmy płakać. To było bardzo, bardzo wzruszające.\nPo uwolnieniu zweryfikowali, jaką kto miał edukację. Ja akurat tuż przed powstaniem zaocznie, na kompletach, skończyłam małą maturę, więc poszłam do pierwszej licealnej, to znaczy zawieźli nas do Murnau i tam zrobiłam pierwszą klasę licealną. Potem chcieli nas w jakiś sposób przywieźć do Anglii, ale we Włoszech była polska armia, więc wywieźli nas do Włoch. I stamtąd, właśnie z polskim wojskiem, przyjechałyśmy do Anglii. Ciekawe, że przyjechałyśmy jako narzeczone, bo nie wiadomo było, jak nas zakwalifikować; nie wojsko, tylko byli jeńcy wojenni. Pamiętam, śmieszna rzecz była – najpierw dali nam nazwiska tych narzeczonych, których nigdyśmy w życiu nie widziały, oficerów. Ale Anglicy zażądali, żeby zapłacili za przyjazdy tych narzeczonych. Więc zmienili to: zabrali nazwiska tych oficerów i dali nam żołnierzy – a wtedy, to już nie wiem, czy to rząd angielski, czy kto to płacił.\nZe szkołą przyjechałyśmy tutaj. Były tu chyba dwie polskie szkoły. Jedna dla tych dziewcząt, które były w armii normalnej, u Andersa, i które nie były w szkołach, tylko w wojsku w czasie wojny. I druga dla nas z AK. Tam zrobiłam maturę matematyczno-fizyczną. Zresztą ładną mam, cieszę się, bo do języków to zupełnie nie mam zdolności. Po tej maturze koniecznie chciałam się dostać na studia i starałam się – ponieważ stryj był lekarzem, myślałam, że to będzie przyjemnie – nie mogłam iść na medycynę, że pójdę na stomatologię. Dostałam miejsce na uniwersytecie w Liverpoolu, ale trzeba było się starać o stypendium. Tu w Londynie był taki urząd od edukacji Polaków w Wielkiej Brytanii. Moja dyrektorka, właśnie po maturze, dała mi pieniądze, żebym przyjechała do Londynu. Przyjechałam do tego urzędu, a ten pan na mnie popatrzył i mówi: „Pani jest młoda, pani może poczekać. My mamy tu tylu żołnierzy, których teraz demobilizują i którym wojna przerwała studia, więc trzeba się najpierw nimi zająć”. Miał rację, uważam\nZrobiłam maturę, przyjechałam do Londynu i nie bardzo wiedziałam, co robić. Angielski mój był bardzo słaby, a przecież też nigdy w życiu nie pracowałam do tej pory. Ponieważ byłam niby w tej szkole krawieckiej, poszłam do takiej firmy, chciałam szyć. Pamiętam, krawiec pyta się mnie, ile lat ja w Polsce szyłam. Ja mówię, że dwa. Oczywiście skłamałam. Zabrał mnie do takiego pokoju, ale tam wszystkie – żony jakichś polskich pułkowników, nie pułkowników – wszystkie szyły mniej więcej jak ja. Pamiętam, że pierwszą rzecz sfastrygowałam szyję z pachą i on chyba sobie zdał sprawę, że ja nie mam zielonego pojęcia o szyciu, i wziął mnie do takiego pokoju, gdzie (bo to była firma, która szyła stroje teatralne) się szyło spódniczki dla balerin. Te wszystkie inne Polki były trochę starsze ode mnie, ja byłam młodsza, więc przypuszczalnie było mi łatwiej mieć te ręce wyciągnięte i te spódniczki układać, i trochę szyłam.\nPoza tym poznałam swojego męża – bo ten mój mąż jest drugi – pierwszy umarł. Poznałam tego swojego pierwszego męża, jeszcze jak byłam w gimnazjum. Więc przyjechaliśmy do Londynu... Jak przyjechaliśmy do Londynu, to zaczęłam te szycia, które zupełnie mi nie wychodziły. Mąż też z wojska wyszedł, był podchorążym, też w niewoli siedział. Otworzył taką fabryczkę lalek. Bo tutaj, jak przyjechał do Londynu, to pierwsza praca, jaką dostał, była w takiej fabryczce lalek pana Masalskiego. To książę był, a ja z jego siostrzenicą byłam w niewoli i w powstaniu. Zaczął tam pracować. Ale panu Masalskiemu jakoś te lalki nie szły, więc mąż się tak na jego błędach trochę nauczył i sam otworzył pracownię, i bardzo dobrze szła, bo zabawek w czasie wojny tutaj nie produkowano, tylko broń. Więc całkiem mu dobrze szła, tylko nie było pieniędzy, a trzeba było, powiedzmy, zatrudniać ludzi, a jak się kogoś zatrudniało, to trzeba było mu płacić. Ale jakoś to poszło.\nUrodził się nasz pierwszy syn, potem miałam córkę i trzeci się urodził – miał siedem tygodni, jak mąż ciężko zachorował. Więc sprzedaliśmy pracownię. Żył jeszcze pięć lat, z czego dwa lata już wiedziałam, że niestety musi umrzeć. To była jakaś choroba tkanki łącznej, podobno do dziś nie jest uleczalna, ale bardzo, bardzo rzadka i przypuszczalnie dlatego nie ma żadnych badań. Jak mąż był chory, to jego siostra, która była w Ameryce, pomogła mi trochę i kupiliśmy dom. To bardzo pomogło, bo w części mieszkałam z dziećmi, a w części wynajmowałam i to spłaciło pożyczkę, którą mieliśmy na domu. Mąż umarł. Ja cały wysiłek włożyłam w polskość moich dzieci, bo tak byłam wychowana przez ojca.\nTata mój to w ogóle: miał osiemnaście lat, jak była pierwsza wojna światowa i Polska uzyskała niepodległość po tylu latach rozbiorów. Więc ja pamiętam, że byłam jeszcze mała, jak były takie challenge’e lotnicze międzynarodowe i był Żwirko, i był Wigura. Miałam chyba sześć czy siedem lat, jak ojciec brał nas na Pola Mokotowskie czy gdzieś na lotnisko i z chorągiewką stałam. Ojciec w ogóle szalenie był Polak. Nie wiem, czy to powinnam powiedzieć, ale ponieważ był oficerem rezerwy tuż przed wojną, wolno mu było tylko jechać do biura i do domu – w każdej chwili mogli go do wojska powołać. I faktycznie, wrócił z biura, siedział w altance i czytał jakąś gazetę, kiedy ktoś zadzwonił i mówi, czy mogę mówić z porucznikiem Grabowskim. Więc ja już wiedziałam, że to jednak z wojska. Mówię: „Tatusiu, telefon” i ojciec poszedł do telefonu, potem wrócił, a ja mówię: „Powiedz im, że my nie mamy mamy i ty nie możesz iść”. Potem tatuś podszedł do tego telefonu, odebrał telefon, wrócił, usiadł na tym leżaku, wziął mnie na kolana i mówi: „To ty, córka polskiego oficera, chciałabyś, żeby Niemcy chodzili po Warszawie?”. No, niestety, chodzili.\nPotem tutaj wybuchło powstanie, byłam w konspiracji cały czas, ale najpierw byłam w harcerstwie. Do harcerstwa wciągnął mnie taki jezuita, ojciec Tomasz Rostworowski. Myśmy szukały – nas było sześć czy siedem w klasie, chciałyśmy koniecznie pójść do konspiracji. I kiedyś było takie nabożeństwo dla młodzieży żoliborskiej i ten ojciec Rostworowski miał do nas kazanie, i raptem usłyszało się strzał, a getto było bardzo blisko Żoliborza. Jak usłyszeliśmy ten strzał, to ojciec Rostworowski mówi: „Uklęknijmy, bo nasi bracia rozpoczęli walkę o wolność”. Więc jak wyszłyśmy z tego kościoła, to mówimy: „On coś musiał wiedzieć. Przecież to ksiądz katolicki, Polak – on coś musi wiedzieć”. Poszłyśmy do niego, nie tego dnia, ale za dwa, trzy dni. I powiedziałyśmy, że chodzimy do sióstr zmartwychwstanek do szkoły, ale że bardzo chciałybyśmy należeć do konspiracji. I on przysłał kogoś i ta pani wzięła nas najpierw do harcerstwa.\nPamiętam – to chciałabym wspomnieć – to było strasznie... Po pewnym czasie w tym harcerstwie ta pani, która nas prowadziła, wzięła nas spoza Warszawy, kazała nam pojechać, ale szłyśmy osobno, żeby się nie rzucało w oczy. Podjęła garstkę polskiej ziemi i kazała nam składać przyrzeczenia na tą ziemię. To dla mnie było szalenie wzruszające i potem tutaj, jak już w polskiej szkole w Londynie mój syn składał przyrzeczenie na proporczyk, to się rozpłakałam, bo tak mi się jakoś przypomniało, jak ja przysięgałam tam na polską ziemię [zawieszenie głosu, wzruszenie].\nEwa Hajdasz.: Wróćmy do początków tutaj na Wsypach. Pamięta pani swoje reakcje z tych pierwszych dni?\nH.T.: Byłam w szkole, więc byłyśmy w gromadzie. Jak przyjechałam do Anglii, to jeszcze kończyłam drugą licealną, maturę robiłam. Więc to też inaczej, jak się jest samemu, a jak się jest w gromadzie. Ale strasznie mi się Anglia nie podobała. Myśmy we Włoszech były, gdzie było kupę życia, wesoło jakoś tak. A tutaj jakoś tak wszystko strasznie ponuro. Nawet pamiętam, że denerwowało mnie to, że pociąg, który nas wiózł z portu do szkoły – tam, gdzieśmy do szkoły miały chodzić – jechał po lewej stronie. To taka niby-śmieszna rzecz. Jak dziś jadę gdzieś i jest prawostronny ruch, to w ogóle człowiek nie zwraca na to uwagi, a wtedy wszystko mi się wydawało takie... takie zupełnie inne.\nA po przyjeździe tutaj do Londynu też nie było łatwo, bo to było po wojnie, jeszcze były kartki. Ale muszę powiedzieć, że ja nigdy nie miałam jakichś – zawsze dobrze żyłam i z sąsiadami... Nie, nie miałam kłopotów.\nE.H.: Czy brała pani w ogóle pod uwagę powrót do Polski?\nH.T.: Byłam w takiej grupie, myśmy się „Naju” nazywały, bośmy tak w niewoli do siebie mówiły „Naju-waju” i takeśmy się nazwały. Nas było siedem i one wszystkie wróciły do Polski, jeszcze z Niemiec, bo miały rodziców i wszyscy rodzice pisali, żeby wrócić. Muszę powiedzieć, że moja rodzina też pisała, ale tak: dom nasz był zniszczony, brat o cztery lata ode mnie młodszy został, więc uważałam, że to nie jest w porządku dodatkowo ich obarczać sobą, bo jeszcze byłam przecież w szkole. Ale bardzo mi to ciężko przyszło. Płakałam, jak one wyjeżdżały, całą noc płakałam.\nE.H.: A czy orientowała się pani, jaka jest sytuacja w Polsce, co się dzieje w kraju?\nH.T.: Jak był komunizm, to ideologia dla mnie zupełnie była różna. Poza tym Rosja, do której miałyśmy w powstaniu tyle żalu, że stała na granicy Warszawy... Mogła wejść i powstanie... Pierwsze parę dni to powstanie było właściwie w naszych rękach – Warszawa była w naszych rękach. A oni tam stali. Poza tym jakoś tak nie, nie podobało mi się to. Ale starałam się tak jakoś tę polskość wpoić moim dzieciom. I muszę powiedzieć, że mam dobre dowody na to.\nE.H.: Jak rozumiem była pani w pierwszym mieście? To był...?\nH.T.: West Chiltington. To była nasza szkoła. To nie było miasto, to był taki obóz niedaleko morza, na wybrzeżu angielskim. Tam w czasie wojny kwaterowali żołnierze kanadyjscy. Jak oni wyjechali, to zwozili tych z Europy. Zresztą tam było dużo polskiego wojska, które z Europy przywożono właśnie do Anglii. Ale takie większe miasto to Londyn. Tęskniłam bardzo do Polski, właściwie stale tęsknię... ale tam nikogo nie miałam, właściwie teraz tylko brata mam. I koleżanki poumierały. Poza tym wiele rzeczy mi się nie podobało wtedy, te takie sprawy różne rządowe. Poza tym wiele moich koleżanek nie mogło na przykład dostać się na studia w Polsce, dlatego że były jakieś... Były jakieś takie przykre, przykre rzeczy.\nE.H.: A jak wyglądało codzienne życie w takim obozie?\nH.T.: Chodziło się do takiej kantyny na śniadanie. Wstawałyśmy, nie pamiętam, o której, myłyśmy się. Tam w barakach nie było wanien, ale były krany. Potem szło się do szkoły i też w barakach klasy były. W zależności, do której klasy. A potem wieczorem ja na przykład uczyłam się po drogach, bo nie umiałam się uczyć, jak było pięć czy sześć osób w pokoju. Brałam swoje notatki i chodziłam, i po drodze się uczyłam. Tak to wyglądało.\nByła kaplica szkolna. Naszym prefektem był ksiądz Borowicz, który w dwóch obozach koncentracyjnych siedział. Już też nie żyje. Tak to wyglądało.\nMojego pierwszego męża właśnie tam poznałam, bo tam była polska żandarmeria. Parę baraków. Mogli przyjeżdżać tylko mężowie albo bracia i trzeba się było właśnie jakoś wylegitymować, kim się jest. Tam był jakiś jeden barak, gdzie oni pozwalali im się przespać. I mąż mój, ten pierwszy, był właśnie w żandarmerii i był tam, i pytał się. i podawał te wszystkie dane, żeby ten...\nPotem to ja dosyć szybko – bo ja byłam w klasie maturalnej – dosyć szybko z tej szkoły wyszłam. Ale tam był jeszcze jeden barak, gdzie chore leżały. A dookoła było dużo różnych polskich żołnierzy. Nie tylko z AK. Ponieważ było to blisko brzegu, to w czasie wojny tam żołnierze, którzy płynęli na Europę, się zatrzymywali. Tak jak myśmy były w barakach po armii kanadyjskiej.\nE.H.: A jakich przedmiotów się tam uczyło?\nH.T.: Ja byłam w matematyczno-fizycznym liceum, ale były humanistyczne też, więc nie wiem, wykładano jakieś języki, historię, geografię. Profesorowie na ogół byli bardzo dobrzy. Bo tu, na Zachodzie, zwłaszcza jak odbijali różne oflagi w Europie, byli różni profesorowie. Niemcy, prawda, jak wchodzili do danego miasta, to się starali przede wszystkim inteligencję wytępić, więc tu było dużo takich profesorów. Tak że poziom był dobry szkoły. Tylko że każda z nas miała parę lat przerwy, bo albo w jakimś obozie była, albo na robotach, bo też było dużo takich, które gdzieś na roboty do Niemiec zostały wywiezione.\nE.H.: I tam pani zdała...\nH.T.: Maturę i ta matura została uznana – mam takie angielskie pokwitowanie, jest uznana tutaj, dopasowana do tych ich levelów, uprawnia do nauki w szkołach wyższych. Jak ja zdawałam maturę, to strasznie chcieli – przyjechała jakaś komisja angielska – strasznie chcieli nauczycieli. A wszystkie mówią: „Słuchaj, z naszym angielskim to wywiozą nas gdzieś do Walii, gdzie wilki wyją, i pewnie żadna Angielka nie chce uczyć”. Zresztą mój angielski naprawdę nie był dobry. Ja w ogóle nie mam zdolności do języków. Także...\nByło jeszcze drugie gimnazjum, ale nie dla nas. Bo u nas mogły być albo takie cywilne – „cywilki” myśmy je nazywały – takie właśnie, które z pracy przyjechały, albo z AK. To drugie gimnazjum było gdzieś, nie wiem gdzie, gdzie uczyły się dziewczęta z wojska, bo były też dziewczęta w wojsku przecież.\nMiałyśmy wykłady po polsku. I szkoda, chociaż nasza dyrektorka – pani Felińska mówiła: „Ach, wy w Anglii zostaniecie, to się angielskiego nauczycie”.\nMiałam kuzynkę, która została wywieziona do Rosji, była w Archangielsku, a potem – jak Rosja została aliantem – wywieźli ich do Afryki i one tam chodziły do szkoły. To one musiały podpisać taką listę, że przez pół roku będą mówiły tylko po angielsku, żeby się nauczyć po angielsku. A nasza pani Felińska to mówiła: „O nie, zostaniecie tutaj, to się nauczycie”. Jednak dobrze było zmusić – nie jest łatwo bez języka gdzieś zarobić, żeby mieć za mieszkanie zapłacić albo wykupić kartki, które dostawaliśmy, żeby żywność była. A w Polsce były kartki? Po wojnie? Też były, tak? Tego nie wiem...\nE.H.: Ale w końcu nauczyła się pani angielskiego?\nH.T.: Nauczyłam się angielskiego, ale nie jestem dobra, bo uczyłam się już i francuskiego w życiu, i łaciny, i tego niemieckiego – przecież musiało się – był przymus, ale jakoś języki mnie nie...\nE.H.: Ale uczyła się pani na jakimś kursie?\nH.T.: Tutaj zaczęłam chodzić, gdzieś tam jest jakaś taka politechnika. Ale to ich politechnika, wtedy nie była odpowiednikiem naszej. To była taka trochę raczej szkoła wyższa, powiedzmy niż gimnazjum – coś pomiędzy. Ale jakoś mi to nie szło. A potem już nie było czasu. Dzieci się śmiały z mojego akcentu, one się uczyły piorunem... Dzieci się uczą w ogóle bardzo dobrze.\nByły tutaj też różne kursy może nie językowe, nie takie praktyczne, ale takie polskie. Wtedy jeszcze wszyscy byli młodzi, mogli chodzić, jeździć, a dziś niestety...\nE.H.: Wróćmy jeszcze do początków. Powiedziała pani, że próbowała się dostać na stomatologię i to się nie udało. Czy jeszcze później ponawiała pani te próby, myślała pani o studiach?\nH.T.: Mieliśmy takiego przyjaciela w Londynie, księdza Tadeusza Kirschke, który pracował w Wolnej Europie na Polskę. Jak on się o tym dowiedział, to postarał się w Irlandii dla mnie o miejsce, właśnie na stomatologii – nie pamiętam nazwy tego miasta, jakaś strasznie krótka była – i o stypendium w jakiejś Akcji Katolickiej czy coś. Tak że miałabym stypendium, ale byłam już zaręczona. I pamiętam, już tutaj w Londynie, szyłam, poszłam z moim narzeczonym do kina i mówię mu, że to na cztery lata – bo to był właśnie kurs na trzy czy cztery lata, już nie pamiętam. Widziałam, że on miał łzy w oczach. Ja sobie pomyślałam: nie, to ja nie pójdę na te studia, weźmiemy ślub. I potem jego też zdemobilizowali, on też przyjechał do Londynu i się pobraliśmy, ale niestety dziesięć lat później zachorował i umarł, a ja z dziećmi zostałam.\nE.H.: Pani zaczęła krawiectwo, a później? Kontynuowała je pani?\nH.T.: Nie, to szycie mi nie szło... Tutaj były takie urzędy – Labour Exchange – urzędy pracy i tam trzeba się było rejestrować. Poszłam tam kiedyś, bo coś ta firma plajtowała. Urzędniczka mówi do mnie: „Słuchaj, jakie ty masz wykształcenie?”. Ja mówię: „Mam tylko polish matriculation. A ona mówi: „Przynieś”. Przyniosłam i ona mówi: „Nie, nie, Ty do biura musisz iść”. Bo miałam matematykę i fizykę, bo to była matura matematyczno-fizyczna. Ale ja mówię: „Ja tak słabo mówię po angielsku”. Ale ona mówi: „Znajdziemy ci taką pracę, gdzie nie będziesz musiała dużo mówić”.\nPóźniej się przyzwyczaiłam. Już zaczęłam trochę mówić. I dostałam się najpierw do takiej dużej firmy. Też tylko liczyłam, ale nie było tak najłatwiej, bo oni mieli inny, tak zwany imperialny system, mieli tam 12 szylingów, 12 penów w szylingu, a 20 szylingów w funcie. Widziałam, że tam te Angielki miały dużo mniejsze wykształcenie niż moje, ale tu w szkołach się uczyli od razu tabliczki mnożenia do dwunastu i im było jakoś łatwiej.\nPotem nawet pracowałyśmy na taki bonus i ja dostawałam dużo większe bonusy niż one. A potem ta firma się przeniosła z Londynu i ja poszłam pracować do szpitala. Też pracowałam w accounts, też w rachunkowości, tylko odwrotnie – w tamtej firmie pieniądze do nas przychodziły, a tutaj myśmy płacili za wszystkie lekarstwa, lekarzy, nursy i tak dalej. Tak że potem na emeryturę to już z biura przeszłam.\nE.H.: Jak pani się czuła tutaj, w Wielkiej Brytanii, jako Polka? Jaka była atmosfera?\nH.T.: Jakoś nie miałam z tym żadnego kontaktu, tylko z ludźmi, którzy mieszkali obok nas, to znaczy tej szkoły. Chyba nas bardzo szanowali, bo wiedzieli... Polaków w ogóle bardzo szanowali, bo, prawda, brali udział w wojnie. Nie było źle.\nE.H.: A jeśli chodzi o polskie środowisko?\nH.T.: To był obóz polski, a potem, jak przyjechaliśmy do Londynu, to też. Tutaj mieliśmy wtedy jeden kościół – teraz to jest bardzo dużo kościołów, polskich, katolickich, jest dużo więcej ludzi. Trzymaliśmy się tego kościoła, śluby tam brałam – dwa śluby, bo potem, jak drugi raz wyszłam za mąż, to też właśnie w tym kościele. Dzieci moje były chrzczone właśnie w polskich kościołach. Chodziły w sobotę do polskiej szkoły. Jakoś nie miałam... Nie jestem taka zaczepna, nie kłóciłam się z nikim.\nZawsze około 11 listopada jest taki pochód. Anglicy właściwie świąt swoich patriotycznych nie obchodzą, ale koło 11 listopada – ponieważ to się pierwsza wojna skończyła – to oni też biorą w tym udział. To jest taki marsz kombatantów pod Pomnik Nieznanego Żołnierza. I my bierzemy udział, Polacy, głównie akowcy. Oni to wiedzą, jak ja zawsze wtedy rano wyjeżdżam w opasce. Wszyscy z dwóch, trzech domów sąsiedzi wychodzą i Hanna to, Hanna tamto. Tak życzliwie, nie mogę powiedzieć.\nE.H.: Czy interesowała się pani życiem elit emigracyjnych, tych polskich, tutaj w Londynie?\nH.T.: Było im bardzo ciężko. Opowiadał mi znajomy, który już nie żyje, a który pracował u Wallsa. To jest taka firma tych, którzy robią tutaj lody, może jeszcze coś innego, ale tego nie pamiętam. Tam pracował marszałek sejmu polskiego i ci wszyscy Polacy biedni nie wiedzieli – no bo Anglicy, robotnicy, to traktowali go jak kolegę – a Polacy nie wiedzieli, jak go traktować, bo przecież to było przykre...\nTak było. Nawet jak szyłam, to w tym szyciu były jakieś żony pułkowników, nie pułkowników, bo każdy musiał żyć z czegoś, nie było żadnych jakichś dodatków czy coś.\nE.H.: Jak pani spędzała czas wolny? Czy spotykała się pani z innymi Polakami?\nH.T.: W ogóle mieliśmy chyba tylko przyjaciół Polaków, poza tym na wszystkie uroczystości polskie chodziliśmy. Jeszcze wtedy Anders żył, więc pamiętam, jak do kościoła szłam, jak on umarł, jak go wywozili do Włoch. Poza tym został tu odsłonięty Pomnik Katyński, pamięci żołnierzy, którzy polegli. Moje dzieci w harcerskich mundurkach – bo należały do harcerstwa polskiego – też tam niosły wieńce. Dzieci wychowałam bardzo po polsku i tak się cieszę, bo wszystkie mówią po polsku.\nWnuk mnie jeden rozczulił bardzo. On bardzo jest futbolem zainteresowany. I pojechał do Polski na te uroczystości teraz, co były futbolowe. On ma ojca Anglika. Ale bardzo dobrze mówi po polsku, bo córka też go woziła co sobota do polskiej szkoły i zresztą mówiła ze swoimi dziećmi po polsku. I tak mnie rozczulił, bo poszedł do Muzeum Powstania Warszawskiego, i strasznie był zachwycony atmosferą. Bo tu była bardzo nieprzyjemna audycja w telewizji i w radio też na temat tego, jak Polacy są nieprzyjemni i tak dalej. A wnuk jeszcze z Polski zadzwonił i mówi: „Babciu, odwrotnie! Wszyscy są tacy serdeczni, tacy mili, każdy jak tylko może, to pomaga. Jeszcze jak ktoś się dowie, że się przyjechało z zagranicy, to na głowie stają”. Ucieszyło mnie, że on to widzi.\nNawet taki śmieszny był – poszedł pod taki most. Bo ja w czasie powstania zostałam wysłana przez wiadukt ze Starego Miasta na Żoliborz. I jak wracałam, to już mnie nie chcieli wypuścić nasi. Powiedzieli, że nie ma szans, żebym przeszła, bo stał pociąg pancerny, na dole, na dworcu. Jak szłam, to właśnie na tych schodkach na dół siedział Niemiec z karabinem i był ode mnie, może tak jak pani, tak że nie musiał strzelać, bo mógł mnie kolbą uderzyć, a strzelał dookoła mnie. Nie chciał mnie zabić. Jak zeszłam na dół, to ci nasi mówią: „Jak koleżanka przeszła, przecież on strzelał?”. Mówię: „Tak, ale on zdecydowanie nie chciał mnie zabić”. I ten mój wnuk poszedł właśnie pod ten wiadukt i zrobił zdjęcie. Jednak dzieci pamiętają takie rzeczy i przyjemnie...\nE.H.: Jak wyglądało uczestnictwo w kulturze? Czy polskie środowisko jakoś się organizowało?\nH.T.: Tak, był teatr polski, była nawet taka opera, już nie pamiętam, kto tam był. Oczywiście kto miał głos, to śpiewał. Tam Jontka śpiewał taki chłop jakiś wielki strasznie, przystojny, młody chłopiec. Kto był z dobrym głosem, ten przedstawiał. Tak, chodziliśmy, nie było wtedy jeszcze Polskiego Ośrodka Społeczno-Kulturalnego (POSK). Teraz jest POSK, ale wtedy nie było. Było Ognisko i tam na wszystkie przedstawienia chodziliśmy. Było też dużo uroczystości kościelnych, na które chodziliśmy. Nawet ten nasz kościół polski czasami był za mały i wtedy się odbywały w Westminster Cathedral – to taki tu duży kościół katolicki. Bardzośmy wszystko, co polskie... Szczerze mówiąc, w ogóle na żadnych angielskich uroczystościach nie byłam i nawet jak mój pierwszy syn szedł do szkoły, to myślę sobie: co to będzie, jak on zacznie przynosić tę angielszczyznę do domu. A jednak nie. Ostatecznie Anglicy mogliby przecież być dumni, bo mieli imperium i potrafili to utrzymać, prawda, w ładzie i w porządku. Teraz niedawno umarł jakiś, hinduski chyba, filozof i powiedział, że największy porządek w Indiach to był wtedy, jak byli Anglicy.\nAle jak musiałam przyjąć paszport angielski, to dla mnie było straszne. Bo myśmy tutaj nie mieli żadnych paszportów: Home Office, ministerstwo, dawało dla bezpaństwowców taki wewnętrzny dokument, na który można było wszędzie pojechać z wyjątkiem kraju pochodzenia. Wtedy jeszcze w Polsce brata miałam, kupę różnych ciotek, teraz to już nikt nie żyje. Straszną miałam ochotę jechać, ale jak? Brat mój został wysłany z Polski do Ameryki, bo był profesorem w Politechnice Gdańskiej. I brat mój z Ameryki przejeżdżał przez Londyn i mówi: „Słuchaj, weź to obywatelstwo i weź ten paszport brytyjski, bo inaczej nigdy do Polski nie przyjedziesz”. I ja to zrobiłam, ale pamiętam, że jak musiałam pójść do adwokata i podpisać ten papier, to wracałam – mogłam autobus wziąć, ale szłam piechotą, i płakałam. Myślę sobie: co mój ojciec by pomyślał... Na dodatek było nieprzyjemnie, bo jak do Polski pojechałam z tym paszportem, to nieprzyjemni byli ci urzędnicy. Wie pani, tak kpili sobie, śmiali się i to nieraz bardzo... „A jak pani z Polski wyjechała?”. A ja mówię: „W bydlęcym wagonie”. Bo tak wyjechałam. I tym paszportem rzucał...\nE.H.: A kiedy pani pierwszy raz przyjechała do Polski?\nH.T.: Na dwudziestoletnią rocznicę powstania. To było w 1964 roku.\nE.H.: Jak pani wspomina ten pierwszy przyjazd?\nH.T.: Bardzo byłam wzruszona. Miałam masę rodziny, jeszcze masę koleżanek. Tak że naprawdę na dworcu – bo ja pociągiem pojechałam z dziećmi – było masę ludzi i te uroczystości były bardzo przyjemne. Ale nie myślę, że ludzie byli wówczas tak dobrze do powstańców nastawieni. Dopiero z czasem się to zmieniało. A bardzo często się słyszało: spaliliście Warszawę, a to, a tamto. Ale dla mnie przeżycie było niesamowite. I tak się cieszyłam, i jeździłam chyba co dwa lata na początku. Teraz to już trudniej, bo już człowiek stary. W tym roku nie byłam, ale dwa lata temu byłam. Miałam trzy zaproszenia nawet – od Prezydenta Miasta Warszawy – pani Hanny Waltz. Więc odpisałam i bardzo przyjemny list dostałam z powrotem. Kocham Polskę, mam krew polską. Tego już żadne obywatelstwo nie zmieni.\nE.H.: Czy pani w którymś momencie myślała, żeby wrócić – przed 1989 rokiem?\nH.T.: Nie, nie myślałam o tym już nigdy. Dzieci już tu szkoły kończyły. Rodzina tam wymierała, był tylko brat. Zresztą dlatego nie pojechałam do Polski, że właśnie on został, rodzina musiała go wychować, wykształcić. Nie, nie myślałam. Muszę powiedzieć uczciwie, że nie myślałam.\nE.H.: Chciałam zapytać o pani sytuację materialną tutaj. Kiedy zrobiło się lepiej? Czy był jakiś przełomowy moment?\nH.T.: Dla mnie nie było takiego momentu, bo mój mąż tak szybko umarł. Zostałam z dziećmi. Było ciężko. Nam osobiście bardzo się poprawiło, jak ten dom kupiliśmy. Bo mieszkania tu były bardzo drogie, a poza tym dzieci utrzymać, ubrać – było źle. Kartki były.\nOni też mieli wiele kłopotów, ale ponieważ nie mieliśmy sąsiadów Anglików, to nie mogę powiedzieć, że coś wiem. Tylko oni byli bardzo tacy uporządkowani. Po Włoszech, jak myśmy tu przyjechali, to właśnie te kolejki – do sklepu czy do autobusu – każdy stał jeden za drugim. Taki jakiś porządek był.\nE.H.: A święta jak były przeżywane?\nH.T.: To już po polsku, po polsku. Dzieci były w harcerstwie polskim. Poza tym przy parafiach polskich byliśmy.\nE.H.: A czy Polacy tutaj na miejscu pomagali sobie wzajemnie?\nH.T.: Nie wiem, bo nigdy nie korzystałam z żadnej pomocy tutaj. Raz tylko – tak. W parafii polskiej ogłosili, że jest jakiś u sióstr zmartwychwstanek – bo oni gdzieś na wsi mają – obóz dla dzieci, harcerski, nie harcerski, żeby się ludzie zgłaszali. Ja nie mogłam sobie na to pozwolić. Ale ksiądz przyszedł i mówi: „Niech pani weźmie jedno dziecko, to parafia wyśle”. Okazało się, że dyrektorką jest jakaś zakonnica, z którą ja do szkoły chodziłam u zmartwychwstanek w Warszawie, tylko ona w tym czasie została siostrą.\nPotem dzieci jeździły na polskie obozy. Syn mój najmłodszy tak mnie kiedyś rozczulił... Pojechał z harcerzami do Włoch na Monte Cassino. Nie wiem, ile on miał –z siedem lat, może osiem. Musieli się w nocy wspinać, takie jakieś mieli zadanie. I napisał do mnie: „Wiesz, to taka trudna droga. Myślałem o tym, jak oni musieli mieć trudno, ci żołnierze polscy. Taki się poczułem dumny, że jestem Polakiem”. I to mi zapłaciło za wszystkie moje trudy w wychowaniu dzieci. Zresztą oni teraz są już po doktoratach i jeżdżą do Polski, wykłady dają w Polsce. Dwóch synów – jeden w Kanadzie, a drugi tutaj. Fizycy. Jeden nawet teraz, w zeszłym roku, był chyba całkiem długo na uniwersytecie w Warszawie, miał wykłady.\nE.H.: Ma pani syna...\nH.T.: Mam dwóch synów i córkę.\nE.H.: I oni są tutaj?\nH.T.: Syn i córka są tutaj. Jeden syn jest w Kanadzie.\nE.H.: Są żonaci? Córka jest zamężna?\nH.T.: Tak, tak. Mam siedmioro wnuków i trzech prawnuków, a czwarty w drodze.\nE.H.: To są małżeństwa mieszane?\nH.T.: Córka wyszła za Anglika. Adaś, który był w Polsce na uroczystościach futbolowych, bardzo dobrze mówi po polsku, mimo że ojciec Anglik. Ale ten John tu do Ambasady Polskiej przyjeżdżał na lekcje polskiego, jak się z Elżunią ożenił.\nCi w Kanadzie nie mówią po polsku. Ona jest Angielka. Poza tym są jakoś tak daleko od wszystkich polskich ośrodków. I jemu jest przykro, temu Jędrkowi, synowi, jak przyjeżdża i słyszy, jak ci mówią. To mi się zdaje, że jemu jest przykro. One tak mówią: „babcia”, „dziadek”, „dziękuję”, „do widzenia”, ale nie, żeby można porozmawiać.\nKrzysztof ożenił się z Polką, tutaj urodzoną, tak jak on. Ona bardzo dobrze mówi, to znaczy mówi normalnie po polsku. Nawet polonistykę kończyła tutaj w Anglii, w Londynie, na Uniwersytecie Londyńskim. Jak to się nazywa...? Nie słowiańska, nie pamiętam. Ona polski i francuski robiła na uniwersytecie i przez długie lata była nauczycielką polskich dzieci w Southampton.\nTeraz wnuk mój jeden ożenił się z Angielką, ale strasznie chce – ma trzech synów, ale jeszcze malutkich – chce, żeby mówili po polsku. Co wtorek on mówi do nich: „Dziś się mówi po polsku”. Te dzieci jeszcze nie bardzo mówią. Ale zapisali go – Ben się nazywa ten mały – zapisali go do sobotniej szkoły polskiej. Więc mnie to wzrusza. Bo, prawda, nie musi tego robić.\nSyn najstarszy – jest profesorem w Southampton – kupił sobie teraz na Podlasiu taki domek i tam jeżdżą na wakacje. I oni, i dzieci.\nE.H.: Pani mieszkała na Ealingu?\nH.T.: Nie, mieszkam w północnym Londynie, na Muswell Hill.\nE.H.: I pani tam zawsze mieszkała?\nH.T.: Nie, mieszkałam w różnych miejscach. Najpierw, jak przyjechałam i w tym krawiectwie pracowałam, to mieszkałam na Earl’s Court. Potem, jak wyszłam za mąż, tośmy szukali mieszkania i przenieśliśmy się na północ, dlatego że tam tańsze były mieszkania. Ale stale było bardzo, bardzo ciężko, bo te nasze zarobki to były bardzo niewielkie, nieduże.\nE.H.: Pani pracowała w biurze – do którego roku?\nH.T.: W dwóch. Pracowałam do siedemdziesięciu dwóch lat, chociaż zasadniczo mogłam przejść na emeryturę, już zresztą byłam mężatką, z tym drugim mężem. Ale jakoś oni nie chcieli mnie wypuścić. Ja już znałam tę pracę. Musieliby brać kogoś z agencji, to dużo więcej by ich kosztowało. Zawsze mówili: „Hanna, jeszcze miesiąc, jeszcze dwa”. I tak się człowiek przyzwyczaił. Jak miałam siedemdziesiąt dwa lata, to dopiero tak naprawdę przeszłam na emeryturę.\nE.H.: Czy była tam możliwość awansu, rozwoju?\nH.T.: Jak odchodziłam ze szpitala, to miałam sześć osób pod sobą.\nE.H.: A jakie były stosunki w pracy?\nH.T.: Dobra byłam w tej pracy i mnie awansowali. Ale ci wszyscy się mnie tak słuchali, bo im pomagałam. Wiedziałam, jak trudno jest na początku. Bardzo im pomagałam. I wszyscy strasznie byli przejęci. Pamiętam, jak był stan wojenny w Polsce. Przez cały stan wojenny protestowałam pod Ambasadą Polską, każdego trzynastego dnia miesiąca. Długo to trwało. I kiedyś, jak moje zdjęcie znalazło się w „Daily Telegraph”, to w moim biurze – ja przychodzę, a oni wszyscy mają ten „Daily Telegraph”. Wiedzieli, że ja tam protestuję i strasznie byli z tego – i to Anglicy! – strasznie byli z tego zadowoleni.\nE.H. Czyli, był taki szacunek?\nH.T.: Stosunek był przychylny. Muszę powiedzieć, że nie spotkałam nieprzychylnych ludzi. Ale byli tacy, którzy się spotkali – to zależy też od osoby. Albo od tego, kogo się spotka. Ale ja nie miałam kłopotów. I dzieci moje się bardzo dobrze uczyły – lepiej niż te angielskie, chociaż do pięciu lat – bo tu szkołę się zaczyna, jak się ma pięć lat – do pięciu lat nie mówiły po angielsku. Zresztą dwa języki bardzo dobrze robią, dwujęzyczne dzieci zazwyczaj bardzo dobrze się rozwijają – mózg pracuje od początku. Nie ja nie miałam kłopotów specjalnie. Nikt mi nie powiedział, że tam taka jesteś Polish, inna...\nE.H.: Pani pierwszy mąż zmarł. A można zapytać, jak pani poznała drugiego męża?\nH.T.: Drugiego poznałam przez znajomych. Parę lat potem, chyba jedenaście lat potem. Też Ślązak. .Dzieci nasze chodziły – to znaczy moja córka i Haliny Kwiatkowskiej – chodziły do tej samej klasy. Jako dzieci to w ogóle sobie nie zdawały sprawy, że one są Polki, bo to w angielskiej szkole. Dopiero jak mąż mój umarł, to siostra – bo to były zakonnice – mówi, że wiecie, że tej małej polskiej dziewczynce ojciec umarł. Wtedy ona przyszła do Haliny i mówi: „Słuchaj, ty wiesz, że u mnie w klasie jest Polka, dziewczynka, i jej ojciec umarł?”. Potem ja w żałobie chodziłam i Kwiatkowska mnie spotkała, i mówi: „Czy pani jest tą Polką, która męża straciła?”. Ja mówię: „Tak”. Bo dzieci to, dla nich to nazwisko, takie czy inne... Ale pod Pomnik Katyński jeździmy i moje dzieci też jeżdżą.\nE.H.: I jak pani poznała swojego męża?\nH.T.: U tych Kwiatkowskich. On pracował jako inżynier razem z panem Kwiatkowskim. Ja tam chodziłam, spotykaliśmy się, bo oboje mieszkamy na Muswell Hill. Tam Karola poznałam i potem się pobraliśmy. On był starym kawalerem.\nE.H.: Jak trafił tutaj?\nH.T.: Był na robotach. Ojciec jego miał gospodarstwo. Mieli takiego parobka Niemca i ten Niemiec przyszedł do nich – jeszcze wtedy stale tam pracował – i mówi do nich: „Słyszałem, że po pana ma przyjechać, pana mają zabrać”. Więc ojciec uciekł, gdzieś wyjechał. Ale przyjechała lora niemiecka i zabrała z wszystkich, i byli na robotach. Brat jego był tutaj, bo już był w podchorążówce lotniczej, i brał udział w Battle of Britain, i potem go sprowadził. Mąź później skończył szkołę i uniwersytet.\nAle bardzo dobre to małżeństwo jest. Znaczy dzieci były już dorosłe. Najstarszy syn był na uniwersytecie. Nigdy nie starał się, nie usiłował być ojcem. Oni na niego Karol mówią. Bardzo zawsze jest przychylny w stosunku do pierwszego mojego męża. Portret jego stoi. Na cmentarz, jak byłam na przykład w Polsce – dawniej częściej jeździłam – to on zawsze na wszystkie rocznice czy imieniny też jeździł.\nE.H.: Wrócimy do wątku polskiego. Czy pani obserwowała kolejne wydarzenia w Polsce po tym, jak padło złudzenie wolnej Polski i nastał komunizm? Czy pani się tym interesowała?\nH.T.: Była taka przykra rzecz, że na przykład brat mój, który był profesorem na Politechnice Gdańskiej, nie mógł się przyznać, że ma siostrę w Anglii. To było takie niemiłe. Potem tutaj mieliśmy takiego kuzyna, który umarł. Wydał jakąś pracę w tej samej dziedzinie – brat jest elektronik – co mój ten kuzyn, też nie mógł się przyznać. Mówili mu w Gdańsku, że tam taki Zdunek wykrył coś czy coś napisał i Krzysztof, brat, miał ochotę powiedzieć, że to mój kuzyn, ale nie mógł powiedzieć, bo mogło mu to zaszkodzić w pracy. Były nieprzyjemne momenty.\nPoza tym właśnie jak pojechałam do Polski, to parę razy mnie tak ktoś coś – nie z osób na ulicy, ale w biurach – ktoś coś tak przygadał niemiło. Aż jednemu to powiedziałam: „Wie pan, ja o tę Polskę walczyłam. A pan co?”. I tak spojrzał na mnie.\nTak się cieszyłam teraz, jak ta Europa zaczęła powstawać, bo myślałam, że nareszcie nasz kraj nie będzie najeżdżany przez jednych czy drugich przyjaciół. Tymczasem nie wyszło.\nE.H.: A miała pani w Polsce przyjaciół? Był brat...\nH.T.: Tak, brat. I ciotek miałam kupę, i wujków, ale już niestety wszyscy poumierali. Koleżanki niektóre zostały, bo właśnie miały – nawet te, co w powstaniu były – miały tam rodziców jakichś starych czy coś. Poza tym rannych, bo powstanie było. Więc zostawały. Poza tym nas było siedem w powstaniu i tu byłyśmy. One z Włoch wyjechały na prośbę rodziny. A ja rodziny właściwie nie miałam – znaczy miałam wujka i miałam brata, ale uważałam, że nie mam prawa wchodzić im jeszcze na głowę, jak brata musieli – on był młodszy ode mnie o cztery lata, więc trzeba było go wychować, ubrać. Chociaż stryj pisał do mnie, żeby przyjeżdżać, ale ja uważałam, że to za dużo. Wszyscy byliśmy z Warszawy, więc każdy w jakiś sposób to odczuł, czy domu nie miał, czy z pracą nie było łatwo.\nE.H.: Ale utrzymywała pani kontakty z koleżankami?\nH.T.: Tak, tak, z wszystkimi. Właśnie jak pierwszy raz pojechałam, to tłum tam stał. Brat mój młodszy nie mógł uwierzyć – on nie był w powstaniu, ale też był w konspiracji, w harcerstwie – nie mógł uwierzyć, jak zobaczył, że tyle osób tam na mnie czeka.\nE.H.: Czy pamięta pani ten przyjazd do Polski i to zderzenie z polską rzeczywistością? Jak to pani wspomina?\nH.T.: Pamiętam, że jak jechałam pociągiem pierwszy raz i jak na granicy zobaczyłam polskie flagi, to strasznie, w ogóle po nocach spać nie mogłam, sobie przypomniałam: Boże kochany, jechałam tym wagonem jakimś dla bydła, a tutaj widzę polskie flagi i wśród moich znajomych nie było komunistów. Tak że tego się niewiele słyszało, tylko z gazet. Potem o Katyniu bardzo dużo się mówiło. Tutaj też postawiliśmy Pomnik Katyński. Zbierało się pieniądze, żeby postawić Pomnik Katyński. Biedna ta nasza historia.\nE.H.: A co pani brat, pani przyjaciele mówili o swojej sytuacji w Polsce?\nH.T.: Też było ciężko. Stryja przenieśli – lekarzem był – z Warszawy do Łowicza, zdaje się. A brata wysłał do Gdańska, na tę politechnikę. On tam skończył studia i został potem profesorem. Ciężka była jego sytuacja. Pamiętam, że nawet jakieś buty wysyłałam dla dzieci. Dwie córki ma. Ale tak, ciężka była. Poza tym jakaś taka nieprawdziwa. Nawet jak tutaj przyjeżdżał, to ja się bałam, żeby czegoś nie powiedzieć, a on przypadkowo tam powtórzy, co może mu sprawić jakieś kłopoty. Ale wśród moich znajomych czy koleżanek nie było komunistów, raczej każdy był taki prawicowy bardziej.\nPolska wydała mi się bardziej robotnicza. Przed wojną wydawała mi się bardziej, nie wiem czy elegancka – to nie jest dobre słowo, ale taka bardziej pańska powiedzmy. A tutaj taka jakaś wydała się... Ale tutaj też jest różnie. Kocham Polskę.\nE.H.: A brat odwiedzał panią tutaj, tak?\nH.T.: Tak, to znaczy nie był wiele. On jak doktorat zrobił, to jest taki zwyczaj – bo ci moi synowie tutaj robili doktoraty i oni wyjeżdżają na rok czy dwa gdzieś za granicę na jakiś uniwersytet – więc i on został wysłany do Stanów Zjednoczonych. Jechał w obie strony przez Londyn. A teraz jego jedna córka jest w Kanadzie. Tak jakoś się wszystko rozjechało.\nE.H.: Czy pani przyjaciele coś opowiadali o swojej sytuacji, o sytuacji politycznej w Polsce?\nH.T.: Tyle wiem, co z gazet, że sytuacja była przykra i że ta Polska nie jest taka, jak ja ją zapamiętałam. Inaczej jednak było, inaczej. Inna była ta Polska. Ale wszystko się zmienia. Tutaj pewnie też, jak ktoś przyjedzie po dwudziestu, trzydziestu latach, to na pewno zmiany widzi.\nE.H.: Wróćmy do stanu wojennego. Może pani opowiedzieć o tych protestach tutaj? Jak to wyglądało, jak pani w nich uczestniczyła?\nH.T.: Myśmy byli u mojej córki na noc, bo ona gdzieś tam wychodziła, i dzieci pilnowaliśmy z Karolem. Po drodze on się zatrzymał, żeby kupić gazetę. Myśmy radia nie słuchali ani telewizji nie oglądali. Bo wracaliśmy rano do domu. I kupił gazetę, i w angielskiej gazecie pisało, że w Polsce stan wojenny wybuchł. Strasznie byliśmy zdenerwowani. Mąż gdzieś zjechał na bok, przeczytaliśmy ten artykuł; weszłam do domu i od razu był telefon – taka pani Kowalska zadzwoniła, że zaraz się zbieramy pod ambasadą polską na protest. No więc byliśmy tam i potem jeździliśmy co miesiąc. Nawet, taka śmieszna rzecz, syna kiedyś prosiłam – już był duży – żeby mi wizę wyrobił, bo musiałam mieć wizę polską, i dałam mu zdjęcie. A on mówi: „Mama, oni na pewno tam mają w ambasadzie lepsze twoje zdjęcie”, bo robili, widać było, że robili. Ale cały stan wojenny staliśmy i krzyczeliśmy: „Russia out of Poland”, „Fredom In Russia”, „Wolna Polska”. Ale niestety jakoś to tak nie wychodziło.\nE.H.: A pamięta pani, co brytyjskie gazety o tym pisały?\nH.T.: O tym właśnie, że się zaczęło. Już tak teraz wszystkiego dokładnie nie pamiętam. Ale to było wielkie, wielkie przeżycie. Aha, ja jeszcze – to było jakoś przed Bożym Narodzeniem – ja zaczęłam, nim ta pani zadzwoniła, zaczęłam ciasto drożdżowe wyrabiać i jak ona powiedziała, że trzeba jechać pod ambasadę, to jak wróciłam do domu, to całą kuchnię miałam w cieście; jak chciałam, żeby tak dobrze rosło, to nigdy nie rosło – a wtedy po całej kuchni było.\nE.H.: A dochodziły do pani jakieś sygnały od przyjaciół, rodziny, jak oni w czasie stanu wojennego funkcjonowali?\nH.T.: Moja rodzina należała do tej grupy, której chyba komuniści nie bardzo lubili i od której chyba trzymali się z daleka. Ale przykro, że takie rzeczy musiały się dziać w kraju, który naprawdę po tylu latach zaborów się pozbył i jakoś wierny był wolności.\nTeraz mamy dziennik i czytamy, ale to już – jak się nie jest tam albo jak się nie jeździ tam tak często, to człowiek tego tak nie czuje. Jak nawet za czasów komunizmu jeździłam tam do Polski, to się jakoś to czuło.\nE.H.: A czy oczekiwała pani, że w końcu Polska będzie całkiem wolnym krajem?\nH.T.: Tak, więc bardzośmy się cieszyli, jak ten komunizm... Liczyliśmy na to, że wszystko się jakoś naprawi. Przykro było, że ta młodzież nie uczyła się w szkołach tego, o czym powinna wiedzieć. Ale co zrobić.\nZostałam aresztowana w Gdańsku. Zawiózł mnie brat – brat w Sopocie mieszka, w Gdańsku uczy – zawiózł mnie do Gdańska na mszę, gdzie zawsze Wałęsa chodził. I była wielka msza, i Wałęsa był. To musiał być chyba 3 maja czy coś, dlatego że szli z flagami tylko biało-czerwonymi, z polskimi flagami. Wyszliśmy z kościoła i było masę milicji. W życiu tyle policji nie widziałam naraz. Wyjęłam aparat i zrobiłam zdjęcie. W tym momencie, dosłownie, podjechała taka buda – jak oni to nazywają – czy suka, nie pamiętam, i mówi: „Pani odda aparat”. Ja mówię: „Nie oddam bez pokwitowania”. To on mi wyrwał ten aparat i wepchnął mnie do samochodu, a tam były jakieś dwie czy trzy panie. Tam ludzie w tłumie śpiewali Jeszcze Polska nie zginęła, Wałęsa szedł, a milicja tam pomiędzy nimi szurała.\nI wzięli mnie – to znaczy nie tylko mnie. To było przykre, że taki chłopiec, no jak pan, młody, wysoki, do tej budy się nie mieścił przez drzwi, musiałby głowę schylić, a on nie chciał schylić – więc oni go pchali i on tym czołem, biedny, uderzał w ramę samochodu. Potworne to. Potem jakaś pani do mnie mówi: „Och, proszę panią, za panią to będą musieli zapłacić”. Ja mówię: „Za co?”. „No, że pani tu siedzi”. „To oni mnie powinni zapłacić, że siedzę, bo czas tracę”. A ona mówi: „O, nie, tutaj tak jest, że trzeba płacić”. Ja sobie myślę: po moim trupie, w życiu. Zresztą jak mnie pchał do tego samochodu, to ja mówię: „Wie pan, w samochodzie policyjnym to ja tylko niemieckim siedziałam”.\nPotem pierwsza byłam, którą zawołali tam na te pytania – i pytał się mnie takie różne rzeczy. Brata w ogóle nie wspomniałam, tak jakby nie istniał. I tak głupio się pytał: „Dlaczego pani do Polski przyjechała?”. A ja faktycznie pojechałam na grób, na pogrzeb ciotki, bo ciotka umarła. Ja mówię: „Przyjechałam na grób ciotki”. „A gdzie ciotka mieszka”?. Ja mówię: „Nie mieszka, tylko leży, na Powązkach”. Tak jakoś nieinteligentnie rozmawiał. Bez przerwy jakieś takie. Potem się pyta: „Czy pani bierze udział w jakichś uroczystościach angielskich?”. Ja mówię: „Tylko na 11 listopada”. Jest taki pochód pod Grób Nieznanego Żołnierza i Polacy też idą – idziemy w opaskach, w beretach. Ale to Anglicy głównie idą, ci, którzy walczyli w takiej czy innej wojnie. On mówi: „Aha, to oni pamiętają nasze święto niepodległości!”. Ja mówię: „Jeśli pan się kiedyś historii uczył, to 11 listopada skończyła się pierwsza wojna światowa i oni też tam walczyli”. I tak bez przerwy. Ja mu stale musiałam zwracać uwagę. Ten, co mnie pytał, był w szarym garniturze, a obok z pokoju wyszedł ktoś w mundurze oficera i mówi: „A pani po polsku jeszcze dobrze mówi. A już pani tyle lat poza Polską”. Ja mówię: „Nie tylko ja mówię, ale i moje wnuki. I nawet takie, które mają ojca Anglika”. I poszedł. A potem przychodzi ktoś i mówi: „Myśmy już pana profesora zawołali”. Ja sobie myślę: skąd oni wiedzieli; jeżeli ten mój brat zapłacił coś za mnie, to ja go zamorduję. Ale nie, nie musiał płacić, tylko że jak przyjechałam tam do domu i brat przyszedł, to ja mówię: „Krzysiu, czyś płacił coś za mnie?”. Bo ja to, wie pani, nie pozwoliłabym – Anglia by za mnie wojny nie wypowiedziała, ale ja bym nie pozwoliła zapłacić. Siedziałabym tam, jak potrzeba. Ja to się tam policji nie boję, pająków czy jakichś takich rzecz to nie lubię. Potem dzieci brata były strasznie podniecone – ciocia siedziała na milicji – i szykowały się, żeby w szkole to powiedzieć, i mówiło się dzieciom: „Nie, broń Boże, nie mów”. „Dlaczego nie?”. „Bo, broń Boże, żeby to się nie rozniosło”.\nPamiętam, bratowa mi opowiadała, że jeszcze jak była w szkole, był 1 maja i oni wszyscy musieli iść w czerwonych krawatach, które dostali. A ona nie wzięła tego czerwonego krawatu, tylko jakiś szalik zawiązała. Dyrektor przychodzi i mówi: „Dlaczego nie masz czerwonego krawatu?”. Ona mówi: „Bo mi bardzo zimno i szalik sobie zawiązałam”. Takie drobne rzeczy, ale takie niemiłe.\nE.H.: Czy tutaj w Londynie wychodziły polskie gazety?\nH.T.: Tak, „Dziennik Polski”. On wychodził, nim myśmy do Anglii przyjechali. Tutaj, jak wojsko polskie się tworzyło chyba – nie wiem, w którym roku ten „Dziennik Polski” wyszedł. Poza tym wychodziła „Kultura”, potem do Paryża się chyba przenieśli. Ale nie polityczna, raczej religijna. I takie kościelne. Tych kościołów, Polaków przybywało, więc zaczęły się tworzyć nowe kościoły. Na początku tylko na Devonie był kościół. To był kościół, który zbudowali chyba górnicy polscy przed wojną, jak przyjeżdżali tutaj do pracy. To, zdaje się, oni zbierali pieniądze i finansowali ten kościół, to znaczy w Londynie, nie gdzieś na prowincji. Te gazety się czytało.\nE.H.: Czytała pani te gazety?\nH.T.: „Dziennik” zawsześmy czytali.\nE.H.: I opisywana była też sytuacja w kraju?\nH.T.: Tak, opisywali, tak. Wszyscy byli tacy przygnębieni; zwłaszcza jak ktoś miał kogoś, kto się polityką w rodzinie interesował czy coś, to zawsze się bał, że może mu się krzywda stać. Tak przykro, że brat brata. Jakoś tak nigdy dawniej nie było u nas chyba takich stosunków.\nMam nadzieję, że teraz w Polsce nie będzie żadnych takich kłopotów. Teraz są kłopoty materialne, a to też jest niedobre, bo to, prawda, ludzi robi gorszych, bo wtedy jeden przed drugim chce coś zdobyć. Tutaj zresztą to samo się dzieje. Myślę, że Anglia się bardzo na niekorzyść zmieniła od tych lat, kiedy ja tu przyjechałam.\nE.H.: W jakim sensie?\nH.T.: Ludzie byli jacyś tacy chyba bardziej przyjaźni, uczciwi. Poza tym myślę, że telewizja robi dużo złego. Bo coś się stanie złego, to za minutę cały świat już o tym wie – i dlaczego ten ktoś w innym kraju ma być inny niż ten co, coś zrobił?\nE.H.: A interesowała się pani sytuacją polityczną angielską?\nH.T.: Nie, chociaż pierwszy mój mąż, co właśnie miał tę pracownię lalek – tutaj była polska szkoła nauk politycznych i społecznych – on tę szkołę skończył, bo on w ogóle bardzo lubił politykę, bardzo, bardzo.\nAle oni też – co o Anglikach mogę powiedzieć – raptem chcieli sprawdzać wszystkich właśnie takich jak my, Polaków, emigrantów. I trzeba było chodzić, nie pamiętam gdzie, i pytali się, jak się przyjechało. Ich wywiad był pierwszorzędny. Bo jak ja powiedziałam, że byłam w AK, to on o mnie więcej wiedział z tego papieru, co tam miał wypisane, niż ja o sobie. Co minuta mi przerywał i pytał się; „Czy pani ma wujka?”. A moje nazwisko panieńskie: Grabowska. Ja mówię: „W Anglii nie”. Kiedyś tutaj miałam jakiegoś dalekiego wujka, to był wujek mojej mamy, ale już umarł, wieki temu. „Nie, nie mam”. Potem mówił ze mną i znowu: „Czy pani ma tutaj wujka?”. Ja mówię: „Nie mam”. Już chyba z pięć razy się mnie pytał. W ogóle miał tak doskonale wszystko o mnie napisane. A przecież ja niczym nie byłam, tylko zwykłą uczennicą, a potem nawet nie krawcową, tylko urzędniczką.\nI przyszłam do domu. Aha, a męża mojego, tego pierwszego, bardzo długo pytali. Bo jak powiedział, że właśnie tę szkołę kończył, to wiedzieli, że jest zainteresowany polityką, faktycznie lubił politykę. Ale przyjeżdżam do domu i ciotka moja tam była. Ja mówię: „Wie ciocia, że on koniecznie chciał, żebym miała wujka tutaj”. A ciotka idzie do innego pokoju, przynosi mi gazetę, a tam pisze, że aresztowali jakiegoś Grabowskiego, tutaj, że szpiegował na rzecz Rosji czy Polski, czy kogoś. Ja jeszcze tej gazety nie widziałam, ale on już wiedział, że ja jestem z domu Grabowska, i dobrze wiedział, że ten szpieg też Grabowski. Wszystko wiedzą. Oni na pewno do dzisiaj wszystko wiedzą. Wiedział więc o mnie tyle, że ja sama o sobie tyle nie wiedziałam: dlaczego przyjechałam, jak przyjechałam. Więc wywiad na pewno mają bardzo dobry.\nAle przykrości jakichś takich nigdy nie miałam. Nie mogę powiedzieć. I dzieci się uczyły dobrze.\nE.H.: W szkole, którą skończył pani pierwszy mąż – tej politycznej?\nH.T.: To była szkoła prowadzona tutaj przez Polaków, bo oni mieli jakieś... Tamta szkoła była jeszcze jakaś inna, ale nie polityczna. A to była właśnie szkoła nauk politycznych i społecznych. I on tam jakiś tytuł adiunkta czy coś dostał. W ogóle lubił bardzo tę szkołę, ale – jak mówię – Anglicy wszyscy wiedzieli, jak poszliśmy, kiedy oni tych emigrantów tak sprawdzali. Jak mówię, on wtedy ciągle chciał, żebym powiedziała, że mam wujka, tego Grabowskiego, Mąż też tam bardzo długo był, bo go się pytali, co myśli. A on też skończył gimnazjum, skończył podchorążówkę tuż przed wojną. Więc też nie miał specjalnie wyrobionych jakichś poglądów politycznych – Polska była wszystkim dla niego. Ale potem bardzo go interesował ten kurs. Ale kto to prowadził, to trzeba by się tutaj kogoś spytać.\nE.H.: To było przy jakimś uniwersytecie?\nH.T.: Nie, to było przez Polaków prowadzone. Bo tu była jedna szkoła, jakaś taka inżynieryjna czy coś. Też przez Polaków prowadzona. A druga to była właśnie ta szkoła nauk politycznych i społecznych. Szkoda, bo dałam te wszystkie papiery mojemu synowi po ojcu. Tam może było więcej coś napisane, ja już teraz nie pamiętam. To było sześćdziesiąt parę lat temu.\nE.H.: Jeszcze taka kwestia mnie interesuje – na początku asymilacji tutaj, w tych warunkach, czy ze strony Brytyjczyków, czy rządu brytyjskiego czuła pani jakąkolwiek presję, żeby wracać do Polski? Czy w ogóle – wolny wybór?\nH.T.: Nie, nie. Nikt nie namawiał. Tylko tyle, że paszportów nie było, bo się, prawda, polskiego nie brało, bo jak by się polski brało, to trzeba by wracać. A angielskich nie można było, bo się nie było obywatelem. Więc wystawiali taką – nie pamiętam, jak to się nazywało – to była taka zielona książeczka dla bezpaństwowców i można było na to wszędzie pojechać z wyjątkiem kraju pochodzenia. Myślę, że wszędzie takie były.\nPierwsza rzecz to mnie te kolejki, ten pociąg po lewej stronie... W ogóle dzisiaj o tym nie myślę, jak widzę, że ktoś jedzie po prawej – zresztą sama samochód prowadzę – że ktoś jedzie po prawej stronie czy... Wszystko było jakieś takie zupełnie inne, po Włoszech zwłaszcza, gdzie było tak jakoś inaczej: wesoło, ciepło. Chociaż jakeśmy tu jechały, to miałyśmy taki lecture o Anglii, że tutaj klimat jest paskudny, że zima jest bardzo mokra, a lata też nie ma. Tymczasem zima była taka – myśmy w tych barakach mieszkały – była taka zimna. A jeszcze był węgiel na kartki, więc żołnierze przynosili nam kubełek węgla do baraku – to jak się zapaliło, to wszystkie zasypiały, bo były tak zmarznięte. Ja akurat byłam w klasie maturalnej, to byłam o tyle szczęśliwa, że miałam prawo chodzić na korytarz, na izbę chorych. Tam było jakieś ogrzewanie dla tych chorych bez przerwy. Ale dziewczęta, które siedziały w barakach, to jak się zrobiło ciepło, to zasypiały.\nE.H.: W tych barakach jak długo panie przebywały?\nH.T.: Myśmy przyjechały tutaj w październiku, a ja – później zima była, prawda – ja do Londynu przyjechałam chyba w lipcu czy w sierpniu. W lipcu matura była, to chyba w sierpniu. Właśnie wtedy zaczynało brakować pieniędzy. Poza tym dostałam zawiadomienie, że mogę pójść na studia i że nie dostałam stypendium; tak mi było przykro. Ale ten pan słusznie powiedział: „Pani jest młoda, pani może poczekać. A teraz demobilizują żołnierzy, którzy potracili studia przez wojnę, im trzeba dać pierwszeństwo”. Prawda – logicznie to wyszło.\nE.H.: I potem nie słyszała pani o innych możliwościach – oprócz tego, że mogła pani wyjechać do Irlandii, jak rozumiem?\nH.T.: Tak, na te studia, tak. Ale ja w ogóle się nie starałam, tylko ten ksiądz Kirschke się postarał o mnie, bo ja nie miałam nikogo tutaj, żadnej rodziny. Były takie koleżanki, które miały jakichś wujków czy ojców w armii polskiej, tutaj, na tym Zachodzie. Ja nie miałam, bo mój ojciec był w niewoli, więc nie miałam nikogo, żeby móc się...\nE.H.: A później w samym Londynie, jak już tu pani mieszkała, słyszała pani o jakichś możliwościach edukacji?\nH.T.: Nie, nie starałam się już, nie. Bo już była taka walka o to, żeby się w jakiś sposób utrzymać, żeby po prostu mieć pieniądze, zapłacić czynsz czy kolejkę, czy autobus. Nie było przyjemnie. Ale właśnie ta pani Kwiatkowska, ona była na studiach – tylko potem też przestała się uczyć, wyszła za mąż i dwoje dzieci miała bardzo blisko jedno drugiego.\nE.H.: A na jakich studiach była?\nH.T.: Nie pamiętam nawet, ale było dużo takich, którzy kończyli uczelnie. Mnie jakoś tak nie wyszło.\nE.H.: Ale to były te studia dla Polaków?\nH.T.: Nie, ona była na brytyjskich studiach, tak. Miałam paru kolegów, co właśnie byli – tu albo w Szkocji – na studiach, takich stałych.\nE.H.: A czy ktoś z pani znajomych te wydziały dla Polaków skończył?\nH.T.: To studium polityczne, ono chyba było po polsku przez Polaków prowadzone. I jeszcze mieli jakiś kurs, ale nie pamiętam jaki. To znaczy to nie oni, tylko ktoś inny, bo przecież tutaj było dużo takich ludzi, profesorów z Polski, którzy też byli na takim, powiedzmy, wygnaniu.\nTak jak mówiłam, ten marszałek sejmu polskiego pracował jako robotnik i ten pan zawsze opowiadał: „Wie pani, to dla nas było tak strasznie krępujące, bo chciałoby się go jakoś tak, prawda, z szacunkiem traktować”. A Anglicy traktowali jak zwykłego kolegę. Jeszcze starszy był, to wie Pani, nie zawsze się ludzi starszych... Było i tak. Każdy brał pracę – praca niby nie hańbi. Ale jak ten mój krawiec przyniósł bluzkę, której sfastrygowałam szyję z pachą, to pomyślałam sobie, że siostry zmartwychwstanki umarłyby, a Niemcy to by mnie chyba do Auschwitz wywieźli.\nE.H.: Czy brakowało pani Warszawy?\nH.T.: Brakowało. I wie pani, często, jak tak nie mogę zasnąć czy coś – to tak chodzę po Warszawie. Jak byłam w konspiracji, w łączności, i uczyli nas – bo przecież dobrze wiedzieli, gdzie będzie Komenda Główna i tak dalej – to potem sobie zdałam sprawę, w czasie powstania, że uczyli nas różnych dróg dojścia do tego miejsca. Więc tak sobie chodzę po tym mieście.\nWczoraj tak mi się śmiać chciało, bo szłam właśnie z koleżanką, z Izą, która była artystką – szłyśmy przez chyba Miodową i był straszny obstrzał – z dwóch stron strzelali. Myśmy ich nazywali „gołębiarze” – jak Niemcy siedzieli wysoko i z okien strzelali. Taki dozorca wyszedł, i mówi: „Co to panienki innej drogi do nieba nie znają tylko przez Miodową?”. I wciągnął nas do bramy, żeby ulicą nie iść.\nAle tak było, szkoda, że nie wyszło. A mogło, naprawdę, pierwsze dni były takie cudowne. Ale drudzy przyjaciele nam nie pomogli, tylko czekali, aż ci się wykończą. Przecież mogli wejść, pomóc czy jakieś zrzuty zrzucać. Raz byłam, w nocy, jak właśnie zrzuty zrzucali w czasie powstania, na placu chyba – nie pamiętam, ale to była niewielka przestrzeń. I oni naprawdę zrzucali nad tym małym placem, ale tak, że jak amunicja wpadła do nas, to broń do Niemców, i odwrotnie – jak oni dostali amunicję, to my broń. W ogóle te zrzuty nie wyszły. A tak były potrzebne.\nE.H.: Mówiła pani, że był taki żal do Anglików o to, że nie zaprosili nas na Paradę Zwycięstwa?\nH.T.: Tak. Właśnie nie wiem, kiedy to było. Mnie się zdaje, że też chyba koło jedenastego. Ja jeszcze wtedy chyba byłam w szkole. Polaków nie zaprosili, chociaż to była parada wszystkich, którzy brali udział w drugiej wojnie światowej. A przecież – śmieszne – przecież to od nas się wojna zaczęła, prawda. I Polaków nie zaprosili. I potem myśmy się obrazili, i powiedzieliśmy, że w takim razie chodzić nie będziemy. A potem, jak już tu byłam, w Londynie, to ktoś za AK – nikt z nas, bo ja z Marzeną rozmawiałam – ktoś za AK powiedział: „Chodźmy, bo o nas zupełnie zapomną”. I zaczęliśmy chodzić, i potem zaczęłam moje dzieci brać, znaczy wnuki, i strasznie to lubią. Ale lepiej, żeby takich parad nie było i żeby wojen nie było, prawda?\nA czy teraz się dużą ulgę od czasu, kiedy Polska już nie jest komunistyczna, czy nie? Wolno wszystko powiedzieć, wszystko... O tyle, o ile. Tutaj też pewnie, ja nie wiem, nie znam się, nie mam nic takiego do powiedzenia – jeden wielki żal – i to każdemu z moich sąsiadów mówię, że mam wielki żal do Churchilla i do Roosevelta, że Polskę tak wykiwali, ale oni się nie odzywają. A tak przywieźli nas tutaj. Ale gdyby nie ci polscy lotnicy, to kto wie, jak by ta Battle of Britain wyglądała.\nJa tylko mam jedną dobrą myśl o nich, że oni jednak wojnę wypowiedzieli o nas, prawda? Ale też byli nieprzygotowani. Głupi ci Niemcy, bo gdyby zaczęli tak od Francji, od Anglii, to pewno by wojnę wygrali. Przecież oni w ogóle nie byli przygotowani.\nE.H.: Mówiliśmy o stanie wojennym. To jest trudny moment dla Polski.\nH.T.: I dla emigracji. Bardzo przykry. Jak mówię, tyle się tam wystałam pod tą ambasadą, ale to nic nie pomagało. Tyle że jak Anglicy jechali autobusami czy samochodami, to przystawali i pytali się, co się dzieje, i człowiek mógł troszkę powiedzieć. To jakoś zbliżało, bo tak, to kogo obchodzi, co tam się w innym kraju dzieje.\nE.H.: A pamięta pani, czy jakaś pomoc była organizowana?\nH.T.: Tak. Szły paczki przez Czerwony Krzyż. Pamiętam, taką pakę wiozłam. Karol musiał iść do biura, nie mógł pojechać, ja – tak. Nie wiem, jak oni to transportowali, ale woziło się, tak, były zbiórki, dużo się wysyłało. To znaczy dużo, nie wiem, czy wystarczająco, ale sporo.\nE.H.: A pamięta pani ten moment Okrągłego Stołu i późniejszych zmian, odzyskania wolności przez Polskę?\nH.T.: Cieszyliśmy się bardzo. Nikt nie wierzył, że to jakąś specjalną ulgę przyniesie, ale na pewno, na pewno było dobrze, że tak się działo. Tylko że tylu ludzi pracowało i było uzależnionych od tamtego systemu, że też nie wiadomo było, jak to się potoczy. […]\nE.H.: A jeszcze z takich momentów ważnych dla Polski – pamięta pani wybór Wojtyły na papieża?\nH.T.: Tak. Oj, tak. Niesamowicie. I papież mi rękę podał w Rzymie. Pamiętam, była taka piękna pogoda. Z Polski pojechała taka wycieczka, pielgrzymka akaczek – to chyba była rocznica uwolnienia naszego obozu czy coś. I ta Iza właśnie powiedziała: „Słuchaj, przyjedź i weź sobie kogoś”. Marzenie zaproponowałam i myśmy pojechały.\nPamiętam, że był chór chłopców z Poznania – jest taki? Śpiewali po polsku. Audiencja była dla wszystkich pielgrzymów, ale papież nas powitał – powiedział, że wita więźniarki. Potem poszedł, żeby tym chłopcom – oni stali tak z boku – poszedł, żeby im podziękować. Tak jakoś koło nas przechodził. I ja mówię: „Ojcze Święty, kochamy cię wszyscy!”. A on tak rękę wystawił i mówi: „Wszystkim wam błogosławię”. A polscy harcerze krzyczeli: „Ojcze Święty! Wracaj, wracaj do nas!”, a on się tak, biedny, za serce się złapał. Ale stale bardzo, bardzo się go szanowało. I w ogóle cały Kościół katolicki bardzo zyskał na tym. Ale też tak krótko, prawda?\nE.H.: A papież był tutaj, w Wielkiej Brytanii, prawda?\nH.T.: Tak, był w Wielkiej Brytanii. Jeszcze w Warszawie go widziałam, bo ta Iza właśnie robiła witraż w jakimś klasztorze czy domu, gdzie on, papież, miał spać, jak był. Dostała dwa bilety, że mogła tam pójść jakoś tak prywatnie. Ona to lubiła. Napisała do mnie: „Przyjeżdżaj, to papieża zobaczymy”. I właśnie papież tam był.\nA tu też był i miał piękne przyjęcie. Bardzo go wszyscy szanowali. On miał tyle wdzięku. Jakoś tyle takiej gracji miał, prawda, że jakoś umiał się uśmiechnąć w odpowiednim momencie. Bardzo nasze imię polskie rozsławił po świecie.\nE.H.: A gdzie konkretnie w Wielkiej Brytanii był?\nH.T.: Tutaj został zaproszony przez władze katolickie. On tu był parę dni chyba. Pamiętam, że myśmy z Karolem pojechali. On przyjechał i pociągiem go wieźli tutaj do Londynu, a myśmy pojechali na tę jego trasę. Muszę powiedzieć, że masę szkół katolickich było z flagami, nawet się tego nigdy nie spodziewaliśmy. Był całkiem wielki tłum. Potem poszliśmy pod pałac biskupi – tutejszych biskupów – bo on tam nocował, chyba się tam głównie zatrzymał. Jak wyszedł na balkon – to rozpłakałam się. I tak się uśmiechał... Tak, mieliśmy dużo ciekawych i ważnych ludzi... Tak się tą Europą cieszyłam i myślę, że to z tego nici wyszły. Nic nam to nie pomoże. Ludzie są wszędzie różni, prawda? Rodzeństwo, wychowani przez te same matki, tych samych ojców, w tych samych szkołach i też są nieraz zupełnie różni.\nE.H.: Jeszcze nie pytałam o „Solidarność” i Lecha Wałęsę. Pani opowiadała tę historię, że była pani w Gdańsku i widziała pani...\nH.T.: On szedł – już był ten Pomnik Trzech Krzyży. Jak ja już w tym samochodzie siedziałam, to on chyba szedł, a tam była masa ludzi. I on szedł – właśnie nie wiem, to chyba było jakieś święto państwowe, mógł być 3 maja.\nDużo ludzi brali i milicja była taka ordynarna. Tak bili ludzi tymi pałami po głowach, coś potwornego. Aha, a jak mnie wtedy pytał ten facet, który ze mną przeprowadzał interview, to on mówi : „Czy ja mogę pani aparat zatrzymać?”. Ja mówię: „Nie, to jest mój aparat.” Wziął i otworzył, czyli prześwietlił film, a mnie zależało na tym filmie. Ale oddał mi go. Przyjechałam tu do Londynu i mnie pytają: „Coś ty robiła z tym aparatem?”. Ja mówię: „Nic, tylko mi się otworzył”. Bo co będę opowiadała, że mi Polacy tego...\nAle szedł Wałęsa, bez żony. Potem brat mnie pod ich dom zawiózł – nie w Sopocie, tylko gdzieś tam obok. Pojechaliśmy pod jego dom. Też pełno policji chodziło, widocznie się bali. A teraz jak z Wałęsą? On jest? Jakoś cisza...\nE.H.: Cisza. Na razie cisza.\nCzyli, rozumiem, że też był postrzegany przez panią, pani środowisko jako ktoś, z kim łączą się nadzieje, tak?\nH.T.: Tak, tak! Wielkie nadzieje.\nE.H.: I „Solidarność” też była takim ruchem, z którym była związana nadzieja?\nH.T.: Nadzieja, tak!\nA ciekawe, że go nie zamordowali. Czy to byłby za duży rozgłos i za duży ten... Przecież na pewno sprzątali dużo ludzi, którzy byli niewygodni.\nE.H.: Może się dowiemy kiedyś dlaczego. Myślę, że teraz to ciężko osądzić.\nH.T.: Teraz się tutaj jakoś nic nie mówi, nie... Cisza. Ta Danusia, jego żona, zdaje się. Pisali jakoś o niej. Ale już nie pamiętam. Tak, tyle mieliśmy ludzi takich właśnie, jakoś tak nam to nie wychodzi. Ale to chyba nasze położenie jest bardzo, bardzo niedobre. I ta Rosja niestety tam z boku.\nE.H.: A tutaj na emigracji – z tych elit emigracyjnych – kto był dla pani takim autorytetem? Takim symbolem polskości?\nH.T.: Chyba generał, ten, jak on się nazywał, generał Anders. On jeszcze długi czas był, pamiętam jego pogrzeb, byliśmy. Poza tym ja w tym kole byłam nie tyle powstańczym, co akowskim. Ludzie zresztą mieli podobne podejście. Tu zresztą dużo Polaków było, którzy przeszli przez Rosję. Ale stale ta Polska nas łączyła – w taki czy w inny sposób. I łączyło się w różne stowarzyszenia, kółka – tak jak my – AK. Inni znowu jacyś sybiracy czy coś. Wszyscy chcieli, żeby ta Polska powstała i żeby jakoś ten Katyń... On jest. Pani nie była tam, gdzie jest Pomnik Katyński? Tam, gdzie Rosjanie czy jacyś komuniści w domach jakichś takich mieszkali. To przecież policja angielska musiała mieć pozwolenie, że może tam być manifestacja. Jak będzie odsłonięcie tego pomnika. To przecież kpiny. Oni też się zawsze Rosji boją narazić. Właśnie dlatego tak to wszystko wygląda. Tak jak nie zaprosili nas wtedy na tę paradę – znaczy nas, tych, co tutaj byli, przecież walczyli we Włoszech, 2. Korpus i 1. Dywizja Maczka – bali się, że tamci się obrażą. A tamci mają ich w nosie i robią to, co chcą.\nAle jak ja do Polski jeździłam właśnie na pierwszego– nie na pierwszego na rocznicę powstania – zawsze dzień przed jakieś nabożeństwa były i, pamiętam, też było masę policji. I też aresztowali parę osób, bo oczywiście okrzyki były: „Wolna Polska, wolna Polska”. Bardzo ordynarnie się ta policja zachowywała. Coś potwornego. Przecież ja nie zapomnę, jak tego młodego człowieka pchali w te drzwi... a on jednak się nie schylił.\nE.H.: A jak wyglądały wtedy te obchody przed 1989 rokiem?\nH.T.: Jakaś pani była. Tylko że dzisiaj to ja już nazwisk nie pamiętam. Była na tych grobach akowskich. Czy ona była wypuszczona z więzienia, czy mieli ją zabrać do więzienia, w każdym razie były duże na tym cmentarzu owacje dla niej, ale już nie chcę mówić, bo naprawdę nie pamiętam, o co chodziło. W każdym razie była przeciwna reżimowi.\nE.H.: Ale kto organizował obchody powstania warszawskiego przed 1989 rokiem? Tam w Polsce?\nH.T.: Teraz to chyba Miasto Warszawa. A przedtem to nawet nie wiem. Ale zawsze było kupę ludzi, jeszcze byli powstańcy i rodziny tych, którzy prawda zostali pomordowani i ginęli.\nE.H.: A kiedy pierwszy raz po 1989 roku była pani w Polsce?\nH.T.: Ostatni raz trzy lata temu byłam.\nE.H.: A pierwszy raz po 1989 roku? Zaraz po tych zmianach, po transformacji, była pani jakoś?\nH.T.: Tak, byłam. Tylko nie pamiętam w którym roku. Wszyscy wtedy mówili, że się łatwiej oddycha. Kiedyś coś mówiłam tak, jak tutaj jest przyzwyczajony człowiek, że mówi, co chce, to mówili: „Cicho bądź, nie tego”. A wtedy właśnie było już to poczucie, że można powiedzieć, i to nie chodzi... Bo na przykład mnie by może nie wzięli, ale tego kogoś, kto to eskortował.\nChociaż czasami to też się śmieli. Pamiętam, właśnie szliśmy koło kościoła św. Anny w Warszawie; tam milicja rozstrzelała kogoś i ludzie składali kwiaty, kwiaty stały. Szłam z kuzynem i koło tych kwiatów stał milicjant. Oni mi tam mówili, że tam właśnie są kwiaty, dlatego że tam kogoś zamordowali. I ja mówię cicho do kuzyna: „Słuchaj, dlaczego ten stoi tak?”. A on mówi: „Ten pan stoi tutaj, bo pilnuje, żeby ktoś kwiatów nie ukradł”. I ten milicjant – widziałam, jak się śmiał. [...]\nAle potem było – jakoś trzy lata temu – było naprawdę tak jakoś wolno i dobrze. To właśnie trzy lata temu. To który był rok? 2009, 2010?\nH.T.: I ludzie byli tacy życzliwsi. Może mogli okazywać entuzjazm. Przed tym to prawdopodobnie każdy uważał... Na Placu Zamkowym podszedł do mnie jakiś pan i taką olbrzymią, czerwoną różę mi dał. Myśmy w opaskach chodzili. I mówi: „To dla pani”. Ja mówię: „Dla mnie? Dlaczego?”. „Bo pani tam wtedy była”. Tak, ładnie, prawda?\nE.H.: Czyli taką zmianę pani widzi?\nH.T. Tak, to była taka zmiana. Tak samo zatrzymała nas – szkoda, że tej książki nie przyniosłam – zatrzymała nas jakaś taka młoda para, dziewczynka i chłopiec – to znaczy pewnie studenci – i tak ładnie się nam wpisali, że tak się cieszą, żeśmy tu przyjechali, i że tacy są dumni z tego. Kiedyś tak nie zatrzymywali ludzi na ulicy. Więc była ta zmiana, na pewno się ją czuło. I daj Boże, żeby przetrwała.\nTylko te materialne kłopoty zawsze są straszne, bo wtedy te polityczne już idą, a te biorą górę i często taka hałastra zaczyna... Ale może tak nie będzie. Może się wszystko poprawi.\nE.H.: Ale kiedy pani zauważyła taką różnicę?\nH.T.: Właśnie ostatni raz, jak byłam, to naprawdę było jakoś tak właśnie lżej. Mówiło się swobodniej, normalnie. Nikt się nie wstydził, gdzie brat pracuje czy ojciec, czy mąż. Była na pewno ta zmiana, była.\nE.H.: A wcześniej? Powiedzmy między 1989 a 2009?\nH.T.: Ja tak mniej więcej co dwa lata jeździłam dawniej. Daj Boże, żeby się zmieniło na... wszystko.\nLudzie są różnie wychowani. Trzeba naród od początku wychowywać. Dla mnie szkoły są bardzo ważne. Tak jak ja byłam, prawda, wychowana przez rodziców w wolnej Polsce, która w tym czasie odzyskała niepodległość. Miłość do kraju była szalenie w nich zakorzeniona i była dla nich ważna. Mój ojciec to strasznie był patriotyczny i wszystko, co polskie, u nas w domu było święte. Był radnym Miasta Warszawy. Pamiętam, szłyśmy zawsze z modlitwy i śpiewałyśmy Myśmy przyszłością narodu. Albo tak samo przed wojną to jeszcze – ile, trzynaście lat miałam, jak się wojna zaczęła– tośmy dostawały jakieś takie flanele i trzeba było, obrębiać je, bo to były onuce dla wojska, które stało na granicy, żeby im było ciepło, bo oni stoją na straży naszego kraju.\nE.H.: A później tutaj na emigracji czuła pani, że te tradycje niepodległościowe w środowisku przetrwały, są kontynuowane?\nH.T.: Myślę, że na początku tak było. Teraz to już inna emigracja przychodzi. Ludzie do pracy głównie przychodzą. Ale wtedy to za wszelką cenę chciało się podtrzymać. A mniej więcej było się w tym samym wieku, prawda. Mniej więcej to samo, podobne wychowanie wtedy wszyscy mieli.\nE.H.: Mówiła pani jeszcze, że to Ognisko było wtedy...?\nH.T. Ognisko stale jest. Ale wtedy było chyba głównym ośrodkiem. Ognisko i jeszcze jakaś taka cukiernia przy Hyde Parku, Orzeł Biały się nazywała, teraz oni są w południowym Londynie. Ale tam też się spotykało tych wszystkich generałów, nie generałów, tych polityków wszystkich.\nJa na przykład – tam u nas, na Muswell Hill – poznałam takich państwa Szewczyków. On był przed wojną Prezydentem Miasta Łodzi, ale socjalistą, więc nie bardzo go w Polsce lubili. Bolszewicy zabrali go do... Aha, uciekał, bo bał się, że Niemcy zaraz się za niego wezmą, uciekł gdzieś na wschód Polski, Rosjanie go gdzieś tam wywieźli – do Treblinki, nie, nie do Treblinki tylko do, jak się to więzienie nazywa w Rosji, w Moskwie, nie pamiętam. W każdym razie go tam wzięli. Miał całą rozprawę, mimo że socjalista. Więc wydawałoby się, że... Skazali go na drugą najwyższą karę w Związku Sowieckim. Wydalenie ze Związku Sowieckiego. Trzymał kciuki pod stołem, bo bał się, żeby nie zmienili na jakąś inną karę. I tutaj był. Umarł, umarł chory.\nE.H.: A tutaj co robił?\nH.T.: Tutaj jakieś broszki czy coś robił. Też nie znał angielskiego, ale pracował. Nikt się pracy nie wstydził. Jego żona na przykład przed wojną była kimś, prawda, bo była żoną Prezydenta Miasta Łodzi – a tu była kucharką. Tylko się zawsze martwiła i mówiła: „Haniu, dlaczego mnie Pan Bóg taką małą zrobił”, bo była bardzo niska, a musiała kotły podnosić ciężkie i było jej trudno. Wszyscy pracowali i się jakoś tej pracy nie wstydzili. Każdy robił, co mógł, jako robotnik, jako...\nAlbo ten marszałek sejmu polskiego. Znajomy mi zawsze tak mówił: „Ojej, my nie wiem,y jak go traktować”. A on chciał, żeby go traktować tak jak wszystkich. Bo jego też to pewnie krępowało. Ale ten znajomy mówi: „To idź tam i powiedz mu: »Franiu«” czy jak on tam miał na imię. I to jakoś tak, prawda, nie wychodziło. Ale tak było. Masę ludzi takich właśnie wykształconych, zamożnych, dobrze urodzonych. Łatwiej, jak się jest robotnikiem w jednym kraju i idzie jako robotnik w drugim, dużo łatwiej.\nE.H.: A czy rząd brytyjski oferował jakieś kursy angielskiego? Pomagał się zasymilować?\nH.T.: Tak, było. Znaczy ja nie wiem, czy to Anglicy pomagali. Ale coś było, bo mój mąż pierwszy chodził, a oni jakiś taki Cambridge Certificate dawali. Tak, były takie różne kursy, jak się chciało, to można było. Ale każdy był tak zapracowany, nieraz miał po dwie, trzy prace, żeby się utrzymać. Zwłaszcza jak były dzieci, prawda. Jak już dziecko poszło do szkoły i się dobrze uczyło – moje dzieci ani penna mnie nie kosztowały – to szły dalej z racji swoich egzaminów. Tego właśnie najstarszego syna przyjęli do Akademii Nauk, po angielsku jest Member of Royal Society – to jest wysoka pozycja i on ma tam jakieś takie zebrania. Chodzi na to. To właśnie ci wszyscy sąsiedzi tak bardzo szanowali. Bo tam, na mojej ulicy, to chyba nikt tego nie ma.


Nowoczense Filtry na Odwróconej Osmozy - Aqualia - Ogłoszenia - NetKobieta\nNowoczense Filtry na Odwróconej Osmozy - Aqualia\ndodano: 2021.11.15 ważne do: 2022.11.15 wyświetleń: 196\nFHU Aqualia to firma, przed którą filtry wody nie mają tajemnic. Prowadzimy ich serwis i sprzedaż już od 1998 r. Wybierając nasze produkty kładziemy nacisk na pionierskie dobre dla środowiska metody, pamiętając o aspektach finansowych. Nasze filtry do wody sprowadzamy od producentów zwracających uwagę na doskonałą jakość. Systemy odwróconej osmozy, które między innymi udostępniamy, wymagają wymiany filtra jedynie dwa razy do roku. Oprócz nich znajdziesz u nas:\n• obudowy filtrów,\n• zmiękczacze wody,\n• baterie trójdrożne,\n• zbiorniki ciśnieniowe.\nWszystko dlatego, aby nasi klienci mogli mieć dostęp do czystej i zdrowej wody, zarówno w domu, jak i w biurze. Zapraszamy do naszego sklepu!\n41-400 Mysłowice, woj. śląskie\t( Pokaż na mapie)\nStrona WWW: https://aqualia.com.pl/kategoria-produktu/nowoczesna-osmoza/


Znaleziono 7 pozycji o tematyce: Pastorzy\nNa kartę 002676 od dnia 2020-07-15\nNa kartę 051964 od dnia 2020-07-17\nTytuł oryginału: "Essex serpent ".\nPerry, Sarah [>>]\nZdrodowski, Adam (1979- ) Tłumaczenie\nLondyn, rok 1893. Po śmierci despotycznego męża Cora Seaborne rozpoczyna nowe życie z uczuciem ulgi, ale i głębokiego smutku. Cora i jej syn Francis - chłopiec ekscentryczny i zamknięty sobie - wyjeżdżają ze stolicy do Essex z nadzieją, że czyste powietrze i otwarta przestrzeń przyniosą ukojenie. Na miejscu dociera do nich plotka, że mityczny Wąż z Essex, który w przeszłości miał ponoć panoszyć się po mokradłach, siejąc śmierć, teraz powrócił do przybrzeżnej parafii Aldwinter. Cora, zapalona naturalistka-amatorka, nie ma cierpliwości do przesądów: jest zachwycona, i przekonana, że bestia może się okazać przedstawicielem nieodkrytego dotąd gatunku. Rusza tropem tajemniczego stworzenia.Wtedy poznaje Williama Ransome’a, pastora w Aldwinter, który również nieufnie odnosi się do pogłosek. Jego zdaniem jednak plotki o wężu tylko odciągają mieszkańców od prawdziwej wiary. Pastor stara się uspokoić parafian. Jednocześnie Will i Cora budują intensywną relację: choć różni ich absolutnie wszystko, coś ich do siebie nawzajem nieubłaganie ciągnie, a zarazem od siebie odpycha. Wywrą na siebie wpływ, który dla obojga okaże się zaskoczeniem.Wąż z Essex jest pochwałą miłości w jej najprzeróżniejszych postaciach.\nOznaczenia odpowiedzialności: Sarah Perry ; przełożył Adam Zdrodowski.


Byłem w papieskiej służbie - blog Andrzej.Madej\n20.11.2020 641 0\nMapa zdarzeń. AM.\nNajmocniejszymi z doznań w trakcie PRL- owskich pielgrzymek Ojca Świętego do Polski było dla mnie przeżywanie radości z bycia w tłumie wolnych ludzi. Rodaków witających najlepszego z nas.\nLudzi połączonych szacunkiem dla wybranego przez siebie przywódcy. Ludzi pragnących słuchać o uosabianych przez niego wartościach.\nW trakcie pierwszej pielgrzymki doświadczałem tej radości wielokrotnie. W dniu powitania na wawelskich wałach, na krakowskimi ulicach, pod papieskim oknem, na Skałce, na Błoniach.\nJako mieszkaniec centrum Krakowa byłem do tych spotkań przygotowany. Pierwszy raz poczułem tą radość pół roku wcześniej, w dniu wyboru kardynała Wojtyły na Papieża. Wieczorem dołączyłem do kikusetosobowego tłum manifestującego na ulicach Krakowa swoją radość.\nKątem oka obserwowałem jadące za manifestacją milicyjne auto. Nie miało swego naturalnego bojowego ducha. Zamiast wysypać grupkę zomowców z pałami, czy przynajmniej zwartą formację milicji robotniczej, pętało się za nami bez dostrzegalnego sensu.\nTak poczułem, że reżim traci zdolność do kanalizowania społecznych emocji. Do żaglowania przed naszymi nosami kijem i marchewką dla utrzymywania fikcji publicznej legitymizacji. Poczułem, że noblilitacja Naszego Biskupa wyrównuje szanse narodu na drodze do samostanowienia państwa.\nŻe zaczyna się poważny bój o wolną Polskę. Szansa na zjednoczenie dwóch płuc Europy.\nPrzed pierwszym przyjazdem Papieża do Ojczyzny wstąpiłem do młodzieżowej służby wspomagającej organizatorów pielgrzymkowych uroczystości. Przy okazji mogłem z bliska przyglądać się pracy PRL – owskich służb.\nDostrzegałem ich skoncentrowanie na głównym zadaniu, czyli rozpraszaniu wszelkich zgromadzeń tworzących się poza wyznaczonymi miejscami kultu religijnego. Bo każde spontaniczne zgromadzenie ludzi napełnionych duchem wolności było dla reżimu groźne.\nBo tłum wolnych ludzi, świadomych siły swojej wspólnotowości, czy jakbyśmy to powiedzieli rok później świadomych siły solidarności, zagrozić mógł sztucznej konstrukcji PRL-owskiego państwa. Jego fasadowym instytucjom, groteskowym ceremoniom i malowanym władcom.\nDetalicznie obserwowałem to po zakończeniu spotkania na Skałce 8 czerwca 1979. Gdy kilkadziesiąt tysięcy ludzi sunęło ciasną ulicą Skałeczną, gdzie na jej końcu, przy wylocie do ulicy Krakowskiej, stało kilu bardzo rosłych esbeków i tworząc sztuczny zator blokowało przejście.\nWidywałem takie milicyjne ustawki tajniaków na demonstracjach w Krakowie i wcześniej i później. Tym razem chodziło o rozpraszanie uczestników podniosłego spotkania z Papieżem, którzy powodowany intuicją narodowej integracji chcieli zgodnie dotrzeć do Rynku Głównego.\nEsbecy sztucznie blokowali wejście w ulicę Krakowską by nie wpływał tam potok ludzi, lecz mniejsze grupki. By w stronę Wawelu, w stronę Rynku nie ruszyła zwarta kolumna.\nPamiętam detale tej sceny. Pamiętam też swoją bolesną bezradność wobec doświadczanej destrukcji rozbudzonego wśród moich rodaków poczucia solidarności.\nByłem zbyt słabym członkiem papieskiej służby. Nie stać mnie było na wystąpienie przeciw tej niegodziwości.\nAndrzej Madej, rocznik 1955.\nOpublikowano: 20 listopada 2020, 22:47\nHistoria Inwazja islamu pod flagą krucjaty/ dwa podręczniki\nHistoria Gen. Wł. Anders i Monte Cassino...\nHistoria Zwycięstwo zawsze jest nieprzyzwoite...\nVan Morrison - Where Have All The Rebels Gone?


Szczęście: chcemy go tu i teraz . "Im więcej o szczęściu mówimy, tym bardziej jesteśmy smutni"\nSzczęście: chcemy go tu i teraz . “Im więcej o szczęściu mówimy, tym bardziej jesteśmy smutni”\nDzisiaj, kiedy myślimy o szczęściu przez pryzmat rodziny, domu, kariery zawodowej i statusu społecznego, problem jego braku staje się palący. Ludzie są dzisiaj bardzo niecierpliwi i chcą do szczęścia dochodzić na skróty – uważa prof. Wojciech Burszta ze Szkoły Wyższej Psychologii Społecznej.\n13.07.2018 ·2 min\nCo prowadzi do szczęścia? Dzisiaj nikt nie ma czasu na zgłębianie filozoficznej wiedzy na temat szczęścia. Dzisiaj wszyscy spieszymy się i w tym pośpiechu chcemy szybkich recept, a w rezultacie o naszym życiu decyduje praktyka, kontekst i subiektywne podejście.\nUlotne chwile spełnienia\nIm więcej o szczęściu mówimy, tym bardziej jesteśmy smutni. Szczęście jest indywidualną sprawą i nie da się go hurtowo przyznać, tak jak nam to dzisiaj masowo obiecują. To ułuda, nie można być ciągle szczęśliwym, co więcej można tę wartość docenić tylko wtedy, kiedy mamy gorszy nastrój.\nSzczęście jest pewną iluzją. Nie jest pojęciem trwałym, lecz takim do którego należy dążyć. Szczęście może być dwojakiego rodzaju: gorące – pod wpływem chwili (np. można się popłakać ze szczęścia podczas oglądania filmu) lub schłodzone – tzw. stałe poczucie radości po dokonaniu bilansu życia (ocena jakości życia z perspektywy czasu).\nCo dzisiaj daje nam szczęście?\nWspółczesnemu człowiekowi szczęście gwarantują takie czynniki jak: stabilizacja życia (zawodowego i rodzinnego), przewidywalność i zgoda na przemijanie. Jednak nie jest łatwo, ponieważ sytuacja na rynku pracy wymaga od nas bycia elastycznym, coraz częściej słyszymy o wzroście liczby rozwodów i wszechobecne komunikaty przypominają nam o narastających z wiekiem problemach zdrowotnych.\nPoczucie szczęścia wiąże się dzisiaj z wysokim statusem społecznym i dobrobytem. To stałe połączenie pojawiło się w momencie rozwarstwienia społecznego i powstania zaczątków społeczeństwa klasowego. Jednak wbrew pozorom ludzie bogaci nie muszą być szczęśliwi w dłuższej perspektywie, ponieważ ich życie podszyte jest obawą o utratę płynności finansowej. Kryzys ekonomiczny pokazał, że uzależnienie szczęścia od finansowego aspektu jest bardzo niepewne.\nProf. dr hab. Wojciech Burszta – kulturoznawca SWPS. Zajmuje się badaniami z kręgu antropologii współczesności i kulturoznawstwa.


Zakazy związane z pomnikami przyrody, stanowiskami dokumentacyjnymi, użytkami ekologicznymi i zespołami - Dz.U.2020.55 t.j.\nArt. 45. - [Zakazy związane z pomnikami przyrody, stanowiskami dokumentacyjnymi, użytkami ekologicznymi i zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi] - Ochrona przyrody.\nArt. 45. [Zakazy związane z pomnikami przyrody, stanowiskami dokumentacyjnymi, użytkami ekologicznymi i zespołami przyrodniczo-krajobrazowymi]\n4) dokonywania zmian stosunków wodnych, jeżeli zmiany te nie służą ochronie przyrody albo racjonalnej gospodarce rolnej, leśnej, wodnej lub rybackiej;\n5) likwidowania, zasypywania i przekształcania naturalnych zbiorników wodnych, starorzeczy oraz obszarów wodno-błotnych;\n6) wylewania gnojowicy, z wyjątkiem nawożenia użytkowanych gruntów rolnych;\n7) zmiany sposobu użytkowania ziemi;\n8) wydobywania do celów gospodarczych skał, w tym torfu, oraz skamieniałości, w tym kopalnych szczątków roślin i zwierząt, a także minerałów i bursztynu;\n9) umyślnego zabijania dziko występujących zwierząt, niszczenia nor, legowisk zwierzęcych oraz tarlisk i złożonej ikry, z wyjątkiem amatorskiego połowu ryb oraz wykonywania czynności związanych z racjonalną gospodarką rolną, leśną, rybacką i łowiecką;\n10) zbioru, niszczenia, uszkadzania roślin i grzybów na obszarach użytków ekologicznych, utworzonych w celu ochrony stanowisk, siedlisk lub ostoi roślin i grzybów chronionych;\n11) umieszczania tablic reklamowych.\n2. Zakazy, o których mowa w ust. 1, nie dotyczą:\n1) prac wykonywanych na potrzeby ochrony przyrody po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;\n2) realizacji inwestycji celu publicznego w przypadku braku rozwiązań alternatywnych, po uzgodnieniu z organem ustanawiającym daną formę ochrony przyrody;\n3) zadań z zakresu obronności kraju w przypadku zagrożenia bezpieczeństwa państwa;\n4) likwidowania nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzenia akcji ratowniczych.\nPytania i odpowiedzi (21)\nCzy wójt musi uzyskać opinię rady gminy w sprawie przeprowadzenia prac z zakresu ochrony czynnej na terenie użytku ekologicznego?\nJeżeli pomnik przyrody znajduje się na gruncie prywatnym, to kto jest odpowiedzialny za jego wycinkę - gmina czy osoba prywatna, na której gruncie zlokalizowany jest pomnik przyrody?\nJak powinien postąpić starosta w przypadku wniosku gminy na usunięcie drzew z nieruchomości opisanej jako "Pomnik przyrody: Zespół Przyrodniczo - Krajobrazowy" oraz zgłoszenia powstania na tej nieruchomości złomów oraz wywrotów?\nOrzeczenia i pisma urzędowe (82)\nOrzeczenia sądów (82)\nII SA/Gl 282/20, Ustanowienie pomnika przyrody a dokonywanie napraw i konserwacji. - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach\nIV SA/Wa 2588/19 - Wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie\nII OSK 931/18 - Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego\nKomentarze i publikacje (8)\nUstawa o ochronie przyrody. Komentarz, wyd. III\nOchrona walorów turystycznych w prawie polskim\nObiektowe formy ochrony przyrody w gminach - aspekty prawne


Bliźnięta. Przewodnik dla rodziców\nStrona główna > Książki>Pedagogika i wychowanie>Bliźnięta. Przewodnik dla rodziców\nBliźniętaoprawa miękkaKsiążka napisana przez mamę bliźniąt, która dzieli się swym bogatym doświadczeniem rodzicielskim z tymi, którzy stają nieoczekiwanie w obliczu podwójnego szczęścia, ale i podwójnych wątpliwości.\nW tym dowcipnym i zawierającym bardzo praktyczne wskazówki poradniku znajdziemy m.in. informacje o tym, czym charakteryzuje się podwójna ciąża, jak przygotować się do podwójnego porodu, jakie wózki bliźniacze są dostępne na naszym rodzimym rynku, w jaki sposób karmić i kąpać dwa maluszki, czy rozdzielać bliźnięta w szkole i jak je rozróżniać.\n- Poradnik zawiera wypowiedzi 100 matek bliźniąt, które dzielą się swoimi doświadczeniami.


Żono moja, serce moje - pobierz mp3, download mp3\nData dodania: 19.05.2009 15:49:07\nTagi: igus18k, żono, moja, serce, moje\nBaw - Żono Moja Serce Moje www.discomax.ovh.org\nżono moja serce moje (wykonawca nieznany)\ndisco polo - Żono moja serce moje (piosenka weselna)_super hit191\nRozmiar piosenki, którą właśnie odtwarzasz to trzy i dwadzieścia siedem setnych megabajta. Zaś jego długość to trzy minuty i trzydzieści cztery sekundy. Jest to witryna, na której możesz posłuchać i ściągnąć za darmo plik mp3 Żono moja, serce moje. Plik mp3, który w tym momencie słyszysz został wprowadzony do naszej bazy danych w niedzielę, 22 pazdziernika 2017 roku. Niestety do tej piosenki nie ma dotychczas żadnego teledysku, lecz nic nie stoi na przeszkodzie, abyś go dodał. Piosenka Żono moja, serce moje nie została do dzisiaj ani razu pobrana. Nie znalazł się do dzisiaj żaden użytkownik, który zechciałaby dodać komentarz do tej piosenki, ale Ty możesz dodać komentarz pierwszy.\nPlik mp3 Żono moja, serce moje do pobrania możesz wyszukać wpisując:\nŻono moja, serce moje download, download Żono moja, serce moje, pobierz Żono moja, serce moje, Żono moja, serce moje pobierz, pobierz mp3 Żono moja, serce moje, download mp3 Żono moja, serce moje, Żono moja, serce moje pobierz mp3, Żono moja, serce moje mp3 pobierz, zippy Żono moja, serce moje zippy, chomikuj Żono moja, serce moje chomikuj, Żono moja, serce moje mp3 download, darmowe mp3 Żono moja, serce moje, Żono moja, serce moje download mp3, lub Żono moja, serce moje mp3.\nKażdego roku, na scenie muzycznej pojawiają się nowi artyści, którzy bez problemów zjednują sobie tłumy wiernych fanów, gotowych wydać grube pieniądze na albumy i koncerty i w ten sposób wesprzeć ulubionego artystę. Takim wykonawcą jest właśnie Żono moja, serce moje, a najnowszy przebój Żono moja, serce moje jest obecnie szeroko komentowany na stronach internetowych, a to głownie przez niezwykłe brzmienie i niesamowitą jakość utworu.\nZostawmy opinie innych za plecami, gdyż zapewne pragniesz poznać Żono moja, serce moje? Ściągnij mp3 z naszej witryny, a odkryjesz, przez co ta piosenka zbiera same dobre recenzje między słuchaczami i krytykami. Nawet jeśli nie jest to gatunek, którego słuchasz na codzień, i tak możesz ściągnąć darmowe mp3 z naszej strony, aby nie pozostać w tyle w kwestii tego, co jest modne w muzyce. W innym przypadku możesz być trochę wyobcowany, gdy będziesz świadkiem rozmów znajomych o Żono moja, serce moje, a Ty nie będziesz się orientował o czym mówią, bo nie znasz tego przeboju.\nSzukasz w wielu miejscach kawałka Żono moja, serce moje? Poważną przeszkodą jest ściąganie z Wrzuty. Ale i na to mamy sprawdzony sposób. Dysponujemy Wrzuta downloader, który ułatwi Ci bardzo szybko na ściągnięcie każdej piosenki z serwisu Wrzuta. Od teraz nie musisz poszukiwać bezpłatnych piosenek na nieciekawych, nie do końca bezpiecznych portalach - znajdziesz je tutaj, na niezawodnej stronie.\nWykorzystaj posiadaną przez nas wyszukiwarkę mp3, która jest połączona z naszą niesamowicie pojemną bazą kawałków. Dzięki takiemu rozwiązaniu, w jednej chwili po wstukaniu do wyszukiwarki Żono moja, serce moje, wyświetlą Ci się wyniki z możliwością ściągnięcia darmowego mp3 prosto na dysk twardy.\nTylko u nas ściągniesz bezpłatne piosenki. Jeśli jesteś już zmęczony słuchaniem ciągle tej samej muzyki, jak również tym, co podają nam radia, zdecydowanie musisz jak najszybciej ściągnąć jak najwięcej darmowej muzyki mp3 z naszej witryny. Nie ma w tym nic skomplikowanego, parę ruchów myszką i voila! - bez żadnego wysiłku otrzymasz ogrom hitów, którymi będziesz w stanie radować się przez wiele długich dni.


Dworczyk: nie analizowaliśmy zakupu rosyjskiej szczepionki Sputnik - Puls Biznesu - pb.pl\nopublikowano: 09-02-2021, 09:06\nNa razie nie analizowaliśmy zakupu szczepionki Sputnik - powiedział we wtorek szef KPRM, pełnomocnik rządu ds szczepień Michał Dworczyk. Czas, aby Komisja Europejska wyegzekwowała od producentów dostawy, które będa odbywały się zgodnie z harmonogramem i w zadeklarowanej wielkości - podkreślił.\n"My na razie nie analizowaliśmy zakupu szczepionki Sputnik" - powiedział Dworczyk zapytany w TVP1, czy rząd rozważa zakup rosyjskiej szczepionki.\nDodał, że rząd w tej chwili skupia się na tym, "żeby wymóc na Komisji Europejskiej rzetelne wywiązanie się z umów z producentami, które są już zakontraktowane". "Przypomnę, że Polska ma zakontraktowane około 100 mln dawek szczepionki do końca roku; inne kraje UE również mają zakontraktowane bardzo duże wolumeny szczepionek" - dodał Dworczyk.\nMichał Dworczyk, fot. Aleksiej Witwicki / Forum\n"Czas na to, aby Komisja Europejska wyegzekwowała od producentów dostawy, które będą odbywały się zgodnie z harmonogramem i wielkości pierwotniej zadeklarowanej przez producentów" - dodał.\nObecnie szczepionki firm Pfizer/BioNTech, Moderna oraz Astra-Zeneca Polska otrzymuje w ramach kontraktów zawartych przez Komisję Europejską, podobnie jak inne państwa UE.\nDworczyk poinformował we wtorek, że kolejna partia szczepionki Moderny jest opóźniona - przyjedzie 11 lutego i będzie mniejsza o 20 tys.\nCD Projekt ofiarą ataku hakerskiego\nOchrona zdrowia / Dworczyk: nie analizowaliśmy zakupu rosyjskiej szczepionki Sputnik


Zasięgnij wiedzy w zakresie prawa antymonopolowego od rzetelnej firmy Comper\nLaser Service - Wymiana tonerów\nTematem, który Cię interesuje jest prawo ochrony konkurencji? Jeżeli tak, bardzo dobrze się składa, wystarczy zapoznać się z naszą ofertą! Zacznijmy jednak od tego, że wszystkie sukcesy rynkowe opierają się o dobre zaplanowanie i rozpoznanie konkurencji. Poza tym trzeba także podkreślić, że istotne jest maksymalizowanie celów biznesowych przy uwzględnieniu ograniczeń regulacyjnych. Jeżeli chodzi wyłącznie o prawo antymonopolowe, można powiedzieć, że w firmie pracują eksperci. Eksperci mający specjalistyczną i wszechstronną wiedzą połączoną z bogatym doświadczeniem. Można powiedzieć, że dzięki temu wszyscy, którzy zdecydują się nam zaufać, mają pewność, co do efektywnego łączenia celów biznesowych. Biorąc pod uwagę to wszystko, co zostało powiedziane — ofertę COMPER można określić jako dobrze dobrane narzędzia do stawianych celów. Jest coś, o co chcesz się zapytać? Więcej informacji udostępnionych jest na naszej stronie. Po szczegółowym zapoznaniu się z nimi nie powinno być mowy o żadnych niejasnościach.


Drewniany taras – Dworzec PKP Wrocław – EsStyle\nKontrakt na wykonanie posadzki drewnianej tarasu oraz schodów drewnianych o łącznej powierzchni 1200m2 z drewna Bangkirai.\nTytuł kontraktu: Odtworzenie Zabytkowego Historycznego Kompleksu Dworca Wrocław Główny z Przebudową Kolejowej Infrastruktury Technicznej\nWrocławski dworzec kolejowy jest jednym z piękniejszych tego typu obiektów w całej Polsce. Utrzymany w neogotyckim stylu budynek wraz z drewnianym tarasem stanowi prawdziwą ozdobę miasta. Montaż tarasu drewnianego przed budynkiem dworca we Wrocławiu, którego wykonawstwo zostało powierzone EsStyle, stanowił część projektu związanego z pracami modernizacyjnymi w jego obrębie.\nRealizacja i wykonawstwo projektu we Wrocławiu musiały stać na najwyższym poziomie, aby uwydatnić piękno zabytkowego charakteru dworca poprzez montaż tarasu drewnianego przed budynkiem. Należało również dobrać odpowiednie deski do konstrukcji tarasowej. Do montażu wykorzystano więc deski tarasowe z drewna Bangkirai. Jest to wysokogatunkowy materiał, odporny na wilgoć i grzyby. Deski tarasowe z tego drewna cechuje również wytrzymałość na uszkodzenia mechaniczne. Stanowią one idealny materiał do montażu i wykonawstwa zewnętrznych konstrukcji tarasowych, takich jak taras drewniany zrealizowany we Wrocławiu.\nGłęboki, brązowy odcień i jednolita budowa desek tarasowych użytych przy montażu konstrukcji zwiększają walor estetyczny wykonawstwa, a drewniany taras przed wrocławskim dworcem współgra wizualnie z całym budynkiem. Deski Bangkirai użyte do wykonawstwa projektu wykazują też dużą odporność ogniową, dzięki czemu spełniają wymogi związane z bezpieczeństwem.


Poprawmy krajobraz – warsztaty 26 kwietnia | Piaseczno News\nStrona główna Piaseczno Poprawmy krajobraz – warsztaty 26 kwietnia\nPoprawmy krajobraz – warsztaty 26 kwietnia\nPIASECZNO 26 kwietnia o godz. 18.00 w urzędzie miasta odbędzie się kolejne warsztatowe spotkanie poświęcone przygotowywanej uchwale krajobrazowej.\nNa pierwszym spotkaniu, które odbyło się 5 kwietnia, przedstawiane zostały dobre praktyki z kraju i ze świata oraz zbierane były opinie na temat właściwego kierunku zmian w Piasecznie.\nTym razem zapraszamy mieszkańców na spotkanie, podczas którego przedstawione zostaną konkretne propozycje dla Piaseczna, a także odbędą się warsztaty w grupach, z których wnioski posłużą przygotowywanemu projektowi uchwały.\nOsoby zainteresowane tematem zachęcamy też do odwiedzenia specjalnie utworzonej strony internetowej www.krajobraz.piaseczno.eu, gdzie można dokształcić się w temacie, zobaczyć, co robią inni – zarówno sąsiedzi, jak i miasta położone na drugim końcu Polski – oraz zobaczyć, co dotychczas zrobiono i co nas jeszcze czeka w Piasecznie.\nPoprzedni artykuł200 milionów złotych na fikcyjnych fakturach! Zatrzymano księgowego międzynarodowej grupy przestępczej\nNastępny artykułKarambol w Grzędach. Jedna osoba trafiła do szpitala\nmojpodpis o Wypadek na skrzyżowaniu Chyliczkowskiej z Warszawską\nGertruda o Tajemnicze auto porzucono na poboczu\nCyniczny o Wypadek w Baniosze! Auto w rowie na dachu\neryk o Straż miejska rozpoczyna kontrole\nKultura i rozrywka961\n26 nowych fotoradarów na polskich drogach! Jeden z nich pojawi się w powiecie piaseczyńskim