Zatrudnianie cudzoziemców [Edyta Bielak-Jomaa, Zbigniew Góral] << KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE\n00252 005578 18999701 na godz. na dobę w sumie\nAutor: Edyta Bielak-Jomaa, Zbigniew Góral Liczba stron:\nISBN: 978-83-264-8573-2 Data wydania: 2017-09-13\nBIBLIOTEKA PRAWA PRACY Zbigniew Góral redakcja naukowa Edyta Bielak-Jomaa ZATRUDNIANIE CUDZOZIEMCÓW Warszawa 2015 Magdalena Stojek-Siwińska Stan prawny na 1 grudnia 2014 r. Wydawca Redaktor prowadzący Łamanie Projekt gra(cid:976)iczny okładki i stron tytułowych Joanna Cybulska JustLuk Maciej Sadowski Ta książka jest wspólnym dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, byś przestrzegał przysługujących im praw. Książkę możesz udostępnić osobom bliskim lub osobiście znanym, ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A jeśli musisz skopiować część, rób to jedynie na użytek osobisty. SZANUJMY PRAWO I WŁASNOŚĆ Więcej na www.legalnakultura.pl P(cid:276)(cid:273)(cid:280)(cid:272)(cid:262) I(cid:287)(cid:263)(cid:262) K(cid:280)(cid:270)(cid:297)(cid:385)(cid:272)(cid:270) © Copyright by Wolters Kluwer SA, 2015 ISBN: 978-83-264-3474-7 Wydane przez: Wolters Kluwer SA Dział Praw Autorskich 01-208 Warszawa, ul. Przyokopowa 33 tel. 22 535 82 00, fax 22 535 81 35 e-mail: ksiazki@wolterskluwer.pl www.wolterskluwer.pl księgarnia internetowa www.pro(cid:976)info.pl SpiS treści 9 13 17 17 20 26 35 43 49 53 53 53 63 70 87 87 89 92 95 99 101 104 5 2.3. Historia polskiej regulacji zjawiska migracji zarobkowej SpiS treści Wykaz skrótóW WStęp rozdział i Migracja zarobkowa jako zjawisko społeczno ‑ekonomiczne 1.1. Uwagi wstępne 1.2. Przyczyny migracji 1.3. Historia migracji 1.4. Historia migracji w Polsce 1.5. Konsekwencje migracji dla kraju imigracyjnego 1.6. Konsekwencje migracji dla kraju emigracyjnego rozdział ii Migracja zarobkowa jako przedmiot regulacji prawnej 2.1. Migracja zarobkowa w prawie międzynarodowym 2.2. Migracja zarobkowa w prawie porównawczym i europejskim 2.1.1. Prawo międzynarodowe 2.1.2. Prawo Rady Europy 2.1.3. Prawo Unii Europejskiej 2.2.1. Uwagi wstępne 2.2.2. Stany Zjednoczone 2.2.3. Niemcy 2.2.4. Francja 2.2.5. Wielka Brytania 2.2.6. Litwa SpiS treści rozdział iii Prawne warunki dostępu cudzoziemców do pracy w Polsce 3.1. Wymóg posiadania obywatelstwa polskiego jako przesłanka negatywna zatrudniania cudzoziemców 120 3.2. Pojęcie i kategorie cudzoziemców z punktu widzenia dostępu do rynku pracy 3.2.1. Obywatele Unii Europejskiej 3.2.2. Cudzoziemcy korzystający z ochrony na terytorium RP 3.2.3. Cudzoziemcy posiadający stały pobyt 3.2.4. Posiadacze Karty Polaka 3.2.5. Repatrianci 3.2.6. Cudzoziemcy członkowie rodziny obywateli polskich 3.2.7. Cudzoziemcy posiadający zezwolenie na pobyt czasowy i pracę 3.2.8. Cudzoziemcy posiadający zezwolenie na pobyt czasowy w celu wykonywania pracy w zawodzie wymagającym wysokich kwalifikacji 120 129 144 148 152 153 155 156 156 160 187 197 203 205 207 209 209 220 221 3.3. Prawo wjazdu i pobytu cudzoziemców na terytorium Polski jako wstępny warunek dostępu do pracy 3.3.1. Dokument podróży 3.3.2. Wiza 163 164 166 3.4. Procedura wydawania zezwoleń na pracę cudzoziemców 172 178 3.4.1. Wniosek o wydanie zezwolenia na pracę 3.4.2. Szczegółowe warunki wymagane do uzyskania zezwolenia na pracę 3.5. Charakter prawny zezwolenia na pracę cudzoziemca 3.6. Odmowa wydania zezwolenia na pracę 3.7. Uchylenie zezwolenia na pracę 3.8. Wygaśnięcie zezwolenia rozdział iV Sytuacja prawna cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce 4.1. Zakaz dyskryminacji 4.2. Podstawy wykonywania pracy przez cudzoziemców na terytorium RP 4.2.1. Zatrudnianie cudzoziemców w ramach stosunku pracy 6 4.2.2. Rozwiązanie stosunku pracy 4.3. Zatrudnianie cudzoziemców na podstawie umowy o pracę nakładczą 4.4. Powierzenie innej pracy zarobkowej 4.5. Wykonywanie pracy przez cudzoziemców w przypadkach SpiS treści 236 244 245 249 249 250 261 267 268 274 277 277 286 291 291 298 301 307 327 329 339 7 szczególnych 4.5.1. Uwagi wstępne 4.5.2. Zatrudnianie lekarzy – cudzoziemców 4.5.3. Wykonywanie pracy przez cudzoziemców w szkołach i placówkach nauczania 4.6. Skutki zaprzestania wykonywania pracy przez cudzoziemca 4.7. Ubezpieczenia społeczne cudzoziemców w Polsce 4.8. Status prawny cudzoziemskich pracowników w świetle ustawy – Prawo prywatne międzynarodowe rozdział V Przeciwdziałanie nielegalnemu wykonywaniu pracy przez cudzoziemców w Polsce 5.1. Definicja zatrudnienia nielegalnego (innej nielegalnej pracy zarobkowej) 5.2. Kontrola legalności zatrudnienia 5.3. Konsekwencje nielegalnego wykonywania pracy przez cudzoziemców 5.3.1. Konsekwencje dla podmiotu powierzającego wykonywanie pracy 5.3.2. Konsekwencje dla cudzoziemca zakończenie załączniki do rozporządzenia MiniStra pracy i polityki Społecznej z dnia 10 grudnia 2013 r. zMieniającego rozporządzenie W SpraWie WydaWania zezWolenia na pracę cudzozieMca (poz. 1674) Wykaz orzeczeń Wykaz aktóW praWnych BiBliografia Wykaz skrótóW Wykaz skrótóW 1. akty praWne EKS – Europejska Karta Społeczna, podpisana w Turynie dnia 18 października 1961 r., zrewidowana w 1996 r. (Dz. U. z 1999 r. Nr 8, poz. 67 z późn. zm.) k.c. – ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 121 z późn. zm.) k.k. – ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (Dz. U. Nr 88, poz. 553 z późn. zm.) Konstytucja RP – Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. Nr 78, poz. 483 z późn. zm.) Konwencja nr 97 – Konwencja MOP nr 97 z dnia 1 lipca 1949 r. dotycząca pra‑ cowników migrujących (zrewidowana) Konwencja nr 143 – Konwencja MOP nr 143 z dnia 24 czerwca 1975 r. dotycząca migracji w niewłaściwych warunkach oraz popierania rów‑ ności szans i traktowania pracowników migrujących k.p. – ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 1502 z późn. zm.) k.p.a. – ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 267 z późn. zm.) k.p.c. – ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (tekst jedn.: Dz. U. z 2014 r. poz. 101 z późn. zm.) k.s.h. – ustawa z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek hand‑ lowych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1030 z późn. zm.) TFUE – Traktat o funkcjonowaniu Unii Europejskiej (wersja skonso‑ lidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 47) 9 Wykaz skrótóW Traktat o Euratom – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Energii Ato‑ mowej z dnia 25 marca 1957 r., tzw. traktat rzymski (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 327 z 26.10.2012, s. 1) Traktat o EWG – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Gospodar‑ czą (EWG) z dnia 25 marca 1957 r., tzw. traktat rzymski, niepubl. Traktat o EWWiS – Traktat ustanawiający Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS) z dnia 18 kwietnia 1951 r., tzw. traktat paryski, niepubl. Traktat o WE (TWE) – Traktat ustanawiający Wspólnotę Europejską (wersja skon‑ solidowana Dz. Urz. UE C 321E z 29.12.2006, s. 37) TUE – Traktat o Unii Europejskiej (wersja skonsolidowana Dz. Urz. UE C 83 z 30.03.2010, s. 13); Dz. U. z 2004 r. Nr 90, poz. 864/3 Układ Europejski – Układ ustanawiający stowarzyszenie między RP, z jednej strony, a Wspólnotami Europejskimi i ich Państwami Człon‑ kowskimi, z drugiej strony, sporządzony w Brukseli dnia 16 grudnia 1991 r. (Dz. U. z 1994 r. Nr 11, poz. 38) u.p.z. – ustawa z dnia 20 kwietnia 2004 r. o promocji zatrudnie‑ nia i instytucjach rynku pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 674 z późn. zm.) u.s.d.g. – ustawa z dnia 2 lipca 2004 r. o swobodzie działalno‑ ści gospodarczej (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 672 z późn. zm.) ustawa o cudzoziemcach – ustawa z dnia 12 grudnia 2013 r. o cudzoziemcach (Dz. U. poz. 1650 z późn. zm.) ustawa o PIP – ustawa z dnia 13 kwietnia 2007 r. o Państwowej Inspekcji Pracy (tekst jedn.: Dz. U. z 2012 r. poz. 404 z późn. zm.) u.s.u.s. – ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpie‑ czeń społecznych (tekst jedn.: Dz. U. z 2013 r. poz. 1442 z późn. zm.) u.z.l. – ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i leka‑ rza dentysty (tekst jedn.: Dz. U. z 2011 r. Nr 277, poz. 1634 z późn. zm.) u.z.p.b. – ustawa z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciw‑ działaniu bezrobociu (tekst jedn.: Dz. U. z 2003 r. Nr 58, poz. 514 z późn. zm.) 10 Wykaz skrótóW 2. czaSopiSMa i oficjalne publikatory AUWr – Acta Universitatis Wratislaviensis Dz. U. – Dziennik Ustaw Rec. – Recueil de la jurisprudence de la Cour de justice et du Tribunal de première instance GSP – Gdańskie Studia Prawnicze IPiSS – Instytut Pracy i Spraw Socjalnych ISS UW – Instytut Spraw Socjalnych Uniwersytetu Warszawskiego KPP – Kwartalnik Prawa Prywatnego M.P.Pr. – Monitor Prawa Pracy M. Praw. – Monitor Prawniczy NP – Nowe Prawo ONSA – Orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego OSN – Orzecznictwo Sądu Najwyższego OSNAPiUS – Orzecznictwo Sądu Najwyższego Izba Administracyjna, Pra‑ cy i Ubezpieczeń Społecznych OSP – Orzecznictwo Sądów Polskich OSPiKA – Orzecznictwo Sądów Polskich i Komisji Arbitrażowych Pal. – Palestra PiP – Państwo i Prawo PiZS – Praca i Zabezpieczenie Społeczne PiŻ – Prawo i Życie PPE – Przegląd Prawa Europejskiego PPH – Przegląd Prawa Handlowego Pr. Pracy – Prawo Pracy PSpoł. – Polityka Społeczna PUS – Przegląd Ubezpieczeń Społecznych PUSiG – Przegląd Ubezpieczeń Społecznych i Gospodarczych RPEiS – Ruch Prawniczy, Ekonomiczny i Socjologiczny SE – Studia Europejskie Sł. Prac. – Służba Pracownicza St. Praw. – Studia Prawnicze 11 Wykaz skrótóW 3. inne CEUW – Centrum Europejskie Uniwersytetu Warszawskiego EFTA – Europejskie Porozumienie o Wolnym Handlu EOG – Europejski Obszar Gospodarczy ETS – Europejski Trybunał Sprawiedliwości (obecnie Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej) Euratom – Europejska Wspólnota Energii Atomowej EWG – Europejska Wspólnota Gospodarcza EWWiS – Europejska Wspólnota Węgla i Stali KWP – Komenda Wojewódzka Policji MOP – Międzynarodowa Organizacja Pracy MPiPS – Minister Pracy i Polityki Społecznej MZiOS – Minister Zdrowia i Opieki Społecznej NRL – Naczelna Rada Lekarska NSA – Naczelny Sąd Administracyjny ONZ – Organizacja Narodów Zjednoczonych PAN – Polska Akademia Nauk PIP – Państwowa Inspekcja Pracy PUP – Powiatowy Urząd Pracy RE – Rada Europy RPO – Rzecznik Praw Obywatelskich SN – Sąd Najwyższy TK – Trybunał Konstytucyjny UDSC – Urząd do Spraw Cudzoziemców UKIE – Urząd Komitetu Integracji Europejskiej WSA – Wojewódzki Sąd Administracyjny ZUS – Zakład Ubezpieczeń Społecznych 12 WStęp WStęp Problematyka zatrudniania cudzoziemców w Polsce nabiera coraz więk‑ szego znaczenia. Po zmianach społeczno‑politycznych na przełomie lat 80. i 90. ubiegłego wieku, a zwłaszcza po przystąpieniu Polski do struktur eu‑ ropejskich, wzrosło zainteresowanie naszym krajem wśród cudzoziemców. Zaczęli tutaj napływać nie tylko turyści, ale także zachodni inwestorzy poszukujący tańszej siły roboczej, która zmniejszyłaby koszty produkcji. Polski rynek zwrócił także uwagę przybyszów zza wschodniej granicy. Ta grupa cudzoziemców poszukuje pracy w Polsce i chętnie podejmuje tu zatrudnienie. Rozpad Związku Radzieckiego i zmiany gospodarczo‑ ‑polityczne w jego byłych republikach nasiliły procesy migracji zarobkowej do Polski. Kraj nasz stał się również państwem tranzytowym na drodze do Europy Zachodniej dla cudzoziemców z Azji. Choć wciąż część z nich traktuje Polskę jako przystanek w drodze na Zachód, to jednak coraz większa ich liczba upatruje w pozostaniu tutaj szansę na lepszą przyszłość. Zainteresowanie rynkiem pracy ze strony cudzoziemców zbiegło się z przeobrażeniami w gospodarce, pogorszeniem koniunktury, wzro‑ stem bezrobocia, spadkiem poparcia dla reform, co spowodowało obawy o równowagę na rynku pracy. Cudzoziemcy często są postrzegani jako zagrożenie dla tego rynku. Polska, w związku z przystąpieniem do Unii Europejskiej, musiała uwzględnić w prawie migracyjnym zasadę swobodnego przepływu pra‑ cowników. Skutki objęcia Polski tą unijną zasadą polegają na: 1) uznaniu przez Polskę prawa pobytu na swoim terytorium obywateli ków unijnych, unijnych podejmujących w Polsce pracę, 2) uznaniu prawa pobytu i prawa do pracy członków rodzin pracowni‑ 13 WStęp 3) przyznaniu obywatelom Unii prawa dostępu do rynku pracy, podej‑ mowania zatrudnienia oraz korzystaniu z usług służb zatrudnienia, tak jak obywatele polscy, 4) przyznaniu obywatelom Unii prawa do pozostania na terytorium RP po zakończeniu działalności zarobkowej. Integracja Polski z Unią Europejską stanowi zatem wyraz nowej ten‑ dencji na rynku pracy, obejmującej jednak tylko ten jej segment, który dotyczy zatrudnienia cudzoziemców posiadających obywatelstwo Unii. W tym zakresie przejawia się idea rynku otwartego, respektująca zasadę wolności pracy i równego traktowania wszystkich pracowników. Obok rynku otwartego, dla pozostałych cudzoziemców dostęp do polskiego rynku pracy podlega w dalszym ciągu różnego rodzaju ograniczeniom. Polskie rozwiązania prawne dotyczące zatrudniania cudzoziemców są zdeterminowane dwoma przeciwstawnymi czynnikami. Z jednej strony jest to idea swobodnego przepływu pracowników, znajdująca swój wyraz przede wszystkim w prawie europejskim. Z drugiej strony jest to dążenie do protekcji krajowego rynku pracy, dyktowane sytuacją na tym rynku. Prowadzi ono do stosowania restrykcji wobec zjawiska migra‑ cji zarobkowych. Swoboda przepływu pracowników w pełni respektuje zasadę wolności pracy, jako jednego z podstawowych praw człowieka, a restrykcje w zatrudnieniu cudzoziemców to z kolei ograniczenie tej wolności. Uwarunkowania społeczne, ekonomiczne i polityczne powodują, iż nie można mówić o jednolitym statusie prawnym cudzoziemców podejmujących pracę w Polsce. Status ten cechuje znaczny stopień dy‑ ferencjacji. Jest on różny przede wszystkim w zależności od tego, skąd pochodzą osoby nieposiadające obywatelstwa polskiego oraz na jakiej podstawie tu przebywają. Inaczej traktowani są obywatele Unii Euro‑ pejskiej, inne reguły odnoszą się do cudzoziemców spoza niej, jeszcze inaczej kształtowane jest prawo do pracy obcokrajowców posiadających zezwolenie na pobyt w Polsce. Uprawnienia niektórych grup cudzoziem‑ skich są ograniczone, sytuacja innych jest korzystniejsza. Opracowanie jest poświęcone prawnym zagadnieniom zatrudnia‑ nia cudzoziemców w Polsce. Zainteresowania autorki koncentrują się przy tym na tej grupie cudzoziemców, która przybywa do Polski w celu podjęcia pracy, tylko bowiem w odniesieniu do tej grupy znajdują za‑ stosowanie szczególne rozwiązania prawne. Wyjaśnienia wymaga też pole dyskursu podjętego w prezentowanej pracy, biorąc pod uwagę wy‑ 14 WStęp stępujący w jej tytule termin „zatrudnienie”. Trzeba zatem podkreślić, że tytułowe określenie jest pewną konwencją językową wykraczającą w szczególności poza znaczenie, jakie terminowi „zatrudnienie” nadaje się w ustawie o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy, pod‑ stawowym akcie prawnym poddanym analizie. W przepisach tego aktu „zatrudnienie” obejmuje stosunki pracy, stosunki służbowe i umowę o pracę nakładczą. Tymczasem unormowania odnoszące się do cudzo‑ ziemców dotyczą także innych podstaw podejmowania przez nich pracy (w szczególności chodzi o umowy cywilnoprawne). Przyjęta konwen‑ cja terminologiczna pozwala zatem uniknąć w tytule wskazywania na zróżnicowane formy prawne wykonywania pracy przez cudzoziemców. Ponadto, jednoznacznie eliminuje z pola rozważań problematykę po‑ dejmowania przez obcokrajowców działalności gospodarczej na własny rachunek. Temat i zakres opracowania decydują o jego konstrukcji. Publikacja składa się z pięciu rozdziałów. Podział problematyki na kilka części pozwala bowiem w pełni przedstawić sytuację prawną cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce i odpowiedzieć na postawione wcześniej pytania. Rozdział I poświęcony jest społeczno‑ekonomicznym uwarunko‑ waniom migracji. Stanowi on tło dla dalszych rozważań, przedstawia bowiem wielkość migracji, jej kierunki i tendencje rozwojowe. Wyjaś‑ niono w nim przyczyny migracji, podjęto również próbę zaprezento‑ wania skutków migracji, zarówno dla kraju emigracji, jak i imigracji. Rozdział II prezentuje historię prawnych uregulowań zjawiska mi‑ gracji w Polsce oraz unormowania międzynarodowe i europejskie. Za‑ wiera także charakterystykę prawa migracyjnego w niektórych innych państwach. Jak sądzę, uwagi na ten temat są niezbędne, stanowiąc punkt odniesienia do dalszych rozważań. Pozwalają na skonfrontowanie prawa polskiego ze standardami międzynarodowymi i europejskimi, umożliwiając tym samym ocenę rozwiązań obowiązujących w Polsce i wskazanie na kierunki pożądanych zmian w ustawodawstwie i poli‑ tyce migracyjnej. Zasadniczą część pracy stanowią rozważania zawarte w kolejnych rozdziałach. W rozdziale III przedstawione zostały prawne warunki dostępu do wykonywania pracy przez cudzoziemców. Prawna regulacja w tym zakresie nie jest jednolita. Stanowi ona refleks różnych tenden‑ cji na rynku pracy. Koncentruję swoją uwagę na ograniczeniach, które 15 WStęp w dostępie do polskiego rynku pracy wynikają z ustawy o cudzoziem‑ cach oraz ustawy o promocji zatrudnienia i instytucjach rynku pracy. Rozdział ten poświęcony jest także wykonywaniu przez cudzoziemców pracy w szczególnych przypadkach. Zawiera on rozważania na temat zatrudniania cudzoziemskich lekarzy i nauczycieli, co pozwala na zba‑ danie odrębności w dostępie do polskiego rynku przez niektóre grupy zawodowe cudzoziemców. Przedstawienie warunków wjazdu i pobytu obcokrajowców w związ‑ ku z wykonywaniem pracy, również w przypadkach szczególnych, po‑ przedza rozdział IV. Zawarłam w nim rozważania na temat statusu cudzoziemców wykonujących pracę w Polsce. Z prawnego punktu widzenia szczególnie interesujące jest w tym przypadku zagadnienie niedyskryminacji. Próbuję zatem odpowiedzieć na pytanie, czy zakaz dyskryminacji, stanowiący powszechnie uznawany standard między‑ narodowy, jest respektowany na gruncie polskiego prawa migracyjne‑ go, a w szczególności, czy odstępstwa od powszechnego prawa pracy, jakie charakteryzują status cudzoziemców, dadzą się pogodzić z tym zakazem. Analizuję to, badając podstawy wykonywania pracy przez obcokrajowców, zwracając jednak uwagę zwłaszcza na tzw. zatrudnienie pracownicze. Pełna charakterystyka statusu prawnego cudzoziemców wykonują‑ cych pracę w Polsce wymagała podjęcia jeszcze jednego istotnego wątku, co czynię w ostatnim, V rozdziale pracy. Zajmuję się w nim prezentacją zjawiska nielegalnego zatrudnienia cudzoziemców. Zjawisko to, znane na całym świecie, nie jest obce również w warunkach polskich. Zdając sobie sprawę, że jest to problematyka złożona, wielopłaszczyznowa, wy‑ magająca odrębnych, znacznie bardziej pogłębionych badań, świadomie ograniczyłam się do prezentacji najbardziej zasadniczych kwestii z tym związanych, co dopełnia wcześniejsze uwagi o warunkach legalnego zatrudnienia cudzoziemców. 16 1.1. uWagi WStępne rozdziałi Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne 1.1. uWagi WStępne Słowo „migracja” wywodzi się z łacińskiego „migratio” – wywędro‑ wanie, „migrare” – wywędrowywać, przesiedlać się i oznacza wszelkie formy przemieszczania się ludności (zmianę miejsca pobytu) na stałe bądź okresowo1. W definicjach „migracji” akcentuje się najczęściej znaczenie zmia‑ ny miejsca pobytu, przyczyn i wielkości takiej zmiany. Pod pojęciem „migracji” rozumieć można świadome, zamierzone przemieszczanie przestrzenne ludności, wynikające ze zmiany miejsca zamieszkania lub pobytu, dokonujące się pomiędzy jednostkami osiedlonymi w ramach granic jednego kraju lub wykraczających poza te granice2. W literaturze nie wypracowano dotąd jednolitej definicji migracji i migranta3. W zależności od przyjętych kryteriów, możemy podzielić migracje na wiele typów i rodzajów: 1) ze względu na charakter podejmowanych decyzji – migracje dobro‑ wolne (woluntarystyczne), przymusowe (niewoluntarystyczne)4, spontaniczne, planowe; 2) ze względu na przyczyny migracji – zarobkowe, rodzinne, podpo‑ rządkowane, matrymonialne, polityczne, religijne, narodowościowe, ekologiczne, indywidualne; 3) ze względu na czas trwania – migracje stałe, okresowe, sezonowe; 4) ze względu na charakter geograficzny – wewnętrzne, zewnętrzne, kontynentalne, zamorskie, regionalne; 1 W. Kopaliński, Słownik wyrazów obcych i zwrotów obcojęzycznych, Warszawa 1989. 2 M. Latuch, Demografia społeczno-ekonomiczna, Warszawa 1980, s. 286. 3 M. Okólski, Statystyka imigracji w Polsce, Working Papers, ISS UW seria: Prace 4 Migracjami przymusowymi są: wydalenie, repatriacja, uchodźstwo, wysiedlenie, migracyjne 1997, nr 2, s. 36–37. ewakuacja, deportacja. 17 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne 5) ze względu na charakter prawny – migracje legalne i nielegalne; 6) ze względu na inne przyczyny – migracje emerytalne, masowe, exo‑ dus, konserwatywne, innowacyjne5. W ostatnich latach zacierają się kryteria form i granice migracji (np. migracja nielegalna po uzyskaniu zgody na pobyt staje się legalną), pojawiają się nowe określenia grup migrantów6. W obieg, obok terminu „migrant”, „imigrant”, „emigrant” „wychodźcy”, „uchodźcy”, wchodzą nowe pojęcia: „quasi‑uchodźcy”, „uchodźcy ekologiczni”, uchodźcy o sta‑ tusie przyznanym ze względów humanitarnych. Występuje także nowa forma migracji nielegalnej – przerzut osób 7. Migracja jest zjawiskiem wielopostaciowym, o różnej naturze mo‑ tywów. W ostatnich latach przyczyny migracji zostały zwielokrotnione w sile oddziaływania pod wpływem wielu uwarunkowań powszechnych, które często ujmuje się w trzy grupy czynników: technologiczne, społecz‑ no‑ekonomiczne i psychologiczne. Mówiąc o czynniku technologicznym, mamy na uwadze osiągnięcia cywilizacyjne, które umożliwiły szybkie i względnie tanie podróże oraz łatwe komunikowanie. Dysproporcje 5 K. Slany, Między przymusem a wyborem. Kontynentalne i zamorskie emigracje z krajów Europy Środkowo -Wschodniej (1939–1989), Kraków 1995, s. 25–27. Najczęściej spotykane podziały migracji uwzględniają kryteria przyczyn skłaniających do podjęcia decyzji migracyjnej, czasu jej trwania, zasięgu terytorialnego i regulacji prawnoadmini‑ stracyjnych, zob. A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów. Zarys geografii migracji, Wrocław–Warszawa–Kraków 1986, s. 6; E. Marek, Migracje zagraniczne i uchodźstwo we współczesnym świecie, PSpoł. 1995, nr 3, s. 2. 6 W. Anioł, Współczesne ruchy migracyjne, PSpoł. 1991, nr 1, s. 37. Szczególną formą przemieszczania się był np. powrót żołnierzy z byłego Związku Radzieckiego (Białorusi, Ukrainy, Litwy) po 1989 r. z jednostek stacjonujących w Polsce, NRD, Czechosłowacji, a co za tym idzie przemieszczanie się tysięcy ludzi w granicach WNP, zob. G. de Lusignan, Global Migration and European Integration, Washington 1997. 7 W. Anioł, Migracje w Europie (w:) Studia o procesach migracji zagranicznych, t. I, Stu‑ dia i Materiały IPiSS, z. 3, Warszawa 1994, s. 84; E. Hönekopp, Migracje Wschód – Zachód. Czy nowa europejska wędrówka ludów? (w:) Studia o procesach…, t. I, z. 3, s. 11; K. Głąbi‑ cka, Przerzut osób jako nowa forma migracji nielegalnej, PSpoł. 2000, nr 5–6, s. 28. W lite‑ raturze przedmiotu wyróżnia się dwa pojęcia dotyczące przerzutu osób: przerzut i przemyt. „Przerzut” odnosi się do odpłatnego pośrednictwa w nielegalnym przekraczaniu granicy z zamiarem nielegalnego pozostawania na danym terytorium. Migranci są przerzucani przy użyciu siły lub podstępnie. W kraju docelowym migranta nielegalnego wykorzystuje się do popełniania kradzieży, prostytucji, przemytu narkotyków itd. „Przemyt” natomiast to samo ułatwienie nielegalnego dotarcia do kraju docelowego. Kontakt między migrantem a osobą lub organizacją zajmującą się przemytem kończy się w chwili dotarcia migranta do kraju docelowego, zob. więcej K. Głąbicka, T. Halik, A. Sawicka, Studia nad przerzutem migrantów, Working Papers, ISS UW, seria: Prace migracyjne 1999, nr 23, oraz M. Szonert, Migracje w Europie Środkowej i Wschodniej, Studia i Materiały IPiSS, z. 3, Warszawa 1994. 18 1.1. uWagi WStępne w poziomie rozwoju gospodarczego, w standardach i jakości życia, które utrzymują się pomiędzy różnymi regionami świata, wpływają na wzrost motywacji wyjazdów (czynnik społeczno‑ekonomiczny). W postrzeganiu różnic w poziomie rozwoju społeczeństw dużą rolę odgrywa czynnik psychologiczny – ocena możliwości oraz szans na sukces, chęć osiągnię‑ cia kariery zawodowej, poczucie bezpieczeństwa i świadomość prawa do szczęścia, wyboru formy i miejsca do życia, prawa do swobody decydowa‑ nia o sobie, możliwość kształcenia dzieci na lepszych uniwersytetach8. Problematyka migracji leży w sferze zainteresowań wielu dyscyplin naukowych. Zajmuje się nią socjologia, badając przyczyny, źródła, naturę i cel migracji9. Psychologia określa determinanty przemieszczania się ludzi z punktu widzenia ich oczekiwań, potrzeb, wpływu wyjazdu na rozwój emocjonalny, psychiczny. Geografia bada rozmieszczenie migran‑ tów w poszczególnych krajach docelowych oraz szlaki ich przemieszczeń. Migracje pozostają też w orbicie badań ekonomii. Wpływają one bowiem na sytuację gospodarczą zarówno rynków krajowych, jak i indywidual‑ nych gospodarstw domowych. Migracjami zainteresowana jest także społeczna nauka Kościoła, czego wyrazem są Duszpasterstwa Migrantów i Uchodźców oraz Kongresy Duszpasterstwa, podczas których debatuje się nad przyczynami migracji i poszukuje rozwiązań w łonie Kościoła, które jak najlepiej chroniłyby migrujących10. Zgodnie ze społeczną nauką Kościoła, każdy ma prawo do opuszczenia swego kraju w celu poszuki‑ wania lepszych warunków życia w innym państwie. Wyraźnie na to wskazuje Jan Paweł II w swojej Encyklice O pracy ludzkiej11, w której zauważa, że emigracja za pracą przybiera znaczne rozmiary z różnych powodów współczesnego życia. Zasadą naczelną, zgodnie z hierarchią wartości, jest konieczność nadawania wszelkiej pracy sensu, który do‑ maga się, „by kapitał służył pracy a nie praca kapitałowi”. Regulacją zjawisk migracji zajmują się również nauki prawne, które badają prawne uregulowania i warunki przemieszczania się osób między poszczególnymi państwami. Określają one ramy prawne swobody prze‑ 8 J.E. Zamojski, Migracje masowe – czynnik przemian społeczeństw współczesnych (w:) Migracje i społeczeństwo, Zbiór studiów, red. J.E. Zamojski, Warszawa 1995, s. 12. 9 Jednym z pierwszych przedstawicieli nauki, który podjął próbę scharakteryzowania praw migracji, był amerykański socjolog E.G. Rovenstein, twórca „Praw migracji”. Wśród polskich socjologów na uwagę zasługuje działalność F. Znanieckiego oraz J. Chałasińskiego. 10 http: /www.opoka.org.pl/biblioteka/. 11 Encyklika Ojca Świętego Jana Pawła II, Laborem Exercens, Wrocław 1992. 19 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne mieszczania się oraz formułują uprawnienia i obowiązki państwa wobec migrantów oraz prawa i obowiązki migrantów. Nauki prawne określają także warunki współpracy międzynarodowej w dziedzinie przepływu cudzoziemców. 1.2. przyczyny Migracji Ze względu na przyczyny, migracje można podzielić najogólniej na dobrowolne i przymusowe (niedobrowolne, wymuszone)12. Do migracji dobrowolnych należą wszelkie formy przesiedlania się ludzi dokonywane na podstawie dobrowolnych decyzji: ze względu na sytuację zawodową oraz okoliczności osobiste. Przyczyny migracji w tym ujęciu to m.in.: podjęcie działalności gospodarczej lub pracy najemnej w innym kraju, zawarcie małżeństwa z obywatelem innego państwa i związany z tym wyjazd, podjęcie studiów, łączenie rodzin oraz inne decyzje o wyjeździe podejmowane w celu polepszenia warunków mate‑ rialnych. Drugą grupę migracji dobrowolnych stanowią te podejmowane z pobudek osobistych, spowodowane przeświadczeniem o konieczności zmiany miejsca zamieszkania, np. z powodu oczekiwań na możliwość spełnienia życiowych pragnień w kraju docelowym. Coraz większego znaczenia, w nowoczesnych społeczeństwach, nabierają potrzeby wyż‑ szego rzędu (potrzeby kulturalne), a świadomość możliwości ich zaspoko‑ jenia w innym kraju wystarcza często do podjęcia decyzji migracyjnej13. Migracje przymusowe spowodowane są często uwarunkowaniami społeczno‑politycznymi, obejmującymi uchodźstwo z powodu repre‑ sji politycznych, ksenofobii, prześladowań na tle rasowym, religijnym, a także ucieczki od konfliktów zbrojnych – wewnątrz lub międzypań‑ stwowych, masowe przesiedlenia ludności, ruchy repatriacyjne w na‑ stępstwie regulacji granic państwowych14. Migracje niedobrowolne uza‑ 12 W. Mirowski, Migracja jako forma przystosowania w okresie przemian (w:) Migracje i społeczeństwo. Zbiór studiów, red. J.E. Zamojski, Warszawa 1997, s. 167. 13 L. Korporowicz, Migracje międzynarodowe jako zjawisko komunikacji międzykul- turowej (w:) Migracje…, s. 51. 14 W ostatnich latach wysoko uprzemysłowione państwa rejestrują rocznie ok. 700–800 tys. starających się o azyl. Liczba ta wzrasta natychmiast wraz z wybuchami jakichkolwiek konfliktów światowych. A. Fandrejewska, Migracjom nie ma końca, Rzecz‑ pospolita z dnia 11 maja 1995 r. 20 1.2. przyczyny Migracji leżnione są także od następstw klęsk i żywiołów, w rezultacie których ludzie zmuszeni są poszukiwać bezpiecznych miejsc do życia15. Proces migracyjny obejmuje dwie fazy: emigrację (wyjazd z kraju ojczystego) i imigrację (przyjazd do kraju docelowego osób o obcym oby‑ watelstwie lub obcych etnicznie). Wśród przyczyn emigracji wymienia się tzw. czynniki wypychające (push factors), decydujące o potrzebie opuszczenia swojego kraju, którym po stronie państwa imigracyjnego odpowiadają czynniki przyciągające (pull factors)16. Do okoliczności wpływających na decyzję o wyjeździe z własnego i jednocześnie przybyciu do innego państwa należą uwarun‑ kowania prawne w obu tych krajach. Emigracji sprzyjać będą regulacje umożliwiające swobodne opuszczenie kraju czy łatwy dostęp do zakupu dewiz, imigracji zaś, liberalne przepisy w sprawie przekraczania granic, ułatwienia wizowe, korzystne przepisy imigracyjne określające status i uprawnienia socjalne imigrantów. Na decyzje migracyjne wpływają również warunki ekonomiczne: duże bezrobocie, zła sytuacja mieszkaniowa, kryzys gospodarczy w kra‑ ju ojczystym, nieczytelne prawo, zbyt wysokie podatki, nieprzyjemne otoczenie, a nawet niedogodny klimat17. Wśród czynników wypychają‑ cych, które mają, jak podkreśla się w literaturze, większe znaczenie niż przyczyny ekonomiczne i brak politycznej stabilizacji (zwłaszcza w ubo‑ gich krajach afrykańskich), znajdują się katastrofy przyrodnicze, dłu‑ goletnie susze i nieurodzaje18. Czynniki te stanowić będą push factors. Odpowiednio czynnikami przyciągającymi są: mała skala bezrobocia, możliwość łatwego zatrudniania imigrantów w kraju docelowym, silna pozycja pieniądza, korzystna sytuacja materialna. Należy jednak zwró‑ cić uwagę, że wybór miejsca pracy uzależniony jest zarówno od szero‑ kości otwarcia granic kraju ojczystego i co najmniej w takim samym stopniu od dostępności krajowych rynków pracy dla cudzoziemców19. 15 E. Marek, Migracje zagraniczne…, s. 3. 16 J.A. Jackson, Migration, London and New York 1986, s. 13–16. 17 P. Ogden, Migration and Geographical change, London, New York, New Rochelle, Melbourne, Sydney 1984, s. 24. 18 W 1984 r. ok. pół miliona Etiopczyków udało się na emigrację do Senegalu z powodu głodu, W.A. Plummer, The Big Push: Emigration in the Age of Environmental Catastrophe, http://www.repository.law.indiana.edu/ijgls/vol4/iss1/13, dostęp z 24.11.2014 r. 19 Z. Góral, Prawo do pracy. Studium prawa polskiego w świetle porównawczym, Łódź 1994, s. 161. 21 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne Duże znaczenie ma także społeczno‑polityczny obraz państwa oj‑ czystego – wojny, nieustabilizowana sytuacja polityczna, dyskryminacja mniejszości narodowych, ograniczenia praw człowieka – sprzyjają wy‑ jazdom do krajów, w których istnieje możliwość integracji z mieszkań‑ cami, mała (czy mniejsza) skala agresji i nastrojów nacjonalistycznych oraz znaczne zdolności absorpcyjne cudzych kultur20. Obok wymienionych wyżej dużą rolę pełnią też czynniki kulturowe i językowe, stanowiące bariery bądź – przeciwnie – ułatwienia w ruchu migracyjnym ludności. Łatwiej podjąć decyzję o wyjeździe do kraju, któ‑ rego kultura nie jest zasadniczo odmienna od kultury kraju ojczystego, w której migranci wychowali się, kiedy odpowiada im znany, kulturowy system wartości i struktura społeczeństwa, w której jednostka zajmuje określone miejsce. Na decyzję migracyjną wpływ mają osoby znajome, będące już za granicą oraz ich opinia na temat miejsca, do którego ewentualnie udać się może emigrant. Szybciej zaadaptuje się w kraju, w którym rodzina lub przyjaciele uzyskali już jakiś stopień zamożności. Najogólniej można stwierdzić, że człowiek tym chętniej migruje, im większe są jego oczekiwania, że w efekcie migracji zdobędzie pozytyw‑ nie ocenioną „przestrzeń życiową”, pragnienie, aby tak ukształtować swoją sytuację życiową, żeby uzyskać zgodność pomiędzy oczekiwa‑ niami a osiągniętą satysfakcją21. Należy również zwrócić uwagę na to, że powiązania rodzinne, przekraczające granice państw, pozwalają na swobodne porozumiewanie się i stwarzają okazję do łatwiejszej adaptacji nowo przybyłych22. Śledząc procesy migracyjne, należy wskazać, że olbrzymie znacze‑ nie dla problemu migracji ma przeludnienie i wzrost populacji w kraju wysyłającym i odpowiadający mu w kraju przyjmującym – niż demo‑ graficzny. W kraju imigracyjnym posiadającym duży przyrost naturalny przy jednoczesnej słabości gospodarki i kryzysie ekonomicznym chętniej patrzy się na emigrację swoich obywateli. 20 M. Anioł, Współczesne ruchy…, s. 93–94; B. Wierzbicki, Uchodźcy w prawie mię- dzynarodowym, Warszawa 1993, s. 164–172. 21 H.J. Hoffmann ‑Nowotny, Paradygmaty i zmiany paradygmatów w socjologicznych badaniach nad migracjami. Szkic teorii migracji (w:) Migracje, mniejszości, nacjonalizm. Problemy teoretyczne i realia społeczne, red. J. Polakowska ‑Kujawa, Warszawa 1994, s. 16. 22 M. Fix, J.S. Passel, U.S. Immigration in a Global Context: Past, Present and Future (w:) Immigration and Immigrants, Washington, Global Legal Studies 1994, nr 5, s. 12–15. 22 1.2. przyczyny Migracji Bez względu jednak na charakter migracji nie ulega wątpliwości, że praktyka migracyjna jest możliwa tylko wtedy, gdy prawnemu, politycz‑ nemu, społecznemu i osobistemu push, towarzyszy przede wszystkim polityczna intencja pull – państw imigracyjnych23. Chociaż przyczyn migracji jest wiele i są one tak różne, jak powody, dla których ludzie podejmują decyzje migracyjne, to wydaje się, że za‑ równo w przeszłości, jak i obecnie do emigracji zmuszały głównie przy‑ czyny ekonomiczne. Migracje zarobkowe to przestrzenne przemiesz‑ czanie się ludności zawodowo czynnej podejmowane w celu poprawy sytuacji życiowej własnej i członków rodziny, bądź w celu uzyskania środków finansowych niezbędnych do zachowania dotychczasowych form życia i gospodarowania, postrzeganych jako warunek zachowania tożsamości kulturowej24. Istnieją dwie główne grupy migrantów ekonomicznych: 1) migranci „przeżycia” (migranci „za chlebem”) – należący w krajach „wysyłających” najczęściej do sektora utrzymującego się z rolnictwa lub nieformalnego sektora miejskiego. O ich emigracji decyduje zła sytuacja materialna i brak pracy; 2) migranci „mobilni” – są to tradycyjnie migrujący, wysoko wykwa‑ lifikowani „pracownicy – goście”, pracownicy kontraktowi, pracow‑ nicy nauki i artyści, którzy do migracji motywowani są nie tylko odpowiednio wysokimi zarobkami, ale też dobrymi warunkami do badań i pracy twórczej25. 23 M. Skoczek, Współczesne migracje zarobkowe (w:) Migracje i społeczeństwo…, s. 15. 24 Ibidem. Wg szacunków Sekretarza Generalnego ONZ w 2007 r. ok. 200 mln ludzi mieszka w krajach niebędących ich krajami urodzenia. Jedna trzecia tej liczby to pracownicy i ich rodziny, www.unic.un.org.pl 25 G. Tapinos, Regionalna integracja i jej oddziaływanie na zatrudnienie i migrację (w:) Studia o procesach migracji zagranicznych, t. II, Warszawa 1994, s. 32–33; zob. też E. Marek, Migracje zagraniczne…, s. 4. Inne typy migracji zarobkowych przedstawia M. Skoczek (Współczesne migracje za- robkowe…, s. 15 i n.): 1) migracje pracowników wysoko wykwalifikowanych, reprezentujących wolne zawody (lekarze, naukowcy, inżynierowie itp.), 2) migracje pracowników posiadających średnie wykształcenie zawodowe (pielęgniarki, technicy), 3) migracje osób nieposiadających określonego zawodu, najczęściej młodych, poszuku‑ jących pracy poza miejscem zamieszkania w przekonaniu, że w ten sposób szybciej zaspokoją swoje aspiracje życiowe, 4) migracje osób niewykwalifikowanych szukających pracy zarobkowej, 5) migracje sezonowe i okresowe ludności wiejskiej traktowane jako dodatkowa praca. 23 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne Do emigracji zarobkowych skłaniać może: 1) brak miejsc pracy i możliwości zatrudnienia w miejscu zamieszkania, 2) uzyskiwanie niskich dochodów lub duże różnice w zarobkach, 3) chęć dorobienia się, 4) chęć założenia samodzielnego interesu w kraju, uzależniona od du‑ żego zarobku za granicą, 5) zmiany ekonomiczne w kraju, wpływające na wzrost obaw o spadek wartości pieniądza (duży wysiłek za niewspółmiernie niską płacę)26. Ruchy migracyjne zależą zatem w dużej mierze od bezwzględnej róż‑ nicy pomiędzy poziomami przychodów w państwie pochodzenia i kraju docelowym. Istotną rolę odgrywa też poziom płac w kraju ojczystym. Jeże‑ li przychód jest wyższy od minimum socjalnego i jednocześnie zaspakaja potrzeby społeczne, to aby emigrować poziom zarobków na emigracji mu‑ siałby być naprawdę wysoki. W przeciwnym razie ludzie pozostają raczej w kraju pochodzenia27. Problem migracji zarobkowych nie powstałby jed‑ nak, gdyby nie występujący (w poszczególnych okresach czy państwach) popyt na pracę cudzoziemców w wybranych segmentach rynku pracy. Naciski migracyjne powstają także mimo dogodnej sytuacji dla osób szukających pracy (duże ośrodki miejskie dotknięte bezrobociem w mniejszej skali niż regiony peryferyjne i obszary, na których istniejące struktury monopolistyczne – niekiedy jedyni pracodawcy – są narażone na likwidację), bądź ze względu na różnice pomiędzy jakością popytu na siłę roboczą a podażą pracy, bądź np. z powodu braku mieszkań. Przyczyny migracji zarobkowych wiążą się niejednokrotnie z prob‑ lemami socjalnymi. Z czynnego życia zawodowego, na skutek prze‑ kształceń struktur organizacyjnych, wypierani są ludzie starsi, mniej wykwalifikowani, kobiety, oraz ci, którzy uzyskują status bezrobotnych, albo odsunięci w stan bezczynności zawodowej. Osoby te decydują się – nawet przejściowo – na pracę za granicą28. Z ekonomicznego punktu widzenia czynnikami wpływającymi na migrację są m.in.: 1) zmniejszenie zatrudnienia i brak stabilności na rynku pracy, 2) ograniczony dostęp do techniki, 26 J. Korczyńska, Indywidualne motywy krótkookresowych wyjazdów zarobkowych za granicę w świetle funkcjonowania rodziny, PSpoł. 2000, nr 5–6, s. 15. 27 A. Kicinger, Unia Europejska wobec zagadnienia integracji imigrantów, Warsza‑ wa 2004, www.cefmr.pan.pl 28 E. Hönekopp, Migracje…, s. 116 i n. 24 1.2. przyczyny Migracji 3) rozwój handlu, który może powodować nowe strumienie migran‑ tów, przemieszczających się z krajów rozwijających się w kierunku krajów bogatszych, uprzemysłowionych (otwarcie handlu pomiędzy państwami o porównywalnych zasobach i podobnej funkcji produk‑ cji może prowadzić do zmniejszenia cen towarów i jednocześnie do zwiększenia mobilności ludzi), 4) inwestycje zagraniczne (ponadnarodowe korporacje mogą przyczy‑ niać się do wzrostu gospodarczego, dzięki zwiększeniu popytu na eksport z kraju gospodarza, poprzez efekt rozpowszechnienia po‑ stępu, promowanie handlu przez międzynarodową sieć dystrybucji i usług marketingowych)29. Duży wpływ na zwiększanie ruchów migracyjnych mają nowe kie‑ runki migracji. Do niedawna przyjmującymi migrantów były państwa Europy Zachodniej, głównie kraje będące w strukturach EWG. Masowy napływ obcej siły roboczej do wysoko rozwiniętych krajów EWG spowo‑ dowany był kilkoma czynnikami, wśród których pierwszorzędną rolę spełniał czynnik demograficzny. Spadek przyrostu naturalnego wymagał coraz większego potencjału siły roboczej, podczas gdy jej podaż w tych warunkach ze źródeł krajowych była coraz mniejsza. Im większy udział osób w wieku produkcyjnym w całej populacji, tym większa jest podaż siły roboczej. Jej rozmiary zależne są również od udziału osób czyn‑ nych zawodowo w całej populacji. Po II wojnie światowej zaznaczyło się w krajach EWG, z jednej strony, obniżenie liczby ludności, zwłaszcza wśród męskiej populacji, na skutek obniżenia stopy urodzeń podczas wojny, z drugiej zaś strony, nastąpił wzrost liczy urodzeń w rocznikach powojennych30. Obecnie, choć kraje zachodnioeuropejskie cieszą się nadal popular‑ nością wśród imigrantów, następuje zjawisko tworzenia nowych ryn‑ ków pracy na wschodzie (Rosja, Chiny, Indie, Emiraty Arabskie). Pewne segmenty tych rynków są atrakcyjne dla wysoko wykwalifikowanych pracowników, nie tylko ze względów finansowych, ale także ze względu na możliwości zaspokojenia aspiracji zawodowych. Cudzoziemcy nie‑ jednokrotnie obejmują wyższe w hierarchii niż obywatele danego kraju stanowiska kierownicze, które wpływają przecież na całokształt zalet 29 G. Tapinos, Handel zagraniczny, technologie i migracje (w:) Studia o procesach…, 30 J. Rymarczyk, Migracje siły roboczej do krajów EWG i jej konsekwencje społeczno- t. II, s. 32–39. -gospodarcze, Poznań 1986, s. 15. 25 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne wykonywania konkretnego zawodu31. Niższe koszty utrzymania i po‑ równywalne zarobki dają ponadto możliwość zaoszczędzenia określonej kwoty pieniędzy, które umożliwiają podjęcie kosztownych inwestycji po powrocie do krajów pochodzenia. 1.3. hiStoria Migracji Historia migracji jest tak odległa, jak odległe są dzieje ludzkie. Wraz z pojawieniem się człowieka na Ziemi pojawiły się okoliczności zmusza‑ jące go do zmiany miejsca pobytu, dyktowane albo warunkami natural‑ nymi, albo obecnością innych ludzi. Człowiek przenosił się z jednego miejsca w inne w celu poszukiwania i zdobywania pożywienia, w wy‑ niku zmian środowiska naturalnego, na skutek działania nieznanych sobie, a groźnych sił przyrody. W niemal wszystkich mitycznych tradycjach, legendach i religiach przewija się wizerunek człowieka – tułacza. Już biblijny mit o stworze‑ niu świata, wypędzeniu z Raju pierwszych ludzi32 i opis ucieczki Świętej Rodziny do Egiptu, opowiadają o poszukiwaniu dobrowolnie albo z ko‑ nieczności, lepszego i bezpieczniejszego miejsca do życia33. Także najstarsze źródła historyczne mówią o ucieczkach i wędrów‑ kach ludzi. Zapiski pierwszych kronik przedstawiają historię niewoli babilońskiej Żydów, masowe przemieszczanie się w rezultacie tworzenia i rozpadu imperiów, masowe ucieczki prześladowanych ze względów religijnych (np. chrześcijan w starożytnym Rzymie)34. Wraz z rozwojem cywilizacji następowała coraz większa kolonizacja świata. Starożytni Grecy, potem Rzymianie podbijali graniczne terytoria, zakładając swoje kolonie na coraz większych obszarach Europy i Azji. Przemieszczanie się ludności związane było więc głównie z wojnami i podbojami. Na gruzach zaś upadłych mocarstw rozwijały się nowe pań‑ stwa, kultury i społeczności. Kolejne wieki przyniosły rozwój wędrówek 31 P. Stalker, The work of strangers: A survey of international labour migration, Genewa, International Labour Office 1994. 32 Księga Rodzaju 3, 23–24. 33 Ewangelia wg Świętego Mateusza 2, 13–15. 34 W. Brecht, Światowy problem uchodźców na przestrzeni dziejów (w:) Studia o pro- cesach…, t. I, s. 18–20. 26 1.3. hiStoria Migracji ludzi. Było to konsekwencją wypraw religijnych (krucjaty podejmowane przez chrześcijan), odkryć geograficznych i podróży handlowych. Od zarania dziejów ludzie przemieszczali się z ośrodków zapóźnio‑ nych rozwojowo do obszarów na wyższym szczeblu cywilizacji. Odkry‑ cie Ameryki przez Kolumba, dotarcie morską drogą do Indii, opłynięcie świata, zaowocowało masowymi migracjami. Przejęcie przez Koronę Brytyjską władztwa nad Nowym Światem spowodowało przesiedlenie prawie 3 mln Europejczyków do podbitych kolonii. Na wychodźstwo udali się nie tylko pragnący własności ziemi rolnicy, ale także uciekinie‑ rzy, zbiegli więźniowie, przestępcy oraz poszukiwacze przygód i szczęś‑ cia. Na kontynencie amerykańskim pojawiły się ponadto przymusowe migracje z Afryki35. W Ameryce Południowej kolonizacja przebiegała inaczej niż w Północnej. Osiedliła się tam bowiem nieliczna grupa, głównie Hiszpanów, w charakterze właścicieli ziemskich, na obszarze, gdzie siłę roboczą stanowili Indianie. W Ameryce Północnej natomiast ziemie kolonizowane były od początku przez chłopów, osiedlających się wraz z rodzinami na wolnej ziemi, którą sami uprawiali36. Stąd kolonizacja na południu kontynentu amerykańskiego spowodowana przemieszczaniem się ludzi z Europy, jednocześnie sama wpływała na tworzenie się nowych przemieszczeń – już w granicach jednego kon‑ tynentu. Zmuszani do pracy Indianie czy przymusowo przywiezieni z Afryki niewolnicy uciekali w poszukiwaniu wolności i lepszego życia. Na kolejne olbrzymie rozmiary przemieszczania się ludzi w XI–XVII w. wpłynęły masowe wędrówki wywołane fanatyzmem re‑ ligijnym w Europie. Oświecenie, które przyniosło największe zmiany w koncepcji myślenia społeczeństw, otwarło drogę reformom i rewolu‑ cjom. Było więc okresem politycznego uchodźstwa ofiar tych przeobra‑ żeń37. Z Hiszpanii wypędzono Żydów, z Anglii katolików irlandzkich. Swoją ojczyznę musieli opuścić także angielscy purytanie oraz mniej‑ szości religijne we Francji, Czechach i Rosji38. Nowe fale migrantów i uchodźców, wywołane licznymi powstania‑ mi i rewolucjami, a także znaczące ruchy związane z kolonizacją Sy‑ berii, przyniósł wiek XVIII i XIX. W tym czasie wystąpiła też pierwsza 35 W XVI w. z samej tylko Hiszpanii do Ameryki udało się ok. 300 tys. osób. T. Mił‑ kowski, Migracje hiszpańskie XVI–XX w. (w:) Migracje…, Warszawa 1995, s. 101. 36 A. Maryański, Współczesne wędrówki zarobkowe, Kraków 1969, s. 6. 37 K. Slany, Między przymusem…, s. 15–16. 38 W. Brecht, Światowy problem…, s. 19–20. 27 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne masowa emigracja z Europy na „nowe kontynenty”. Terenem imigracji europejskiej stały się już nie tylko Stany Zjednoczone, ale również Au‑ stralia, Kanada i Nowa Zelandia. Ludność z Europy kolonizowała też brzeżne obszary kontynentu afrykańskiego. W drugiej połowie XIX w. nastąpiła masowa wędrówka do Niemiec i krajów skandynawskich. Mi‑ granci pochodzili ze stosunkowo słabo rozwiniętych krajów ówczesnej Europy, głównie z Włoch i znajdujących się pod zaborami ziem polskich. Na początku XX w. rozwinęła się imigracja Japończyków do Brazylii, ludności Kuby na Florydę39. U źródeł tak masowych przemieszczeń leżał rozwój gospodarki kapitalistycznej, zwalniającej poważne ilości siły roboczej, z drugiej zaś strony rozwój techniczny pozwalający na przewożenie ogromnych mas ludności przez Ocean i łatwość komunikowania się na duże od‑ ległości40. Wiek XX, zwany „stuleciem uchodźców”, przyniósł nieznany do tej pory zasięg i skalę uciekinierów. Szacuje się, że ok. 250 mln ludzi udało się na emigrację, zostało deportowanych lub przesiedlonych41. O migrantach zaczęto mówić jak o nowym narodzie42. Po I wojnie światowej masowe emigracje z Europy zaczęły słabnąć. Stany Zjednoczone, które osiągnęły już pełne zasiedlenie swego teryto‑ 39 Zob. A. Krawczyńska, Imigracja japońska w Brazylii (w:) Migracje…, s. 32 i n. Ta dość egzotyczna emigracja rozwinęła się na skutek ubóstwa panującego na wsi japoń‑ skiej. Powstawały wówczas kompanie pośredniczące w organizowaniu wyjazdów i pra‑ cy emigrantów na Hawajach, w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Meksyku. Wskutek ograniczeń w zatrudnianiu cudzoziemców, Stany Zjednoczone, a później również Kanada zażądały zatrzymania przez rząd japoński swobodnej emigracji do Ameryki Północnej. W tym czasie wzrosło zainteresowanie migrantami rządu brazylijskiego, który po znie‑ sieniu niewolnictwa musiał zastąpić dotychczasową siłę roboczą inną, ale tanią; na te‑ mat migracji kubańskiej por. B. Lisocka ‑Jaegermann, Imigranci kubańscy na Florydzie. Problem miejsca i nowej tożsamości (w:) Migracje…, s. 55–57. Obecność Kubańczyków w Stanach Zjednoczonych, a głównie na Florydzie, sięga ubiegłego wieku. Inwestycje Stanów Zjednoczonych na Kubie (tzw. poprawki Platta w 1902 r. gwarantowały m.in. USA prawo do inwestycji zbrojnej oraz do utrzymywania baz wojskowych na wyspie), wiąza‑ ły gospodarkę kubańską ze Stanami Zjednoczonymi. Masowe wyjazdy Kubańczyków, w szczególności do Miami, rozpoczęły się po 1959 r., a nasiliły w latach 70. Miami jest obecnie miastem dwujęzycznym, z hiszpańskojęzycznymi stacjami radiowymi i progra‑ mami telewizyjnymi. 40 A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów…, s. 6. 41 W. Brecht, Światowy problem…, s. 23 i n. 42 D. Stola, Migracje przymusowe w historii Europy Środkowej (XIX–XX w.) (w:) Mi- gracje…, s. 56 i n. 28 1.3. hiStoria Migracji rium, nie były zainteresowane napływem mas ludzkich z wyniszczonej wojną Europy43. Napływ taki stanowił bowiem groźbę obniżenia stopy życiowej Amerykanów, zaczęto więc stosować politykę ograniczającą napływ cudzoziemców. Z początku lat 20. pochodzą tzw. kwoty imi‑ gracyjne, limitujące liczbę osób wpuszczonych do Stanów w ciągu roku z poszczególnych krajów44. Oprócz wyjazdów zamorskich występowały również migracje w ob‑ rębie samej Europy. W początkach XX w. tanią siłę roboczą rekrutowała Francja – kraj bogaty, o małym przyroście naturalnym i niezbyt gęsto zaludniony. Po I wojnie światowej poniosła duże straty ludzkie, wobec czego zwiększył się popyt na siłę roboczą. Kryzys gospodarczy w krajach kapitalistycznych, jaki wybuchł pod koniec lat 20., zredukował emigrację z Europy na inne konty‑ nenty, ale również wpłynął na zahamowanie wewnątrzeuropejskich migracji zarobkowych. W latach 20. i 30. XX w. nastąpiły znaczne przymusowe przesiedlenia w ramach Związku Radzieckiego, w wy‑ niku których całe grupy etniczne wysiedlono z ich dotychczasowych miejsc pobytu. Oficjalną przyczyną przesiedleń była konieczność za‑ siedlenia niezagospodarowanych terytoriów ZSRR, a tym samym rozwój przemysłu i urbanizacja kraju. Jednak u podstaw tych wy‑ wózek leżały przyczyny polityczne. Masowe represje spowodowały wysiedlenie w głąb ZSRR Białorusinów, Finów, Polaków. Los taki podzielili również Koreańczycy i Chińczycy przesiedleni z republik Dalekiego Wschodu na Litwę, Ukrainę, Białoruś pod pretekstem bu‑ dowania bezpiecznego pogranicza45. Dobrowolne wędrówki zarobkowe zanikły także w czasie II wojny światowej. Najczęstszy rodzaj migracji wiązał się z przymusowymi wy‑ wózkami robotników z całej niemal Europy do Niemiec hitlerowskich46, 43 Szacuje się, że między rokiem 1815 a 1939 za ocean wyemigrowało ponad 50 milio‑ nów Europejczyków, z czego tylko do USA ok. 30 mln, H. Fassmann, R. Münz, Europäische Migration-ein Überblick (w:) Migration in Europa. Historische Entwicklung, aktuelle Trends, politische Reaktionen, (ht.) H. Fassmann, R. Münz, Campus Verlag Frankfurt, New York 1996, s. 13. 44 A. Maryański, Współczesne wędrówki ludów…, s. 7 i n. 45 E. Kowalska, Podstawy prawne przymusowych przesiedleń narodów Związku Ra- dzieckiego (w:) Migracje…, s. 69–71. 46 W Europie Środkowej i Wschodniej, Rzesza Niemiecka wywiozła lub wypędziła około 18 mln ludzi, a Związek Radziecki około 15 mln; W. Brecht, Światowy problem…, s. 33. 29 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne ucieczkami przed dramatem wojny do Ameryki, suwerennej Szwajcarii, a nawet na Bliski Wschód47. Sytuacja uległa zmianie po wojnie. Zmiany geopolityczne, jakie miały miejsce w związku z dwiema wojnami, spowodowały nasilenie masowego przemieszczania się ludzi. Ożywił się ruch emigracyjny do krajów zamorskich. Emigranci poszukiwali lepszego życia, ucieka‑ li ze zrujnowanych wojną krajów i od tragicznych wojennych wspo‑ mnień48. Duża część, zwłaszcza Niemców, szukała bezpiecznego azylu w Brazylii, Argentynie. Wśród emigrantów kilkusettysięczną grupę stanowili tzw. „DP” – „displaced persons” – osoby przesiedlone. Ko‑ lejną grupę migrantów stanowili ci, którzy w czasie wojny, najczęściej przymusowo, znaleźli się na terenie Niemiec, a po jej zakończeniu nie chcieli wracać do reżimów totalitarnych. Wielkie migracje występo‑ wały na skutek przesiedleń ludności w latach 1945–1950. W wyniku realizacji decyzji poczdamskich Rady Kontroli, w Berlinie wysiedlono około 3,2 mln Niemców49. Złe warunki życia w krajach Trzeciego Świata i popyt na tanią siłę roboczą w Europie uruchomiły począwszy od lat 50. kolejny trend migracyjny. Wiele milionów ludzi z Azji, Afryki i Karaibów udało się do Wielkiej Brytanii, Francji, Krajów Beneluksu, Portugalii i Hiszpanii50. Po II wojnie światowej nasilił się także proces rozpadu europejskich mocarstw kolonialnych, co doprowadziło do olbrzymich ruchów mi‑ gracyjnych w państwach Trzeciego Świata. Z Indii Brytyjskich, które rozpadły się na dwa państwa – Indie i Pakistan, uciekło ponad 8 mln Hindusów i Sikhów do Indii, a w Pakistanie schronienia szukało pra‑ wie 7 mln muzułmanów51. Wojna w Algierii w 1954 r. spowodowała ucieczkę do Maroka i Tunezji 200 tys. Algierczyków. Ocenia się, że w następstwie walk wyzwoleńczych w Afryce w latach 60. swoją ojczy‑ znę opuściło prawie pół miliona Angolańczyków, którzy udali się do Zairu, Zambii i Botswany, schronienia w sąsiednich państwach szukało około milion Mozambijczyków, a także olbrzymie rzesze mieszkańców 47 A. Niezgoda, Tysiąc dzieci maharadży, Polityka z 2001 r., nr 22. 48 L. Kosiński, The population of Europe, Longman, London 1970, s. 10; zob. też J. Schechtman, Postwar population transfers in Europe 1945–1955, Philadelphia 1966. 49 D. Frey, Milion emigrantów, Rzeczpospolita z dnia 21 października 1999 r. 50 H. Frassmann, R. Münz, Europäische…, s. 19. 51 W. Brecht, Światowy problem…, s. 33. 30 1.3. hiStoria Migracji Namibii i ówczesnej Rodezji52. Tylko w 1994 r. ponad 1,5 mln Hutu przeniosło się z Ruandy do dawnego Zairu, Tanzanii i Burundii. W tym samym czasie do Ruandy powróciło 700 tys. Tutsi53. Obecnie około 35 mln Afrykanów żyje poza miejscem swojego pochodzenia54. Nadal nie jest rozwiązany problem Kurdów, którzy są najliczniejszym (ok. 30 mln) narodem na świecie bez własnej ojczyzny55. Ostatnie lata przyniosły nową falę uciekinierów. Wojna w Iraku56, konflikt w Afganistanie, Syrii, Egipcie, wojna domowa w Darfurze spowodowały znaczny wzrost liczby uchodźców57. W latach 60. XX w. kraje tradycyjnie imigracyjne – Stany Zjed‑ noczone, Kanada, Australia ograniczały napływ migrantów, przyjęły jednocześnie politykę ich doboru ze względu na posiadane kwalifika‑ cje, a nie jak dotąd, pochodzenie narodowe czy etniczne58. Wskutek tego większość wychodźców z krajów europejskich szukała dla siebie nowego miejsca do życia w obrębie tego samego kontynentu. Sytuację ułatwiał niski przyrost naturalny i potrzeba odbudowy gospodarki ze zniszczeń wojennych. Centrami emigracji stały się Wielka Brytania, RFN, Francja, Holandia, Szwajcaria59. Ruchy migracyjne w tym czasie nasiliły się wskutek zimnej wojny, prowadzonej między supermocar‑ stwami, Stanami Zjednoczonymi i ZSRR. Obydwa państwa dążyły do włączenia do swego obozu politycznego i ideologicznego państw, które odzyskały niezależność. Rezultatem tego był masowy exodus ludności Wietnamu, Chin, Indochin, Kambodży, Kuby, Etiopii, Afga‑ nistanu, w których władzę przejęli komuniści lub sprawowało ją woj‑ sko z zewnątrz kraju60. Migracja ta przeobraziła geografię gospodarczą 52 Ibidem. 53 M. Graczyk, Test dla Zachodu, Wprost z 1999 r., nr 19. 54 R.W. Lohrmann, Ogólnoświatowe ruchy migracyjne w latach dziewięćdziesiątych. Analiza współczesnych i przyszłych trendów (w:) Studia o procesach…, s. 67. 55 Więcej na ten temat zob. F. Jomma, Kurdowie i Kurdystan, Gdańsk 2001. 56 Ocenia się, że kraje ościenne: Syria, Jordania, Iran, Egipt i Liban przyjęły już ok. 2 mln uchodźców z Iraku; M. Zawadzki, Piekło i raj w Iraku, Gazeta Wyborcza z dnia 19 listopada 2007 r. 57 M. Zawadzki, W Izraelu protesty przeciw planowanej deportacji uchodźców z Dar- furu, Gazeta Wyborcza z dnia 4 lipca 2008 r. 58 M. Nalewajko, Migracje: ewolucja zjawiska (w:) Migracje…, s. 46–47. 59 D. Papademetrion, International migration in North America and Western Euro- pe: trends and consequences (w:) International migration today. Trends and prospects, red. T.R. Appleyard, v. I, s. 343–369. 60 W. Brecht, Światowy problem…, s. 37. 31 rozdział i. Migracja zarobkoWa jako zjaWiSko Społeczno ekonoMiczne i socjalną całego regionu, a rekrutacja pracowników stała się jednym z decydujących czynników prosperity bogatszych państw Europy61. Liczba migrujących pracowników w Europie Zachodniej wzrosła z 2 do 7 mln. Migranci, jak wskazywały analizy, byli młodsi niż pracownicy narodowi62. Mobilność geograficzna migracji nie ograniczała się do zmiany miej‑ sca zamieszkania. W państwach Europy Zachodniej, duża część mi‑ grantów pokonywała regularnie, często codziennie, znaczne odległości między miejscem zamieszkania a miejscem pracy63. Boom migracyjny trwał do 1974 r., czyli do kryzysu naftowego. Gospodarki uprzemysłowionych krajów zachodnich borykały się ze stagnacją i znacznym wzrostem bezrobocia, co miało zasadniczy wpływ na politykę zatrudnienia państw EWG64. Wynikiem tego było również ograniczenie możliwości zatrudniania emigrantów już osiad‑ łych65. Początkowo kraje europejskie wprowadziły zakaz przyjmowa‑ nia do pracy obcokrajowców (np. francuskie restrykcje nałożone na migrację pracowniczą w lipcu 1975 r. – odmowa wjazdu Algierczy‑ kom i Płn. Afrykańczykom, chcącym przybyć do Francji w celach zarobkowych). Później zaczęły poszukiwać nowych sposobów kontroli imigracji. Łączenie rodzin wciąż było możliwe, ale napływ obcych pra‑ cowników ograniczono tylko do niektórych kategorii osób lub poprzez nakładanie kar i grzywien na pracodawców nielegalnie zatrudniają‑ cych obcokrajowców66. W celu zahamowania wjazdu cudzoziemców, kraje emigracyjne podejmowały działania restrykcyjne polegające na wprowadzaniu obowiązku wizowego, znacznie częstszych niż dotąd deportacjach oraz karaniu firm transportowych za nielegalny przewóz obcokrajowców67. 61 Zob. A. Fielding, Migrations, Institution and politics: the evolution of European migration policies (w:) Mass Migration in Europe: the legacy the future, (ed.) King Russell 1993; zob. też East -West migration: the alternatives, London 1994. 62 W 1994 r. ponad 8,5 mieszkańców Unii, którzy byli cudzoziemcami, miało 20 lat, a ok. 8 spośród cudzoziemców weszło w wiek 30 lat. 63 Mobilité geographique des travailleurs (w:) L´emploi en Europe 1997, wrzesień 1997, s. 71. 64 J. Rymarczyk, Migracje siły roboczej…, s. 31 i n. 65 M. Majchrzak, Doświadczenia Europy Zachodniej w dziedzinie migracji, PSpoł. 1995, 66 Mobilité geographique…, s. 79. 67 W. Anioł, Polska a regulacje migracyjne w Europie Zachodniej, PSpoł. 1991, nr 11–12, s. 3. nr 3, s. 18. 32 1.3. hiStoria Migracji Innym czynnikiem hamującym migrację była nakierowana na wzrost fachowości („skill-based”) natura zmian w technologii oraz włączenie się w gospodarkę światową Japonii, Singapuru, Hongkon‑ gu, a później takich państw jak Republika Korei, Tajwan czy Chiny. W związku z tym zwiększył się rynek pracy, powstawały nowe miejsca pracy, łatwiej było o zatrudnienie. Podjęte środki nie zastępowały jednak całkowicie napływu migrantów68. Wraz z rozpadem Związku Radzieckiego miliony ludzi znalazły się poza granicami swojej ojczyzny. Rosjanie żyjący dotąd w ZSRR, znaleźli się teraz w Federacji Rosyjskiej, podobnie jak nie ‑Rosjanie (Ukraińcy, Litwini), którzy kiedyś przesiedleni przymusowo, żyją poza swoją ojczyzną69. Doprowadziło to do licznych konfliktów, któ‑ re zmusiły tysiące ludzi do poszukiwania bezpiecznego miejsca do życia. Kolejne fale uchodźców i uciekinierów przyniósł rozpad Jugosła‑ wii oraz wojna, której skutkiem były „czystki etniczne”. Około 4 mln mieszkańców byłej Jugosławii przebywa pod opieką wyspecjalizowanych agend ONZ, a od 1991 r. poza terytorium kraju znajduje się ponad 60 tys. Jugosłowian70. Po obaleniu komunizmu migracja pracownicza objęła w większym stopniu również inne kraje wschodnioeuropejskie. Zjawisko przepływu siły roboczej znów ożyło w Europie. Tym razem jednak nie spotkało się już w krajach Europy Zachodniej z entuzjastycznym przyjęciem. Tym niemniej niektóre państwa (Francja, Hiszpania, Włochy) „zalegalizowa‑ ły” sytuację nielegalnych migrantów, którzy znaleźli stałą pracę na ich terytorium. Inne państwa, takie jak Niemcy czy Szwajcaria, odmówiły przyjęcia programów legalizacyjnych. 68 W latach 70. i 80. skala migracji skierowana na państwa Europy Zachodniej wzrosła, zwłaszcza z powodu emigrantów z Europy Centralnej i Wschodniej – w latach 70. migran‑ ci stanowili 0,5 populacji krajów EWG, w latach 80. – 0,2 , osiągając w\n<a href="http://cyfroteka.pl/ebooki/Zatrudnianie_cudzoziemcow-ebookRO/p02034853i020" target="_blank" title="Zatrudnianie cudzoziemców [Edyta Bielak-Jomaa, Zbigniew Góral] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE" > <img src="http://cyfroteka.pl/images/BRD.png" style="border:none;background:none transparent;box-shadow:none;-webkit-box-shadow:none;-webkit-border-radius:0;border-radius:0;" alt="Zatrudnianie cudzoziemców [Edyta Bielak-Jomaa, Zbigniew Góral] - KLIKAJ I CZYTAJ ONLINE"/></a>


Dyskobol - Kazimierz Przerwa-Tetmajer (eBook) - Księgarnia Medyczna PZWL\nRomans panny Opolskiej z panem Głó...\nCykl powieściowy ‘Ród Rodriganda’, tom VII. Akcja powieści toczy się w wieku XIX, w Afryce. Jest rok 1866, w lochach zamku sułtana Ahmeda Ben Abubekra jęczą wtrąceni tam Don Fernando i Mindrello. Los jednak im sprzyja i nie pozwala, ...\nNa książkę Marii Iwaszkiewicz pt. Portrety i rozmowy – kontynuację Portretów wydanych w 2020 r. – składają się kolejne gawędy o ludziach, zwierzętach, miejscach i wydarzeniach, które utrwaliły się w szczególny spos&oacu...


Odparzenie - Dziecko Porady w INTERIA.PL\nArtykuły na temat: odparzenie\n...zamrażalnika. Zimnym liściem przez 5 minut smaruj odparzenie. Zużyty kawałek wymień na drugi. Maść domowa. W szklanej miseczce wymieszaj 1/2 szklanki rafinowanego masła shea, 1/4 szklanki oleju kokosowego...\n..., by zapewnić dostęp powietrza do rany - to przyspieszy gojenie. Dobrze dobrana odzież ochroni przed odparzeniem. Najlepiej wybierać luźne, przewiewne ubrania i bieliznę z naturalnych materiałów...\nSkuteczne sposoby na odparzenia skóry\n...stanu. Dlaczego to ważne: Odparzenie jest bolesne dla maluszka i sprawia, że niemowlę częściej płacze, wierci się, ma problemy z zasypianiem. Podrażniona skóra łatwo ulega nadkażeniom bakteryjnym...\n...przerodzić się w stan zapalny. Jeżeli odparzenie nie jest poważne, tzn. skóra na pośladkach nie łuszczy się i nie jest różowa, możesz sama pomóc dziecku, stosując proste, domowe sposoby. Oto co warto zrobić...\nKiedyś do pielęgnacji pupy stosowano zasypki. Dziś jednak wypierają je kremy przeciw odparzeniom.\nSprawdź, co zrobić, by maluszek nie miał odparzonej skóry. Oto 3 skuteczne sposoby.\nPodczas zmiany pieluchy zauważyłaś, że pupa malca jest bardzo podrażniona? Podpowiadamy, jak ją pielęgnować, by zmiany zniknęły.\nDyskusje na temat: odparzenie\nRe: Zmiana pieluchy\nMi te kremy z cynkiem nie pomagaly... Pogarszaly odparzenie. Najlepsza jest maka ziemniaczana.\nRe: Szkodliwy Tormentiol\n"Ma jego pupie pojawiło się odparzenie" - czy nikt tego nie czyta przed publikacją?\nA ja leczyłam, leczę i nic z tego, bo jak był rumień to fachowiec lekarski leczył na odparzenie...\nMam roczną córkę, u której maść tormentiol stosuję tylko jak ma odparzenie - od początku ją używałam, poleciła mi ją położna i lekarz pediatra. Dodam, że po jednym użyciu odparzenie znikało, a normalnie używam jako zasypki mąki ziemniaczanej:) Ekonomicznie i zdrowo, polecam:)\nRe: Jak pomóc ząbkującemu maluszkowi?\nw najlepszym porzadku, a taka temperatura tez sie zdaza. 13-letnia corka zawsze, gdy przebijal sie kolejny zabek, odparzala sie. Nie wierzylismy lekarzowi, ale kiedy po wyrznieciu sie jedynek odparzenie\nJa mam 3 miesięczną córeczkę i przez 2 miesiące miałam problem z jej odparzoną pupką- miała aż bąble z których schodziła skóra, cała okolica była cała zaczerwieniona- próbowałam wszystkiego- kąpiele w korze dębu, oilatum, maści linomag, bepanthen, sudokrem, clotrimazol, nivea przeciw odparzeniom, hipp przeciw odparzeniom,alantan, mąka ziemniaczana, wietrzenie, w końcu zmieniłam pieluszki (wcześniej używałam pampers) na pampers premium care, ale to również nie przyniosło skutku, wreszcie...\nRe: polecam Tormentiol na odparzenia\nok zgadzam się a ta teorią ale w momencie gdy zrobi sie odparzenie te środki nie zawsze skutkują. Ja mam 2 dzieci i wypraktykowałam ze najlepszy jest najzwyklejszy Tormentiol. Tani i skuteczny. Wymienionymi przez Panią specyfikami leczyłam odparzenia przez 2- 3 tyg a po tormentiolu efekty były widoczne na 2 dzień. W tym momencie mam 3 mies. synka, nie stosuje żadnych specyfików a w razie\nBardzo ciekawe że właśnie ten lek polecono mi dla córki kiedy miała roczek i przebywałyśmy w szpitalu na odparzenie które wystąpiło podczas biegunki.\nnajlepszy produkt dziecko\nospa wietrzna niemowlę\nzaparcia nawykowe psycholog\nPorady Dziecko > odparzenie\ngry dla dzieci zabawy\nprzyrosty obwodu głowy\ntwardy brzuszek noworodka


Rosja: W 2015 roku zebrano rekordową ilość warzyw - Warzywa\nAutor: www.sadyogrody.pl/www.freshplaza.com 05 stycznia 2016 15:12\nW 2015 roku zebrano w Rosji rekordową ilość warzyw/ fot. shutterstock.com\nWedług danych rosyjskiego ministerstwa rolnictwa, wzrost zbiorów warzyw odnotowano pomimo trudnych warunków makroekonomicznych, a także suszy, powodzi i pożarów w niektórych regionach. Na dzień 24 grudnia 2015 r. wydajność uprawy warzyw szklarniowych wyniosła 470, 9 tys. ton , w tym ogórki – 337 tys. ton, - 123, 4 tys. ton pomidorów i innych warzyw 10, 5 tys. ton.


"Kler" - strona 3 - Imprezy, Wystawy, Targi, Sport itp. - Forum IPON\nNapisano 11 grudzień 2018 - 13:06\nDopiszę się tutaj zamiast zakładać nowy wątek.\nPodobno w sieci pokazał się fragment filmu dokumentalnego o pedofilii, tego nad którym pracuje Sekielski. Ktoś widział i może poratować linkiem?\nNapisano 11 grudzień 2018 - 19:38\nTrudny temat i bardzo ważny. Sam się nie rozwiąże:\nZawczasu ostudzę emocję. "Nie szata zdobi człowieka" - nie ma znaczenia, czy ktoś ma koloratkę, czy kitel, czy zwykły płaszcz — jeśli jest pedofilem, powinien ponieść karę. Najpierw jednak niechaj zostanie mu udowodniona wina z procesem, dowodami i zeznaniami. Niech zapadnie wyrok adekwatny do kary, a nie śmiesznie niski, poniżający jeszcze bardziej ofiary. Na koniec wszyscy, którzy ukrywają pedofilów, również powinni surową karę ponieść. Dla mnie to współudział w przestępstwie.\nNapisano 17 styczeń 2019 - 08:29\nPremiera zapowiadana jest na kwiecień. Myślę że ten film spowoduje jeszcze większy oddźwięk niż "Kler".\nNapisano 12 marzec 2019 - 13:26\nNajnowszy news na ten temat:\nKler mnie tylko utwierdził w moich przekonaniach .\nA Tomasz Sekielski skłania jeszcze bardziej do apostazji . Do dziś nie mogę przestać myśleć o tych filmach.\nJeśli po dwóch filmach, które w/g mnie to nagonka na kk, uważasz że czas na apostazje, to zrób to. Dla mnie te filmy to początek nagonki marksistow na chrześcijan w Polsce\nNapisano 28 sierpień 2019 - 10:07\nTo musiałeś być człowiekiem małej wiary.\nNapisano 28 sierpień 2019 - 17:36\n"Nagonka – ostry, nieprzebierający w środkach atak (na początku zwykle słowny) skierowany przeciwko osobie, grupie osób, grupie społecznej lub narodowi". Gdzie tu masz nagonkę? Przede wszystkim jest to komercja, chęć zysku i w pewnej tylko części wykrzyczenie prawdy w twarz. Te filmy, a w szczególności ten z ostatniego okresu to obraz perfidnej słabości ludzkiego ciała i umysłu, to głos ofiar i ich dramat, to wykorzystywanie sutanny do ukrywania przestępstw i przewinień, to głoszenie kazań i słowa Bożego z ust, które powinny milczeć..., bo są niegodne wydania głosu. Wobec zjawiska pedofili, wobec jakichkolwiek odstępstw od norm, zasad, porządku i etyki, które krzywdzą drugiego człowieka lub najsłabszych niszcząc życie trzeba być konsekwentnym i bezwzględnym, bo tutaj nie ma marginesu błędu. Prawdziwe prześladowania to są na świecie, gdzie naprawdę ludzie giną za wiarę...\nTrzeba zrozumieć jedno - każdy normalny Kowalski jak popełni przestępstwo to musi ponieść karę, a tutaj jest próba odwracania tematu - to my jesteśmy atakowani i prześladowani. A kto broni ofiar? Czy ktoś za nimi stoi i rozumie to, co się stało i jak wiele złego się stało? O tym trzeba pisać, mówić i gonić z Kościoła i wszędzie, gdzie tylko jest to konieczne. Przestańmy z katów robić ofiary, kto jest winny ten wie... W tym wszystkim brakuje pokory, kajania się, bicia w pierś i modlitwy. Jeszcze dużo łez się wyleje i bólu przysporzy, padnie wiele gorzkich słów, ale tak trzeba. Tego oczekują wszystkie ofiary pedofilów w sutannie i mają rację....\nKościół to ludzie i bez ludzi nie istnieje. Jeśli chce utrzymać ludzi przy sobie..., musi stać się bardziej ludzki, bronić i chronić, a przede wszystkim stać zawsze za prawdą i gardzić kłamstwem. Biel, biała koloratka to nie dodatek to symbol, ale nie każdy powinien go nosić.\nNa koniec - w jednej z naszych miejscowości ksiądz proboszcz przegrał sporą kwotę pieniędzy zebranych (wtedy) z cegiełek na budowę Kościoła w hazard. Tym samym wydłużył jego budowę o kilka lat. Został przeniesiony. Zawiódł masę ludzi....\nP.s. Nie odbieraj tego, jako atak, bo nim nie jest. Przytaczam tylko argumenty, które mówią same za siebie...\nNapisano 28 sierpień 2019 - 18:43\nDla mnie te filmy to początek nagonki marksistow\nJeszcze dodaj leseferystów, maoistów i rowerzystów...\nNiech to wystarczy za komentarz...\nNapisano 01 wrzesień 2019 - 12:02\nTo indywidualna sprawa i może jest takim człowiekiem... Ale na to miał wpływ splot wszystkich życiowych doświadczeń - od wychowania w domu w tradycji i wierze, poprzez późniejszy kontakt z duszpasterzami, którzy potrafią wątpiącym odpowiedzieć na każde pytanie dotyczące wiary czy w końcu jako dorosły poprzez rozczarowanie, bunt i nie akceptację tego co się dzieje w Kościele... Jeśli chce - Jego decyzja i ma do tego prawo.\nPrzy okazji ciśnie mi się na usta kwestia coraz większej laicyzacji społeczeństwa i pytania dlaczego tak się dzieje?\nTomek, zdaje mi się, że chyba nie rozumiesz powagi problemu i znaczenia słowa nagonka. Na szczęście to starała Ci się wyjaśnić Milena. Ze swej strony dopowiem coś takiego. Gdyby księża zachowywali się zgodnie z tym czego sami nauczają, przepraszam, czego powinni nauczać, lecz tego nie robią z koniunkturalnych względów - nie było by tych problemów, które poruszają oba filmy. Świat jak i natura ludzka nie jest zero-jedynkowa - jest wiele odcieni szarości z czego trzeba zdawać sobie sprawę, a nie zaklinać rzeczywistość; tak samo jak nie ma łatwych i gotowych odpowiedzi tak - nie na wiele pytań towarzyszących nam w wędrówce przez życie. Sorry, ale nauczanie o moralności przez księży, którzy są z ta moralnością na bakier, jest nie fair i musi budzić mieszane uczucia wśród wiernych. Podobnie jak i sojusz tronu z ołtarzem i przyzwolenie na różnego rodzaju ataki z obecnie rządzącymi na określone grupy społeczne. Jak nas biją - jest bee, jak my bijemy jest cacy... Uważasz, że to chrześcijańskie? Trochę to dziwne pojmowanie...\nPrzychodzi facet do konfesjonału:\n- Proszę księdza... kradłem i oszukiwałem, cudzołożyłem, tłukłem żonę i teściową...\n- Do rzeczy synu! Na kogo głosowałeś?...\nNapisano 02 wrzesień 2019 - 06:23\nMasz rację, może ten mój post był niepotrzebny i zbyt oceniający. Jednak trochę kierowany własnym życiem. Ja też przechodziłem rozczarowanie, zwątpienie i bunt. Myślałem, że możne to problem jest we mnie, że moja wiara jest zbyt mała. Że gdybym wierzył prawdziwie to bym takich zwątpień nie odczuwał.\nChce się odnieść tylko do KK i do wiary ogólnie. Filmów nie widziałam, moja świadoma decyzja.\nKuba,Hircyn, wątpliwości są zawsze,ten kto ich nie ma, nie myśli idąc ślepo za tłumem wiernych.\nKsiądz między innymi spowiada, a to wymaga ogromnego zaufania budowanego przez lata.\nMoje wyobrażenie głębokiej wiary: Mieć jednego,mądrego, nie oderwanego od życia księdza,takiego,który w razie tych wątpliwości nie powie tylko: "Bóg ci pomoże".


Pobierz Jeden loch 0.02 android LG V34\nOne Up Dungeon to wciągająca gra fabularna, w której musisz atakować na czas tłumy naprzemiennie zbliżających się wrogów i bronić się przed ich atakami za pomocą potężnej tarczy.\nGracz kontroluje dzielną postać, która zstąpiła w głąb lochu. Mieszkają tam chodzące trupy i inne złe duchy, aktywnie atakując nieproszonych gości. Misją rycerza jest posprzątanie dużej liczby pokoi, w każdym mieszka kilku przeciwników, wszystkie muszą zostać zniszczone. Bitwy turowe jeden na jednego pozwalają skoncentrować się na osobnym antagoniście. Po śmierci jednego na arenie pojawia się następujący komunikat (wcześniej cierpliwie czekał na swoją kolej w schronie).\nZarządzanie odbywa się za pomocą tylko dwóch kluczy, po zastosowaniu miecza do ataku musisz przygotować się na atak odwetowy i zabezpieczyć się tarczą w czasie kontrataku. Szybkość reakcji odgrywa kluczową rolę, ważne jest, aby wybrać moment, aby kliknąć przycisk. Oba narzędzia można ulepszyć, jeśli odblokujesz takie opcje. Po oczyszczeniu pokoju dostępny jest jeden z trzech losowych ulepszeń. Tryb furii sprawia, że bohater jest prawdziwą bestią, nieskończenie zwiększa szybkość niszczenia przeciwników.\nCharakterystyczne cechy gry One Up Dungeon:\nprzebywanie w lochach bez wsparcia braci;\nwalczy z potężnymi potworami;\nulepszenia miecza i tarczy;\nwyjątkowość każdego fragmentu lokalizacji.\nKażde kolejne pole bitwy jest gorsze od poprzedniego. Poprawia się wyposażenie wrogów, totem gracza może pozwolić sobie na taki luksus, wydając prawdziwe pieniądze. Losowe dodatkowe zalety sprawiają, że proces bitwy na tych samych arenach jest unikalny podczas powtarzanego przejścia poziomu. Ciągłe pompowanie sprawia, że za każdym razem doświadczasz nowych wrażeń, nawet biorąc pod uwagę elementarną kontrolę. Dobra grafika, kolorowe korytarze i pokoje oraz potężna melodia poza ekranem sprawiają, że chcesz odkrywać i sprzątać więcej pokoi. Kościani przeciwnicy z dobrymi umiejętnościami dla jednego gracza zmuszają ich do koncentracji na bitwie i doskonalenia szybkości reakcji. Pomóż rycerzowi przetrwać i zabić wszystkie szkielety czekające na bitwę!\nPobierz Jeden loch 0.02 dla LG V34\nwersja 0.02 (2)\nData umieszczenia 2020-01-16 17:58\nrozmiar 12.7 MB


SINOMARIN ENT Spray na grypę i przeziębienie o silnym strumieniu - 200 ml | Apteka Melissa\nSinomarin ENT Spray ...\nSINOMARIN ENT Spray na grypę i przeziębienie o silnym strumieniu - 200 ml\n- We wszystkich przypadkach niedrożności nosa i zatok, np. nieżyt nosa (infekcyjny lub alergiczny), zapalenie zatok, przeziębienie i grypa.\n- Dla osób, które ze względu na przeciwwskazania nie powinny stosować środków obkurczających naczynia krwionośne (np. ciąża, karmienie piersią, choroby tarczycy, nadciśnienie, choroby serca, cukrzyca).\n- W celu zwiększenia skuteczności leków udrożniających górne drogi oddechowe oraz zmniejszenia ich przyjmowania.\n- Przy profilaktyce wtórnych infekcji laryngologicznych i powikłań, np. zapaleniu ucha.\n- W celu wspomagania rekonwalescencji po operacjach w obrąbie jamy nosowej.\n- Do codziennej higieny (np. w zanieczyszczonym środowisku).\n- W celu nawilżania np. w suchym środowisku.\nSinomarin ENT to w 100% naturalny, przebadany klinicznie preparat udrożniający zatkany nos. Jest to hipertoniczny roztwór wody morskiej (2,3% NaCl) bogaty w korzystnie działające składniki (sole mineralne i pierwiastki śladowe). Sinomarin ENT jest idealny do nawilżania śluzówki nosa w sytuacji pojawienia się lepkiej i/lub ropnej wydzieliny oraz do postępowania w następstwie operacji w obrębie jamy nosowej. Dokładnie oczyszcza jamę nosową wspiera regenerację śluzówki oraz zapobiega infekcjom i powikłaniom pooperacyjnym.\n- Udrożnia zatkany nos zmniejszając obrzęk błony śluzowej podczas kataru (poprzez mechanizm osmozy).\n-Zwiększa wilgotność wydzielin śluzowych.Pomaga w przywróceniu naturalnych funkcji śluzówki nosa.\n- Oczyszcza przewody nosowe usuwając nagromadzony śluz, strupki, kurz, zalegający materiał, zanieczyszczenia, alergeny i czynniki infekcyjne.\n- Nawilża błoną śluzową i łagodzi suchość nosa.\nWoda morska 140 ml, woda oczyszczona q.s. 200 ml, w ilości odpowiadającej 23 g/l NaCl (2,3%).\nZawiera obojętny gaz (azot), nie reagujący z roztworem.\n- Nie zawiera leków.\n- Nie zawiera dodatkowych związków chemicznych.\nStosowanie preparatu Sinomarin ENT nie powoduje skutków ubocznych.\n- Oczyścić nos w celu pozbycia sią śluzu przed zastosowaniem produktu Sinomarin*\n- Przerwać plombą chroniącą przed otwarciem i zdjąć nasadkę.\n- Nałożyć aplikator donosowy na górną część butelki.\n- Nieznacznie pochylić głowę do przodu nad umywalką i przechylić głowę w prawo.\n- Delikatnie umieścić aplikator w lewym otworze nosowym i mocno nacisnąć aplikator.\n- Przechylić głowę w drugą stronę i powtórzyć aplikację produktu do drugiego nozdrza.\n- Wyjąć aplikator z otworu nosowego, powrócić do pionowej pozycji, odczekać kilka sekund aż roztwór zadziała, a następnie wydmuchać nos.\n- W razie konieczności, powtórzyć procedurę.\n- Po każdym zastosowaniu zdjąć aplikator z butelki, dokładnie umyć ciepłą wodą i wytrzeć do sucha.\nNiemowlęta i Dzieci wymagające pomocy\n-Przed zastosowaniem produktu Sinomarin wytrzeć dziecku nos.\n- Przerwać plombę chroniącą przed otwarciem i zdjąć nasadką.\n- Ułożyć dziecko w pozycji leżącej na plecach i przekręcić jego głowę w prawo.\n- Przechylić głowę dziecka w drugą stronę i powtórzyć aplikację produktu do drugiego nozdrza\n- Wyjąć aplikator z otworu nosowego dziecka, ustawić dziecko w pionowej pozycji, odczekać kilka sekund, aż roztwór zadziała, a następnie wytrzeć nos lub usunąć śluz za pomocą aspiratora.


Regulamin Akcji promocyjnej SMYK "Recenzja miesiąca” | Smyk.com\nRegulamin Akcji promocyjnej SMYK "Recenzja miesiąca"\nOrganizatorem Akcji promocyjnej SMYK pod tytułem „Recenzja miesiąca” (dalej „Konkurs”) jest: spółka SMYK S.A., z siedzibą w Warszawie przy ul. Domaniewskiej 48, 02-672 Warszawa, wpisana do rejestru przedsiębiorców prowadzonego przez Sąd Rejonowy dla m.st. Warszawy, XIII Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego pod nr KRS 0000643442, NIP 5252159820, REGON 016261640, kapitał zakładowy w wysokości zł opłacony w całości (zwana dalej „Organizatorem”).\nKonkurs odbywać się będzie zgodnie z niniejszym regulaminem, zwanym dalej „Regulaminem” oraz powszechnie obowiązującymi przepisami prawa polskiego, a w szczególności przepisami Kodeksu cywilnego. Zgłoszone w konkursie Prace Konkursowe mogą być wykorzystywane przez Organizatora do promocji sklepu internetowego smyk.com oraz sprzedawanych tamże produktów.\nKonkurs nie jest grą losową w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o grach hazardowych z dnia 19 listopada 2009 r. i nie podlega regulacjom tam zawartym.\nW Konkursie może wziąć udział każdy zarejestrowany użytkownik sklepu internetowego smyk.com., („Uczestnik Konkursu”). Konkurs przeznaczony jest dla osób fizycznych posiadających pełną zdolność do czynności prawnych.\nW Konkursie można brać udział wyłącznie osobiście, niedozwolone jest zamieszczanie recenzji (dokonywanie Zgłoszeń Konkursowych) w imieniu innych osób.\nUczestnicy Konkursu zobowiązani są przestrzegać regulaminu sklepu internetowego smyk.com.\nWzięcie udziału w Konkursie następuje poprzez dokonanie Zgłoszenia Konkursowego w sposób określony w §2 ust. 1 Regulaminu. („Zgłoszenie Konkursowe”).\nDokonanie Zgłoszenia Konkursowego jest równoznaczne z przystąpieniem do Konkursu oraz akceptacją jego Regulaminu.\nKonkurs trwa od dnia 29.06.2021 r. do dnia 29.07.2021r. (dalej „Czas Trwania Konkursu”).\nW razie zaistnienia ważnych przyczyn, takich jak zmiana prawa, Organizator zastrzega sobie prawo do zmiany postanowień niniejszego Regulaminu w trakcie trwania Konkursu, pod warunkiem, że wprowadzone zmiany nie naruszają praw nabytych przez Uczestników Konkursu do chwili dokonania zmiany Regulaminu. Informacja o zmianie Regulaminu zostanie zamieszczona na stronie www.smyk.com.\nAby wziąć udział w Konkursie należy zamieścić na stronie www.smyk.com recenzję dowolnego prezentowanego tamże produktu. Recenzja, o której mowa w zdaniu poprzednim, stanowić będzie Zgłoszenie Konkursowe w rozumieniu niniejszego Regulaminu, a jej treść zwana będzie w dalszej części Regulaminu „Pracą Konkursową”.\nPo upływie Czasu Trwania Konkursu, trzyosobowa komisja konkursowa, złożona z wybranych przez Organizatora członków, dokona oceny Prac Konkursowych wybierając spośród nich 3 najciekawsze, najbardziej kreatywne oraz zawierających najbardziej wartościowe dla osób rozważających zakup danego produktu informacje Prace Konkursowe. Uczestnicy Konkursu, którzy zgłosili do Konkursu wybrane przez komisje Prace Konkursowe, będą zwani dalej „Laureatami”.\nUczestnik Konkursu może zamieścić dowolną liczbę Zgłoszeń Konkursowych, ale może zostać Laureatem maksymalnie jeden raz, co oznacza, że przy przyznawaniu nagród będzie brana pod uwagę tylko najwyżej oceniona Praca Konkursowa danego Uczestnika Konkursu.\nUsunięcie przez Uczestnika (w tym przez Organizatora na prośbę Uczestnika) recenzji zawierającej Pracę Konkursową przed dniem 29.07.2021 r. oznacza wycofanie Zgłoszenia Konkursowego i rezygnację z udziału w Konkursie. Uczestnik może usunąć recenzję poprzez wysłanie wiadomości na maila recenzje@smyk.com, wpisując w treści szczegóły dotyczące recenzji, która ma być usunięta.\nKażda Praca Konkursowa będzie oceniana oddzielnie.\nKażde Zgłoszenie Konkursowe musi mieć formę określoną w regulaminie sklepu internetowego smyk.com, niniejszym Regulaminie oraz udostępnionym w sklepie internetowym smyk.com formularzu recenzji.\nZgłoszenia Konkursowe niespełniające wymogów określonych w niniejszym Regulaminie nie będą brane pod uwagę w Konkursie.\nNiedozwolone jest zgłaszanie do Konkursu Prac Konkursowych:\no treści niezgodnej z prawem lub zasadami współżycia społecznego;\nnaruszających dobre obyczaje, w tym w szczególności o charakterze wulgarnym, pornograficznym, propagujących nienawiść na tle rasowym, etnicznym, narodowym czy wyznaniowym;\nbędących utworami, do których prawa autorskie przysługują osobie innej niż zgłaszający daną Pracę Uczestnik Konkursu;\nujawniających tajemnice przedsiębiorstwa jakiegokolwiek podmiotu trzeciego;\nzawierających treści naruszające prawa osób trzecich (w tym w szczególności prawa autorskie lub dobra osobiste osób trzecich);\nzawierających dane osobowe jakichkolwiek osób\npostanowienia niniejszego Regulaminu lub postanowienia regulaminu sklepu internetowego smyk.com.\nPrace Konkursowe nie spełniające wymagań określonych w ust. 7 oraz 8 niniejszego § 2 Regulaminu nie będą brane pod uwagę w trakcie Konkursu, a Organizatorowi przysługuje prawo odmowy publikacji lub usunięcia recenzji zawierających takie Prace.\nOrganizator zastrzega sobie prawo weryfikacji zgłoszonych Prac Konkursowych w zakresie ich zgodności z niniejszym Regulaminem. Prace będą weryfikowane w szczególności pod kątem zawierania treści obscenicznych oraz takich, które mogą być uznane za obraźliwe. Prace Konkursowe zawierające treści niezgodne z Regulaminem lub przepisami prawa lub dobrymi obyczajami zostaną usunięte ze sklepu internetowego smyk.com oraz wykluczone z Konkursu.\nOrganizator przewidział nagrodzenie 3 Uczestników Konkursu, których Prace Konkursowe zostaną wybrane przez komisje konkursową w sposób określony w § 2\nLaureaci, których Prace Konkursowe zostały wyłonione jako zwycięskie w Konkursie otrzymają nagrody w postaci:\nelektronicznej karty podarunkowej Smyk o wartości 200 zł – za zajęcie pierwszego miejsca,\nelektronicznej karty podarunkowej Smyk o wartości 150 zł – za zajęcie drugiego miejsca,\nelektronicznej karty podarunkowej Smyk o wartości 100 zł – za zajęcie trzeciego miejsca,\nLaureatowi nie przysługuje prawo do zastrzeżenia szczególnych właściwości nagrody, wymiany nagrody na ekwiwalent pieniężny lub zamiany na inną nagrodę rzeczową.\nZasady działania elektronicznych kart podarunkowych Smyk określone są w regulaminie dostępnym pod adresem: https://www.smyk.com/regulaminy/karta-podarunkowa\n§4. Ogłoszenie Laureatów oraz wydawanie nagród\nOrganizator skontaktuje się z Laureatami w terminie do 7 dni roboczych po zakończeniu Czasu Trwania Konkursu poprzez wiadomość email wysłaną na adres mailowy zarejestrowany na koncie Laureata w sklepie internetowym smyk.com. Do wiadomości, o której mowa w zdaniu poprzednim zostanie dołączona Nagroda.\nW sytuacji, w której Organizator nie będzie mógł skontaktować się z Laureatem przyczyn od niego niezależnych, na przykład w sytuacji, gdy wiadomość, o której mowa w zdaniu poprzednim nie będzie mogła zostać dostarczona z powodu przepełnienia lub niedziałania adresu mailowego zarejestrowanego w koncie Laureata w sklepie internetowym smyk.com, Organizator, podejmie dwie dodatkowe próby skontaktowania się z Laureatem (każda próba będzie polegać na próbie doręczenia Laureatowi wiadomości, o której mowa w ust. 1 niniejszego §4, a odstęp pomiędzy kolejnymi próbami będzie wynosił, co najmniej 5 dni). Jeżeli pomimo podjęcia dodatkowych prób, o których mowa w zdaniu poprzednim Organizator nadal nie będzie mógł skontaktować się z Laureatem, prawa do nagrody pozostają w dyspozycji Organizatora, który uprawniony jest do jej przyznania (na zasadach określonych w niniejszym Regulaminie) kolejnemu Uczestnikowi Konkursu, którego Praca Konkursowa zostanie wyłoniona w sposób określonych w § 2 ust 2.\nNiedozwolone jest przenoszenie praw do nagrody na jakąkolwiek osobę trzecią, (co nie wyklucza późniejszego przekazania nagrody przez Laureata osobie trzeciej).\nOrganizator zastrzega sobie prawo do zamieszczenia informacji o wynikach Konkursu (ze wskazaniem nicków Laureatów oraz treści nagrodzonych Prac Konkursowych) w serwisie Facebook, na fanpage Organizatora, w sklepie internetowym smyk.com oraz w komunikacji przekazywanej osobom, które zapisały się na newsletter Organizatora, na co Uczestnik Konkursu wyraża zgodę.\nUczestnik Konkursu jest odpowiedzialny za zgodność z prawem Pracy Konkursowej oraz ponosi pełną odpowiedzialność w stosunku do Organizatora, jak i osób trzecich za ewentualne szkody spowodowane opublikowaniem Pracy Konkursowej w sklepie internetowym smyk.com oraz w kanałach wskazanych w ust. 4 powyżej.\nUczestnik ponosi odpowiedzialność w przypadku, gdyby zgłoszona Praca Konkursowa naruszała dobra osobiste osób trzecich.\nOrganizator jest przyrzekającym nagrodę w myśl art. 919 Kodeksu Cywilnego i nabywcą majątkowych praw autorskich do Prac Konkursowych będących utworem, w związku, z którymi przyznana została nagroda.\nWarunkiem nabycia prawa do nagrody jest przeniesienie na Organizatora całości majątkowych praw autorskich (w tym wyłącznego prawa do zezwalania na wykonywanie zależnych praw autorskich oraz przenoszenia nabytych praw na inne osoby) nagrodzonej Pracy Konkursowej, (jeżeli jest ona utworem) jak również upoważnienia Organizatora do wykonywania w imieniu nagrodzonego Uczestnika osobistych praw autorskich do nagrodzonej Pracy Konkursowej.\nJeżeli Organizator nie skieruje do Laureata, w wiadomości, o której mowa w §4 pkt 1 Regulaminu propozycji zawarcia umowy, o której mowa w zdaniu poprzednim Uczestnik Konkursu, który zgłosił nagrodzona Pracę Konkursową udziela Organizatorowi licencji na korzystanie z nagrodzonej Pracy Konkursowej w sposób i na polach eksploatacji określonych w niniejszym punkcie 8, która to licencja jest udzielona pod warunkiem wydania Uczestnikowi nagrody i w zamian za nagrodę.\nUczestnik nie jest uprawniony do dodatkowego wynagrodzenia tytułu przeniesienia majątkowych praw autorskich, poza otrzymaną nagrodą. Organizator ma prawo zażądać od Uczestnika zawarcia z Organizatorem umowy przenoszącej majątkowe prawa autorskie do nagrodzonej Pracy Konkursowej, co będzie jednoznaczne z możliwością wykorzystania przez Organizatora Pracy Konkursowej na wszystkich wskazanych poniżej polach eksploatacji oraz do nieograniczonego w czasie korzystania i rozporządzania w kraju i za granicą, w tym m.in. do (do wyboru przez Organizatora):\nutrwalania poprzez sporządzanie kopii Pracy Konkursowej oraz przenoszenie Pracy Konkursowej na wszelkiego rodzaju nośniki, jakąkolwiek techniką niezależnie od systemu, formatu i standardu;\nzwielokrotniania Pracy Konkursowej, w tym sporządzenie kolejnych egzemplarzy materialnego nośnika dowolną techniką, w szczególności techniką poligraficzną;\nwprowadzania Pracy Konkursowej do obrotu, jej sprzedaży, najmu, dzierżawy, odpłatnego lub nieodpłatnego udostępniania;\ndigitalizacji, wpisania do pamięci komputera, udostępnienia za pośrednictwem sieci komputerowych, w tym Internetu, intranetu i extranetu, utrwalenie, zwielokrotnienie za pomocą druku, technik reprograficznych, filmu, nagrania magnetofonowego, zapisu magnetycznego, nośnika elektronicznego, nośnika cyfrowego;\nrozpowszechnia, w tym droga emisji telewizyjnej, prowadzonej w sposób satelitarny lub naziemny, oraz poprzez emisje w sieci Internet (w tym za pośrednictwem mediów społecznościowych);\ninkorporowania Pracy Konkursowej do innych utworów;\nwykorzystania, w sposób określony w niniejszym punkcie 8 poszczególnych elementów składających się na Prace Konkursową, w tym łączenia takich elementów Pracy Konkursowej z innymi utworami;\nwykorzystanie we wszelkiej działalności reklamowej/promocyjnej, takiej jak ogłoszenia prasowe, reklamy zewnętrzne, filmy reklamowe, reklamy radiowe, materiały POS;\npublicznego udostępnienia Pracy Konkursowej w taki sposób, aby każdy mógł mieć do niego dostęp w miejscu i w czasie przez siebie wybranym;\nwykonywania oraz zezwalania na wykonywanie przez osoby trzecie opracowań;\nwyłącznego prawa do zezwalania na wykonywanie zależnych praw autorskich oraz przenoszenia nabytych praw na inne osoby.\nW sytuacji, gdy nagrodzona Praca Konkursowa stanowi utwór, nie zawarcie przez Uczestnika umowy, o której mowa w § 4 ust. 8 Regulaminu skutkuje utratą prawa do nagrody. W sytuacji określonej w zdaniu poprzednim prawa do nagrody pozostają w dyspozycji Organizatora, który uprawniony jest do jej przyznania (na zasadach określonych w niniejszym Regulaminie) kolejnemu Uczestnikowi Konkursu.\nLaureat zawierając umowę, o której mowa w § 4 ust 8 Regulaminu lub udzielając licencji, o której mowa tamże, zapewnia, że korzystanie przez Organizatora z nagrodzonej Pracy Konkursowej, w sposób określony w §4 ust 8 Regulaminu nie będzie powodowało powstania roszczeń osób trzecich, w tym w zakresie wynagrodzenia z tytułu wykorzystania utworu lub artystycznego wykonania utworu.\nNawet w razie wypowiedzenia lub wygaśnięcia licencji, o której mowa w §4 ust. 8 Organizator nie będzie miał obowiązku usunięcia nagrodzonej Pracy Konkursowej z materiałów lub kanałów, na których taka Praca Konkursowa została zamieszczona w okresie obowiązywania licencji.\nKażdy Uczestnik może składać Organizatorowi reklamacje w związku z Konkursem. Reklamację należy zgłosić Organizatorowi na adres e-mail: recenzje@smyk.com z podaniem korespondencyjnego adresu zwrotnego, na który ma być przesłana odpowiedź.\nReklamacje można składać przez cały Czas Trwania Konkursu oraz przez okres 30 dni po ogłoszeniu wyników Konkursu.\nOrganizator rozpatruje reklamacje w terminie 20 dni roboczych od daty ich otrzymania.\nO rozpatrzeniu reklamacji Organizator poinformuje Uczestnika Konkursu, który złożył reklamację, wiadomością email wysłaną na adres zarejestrowany w koncie Uczestnika w sklepie internetowym smyk.com.\nPostanowienia niniejszego § 5 w żaden sposób nie ograniczają praw przysługującym konsumentom.\nAdministratorem danych osobowych Uczestników Konkursu („Podmioty Danych Osobowych”) jest Organizator (dalej zwany także „ Administratorem”)\nPrzetwarzanie danych osobowych Podmiotów Danych Osobowych („Dane Osobowe”) odbywać się będzie na zasadach przewidzianych w Rozporządzeniu Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (dalej jako „RODO”).\nWe wszystkich sprawach dotyczących przetwarzania przez Administratora danych osobowych oraz korzystania z praw związanych z przetwarzaniem danych należy się kontaktować z Administratorem po-przez adres email: klient@smyk.com oraz telefonicznie: 22 448-00-00.\norganizacji i przeprowadzenia Konkursu,\nwyłonienia oraz nagrodzenia Laureata,\nwykorzystania Pracy Konkursowej w sposób określony w § 4 punkt 8 Regulaminu\nDane Osobowe będą przetwarzane poprzez następujące sposoby: a. zbieranie, b. utrwalanie, opracowywanie, organizowanie, porządkowanie, adaptowanie, przeglądanie, łączenie, pobieranie, c. zmienianie modyfikowanie, d. przechowywanie, e. ujawnianie przez przesłanie oraz inne sposoby udostępniania, f. usuwanie, niszczenie.\nPodstawą prawną przetwarzania Danych Osobowych jest prawnie uzasadniony interes Administratora (art. 6 ust 1 lit f) RODO) jako że przetwarzanie jest niezbędne dla przeprowadzenia Konkursu oraz wydania nagród.\nPonadto, przetwarzanie Danych Osobowych przez Administratora może być niezbędne w celu realizacji prawnie uzasadnionego interesu Administratora polegającego na ustaleniu, dochodzeniu lub obronie przed roszczeniami w postępowaniu sądowym lub innym postępowaniu pozasądowym (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO).\nW zakresie celów wskazanych w ust. 4 powyżej, Administrator będzie przetwarzać następujące kategorie Danych Osobowych: imię, nazwisko, nick w sklepie internetowym smyk,com, adres email, treść Zgłoszenia Konkursowego.\nDo Danych Osobowych przekazanych Administratorowi dostęp mogą mieć podmioty świadczące usługi na rzecz Administratora na podstawie odrębnych umów, którym Administrator powierzył przetwarzanie danych osobowych zgodnie z przepisami prawa. Dane Osobowe nie będą przekazywane przez Administratora poza teren Europejskiego Obszaru Gospodarczego.\nOkres przechowywania danych osobowych Uczestników Konkursu zależy od podstawy prawnej przetwarzania tych danych:\nJeśli podstawą przetwarzania danych osobowych jest uzasadniony interes Administratora polegający na przeprowadzeniu Konkursu (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), dane te przechowywane są przez okres dwóch miesięcy po zakończeniu Konkursu.\nW przypadku, gdy podstawą prawną przetwarzania jest obowiązek prawny Administratora do przechowywania danych osobowych (art. 6 ust. 1 lit. c) RODO), dane te są przechowywane przez okres umożliwiający realizację tego obowiązku, wynikający z powszechnie obowiązujących przepisów prawa.\nJeśli podstawą przetwarzania danych osobowych jest uzasadniony interes Administratora polegający na ustaleniu, dochodzeniu lub obronie przed roszczeniami (art. 6 ust. 1 lit. f) RODO), dane te przechowywane są przez okres niezbędny do realizacji danego interesu, a po jego zakończeniu do upływu okresu przedawnienia określonych roszczeń.\nDane osobowe Uczestników Konkursu nie podlegają zautomatyzowanemu podejmowaniu decyzji, w tym profilowaniu.\nPodmiotom Danych Osobowych przysługują następujące prawa:\nprawo do usunięcia danych, ograniczenia przetwarzania danych w przypadkach przewidzianych w RODO;\nprawo do przenoszenia danych w przypadkach przewidzianych w RODO.\nW celu wykonania powyższych uprawnień Podmiot Danych Osobowych, którego dane dotyczą, powinien wysłać wiadomość z odpowiednim żądaniem na adres poczty elektronicznej: klient@smyk.com.\nPodmiotom Danych Osobowych przysługuje również prawo do wniesienia skargi do organu nadzorcze-go (Prezesa Urzędu Ochrony Danych osobowych) gdy Podmiot Danych Osobowych uzna, że przetwarzanie jego danych osobowych narusza przepisy RODO.\nAdministrator powołał Inspektora Ochrony Danych Osobowych, to jest osobę, z którą można kontaktować się we wszelkich sprawach związanych z przetwarzaniem Twoich danych osobowych. Aby skontaktować się z Inspektorem Ochrony Danych: prześlij email na adres dpo@smyk.com lub wyślij list (najlepiej z dopiskiem „Inspektor Ochrony Danych”) na adres: Smyk S.A., ul. Domaniewska 48, 02-672 Warszawa.


352 ocen 70 opinii\nTrzeba na wstępie wspomnieć, że jest to typowa młodzieżówka. Główny bohater ma dwanaście lat i jego problemy są właśnie na tym poziomie.\nChociaż muszę przyznać, że pierwsze sto pięćdziesiąt stron wymagało ode mnie uzbrojenia się w cierpliwość.\nJako, że to typowa młodzieżówka autor pisze bardzo prostym językiem. E. Bell nie bawi się w trudne konstruowanie zdań, używanie metafor itd. Stąd też ALAN COLE NIE JEST TCHÓRZEM to lektura którą można przeczytać w kilka dni.\nGłówny bohater to dwunastoletni Alan. W przyszłości chciałby zostać malarzem. Dlatego też po szkolnych zajęciach zamyka się w swoim pokoju i szkicuje. Ma plan by zachwycić świat swoim artystycznym projektem.\nJednak życie młodego chłopaka nie jest łatwe. W szkole nie jest typem uwielbianym przez wszystkich.\nWolny czas pomiędzy zajęciami spędza z dwójką przyjaciół. Madison, zakompleksiony chłopak, którego rodzice zmuszają do sportu i diety, oraz Zack, nie rozumiany przez nikogo chłopak w głową w chmurach, czy raczej w swoim świecie nie do końca zrównoważonym.\nNa drodze stoi mu jego starszy brat, Nathan. Brat Alana przypadkowo odkrywa że jego młodszy brat jest homoseksualistą. Fakt, ten nie stanowi dla niego problemu. Problem jest taki, że Nathan wie w kim. Tym kimś jest Alana kolega z klasy. Nathan zmusza młodszego brata do udziału w grze. Gra polega na tym, że oboje mają w wykonać pewne zadania.\nAlan, musi między innymi nauczyć się pływać, doprowadzić kogoś do łez, czy też przeżyć swój pierwszy pocałunek. Jeśli przegra Nathan wyjawi jego sekret.\nTak więc akcja książki polega na tym, że główny bohater próbuje sprostać zadaniom narzuconym przez brata.\nCała sytuacja komplikuje się z wielu powodów.\nMłody chłopak, nie tylko jest szantażowany przez brata, ale również nie może liczyć na wsparcie u rodziców. Matka w roli kury domowej, która nie ma prawa odezwać się słowem. Ojciec typowy tyran. To on w tym domu rozdaje karty.\nJak wspomniałem fabuła książki Erico Bello krąży wokół tych zadań, która Alan ma wykonać.\nW tym wszystkim doświadczamy jak młody chłopak zmienia się. Nagle próbuje stawiać życiu, ludziom i przeciwnościom czoła. Nie chce się poddać. Chociaż on i jego przyjaciele nazywają się "przegranymi"\nCzy uda mu się wykonać wszystkie zadania i zachować swój sekret w tajemnicy ?\nDowiecie, się, jeśli sięgnięcie po tę książkę.\nJako, że to typowa młodzieżówka autor pisze bardzo prostym językiem. E. Bell nie bawi się w trudne konstruowanie zdań,...