K. BONDA: Już nawet nie. Po prostu wykonałam pewne prace wcześniej, a potem usiadłam i kompletnie się odkleiłam. Pandemia pomogła bardzo, bo i tak nie mogłam nigdzie się wydostać, więc spożytkowałam tę energię skupienia na pracę. To jest chyba jedna z najszybciej napisanych przeze mnie książek, bo napisałam ją w 2,5 miesiąca – znaczy pisałam ją 2 miesiące, a te pół to jeszcze kolejne pytanie i poprawianie. Powiem ci, że to było coś, jakbym płynęła kajakiem albo takim szybkim pontonem – gdzieś zjeżdżasz i po prostu były różne sytuacje, które były niebezpieczne. Pamiętam, że wymyślałam jakieś sceny, z którymi… Kończyłam pisać, była 4 nad ranem i skończyłam pisać sceny – myślałam sobie, tutaj brzydkie słowo, co ja jutro będę pisać, jak ja z tego wyjdę, co ja tutaj naplątałam.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Czyli popłynęłaś nie tam?\nK. BONDA: Kompletnie. Poddałam się temu żywiołowi i to było fascynujące. Powiem ci, że następne były łatwiejsze, bo dla mnie to było coś takiego, że ja się przestałam bać. Rozmawialiśmy przed programem – jakbym się przeistoczyła pisarsko. Uświadomiłam sobie ze wstydem, że ta moja obszerna dokumentacja, wszystkie elementy sprawdzania, wszystkie te moje badania terenowe, one tak naprawdę były pokłosiem mojego poprzedniego zawodu, czyli kiedy byłam reporterką. Ja przez te wszystkie lata nie mogłam się puścić drążka. Bałam się, totalnie się bałam odpowiedzialności, żeby pójść naprzód bez planu, bez GPS-a.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Rozumiem, że kryminał też jednak jest czymś takim - w pozytywnym tego słowa znaczeniu - schematycznym. Musisz mieć jakieś ramy, które wypełniasz treścią, dowodami, papierkami...\nK. BONDA: Teraz już myślę, że nie musisz.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Kryminał jako taki czy Bonda nie musi?\nK. BONDA: Teraz już Bonda nie musi. Pozwoliłam, żeby bohaterowie mnie prowadzili, okazało się, że bohaterowie sami działają, totalnie prowadzą mnie w różne ścieżki i to jest o wiele lepsze, aniżeli ja usiądę i… Wydaje mi się, że to jest praca na podświadomości, wcześniej używałam głównie rozumu. Piszesz plan, potem wypełniasz ten plan i oczywiście satysfakcja jest, bo stawiasz sobie zadanie, robisz sobie biznesplan, wypełniasz go i masz efekty, ale w tym przypadku postanawiasz, że jedziesz bez planu na drugi koniec świata i wszystko to, co ci się przytrafia po drodze, jest fajne.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Odzyskałaś wolność w jakimś sensie?\nK. BONDA: W jakimś stopniu też uwolniłam się od lęku.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale lęku takiego, że Bonda musi mieć dowody na to, że pisze to i to, a teraz nagle Bonda puszcza wodze fantazji i mówi: "To moi bohaterowie mnie tam zaprowadzili"?\nK. BONDA: Ja zawsze się bałam, czy ta książka mi się uda i czy będzie dobra. Czy czytelnikom zapewnię taki rodzaj przygody, który będzie wartościowy, żeby zasługiwał na te 20, 30 zł, ile ta książka kosztuje, bo uważam, że moim psim obowiązkiem jest dać czytelnikowi rozrywkę i w momencie, kiedy pozwoliłam sobie na to: „Dobra, OK. Spieprzę tę książkę, a potem napiszę lepszą, postaram się poprawić”… Kiedy sobie to powiedziałam, to jakbym zdjęła te wszystkie kolczugi i ciężkie plecaki, tę kuloodporną kamizelkę, które mi ciążyły. To można trochę przyrównać do tego, co się dzieje w pandemii: do masek, do całego tego dystansu, do tych wszystkich elementów – i tak, mimo wszystko, jest zagrożenie, że się zarazisz. Tu jest dokładnie to samo. Dla mnie też kompletnym zaskoczeniem było… Tutaj wracam do bohatera poprzedniego, którego nie było prawie przez 10 lat. Bałam się tego strasznie, zanim się przyzwyczaiłam do tego, że będę pisała Huberta Meyera – bo tak się nazywa ten facet, który jest profilerem – i zrobiłam sobie przerwę, bo pisałam inne książki. To był tak jakby powrót do domu, to było niesamowite. Tak jakbyśmy się nie widzieli długi czas, a potem, kiedy on wszedł na scenę, kiedy napisałam pierwsze 2 sceny, to już wiedziałam, że będzie dobrze. Myślę sobie, że akurat z tym bohaterem się udało, bo, być może, z innym by to nie miało racji bytu, a w tym przypadku – totalnie tak.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Gdzie oni czekają na ten moment, kiedy Bonda po 10 latach powie: "Dobra, chodź Meyer, zrobimy znowu coś razem"? Siedzą w głowie i np. pojawiają się w jakichś innych książkach, tylko w innym wydaniu czy w oni muszą mieć swój zupełnie inny moment?\nK. BONDA: Oni są zamknięci w jakiejś przestrzeni, w jakiejś szufladce i ja tam nie zaglądam. Czytelnicy bardzo chcieli, żeby bohater wrócił – dla mnie to jest totalny zaszczyt, że czytelnicy ci przypominają, czyli że pamiętają tego bohatera. Zanim nastała pandemia podróżowałam po kraju na różne spotkania autorskie, przychodzili ludzie i zawsze padało pytanie: „Kiedy Hubert Meyer wróci i my chcemy, żeby akcja rozgrywała się u nas”. Ja wtedy nawet nie zdawałam sobie sprawy, jaki to jest wielki zaszczyt. Dzisiaj jest tak wielu autorów, tak wiele książek wychodzi rocznie – a moi czytelnicy o nim pamiętają. Myślę, że to jest ta palma pierwszeństwa, że zaczynałam w tamtych czasach, kiedy jeszcze rzeczywiście ten polski kryminał się odradzał po Joe Alex, po Joannie Chmielewskiej i pamiętam ten czas, kiedy było nas dziesięcioro na festiwalu kryminału w Krakowie – jeszcze wtedy się odbywał. To był też taki czas, że kryminał nie był takim gatunkiem, który był uznawany za coś wartościowego – jak już nie byłeś w stanie napisać nic normalnego, to brałeś się za powieść kryminalną. Dziś jest totalnie odwrotnie, dzisiaj wielcy autorzy z działu „literatura piękna” sięgają po kryminał, żeby się sprawdzić warsztatowo, ponieważ zmieniło się to i świat też mocno używa powieści kryminalnej w celach przepracowania pewnych tematów. To jest taki szerszy temat, dlaczego te kryminały są takie popularne.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ja mówiłem o tym frame'ie, o tej ramie, którą ma kryminał. Tak jak mówisz - oni wracają, żeby się sprawdzić. Ta wolność, którą odzyskałaś, puściłaś się tego krążka, zdjęłaś tę kamizelkę kuloodporną i popłynęłaś tam, gdzie chciałaś, to jest ważne. Natomiast myślę o tym, że ten kryminał w sumie był niedoceniany, a ilość pracy, którą trzeba wykonać, żeby mieć pełną dokumentację - to jest kawał roboty.\nK. BONDA: Ja myślę, że nigdy tak naprawdę nie pisałam kryminałów i może to jest dopiero mój pierwszy stricte kryminał, gdzie usiadłam i postanowiłam, że to nie będzie powieść kryminalna, tylko kryminał.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Czyli możesz odejść faktów, zabawić się tą formą.\nK. BONDA: Bawisz się, tak. Tam nie ma ani żadnych retrospekcji, ani żadnych elementów historycznych, szybka akcja, dużo dialogu, dużo różnych zdarzeń… Nie chcę opowiadać, bo bardzo dużo się dzieje, mimo że to jest najkrótsza książka, którą napisałam. Nie z tej przyczyny, że mi się nie chciało, tylko pisałam w ciągu, pisałam non stop – zaczęłam, skończyłam i tyle wyszło.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Dwa miesiące minęły, a świat się w ogóle, cholera, nie zmienił.\nK. BONDA: Następną też napisałam w 2,5 miesiąca, więc teraz się robi taki timing. To zupełnie inna opowieść niż np. seria o Saszy albo seria „Miłość”, gdzie zupełnie inne rzeczy były dla mnie wyzwaniem. Uważam, że to jest w moim przypadku bardzo pozytywny płodozmian, który mnie otwiera, bo też wierzę bardzo w to, że należy robić różne rzeczy, żeby stawiać sobie różne wyzwania sama dla siebie, bo dla czytelnika to nie ma znaczenia. Mam takich czytelników – i to jest piękne – są jeszcze tacy ludzie, którzy kupią moją książkę i sprawdzą się ze mną. Być może nie spodoba im się i następnej nie kupią, ale potem może jednak dadzą mi znowu szansę. Ja powtarzam, że przede wszystkim piszę dla tej opowieści, dla siebie. Piszę tę opowieść, ona do mnie przychodzi, ja ją zapisuję i nie myślę wtedy ani o czytelniku, ani jak będzie odebrana, nie myślę o sukcesie komercyjnym, czy wydawca zarobi, czy ja zarobię. Zrobiłam bardzo wiele książek dokumentalnych, które po prostu wiedziałam, że one są pisane dla idei – paradoksalnie często się okazuje, że one były sukcesem komercyjnym właśnie przez to, że czytelnicy to doceniają, oni to wiedzą. To tak samo jak twój program. Jeżeli to jest szczerze robione – ja totalnie w to wierzę – to kupujesz serce tego odbiorcy nie dlatego, że mu przedstawiasz: „To jest wartościowe, a to jest totalnie zabawne”, tylko to jest połączenie intymne i myślę, że to jest jedyna droga.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Dzisiaj, ten świat, który ty masz, twoi czytelnicy... Bonda - użyję tego, ale obiecuję, że tylko raz - królowa polskiego kryminału i ona ma tę swoją społeczność. Dzisiaj wielu twórców dąży do tego, żeby mieć tę swoją społeczność, zacząć ją budować i być z nią w tej intymnej relacji, o której mówisz. Ale to jest jedna z najtrudniejszych rzeczy - utrzymanie tego i niespowodowanie zawodu.\nK. BONDA: To jest bardzo ciężki dla mnie teraz temat, dlatego że ja wcześniej budowałam tę relację z czytelnikiem bezpośrednio: jeździłam do nich, do najmniejszych miejscowości i się z nimi kontaktowałam, przytulałam się z tymi ludźmi, podpisywałam książki, rozmawialiśmy i to mi bardzo pasuje. Ja jestem bardzo społeczną osobą, jestem towarzyska, ja potrzebuję człowieka, uwielbiam gadać z ludźmi. W dzisiejszych czasach jest coś zupełnie innego, czyli masz tę wirtualną przestrzeń – to to jest super, że ona istnieje i pandemia pokazała, że tutaj też jest bardzo wielka siła – natomiast ja nie do końca jestem przekonana, czy… Bo ja mam problem z takim odsłanianiem się. W dzisiejszych czasach musisz dać coś z siebie, ze swojego życia prywatnego, ze swoich jakichś pieleszy domowych. Nie mogę się przełamać, żeby tak wrzucać zdjęcia w kołdrze albo…\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: W kołdrze nie, ale miejsce pracy widziałem.\nK. BONDA: Tak. To jest taka moja granica, gdzie do pewnego momentu mogę się odsłonić. Czymś zupełnie innym jest, jak piszę np. kilometrowe posty – piszę kilometrowe książki, piszę kilometrowe posty, bo raz na jakiś czas coś mnie tak wkurwi albo poruszy, albo zachwyci. Ja po prostu wtedy muszę się wypisać.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: A propos tej historii, o której ostatnio pisałaś - spuścisz psa ze smyczy.\nK. BONDA: Puszczam cały czas, pozdrawiam panów z patrolu. Mam swoich ludzi w parku i oni mi donoszą. To było cudowne, ponieważ mi się wydaje, że taka konspiracja, takie połączenie w dzisiejszych czasach jest takie, że my się rozpoznajemy – my, rebelianci.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ten świat, który jest zamknięty i nie daje ci tej szansy spotkania, przytulenia, porozmawiania - jak sobie to rekompensowałaś? No nie możesz otworzyć komputera i połączyć się z miejscowością X, ze wszystkimi, którzy normalnie w liczbie kilkuset czy kilkudziesięciu ludzi przyszliby ciebie.\nK. BONDA: Robiłam live’y, na tych zoomach miałam spotkania i raz na jakiś czas puszczam post czy wrzucam zdjęcie na Instagrama. Uważam, że robię to beznadziejnie i cały czas mój wydawca mi mówi, że muszę przestać być takim dziadersem, ale powiem, że live’y i to wszystko – one mi nie zastępują tego, co było. Dlatego że jak wychodzisz na scenę i masz tłum ludzi, to oni ci oddają swoją energię i ja to czuję, ja im oddaję swoją i się dzieje magia. Ja opowiadam coś, wygłupiam się, żartuję i jak sala rży, ja rżę, to się robi z tego takie połączenie. Tutaj oni nie rechoczą, bo ja nic nie słyszę, tylko jakieś serduszka lecą i się pojawiają pytania. Ja w ogóle nie mogę się skoncentrować, ja jestem jednopudełkowa i nie jestem w stanie tutaj odbierać komentarzy, a tutaj odpowiadać na pytania, bo to już mnie przerasta.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Cieszysz się, że z tego świata powoli wychodzimy?\nK. BONDA: Nie wyjdziemy. Myślisz, że wyjdziemy z tego? Ja myślę, że to już tak zostanie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ja myślę, że dłużej potrwa wychodzenie. Nawet u ciebie jest ten moment przełamania. Jest sylwester 2020 i ludzie myśleli sobie: "Dobra, w marcu się zaczęło, doszliśmy do grudnia, to już najgorsze jest za nami". Nagle zaczyna się styczeń: najgorsze jest przed nami, zaczyna się luty: w ogóle nie widać wolności, jest marzec: nie widać wolności, jest kwiecień: znowu są kolejne restrykcje. Dzisiaj żyjemy nadzieją maja, ale to jest już, cholera, prawie połowa roku znowu.\nK. BONDA: Może trochę się poluźni na wakacje, a jesienią znowu przywali nowa mutacja i będzie od początku. Mi się wydaje, że świat się totalnie zmienił i my się już nie cofniemy. Ja dlatego też przyzwyczajam się do live’ów na Instagramie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ty, jednopudełkowa, przyzwyczajasz się do czytania komentarzy i mówienia.\nK. BONDA: Jeszcze nie, ale próbuję. Wydaje mi się, że nie ma innego wyjścia i trzeba iść z tym duchem czasu, bo najzwyczajniej w świecie stracę kontakt z moimi ludźmi, a po to przecież to robię. Rzecz polega na tym, że ja istnieję, ponieważ ktoś chce mnie czytać, taka jest prawda. Jakikolwiek autor jeśli uważa inaczej, to jest w błędzie albo kłamie. Jest tak wiele książek, tak wiele opowieści, seriale dzisiaj są konkurencją dla rozrywkowych książek, które ja piszę – człowiek ma tak wielki wybór, że on pójdzie gdzieś indziej, jeżeli ja nie będę tego doceniać. To też jest coś takiego, że ja właściwie nigdy nie chciałam pisać książek. To nie jest tak, że ja mam takie ego, że postanowiłam, że będę teraz pisała książki i zostanę sławną pisarką. Tu jest problem, że to moje pisanie wzięło się z sytuacji życiowej, przypadkiem się wzięło. Nagle okazało się, że wszystkie moje kompetencje, to, co było w moim starym życiu wadą – bo to jest najpiękniejsze – wszystkie moje wady są tutaj zaletami. Okazało się, że akurat dokładnie się do tego nadaję, bo do niczego innego się nie nadaję i uważam to za bardzo piękny moment odnalezienia się. W związku z tym myślę, że dalej bym pisała, chciałabym, żeby ludzie o mnie nie zapominali, bo to jest najsmutniejsze. Pytasz mnie o to, jak ta książka wychodzi i dla mnie zajebiste było, kiedy opublikowałam informację z okładką, że wychodzi moja książka, miesiąc przedsprzedaży i widziałam, że od razu weszła na topki i zaraz była na trzecim miejscu i czekam, aż będzie na pierwszym. To oznacza, że ludzie dają mi nadal kredyt zaufania. Nie ma nic piękniejszego, a ja jestem na rynku już 17 lat. A wchodzą nowi, młodzi, którzy umieją live’y na Instagramie robić…\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ten moment, w którym, dobra, robisz to 17 lat...\nK. BONDA: A ty ile robisz?\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: 28.\nK. BONDA: Ale też, widzisz, się zmieniasz, też się przeistaczasz i też obserwujesz.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Tak. Jak powiedziałaś: nie ma odwrotu, wydaje mi się, od tego, żeby żyć, żeby robić to, co chcemy robić. Natomiast ten moment, w którym patrzysz na topki - duże to ma znaczenie?\nK. BONDA: Ma znaczenie totalne, dlatego że w momencie, kiedy piszę książkę, nie myślę w ogóle o tym, że to będzie produkt, ale w momencie, kiedy to się staje produktem, to przystępujesz do zawodów.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Czy właśnie versus ci, którzy przyszli i wymiatają na Instagramie, a ty myślisz sobie: "Bondy po 17 latach nie pokonacie"?\nK. BONDA: Nie no, ja versus moja konkurencja.\nK. BONDA: Tak nie myślę, bo pokonają, ale to jest kwestia taka... Ja właściwie teraz walczę o to, żeby się utrzymać, żeby jeszcze nadal być. Nie tylko obserwuję tę rzeczywistość, czytam książki wszystkich autorów, którzy wychodzą, nie tylko polskich, ale zagranicznych, widzę co wychodzi, orientuję się, w jaki sposób kryminał się zmienia - musisz to wiedzieć, to jest biały wywiad, to jest podstawa, to jest abecadło. Potem oczywiście przychodzi test, czyli ten moment, kiedy ja wychodzę, to jest dla mnie test, czy ja dobrze idę swoją ścieżką, czy ja dobrze prowadzę moją drużynę, czy ja popełniam błąd, czy ja idę naprzód. Musisz przewidywać kilka kroków naprzód. Teraz się spotykamy przy tej książce, a ja mam 2 już napisane.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale właśnie dlaczego? Żeby mieć spokojniejszą głowę czy miałaś taki cug, że jak weszłaś w pisanie, skończyłaś jedną, to od razu zabrałaś się za drugą i za trzecią?\nK. BONDA: Tak. To po prostu daje mi frajdę. Mało tego: jeszcze robię domówki, żyję i prowadzę normalne życie. Wcześniej to było niemożliwe, bo mi się wydawało, że muszę siedzieć w jaskini, totalnie się odciąć, być samotnicą czy zakonnicą. A tutaj się okazuje, że właściwie to jest kwestia organizacji i pewnej strategii, którą zastosowałam. Jestem z siebie bardzo dumna. Mi się wydaje, jakbym dopiero zaczynała pisać.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Po 17 latach tak, jakbyś dopiero zaczynała pisać?\nK. BONDA: Tak i uważam, że to jest najlepsze, że odnalazłam na nowo radość w tej robocie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale COVID to sprawił, że ten świat wygląda zupełnie inaczej, więc doszło do pewnego przewartościowania?\nK. BONDA: Pośrednio tak, ponieważ nie miałam wyboru. To tak, jak przychodzi do ciebie kryzys - życiowy czy zawodowy - wydaje ci się, że jesteś w totalnej dupie i w ogóle z niego nie wyjdziesz. Okazuje się, że wystarczy zrobić taki jeden myk, potem kolejny myk i nagle zmienia się perspektywa i zmieniasz modus operandi i układa się wszystko. To było coś takiego. Jak skończyłam, nie byłam pewna, czy to ma jakiś sens, więc zaczęłam dawać tę książkę...\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Po raz pierwszy nie byłaś tego pewna czy to zawsze tak jest? Kończysz książkę i: „Cholera, wiem, że to jest kropka postawiona, ale ja, Bonda, jeszcze nie wiem, czy oni to kupią”?\nK. BONDA: Nie, to przy tej książce tak było. Wcześniej miałam plan, wiedziałam, jaki mam zamysł, więc jedyne, co było trudnością, to konsekwentne wypełnienie tego planu. Było to moje osobiste wyzwanie, ale wiedziałam, że to, co chciałam, to zrobiłam. W tym przypadku skończyłam i byłam taka zaskoczona, bo napisałam epilog, napisałam datę zakończenia i nawet posłowia nie napisałam, chociaż zawsze piszę takie długaśne posłowie, teraz jest takie krótkie... I dałam moim ludziom do czytania, moim pierwszym czytelnikom, którzy zawsze czytają moje książki. Od razu im powiedziałam, że to jest taki brudnopis, bo przed chwilą skończyłam, tak że rzucam te bazgroły na stół i można się pastwić - w razie czego wyp***dolę do kosza. Mało czasu zainwestowałam, 2,5 miesiąca, to co to za strata? Najwyżej wyrzucę.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale byłabyś w stanie naprawdę wyrzucić dwa miesiące pracy?\nK. BONDA: Tak. To nie była poważna robota, mogłam to potraktować jako taką wprawkę. Potem zaczął spływać do mnie feedback: pierwszy to była moja przyjaciółka Dorotka, pozdrawiam ją z tego miejsca, przeczytała po 2 dniach, czytała dzień i noc i tylko na bieżąco mi wysyłała SMS-y. Potem powiedziałam jej, że jest zakaz wysyłania SMS-ów, dopiero jak skończy, to mi powie, co tam nie siedzi, czy wątki się nie składają itp. Potem kolejni czytali i stwierdziłam, że to jest niesamowite, doświadczam jakiejś magicznej rzeczy. Życzę każdemu, żeby w swoim zawodzie miał momenty takich iluminacji, które są... Bo prawdopodobnie dla nikogo więcej to nie ma znaczenia, tylko dla mnie, ale mnie to strasznie cieszy.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Próbuję zrozumieć ten twój proces, już abstrahując od 2020 i COVID-u. 2 miesiące poświęcasz na pisanie książki, jest gotowa, ludzie mówią: „Dawaj, bierzemy”, wysyłasz do wydawnictwa – a ty siadasz, otwierasz komputer i piszesz od razu kolejną?\nK. BONDA: Tak było, ale ta następna, którą zaczęłam pisać, to napisałam 80 stron i wyrzuciłam do kosza. Potem zaczęłam pisać jeszcze inną, tę napisałam i potem jeszcze kolejną napisałam. Wcześniej miałam tak, że musiałam pojechać na urlop, żeby się zresetować - nie mogłam pojechać na urlop, bo zrobili pandemię. Mam wrażenie, że ja się zmieniam, zmieniam swój sposób działania, całkowicie zmieniam system, robię update systemu - i pomiędzy tymi dwiema już potrzebowałam urlopu. Teraz sobie pojadę na urlop, jak moje dziecko pozdaje egzaminy, to pojedziemy na urlop. Natomiast tak normalnie to bym musiała pojechać na urlop, bo wcześniej się tak przyzwyczaiłam, że muszę mieć reset. Teraz obejrzałam sobie "Mindhunter" ciurkiem i to był mój urlop, a po drugiej obejrzałam "Peaky Blinders".\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale – zobacz – dzisiaj jest świetny czas, żeby tego typu historie robić, tego typu zdjęciami, bo to też jest ważne, że tam w sumie nikt się nie spieszy, pięknie ustawione plenery, piękne kolory, piękne światło, wszystko i nagle się okazuje, że tłumy siedzą i czekają, aż będzie ciąg dalszy. To też mnie fascynuje dzisiaj w tym świecie – masz „Peaky Blinders” do obejrzenia na BBC, na Netfliksie, ale jednocześnie dzieje się równoległa historia socialowa. Oni poprzez zdjęcia z backstage’u, wspomnienie jednej z bohaterek, która ostatnio umarła na raka itd., oni cały czas rozmawiają z widzem w oczekiwaniu na nowy sezon. Nie ma czegoś takiego, że wyplute, obejrzane, zapominamy i spotykamy się jak będą nowe odcinki, tylko oni rozmawiają z tymi, którzy są ich potencjalnymi widzami.\nK. BONDA: Widzisz, to jest właśnie chyba znak naszych czasów. Jednocześnie cały czas trzymasz ten kontakt i to połączenie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Pamiętaj, jak pojedziesz na urlop, to tak: córkę musimy zobaczyć, kokosy musimy zobaczyć, twoje nogi na leżaku, najlepiej, żeby to był Zanzibar – musimy, Kaśka, to widzieć. Drinka pokaż, barmana, zrób jakieś InstaStories, zrób ze 2, 3 tiktoki, to jest tylko 30 sekund.\nK. BONDA: Nie, Jarek, ja widziałam twojego Instagrama i ty masz takie super te posty, można to robić z klasą.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Dałoby się opowiedzieć kryminał w wersji TikTok?\nK. BONDA: Ja oczywiście dostałam wyzwanie, był tam jakiś challenge, żeby śpiewać czy tańczyć i moje dziecko przychodzi do mnie, że: "Dlaczego ty się nie zgodziłaś, wszyscy mówią, że zostałaś wyzwana, a ty się nie zgadzasz". Ja mówię: "Jejku, dziecko, naprawdę muszę to robić?". "No wiesz co? Bo okaże się, że jesteś tchórzem" czy coś takiego.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Myślę o tym w kontekście, o którym powiedziałaś: czytasz wszystko, co wychodzi na świecie, wszystko, co się dzieje w Polsce, żeby wiedzieć i nadążyć. Czy pokolenie twojej córki to jest też pokolenie twoich przyszłych czytelników, czy nie? Ty musisz ich sobie wychować teraz, żeby oni z tobą byli, czy jak to jest? Myślisz w ogóle o tym?\nK. BONDA: Ja myślę, że mam czytelników ze wszystkich generacji, natomiast ci młodzi czytelnicy to są czytelnicy, którzy też już są zaawansowani. Najpierw czytają te książki, które są szybsze, a potem jak już mocno wejdą w kryminał, to czytają moje dopiero. Albo na zasadzie takiego sprawdzenia, bo zobaczyli mnie gdzieś, zobaczyli, że sobie umieściłam zdjęcie z pieskiem albo się nadymiło wokół tego, że powiedziałam brzydkie słowo na Facebooku pod kilometrowym postem - i wtedy rzeczywiście jest zainteresowanie, żeby mnie sprawdzić. Gdyby oni nie czytali moich książek, to by oznaczało, że zaczną moi czytelnicy umierać i ja wtedy też zniknę.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale – zobacz – język nam się przyspiesza. OK, mogą być kilometrowe posty, ale Twitter to 140 czy 280 znaków, Instagram Stories to jest 15 sek. razy ileś, TikTok to jest 15 sek. razy ileś, ten świat się nam spiętnastosekundował. Twoje książki nie są 15-sekundowe.\nK. BONDA: Nie są. Ja myślę, że ja nie mogę udawać kogoś, kim nie jestem i nie zamierzam, więc jeżeli się okaże, że już nie przystaję do tych czasów i się skończyłam, to będę musiała to zaakceptować. Tak myślę, bo trudniej byłoby mi udawać, robić zdjęcia drinka i kokosa, nóg - chociaż mam dobre nogi.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Dokładnie, ale one muszą być w hamaku z widokiem na ocean i palma najlepiej, żeby lekko się przechylała w twoją stronę.\nK. BONDA: Ja bym zachowała moje nogi dla osób, które lubię, cenię - muszą być jakieś tajemnice, w kryminałach też są tajemnice.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Nie masz poczucia, że granica potrzeb tej społeczności jest coraz bardziej przesuwana? Pokaż mi więcej, daj mi więcej siebie?\nK. BONDA: Ale dlaczego mam udawać, skoro ktoś potem weźmie moją książkę i ona jest totalnie moja, w związku z tym jest specyficzna i według mnie ten komunikat pomiędzy książkami powinien być spójny z tym, co czytelnik u mnie dostaje.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: A co jest u ciebie między książkami?\nK. BONDA: Mało. Pamiętam, że jak rozmawiałam ostatnio z moim wydawcą i oni mnie opieprzyli, że u mnie są tylko reklamy, bo ostatnią wydałam książkę, a wcześniej jakąś inną i że tutaj nic więcej nie ma i jest nuda. Mi się wydaje, że to jest prawda. Natomiast jeżeli mam coś do powiedzenia, to mówię, a nie uważam, że mam mówić ot tak, jeżeli niczego nie przemyślałam i nie chcę tego powiedzieć.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: To jest bezcenne doświadczenie i nie każdy jest w stanie sobie na to pozwolić. W tym sensie, że jeżeli moje nazwisko ma moc, moja głowa ma moc, to odzywam się tylko wtedy, kiedy rzeczywiście fajnie, żeby to ludzie usłyszeli. Jak będę mówił codziennie wszystko, to nikt nie zwróci uwagi.\nK. BONDA: Wydaje mi się, że to działa. Jeżeli już coś mówię, to ludzie wiedzą, że zabrałam głos w jakiejś sprawie, czyli wzbudziło to moje emocje. Nigdy nie polecam np. książek, które mi się nie podobają, nie biorę takich zleceń, czyli zawsze jeśli polecam coś - czy to muzyka, czy to film, czy to sztuka czy serial - to oni wiedzą, że ja to rekomenduję, podpisuję się swoim nazwiskiem. Wydaje mi się, że taka szczerość jest podstawą, że nie ma tam reklamy, to nie jest tak, że ja dostałam jakąś kasę i teraz zaprezentuję jakiś rodzaj ubezpieczenia albo coś tam.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale też zapracowałaś sobie na taką wolność, żeby powiedzieć „nie”, krótko mówiąc.\nK. BONDA: Mogę sobie na to pozwolić. Nie muszę brać tego, żeby móc funkcjonować... Jak ja teraz będę tyle książek pisać, to w ogóle będzie jeszcze lepiej. Ale tak na poważnie, to mi się wydaje, że pisarz nie powinien tego robić. Cały czas dostaję różne propozycje reklamowe i odmawiam.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Co chcą, żebyś reklamowała? Nie musisz mówić firm, ale generalnie produkty. Szminkę na przykład?\nK. BONDA: Począwszy od farby do włosów, poprzez pończochy, przez garnki, samochód, alkohol itd. Były bardzo różne propozycje. Odmawiam. Raz zgodziłam się, jak była ta akcja Max Factora, ale przez to, że to była akcja tak naprawdę społeczna. Było 12 kobiet z całego świata, ja byłam wybrana jako Polka. Zresztą to mój wydawca brytyjski, moja książka wychodziła na tamtym rynku i moja agentka poprosiła mnie, żebym spróbowała. Przez to, że to była też budowa reklamy pt. "Siła kobiet" i był content też społeczny, więc ja w to weszłam. Jeden, jedyny raz. Teraz mi się wydaje, że dopóki będę mogła z tego żyć godnie, to mi się wydaje, że to nie ma sensu. Jeśli człowiek bierze moją książkę do ręki, to musi mieć poczucie, że ja jestem niepodległa. Skoro lobbuję niepodległość, skoro lobbuję wolność, skoro lobbuję, żeby być blisko siebie i nie poddawać się, nie dać się złamać - to nie mogę chodzić na smyczy. Miałam różne etapy w życiu i zawsze o to walczyłam, to była moja jedyna wartość, która jest nieprzekraczalna. Ja też nie oceniam decyzji innych - jeżeli ktoś ma taką potrzebę i ma inne poglądy, to ja to szanuję, to jest respekt, nie o to chodzi, że każdy ma tak samo żyć. Poza tym to nie jest tak, że ja nie lubię pieniędzy. Jak człowiek mówi, że nie lubi pieniędzy, to chyba coś jest z nim nie tak, ma jakiś kłopot.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Jamie Oliver kiedyś o tym opowiadał, ktoś go spytał: „Po jaką cholerę kolejna rzecz, restauracja itd.?”. On mówi: „Jak ja zerknę sobie rano na konto, to ja się czuję taki wolny, że mogę powiedzieć, że to jest gówniane, tamto jest gówniane, a tego w ogóle macie nie jeść. Ale ja muszę mieć tę pewność, że moja rodzina na tym nie straci, ja na tym nie stracę i to mi daje poczucie ogromnej wolności”.\nK. BONDA: Tak. Ja zawsze mówię, że mam prawo do powiedzenia "nie", mogę odmówić. Zgłaszają się do mnie z reklamą za milion i ja mogę odmówić, i nie mam z tego powodu dyskomfortu. Zgłaszają się do mnie z jakąś propozycją innego typu - ja nie muszę tego robić. Tak naprawdę dopiero wtedy jesteś wolny, decydujesz o tym. Mogę napisać tę książkę, mogę ją wyrzucić do kosza.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: 80 stron wywaliłaś, poszło z dymem. Nie bolało cię serce?\nK. BONDA: Bolało mnie, bo miałam bardzo dobry algorytm, naprawdę ciekawie wymyśliłam seryjniaka, ale przestało mnie to interesować. Przestało mnie to interesować, człowieku, w ogóle wyobrażasz sobie? Stwierdziłam, że przestał mnie interesować ten pomysł, więc go wywalam i zaczynam nowy - i to jest fajne.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: To jest droższe niż ten milion.\nK. BONDA: No właśnie. Dzisiaj wstaję rano i stwierdzam, że dziś będę oglądała "Peaky Blinders", nic nie piszę i oglądam do oporu. Jak sobie to oglądałam, to sobie myślałam: "Boże, jakie ja mam zajebiste życie". Znajdź mi człowieka, który może sobie pozwolić na siedzenie cały dzień i oglądanie serialu.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Tylko pisarze, tylko pisarze kryminalni.\nK. BONDA: Daj Boże, żeby dalej tak było, żeby to działało. Ciężej byłoby wrócić, gdyby się pogorszyło i potem musisz się dostosować, myślę, że to jest o wiele trudniejsze w drugą stronę. Czujesz do siebie pogardę, ponieważ wcześniej doświadczyłeś tej niepodległości. Mi się wydaje, że to o to chodzi, chodzi tylko i wyłącznie o to, żeby zabezpieczyć sobie taki poziom, żeby móc pozostać człowiekiem rebelii, chociaż tak naprawdę jesteś spokojny i nic nie musisz, ale gdyby coś się zdarzyło, to jesteś w stanie wypowiedzieć wojnę.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ale ty jesteś taka generalnie rebeliantka. Samo nazwisko jest bardzo niosące i idealne na sztandar. Czy czytasz to, widzisz u swoich czytelniczek, które mówią: „Kaśka, my za tobą nawet w ogień, ty nam dodajesz odwagi, ty nam dodajesz mocy”?\nK. BONDA: Często tak piszą czytelnicy i czytelniczki...\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Oni też?\nK. BONDA: Mam czytelników, mam sporo czytelników. W mediach społecznościowych są te słupki i tam widać. Oczywiście jest 70 proc. kobiet i 30 proc. mężczyzn, ale to i tak jest bardzo dużo, bo w ogóle w Polsce to kobiety czytają książki, wszystkie książki.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: A co my robimy? Nie czytamy, bo co?\nK. BONDA: Nie wiem, ale na pewno jest to dla mnie duży komplement, ponieważ mężczyźni zwykle skupiają się na twardych danych, na dokumentalnych elementach, merytoryce, na elemencie racjonalnym - to jest męska energia. Więc dla mnie to jest komplement, bo to oznacza, że mężczyźni nie uważają, że to jest "bla bla bla", tylko dostarczam coś, co...\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Narobiła się Bonda, dowiozła.\nK. BONDA: Dowiozłam, tak. Teraz, to jestem na takim etapie, że jak wrzucałam kiedyś zdjęcie, to pojawiały się komentarze: "Ojej, jaka pani jest ładna", a dzisiaj: "Jaka pani jest inteligentna". Więc się dożyłam, to mnie naprawdę cieszy.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Mówimy o 2020 roku w różnych kontekstach, ale słyszę od psychologów i psychiatrów ostatnio, że oni widzą, jak bardzo ta sytuacja zamknięcia sprawiła, że kobietom się też przewartościowało, że one stały się odważniejsze do mówienia tego „nie” – w swoich domach, związkach, w ogóle. Też ten rok 2020 to był rok bardzo walczących kobiet na ulicach. Zastanawiam się, czy to eksplodowało i zgasło. Czy masz poczucie, że to wciąż się gdzieś tli? Że kobiety mają dzisiaj moc jak nigdy?\nK. BONDA: Ja myślę, że to jest kwestia uświadomienia sobie, bardzo wiele kobiet uświadomiło sobie, wiesz - bogini Kali. Ten ogień, który my posiadamy, on może być niszczący. Kiedy Kali wybucha, to może zniszczyć świat. Ja się zastanawiałam nad mężczyznami, nad tym, jak wy się czujecie z tym, że te wszystkie wściekłe baby wyszły na ulice i zaczęły głosić. Ja miałam, paradoksalnie, odwrotnie, to znaczy: tutaj wszędzie dzieje się wspaniała wizja, czyli właśnie honor, niepodległość, mówienie prawdy, szczerość, gniew, wkurw i wszystkie takie wszystkie elementy, które są oczyszczające...\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: To było fajne, że właśnie to nie był gniew, tylko to był taki realny wkurw.\nK. BONDA: To było katharsis. Ogień płonie, spala i niszczy to, co było złe, to, co było zgniłe, stare. Ten motyw, kiedy masz dom, w którym zdarzyła się tragedia albo są elementy, które się łączą z traumą i bardzo często jest to wykorzystywany motyw w ogóle przez ludzi i przez przestępców też - czyli to podpalasz. Totalnie niszczysz, bo ogień czyści. Dla mnie ten czas, paradoksalnie - bo oczywiście to, co się dzieje na ulicach, to, co się dzieje w sferze publicznej - jak najbardziej sympatyzowałam z tym i wspierałam - natomiast dla mnie to był czas, kiedy ja wróciłam do takich źródeł kobiecości, delikatności, wrażliwości i uległości. To było dla mnie fascynujące przez to, że nie musiałam wojować, skończyły się te wojenki, ponieważ się nie wychodziło z domu i ja mogłam znowu odnaleźć w sobie tę przestrzeń żeńskiej energii, która jest opozycyjna do tego, co się działo tam. To było paradoksalne, ale jednocześnie bardzo możliwe, że też zaczęłam pisać w taki sposób, bo wróciłam do źródła, więc dla mnie... Ja może oczywiście walnę czasem pięścią, jak przychodzą 4 patrole do mojego parku i akurat wychodzę z pieskiem, ale to jest tylko i wyłącznie zaznaczenie absurdu, komiczna scena, którą zamierzam wykorzystać. Natomiast to wcale nie oznacza, że ja się spełniam w tym. W tej pandemii udało mi się wrócić do tego, co jest jądrem mojej osobowości, takiej wrażliwej przestrzeni - to mi się strasznie podoba, ponieważ to mnie przeistoczyło emocjonalnie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Kiedy za oknami – umownie – dzieje się to, co się dzieje, to ty na tyle szczelnie te okna chcesz mieć pozamykane, żeby to nie przenosiło się do książki, bo ona raczej powinna być ponadczasowa? Czy właśnie dopuszczasz te sytuacje takie tu i teraz, które się dzieją i które mają na ciebie wpływ? Przecież słuchasz, czytasz, więc siłą rzeczy to w twojej głowie jest.\nK. BONDA: Nie da się uniknąć tego wszystkiego, co do ciebie dociera. To wchodzi do fabuły, musisz tego używać. Staram się w jak najmniejszym stopniu, bo wierzę w to, że opowieść powinna być uniwersalna. Natomiast nie da się tego uniknąć: elementy związane z COVID-em, elementy związane z tym, co się dzieje w kraju, z polityką, z przestrzenią zmian… One muszą wejść - w małym stopniu, gdzieś zaznaczone nawet w dialogu albo w przestrzeni takiej, która już jest skutkiem. Natomiast staram się, żeby nie wchodziło tego za dużo. Dlatego że wydaje mi się, że to nie jest dobre, nie po to bierzemy książkę do ręki, żeby znowu przeżywać te wszystkie historie, które mamy w telewizji, które mamy na ulicach, które są w internacie, które wyświetlają się na każdym portalu. Mi się wydaje, że powieść kryminalna powinna dostarczać rozrywki, bo, jeżeli ja sobie włączam "Peaky Blinders", to ja po prostu odklejam się, jestem w tym świecie i dla mnie ważniejsze są te mechanizmy emocjonalne. Wiesz, przecież oni wszyscy cały czas kogoś mordują, a ja ich kocham, tak?\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: A jak pięknie to robią. Ale też jest trochę picia, seksu, wszystkiego – tak, jak u ciebie.\nK. BONDA: No właśnie. A jednocześnie oni są osadzeni totalnie w tej historii i w tych czasach - to jest baza, to są kotwice. Tak samo jest z opowieścią, że te kotwice dajesz, ale potem to, co się rozgrywa, to jest na emocjach, na takim uniwersalnym archetypie, który pozwala nam przeżywać własne emocje.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Ciekawi mnie to, co powiedziałaś a propos twojej konkurencji, że to nie zawsze są inni pisarze kryminałów, tylko właśnie Netflix czy gry komputerowe. Nagle ty wchodzisz ze swoimi książkami i walczycie o uwagę tego samego odbiorcy w sumie?\nK. BONDA: Tak jest. Ja jestem odbiorcą seriali, więc wiem, jak to jest, że czasem chcesz się totalnie zresetować, nie masz na nic siły. Serial jest bierną rozrywką, czyli jak byłam chora, to po prostu oglądałam serial, nie dałam rady czytać książki, więc rozumiem czytelników. Paradoksalnie, mi się wydaje, że w dzisiejszych czasach te seriale - zwłaszcza te wielosezonowe, te superzrobione, z taką pieczołowitą starannością, te rekwizyty, te wszystkie kostiumy, świetne scenariusze i gra aktorska itd. - to one w jakimś stopniu są odpowiednikiem tych serii kryminalnych, które ja i moi koledzy tworzymy. To nie jest ta 90-minutowa fabuła, która jest filmem nagradzanym w Cannes czy na Berlinale, tylko to jest taka opowieść, gdzie te detale mają znaczenie, gdzie ja np. się uzależniam od tych bohaterów, chcę wiedzieć, co u nich słychać, identyfikuję się z niektórymi, zastanawiam się, czy ja się identyfikuję z tą postacią czy z jakąś inną.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Pamiętam, jak się zafiksowałem na „Trapped” – to jest serial pokazujący islandzkiego policjanta, który tam swoje robi. Kryminalna historia, ale w nich jest łatwiej wybrać sobie kogoś, z kim sympatyzujesz bardziej, mniej itd. To jest rzeczywiście fajnie wciągające, ale – z drugiej strony – twoje książki też są serialami.\nK. BONDA: No tak, zaczynają być. Nie mogę nic więcej powiedzieć, ale fajne to jest. Kiedy spełnia się marzenie, a już w ogóle przestałeś na nie liczyć, to jest takie bardzo miłe. To jest takie jakby magiczne. Nie chcę oceniać tutaj produkcji, bo mi się bardzo podoba od trzeciego odcinka, potem już jest super. To, że w ogóle powstał serial na podstawie "Lampionów", czyli książki o Saszy... Ja właściwie podchodzę do tego z takim spokojem, nie jaram się tak na maksa, nie jest tak. Myślę, że jakby to wyszło wtedy, kiedy oni kupili pierwszy raz prawa - bo sprzedawałam je wielokrotnie, pierwszy raz w 2014 roku - to pewnie bym się tak jarała. Ale jak obserwuję moje życie, jak mam tyle lat, co mam - mam 43 - to mogę się cofnąć i zobaczyć, jak to wyglądało w całym procesie. Jak to robię, to widzę, że u mnie w życiu to wygląda tak, że nie od razu mi wychodzą rzeczy, bardzo możliwe, że z tej przyczyny, że jestem taka egocentryczna, narcystyczna i by mi od razu woda sodowa uderzyła do głowy, a jak ja tak muszę wyczekać, to ja podchodzę do tego ze spokojem i mogę powiedzieć, że jestem z tym totalnie zen. Cieszę się bardzo, że to wyszło, ale już osiągnęłam taki etap, że jakby teraz nie wyszło, to trudno. Tak samo było z tłumaczeniami, mnóstwo jest takich małych przygód. Moment, kiedy ten serial rzeczywiście został wyemitowany, to ja miałam taką tremę, że ja 2 miesiące zwlekałam z obejrzeniem. 2 miesiące nie byłam w stanie usiąść do Playera i go włączyć. Wszyscy już oglądali, wszyscy już mi mówili: "Nie martw się, jest naprawdę dobrze, jest sztos i w ogóle super, będzie jeszcze lepiej i już obejrzyj". Zastanawiałam się: "Dlaczego ja w ogóle tak to odwlekam, skąd ta prokrastynacja?" Tak sobie myślę, że ja tak to sobie odsuwałam, bo jak już to obejrzałam, to marzenie jest już spełnione. Chciałam sobie potencjalnie zrobić jeszcze większą przyjemność. To tak, jak z przesuwaniem momentu pierwszego seksu, kiedy poznajesz kogoś, zakochujesz się... To jest niesamowite, że zawodowo przestałam naciskać, bo jak jest się młodym człowiekiem pełnym wigoru i koniecznie musisz cisnąć... Jak sobie tak pomyślę, to co ja właściwie mam jeszcze sobie udowodnić? Jedyne, co mam sobie udowodnić, to czy skończę tę książkę i zrobię sobie urlop albo sobie zrobię kolejny sezon jakiegoś serialu, albo pójdę z moimi przyjaciółmi gdzieś czy nie. Więcej nie muszę niczego udowadniać, bo już sobie naudowadniałam tyle w życiu, że już nie muszę. Poza tym teraz jeszcze włączył mi się taki - i to może też wynik różnych postpandemicznych przemyśleń - że ja się złapałam na tym, że się cały czas czegoś bałam. Lęk kompletnie absurdalny, bo mi się wydawało, że jak coś się wydarzy, to... I teraz sobie myślę: "No i, k***a, co?". Nic, pieprzysz to. To nawet nie chodzi o wyobrażanie sobie najgorszego scenariusza, tylko sobie myślisz, że nic z tego więcej nie wyniknie.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: Jak patrzę sobie na tę sytuację pandemiczną – jeszcze wciąż ona jest nie post-, ale pandemiczna – że ludzie często nie wyobrażali sobie śmierci. Dzisiaj ona jest tak blisko i ona jest tak oczywista, tak namacalna, że ten moment, w którym siedzisz i mówisz: „I co?”, jest taki, że najgorsze się dzieje, więc co więcej?\nK. BONDA: Ja miałam taki moment, bo wokół mnie też oczywiście pojawiały się informacje wstrząsające, że młodzi ludzie, zdrowi ludzie umarli. Nagle widzę ich zdjęcie w kolorze czarno-białym i nie mogę w to uwierzyć, trudne jest to do przyjęcia. Ja pamiętam, że miałam taki moment tego narastającego strachu, kiedy jeszcze była niewiadoma, a potem sobie pomyślałam: "No dobra, umrę. Trudno". Jedyne, co mogę zrobić, to zabezpieczyć moje dziecko: wszystkie PIN-y, kwity, testament itd. Zresztą mój ojciec tak zrobił i moja mama tak zrobiła, zanim zmarli, więc uważam, że to jest bardzo miłe dla tych, którzy zostają, żeby był porządek - ale więcej nic nie mogę zrobić. W momencie, kiedy sobie to uświadomiłam, że są sprawy moje, twoje, boskie - i tylko te 3 rodzaje spraw są - i ja mam wpływ tylko na moje, na swoje już nie mam, a na boskie tym bardziej - to totalnie muszę się z tym pogodzić i mogę mieć luz.\nREDAKTOR J. KUŹNIAR: I to jest testament Bondy. Bardzo dziękuję za spotkanie i rozmowę.\nK. BONDA: To ja dziękuję.


Wyrok Trybunału (wielka izba) z dnia 11 czerwca 2020 r.\nz dnia 11 czerwca 2020 r. ( *1 )\nOdesłanie prejudycjalne – Prawo Unii Europejskiej – Zasady ogólne – Artykuł 18 TFUE – Zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową – Zastosowanie prawa Unii Europejskiej – Wadliwe implanty piersi – Ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej w zakresie produkcji wyrobów medycznych – Umowa ubezpieczenia przewidująca geograficzne ograniczenie ochrony ubezpieczeniowej\nW sprawie C‑581/18\nmającej za przedmiot wniosek o wydanie, na podstawie art. 267 TFUE, orzeczenia w trybie prejudycjalnym, złożony przez Oberlandesgericht Frankfurt am Main (wyższy sąd krajowy we Frankfurcie nad Menem, Niemcy) postanowieniem z dnia 11 września 2018 r., które wpłynęło do Trybunału w dniu 19 września 2018 r., w postępowaniu:\nw składzie: K. Lenaerts, prezes, R. Silva de Lapuerta, wiceprezes, A. Arabadjiev, A. Prechal, M. Vilaras, M. Safjan, P.G. Xuereb, L.S. Rossi (sprawozdawca), prezes izby, L. Bay Larsen, T. von Danwitz, C. Toader, F. Biltgen, K. Jürimäe, C. Lycourgos i N. Piçarra, sędziowie,\nsekretarz: M. Krausenböck, administrator,\nw imieniu Allianz IARD SA – R.-T. Wittmann, F. Witzke i D. Strotkemper, Rechtsanwälte, J.-M. Coste-Floret i B. Esquelisse, avocats,\nw imieniu rządu duńskiego – J. Nymann-Lindegren, M. Wolff i P.Z.L. Ngo, w charakterze pełnomocników,\nw imieniu rządu francuskiego – R. Coesme i A. Daly, w charakterze pełnomocników,\nw imieniu rządu fińskiego – J. Heliskoski i S. Hartikainen, w charakterze pełnomocników,\nw imieniu Komisji Europejskiej – F. Erlbacher, L. Malferrari i A.C. Becker, w charakterze pełnomocników,\nZostał on złożony w ramach sporu pomiędzy RB, będącą obywatelką niemiecką, a TÜV Rheinland LGA Products GmbH (zwanym dalej „TÜV Rheinland”) i zakładem ubezpieczeń Allianz IARD SA (zwanym dalej „Allianz”), który wstąpił w prawa AGF IARD SA, w przedmiocie powództwa o odszkodowanie za szkody wyrządzone powódce w postępowaniu głównym poprzez wszczepienie wadliwych implantów piersi.\nMotywy drugi i osiemnasty dyrektywy Rady 85/374/EWG z dnia 25 lipca 1985 r. w sprawie zbliżenia przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych państw członkowskich dotyczących odpowiedzialności za produkty wadliwe (Dz.U. 1985, L 210, s. 29) mają następujące brzmienie:\n„niezależna od winy odpowiedzialność ze strony producenta jest jedynym właściwym środkiem rozwiązania tego problemu, charakterystycznego dla obecnych czasów rosnącej technicyzacji, poprzez sprawiedliwe rozłożenia ryzyka tkwiącego w nowoczesnej technologicznie produkcji;\nharmonizacja wynikająca z tego [z niniejszej dyrektywy] nie może być całkowita na obecnym etapie, ale otwiera drogę w kierunku większej harmonizacji […]”.\nZgodnie z art. 1 dyrektywy 85/374:\nMotywy trzeci, szósty i dwunasty dyrektywy Rady 93/42/EWG z dnia 14 czerwca 1993 r. dotyczącej wyrobów medycznych (Dz.U. 1993, L 169, s. 1) mają następujące brzmienie:\nniektóre wyroby medyczne są przeznaczone do podawania produktów leczniczych […]; w takich przypadkach wprowadzanie wyrobu medycznego do obrotu podlega, co do zasady, niniejszej dyrektywie […]\nw celu wykazania zgodności z wymogami zasadniczymi oraz w celu umożliwienia zweryfikowania zgodności, pożądane jest posiadanie zharmonizowanych norm europejskich dla zabezpieczenia się przed zagrożeniem związanym z projektowaniem, produkcją i pakowaniem wyrobów medycznych […]”.\nArtykuł 16 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy stanowi:\n„Państwa członkowskie notyfikują Komisji i pozostałym państwom członkowskim jednostki powołane do wykonywania zadań odnoszących się do procedur określonych w art. 11 oraz zadań szczególnych, do których każda jednostka została wyznaczona. Komisja przydziela numery identyfikacyjne tym organom, zwanym dalej »jednostkami notyfikowanymi«”.\nPunkt 6 załącznika XI do wskazanej dyrektywy stanowi:\n„Jednostka musi posiadać polisę ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej, chyba że odpowiedzialność przejmuje państwo zgodnie z prawem krajowym lub państwo członkowskie bezpośrednio przeprowadza kontrolę”.\nZgodnie z art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2006/123/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 12 grudnia 2006 r. dotyczącej usług na rynku wewnętrznym (Dz.U. 2006, L 376, s. 36):\n„2. Niniejsza dyrektywa nie ma zastosowania do następujących rodzajów działalności:\nusług finansowych, takich jak usługi w zakresie bankowości, działalności kredytowej, ubezpieczeń i reasekuracji, usług w zakresie emerytur pracowniczych lub indywidualnych, papierów wartościowych, funduszy inwestycyjnych, płatności oraz doradztwa inwestycyjnego – w tym usług wymienionych w załączniku I do dyrektywy 2006/48/WE”.\nCode de la santé publique (kodeks zdrowia publicznego), zmieniony loi nr 2002–1577 du 30 décembre 2002 relative à la responsabilité civile médicale (ustawą nr 2002–1577 z dnia 30 grudnia 2002 r. o cywilnej odpowiedzialności medycznej) (JORF z dnia 31 grudnia 2002 r.) zawiera przepisy dotyczące odszkodowań za skutki zagrożeń zdrowotnych wynikających dla jednostek z funkcjonowania systemu opieki zdrowotnej. W tym kontekście art. L. 1142–2 tego kodeksu stanowi, co następuje:\n„Pracownicy służby zdrowia prowadzący praktykę prywatną, placówki lecznicze, służby i instytucje ochrony zdrowia, o których mowa w art. L. 1142–1, oraz wszelkie inne osoby prawne, inne niż państwo, prowadzące działalność w zakresie profilaktyki, diagnostyki lub opieki zdrowotnej, jak również podmioty wytwarzające, eksploatujące i dostarczające wyroby medyczne w stanie gotowym, o których mowa w art. L.5311–1, z wyjątkiem pkt 5, bez uszczerbku dla przepisów art. L.1222–9 i pkt 11, 14 i 15, wykorzystywane w tej działalności, muszą posiadać ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej lub administracyjnej, którą mogą ponosić wskutek wyrządzonej osobom trzecim szkody wynikającej z uszczerbku na zdrowiu powstałego w ramach wykonywania przez nich tej działalności.\nW umowach ubezpieczenia zawartych zgodnie z akapitem pierwszym można przewidzieć pułap sumy ubezpieczenia. Warunki, na jakich kwota sumy ubezpieczenia może być ograniczona dla pracowników służby zdrowia prowadzących prywatną praktykę są określane dekretem Conseil d’État [radę stanu].\nUbezpieczenie placówek, służb i instytucji, o których mowa w akapicie pierwszym obejmuje ich pracowników działających w granicach powierzonych im zadań, nawet jeżeli są oni niezależni w wykonywaniu zawodu lekarza.\nW przypadku niedopełnienia obowiązku ubezpieczenia, o którym mowa w niniejszym artykule, właściwy organ dyscyplinarny może nałożyć kary dyscyplinarne”.\nArtykuł L. 252–1 kodeksu ubezpieczeń zmienionego loi no 2002–303 du 4 mars 2002 relative aux droits des malades et à la qualité du système de santé (ustawą nr 2002–303 z dnia 4 marca 2002 r. dotyczącą praw pacjentów i jakości systemu opieki zdrowotnej) (JORF z dnia 5 marca 2002 r.) stanowi, co następuje:\n„Każda osoba podlegająca obowiązkowi ubezpieczenia ustanowionemu w art. L. 1142–2 kodeksu zdrowia publicznego, której, po złożeniu wniosku o zawarcie z zakładem ubezpieczeń umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej we Francji, o której mowa w tym artykule, dwukrotnie udzielono odmowy, może się zwrócić do centralnego biura taryfikacji, którego warunki powoływania i regulamin działania określa dekret przyjęty przez Conseil d’État [radę stanu]\nWyłącznym zadaniem centralnego biura taryfikacji jest ustalanie wysokości składki, w oparciu o którą dany zakład ubezpieczeń jest obowiązany udzielić ochrony ubezpieczeniowej w proponowanym zakresie. Może ono, na warunkach określonych dekretem Conseil d’État [rady stanu], ustalić wysokość wkładu własnego obciążającego ubezpieczonego\nCentralne biuro taryfikacji zawiadamia przedstawiciela państwa w departamencie, gdy osoba podlegająca obowiązkowi ubezpieczenia na podstawie art. L. 1142–2 kodeksu zdrowia publicznego stwarza nienaturalnie wysokie ryzyko ubezpieczeniowe. Informuje ono o tym fakcie danego specjalistę. W takim przypadku ustala ono wysokość składki na potrzeby umowy, której okres obowiązywania nie może przekroczyć sześciu miesięcy.\nNieważne są wszelkie postanowienia umów reasekuracji mające na celu wyłączenie z zakresu ochrony reasekuracyjnej niektórych rodzajów ryzyka ze względu na wysokość składek ustaloną przez centralne biuro taryfikacji”.\nW dniu 30 października 2006 r. powódce w postępowaniu głównym zostały wszczepione w Niemczech implanty piersi wyprodukowane przez spółkę Poly Implant Prothèses SA (zwaną dalej „PIP”) z siedzibą we Francji i wprowadzone do obrotu przez holenderskie przedsiębiorstwo Rofil Medical Netherlands BV.\nPocząwszy od października 1997 r. spółka PIP zleciła TÜV Rheinland, jako „jednostce notyfikowanej” w rozumieniu dyrektywy 93/42 przeprowadzenie oceny, zgodnie z załącznikiem II do tej dyrektywy, systemu jakości ustanowionego dla projektowania, produkcji i kontroli końcowej implantów piersi, które produkowała, oraz zbadanie dokumentacji projektowej tych implantów. W latach 1997–2010 TÜV Rheinland przeprowadził szereg kontroli w PIP, które zostały wcześniej zapowiedziane. W następstwie tych kontroli zatwierdził on system jakości i odnowił certyfikaty badania WE przewidziane w załączniku II do tej dyrektywy i gwarantujące zgodność tych implantów z ustanowionymi w niej wymogami.\nSpółka PIP zawarła z zakładem ubezpieczeń AGF IARD, którego następcą prawnym jest Allianz, umowę ubezpieczenia obejmującą jej odpowiedzialność cywilną w związku z produkcją tych produktów. Zawarcie owej umowy ubezpieczenia zostało narzucone w 2005 r. przez Bureau central de tarification (centralne biuro taryfikacji, Francja, zwane dalej „BCT”), właściwy w tym zakresie organ krajowy. Po odmowach otrzymanych przez spółkę PIP ze strony różnych zakładów ubezpieczeń, decyzją z dnia 28 czerwca 2005 r. BCT nakazało AGF IARD wydanie na rzecz PIP polisy ubezpieczeniowej na okres jednego roku, który był wielokrotnie przedłużany.\nZ akt sprawy przed Trybunałem wynika, że owa umowa ubezpieczenia została zawarta na podstawie propozycji przedłożonej BCT przez AGF IARD i zawierała postanowienie ograniczające geograficzny zakres ochrony ubezpieczeniowej do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej lub we „francuskich departamentach i terytoriach zamorskich”. Zgodnie z prawem francuskim, umowa ta przyznała poszkodowanym prawo do bezpośredniego wystąpienia z roszczeniem przeciwko ubezpieczycielowi.\nW marcu 2010 r. Agence française de sécurité sanitaire des produits de santé (francuska agencja bezpieczeństwa sanitarnego produktów zdrowotnych) stwierdziła podczas kontroli, że implanty piersi produkowane przez PIP zostały wypełnione niedopuszczonym silikonem przemysłowym. W związku z tym Bundesinstitut für Arzneimittel und Medizinprodukte (Federalny Instytut ds. Leków i Wyrobów Medycznych, Niemcy) zalecił w dniu 1 kwietnia 2010 r., aby lekarze, którzy wszczepili takie implanty, poinformowali zainteresowanych pacjentów i zaprzestali ich stosowania.\nUpadłość spółki PIP została ogłoszona w 2010 r. Spółka ta została następnie zlikwidowana w 2011 r.\nW dniu 6 stycznia 2012 r., w związku z ryzykiem wczesnego pęknięcia implantów wyprodukowanych przez spółkę PIP oraz zapalny charakter zastosowanego silikonu federalny instytut ds. leków i wyrobów medycznych zalecił zainteresowanym pacjentom ich usunięcie ze względów ostrożnościowych.\nW 2012 r. powódka w postępowaniu głównym wymieniła zatem omawiane implanty na nowe.\nW grudniu 2013 r. szef spółki PIP został skazany przez sąd francuski na cztery lata pozbawienia wolności za produkcję i dystrybucję produktów niebezpiecznych dla zdrowia.\nPowódka w postępowaniu głównym wniosła do Landgericht Frankfurt am Main (sądu krajowego we Frankfurcie nad Menem, Niemcy) powództwo o odszkodowanie skierowane solidarnie przeciwko lekarzowi, który wszczepił wadliwe implanty piersi, oraz przeciwko TÜV Rheinland i Allianz.\nW ramach tego powództwa powódka w postępowaniu głównym stwierdziła po pierwsze, że lekarz nie poinformował jej w wystarczającym stopniu o ryzyku związanym z samym zabiegiem oraz o charakterze implantów, które miały zostać wszczepione. Po drugie podniosła, że TÜV Rheinland nie przeprowadził prawidłowo niezbędnych kontroli i inspekcji rocznych. Uznała ona bowiem, że TÜV Rheinland powinien był przeprowadzić niezapowiedziane wizyty w lokalach spółki PIP w celu sprawdzenia jej magazynów, co pozwoliłoby stwierdzić istotne różnice pomiędzy ilością nienależnie użytego silikonu przemysłowego a ilością silikonu wymaganego do produkcji implantów piersi. Po trzecie, podniosła ona, że zgodnie z prawem francuskim przysługuje jej prawo do bezpośredniego wystąpienia z roszczeniem przeciwko Allianz, nawet jeżeli umowa ubezpieczenia zawiera postanowienie ograniczające ochronę ubezpieczeniową do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej lub we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich, ponieważ postanowienie to jest sprzeczne z prawem Unii.\nTÜV Rheinland stwierdził, że nie był zobowiązany do przeprowadzania niezapowiedzianych wizyt. Wyjaśnił, że ze względu na ustanowiony przez PIP ustrukturyzowany system wprowadzania w błąd i ukrywania, nie mógł podejrzewać popełnionego oszustwa. Allianz stwierdziła, że nie można było od niej wymagać udzielenia ochrony ubezpieczeniowej, ponieważ umowy ubezpieczeniowe łączące ją ze spółką PIP obejmowały wyłącznie szkody występujące na terytorium Francji.\nPowództwo w pierwszej instancji zostało oddalone wyrokiem z dnia 21 grudnia 2016 r., w związku z czym powódka w postępowaniu głównym wniosła odwołanie do Oberlandesgericht Frankfurt am Main (wyższego sądu krajowego we Frankfurcie nad Menem, Niemcy).\nSąd ten ma zasadniczo wątpliwość, czy postanowienie ograniczające ochronę ubezpieczeniową do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej lub we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich, przewidziane w umowie ubezpieczenia zawartej między spółką PIP a Allianz, jest zgodne z zakazem wszelkiej dyskryminacji ze względu na przynależność państwową przewidzianym w art. 18 akapit pierwszy TFUE. Sąd ów wskazuje jednak, że Trybunał nie wypowiedział się jeszcze wyraźnie w kwestii, czy przepis ten ma bezpośredni skutek horyzontalny w tym sensie, że można się na niego powoływać w ramach sporu między jednostkami. W tym względzie uważa on, że w świetle orzecznictwa Trybunału w tej dziedzinie możliwe jest udzielenie na to pytanie odpowiedzi twierdzącej.\nPonadto, na wypadek gdyby art. 18 akapit pierwszy TFUE nie miał zastosowania w ramach stosunków między jednostkami, sąd odsyłający zastanawia się, czy przepis ten stoi na przeszkodzie postanowieniu umowy ograniczającemu ochronę ubezpieczeniową do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej lub we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich, mając w szczególności na uwadze fakt, że BCT najwyraźniej nie zakwestionowało tego postanowienia.\nWreszcie, w przeciwnym wypadku, sąd odsyłający zastanawia się nad warunkami, na jakich dyskryminacja pośrednia, która jego zdaniem wynika z owego postanowienia może być uzasadniona i czy ubezpieczyciel może powołać się przeciwko powódce w postępowaniu głównym na argument, że pułap ochrony ubezpieczeniowej został już osiągnięty w zakresie pokrycia szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej i we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich.\nW tych okolicznościach Oberlandesgericht Frankfurt am Main (wyższy sąd krajowy we Frankfurcie nad Menem) postanowił zawiesić postępowanie i zwrócić się do Trybunału z następującymi pytaniami prejudycjalnymi:\nW przypadku udzielenia odpowiedzi przeczącej na pytanie pierwsze, a więc jeżeli art. 18 akapit pierwszy TFUE nie miałby zastosowania w stosunkach między podmiotami prywatnymi: czy art. 18 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, że stoi on na przeszkodzie ograniczeniu ochrony ubezpieczeniowej do szkód, które zaistnieją we Francji metropolitalnej i we francuskich [departamentach i] terytoriach zamorskich z tego powodu, że właściwy organ francuski, [BCT], nie zakwestionował takiego postanowienia, chociaż narusza ono art. 18 akapit pierwszy TFUE, gdyż zawiera pośrednią dyskryminację ze względu na przynależność państwową?\nW przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: pod jakimi warunkami pośrednia dyskryminacja może być usprawiedliwiona w sprawach, w których występuje skutek wobec osób trzecich? W szczególności: czy ograniczenie terytorialne ochrony ubezpieczeniowej do szkód, które zaistnieją na terytorium określonego państwa członkowskiego UE, może być usprawiedliwione argumentem ograniczenia odpowiedzialności zakładu ubezpieczeń oraz wysokości składki wówczas, gdy jednocześnie dane umowy ubezpieczenia przewidują, że w przypadku szkód seryjnych odpowiedzialność jest ograniczona kwotowo w odniesieniu do każdej szkody oraz każdego roku ubezpieczeniowego?\nW przypadku udzielenia odpowiedzi twierdzącej na pytanie pierwsze: czy art. 18 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, że ubezpieczyciel – który z naruszeniem art. 18 akapit pierwszy TFUE dokonywał likwidacji szkód wyłącznie w odniesieniu do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej i we francuskich [departamentach i] terytoriach zamorskich – nie może podnieść zarzutu, iż płatność nie może zostać dokonana z uwagi na wyczerpanie w międzyczasie sumy ubezpieczenia, jeżeli szkoda zaistniała poza tymi obszarami?”.\nPoprzez pytanie pierwsze sąd krajowy zmierza zasadniczo do ustalenia, czy zakaz dyskryminacji ze względu na przynależność państwową, przewidziany w art. 18 akapit pierwszy TFUE, wywołuje bezpośrednie skutki horyzontalne, w związku z czym można się powołać na ten przepis w stosunkach między jednostkami.\nW pierwszej kolejności należy sprawdzić, czy art. 18 akapit pierwszy TFUE ma zastosowanie do okoliczności leżących u podstawy postępowania głównego.\nArtykuł 18 akapit pierwszy TFUE stanowi, że w zakresie zastosowania traktatów i bez uszczerbku dla postanowień szczególnych, które one przewidują, zakazana jest wszelka dyskryminacja ze względu na przynależność państwową.\nZgodnie z utrwalonym orzecznictwem postanowienie to może być stosowane samodzielnie wyłącznie w sytuacjach podlegających prawu Unii, w odniesieniu do których traktat nie zawiera szczególnych postanowień o zakazie dyskryminacji (wyrok z dnia 18 czerwca 2019 r., Austria/Niemcy, C‑591/17, EU:C:2019:504, pkt 39 i przytoczone tam orzecznictwo). Stosowanie art. 18 akapit pierwszy TFUE jest zatem uzależnione od spełnienia dwóch przesłanek kumulatywnych.\nW ramach pierwszej przesłanki, sytuacja, która doprowadziła do podniesionej dyskryminacji musi wchodzić w zakres prawa Unii.\nW ramach drugiej przesłanki, do takiej sytuacji nie powinny mieć zastosowania żadne szczególne postanowienia traktatów zakazujące dyskryminacji ze względu na przynależność państwową. Jak sprecyzował Trybunał, środki krajowe mogą być badane w świetle art. 18 akapit pierwszy TFUE jedynie w zakresie, w jakim znajdują one zastosowanie do sytuacji nieobjętych szczególnymi postanowieniami o zakazie dyskryminacji przewidzianymi w TFUE (zob. wyrok z dnia 18 czerwca 2019 r., Austria/Niemcy, C‑591/17, EU:C:2019:504, pkt 41).\nW niniejszej sprawie należy podkreślić, że spór stanowiący przedmiot postępowania głównego dotyczy umowy ubezpieczenia zawartej między Allianz a producentem implantów piersi PIP, która zawierała postanowienie ograniczające geograficzny zakres ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej związanej z produkcją tych implantów do szkód zaistniałych we Francji metropolitalnej lub we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich. W tym kontekście sąd odsyłający zastanawia się nad zgodnością tego postanowienia z art. 18 akapit pierwszy TFUE w zakresie, w jakim nie przewiduje ono, że ochrona ubezpieczeniowa obejmuje szkody występujące na całym terytorium Unii, co może skutkować dyskryminacją pośrednią ze względu na przynależność państwową, co do zasady zakazaną przez to postanowienie.\nW świetle rozważań przedstawionych w pkt 30–34 niniejszego wyroku zastosowanie do tego sporu art. 18 akapit pierwszy TFUE zakłada, po pierwsze, że spór ten dotyczy sytuacji objętej zakresem stosowania prawa Unii, a po drugie, że taka sytuacja nie wchodzi w zakres szczególnych postanowień o zakazie niedyskryminacji przewidzianych w traktacie FUE.\nW celu sprawdzenia, czy w tym przypadku spełniona jest pierwsza przesłanka, należy w pierwszej kolejności zbadać, czy wskazana sytuacja została uregulowana w prawie Unii.\nW tym względzie należy stwierdzić, że w prawie wtórnym Unii nie ma przepisu, który nakładałby na wytwórcę wyrobów medycznych obowiązek zawarcia umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej obejmującego ryzyko związane z tymi wyrobami, lub który regulowałby w jakikolwiek sposób takie ubezpieczenie.\nW szczególności dyrektywa 93/42, której celem, zgodnie z jej motywem trzecim, jest harmonizacja przepisów krajowych zapewniających bezpieczeństwo i ochronę zdrowia pacjentów i użytkowników wyrobów medycznych w celu zapewnienia swobodnego przepływu takich wyrobów na rynku wewnętrznym, nie zawiera żadnych przepisów, o których mowa w poprzednim punkcie.\nDyrektywa ta, jak wynika z jej motywów szóstego i dwunastego, reguluje wprowadzanie do obrotu wyrobów medycznych i ustanawia zharmonizowane na szczeblu Unii normy w zakresie zapobiegania ryzyku związanemu z projektowaniem, produkcją i pakowaniem wyrobów medycznych.\nW tym kontekście pkt 6 załącznika XI do tej dyrektywy wymaga jedynie, aby „jednostka notyfikowana”, w rozumieniu art. 16 ust. 1 akapit pierwszy tej dyrektywy, odpowiedzialna za kontrolę projektowania i wytwarzania wyrobów medycznych, zawarła umowę ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej, chyba że odpowiedzialność przejmuje państwo zgodnie z prawem krajowym lub kontrole, które mają być przeprowadzane przez jednostki notyfikowane na mocy tej dyrektywy, są przeprowadzane bezpośrednio przez państwo członkowskie. Natomiast brak jest takiego obowiązku ubezpieczenia dla producenta takich wyrobów.\nPodobnie dyrektywa 85/374, która ustanawia zasadę niezależnej od winy odpowiedzialności producenta za szkody spowodowane wadliwym charakterem jego produktów, nie przewiduje obowiązku zawarcia przez producenta takich produktów umowy ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej za ewentualne szkody związane z tymi produktami, ani nie reguluje takiego ubezpieczenia w inny sposób.\nJak wynika z motywu osiemnastego tej dyrektywy nie ma ona na celu wyczerpującej harmonizacji dziedziny odpowiedzialności za produkty wadliwe, wykraczającej poza kwestie przez nią regulowane (wyrok z dnia 21 czerwca 2017 r., W i in., C‑621/15, EU:C:2017:484, pkt 21 oraz przytoczone w nim orzecznictwo).\nNależy dodać, że zgodnie z art. 2 ust. 2 lit. b) dyrektywy 2006/123 nie ma ona zastosowania do usług finansowych takich, jak usługi związane z ubezpieczeniami. W związku z tym dyrektywa ta nie może mieć zastosowania w przypadku takim, jak rozpatrywany w postępowaniu głównym.\nZ powyższego wynika, że w obecnym stanie prawa Unii ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej producentów wyrobów medycznych za szkody związane z tymi wyrobami nie jest przedmiotem uregulowań tego prawa, inaczej niż na przykład w przypadku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej w związku z ruchem pojazdów mechanicznych, regulowanego dyrektywą Parlamentu Europejskiego i Rady 2009/103/WE z dnia 16 września 2009 r. w sprawie ubezpieczenia od odpowiedzialności cywilnej za szkody powstałe w związku z ruchem pojazdów mechanicznych i egzekwowania obowiązku ubezpieczania od takiej odpowiedzialności (Dz.U. 2009, L 263, s. 11), która przewiduje ciążący na każdym państwie członkowskim obowiązek podjęcia odpowiednich środków, aby umowa ubezpieczenia obejmowała również szkody wyrządzone na terytorium innych państw członkowskich.\nW związku z tym należy w drugiej kolejności sprawdzić, czy sytuacja leżąca u podstaw dyskryminacji podniesionej w niniejszej sprawie mieści się w zakresie stosowania podstawowej swobody przewidzianej w traktacie FUE.\nZgodnie z orzecznictwem Trybunału wykonywanie jednej z tych swobód umożliwia objęcie sytuacji, w której swoboda ta jest wykonywana, zakresem stosowania traktatów w rozumieniu art. 18 akapit pierwszy TFUE. Musi również istnieć konkretny związek między przemieszczającymi się osobą, usługą lub towarem, a domniemaną dyskryminacją. Związek taki powstaje w szczególności w przypadku, gdy osoba, która doświadczyła podniesionej dyskryminacji, jest osobą, która przemieszczała się w obrębie Unii (zob. podobnie wyroki: z dnia 2 lutego 1989 r., Cowan, 186/87, EU:C:1989:47, pkt 20; a także z dnia 13 czerwca 2019 r., TopFit i Biffi, C‑22/18, EU:C:2019:497, pkt 29 i 30) lub gdy nierówne traktowanie wynika bezpośrednio z przepisów krajowych mających zastosowanie do towarów pochodzących z innych państw członkowskich (zob. podobnie wyrok z dnia 20 października 1993 r., Phil Collins i in., C‑92/92 i C‑326/92, EU:C:1993:847, pkt 22, 23 i 27).\nW niniejszej sprawie należy zatem zbadać, czy istnieje konkretny związek pomiędzy specyficzną sytuacją, która doprowadziła do zarzucanej dyskryminacji, a postanowieniami TFUE dotyczącymi swobodnego przepływu, a w szczególności swobodnego przepływu osób, towarów i usług.\nNa wstępie, w zakresie dotyczącym swobodnego przemieszczania się obywateli Unii Trybunał orzekł, że sytuacja obywatela Unii, który skorzystał z możliwości swobodnego przepływu jest objęta zakresem stosowania art. 18 TFUE (wyroki: z dnia 13 listopada 2018 r., Raugevicius, C‑247/17, EU:C:2018:898, pkt 27; z dnia 13 czerwca 2019 r. w sprawie TopFit i Biffi, C‑22/18, EU:C:2019:497, pkt 29).\nNależy jednak stwierdzić, że powódka w postępowaniu głównym będąca obywatelką Niemiec, która wnosi o wypłatę odszkodowania z tytułu ubezpieczenia za szkody spowodowane wszczepieniem implantów piersi w Niemczech, państwie członkowskim, w którym ma ona miejsce zamieszkania, nie skorzystała ze swobody przemieszczania się. W związku z tym nie istnieje żaden konkretny związek między sytuacją rozpatrywaną w postępowaniu głównym a swobodnym przemieszczaniem się obywateli Unii.\nNastępnie, w odniesieniu do swobody świadczenia usług, przewidzianej w art. 56 TFUE, należy przypomnieć, po pierwsze, jak wskazał rzecznik generalny w pkt 82 swojej opinii, że swoboda ta obejmuje również swobodę usługobiorców w zakresie udawania się do innego państwa członkowskiego w celu otrzymania tam usługi i że osoby korzystające z opieki medycznej mogą być uważane za usługobiorców (wyrok z dnia 31 stycznia 1984 r. w sprawie Luisi i Carbone, 286/82 i 26/83, EU:C:1984:35, pkt 16). Nie ulega jednak wątpliwości, że powódka w postępowaniu głównym korzystała z opieki medycznej w Niemczech, to znaczy w państwie członkowskim, w którym ma miejsce zamieszkania, a nie w innym państwie członkowskim.\nZ drugiej strony, swoboda świadczenia usług ubezpieczeniowych odpowiada swobodzie ubezpieczycieli w zakresie oferowania swoich usług ubezpieczającym mającym miejsce zamieszkania bądź siedzibę w innych państwach członkowskich i odwrotnie, swobodzie osób ubiegających się o zawarcie umowy ubezpieczenia w zakresie kontaktowania się z ubezpieczycielem mającym siedzibę w innym państwie członkowskim (zob. podobnie wyroki: z dnia 28 kwietnia 1998 r., Safir, C‑118/96, EU:C:1998:170, pkt 22, 26 i 30; z dnia 3 października 2002 r. w sprawie Danner, C‑136/00, EU:C:2002:558, pkt 31 oraz z dnia 26 czerwca 2003 r. w sprawie Skandia i Ramstedt, C‑422/01, EU:C:2003:380, pkt 27 i 28).\nTymczasem umowa ubezpieczenia będąca przedmiotem postępowania głównego, mająca na celu pokrycie odpowiedzialności cywilnej producenta omawianych implantów piersi za szkody z nimi związane, została zawarta pomiędzy spółką PIP, producentem protez z siedzibą we Francji, z jednej strony, a zakładem ubezpieczeń AGF IARD, z siedzibą w tym samym państwie członkowskim, z drugiej strony. Zawarcie tej umowy nie wchodzi zatem w zakres wykonywania swobody świadczenia usług.\nW odniesieniu do faktu, że powódka w postępowaniu przed głównym ma miejsce zamieszkania w Niemczech, należy zaznaczyć, że nie jest ona stroną tej umowy. Sama ta okoliczność nie może zatem pozwolić na uznanie, że sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego wchodzi w zakres swobody świadczenia usług ubezpieczeniowych.\nW tych okolicznościach sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego nie ma żadnego konkretnego związku ze swobodą świadczenia usług na podstawie art. 56 TFUE.\nWreszcie, w odniesieniu do swobodnego przepływu towarów przewidzianego w art. 34 TFUE nie zostało zakwestionowane, że transgraniczny przepływ implantów piersi będących przedmiotem postępowania głównego nie został naruszony żadną dyskryminującą przeszkodą. Przeciwnie, produkty te, które zostały wyprodukowane we Francji, zostały następnie wprowadzone do obrotu w Niderlandach przez przedsiębiorstwo niderlandzkie, które następnie sprzedało je w Niemczech.\nW tym kontekście spór przed sądem krajowym nie dotyczy samego transgranicznego przepływu towarów, lecz szkody wyrządzonej przez towary, które były przedmiotem tego przepływu. Spór ten dotyczy bowiem możliwości uzyskania przez osobę taką, jak powódka w postępowaniu głównym, w związku ze szkodą wynikającą z wszczepienia wadliwych implantów piersi, odszkodowania od zakładu ubezpieczeń, który zawarł z producentem tych implantów umowę obejmującą ryzyko związane ze stosowaniem tych implantów we Francji metropolitalnej lub we francuskich departamentach i terytoriach zamorskich. Należy dodać, że wykupione w ten sposób ubezpieczenie odpowiedzialności cywilnej nie ma wpływu na wprowadzanie do obrotu w innym państwie członkowskim produktów, które ma objąć ochroną ubezpieczeniową w zakresie związanego z nimi ryzyka, ani na ich przepływ w obrębie Unii. Wobec braku skutków dla handlu towarami i usługami wewnątrz Unii sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego nie jest zatem porównywalna z sytuacją będącą przedmiotem sprawy, w której zapadł wyrok z dnia 20 października 1993 r., Phil Collins i in. (C‑92/92 i C‑326/92, EU:C:1993:847, pkt 22 i 23).\nW konsekwencji sytuacja będąca przedmiotem postępowania głównego nie ma również żadnego konkretnego związku z postanowieniami TFUE dotyczącymi swobodnego przepływu towarów.\nZ pkt 36–57 niniejszego wyroku wynika, że sytuacja ta nie jest objęta zakresem stosowania prawa Unii w rozumieniu art. 18 akapit pierwszy TFUE.\nPierwsza przesłanka przewidziana w art. 18 akapit pierwszy TFUE nie jest zatem w niniejszej sprawie spełniona, w związku z czym biorąc pod uwagę okoliczności leżące u podstawy postępowania głównego należy wykluczyć stosowanie tego przepisu w tej sprawie, bez konieczności badania, czy istnieje szczególne postanowienie o zakazie dyskryminacji przewidziane w TFUE mające do niej zastosowanie, i czy na przepis ten można się powołać w stosunkach między jednostkami.\nW związku z tym na pytanie pierwsze należy odpowiedzieć, że art. 18 akapit pierwszy TFUE należy interpretować w ten sposób, że nie ma on zastosowania do postanowienia przewidzianego w umowie zawartej między zakładem ubezpieczeń a producentem wyrobów medycznych, ograniczającego geograficzny zakres ochrony ubezpieczeniowej odpowiedzialności cywilnej w związku z tymi wyrobami do szkód zaistniałych na terytorium jednego państwa członkowskiego, ponieważ w obecnym stanie prawa Unii sytuacja taka nie jest objęta zakresem jego stosowania.\nMając na uwadze odpowiedź udzieloną na pytanie pierwsze, brak jest konieczności rozpatrywania pozostałych pytań.


Czy nauka w przedszkolu wpływa na rozwój dziecka? | Dziennik Naukowy\nCzy nauka w przedszkolu wpływa na rozwój...\nDodano: 20 maj 2019r.\nCzy nauka w przedszkolu wpływa na rozwój dziecka?\nPrzedszkole wykonuje niezwykle ważną funkcję w rozwoju dziecka. Przedszkole to miejsce edukacyjne, jakie ma za zadanie rozwijać zdolności wychowanków, umożliwiając im odpowiednie przygotowanie do nauki w szkole. Dobre rezultaty w kierowaniu rozwojem dziecka przedszkole może zagwarantować jedynie wtedy, kiedy jest w stanie spełnić najważniejsze dla wychowanka potrzeby: bezpieczeństwa, przynależności oraz kontaktu emocjonalnego z innymi ludźmi.\nW przedszkolu bardzo ważny jest właściwy wybór podręcznika, natomiast najdoskonalsze znajdziemy w księgarni edukacyjnej ksiegarnia-edukacyjna.pl/pol_m_Przedszkole_Szesciolatki_Olek-i-Ada_Pakiet-9736.html.\nWiek przedszkolny wyróżnia się dynamicznym rozwojem fizycznym, umysłowym, rozwojem zmysłów - wzrok, słuch; organów wewnętrznych - płuca, serce, wątroba. Przez rozwój procesów kognitywnych dziecko otrzymuje lepsze umiejętności w otaczającym otoczeniu, zarówno tymże bliskim, jak również dalszym. Rozwój tenże ma zasadniczy związek z rozwojem ruchowym oraz psychicznym. Rozkwit formy fizycznej wiąże się z kształtowaniem spostrzeżeń małego dziecka, z rozwojem jego mowy oraz myślenia. Poznanie świata odbywa się przez oddziaływanie, w zabawie, w otoczeniu wychowawczym, jakie zaspokaja najdokładniejsze potrzeby dziecka - biologiczne (odżywianie, sen, odpoczynek); - psychiczne (przynależności do najbliższych, doświadczeń wzbogacających mózg dziecka, uznania ze strony rodziców itp).\nWpływ przedszkola na dziecko\nDzieci będąc częścią grupy mogą się od siebie uczyć, zrozumieć myśli oraz potrzeby pozostałych dzieci, ucząc się empatii, jak również panowania nad emocjami oraz wyrażania własnych uczuć. Normalne bycie w takiej niewielkiej grupie uczy przedszkolaki przestrzegania zasad, współdziałania, likwidowania sporów, radzenia sobie w rozmaitych sytuacjach. Podczas normalnych zajęć oraz zabaw dzieci uczą się wiele o sobie oraz otaczającym je świecie. Możliwość przebywania z rówieśnikami jest niezwykle istotna dla dzieci w wieku przedszkolnym. Wspólne gry oraz zabawy, występy oraz wyprawy zapewniają im mnóstwo przyjemności, rozwijają ich kreatywność, zapewniają możliwość do wcielania się w różnorodne postacie, uczą przestrzegania zasad oraz współdziałania. Odkryte w przedszkolu osoby dorosłe (nauczyciele, zaproszeni goście, rodzice) spełniają jednakowo istotną funkcję, ponieważ pokazują im świat, zabierają w interesujące miejsca, poświęcają mnóstwo uwagi oraz troski w konsekwencji niejednokrotnie stają się ich autorytetami.\nDziecko w wieku przedszkolnym, gdy ma postępować w dany, oczekiwany w społeczeństwie sposób, musi być wspierane oraz pobudzane. Dorośli muszą dobrze operować pochwałą oraz karą, muszą się interesować sprawami, jakie dotyczą dzieci, ich pierwszych problemów, niepewności, jak i sporów oraz inicjatyw podejmowanych w zespole rówieśników. Poważnie traktowanie oraz wspólne roztrząsanie błahych kłopotów, chociażby nam dorosłym wydawałyby się one proste oraz nieważne, zabezpiecza poprawność dojrzewania społecznego. Zwyczaje oraz zachowania łatwo podlegają zapomnieniu, gdy nie są zapamiętywane, zwłaszcza kiedy dziecko znajduje się w nowym otoczeniu bądź nieznanej dla niego sytuacji.\nNegatywne myślenie może zwiększać ryzyko deme...


Opinie o Les Pyramides | Travelplanet.pl str. 2\nnigdy tam nie wróce\nżenada nie polecam nikomu kto chce sie wybrac pierwszy raz za niską cene to byo jaies nie porozumienie... ludzie którzy narzekaja w opiniach niżej mają racje walka o jedzenie anczynia brudne snack bar to tak jakby jego nie było stał jakis chłoposzek w brudnym fartuchu i codziennie mozna było dostac jeden\nkawełk pizzy lub talerzyk smarzonych na chipsy ziemniaków na któy ten talerzyk czekało sie w kolejce które były po wszystko dno syf, smiesza mnie te opinie ze komus sie podobało chyba miei fart i trafili pokój jeden na tysiac !!!! jestem optymistą ale to mnie przerosło mówie prawde po takiej wycieczce tam zatesknicie za polskim morzem i czystoscią w noclegach u nas w kraju\nbardzo mi się tam podoba byłam tam we wrześniu i potem w pażdzierniku wybrałam ten sam hotel\nHotel ma 3* porównywalne z polskimi. Obsługa miła, czysto w hotelu.\nBardzo fajny hotel. Obsługa zaskakuje uprzejmościa. Natarczywi jedynie handlarze w przejściu - ale Polacy powinni uczyć się od nich sprzedawania. Plaża czysta, basen b.czysty - lepiej spedzać w basenie czas niż w morzu (coś parzyło i nie chciało się tam pływać). Jedzenie monotonne - zjadliwe -\nmożna się oduczyć jeść mięsa - minus za ryby - spodziewałam się, że w końcu się ich najem. Wieczorne zabwaianie gości na mniej niż średnim poziomie.\nBrudno, rzadko sprzątane, w restauracji brudne talerze i sztućce. Basen ok, blisko morze, ale plaża niezbyt ładna i skaliste zejście do morza. Jedzenie pysznie i dużo. Pokoje w hotelu ok, a bungalowy okropne.\nHotel ładnie położony przy plaży. Duży basen, fajne animacje i animatorzy:) Ale... Miejsce spożywania posiłków, dumnie zwanego restauracją, nie da się opisać słowami. Bywałam w krajach arabskich w różnych hotelach: od 2 do 5 gwiazdek. Czegoś takiego nie widziałam. Piętrzące się góry brudnych talerzy,\nniesprzątanych z brudnych stołów oraz ciągły brak sztućców, talerzy, szklanek. Na prośby obsługa reaguje bardzo nerwowo, wznosząc ręce do góry i odpowiadając "It's not my job!". Jeśli talerze już były, to próżno szukać czystego i nielepiącego... ze szklanek w ogóle nie korzystałam (lepiej brać kubki, bo brudu tak nie widać:)). Okropieństwo. Jestem osobą, która bardzo wiele potrafi znieść. Często nie rozumiem roszczeniowej postawy ludzi, którzy za niską cenę chcieliby nie wiadomo jakich luksusów, ale przyznam szczerze, że zostałam wyprowadzona z równowagi. Pokoje... hmm... jedyny plus: działająca klimatyzacja. O papier toaletowy musiałam prosić w recepcji."Sprzątanie" pokoju ograniczyło się do zabrania ręcznika z łóżka i "wciśnięcia" go pomiędzy reling a ścianę w łazience...\nskromny ale było ok\ndramat nie hotel\nPokój (nr 605) brudny, kanalizacja zapchana (po zmianie pokoju) po 2 dniach pobytu. Sprzątanie pozorne, a i to za 1 $ dziennie wkładany do ręki sprzątającej. Klimatyzacja bardzo głośna, także przez całą noc. Pierwszego dnia (na szczęście zdążyłem przedtem do sejfu!) okradziono pokój. Nie tylko mój. Na\nśniadanie codziennie to samo: kostki żółtego sera, bezsmakowy twaróg, jaja na twardo (nie pachną w środku...). Zaobserwowałem, że za łapówkę kelner przynosił niektórym (dyskretnie - na małym talerzyku nakrytym małym talerzykiem) kilka plasterków mortadeli. Do Arabki piekącej naleśniki kilkunastominutowa kolejka, naleśniki wydzielane po 1 szt. Notorycznie brakuje a to talerzy (na moją uwagę oberkelner odpowiedział: to turyści za dużo zużywają!), a to sztućców, a to filiżanek. Kolacja znośna, choć wołowina (gulasz) twarda - b. leciwe krowy. Basen poprawny, jak na ten (niski!) standard. Do darmowych drinków od rana do wieczora kolejka - kilkanaście osób, poniżające. Plaża mała i brudna, żądają 4 dinary za leżak pod parasolem od tych, którzy nie mają all inclusive. Prywatny biznes Arabów (łódka, latanie na spadochronie) na plaży kwitnie w najlepsze, i ma priorytet przed turystami - gdy spadochron ląduje gwizdkami przepędza się ich i w wodzie i na plaży jak bydło. W wodzie skałki, skaleczyłem stopę. Unikajcie tego hotelu, zostawcie go Rosjanom (80% turystów)!\nJak na 3* polecam 100%\nUdane wakacje, polecam hotel, byliśmy w lipcu 2013r z Viva Club, hotelowi mało brakuje żeby miał 4*, nie jest tak jak piszą inni, żeby bungalowy omijać z daleka, fakt moze nie mają takiego standardu jak pokoje w budynku głównym ale też nie jest źle, mają ładne tarasy, jedzenie ok, moze śniadania troche\nslabe ale obiad i kolacja ok, 2,3 rodzaje miesa, ryby, lody, ciasta, arbuzy, melony, spaghetti, kilka surówek, gulasz, leczo, kasza, ryż, każdy znajdzie coś dla siebie; fajna sprawa jest to ze napoje i alkohol podają w szklankach i kieliszkach a nie plastikach, snack bar tez ok, codziennie frytki i pizza, nie ma baru na plaży, dopiero coś tam budowali, ale ze plaża jest przy hotelu to mozna było z hotelu brac napoje i iść na plaże, animacje naprawde na wysokim 5* poziomie, jest 6-ciu animatorów, od 11 do 23,30 zawsze coś się dzieje, aqua gym 2x dziennie, water polo, rzutki, mini golf, tenis stołowy, zabawy przy basenie; ogólenie widok na basen, ogród z palmami, morze, zasługuje na 5*, to jest naprawde cudowna sprawa, wieczorem wszystko jest pieknie podświetlone, bardzo romantycznie. Pamietajcie ze to hotel 3*, ale moge dac 4*. Polecam 100%\nHotel ładnie położony , z własna plażą , ogrodem i basenem. Świetna animacja-bardzo profesjonalna i nie uciążliwa. Posiłki bardzo smaczna. Minusem jest czystość w pokojach i w restauracji-to faktycznie pozostawia wiele do życzenia!!!\nByliśmy w tym hotelu 11 dni z wnuczką i wróciliśmy bardzo zadowoleni. Cena pobytu rewelacyjna , pokój bardzo ładny z balkonem i rewelacyjnym widokiem. Wyżywienie urozmaicone typowo arabskie i europejskie - był nawet schabowy. Animatorzy niezmordowani zabawiali dzieci i dorosłych. Wspaniały basen z ratownikiem\nktóry co jest niesamowite był ciągle na stanowisku 7-19.Byłem świadkiem jak dziewczyna przez znajomych dla żartu była wrzucona do basenu i zaczęła się topić, zanim zareagowałem ratownik wyciągnął ją z wody. Dla rodziców z dziećmi to sygnał bezpieczeństwa na basenie to bardzo ważne. Dla ludzi o średnich dochodach i ceniących spokój to jest to ! Jedyny mały minus to bezpośrednie dojście do morza-brzeg kamienisty ale wystarczy odbić 200-250 m w prawo i jest piękna piaszczysta plaża.


Sztylka o Koseckim, Farshadzie, Vacku i zaproszeniu Weszłopolskich na testy - weszlo.com\nSztylka o Koseckim, Farshadzie, Vacku i zaproszeniu Weszłopolskich na testy\nOpublikowane 24.07.2018 14:42 przez\nO odejściu Jakuba Koseckiego, ściągnięciu wyróżniających się pierwszoligowców i Farshada, trupach wypadających z szafy, Kamilu Vacku i porzuceniu trenerki porozmawialiśmy w poniedziałkowym wydaniu „Weszłopolskich” z Dariuszem Sztylką, dyrektorem Śląska Wrocław. A przy okazji dostaliśmy zaproszenie do Wrocławia na testy!\nJak to było z tymi premiami za utrzymanie w Śląsku? Ustanowiliście je czy nie?\n– Nie no, skądże. Przyznanie takich premii byłoby niepoważne z naszej strony. Przystępowaliśmy do tego sezonu z kompletnie innymi celami, więc walka w grupie spadkowej nie byłaby niczym takim, za co mieliby otrzymać dodatkowe pieniądze. Myślę, że fajną motywacją dla nich było to, co zarządził trener Pawłowski, gdzie piłkarze za każde zwycięstwo w rundzie finałowej dostali dodatkowy dzień wolnego.\nJakim cudem udało wam się ściągnąć Farshada Ahmadzadeha? Widać, że chłopak grać w piłkę potrafi, jest świetnie wyszkolony technicznie, a wy wyciągnęliście go z ligi perskiej.\n– To duża zasługa naszych skautów, czyli Michała Hetela i Macieja Gila. Szukali różnych rozwiązań, my też nie dysponujemy wielkim budżetem. Szukaliśmy jakości i zawodników, którzy potrafią wygrać akcję jeden na jeden. Trafiliśmy na Farshada, skontaktowaliśmy się z jego agentem, zapoznaliśmy się z jego przygotowaniem mentalnym i stwierdziliśmy, że zasługuje na to, by ściągnąć go do Wrocławia. To bardzo ciekawy piłkarz i mam nadzieję, że da nam dużo pociechy.\nAle wszystko wskazuje na to, że jednego piłkarza będzie mniej. Jakub Kosecki ma przejść testy w Demirsporze. Transfer jest już domknięty?\n– Nie, sprawa nie jest jeszcze taka oczywista. Jesteśmy w stałym kontakcie z Turkami i menadżerami Kuby. Sprawy się przeciągają, co nie jest korzystne ani dla nas, ani dla Jakuba. W przypadku ewentualnego transferu będzie trudno go zastąpić.\nCo jest decydujące w kontekście takiego transferu – chęci zawodnika czy chęć sprzedaży go przez klub? Bo Kosecki pokazał w końcówce poprzedniego, że wielu obrońców tej ligi będzie miało z nim problem.\n– Na taki ruch składa się kilka czynników. Jakubowi zaproponowano w Turcji bardzo dobre zarobki, przyszedł do nas i porozmawialiśmy. Odpowiedzieliśmy mu, że jeśli oferta dla klubu będzie choć trochę satysfakcjonująca, to nie będziemy robili mu przeszkód w odejściu. Najpierw jednak musimy dogadać się z klubem tureckim.\nJeśli chodzi o transfery przychodzące – pan jest zadowolony z tego, co udało się osiągnąć latem i też wcześniej, gdy ściągnęliście np. Mateusza Cholewiaka?\n– Czy będę zadowolony, to zweryfikuje już sama liga, ale uważam, że ściągnęliśmy najlepszych Polaków z I ligi. I to takich z dużym potencjałem, których stać na zrobienie kroku naprzód. Zresztą to nie jest plan na dzisiaj lub na piątą kolejkę. To plan na kolejne lata. Myślimy o tym, by nie tylko pomogli Śląskowi piłkarsko, ale też by z jakiś czas sprzedać ich z zyskiem do lepszych klubów zagranicznych.\nTo koniec transferów?\n– Wszystko zależy od negocjacji z Turkami w sprawie Koseckiego. Jeśli transfer zostanie dopięty, to będziemy chcieli jeszcze kogoś ściągnąć. Nie będzie łatwo go zastąpić. Ale ten zespół potrzebuje jeszcze trochę balansu między młodością a doświadczeniem.\nWidać u was to zwrócenie się w kierunku niższych lig. I mamy wrażenie, że w porównaniu z poprzednikiem Adamem Matyskiem robi pan wszystko dokładnie odwrotnie. Wiemy, że niezręcznie panu będzie oceniać osobę, którą pan zastąpił na stanowisku, ale może się pan pewnie odnieść do nowej polityki transferowej.\n– Pan Matysek sprowadził bardzo dobrych piłkarzy, a ja chciałem, by do tego zespołu doszli piłkarze o dużym potencjale. I do tego dorzuciliśmy kolejną jakość. Ściągnęliśmy najlepszych młodych piłkarzy z I ligi, do tego doszedł Farshad i Wojtek Golla. Trener Pawłowski ma wyrównany zespół, po dwóch zawodników na każdą pozycję i odpowiada nam taki model pracy, gdzie szkoleniowiec od pierwszego dnia treningów ma szeroką kadrę gotową do pracy. Podnieśliśmy rywalizację o miejsce w składzie.\nKilka słów o panu. W pewnym momencie poszedł pan w stronę trenerki i wydawało się, że to pan zostanie szkoleniowcem Śląska. Stało się jednak inaczej. Porzuca pan myśli o samodzielnym prowadzeniu drużyny?\n– Moim zdaniem dobry dyrektor sportowy powinien czuć szatnię, wiedzieć jak to funkcjonuje, na czym polega mikrocykl treningowy. Ciągnie mnie do trenerki, ale mam inną rolę, z której staram się wywiązywać. Mam swój plan i nie jest to plan na dwie-trzy kolejki, tylko na znacznie dłuższy okres.\nAle to nie jest zbyt popularny ruch. Trudno nam sobie wyobrazić, by Michał Żewłakow lub Łukasz Masłowski przesiedli się na ławkę trenerską.\n– A z drugiej strony jest Maciej Stolarczyk, który z dyrektora został trenerem. Chcę się rozwijać pod tym kątem, rozwijać swoją wiedzę pod względem zarządzania tak dużym klubem jak Śląsk. Staram się wykonywać swoją pracę jak najlepiej i liczę, że efekty tej pracy będą widoczne przez lata.\nPróbuje pan sprzątać w Śląsku i wchodzi to dość dobrze, ale jeśli na kimś ta miotła się zatrzymała, to na Kamilu Vacku, który został przesunięty do rezerw. On sam pewnie nie chce rezygnować z wysokiego kontraktu. Widzi pan rozwiązanie tej sytuacji?\n– Z Kamilem jestem cały czas w kontakcie. Moim zdaniem można to przeprowadzić w cywilizowany sposób i po ludzku. Kamil zna naszą sytuację i zdanie władz oraz sztabu szkoleniowego. Chcemy rozwiązać z nim kontrakt. Umożliwiamy mu przygotowanie do sezonu, ma wszystko czego potrzebuje do szlifowania formy. Nie chcemy przeszkodzić ani jemu, ani klubowi.\nAle czuje pan, że ta sprawa zostanie rozwiązana?\n– Kamil to ambitny człowiek. Wie, że jeszcze może – mimo swoich 31 lat – pograć na dobrym poziomie. Sytuacja w Śląsku nie służy jego rozwojowi sportowemu. To dobry i inteligentny człowiek. Myślę, że w jego gestii też leży to, by się dogadać z nami w kwestii odejścia. Ale zaznaczę – chodzi nam o to, by rozwiązać to po ludzku.\nNie przewiduje pan założenia Klubu Kokosa?\n– Sam też grałem w piłkę i wiem, że takie podejście do piłkarzy jest niesprawiedliwie.\nW Śląsku wypadają trupy z szafy? Chodzi nam o sprawę Sebino Plaku, która się długo ciągnie.\n– Ta sprawa nauczyła nas, że skoro kontrakt został podpisany, to nie można traktować drugiej strony tak, jakby piłkarzowi nic się nie należało. Ja to szanuję. Ale ktoś popełnił błąd, za co klub mocno finansowo cierpi. Dziwi mnie jedynie, że osoby, które do tego doprowadziły, nie ponoszą za to odpowiedzialności. Ale tak jak powiedzieliście – ten trup do dziś jest w szafie i brzydko pachnie.\nŚląsk otrząsnął się już po odejściu Mateusza Lewandowskiego?\n– To bardzo dobry zawodnik…\n– Na tej pozycji mamy Cholewiaka i wracającego do zdrowia Cotrę. Dla Mateusza nie było miejsca. Ale oglądając go w treningach uważam, że to dobry zawodnik w warunkach Ekstraklasy.\nTo niech pan wymieni trzy jego zalety.\n– Polak, lewa noga, młody, motorycznie dobrze przygotowany.\nPanie dyrektorze, my też jesteśmy młodzi, jesteśmy Polakami i mamy lewe nogi.\n– To w następnym okienku zapraszamy na testy!\nWraca ulubiony program wszystkich Polaków. W pierwszym odcinku nowego sezonu ekipa Weszłopolskich przepytała Mateusza Możdżenia, Dariusza Sztylkę, Macieja Stolarczyka i Michała Janotę (w ramach Weszło z butami). W studiu stała ekipa (bez Mietka), zasilona Damianem Smykiem. Zapraszamy!\nDariusz Sztylka Śląsk Wrocław Weszłopolscy\nDialog o lewych nogach smaczny\nFacet pozamiatał na koniec: „Zapraszamy na testy” 🙂\nA poważnie – wydaje się, że w końcu Śląsk ma kogoś ogarniętego na dość istotnym stanowisku i będzie zmierzać w dobrym kierunku. Jeszcze paru takich gości w Eklapie poproszę.\nŚwierczewski: Szewczenko ma mniejsza wiedzę o polskiej kadrze niż nasi trenerzy\n– Czy Szewczenko ma obecnie odpowiednio dużą wiedzę o naszej drużynie? Wątpię. Myślę, że więcej o polskiej piłce wie każdy szkoleniowiec z naszego kraju. Teraz rozsądniejsze byłoby zatrudnienie polskiego trenera – mówi Piotr Świerczewski na łamach TVP Sport. Były reprezentant Polski jest entuzjastą zatrudnienia w roli selekcjonera polskiego trenera. Jego zdaniem optymalnym kandydatem jest obecnie […]


ᐅ Agencja Kreatywna Słupsk | Kompleksowa obsługa - SFEO\nStart / Agencja Kreatywna / Słupsk\nAgencja Kreatywna Słupsk\nJak nikt inny znamy się na skutecznej reklamie! SFEO jako profesjonalna Agencja Kreatywna Słupsk na co dzień podejmuje wyzwania z różnorodnymi projektami prowadząc firmy w internecie i nie tylko. Dla każdej branży posiadamy dedykowane rozwiązania w zakresie skutecznej reklamy w internecie. Jesteśmy zespołem posiadających specjalistów nawet z 10 letnim doświadczeniem w branży reklamowej. SFEO Agencja Kreatywna Słupsk oferujemy kompleksowe usługi w jednym miejscu dzięki czemu jesteśmy w stanie zaoferować każdą usługę bez konieczności szukania kolejnych agencji. Serdecznie zapraszamy do kontaktu w celu przedstawienia szczegółów oraz otrzymania darmowej wyceny. Dajemy gwarancję ,że SFEO Agencja Kreatywna Słupsk przedstawi rozwiązanie, które będzie procentowało a współpraca będzie owocna dla obu stron!\nAgencja Kreatywna Słupsk - realne korzyści\nNasze doświadczenie, osiąganie realnych i odczuwalnych efektów mówi samo za siebie. Potrafimy sprawnie poruszać się w każdej branży. Agencja Kreatywna Słupsk czyli SFEO podczas współpracy dostarcza takich korzyści jak:\nAgencja Kreatywna Słupsk - Oferta\nSłupsk Agencja Kreatywna - Kim jesteśmy?\nSFEO to doświadczona Agencja Kreatywna Słupsk oferująca rozwiązania z zakresu reklamy w internecie. Od ponad 10 lat staramy się dowozić dla naszych klientów odczuwalne wyniki sprzedażowej. Agencja Kreatywna Słupsk działa dla każdej branży co pozwala duże doświadczenie oraz precyzja w dążeniu do wyznaczonych celów.\nAgencja Kreatywna Słupsk - Jak działamy?\nSFEO Agencja Kreatywna Słupsk stawia na najwyższą jakość swoich usług stosując nowoczesne metody w zakresie reklamy w internecie. Posiadamy odpowiednie narzędzia, doświadczenie oraz głowy pełne pomysłów. Agencja Kreatywna Słupsk zawsze działa na korzyść klienta tak aby współpraca była owocna dla obu stron.\nZastanawiasz się czy nasza oferta jest odpowiednia dla Twojej firmy? Skoro znalazłem się na naszej stronie to znaczy ,że wiemy jak dotrzeć do potencjalnego klienta. Agencja Kreatywna Słupsk SFEO zaoferuje Państwo indywidualną ofertę dopasowaną do Państwa potrzeb. Zapraszamy do współpracy - SFEO Agencja Kreatywna Słupsk


Administratorem danych osobowych Użytkownika udostępnionych za pośrednictwem formularza kontaktowego, czyli podmiotem decydującym o celach i sposobach ich przetwarzania, jest F.H.U.P. „MACH-TECH ELECTRONIC” Edward Mach, Źródlana 7, 32-071 Kamień, NIP 9441376874, (dalej jako Administrator).\nPodanie danych osobowych zawartych w formularzu kontaktowym jest dobrowolne. Użytkownik ma prawo do cofnięcia wyrażonej zgody w dowolnym momencie poprzez kontakt z Administratorem biuro@machtech.pl, bez wpływu na zgodność z prawem przetwarzania, którego dokonano na podstawie zgody przed jej cofnięciem.\nŹródlana 7 32-071 Kamień, biuro@machtech.pl.