Από το γνωστό τραγούδι στην άγνωστη ποιήτρια | Η Εφημερίδα των Συντακτών\nΑπό το αρχείο του Ορέστη Ζωγράφου\nΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ 13.06.2021, 12:37\nΤα πέτρινα χρόνια η Κατίνα σιωπά, επιλέγει να είναι στα μετόπισθεν το στήριγμα των άλλων, δίπλα στις εξορίες της Αλέκας. Η σχέση με την αδελφή της, την αποκαλεί «η χαϊδεμένη μου», είναι ιδιαίτερα τρυφερή.\nΠόσο πολύ σ’ αγάπησα ποτέ δε θα το μάθης,\nπως οι στιγμές που μου ’δωκες αξίζουν μια ζωή\nΤηλεοπτική σειρά «Ο μεγάλος θυμός», 1998, του Κώστα Κουτσομύτη, πλειάδα εξαιρετικών ηθοποιών και το τραγούδι «Αγάπη» σε μουσική Βασίλη Δημητρίου και στίχους Κατίνας Παΐζη τραγουδιέται από όλη τη χώρα κυριολεκτικά. Ομως πόσοι γνωρίζουν την ξεχασμένη ποιήτρια;\nΗ Κατίνα Παΐζη γεννήθηκε στην Ανώπολη Σφακίων το 1911. Το πρώτο παιδί της Σφακιανής Ελένης Γ. Πάτερου και του Ιθακήσιου Κωνσταντίνου Δ. Παΐζη. Εγγόνι του Γεωργίου Πάτερου, οπλαρχηγού της δυτικής Κρήτης στους ξεσηκωμούς κατά των Οθωμανών. Το σόι στα Σφακιά κρατούσε από κτηματίες και χαΐνηδες με περιουσίες από την Ανώπολη ώς κάτω τα Λιβανιανά. Το 1975 θα βρεθεί ξανά εκεί και σ’ ένα κομμάτι χαρτί θα σημειώσει: «από το σπίτι που γεννήθηκα σώζονται τρεις καμάρες».\nΟ πατέρας Παΐζης ήρθε δάσκαλος, ερωτεύτηκε την ορφανή Ελένη, γεννιέται η Κατίνα και φεύγουν για το Μεγάλο Κάστρο. Η βιομηχανία καπνού «Κνωσσός - Κόσμος» ανθεί και ο πατέρας γίνεται μέτοχος αφού αφήνει τη δασκαλική. Γεννιούνται τα δυο αγόρια και η μικρή Αλεξάνδρα (1919), η μετέπειτα σπουδαία ηθοποιός και αγωνίστρια της Αριστεράς, Αλέκα Παΐζη.\nΣτα χρόνια του ’30, στο Ηράκλειο εκδίδεται πλήθος εφημερίδων και λογοτεχνικών περιοδικών. Ο Μηνάς Δημάκης λέει πως είναι μία από τις λογοτεχνικές πρωτεύουσες της Ελλάδας και εκδίδει τα «Φύλλα Τέχνης». Ο Λ. Αλεξίου το «Κάστρο», η Θάλεια Καλλιγιάννη τις «Κρητικές Σελίδες». Τα λογοτεχνικά περιοδικά του Ηρακλείου –από τις αρχές ακόμη του 20ού αιώνα– διαθέτουν ποιότητα και η πνευματική κίνηση ανθεί σηματοδοτούμενη και από την παρέα στο Κράσι. Ούτε είναι τυχαίο που ο Χένρι Μίλερ, σταλμένος από τον Κατσίμπαλη, θα το επισκεφτεί. Και το πιο παράξενο για την εποχή, πληθώρα γυναικών γράφουν και δημοσιεύουν ποίηση, απηχώντας το «κλίμα» της Μυρτιώτισσας και της Πολυδούρη, σε ένα επαρχιακό και πάντως ασφυκτικό περιβάλλον.\nΜε τον Γιάννη Γουδέλη, ιστορικό εκδότη του Δίφρος\nΣε αυτήν την περιρρέουσα ατμόσφαιρα η Κατίνα Παΐζη θα εκδώσει την πρώτη ποιητική συλλογή της, τα «Ροδοπέταλα», το 1931, μόλις είκοσι χρονώ. Ανάμεσα στα ποιήματα αυτής της συλλογής ξεχωρίζει το ποίημα με δεκαέξι στίχους «Γέλα παληάτσο». Ο συνειρμός φέρνει τη Γαλάτεια Καζαντζάκη, το μυθιστόρημά της «Ρίντι παλιάτσο», 1909, σε συνέχειες στον «Νουμά». Ας σημειωθεί η σχέση των δύο γυναικών – κράτησε πολλά χρόνια.\nΕνα ιδιόχειρο γράμμα που υπάρχει στο αρχείο της ποιήτριας και αναφέρεται στην πρώτη αυτή ποιητική συλλογή υπογράφεται: «Η καινούργια κοινωνία», ενώ πίσω σημειώνεται το όνομα του Νίκου Πλουμπίδη:\nτη νεαρά καλλιτέχνιδα\nΝεαρό μπουμπούκι της ζωής, νεαρέ ανοιξιάτικε ανθέ η ψυχή σου είναι αληθινά αιθέρια, μα! το πράσινο και το τρελό της άνοιξης σε συνεπήρε να βλέπεις κόσμους υπερκόσμιους. Τρελό! που τραγουδάς χαρούμενα τις πασχαλιές, τα κυπαρίσια, τις ομορφιές τέλειων κόσμων. Νεαρό! που τα βλέπεις όλα ρόδινα. Κλαψιάρικο! που μοιρολογάς τα παλιά, τα πεθαμένα, και μοιρολογώντας θέλεις να ζεις με τις αναμνήσεις του παρελθόντος, με τη φαντασία. Νεαρό μπουμπούκι! γιατί δεν ξανοίγεις να δεις τον ανθρώπινο πόνο; γιατί δεν τον νιώθεις; γιατί μένεις κλεισμένο στην τριανταφυλλιά και δεν ακούς γύρω σου που φτερουγίζει ο στεναγμός της θλίψης και της στέρησης; γιατί δε σε συγκινεί το κλάμα των πεινασμένων; γιατί δεν αγκαλιάζεις τη λευτεριά των καταπιεζομένων και δίνοντας σ’ αυτούς την πνοή σου να συντρέξεις στο ξεκλείδωμά της; γιατί να μοιρολογάς το παρελθόν και να μη τραγουδάς το μέλλον; ο παλιός κόσμος είναι ήδη ερείπιο, και μόνο τα ερείπια της ζωής, οι βρυκόλακες μένουν στα ερείπια, ένα γερό φύσημα του ανέμου θα τα συντρίψει, γιατί εσύ νεαρό να συντριφτείς σαν ερείπιο και να μη δώσεις –σαν νέο– την πνοή σου στο χτίσιμο της νέας ζωής;\nΝεαρό! το μέλλον είναι μαζί μου, το μέλλον της ισότητος των όντων την πραγματικά ανθρώπινη ζωή, τη χαρά σ’ όλους μόνο εγώ θα τη δώσω, έχω στους κόλπους μου τα πιο γερά τα πιο νέα λουλούδια, και σένα νεαρό μου μπουμπούκι πούχεις γλυκό άρωμα σε προσκαλώ, Ελα!!! έλα!!! μαζί μου θα γίνεις θείο, μαζί μου θ’ ανεβείς κει που αξίζει στις αιθέριες ψυχές».\nΤα ερωτήματα πολλά: Πώς το βιβλίο της Κατίνας έφτασε στα χέρια του N. Πλουμπίδη; Γνωρίζονταν; Δάσκαλοι κι οι δυο, ο Πλουμπίδης, ο «κόκκινος δάσκαλος», το 1931 είναι εκλεγμένος εκπρόσωπος των υπαλλήλων στην τότε ΓΣΕΕ. Σκέψεις δημιουργεί το σύνολο των επαφών της Κατίνας μέσα από την αλληλογραφία της, πνευματικοί άνθρωποι που είχαν όλοι τους από το ’30 ήδη ενστερνιστεί τις αρχές του σοσιαλισμού. Τα χρόνια άλλωστε του ’40 θα αναπτύξει ιδιαίτερη σχέση με την οικογένεια του Κούλη Ζαμπαθά, μέσα από τις παρέες του ΕΑΜ, κάτι που είχε σε μένα την ίδια αφηγηθεί.\nΣτο σπίτι του στην Κυψέλη, στην οδό Κερκύρας, πλάι στην Ούλεν, μαζεύεται ό,τι καλύτερο διέθετε η αριστερή διανόηση της Αθήνας. Ο ίδιος, δημόσιος υπάλληλος στην Προεδρία της κυβέρνησης, υπεράνω κάθε υποψίας, θα κρύψει τον Νίκο Πλουμπίδη μετά το 1948, με σύνδεσμό του την Ελλη Παππά, αλλά και τον Νίκο Μπελογιάννη. Η κόρη του, ποιήτρια Φαίδρα Ζαμπαθά-Παγουλάτου, γνωρίζει λεπτομέρειες.\nΑκολουθεί η συλλογή «Απλοί σκοποί», 1936. Η ποιήτρια δημοσιεύει πλέον πολύ συχνά τους στίχους της στις «Κρητικές Σελίδες», στις εφημερίδες «Η Δράσις», η «Ανόρθωσις». Στις 3.7.1936 ο Μηνάς Δημάκης γράφει: «Η δις Παΐζη είναι από τις πιο εκλεκτές εργάτριες των γραμμάτων και έρχεται με το σημερινό της βιβλίο να μας χαρίσει τραγούδια που δονούνται από λυρισμό. Οι “Απλοί Σκοποί” είναι ένα βιβλίο γεμάτο με μουσικούς τόνους, με αισθήματα και συγκινήσεις που μας τα ιστορεί με τον καλύτερο τρόπο ένας λεπτότατος άνθρωπος. […] Εκείνο το δίστιχο: “Βάσταξε η γνωριμία μας μια στιγμή – Κι ώρα καλή για χρόνια θα σου λέω” σίγουρα δε γράφεται εύκολα παρά από ένα δυνατό ποιητή».\nΤα δύο βιβλία της θα ανοίξουν πόρτες επικοινωνίας με τον Γιάννη Σκαρίμπα, τον Δημαρά, τον Γιάννη Ρίτσο.\nΣυγχωρήστε με για την αργοπορία μου.\nΑν ξέρατε τη ζωή μου, ίσως θα βρίσκατε μια μικρή δικαιολογία για μένα.\nΤα τραγούδια σας τα διάβασα. Ενα γλυκύτατο άρωμα τα διαπερνά και τ’ αϋλώνει – η τρυφερότητα.\nΞεχωρίζω τα ερωτικά σας. Εδώ υπάρχουν πολλοί άνθινοι στίχοι που μπορούνε να ταιριάξουν εξαίσια στο στιλπνό μέτωπο της Πολυδούρη.\nΠάντα μ’ αγάπη παρακολουθώ τα καινούργια σας τραγούδια στις «Κρητικές Σελίδες»\nΔεν χάνει την επαφή με τους ανθρώπους που ήξερε από την Κρήτη – Καζαντζάκη, Καλμούχο, Μαρινάτο, Βάσο Δασκαλάκη. Ο τελευταίος τής γράφει:\nΑθ. 17 Μάρτη 1937\nΑγαπητή μου Δεσποινίς Παΐζη,\nΠροχτές, Καθαρή Δευτέρα, είχαμε κάμποσους φίλους κ’ γνωστούς στο σπίτι. Μια στιγμή ο Αυγέρης, που είχε βρει μέσα τα τραγούδια σας κ’ τα είχε διαβάσει για πρώτη φορά, έρχεται έξω ενθουσιασμένος κ’ συγκινημένος κ’ μίλησε, μίλησε, – είπε ένα σωρό ωραία πράματα. Επειτα διαβάστηκαν δυνατά, η Γαλάτεια, που κι αυτή δεν τάχε διαβασμένα!, τα απάγγελνε κλαίγοντας. Μπάρρετ – Μπράουνιγκ ελληνίδα, καλύτερη από την βρεττανή, έλεγε ο Αυγέρης. Ο Καστανάκης ενθουσιάστηκε, όλοι κατασυγκινήθηκαν κ’ ενθουσιάστηκαν που γνώριζαν μια τόσο αληθινή κ’ τόσο ζωντανή ποίηση.\nΕδώ, 1937, οι καλές μέρες τελειώνουν εκεί που κανείς δεν το περιμένει. Το μονοπώλιο του καπνού καταργείται στη χώρα, ο Παπαστράτος όλα τα σαρώνει, η περιουσία χάνεται και η οικογένεια ξεπουλά και φεύγει στην Αθήνα. Εκεί αργότερα θα παντρευτεί τον μουσικό Γιώργο Ζωγράφο, θα διδάξει στο Μαράσλειο και θα αποκτήσει τον γιο της Ορέστη μέσα στην Κατοχή.\nΣτη σκιά του Λυκαβηττού, οδός Δαφνομήλη, θ’ αρχίσει και τη δραστηριότητά της στο ΕΑΜ. Από το προσωπικό στο συλλογικό, από τα ερωτικά τραγούδια στην ανάγκη της συμμετοχής στον αγώνα κατά των Γερμανών.\nΣτις 5 Μαρτίου 1943 η μεγάλη διαδήλωση της Αθήνας ενάντια στην πολιτική επιστράτευση θα κυλιστεί στο αίμα. Τρεις μέρες αργότερα οι άνθρωποι των γραμμάτων της πρωτεύουσας θα στείλουν –την ξεχασμένη σήμερα– επιστολή στον αρχιεπίσκοπο Δαμασκηνό εκφράζοντας «την πικρίαν και αγανάκτησιν διά τα τραγικά γεγονότα της 5ης Μαρτίου». Ανάμεσά τους: Ι. Κακριδής, Β. Βαρίκας, Λ. Κουκούλας, Π. Χάρης, Μ. Καραγάτσης, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλος, Αγγ. Τερζάκης, Ν. Καρούζος, Β. Βακαλό, Γ. Θεοτοκάς, Σωτήρης Σκίπης, Στρ. Δούκας, Γαλάτεια Καζαντζάκη, Β. Ρώτας, Νικ. Βρεττάκος, Κ. Καρθαίος, Γ. Κατσίμπαλης, Κατίνα Παΐζη. Και όπως η εποχή ζητούσε επιτακτικά θα δημοσιεύσει αγωνιστικά, στρατευμένα ποιήματα στα «Ελεύθερα Γράμματα».\nΧυμούν οι γύπες και ξερνούν φωτιά και σίδερο\nτων μανιασμένων δολοφόνων τα κανόνια.\nΚαι τα γεννήματα ν’ αρπάξουν αγωνίζονται\nκι άδεια ν’ αφήσουν κι αιματόβρεχτα τ’ αλώνια\n«Η μάχη της σοδειάς»\nΑπό τις ωραιότερες αφηγήσεις της ήταν για τη συμμετοχή του καλλιτεχνικού κόσμου στη μεγάλη διαδήλωση της Αθήνας για την απελευθέρωση από τον ναζισμό. Με τη Γαλάτεια και παρέα τους ο Κούλης Ζαμπαθάς. «Κρατούσαμε και πανό, Η Τέχνη στο Λαό. Ακούς εκεί; […]. Και γελάει». Αναμενόμενη η συνέχεια – η προσωπική ιστορία ενταγμένη στη συλλογική, αυτήν του τόπου, θα διακοπεί σχεδόν βίαια. «Είστε επικίνδυνη για το Μαράσλειο», δυσμενής μετάθεση στο 2ο εξατάξιο της Καλλιθέας. Πέτρινα χρόνια, και η Κατίνα σιωπά, επιλέγει να είναι στα μετόπισθεν το στήριγμα των άλλων, δίπλα στις εξορίες της Αλέκας (Μακρόνησο, Τρίκερι). Η σχέση με την αδελφή της Αλέκα, την αποκαλεί «η χαϊδεμένη μου», είναι ιδιαίτερα τρυφερή. Τη συνοδεύει παντού, διαβάζουν μαζί τους ρόλους της Αλέκας, σχεδόν ζει στη σκιά της. Στο ιστορικό πατάρι των εκδόσεων «Κέδρος» της Νανάς Καλλιανέση κάθεται σιωπηλή ακούγοντας τις ιστορίες της Αλέκας και των γυναικών συνεξορίστων. Δημοσιεύει αραιά και πού στα περιοδικά «Καινούργια εποχή» του Γιάννη Γουδέλη, «Ελληνική Επιθεώρησις», στον «Ταχυδρόμο Βόλου», στη εφημερίδα «Μακεδονία».\n1995, καλοκαίρι, τελευταία επίσκεψη στο Ηράκλειο, να δει την παιδική φίλη και τον βαφτισιμιό της. Να αποχαιρετήσει; Ψηλή, μελαχρινή, αρχόντισσα. Κοντοστέκεται στην πλατεία της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών όπου ήταν το σπίτι τους. Απέναντι ο φούρνος του πατέρα του Αρη Δικταίου. Στα στραγαλατζίδικα (Ιδης σήμερα) το σπίτι του Μηνά Δημάκη. Πίσω, αριστερά, ο Αραστάς με το περίφημο στούντιο του Λευτέρη Αλεξίου. Στα δύο τετράγωνα η Βικελαία Βιβλιοθήκη. Απέναντι από τον Αγιο Μηνά, στον νότο, το Διδασκαλείο, το Πρότυπο δημοτικό σχολείο της, με μαθητή τον Μανώλη Καρέλη. Περπατά με τα πόδια, αν και φοβερή καπνίστρια, με εκείνο το «σκαρί» της Σφακιανής γυναίκας, μέχρι τον Πόρο. Διαισθάνομαι πως επιστρέφει στα παλιά. Πολύ αργότερα, διαβάζοντας το αρχείο της, θα κάνω συνειρμούς. Θα τη συναντώ, θα την ακούω στο σπίτι της Πανόρμου μέχρι κοντά στο τέλος.\nΠέθανε στις 28.11.1996\nΜα ο χρόνος έχει τα δικά του σχέδια. Και η ηθοποιός και αδελφή Αλέκα επίσης, που θα δώσει στον Δημητρίου το μέχρι τότε αδημοσίευτο ποίημα, «Αγάπη». Και ξαφνικά έρχεται στη δημοσιότητα – και μένει. Εικοστός αιώνας. Και εικοστός πρώτος. Μία τηλεοπτική σειρά, τα ραδιόφωνα, χώροι ιδιωτικοί και δημόσιοι, η φωνή του Θηβαίου ταυτίζεται με το ποίημα, όλοι και όλες σιγοτραγουδούν: «πόσο πολύ σ’ αγάπησα ποτέ δεν θα το μάθεις…», στίχοι, ναι, Κατίνα Παΐζη.\n«Ροδοπέταλα», Ηράκλειον-Κρήτης, Τυπογραφείον Ελευθέρας Σκέψεως, 1931\n«Απλοί σκοποί», Κασταλία, Αθήνα, Απρίλιος 1936\n«Τραγούδια για μικρά παιδιά», Εκδοτικά καταστήματα Λ. Αλεξίου, Ηράκλειο, 1938\n«Παραλλαγές», Δίφρος, Αθήνα, 1955\n«Τα παιδιά τραγουδούν», Δίφρος, Αθήνα, 1983\n«Σφακιανές κουβέντες», Δίφρος, Αθήνα, 1988\nΤα βιβλία της ποιήτριας και το βιβλίο «Κατίνα Παΐζη, πόσο πολύ σ’ αγάπησα» με ανθολόγιο, κείμενα, έρευνα της Νίκης Τρουλλινού, 2011, Ηράκλειο, Δοκιμάκης, εξαντλ. και 2020, Χανιά, Πυξίδα της Πόλης\n*Πεζογράφος, τελευταίο βιβλίο: «Ουρανός από στάχτη», εκδ. Ποταμός, Αθήνα, Ιούνιος 2020\nΝΗΣΙΔΕΣ 15.05.2022, 14:40\nΟ Γιώργος Αλλαμανής μιλά στην «Εφ.Συν.» για την έρευνα και την «περιοδεία» του στο γοητευτικό και άγριο σύμπαν της «Λιλιπούπολης» και το σχετικό βιβλίο που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις «Τόπος».