Инфоурок / Начальные классы / Рабочие программы / Тематик план Әҙәби уҡыу 2 класс\nАҙнаһына - 2 с242т. Б0т23е - 68 с242т.\nУҡы, эшлә, аҡыл йый (4 с.)\nМин уҡыусы. Ф. Туғыҙбаева.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙәрҙән кәрәкле мәғлүмәтте таба алыу, үҙеңдең уй-фекереңде әйтә һәм әңгәмәсеңә еткерә белергә өйрәнеү.\nШәхси үҫеш: тырышып белем алыу – төп маҡсат икәненә төшөнөү, класташтар, уҡытыусы менән осрашыу шатлыҡлы, тулҡынландырғыс хис- тойғоларҙы белдереү, яңы теләктәр, пландар, хыялдар менән уртаҡлашыу.\nШиғырҙарҙы аңлы, тасуири, етеҙ уҡыу һәләттәрен үҫтереү, кәңәштәрҙең мәғәнәһенә төшөнөү.\nБаҫҡыс. Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙең төп фекерен асыҡлау, аңлы анализлау эшмәкәрлеген булдырыу.\nШәхси: белем алыуҙың мөһимлеген, үҫеш өсөн еәрәклеген аңлау, китап уҡырға ҡыҙыҡһыныу теләге булдырыу.\nӘҫәрҙе тасуири, аңлап, етеҙ уҡыу күнекмәләрен булдырыу. Һүҙлек менән эш итә белеү.\nҠанатһыҙ турғай. З. Кускилдина.\nМетапредмет: әҫәр тураһында башҡаларҙың фекерен белеү, тексҡа һәм үҙ тәжрибәңә таянып, үҙеңдең фекереңде иҫбатлау.\nШәхси: уҡымышлы, үҙ халҡына, илеңә кәрәкле шәхес булып үҫергә кәрәклеген төшөнөү, әҙәби әҫәрҙең йөкмәткеһенән сығып, үҙ фекереңде булдырыу.\nӘкиәтте аңлап, тасуири уҡыу, геройҙарҙың эш-ҡылығын анализлау, уларға телдең тасуирлау сараларын ҡулланып, ҡылыҡһырлама биреү.\nКешегә кәрәк белем. Ш. Биҡҡолов.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡорорға өйрәнеү, аңлы анализлау эшмәкәрлеген булдырыу.\nШәхси: белем ҡиммәттәренә төшөнөү, белем менән хеҙмәттең тығыҙ бәйлйнештә булыуын аңлау, кеше һәр ваҡыт белемгә ынтылырға тейешлеген төшөнөү.\nШиғырҙарҙы тейешле хис-тойғолар менән тасуири, ярашлы тауыш, темп һайлап, дөрөҫ уҡырға өйрәнеү, әҫәрҙең йөкмәткеһен аңлау, текстан төп мәғлүмәтте таба белеү.\nХалҡым йыйған ынйылар (6 с.)\nМетапредмет: үҙеңдең уй-фекреңде әңгәмәсегә еткерә алырға, ғаиләләге әхлаҡ ҡағиҙәләрен үҙләштерергә, бирелгән иллюстрациялар ярҙамында текстың йөкмәткеһен күҙалларға өйрәнеү.\nШәхси: яңы тыуған баланың наҙға, иркәләүгә, иғтибарға мохтаж булыуын төшөнөү, яҡындарың менән яғымлы итеп мөғәләмә итергә өйрәнеү.\nБишек йырҙарын көйләп, һамаҡлап уҡырға өйрәтеү, тасуири, аңлы уҡыу оҫталығын шымартыу, бишек йырҙарының тәғәйенләнешен аңлатыу, уларҙы бала тәрбиәләгәндә бик ҙур әһәмиәткә эйә булыуын төшөндөрөү.\nӘшкәк-бешкәк, йәки беҙҙең уйыныбыҙ.\nМетапредмет: балаға уйындың тәғәйенләнешен аңлата белергә, ойоштороусанлыҡ һәләте, үҙаллылыҡ тәрбиәләү, уйнағанда бер-береңә Иғтибарлы, ихтирамлы булырға өйрәнеү.\nШәхси: Уйынды уйнарға өйрәтеү, уйын ярҙамында үҙ мөмкинлектәреңде асыҡлау һәм уның аша тағы нимәләргә өйрәнергә мөмкин икәнен билдәләү, уҡыусыны үҙ ҡылыҡ-фиғелеңә баһа бирергә өйрәтеү.\nЕтеҙ, аңлы һәм тасуири уҡырға өйрәнеү, ижад итеү, шиғырҙарҙы яттан һөйләү.\nБармаҡтар менән уйындар.\nМетапредмет: иптәштәрең менән татыу итеп уйнарға, бер-береңдең һүҙен тыңларға, дөйөм фекергә килергә, кәңәшләшеп эшләргә өйрәнергә.\nШәхси: шиғыр юлдары аша бармаҡ атамаларын иҫтә ҡалдырыу, бармаҡтар менән уйнағанда, тормошта бармаҡ атамаларын белеү мөһимлеген аңлау.\nШиғырҙарҙы ролдәргә бүлеп, һамаҡлап, дөрөҫ интонация менән уйнап, тасуири уҡыу оҫталығын үҫтереү.\nМетапредмет: үҙ-ара аралашыу мәҙәниәтен үҫтереү, бергәләп эшләү барышында һығымта яһарға өйрәнергә, төркөмдә эшләү барышында бер һүҙгә килешеп, мәсьәләне бер йүнәлештә хәл итеүгә булышлыҡ итергә өйрәнергә, һорауҙарға тулы, асыҡ итеп яуап бирергә өйрәнеү.\nШәхси: кешене кәмһетмәй генә, урынлы шаярта белергә, һәм шул уҡ ваҡытта үҙеңә әйтелгән шаяртыу һүҙҙәрен аңлап, үпкәләмәй, үсекмәй ҡабул итеп өйрәнергә.\nӘҫәрҙәрҙе аңлап, дөрөҫ итеп, һамаҡлап, көйләп уҡыу оҫталығын үҫтереү. Тормоштағы күренештәр менән бәйләп, мәҡәлдәрҙең мәғәнәһен асыу.\nМетапредмет: тирә-яҡтағы донъя, мөхит менән гармонияла йәшәү ҡағиҙәләрен үҙләштерергә, дәрестең темаһын, маҡсатын билдәләргә өйрәнергә, уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөргә, ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү өсөн планды тормошҡа ашырырға.\nШәхси: шаян таҡмаҡтарҙың, фәстереүҙәрҙең күңел күтәренкелеге биреүе, һәм улар шаярыуҙың бер төрө икәненә төшөнөргә, кешене кәмһетмәй генә таҡмаҡ әйтергә, һәм шул уҡ ваҡытта үҙеңә әйтелгән таҡмаҡты аңлап, үпкәләмәй, үсекмәй ҡабул итеп өйрәнергә\nТаҡмаҡтарҙы, фәстереүҙәрҙе аңлап, төшөнөп уҡырға, таҡмаҡтарҙы көйләп әйтергә өйрәнергә, ижад итеү һәләтен үҫтерергә.\nМетапредмет: төркөмдә бергәләшеп эшләү барышында бер һүҙгә килешеп, дуҫ эшләргә, һығымта эшләргә өйрәнеү.\nШәхси: халҡым йыйған ынйыларҙың тормошта тәрбиә мәктәбе икәненә төшөнөү.\nҺөйләү оҫталығын үҙләштереү, үҫтереү, ижад итеү.\nӘкиәт уҡырға яратам (13 с.)\nБеҙ әкиәт тыңлайбыҙ.\nМетапредмет: төркөмдәрҙә мәҙәниле итеп аралашыу күнекмәләрен үҙләштереү, башҡаларҙың әйткәнен тыныс тыңлай белергә, үҙеңдең фекреңде нигеҙләп, дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу.\nШәхси: китап менән эшләү оҫталығын үҫтереү, әҙәби әҫәрҫәрҙе уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу, нәфис һүҙҙең матурлығын тоя белеү, үҙеңдең телмәреңде камиллаштырыуға ынтылыу.\nБүлектең исеменә, иллюстрацияларға ҡарап, уның йөкмәткеһен күҙаллау, дәреслектең йөкмәткеһенә таянып, уҡыласаҡ өҫөрҙе билдәләү, әкиәт тураһында киңерәк мәғлүмәт алыу.\nТөлкө менән әтәс.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡорорға: партнерыңдың әйткәнен тыңлай белергә, уның фекерен хуплап, үҙеңдекен дә тыңлауға йәлеп итергә өйрәнергә, моделләү күнекмәһе оҫталығын камиллаштырыу.\nШәхси: үҙ-үҙең менән маҡтаныу, ҡыҙыу, аҡылһыҙ, ғорур булыу насар сифат икәнен төшөндөрөргә, үҙеңдә яҡшы ғәҙәттәр тәрбиәләргә кәрәклеген аңлатырға, үҙеңдең холғоң, тәртибеңде баһаларға күнектереү.\nӘкиәттең исеме, иллюстрациялары буйынса йөкмәткеһен, геройҙарына хас сифаттарын күҙалларға, текстан геройҙарҙы ҡылыҡһырлаған юлдарҙы, өҙөктәрҙе табып, уларға ябай ғына ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнә башларға, әкиәтте аңлап, төшөнөп уҡырға өйрәнеү.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализларға, уның төп фекерен асыҡларға, парҙарҙа, төркөмдәрҙә эшләргә өйрәнергә, үҙеңдең уй-фекереңде әңгәмәсеңә аңлайышлы итеп еткерә белеү. Баһалау критерийҙарына ярашлы үҙеңдең һәм иптәштәреңдең эшенә баһа бирергә өйрәнеү.\nШәхси: фажиғәле хәлгә осрамаҫ өсөн һәр эште уйлап эш итә белергә, уның һөҙөмтәһен күҙалларға, эште планлаштырырға өйрәнергә, тормош юлыңда осраған һәр кемдең һиңә иптәш, дуҫ була алмауын асығлау, уратып алған объектҡа, күренешкә һәр кемдең үҙ фекере, ҡарашы булырға тейешлегенә төшөнөү.\nИллюстрацияға ҡарап, әкиәттең нисек тамамланыуын күҙаллау, геройҙың эске кисерештәрен тойоп, уның ҡылыҡ-фиғеленә ярашлы тауыш менән ҡысҡырып уҡыу, бүлектәр:ең төп фекерен билдәләп, план төҙөү, әкиәт геройҙарының холҡо һәм ҡылыҡтары тураһында уй-фекер йөрөтөп, уларға ҡылыҡһырлама биреү.\nАйыухас менән Айыукәс мәктәптә.\nМетапредмет: йәмғиәттә үҙ-үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен һәм әхлаҡ нормаларын үҙләштерергә, төркөмдә эшләүҙең әһәмиәтен аңларға һәм бергәләшеп эшләү ҡағиҙәләрен үҙләштерергә.\nШәхси: үҙеңдә яҡшы ғәҙәттәр тәрбиәләргә кәрәклеген аңлатырға, үҙеңдең холҡоң, тәртибеңде баһаларға өйрәнеү.\nЕтеҙ һәм аңлы уҡырға, әҫәрҙең йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға, геройҙарға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнергә, әҫәрҙә автор әйтергә теләгән төп фекерҙе аңларға, әҫәрҙе анализлау алымдарына эйә булырға.\nМетапредмет: йәмғиәттәге тәртип һәм әхлаҡ ҡағиҙәләрен үҙләштерергә, төркөмдә эшләүҙең әһәмиәтен аңларға һәм бергәләшеп эшләү ҡағиҙәләрен үҙләштерергә.\nШәхси: белемле, уҡымышлы, намыҫлы булырға, үҙеңдә яҡшы ғәҙәттәр тәрбиәләргә кәрәклеген аңлатырға, үҙеңдең холҡоңдо, тәртибеңде баһаларға.\nӘҫәрҙе аңлы уҡырға, йөкмәткеһе буйынса фекер алышырға, геройҙарға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнергә, әҫәрҙә автор әйтергә теләгән төп фекерҙе аңларға һәм бергәләшеп эшләү ҡағиҙәләрен үҙләштерергә.\nМетапредмет: дәрестең темаһын һәм маҡсатын үҙ аллы табып әйтә белеү, әҫәр йөкмәткеһе буйынса диалог ҡорорға: үҙ уйыңды әңгәмәсеңә еткерергә өйрәнергә, әҫәрҙең төп фекерен асыҡларға.\nШәхси: социаль әхлаҡи ҡанундарға эйә булырға, кеше зарын аңлай, уртаҡлаша белергә һәм ҡулдан килгәнсе ярҙам итергә өйрәнергә.\nӘҫәрҙең йөкмәткеһен исеме, иллюстрациялар ярҙамында күҙалларға өйрәтеү, әкиәтте аңлап, эстән уҡыу, йөкмәткеһе буйынса йәнле әңгәмә ҡороу, тексты өлөштәргә бүлеү, исемләү – ябай план төҙөү.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе буйынса бер-берең менән диалог ҡороу: үҙеңдең фекереңде әңгәмәсеңә еткерергә өйрәнеү, йәмғиәттәге әхлаҡ ҡағиҙәләрен белеү, әкиәттең төп фекерен асыҡлау.\nШәхси: туғандарҙың бер-береһе менән ҡатышып йәшәргә тейешлегенә төшөнөү, ҡунаҡта үҙеңде тотоу ҡағиҙәләрен өйрәнеү, яҡын кешеләрең менән йылы мөнәсәбәт ҡороуҙың әһәмиәтенә төшөнөү.\nӘкиәтте аңлап, төшөнөп уҡыу, тексты уҡығанда геройҙың эске кисерештәрен тойоп, уның ҡылыҡ-фиғеленә ярашлы тауышты көйләп уҡыу, әҫәрҙең геройҙарына ҡылған эштәре нигеҙендә ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнә башлау.\nКүгәрсен күҙҙәре. Д. Талхина.\nМетапредмет: дәрестең темаһын, маҡсатын үҙ аллы әйтә белеү, уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөү, ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү өсөн планды тормошҡа ашырыу.\nШәхси: дуҫһыҙ донъяла йәшәүе күңелһеҙ, ҡыйын икәненә төшөнөү, дуҫты һайлай белергә өйрәнеү, сәскәләрҙең ер күрке булыуын аңлау.\nТекстың исеменә, иллюстрацияға, терәк һүҙҙәргә ҡарап, уның йөкмәткеһен күҙаллау, текстан геройҙы ҡылыҡһырлаған материалды таба белеү.\nТөлкө менән ҡырмыҫҡа. А. Мөсифуллин.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализлау, тексты өлөштәргә бүлеә, план төҙөү һәм текстың төп фекерен асыҡлау, тирә-йүн менән гармонияла йәшәү ҡағиҙәләрен үҙләштереү.\nШәхси: изгелеклелек сифаттары тәрбиәләү, яуызлыҡтың насар сифат булыуына төшөнөү.\nТекстың йөкмәткеһен план буйынса һөйләү, терәк һүҙҙәр буйынса хикәйә төҙөү, әҫәрҙең геройҙарына ҡылған эштәре нигеҙендә уларҙың ҡылыҡ-фиғеленә баһа бирергә өйрәнеү.\nТерпе ниңә энәле? А. Ғарифуллина.\nМетапредмет: ғаиләләге тәртип һәм әхлаҡ ҡағиҙәләрен үҙләштереү, төркөмдә эшләүҙең әһәмиәтен аңлау бергәләшеп эшләү ҡағиҙәләрен үҙләштереү.\nШәхси: еңмеш булыуҙың, мыжыуҙың насар сифат икәнен төшөнөү, үҙеңдә яҡшы ғәҙәттәр тәрбиәләргә кәрәклеген аңлау, үҙеңдең холҡоң, тәртибеңде баһалау.\nГеройҙарға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнеү, әҫәрҙе аңлау һәм уны анализлау алымдарына эйә булыу.\nАй аҡылға ултыртты. З. Кускилдина.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡорорға: партнерыңдың әйткәнен тыңлай белергә, уның фекерен хуплап, үҙеңдекен дә тыңлауға йәлеп итергә өйрәнеү.\nШәхси: бөхтә һәм килешле кейенергә өйрәнеү һәм үҙеңдең тышҡы ҡиәфәтең менән ҡәнәғәт булырға кәрәклегенә төшөнөү.\nӘкиәтте аңлап, төшөнөп уҡырға тырышыу, тексты уҡығанда геройҙың эске кисерештәрен тойоп, уның ҡылыҡ-фиғеленә ярашлы тауышты көйләп уҡыу, әҫәрҙең геройҙарына ҡылған эштәре нигеҙендә ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнә башлау.\nТөлкө менән кәзә тәкәһе.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализларға, уның төп фекерен асыҡларға, парҙарҙа эшләргә өйрәнеү, үҙ фекереңде башҡаларға еткереү.\nШәхси: һәр нәмәгә ышанып бармаҫҡа, бер ҡатлы булмағҡа өйрәнеү, кешеләрҙең ҡылығына ҡарата үҙ мөнәсәбәтеңде белдерергә өйрәнеү.\nҺорауҙарға яуаптар биреү, ролдәргә бүлеп уҡырға өйрәнеү, әкиәт геройының холҡо һәм ҡылыҡтары тураһында уй-фекер йөрөтөү.\n“Әкиәттәр илендә» йомғаҡлау.\nМетапредмет: бергәләп төркөмдә эшләү барышында бер һүҙгә килешеп эшләргә һәм һығымта яһарға өйрәнеү.\nШәхси: китап уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу, алған белемдәрен, уңыштарны билдәләү, уларға баһа ҡуйырға, ҡыйыу булырға өйрәнеү.\nҮтелгән әкиәттәрҙе ҡабатлау, белемдәрен системаға һалыу, әкиәт тураһында бөтә белгәндәрҙе һөйләргә өйрәнеү.\nШып-шым булдыҡ, тынғанбыҙ,\nБеҙ бит шиғыр тыңлайбыҙ (7 с.)\nӘсәйемдең ҡулы күп. Ф. Туғыҙбаева.\nМетапредмет: иптәштәреңдең уҡыуын тыңлап, анализларға һәм баһаларға өйрәнеү, бер-береңә класта, ғаиләлә ихтирамлы, иғтибарлы булыу.\nШәхси:әсәйгә булған хөрмәтте, һөйөүҙе, хәстәрлекте эшең аша еткерергә өйрәнеү, һөнәргә өйрәнеүҙең кәрәклеген аңлау.\nШиғырҙарҙы тасуири уҡырға өйрәнеү, шиғырҙарҙың кем тарафынан һөйләнелеүен асыҡлау.\nҠарлуғас. Бесәй менән сысҡандар.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡорорға:\nШәхси: әҫәр йөкмәткеһе буйынса бер-берең менән диалог ҡорорға: үҙеңдең фекереңде, уйыңды әңгәмәсеңә аңлайышлы итеп еткерә белергә өйрәнергә.\nШиғырҙарҙы тасуири уҡыу күнекмәләрен нығытыу, телмәрҙәрен нәфис һүҙҙәр менән байытыу: шиғырҙан рифмалы һүҙҙәрҙе табырға өйрәнеү, һүҙҙәргә рифмалы һүҙҙәр уйлатыу.\nТыуған яҡ. А. Игебаев.\nМетапредмет: иптәштәреңдең яуаптарын иғтибар менән тыңлап, үҙ-ара мәҙәниле аралашырға өйрәнергә.\nШәхси: Тыуған илде яратырға, уның ҡәҙерен белергә өйрәнеү.\nШиғырҙарҙы аңлап, тасуири уҡыу һәм һөйләү күнекмәләрен үҫтереү. Һүҙлекте байытыу.\nҠорот. Буҙа. Көбө. С. Ғәләүетдинов.\nМетапредмет: үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алырға өйрәнеү.\nШәхси: башҡорт халҡының ашамлыҡтарына ҡыҙыҡһыныу уятыу.\nШиғырҙарҙы мәғәнәһенә ярашлы тауыш, темп һайлап дөрөҫ уҡырға өйрәтеү – тасуири уҡыу.\nБалыҡсы Айтуған бабай. Ф. Туғыҙбаева.\nМетапредмет: мәҙәниле бәхәс ҡороу, аралашыу, кешеләрҙең, тормоштоң яҡшы, насар яҡтарын күрә белеү һәләтттәрен булдырыу.\nШәхси: туған тәбиғәтте һаҡлау – ул Тыуған илде һаҡлау икәненә төшөнөү.\nШиғырҙарҙы аңлап, мәғәнәһенә ярашлы тауыш, темп һайлап дөрөҫ уҡырға өйрәтеү, текстың йөкмәикеһе аша кеше һәм тәбиғәттең берҙәмлеген аңлатыу.\nБесәйҙең өйө яна.\nМетапредмет: шиғырҙа һүрәтләнгән хәл-ваҡиғалар аша хәҡиҡәтте эҙләй белеү күнекмәләрен булдырыу, үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алырға өйрәнеү.\nШәхси: йәмғиәткә, ғаиләгә файҙалы шәхес булып үҫеү теләге уяныу. Ут менән уйнарға ярамағанлыҡты төшөнөү.\nШиғырҙарҙы аңлап, мәғәнәһенә ярашлы тауыш, темп һайлап дөрөҫ уҡырға өйрәтеү, шиғырҙың йөкмәткеһен үҙләштереү, уның актуаллеген билдәләү.\nЙомғаҡлау дәресе. Шаяндар һәм тапҡырҙар.\nМетапредмет: бергәләп төркөмдә эшләү барышында бер һүҙгә килешеп, дуҫ эшләргә һәм һығымта яһарға өйрәнергә.\nШәхси: китап уҡыуға ҡыҙыҡһыныу уятыу, алған белемдәрен, уңыштарын билдәләү, уларға баһа ҡуйырға, ҡыйыу булырға өйрәнеү.\nБүлек буйынса алған белемдәрен системалаштырыу. Һөйләү оҫталығын үҙләштереү, ижад итеү.\nТәбиғәт – матурлыҡ, байлыҡ;\nҺаҡлаһын уны бар халыҡ (8 с.)\nУрман китабы. Б. Ноғоманов.\nМетапредмет: шиғыр йөкмәткеһе нигеҙендә тәбиғәттә белгән-күргәндәрең тураһында һөйләшергә өйрәнеү, диалог ҡороу, иғтибар менән иптәшеңде тыңлай, хуплай белеү, башҡаларҙы ла үҙ фекереңә йәлеп итеү, итәғәтле итеп аралашыу.\nШәхси: кеше – тәбиғәт балаһы, ул тәбиғәтте белергә тейеш, тәбиғәтте һаҡлау кешенең төп бурысы икәненә төшөнөү, тәбиғәткә һаҡсыл ҡараш тәрбиәләргә.\nШиғырҙарҙы аңлап, уҡылғанды күҙ алдына килтереп, тасуири уҡыу, һүҙлек һүҙҙәрен отоу, йәнлек, ҡоштар эҙҙәрен таныу, урмандың ҡышҡы мәлен һүрәтләү.\nУрмансы малай. А. Игебаев.\nМетапредмет: әҫәр йөкмәткеһе буйынса бер-берең менән диалог ҡорорға: үҙеңдең фекереңде, уйыңды әңгәмәсеңә аңлайышлы итеп еткерә белергә өйрәнергә, шиғырҙың төп фекерен асыҡларға.\nШәхси: урмандың кешелек өсөн әһәмиәтен белергә, һәр кеше урманды һаҡларға тейеш икәненә төшөнөү, тәбиғәт йәнле булырға өйрәнеү.\nШиғырҙы аңлап, төшөнөп уҡырға тырышырға, тексты уҡығанда геройҙың эске кисерештәрен тойомларға, уның ғорурланыуын тауыш ярҙамында күрһәтеп уҡырға, ағастарҙы матур һүҙбәйләнештәр менән һүрәтләп һөйләргә өйрәнергә.\nШыҡыйыусы, шәп йүгереүсе ҡоштар. Ғ. Ишбулатов.\nШәхси: ҡоштар – тәбиғәт биҙәге, кешенең ҡанатлы дуҫтары, ҡоштарҙың кешегә файҙа килтереүҙәрен аңлау, уларға ҡышын ярҙам итергә кәрәк булыуына төшөнөү.\nТекстың исеменә, иллюстрацияға ҡарап, уның йөкмәткеһен күҙалларға, ҡоштар тураһында өҫтәмә материал таба белергә өйрәнеү.\nТыңлауһыҙ сана менән саңғы. Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: хикәйә йөкмәткеһе нигеҙендә ҡышҡы уйындар тураһында үҙ-ара диалог ҡорорға, иптәшеңде иғтибарлы, сабыр тыңлай, хуплай белергә, башҡаларҙы ла үҙ фекереңә йәлеп итеп, итәғәтле аралашырға күнегеү.\nШәхси: дуҫтар менән татыу уйнарға кәрәклегенә төшөнөү, дуҫыңа ысын терәк, дуҫ булырға өйрәнеү, маҡтаныуҙың насар ғәҙәт булыуын аңлау.\nХикәйәне аңлап, уҡылғанды күҙ алдына килтереп, тасуири уҡыу, йөкмәткеһен белеү, тәбиғәт күренештәренә арналған һынамыштарҙы өйрәнеү, уларҙы телмәрҙә ҡулланыу. Һынамыштарға таянып, тәбиғәттәге үҙгәрештәрҙе алдан һиҙемләргә өйрәнеү.\nСәнскеле күлдәк. А. Йәғәфәрова.\nМетапредмет: әкиәт йөкмәткеһе өҫтөндә эшләгәндә бер-берең менән итәғәтле диалог ҡороу, башҡаларҙың әйткәндәрен иғтибар менән сабыр итеп тыңлау, хуплау, үҙеңдең фекереңде лә тыңлауға йәлеп итеү.\nШәхси: әкиәт геройы өлгөһөндә етеҙлек, тәүәкәллек сифаттары үҫтереү, өлкәндәр өйрәткәнен тыңларға кәрәк икәнен асыҡлау.\nӘкиәтте тасуири уҡыу, геройҙарҙың кисерештәрен сағылдырып уҡыу, геройҙар ҡылығын баһалау.\nҠарҙағы яҙыуҙар. Ф. Фәтҡуллина.\nМетапредмет: хикәйә йөкмәткеһе өҫтөндә эшләгәндә бер-берең менән диалог ҡорорға, партнерыңдың әйткәнен сабыр итеп тыңларға, өңгәмәлә ҡатнашып, үҙеңдең фекереңә лә иғтибар иттереү.\nШәхси: тәбиғәтте кәҙәтеү уның серҙәрен төшөнөргә ярҙам итә икәнен аңлау, ҡар аҫтында йоҡлаған йәнлектәр тормошо менән ҡыҙыҡһыныу.\nХикәйәне аңлап, диалогты тасуири уҡырға, урмандағы ҡарҙың матурлығын һөйләй белергә.\nТирәк. Н. Игеҙйәнова.\nМетапредмет: хикәйә йөкмәткеһе өҫтөндә эшләгәндә бер-берең менән диалог ҡорорға, партнерыңдың әйткәнен сабыр итеп тыңларға, әңгәмәлә ҡатнашып, үҙеңдең фекереңә лә иғтибар иттереү.\nШәхси: тәбиғәттең кешелек өсөн әһәмиәтен аңлау, һәр кеше тәбиғәтте һаҡларға тейеш икәненә төшөнөү.\nХикәйәнең йөкмәткеһен аңлау, герой кисерешен тауыш ярҙамында күрһәтергә тырышыу, герой ҡылығына баһа биреү.\nМетапредмет: әҫәрҙәрҙең йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡорорға, партнерың менән дөрөҫ аралашырға, әңгәмәлә ҡатнашып, үҙеңдең фекереңде белдерергә өйрәнеү, өҫтәлмә мәғлүмәтле булыу, эшләнгән эште йомғаҡларға, уның буйынса һығымта яһарға өйрәнеү.\nШәхси: тәбиғәтте яратыу, уға һаҡсыл ҡараш кәрәклегенә төшөнөү, уны һаҡлау, яҡлау, һәр кемдең изге бурысы икәнен белеү, яҡшыны ямандан айырыу, фәһем алыу.\nӘҫәрҙәр йөкмәткеһен аңлау, герой кисерешен аңлап, тасуири уҡырға тырышыу, геройҙарҙың ҡылыҡтарына баһа биреү.\nӘҙәп төбө – матур ғәҙәт (16 с.)\nФлүрәнең ғәйебе нимәлә? Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: әҫәрҙең исеме буйынса текстың йөкмәткеһен фаразлау, бер-берең менән диалог ҡороу, үҙеңдең фекереңде әңгәмәсеңә еткереү, әҫәрҙең төп фекерен асыҡлау. Кешеләр менән гармонияла йәшәү ҡағиҙәләрен, ысулдарын үҙләштереү.\nШәхси: кешенән көлөү, уға ҡушамат тағыу насар ғәҙәт икәненә төшөнөү, һәр кешегә исемде ата-әсәһе яратып ҡушыуын һәм уны боҙоп әйтеү – кәмһетеү булыуын, насар ғәҙәттең һинең менән иптәштәрең араһында аңлашылмаусанлыҡ тыуҙырыуын һәм үҙеңә ҡарата кире ҡараш булдырыуын аңлау.\nТасуири уҡыу техникаһын үҙләштереү, кире геройҙың хаталарын асыҡлау, ҡылған эштәре нигеҙендә уға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнеү.\nҠунаҡ табыны. Ф. Фәтҡуллина.\nМетапредмет: яҙыусы күтәргән әҙәп сифаттарын асыҡлау, уҡытыусы менән берлектә пьесаны сәхнәләштереүҙең планын төҙөү, ҡуйылған маҡсатты тормошҡа ашырыу өсөн план буйынса эш итеү.\nШәхси: әҙәплелек ҡағиҙәләрен үҙләштереү, матур һүҙҙәр ҡулланып һөйләшергә, иптәштәрең алдында оялмайынса сығыш яһарға өйрәнеү, ҡыйыулыҡ тәрбиәләү, актерлыҡ һәләтен үҫтереү.\nПьесаны ролдәргә бәлеп уҡыу, ыңғай геройҙар өлгөһөндә мәҙәниле аралашыу ҙағиҙәләрен үҙләштереү, әҙәрҙең төп фекерен билдәләү.\nКем маҡтансыҡ? С. Яҡупов.\nМетапредмет: эште планлаштырырға,уға ярашлы эш итергә, уны атҡарыу юлдарын билдәләргә, эш процесын анализлап, һөҙөмтәне күҙалларға өйрәнеү.\nШәхси: маҡтаныуҙың насар ғәҙәт булыуына төшөнөү, эшләгән эшеңә яуаплы булырға өйрәнеү.\nУҡыу техникаһын үҫтереү, текст буйынса план төҙөү, малайҙарға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнеү.\nДуҫлыҡ менән шаярмайҙар. А. Йәғәфәрова.\nМетапредмет: исем һәм бирелгән асҡыс һүҙҙәр ярҙамында әҫәрҙең йөкмәткеһен күҙалларға өйрәнеү. Уҡыу диалогында ҡатнашыу.\nШәхси: дуҫтарыңа ярҙамсыл булыу, үҙеңдә уларға иғтибарлы һәм ихтирамлы ҡараш тәрбиәләү, дуҫлыҡты һаҡларға, дуҫыңдың ҡәҙерен белергә өйрәнеү.\nТасуири уҡыуға өлгәшеү, текстан геройҙы ҡылыҡһырлаған материалды таба белеү, уҡылғанға үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.\nМетапредмет: дәрестең темаһын, маҡсатын билдәләргә күнегеү, үҙ-ара аралашып, йылы мөғәләмә итергә һәм уртаҡ эште планға ярашлы теүәл үтәргә өйрәнеү, эшләнгән эште йомғаҡларға, уның буйынса һығымта яһарға өйрәнеү.\nРолдәргә бүлеп уҡыу. Тасуири уҡырға өйрәнеү. Әкиәттең аҙағын үҙеңсә үҙгәртеү.\nРәхмәт яуғанда. Г. Яҡупова.\nМетапредмет: үҙең уйлағанды тартынмайынса бәйән итергә күнегеү, үҙ фекереңде башҡалар аңларлыҡ итеп әйтергә өйрәнеү, диалог ҡороу оҫталығын камиллаштырыу.\nШәхси: ололарға ихтирамлы, иғтибарлы, ярҙамсыл булырға өйрәнеү, хеҙмәтте һөйөү.\nҺорауҙарға яуаптар биреү, ролдәргә бүлеп уҡырға өйрәнеү, әҫәр геройының холҡо һәм ҡылыҡтары тураһында уй-фекер йөрөтөү.\nБатырҙар! Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: әҫәрҙең исеме буйынса әҫәр геройҙарының ҡылыҡ-фиғелдәрен анализлау, баһалау.\nШәхси: маҡтаныуҙың насар ғәҙәт булыуына төшөнөү, өлкәндәр фекеренә ҡолаҡ һалыу, тапҡыр һүҙҙәрен отоп алыу, уларҙы үҙ телмәреңдә ҡулланыу, үҙеңдә ҡыйыулыҡ тәрбиәләү.\nТасуири уҡыуға өлгәшеү, хикәйәнең бәлектәренә исем ҡушыу, план төҙөү, һөйләү телмәрен үҫтереү.\nҠыҙҙар менән уйнарға яраймы? Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: парлашып эшләү процесында парталашыңа ярҙам итеү, уның уй-фекерен үҙеңдеке менән сағыштырыу, эш һөҙөмтәһен ғәҙел баһаларға күнегеү, әңгәмәсене тыңлай, хуплай белеү, килешмәгән осраҡта әҙәпле бәхәскә инеү.\nШәхси: ҡыҙҙар менән малайҙар араһындағы дуҫлыҡ, бер-береңә ярҙамлашыу, бер-береңә ҡарата иғтибарлы булыуҙың ыңғай сифаттар икәненә һәм уларҙың балалар коллективында күндәлек даими күренештәр булырға тейешлегенә инаныу.\nАвтор һәм герой һүҙҙәрен айырыу, тасуири уҡыуға күнегеү, тексты тулыһынса һөйләй белеү.\nТиҫкәре. К. Ильясов.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализлау, тирә-йүндәге кешеләр менән гармонияла йәшәү ҡағиҙәләрен үҙләштереү.\nШәхси: тиҫкәрелек, кирелектең насар ғәҙәттәр булыуына төшөнөү, үҙеңдең насар ғәҙәттәреңдән ҡотолоу теләге тыуҙырыу.\nТексты шыма уҡырға өлгәшеү, ҡылған эштәре нигеҙендә геройҙарҙың ҡылыҡ-фиғеленә баһа бирергә өйрәнергә.\nҠасҡан әйберҙәр. З. Кускилдина.\nМетапредмет: әҫәрҙең исеме буйынса йөкмәткеһен фаразлау, төп фекерен асыҡлау, үҙ уйыңды телдән һәм яҙма рәүештә еткерә белеү, әҫәр геройына үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.\nШәхси: үҙеңдең әйберҙәреңде урынына ҡуйырға кәрәклегенә төшөнөү, ололар һүҙенә ҡолаҡ һалыу, уларҙың әтенесен үтәү.\nРолдәргә бүлеп, тасуири уҡыуға өлгәшеү, әҫәрҙең жанрын, төп геройҙарын билдәләү.\nҒәбиттең сере нимәлә? Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөү, ҡуйылған маҡсатҡа ирешеү өсөн планды тормошҡа ашырыу.\nШәхси: әҫәрҙәге геройҙың ҡылыҡтарына дөрөҫ баһа биреү, үҙеңдә ныҡышмалылыҡ тәрбиәләү, сәмләнеп эшләүҙең яҡшы һыҙат икәненә төшөнөү.\nУҡытыусы, уҡыусы башҡарыуында тексты тыңлап ҡабул итә белеү, текстың һорауына яуап табыу, уҡылғанға ҡарата үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү, нимәнең ни өсөн оҡшағанын (оҡшамағанын) аңлата алыу.\nҺин ни эшләр инең? Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: дәрестең темаһын, маҡсатын үҙ аллы әйтә белеү, уҡытыусы менән берлектә уҡыу проблемаһын сисеүҙең планын төҙөү, башҡаларҙы ишетә һәм тыңларға өйрәнеү.\nШәхси: сәләмләү һүҙҙәрен үҙләштереү, сәләм биреп йөрөргә күнегеү, ауыр хәлгә ҡалған өлкән кешенең үтенесен үтәргә әҙер булыу.\nАңлап, дөрөҫ итеп, тасуири уҡыу, ниндәйҙер фекерҙе иҫбатлау өсөн һайлап уҡыу, әҫәрҙең геройҙарын айырыу.\nҮсегеүсән бер малай. Ф. Туғыҙбаева.\nМетапредмет: уҡытыусы менән берлектә баһалау критерийҙарын билдәләү һәм шуға ярашлы үҙеңдең һәм иптәштәреңдең эшенә баһа бирә белеү, телмәр ситуацияһына ярашлы үҙеңдең фекереңде телдән әйтеү.\nШәхси: үсегеүҙең насар холоҡ икәненә төшөнөү, насар ғәҙәтте төҙәтеү юлдарын аңлау, һөйләүсене бүлдермәй түҙемле тыңларға, уның фекерен ихтирам итергә өйрәнеү.\nТекстан малайҙы ҡылыҡһырлаған материалды таба белеү, геройға ҡылыҡһырлама биреү, уҡылғанға ҡарата үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.\nНимә тип яуап бирер инең? Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: әҫәр геройына ҡарата мөнәсәбәтеңде белдереү, кешеләрҙең тәртибен, үҙен тотошон йәмғиәттәге нормалар һәм ҡиммәттәр күҙлегенән баһалау, үҙ фекереңде әйтә, яҡлай белеү, икенсе фекерҙәрҙе ҡабул итеү, кәрәкһә, үҙеңдең фекереңде үҙгәртеү.\nШәхси: буш ваҡытыңды файҙалы итеп үткәрергә өйрәнеү, таҙалыҡ, бөхтәлек тәрбиәләү, хикәйәлә күтәрелгән һорауҙарға үҙ ҡарашыңды белдереү.\nТексты дөрөҫ интонация, темп менән уҡыу, тексты уҡыр алдынан ҡуйылған һорауҙарға яуап биреү, геройҙарға ҡылыҡһырлама биреү.\nОморҙаҡ бабай. Ж. Кейекбаев.\nМетапредмет: йөкмәткегә ҡарата геройҙарҙың ҡылыҡ-фиғелен аңларға тырышыу, тексты ҡыҫҡартып һөйләргә өйрәнеү, дәрестәге эш буйынса һығымта яһарға өйрәнеү, тексты эмоциональ ҡабул итеү.\nШәхси: ҡыйыу, батыр булырға, юҡ-бар нәмәнән ҡурҡмаҫҡа өйрәнеү, текст авторы менән диалог ҡороуға ҡыҙыҡһыныу, уҡыуға теләк уятыу, өлкәндәр фекеренә ҡолаҡ һалыу, мәғәнәле, тапҡыр һүҙҙәрен отоп алыу, үҙ телмәәреңдә ҡулланыу.\nУҡылған әҙәби әҫәрҙе аңлау алымдарына эйә булыу, уның төп фекерен үҙ аллы билдәләй белеү, быны дәлилләгән һөйләмдәрҙе текстан табып уҡыу.\nМетапредмет: үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм уны дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу. Сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен урынлаштыра белеү, дөйөм эшмәкәрлек барышында ҡарар ҡабул итә белеү.\nШәхси: аралашыу мәҙәниәтен үҙләштереү, бәхәсле ситуацияларҙан сығыу юлдарына төшөнөү, әҙәплелек ҡағиҙәләрен үҙләштереү.\nУҡылған әҫәрҙәрҙең авторын, геройҙарын дөрөҫ атай белеү, төрлө текст атамалары араһынан бер авторҙыҡын таныу, бер герой исеменән телдән хикәйә төҙөү.\nТыуған йортом, ерем – минең күңел нурым! (6 с.)\nМин йәшәйем Уралда. Г. Ғәлиева.\nМетапредмет: эмоциональ ҡабул итеүҙе үҫтереү, үҙеңдең фекереңде шиғыр юлдары аша нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу, карта буйынса Уралды, Башҡортостанды күрһәтергә өйрәнеү.\nШәхси: тыуған Урал менән хаҡлы рәүештә ғорурланыу, уға ҡарата һөйөү тойғолары тәрбиәләү, ерһеҙ кешенң илһеҙ кеше икәненә төшөнөү.\nАңлап, тасуири уҡыу күнекмәләрен үҫтереү, тексты уҡығанда геройҙың эске кисерештәрен тойомларға, уның ғорурланыуын тауышта күрһәтеп уҡыу.\nБаш ҡалала шундай матур. . Ф. Туғыҙбаева.\nМетапредмет: баш ҡала менән танышыу теләге уятыу, карта буйынса Өфө ҡалаһын күрһәтергә өйрәнеү, белешмә материал менән файҙалана белеү.\nШәхси: баш ҡала менән ғорурланыу, һоҡланыу, уның тураһында күберәк белеү теләге уятыу.\nУҡытыусы, уҡыусылар башҡарыуында тексты тыңлап ҡабул итеү, шиғырҙы тасуири уҡыу ҡағиҙәләрен үҙләштереү, үҙләштереү, текстың йөкмәткеһен асыҡлау.\nӨфө – беҙҙең баш ҡалабыҙ. Й. Солтанов.\nМетапредмет: текстан мәғлүмәт ала белеү, Республиканың баш ҡалаһы тураһында киңерәк мәғлүмәтле булыу өсөн әҙәби сығанаҡтарға мөрәжәғәт итергә өйрәнеү.\nШәхси: баш ҡала менән һоҡланыу, ғорурланыу, мәҙәниәте менән ҡыҙыҡһыныу, Тыуған ил тарихын хөрмәт итеү, Салауат Юлаев менән ғорурланыу, рус халҡына дуҫлыҡ, ихтирам тойғолары уятыу.\nТекстарҙы дөрөҫ итеп уҡыу күнекмәләре, тексҡа яҡын итеп Өфө тураһында һөйләргә өйрәнеү.\nТыуған яҡтарым һәйбәт! М. Садиҡова.\nМетапредмет: әҫәрҙең исеме буйынса йөкмәткеһен фаразлау, төп фекерен асыҡлау, үҙ уйыңды телдән һәм яҙма рәүештә еткерә белеү.\nШәхси: һәр бер кешегә үҙ тыуған ере яҡын булыуына төшөнөү, үҙ тыуған төйәгеңдең әһәмиәтен аңлау, уны яратыу, уның менән ғорурланыу.\nӘҫәрҙе ролдәргә бүлеп тасуири уҡырға күнегеү, уның төп фекерен үҙ аллы билдәләй белеү.\nӨй туйы. З. Кускилдина.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализлау, төп фекерен билдәләү, әҫәрҙең йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡороу: үҙеңдең фекереңде, уйыңды әңгәмәсеңә аңлайышлы итеп еткерергә өйрәнеү.\nШәхси: өй туйы – йола булыуын үҙләштереү, яңф өй менән ҡотлау кәрәклегенә төшөнөү, тәбиғәт матурлығын күрә белеү.\nӘҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, әҫәрҙең йөкмәткеһен эҙмә-эҙлекле һөйләргә өйрәнеү.\nҮгәй инә үләне. Кесерткән. Бәпембә һамаҡтары. Оҫҡон.\nМетапредмет: шиғырҙан дарыу үләндәре тураһында мәғлүмәт алыу, ололарҙан һорашып, мәғлүмәт йыйыу, йыйылған мәғлүмәтте башҡаларға еткереү алымдарына өйрәнеү, мәғлүмәтте моделләштереү.\nШәхси: үҫемлектәрҙе һаҡсыл рәүештә йыйыу ҡағиҙәләрен үҙләштереү, тәбиғәткә һаҡсыл ҡарарға өйрәнеү.\nШиғырҙы аңлап, эске кисереш менән тасуири уҡыу, яңы һүҙҙәрҙе иҫтә ҡалдырыу.\nБайлыҡ, муллыҡ – тормош етеш,\nхеҙмәттән алынған емеш (8 с.)\nӨлгөргәнлек һынауы. Ф. Иҫәнғолов.\nМетапредмет: мәғлүмәт алыу өсөн ентекләп уҡыу, үҙеңдең фекереңде нигеҙләй белеү һәм дөрөҫ итеп башҡаларға еткерә алыу, планды тәртипкә килтереп, текстың йөкмәткеһен план буйынса ҡыҫҡартып һөйләргә өйрәнеү.\nШәхси: ата-бабаларҙан ҡалған кәсеп менән ҡыҙыҡһыныу, умартасы хеҙмәтен хөрмәт итеү, бал ҡорттары кеүек эшсән булыу, хеҙмәтте һөйөү кәрәклеген аңлау.\nТекстағы төҫлө һүҙҙәрҙе ҡулланып, геройға ҡылыҡһырлама бирергә өйрәнеү, ниндәйҙер фекерҙе иҫбатлар өсөн һайлап уҡыу.\nУңған уң ҡул. Икмәк. Әпәкәй.\nМетапредмет: уҡытыусы менән берлектә баһалау критерийҙарын билдәләү һәм шуға ярашлы үҙеңдең һәм иптәштәреңдең мығышына баһа бирә белеү.\nШәхси: икмәккә һаҡсыл булырға кәрәклеккә төшөнөү, хеҙмәтте яратырға өйрәнеү, нәфис һүҙҙең матурлығына төшөнөү, иптәштәрең алдында оялмайынса сығыш яһарға өйрәнеү, үҙеңдә ҡыйыулыҡ тәрбиәләү.\nШиғырҙарҙың оҡшаш һәм айырмалы яҡтарын билдәләргә өйрәнеү, рифма, ритм төшөнсәһен нығытыу.\nКөтөлмәгән осрашыу. А. Ғарифуллина.\nМетапредмет: әҫәр геройына үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү, кешеләрҙең тәртибен, үҙ-үҙен тотошон йәмғиәттәге нормалар һәм ҡиммәттәр күҙлегенән баһалау.\nШәхси: кешене талауҙың, алдашыуҙың насар икәнлегенә төшөнөү.\nТөҫлө һөйләмдәрҙе ҡулланып, хикәйәне ҡыҫҡартып һөйләргә өйрәнеү.\nЯнғын. Н. Игеҙйәнова.\nМетапредмет: бәйләнешле һөйләү һәләтен үҫтереү, текста һүрәтләнгән ваҡиға аша әҫәрҙең төп фекерен белеү, әңгәмә ҡора белеү һәләттәрен үҫтереү.\nШәхси: ут меән уйнауҙың хәүефле булыуына төшөнөү, бәләкәй балаларҙы шырпы менән уйнауҙан тыйыу кәрәклеген аңлау.\nТөҫлө һөйләмдәрҙе ҡулланып, план төҙөргә өйрәнеү, хикәйәне һөйләүҙә күнегеү, үҙ уйыңды яҙма рәүештә башҡаларға еткерә белеү.\nӘсә рәхмәте. Рәхмәттәр биргән рәхәт.\nМетапредмет: әҙәби әҫәрҙе анализлау, төп фекерен асыҡлау, әҫәрҙең йөкмәткеһе нигеҙендә бер-берең менән диалог ҡороу: үҙеңдең фекереңде, уйыңды әңгәмәсеңә аңлайышлы итеп еткерергә өйрәнеү.\nШәхси: ата-әсәңә ҡулыңдан килгәнсә ярҙам итеү кәрәклегенә төшөнөү, хайуандарға хәстәрлекле булыу.\nТекстың йөкмәткеһенә төшөнөү, аңлап уҡыу, йөкмәткеһен ентекле һөйләргә өйрәнеү.\nЯрғанат. Кемдәр маладис була?\nМетапредмет: белешмә материал менән файҙалана белеү, текстан кәрәкле һөйләмдәрҙе айырып алып, ҡыҫҡартып һөйләргә өйрәнеү, сәбәп-һөҙөмтә бәйләнештәрен урынлаштыра белеү, әңгәмә ҡора белеү һәләттәрен үҫтереү.\nШәхси: мохтаж булған кешеләргә үҙ кәңәштәреңде биреү кәрәклеген аңлау, иртә тороуҙың кеше өсөн файҙалы икәненә төшөнөү, яҡшыны насарҙан айыра белеү.\nТекстың йөкмәткеһен аңлап, дөрөҫ, тасуири итеп уҡыу, геройҙы һүрәтләгән һүҙҙәрҙе текстан табып уҡыу, ул һүҙҙәрҙең һәр береһе малайҙың ниндәй сифаттары, ҡылыҡ-фиғелдәре тураһында һөйләүен аңлата белеү.\nСер. Бик ярата мине эш.\nМетапредмет: әҫәр геройҙарының ҡылыҡ-фиғелдәрен анализлау, сағыштырыу һәм баһалау, аңларға тырышыу, парлашып эшләү процесында парталашыңа ярҙам итеү, уның уй-фекерен үҙеңдеке менән сағыштырыу, эш һөҙөмтәһен баһаларға күнегеү.\nШәхси: алдашыуҙың насар ғәҙәт булыуына төшөнөү, ҡайһы бер ваҡыттарҡа дөрөҫөн һөйләмәй тороу кәрәклеген аңлау, өй эштәрен, ҡыҙҙарҙыҡына һәм малайҙарҙыҡына бүлмәйенсә, тигеҙ башҡарырға кәрәклегенә төшөнөү.\nӘҫәрҙең йөкмәткеһен үҙләштереү, эҙмә-эҙлекле һөйләргә өйрәнеү, текстан геройҙы ҡылыҡһырлаған материалды таба белеү, уҡылғанға ҡарата үҙеңдең мөнәсәбәтеңде белдереү.\nМетапредмет: йыл буйына алған белемеңде дөйөмләштерергә өйрәнеү, текстың йөкмәткеһен иҫкә төшөрөү өсөн әҫәрҙе күҙ йүгертеп уҡып сығыу.\nШәхси: китап уҡыуҙың кәрәклегенә төшөнөү, уҡыуҙың шәхси үҫеш өсөн әһәмиәтен аңлау, алған белемдәреңде, уңыштарыңды билдәләргә, баһаларға өйрәнеү.\nУҡылған әҫәрҙәрҙән ниндәй фәһем алыуыңды әйтә белеү, яратҡан әҫәрең, геройың тураһында һөйләү.\n“Баш7орт 262би2те” д2рест2ренд2 фай6аланыл4ан 262би2т, электрон ресурстар 32м материаль-техник саралар\n1. Сынбулатова, Ф.Ш., Дәүләтшина, М.С. Әҙәби уҡыу: Дөйөм белем биреү учреждениеларының 2-се класы өсөн дәреслек. Ике киҫәктә. 1-се киҫәк/Ф. Ш. Сынбулатова, М.С. Дәүләтшина. – Өфө: Китап, 2014. – 108 бит. бит.\n2. Сынбулатова, Ф.Ш., Дәүләтшина, М.С. Әҙәби уҡыу: Дөйөм белем биреү учреждениеларының 2-се класы өсөн дәреслек. Ике киҫәктә. 2-се киҫәк/Ф. Ш. Сынбулатова, М.С. Дәүләтшина. – Өфө: Китап, 2014. – 108 бит. бит.\n3. Сынбулатова, Ф.Ш., Мараканова, Р.Й. “Әҙәби уҡыу” дәреслегенә эш дәфтәре: дөйөм белем биреү ойошмаларының 2-се класы өсөн. Ике киҫәктә. / Ф.Ш. Сынбулатова, Р.Й. Мараканова. – 2-се баҫма. – Өфө: Китап, 2015.\n4. “Әҙәби уҡыу” дәреслегенә методик ҡулланма: дөйөм белем биреү ойошмаларының 2-се класы өсөн/ [Ф.Ш. Сынбулатова, М.Р. Аллабирҙина, Ф.Х. Ханнанова, Р.Х. Ҡолмөхәмәтова, С.Н. Баһауетдинова]. – Өфө: Китап, 2015. – 188 бит.\n5. “Әҙәби уҡыу” дәреслегенә программа (1 – 4) кластар.\nГубайдуллина Залия Ишбулдовна\nӘҙәби уҡыуҙан эш программаһы (2 класс)\nРабочая программа по родному(башкирскому) языку и литературе 3 класс


Һайлап алыу мөмкинлеге тыуҙы\n25 Июнь 2019, 12:56\nРәсәй Мәғариф министрлығы "Мәғариф" милли проектына ярашлы “Ауыл уҡытыусыһы” программаһында ҡатнашыусылар өсөн электрон ресурс һәм эш урындары реестрын әҙерләй.\nФото "Бәйләнештә" сайтынан.\nРәсәй Мәғариф министрлығы "Мәғариф" милли проектына ярашлы “Ауыл уҡытыусыһы” программаһында ҡатнашыусылар өсөн электрон ресурс һәм эш урындары реестрын әҙерләй. Был хаҡта министр Ольга Васильева белдерҙе. “Һәр педагогтың программаның федераль йәки төбәк сайтына инеп, күсеп барырға уйлаған мәктәпте һайлау, уны ситтән тороп ҡарау, һайлап алыуҙы үтеү өсөн шарттар исемлеге менән танышыу һәм ғариза биреү мөмкинлеге бар”, — тине министр.\nУның һүҙҙәренсә, программала ҡатнашырға теләгән кандидаттарҙың йәше сикләнмәгән — ауылдарҙа йәштәргә лә, тәжрибәле уҡытыусыларға шат булырҙар. Кандидаттарҙың ғаризаларын Мәғариф министрлығы комиссияһы менән бергә махсус төбәк комиссияһы ҡарай.\n“Ауыл уҡытыусыһы” программаһын тормошҡа ашырыу 2020 йылдан башлана. Унда ауылға, эшселәр ҡасабаһына, ҡала тибындағы ҡасабаға, 50 меңгә тиклем кеше йәшәгән ҡалаға эшкә килгән (йәки күсеп килгән) уҡытыусыға 1 миллион һум күләмендә бер тапҡыр бирелә торған компенсация түләүҙе күҙ уңында тотола.\nЙәш уҡытыусыларҙың күптән түгел Ленинград өлкәһенең Выборг ҡалаһында уҙған “Педагог: һөнәр, булмыш, сәнғәт” Бөтә Рәсәй форумында билдәләп үтеүҙәренсә, ауыл, ҡасаба һәм халҡы 50 мең кешенән аҙыраҡ булған ҡалаларҙағы мәктәптәрҙә уҡытыусылар етешмәй. Күп кенә педагогтар 1,5 ставкаға эшләй һәм йыш ҡына бер нисәшәр предметтан уҡыта. Һөҙөмтәлә балаларҙың белем алыуының сифаты ла насарая, ауыл балаһының юғары уҡыу йортона инеү мөмкинлеге лә тарая.\nХалыҡ аҙ йәшәгән урындарҙағы мәктәптәргә уҡытыусыларҙың эшкә барыуын дәртләндереү башланғысы менән, билдәле булыуынса, Рәсәй Президенты Владимир Путин үҙенең Федераль Йыйылышҡа быйылғы Мөрәжәғәтнамәһендә сығыш яһағайны. Был ваҡиғаның артынса уҡ Программаның башланыу ваҡыты, финанслау мөмкинлектәре билдәләнде һәм ҡануниәткә тейешле үҙгәрештәр индерергә ҡушылды.\nИҫегеҙгә төшөрәбеҙ: “Ауыл уҡытыусыһы” программаһында йәше 35-тән уҙмаған, педагог һөнәренә эйә һәм ошо мәктәптә кәмендә биш йыл эшләү тураһында килешеү төҙөргә риза булған кешеләр ҡатнаша ала.


Инфоурок › Начальные классы ›Другие методич. материалы›Проектная работа "Как стать успешным пчеловодом?" Выполнил ученик 4 класса Атиковского филиала МОБУСОШ с.Старосубхангулово Татлыбаев Сынтимер. Руководитель:Алгазина Розалия Рахимовна\nИҫке Собханғол урта мәктәбенең Әтек филиалы\nМАН – 2014\nБашҡортостан мәҙәниәте һәм культураһы\nбуйынса тикшеренеү эше\nНисек уңышлы ҡортсо булырға?\nӘҙерләне: 4-се синыф уҡыусыһы Татлыбаев Сынтимер Айнур улы\nЕтәксеһе: Алғазина Розалия Рәхим ҡыҙы (башланғыс синыфтар уҡытыусыһы)\nЭштең тикшереү объекты. Ҡортсолоҡ\nТикшереү предметы. Ауыл ҡортсолары\nЭҙләнеү методтары: Гәзит-журнал материалдарын өйрәнеү, әсәйемдән һорашыу, умарталыҡта эшләү.\nИнтернеттан кәрәкле мәғлүмәттәрҙе эҙләү,өйрәнеү.\nФәнни тикшеренеү эшемдең актуаллеге: Хәҙерге ваҡытта ауылдарҙа эш табыуы ауыр, мәктәптәр ябыла, колхоздар бөтөрөлдө. Ауылда эш урындары булмау, төрлө юлдар эҙләргә мәжбүр итә.Ҡортсолоҡ- иң уңышлы шөғөлдәрҙең береһе, тик ҡортсолоҡ менән һәр кем шөғөлләнә алмай. Нисек уңышлы ҡортсо булырға?\nПроблеманан сығып, фәнни тикшеренеү эшемдең темаһы асыҡланды: “Нисек уңышлы ҡортсо булырға?”\nҠортсолоҡ менән шөғөлләнеү- уңышлы тормош нигеҙе икәнлеген асыҡлау.\nҠортсолоҡ тураһында мәғлүмәт туплау, үҫкәс ата –бабалар кәсебен дауам итеү.\nҠортсо һөнәренең әһәмиәтен асыҡлау.\nҠортсоларҙы билдәләү,ҡортсолоҡ менән шөғөлләнгән кешеләрҙең район иҡтисадына индергән өлөшөн асыҡлау.\n4) Уңышлы ҡортсо булыу юлдарын билдәләү\n2.Тикшереү эшемдең маҡсаты,бурыстары__________________________________________2\n3. Башҡорт балы донъя кимәлендә_________________________________________________3\n4. Ҡортсолоҡ-уңышлы йәшәү сығанағы__________________________4\n5.Ауылдың ҡортсоларын билдәләү____________________________5-6\n6.Ҡортсолоҡтоң кеше тормошондағы роле______________________7-8\n7.Уңышлы ҡортсо булыу өсөн ни эшләргә________________________9\n8.Кәңәштәр.Халыҡ һүҙенә ҡолаҡ һал___________________________10\nҺауа шарттары үҙгәреп,ер йөҙөндә сәскәле үҫемлектәр таралған осорҙа, 25-50 миллион йылдар элек, бал ҡорттары ғаиләгә берләшкән. Ғалимдарҙың фекеренсә, улар бөжәктәр араһында иң йәш төр.Донъяла миллионға яҡын төр бөжәк, шул иҫәптән сәскәгә һеркә күсереп, һут менән туҡланып яңғыҙ йәшәгән меңләп төр ҡорт иҫәпләнә. Шулар араһында бал ҡорто тәбиғәткә һәм кешегә килтергән файҙаһы менән беренсе урында тора. Улар тураһында кешеләр йырҙар сығарған, китаптар яҙған. Бындай ҙур иғтибарға башҡа бер тереклек тә әлегә лайыҡ булмаған.\nУмартасылыҡ халҡыбыҙҙың борон-борондан килгән кәсебе, ҡортсолоҡҡа ҡыҙыҡһыныу йылдан-йыл арта бара.Данлыҡлы башҡорт балы киләсәктә лә юғалмаҫ тип, уйлайым. Башҡорт балының даны бөтә донъяға билдәле. Башҡорт балы- Украина салоһы, Швейцария сыры кеүек үк республикабыҙҙың визит карточкаһы булып тора.\nҠортсолоҡ, уның файҙаһы, ҡортсоларҙың йәшәү рәүеше тураһында мәғлүмәт тупларға булдым. Бал ҡорто, башҡорт балы, уның файҙаһы тураһында, ҡортсолоҡ – йәшәйешебеҙҙең иң уңышлы шөғөлдәренең береһе. Нисек уңышлы ҡортсо булырға? Умартасылыҡ тураһында күберәк белеү теләге ошо проект эшләүгә этәргес булып тыуҙы.\n1. Башҡорт балы донъя кимәлендә\n- 1961 йылда Эрфурт ҡалаһында ( Германия) – алтын миҙал;\n- 1965 йылда Бухарест ҡалаһында( Румыния) XX Халыҡ- ара Апимондия конгресында көмөш миҙал;\n- 1971 йылда Мәскәү ҡалаһында XXIII Халыҡ-ара Апимондия конгресында алтын миҙал;\n2.Ҡортсолоҡ - уңышлы йәшәү сығанағы\nҠортсолоҡ тураһында төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәт туплау.\nҠортсолоҡ-ҡыҙыҡлы һәм мауыҡтырғыс кәсеп. Бал ҡорто хаҡындағы тәүге мәғлүмәт бик борондан килә.Памонтология белгестәре бал ҡорто 50 миллион йыл элек барлыҡҡа килгән тип раҫлай. Бынан 15 мең йыл элекке бал ҡорто һүрәттәре бөгөнгә тиклем һаҡланған.\nҠортсолоҡ-ата-бабаларыбыҙҙың иң боронғо шөғөлө. Был хаҡта бик күп мөһим мәғлүмәт Көньяҡ Урал буйлап сәйәхәт итеүсе ғалимдарҙың яҙмаларында һаҡланып ҡалған. Мәҫәлән, ғалим-географ Н.П.Рычков башҡорттарҙың ҡортсолоҡ кәсебен бик оҫта, яратып, күңел биреп башҡарыуҙары хаҡында яҙа:”Был халыҡтың иң ҙур байлығы-бал ҡорто. Табышлы кәсепте улар шул тиклем оҫта һәм әүәҫ алып бара,ҡортсолоҡ буйынса уларға еткән бүтән халыҡ юҡтыр”...\nКүренекле урыҫ ғалимы И.И. Лепехин Шүлгәнташ мәмерйәһе тәбиғәтен һүрәтләгәндә:”Был төбәктә бал ҡорто булмаған ҡарағайҙы табыуы ҡыйын”-тип яҙып ҡалдырған.\nЫсынлап та, Башҡортостандың йәйрәп ятҡан далалары, сәскәле яландары,данлыҡлы йүкә урмандары ҡорт аҫрау өсөн ифрат уңайлы, ҡорт үрсетергә. Ҡортсолоҡ продукттарын етештереүгә һәм уның халыҡ хужалығының төрлө тармаҡтарында файҙаланыуға һуңғы йылдарҙа айырыуса ҙур иғтибар бирелә.Мәҫәлән.1995 йылда “Умартасылыҡ тураһында” Башҡортостан Республикаһы Законы ҡабул ителә.\nБал ҡорттары төрлө тоҡомдарға бүленгән.Шулар араһында Башҡорт Бөрйән ҡорто ла бар.Бөрйән бал ҡорттары саф тоҡомло,һыуыҡҡа сыҙамлы,балды күп йыя.Бөрйән балы үҙенең сифаты менән дан алған. Халыҡта балды түбәнге төрҙәргә бүләләр:сәскәле бал, һитәле бал, ҡыналы бал, йәш бал, ҡомаҡҡан бал.\nБашҡортостанда бал ҡортон үрсетеүгә һәм уларҙан бал, балауыҙ, инә һөтө, ҡорт елеме һәм ағыуы, сәскә һеркәһе етештереү өсөн уңайлы шарттар әлегә һаҡланған.\nҠортсолоҡ-борондан ҡалған, матди мәҙәниәтебеҙҙең бер өлөшө.\n3. Ауылдың ҡортсоларын билдәләү.\nАуыл хакимиәте мәғлүмәттәренә ярашлы ауылда шәхси хужалыҡтарҙа 2014 йылда 200 умарта иҫәпләнә. Ҡортсолар -54. Иң күп умартаны Ғәҙәмшин Шәмсетдин Зәйтүн улы тота.\nАуылымдың данлыҡлы ҡортсолары\nҮҙ эшен яратып башҡарған, егәрле һөнәр эйәләре күп беҙҙең районда. Шәмсетдин Ғәҙәмшин тап шундай кешеләрҙең береһе.\nАтанан күргән уҡ юныр.тигәндәй Зәйтүн Ғәҙәмшиндан умартасы һөнәрен үҙләштерә ул. Бөтә булмышын эшкә бағышлай ул.\nҺуңғы йылдарҙа Шәмсетдиндең исеме йыш телгә алына.Республика күләмендә лә танылыу алған кеше ул. 1999 йылда тауар балы алыу буйынса Башҡортостанда умартасылар ярышында еңеүсе була һәм умартасыларҙың икенсе республика ярышында икенсе урынды яулай.\n2000 йыл уға тағы ла ҙурыраҡ еңеү килтерә.Башҡортостан умартасылар ярышы Бөрйән районында үтә. Район намыҫын Шәмсетдин Ғәҙәмшин яҡлай. Ике көн буйы барған ярышта еңеп сыға һәм “Республика чемпионы” тигән исемде ала.\nАлдынғы умартасы селекция эше менән дә шөғөлләнә. Инә ҡорттарҙы үрсетә ул.\nБал алыуҙа һәм ҡорт үрсетеүҙә даими уңышҡа өлгәшкәне өсөн Ш.Ғәҙәмшин умарталығына тоҡомсолоҡ исеме бирелә.\nАлдынғы умартасы быйыл йәнә бер ҡыуаныс кисерҙе.Уға “Башҡортостандың атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре” исеме бирелде.\n-Тора һал, тор, улым, һиңә нимә булған бөгөн. ҡалай оҙаҡ йоҡлайһың, ҡояш ауалап бара инде, ятма улайтып, ялҡау кешегә оҡшап, ана, атайың әллә ҡасан уҡ атын алып килеп, арбаһын майлап бөтөп бара...\nШәмсетдин һиҫкәнеп уянып китте лә, атаһына ярҙамға ашыҡты.\nЗифа апай башлаған һүҙен төйнәп ҡуйҙы.Бынағайыш,уятмай китһәң .тағы ҡыйын ,барыбер арттан йүгереп барып етәсәк. Улай ҙа бала булыр икән ,эш өсөн үлә лә ҡуя инде .-Атаһы,әйҙәгеҙ сәйгә ,әтеү аҙаҡтан ҡабалана ла китә торғанһың. Анһыҙҙа, Зәйтүн ағай ҡырҡҡа ярылырҙай булып йөрөй. Йәй эштең иң тығын сағы. Бөгөн етмәһә, ҡорттар айыра башларға тейеш. Ҡортсоноң яйлап ултырып сәй эсергә лә ваҡыты юҡ. Бына әле лә ҡабалан ғына ҡапҡыланы ла сыға һалды. Ә бәләкәй Шәмсетдин атты егеп тә ҡуйған. Эй уңған малай ҙа инде. Тамаҡ бауына нисек көсө еткәндер.\n"Алға" крәҫтиәндәр хужалыгы умартасыһы Шәмсетдин Зәйтун улы Ғәҙәмшин (һурәттә) йәш булһа ла хеҙмәт биографияһы ваҡиғаларға бик бай. Тауар балы алыу буйынса ул бер нисә тапҡыр район чемпионы булды. 1998 йылда йәнә бер хеҙмәт еңеуе яуланы. Ул республика ҡортсолары араһында барған ярышта еңеп сыҡты.\nНисек итеп данлыҡлы ҡортсо, ҡортсолоҡ буйынса белгес булып китә һуң Зәйтүн Ғәҙәмшин. Был турала ул бына нимә һөйләй:\n- 1951 йылда армиянан ҡайтҡанда Әтектә "Ҡыҙыл юл" тигән промартель ине. Ҡайҙандыр күпләп умарта килтерәләр. Ә ҡарар кеше юҡ. Шунлыҡтан халыҡҡа һатыу\nһүрәттә: Башҡортостан Республикаһы чемпионы Шәмсетдин Ғәҙәмшин (уңда), уның ағаһы Зариф (һулда).\nУртала уларҙың атаһы Зәйтүн Ғәҙәмшин.\nҒ. ЙӘҒӘФӘРОВ фотоһы.\nойошторола. Уйынлы-ысынлы мин дә алырға булдым. Бына шулай 3.Ғәҙәмшин аңғармаҫтан ҡортсо булып китә. 13 йыл буйына үҙаллы шөғөлләнә, тәжрибә туплай.\nАуылда һатыусы булып эшләгән йылдарында ла ҡортон ташлап ҡуймай. Әтектә промартель бөтөп колхоз ойошторола. Уға "Алға" тигән исем бирелә. 1964 йылда беҙҙең районға бүтән райондарҙан 300 ғаилә ҡорт бүленә. Салауат, Чапаев исемендәге колхоздарға 100-әр, "Алға" менән "Яңы юл"ға 50-шәр баш.Зәйтүн Ғәҙәмшин Ишембай районынан 50 ғаилә (пакет) алып ҡайтып дадандарға күсереп ҡуя. Эшкә үҙаллы өйрәнеү бер, артабан уңышҡа өлгәшеү осон теоретик белем дә кәрәк. 3. Ғәҙәмшин быны яҡшы аңлай. Ҡорттарын имен-һау ҡышҡы һаҡлауға ҡуйғас, Архангелға 1 йыллыҡ курсҡа уҡырға китә. Уны тик яҡшы билдәләренә генә тамамлап ҡайтҡас ихласлап эшкә тотона. Хәҙер белем дә, практика ла бар. Эшләргә лә ашләргә.\nРайон ҡортсолары араһында ойошторолған ярышта "Алға" крәҫтиәндәр хужалығы умартасыһы Шәмсетдин Ғәҙәмшин еңеүсе булды. 1998 йылда ул һәр умартанан 44-әр килограмм бал алған, күстәр һанын 10 процентҡа арттырған.\nХеҙмәт алдынғыларының район кәңәшмәһендә Ш. Ғәҙәмшинға район чемпионы, тигән маҡтаулы исем бирелде һәм ҡиммәтле бүләк тапшырылды.\nһүрәттә: Ш. Ғәҙәмшш\nҒ. МӘЖИТОВ фотоһы.\n3.1. Ҡортсолоҡтоң-кеше тормошондағы роле.\nПрактик эш нигеҙендә нисек уңышлы ҡортсо булыу юлдарын асыҡланым.\nАнкета үткәреү (Ҡортсолар өсөн)\n1.Тормошоңдо ни өсөн ҡортсолоҡ менән бәйләнең?\n2. Ҡорт ҡарау ҡыйынмы?\n3.Ҡорттарҙҙы нисек тәрбиәләйһең?\n4.Ни өсөн ҡортсолоҡ менән шөғөлләнә башланың?\n5.Эште нисә умартанан башларға?\n6.Балды нисек һатаһың?\n7.Уңышлы ҡортсо булыу өсөн ни эшләргә?\nМәктәптә “Ҡортсолоҡ нигеҙҙәре” дәрестәре үткәрелә.9 -сы синыф уҡыусылары менән әңгәмәләштем.\n“Йәш ҡортсолар “дәрестәренең әһәмиәте нимәлә?\n3.2. Уңышлы ҡортсо булыу өсөн нимә эшләргә?\nМаҡсатым: Ҡортсо һөнәренең кеше тормошондағы әһәмиәтен билдәләү, уның ауыл тормошон үҙгәттеү юлдарының береһе икәнлеген асыҡлау.Ҡортсо, умартасы һөнәрҙәре менән танышыу. Әсәйем Татлыбаева Гүзәл Хәкимйән ҡыҙы менән әңгәмә.\nӘсәйем менән әңгәмә.\n-Әсәй ни өсөн тормошоңдо ҡортсолоҡ менән бәйләнең?\n-Ҡортсо булыу баласаҡ хыялым ине.Мәктәпте тамамлағас, Башҡорт дәүләт аграр университетына уҡырға индем.1997 йылдан 2002 йылға тиклем “Зооинженерия” факультетының “Ҡортсолоҡ һәм зоология” бүлегендә ҡортсо һөнәрен үҙләштерҙем. Диплом алды дәүләт практикаһын Әтек ауылының данлыҡлы умартасы Ғәҙәмшин Шәмсетдин улының ҡортсолоғонда үттем.\n-Ҡорт ҡарау ҡыйынмы?\nҠорттарҙы тәрбиәләү еңел түгел.Ҡортто ҡарау сабый баланы ҡарау менән тиң. Ауылда етеш йәшәү өсөн һөнәрҙәр,шөгөлдәр бик күп.Кемдер малсылыҡ,йылҡысылыҡ,баҡсасылыҡ менән һәйбәт килем ала. Минең өсөн иң кәрәкле һөнәр булып ҡортсолоҡ булып тора. Сөнки ҡорттан алған продукция үҙебеҙҙең өсөн дә файҙалы, артып ҡалғанын һатып ебәреп, ғаилә бюджтын да тулыландырып була.\n-Ҡорттарҙҙы нисек тәрбиәләйһең?\n-Ҡорттарҙы яҙғылыҡ ҡорт баҡсаһына сығарып ултыртабыҙ, көндәр йылынғас та, ҡорттарҙы таҙа умарталарға күсерәм. Күгәргән, бысраған рамдарҙы алып , урынына һәйбәттәрен ҡуям. Сепрәк ябыуҙарын йылына бер тапҡыр алыштырам. Ҡорттар таҙалыҡты ярата. Ҡорттарҙы ҡараған һайын, умарта төбөнә төшкән сүп – ҡыйҙарҙы таҙартып торам. Ҡорттарҙы ҡарар алдынан ҡулды һабынлап йыуам. Ҡортсоноң кейеме һәр саҡ таҙа булырға тейеш. Ҡорттар төрлө сит еҫтәрҙе яратмайҙар. Мәҫәлән: бензин, тир, ҡан, спирт, хушбуй еҫтәренә улар бик асыуланалар. Ҡорттарҙы ваҡытында төрлө ауырыуҙарға ҡаршы дауалап торорға кәрәк. Тәбиғәттә ҡорттарға туҡланырға сәскә һуты, һеркәһе булмағанда шәкәр сиробы эшләп бирәм. Ғөмүмән, ҡортсо кеше бал ҡорто һымаҡ тырыш булырға тейеш.\n- Ни өсөн ҡортсолоҡ менән шөғөлләнә башланың?\n-Ҡортсолоҡ менән 2005 йылдан эш итә башланым. Тәүҙә ауыл мәктәбендә ҡортсолоҡ буйынса түңәрәк алып барырға, мәктәп ҡорттарын ҡарарға тура килде. 2006 йылда үҙебеҙ тәүге күстәрҙе һатып алдыҡ. Мәктәптә 2005 – 2010 йылдарҙа ҡортсо булып эшләнем, ҡыҙғанысҡа ҡаршы, мәктәптә был мауыҡтырғыс туңәрәкте бөтөрҙөләр. Ә үҙемдең хужалығымда ҡорт көтөүенә Ғәҙәмшин Шәмситдин ағайҙың аҡыллы кәңәштәре, ҡорт көтөүҙең файҙалы булыуы, ҙур этәргес булып торҙо.\n-Балды нисек һатаһың?\n-Белгән кешеләр балды өйҙән килеп алалар. Иҫке Собханғолда, Баймаҡ, Белорет райондарында үҙемдең һатып алыусыларым байтаҡ.\nБалдан алынған йыллыҡ килем\nКүстән алынған йыллыҡ килем\n4. Практик эш нигеҙендә нисек уңышлы ҡортсо булыу юлдарын асыҡланым.\nтуплау (ҡарай белеү)\n5. Кәңәштәр. Халыҡ һүҙенә ҡолаҡ һал\nБеҙҙең ата-бабаларыбыҙ балдың бик файҙалы булыуын яҡшы белгән. Уны нисек файҙаланыу серҙәре быуындан-быуынға бирелгән. Бал етештереү,уны киң файҙаланыу йолаларға ла тәьҫир иткән, халыҡ ижадында ла үҙ эҙен ҡалдырған. Халыҡ оҙаҡ йылдар буйы бал ҡорттарының йәшәү шарттарын, ҡылыҡтарын күҙәткән, өйрәнгән, умартасылыҡ буйынса үҙ тәжрибәһен туплай килгән.Былар барыһы ла халыҡ мәҡәлдәре һәм әйтемдәрендә асыҡ сағылған.Уларҙа умартасы өсөн бик файҙалы, тос фекерҙәр тупланған.\n1)Бал ҡортоноң балы бар, балға тиклем наҙы бар.\n2) Ысыҡлы йыл бал күп була.\n3) Балсы ҡулынан бал тамыр, һауынсы ҡулынан һөт тамыр.\n4) Инәһеҙ ҡорт көсһөҙ булыр.\n5) Ҡорт саҡмайынса, бал булмаҫ.\n6) Ҡорттоң сағыуы ла файҙаға.\n7) Ҡорттоң инәһе ҡайҙа ҡунһа, күсе шундаһарыр.\n8) Бал тамсынан йыйылыр.\n9) Бал тотҡан бармаҡ ялар, һөт тотҡан ҡаймаҡ ялар.\n10) Бал тәмле лә, ҡорт саға.\n11) Балдың тәмен айыу белә.\n12)Балын яратһаң, бәләһен ярат.\n13) Балың булмаһа ла, баллы телең булһын.\n14) Бал ҡортоноң телен умартасы белә.\n15) Бал ҡорто кире әйләнеп ҡайтһа, ямғыр яуыр.\n6.Һығымта Башҡорт балы…Был исем бар донъяға таныш. Тик кешеләр, ғәҙәттә, өҫтәлдә ултырған балдың тәмен һәм уның ҡайҙан икәнен генә белә. Ҡортсолоҡ менән һәр кем шөғөлләнә алмай. Нисек уңышлы ҡортсо булырға? Ошо һәм башҡа һорауҙарға яуап эҙләнем, аңлатырға тырыштым. Башҡорт балының донъя кимәлендә тотҡан урыны тураһында күп нәмәләр белдем.\nБеҙҙең ғаилә умартасылыҡ менән шөғөлләнә. 10-15 июлдә ҡорттоң балын ҡыуа башлайбыҙ, сөнки ул ваҡытта йүкә сәскә ата. Беҙҙең Бөрйәндә балдың ике төрө була: йүкә балы тәмлерәк, ә сәскә балы файҙалыраҡ. Йәйҙең бер айын көндөҙ умарталар янында йөрөп үткәрәм . Атайым эшкә киткәндә, мин айырағн ҡортто тотоп тәгәскә бикләйем дә һалҡын урынға ултыртам. Ярты көндәй һалҡында ултырған күсте икенсе умартаға ултыртырға ярай. Бал ҡыуып алғас,ҡорттарҙы ҡышҡылыҡҡа әҙерләйбеҙ.Ҡар иреп бөткәс, ҡорттарҙы сығарып осорабыҙ. Миңә ҡорт ҡарау бик оҡшай, үҫкәс мин күп итеп ҡорт тотасаҡмын. Хәҙер мин әсәйемдән умартасылыҡ серҙәрен өйрәнәм.Минең шәхси умартам бар. Был шөғөл -өҫтәлмә аҡса эшләп, ғаиләбеҙҙең матди хәлен яҡшыртыуҙа отошло кәсеп. Мин дә был һөнәрҙе өҫтәлмә шөғөл итеп аласаҡмын.\nТикшереү барышында алдыбыҙға ҡуйылған бурыс тулыһынса үтәлде.Ҡортсолоҡ тураһында бай мәғлүмәт тупланым.Ҡортсолоҡ йәшәйеште уңышлы алып барыу юлдарының береһе икәнлеген асыҡланым. Уңышлы ҡортсо булыу өсөн күп белергә,тәжрибә тупларға, егәрле,сыҙамлы,бөхтә булырға кәрәк.Уңышлы ҡортсо шулай уҡ килем алырға,балды һата ла белергә тейеш. Умартасылыҡ-халҡыбыҙҙың борон-борондан килгән кәсебе.Ҡортсолоҡҡа ҡыҙыҡһыныу йылдан-йыл арта бара һәм данлыҡлы башҡорт балы булған, бар һәм киләсәктә лә һәр саҡ булыр ул, - тип ышанам.\n1. Башҡорт мәҙәниәте .Өфө, 2007\n2. Башҡортостан энциклопедия.Өфө,\n4. Г. Байбурина // Йәшлек гәзите, 2003 йыл\n5. Баһауетдинова М.И,Йәғәфәрова Г.Н.уҡыусыларҙың фәнни-тикшеренеү эшен ойоштороу. Өфө,2012 йыл\n6. А.Тайыпова / Таң гәзите ,2003 йыл\n7.Д. Шәрәфетдинов //Йәшлек,2003 йыл\n9. И.В. Шафиҡов «Бал ҡортоноң наҙы бар”,-Өфө, 1992\nЕңеү артынан еңеү\nЫсынлап та, һынатмаҫҡа һүҙ бирә ул үҙенә. Ҡорттары ла үҙе кеүек әрһеҙ булып сыға. Күмәк ҡортто тәүге йыл ғына ҡышлауға индерһә лә, баяғы 50 баштың барыһы ла имен сыға.\nБылай булғас, булды, артабан аш үҙенән-үҙе китәсәк, тип уйлай Зәйтүн эстән генә. Ҡыуанысының сиге булмай. Әммә әсе тирҙе түкмәйенсә бал алып булмаясағын күптән белә ине инде ул.\n- Ҡортсолоҡто отошло тармаҡҡа әйлдәндерәйем тиһәң, бал ҡортоноң үҙе кеүек уҫал да, егәрле лә. сыҙамлы ла булырға кәрәк,- тип һөйләй ҡортсо.\nБыл сифаттарҙың барыһы ла бирелгән Зәйтүн ағайға. Әгәр улай булмаһа, хеҙмәттә һоҡланғыс уңыштарға өлгәшә алыр инеме?\n1972-74 йылдарҙа ҡортсолар араһында ойошторолған ярышта район чемпионы исеменә лайыҡ була. 1975 йылда "Өл гөл ө хеҙмәт өсөн" миҙалы менән наградлана. Эшләү дәүерендә йыл һайын Маҡтау грамоталарынан, премияларҙан яҙмай.\n- Иң күп тауар балы йылына уртаса 40-45-әр килограмдан тура килә торғайны,- тип хәтерләй ул хәҙер.\nХәҙер инде данлыҡлы ҡортсо Зәйтүн Ғәҙәм ш индың эш тәжрибәһен өйрәнеү осон сит-ят ерҙәрҙән дә килә башлайҙар. Данлыҡлы Бөрйән балын тәмләп ҡарағас, бының ысынлап та шулай икәненә тамам ышаналар һәм берәр генә күс булһа ла, һатып алып ҡайтыуҙы хәстәрләргә тотоналар.\nШулай итеп, 1967 йылдан пакет һатыу башлана. Силәбе, Свердловск, Ырымбур өлкәләренән киләләр. Үҙебеҙҙең район хужалыҡтарына ла өлөш сыға.\n3. Ғәҙәмшиндың ҡортсолоғо бер йылда ла балһыҙ булмай, бер ваҡытта ла ҡорт үлмәй. Бынын сәбәптәрен ул түбәндәгесә аңлатты:\n- Иң мөһиме - ҡорт асыҡмаһын. Ҡыш ашарына булһа, ул үлмәй ҙә, ауырымай ҙа. Ә ауырыу килеп эләкһә, уға ҡаршы көрәш сараларын да белергә кәрәк. Ҡорт теүәл ҡыш сыҡһа, бал йыймай ҡалмай, уның эше шул бит. -Йәнә шуныһы, мин һәр 10 ғаиләгә 1 запас инә алып ҡала торғайным. Был ныҡ ярҙам итте.\nЗәйтүн ағай күптән хаҡлы ялда инде. Ул ойошторған ҡортсолоҡ ышаныслы ҡулдарҙа. Уның данлы традицияһы һаман да һаҡлана. Күс һандары ишәйә. Бал һурҙырыу кәмемәй. Ҡортсо-пенсионер шуға ҡыуанып бөтә алмай.\nБәләкәй Шәмсетдин атаһы Зәйтүн ағайҙан бер тотам да ҡапмай. Әтектән 2 сакырым самаһында гына ятҡан ҡортсолоҡҡа әсәһе Зифа апай менән атаһы көнөнә йөрөп эшләгәс, Шәмсетдин йыш ҡына уларҙан иртә торор була. Ҡалдырып китерҙәренән ҡурҡа ул. Ә инде, йоҡлап ҡалһа, арттарынан бара һалып етә.\nБала бөтмәҫ һорауҙары менән атаһын йөҙәтеп бөтә. Нимә ул әре ҡорт, эшсе ҡорт, инә ҡорт, бала ҡорт? Был турала атаһы улына диҡҡәт менән аңлата. Улар бөтәһе лә бер өйҙә йәшәйме? Бөтәһе лә бал йыямы?\nБыныһын инде эш араһында ғына аңлатып биреп булмай. Шуға күрә Зәйтүн ағай күп осраҡта буш ваҡытын бүлә. һәр төр бал ҡортоноң ниндәй вазифа башҡарғанын, йыйып килтерелгән нектарҙы балға әйләндереү өсөн күпме көс сарыф ителеүен, инә ҡортто ашатыу, елпетеп, һалҡын алдырып тороу өсөн дә айырым төркөм ҡорттар тәғәйенләнеүе тураһында ла аңлатып бирә.\nШәмсетдин Ғәҙәмшин ана шулай атаһының хеҙмәт мәктәбендә тәрбиә алып үҫә.\nШәмсетдин 1962 йылда тыуған. Урта мәктәпте Иҫке Собханғолда тамамлай. Артабан белемен арттырыу мөмкинселеге лә була уның. Тик күңеле ҡортсолоҡҡа ғына тартыла. Уҡыуҙы бөткәс тә, атаһы янына эшкә бара. Ошоға тиклем иренең даими ярҙамсыһы булған Зифа апайға ла эш еңеләйә.\nШәмсетдин армияла хеҙмәт итеп ҡайтҡас та яратҡан эшен ташламай., йәнә атаһы эргәһенә ашыға.\nБер көндө теоретик белем, практик эш тураһында һүҙ сығып китә лә, атаһы әйтеп ҡуя. Улым:» Эшеңде ни тиклем генә камил үҙләштерһәң дә, ҡулыңда "ҡатырға" булмайынса тороп, яратҡан эш урыныңды мәңгелек минеке,»- тип әйтә алмайһың. «Иртәгә берәү килер ҙә документын күрһәтер. Шуға күрә уҡып алырға кәрәк. Ә һинең быға һәләтең барлығына мин ышанам» Шәмсетдин ошо һөйләшкәндең көҙөндә үк Михайловкаға уҡырға китә. Атаһы әйтмешләй ысынлап та уҡыуға һәләте була егеттең. Училищены тик бишле билдәләренә генә тамамлай.\nХәҙер инде дипломлы белгесте атаһының ярҙамсыһы итеп ҡуялар. 1986 йылда Зәйтүн Ғәҙәмшин хаҡлы ялға сыҡҡас, ҡортсолоҡтоң яҙмышын улына тапшыра.\nТапшыра, тигәс тә, үҙе нигеҙ һалған, ойошторған ҡортсолоҡтоң юлын ул шыпа онотоп ҡуймай. Тәүге йылы көн дә, тигәндәй барып урай. Улына ярҙамлаша, кәңәштәрен бирә, өйрәтә.\nШәмсетдин дә атаһы шикелле тырыш, ныҡыш булып сыға. Элек Зәйтүн ағайҙың исеме гәзит битенән төшмәһә, хәҙер Шәмсетдин унда йыш күренә башлай. 1996 йылда район чемпионы була. Былтыр ул йәнә бер ҙур еңеү яулай, һәр күстән 44-әр килограмм тауар балы алып, Республика күләмендә еңеп сыға. Шәмсетдин 1998 йылда 90 күсте ҡыш сығара. Шуның эсенән 30-ҙы даданы менән, 10-ды пакет итеп һатып ебәрәләр. Ҡорт һатыуҙан 30 мең һум самаһы саф аҡса кассаға инә. Шул йылды 3959 килограмм тулайым бал алына. Шуның 2197 килограмы һатыла.\nБына ҡайҙа ул өндәшмәй генә килеп инә торған тере аҡса. Баяғы һатып ебәргән 40 баш ғаиләне бал йыйырға ҡушҡанда өҫтәмә 1 тонна 700 килограмдан күберәк бал алыныр ине. Был баяғы ҡорт һатып\nалған аҡсанан 22 мең һумға артып китә.\nШуны ла әйтергә кәрәк: бал тәмле, үтемле булһа ла, беҙҙә ҡортсолоҡҡа иғтибар биреп еткерелмәй.\nШәмсетдин дә шул турала һөйләй. Күпме табыш бирһә лә, ошоға тиклем уның уртаса йыллыҡ эш хаҡы 150 һумдан үтмәгән. Ондоң, шәкәрҙең хаҡы менән сағыштырғанда, әйтәйек, был диңгеҙ менән күлде сағыштырған һымаҡ.\nБыл хаҡта оло ҡортсо Зәйтүн Ғәҙәмшиндең һүҙҙәрен иҫкә төшөрөү кәрәктер:\n- Умартасының эшен, уның ни тиклем мәшәҡәтле икәнен етәкселәр ҙә, бүтәндәр ҙә аңламай. Уның нимәһе бар, ҡорттарҙы яҙ сығарып ҡуйҙың да, йәй бал һурҙырттың, көҙ кире индереп ҡуйҙың,- тип уйлайҙар. Ә бит йәйге осорҙа тотош уңышты бер сәғәт ваҡыт хәл итергә мөмкин. Бигерәк тә ҡорт айырған ваҡытта саҡ ҡына һуңланыңмы - осто китте.\nҒөмүмән, Шәмсетдин Ғәҙәмшиндың умарталығында эш яйға һалынған. Быйылғы ҡортсолар кәңәшмәһендә ҡортсолоҡто тоҡомсолоҡ итеп үҙгәртергә булыр ине, бының өсөн байтаҡ нәмәләр етешмәй, тип кире яҡҡа ҡайырырға тырышып та ҡарағайнылар. Йәнәһе умарталар бер төҫкә генә буялған, бер размерҙа ғына булырға тейеш һәм башҡалар, тип. Уныһы оҙаҡ түгел. Быйыл пакет һатмайынса ҡортсолоҡто икегә бүлергә тейештәр. Ана шунда ҙурыраҡтарын бер яҡҡа, бәләкәйҙәрен икенсе яҡҡа күсереп ултыртһалар, проблеманың яртыһы хәл ителде, тигән һүҙ.\nИкенсенән, Республикала еңгән өсөн генә был ҡортсолоҡҡа тоҡомсолоҡ исемен биргәндә бер ҙә хата булмаҫ ине. Ә Шәмсетдиндең эше ысынлап та маҡтауға лайыҡ.\nФ.Бәшәровтың (Таң, 27 июль 1999 йыл) очерегы нигеҙ итеп алынды.\nӨҫтәлдә - Бөрйән балы!\nУмартасылыҡ — ата-бабаларыбыҙҙың борондан үҙ иткән аҫыл кәсептәренең береһе. Шуныһы ҡыуаныслы - һуңғы йылдарҙа был кәсеп менән йәштәр ихлас ҡыҙыҡһына.\nӘтек ауылында йәшәүсе умартасы Шәмсетдин Ғәҙәмшин дә үҙенең бал ҡорттарына булған мөнәсәбәте менән был һөнәрҙең ни тиклем кәрәкле һәм мөһим булыуын раҫлай килә. Атаһы Зәйтүн Ғәҙәмшин дә заманында билдәле умартасы була. Малайҙарын бәләкәй саҡтарынан үҙе менән бергә алып йөрөй.\n- Иҫ белгәндән алып бал ҡорттары араһында үҫкәс, был эште мин яҡшы беләм. Бәләкәйҙән ҡанға һеңгәс, башҡа өлкәлә эшемде күҙалдына ла килтермәнем, - ти Шәмсетдин Зәйтүн улы.\nАрмиянан ҡайтып, Өфө районының Михайловка ҡасабаһындағы һөнәрселек училищеһында умартасылыҡ буйынса белем алғас, тыуған ауылында умартасы атаһына ярҙамсы булып эш башлай. 1986 йылда атаһы Зәйтүн Ғәҙәмшин хаҡлы ялға сыҡҡас, йәш егет уның эшен ҡабул итеп ала һәм бына 24 йыл инде бал ҡорттары донъяһында ҡайнап йәшәй һәм эшләй. "Бер көн генә эшеңде ҡалдырып торҙоңмо, йыл буйына тир түгеүең юҡҡа сыға ла ҡуя. Аллаға шөкөр, атайҙан ҡабул итеп алғаны бирле бер генә күс тә үлмәне. Ҡорттар бит ул шул хәтлем нескә, һиҙгер, егәрлеләр. Шуға үҙеңә лә егәрле, тыныс булыу кәрәк. Ҡалғанына ул һине яйлап үҙе өйрәтеп ала", - ти ҡортсо, көлөп. Умартасыларҙың Миәкә районында үткән республика конкурсында ҡатнашып, Шәмсетдин 2-се урын яулай. 2000 йылда Бөрйәндә үткән ошо уҡ конкурста беренселеккә сыға һәм Янғантау шифаханаһына юллама менән бүләкләнә. Тырыш хеҙмәте баһаланмай ҡалмай умартасының - бик күп маҡтау ҡағыҙҙары, 1-се, 2-се дәрәжә дипломдар, шулай уҡ " 1998-1999 йылдарҙа республикала иң күп бал алыусы" знагы менән бүләкләнә, 2001 йылда "Атҡаҙанған ауыл хужалығы хеҙмәткәре" исеменә лайыҡ була.\n1998-99 йылдар бал алыу өсөн уңышлы ғына була - бер ғаиләнән 53,5 килограмм бал алыуға өлгәшәләр.\nӘлеге мәлдә "Ҡана" агрофирмаһының Шәмсетдин Ғәҙәмшин арендаға алған умарталығында 47 баш күс иҫәпләнә.\nБал ҡорто районыбыҙҙың йөҙөн билдәләүсе символик мәғәнәгә эйә. Шәмсетдин кеүек, бал ҡорттарының үҙҙәре кеүек, тынғыһыҙ кешеләр барҙа шифалы бал киләсәктә лә өҫтәлдәребеҙҙән өҙөлмәҫ һәм район даны булыуҙан туҡтамаҫ.\n«Таң», 2010 йыл, 7 октябрь, №118\nАлгазина Розалия Рахимовна\nНомер материала: ДA-007151


Мир, май, объезд!\nОграничения и изменения движения в центре Тулы на 1 мая.\nВ связи с проведением праздничных мероприятий (легкоатлетической эстафеты, велогонки, митинга и шествия) 1 мая с 8.00 до 12.30 прекращается движение городского общественного транспорта по проспекту Ленина на участке от площади Ленина до улицы Шевченко.\nНа время закрытия улиц движение общественного транспорта будет осуществляться по измененной схеме:\n№1 – М. Гончары – Красноармейский пр-т. – ул. Дм. Ульянова – ул. Болдина – ст. Южная (в обоих направлениях);\n№ 2 – по маршруту № 7;\n№ 4 – ст. Северная – Красноармейский пр-т. – ул. Дм. Ульянова – ул. Болдина – ст. Южная ( в обоих направлениях);\n№ 8 – Московский в-л. – л/ст. "Северная" - Московский в-л;\n№ 11 – Московский в-л – М.Гончары – Московский в-л.\n№3 – Щегловская засека – Демидовский путепровод – Московский в-л – Демидовский путепровод – Щегловская засека;\n№ 5 – Кондитерская ф-ка – ул. Штыковая – Кондитерская ф-ка;\n№ 9 – Стадион "Металлург" – Демидовский путепровод – Московский в-л – Демидовский путепровод – Стадион "Металлург";\n№12 – Менделеевский пос. – Красный перекоп – Демидовский путепровод – ул. Штыковая, в обоих направлениях;\n№14 – на время прохождения велогонки с 09.30 до 11.00 будет следовать по маршруту: Менделеевский пос. – Красный перекоп – Демидовский путепровод – Кондитерская ф-ка, в обоих направлениях.\n№1 – пос. Горельские выселки – пл. Восстания – ул. Демонстрации – ул. Дм. Ульянова – пл. Короленко – ул. Болдина – ул. Станиславского – городское кладбище – ул. Станиславского – ул. Болдина – пл. Короленко – ул. Дм. Ульянова – ул. Демонстрации – ул. Лейтейзена – Красноармейский пр-т – далее по маршруту;\n№11 – пос. Октябрьский – пл. Восстания – ул. Демонстрации – ул. Фрунзе – ул. Первомайская – ул. Болдина – ул. Макаренко – з-д РТИ – ул. Макаренко –ул. Болдина – ул. Первомайская – ул. Фрунзе – Красноармейский пр-т – далее по маршруту;\n№12 – з-д РТИ – ул. Демонстрации – ул. Лейтейзена – Красноармейский пр-т – Демидовский путепровод – пос. Ново-Медвенский – Демидовский путепровод – ул. Демонстрации – далее по маршруту;\n№13 – ОАО "Тулачермет" – ул. Оборонная (депо №1) – ОАО "Тулачермет";\n№16 – Обл. диспансер – ул. Ложевая – ул. Пролетарская – Демидовский путепровод – ул. Советская – Красноармейский пр. – Московский вокзал – Красноармейский пр. – ул. Советская – Демидовский путепровод – ул. К.Маркса – Обл. диспансер;\n№18 – Детская областная больница – Демидовский путепровод – Красноармейский пр. – ул. Дм. Ульянова – ул. Болдина – ул. 9 Мая – ул. Оружейная – з-д РТИ (в обоих направлениях);\n№24 – Малые Гончары – ОАО "Тулачермет" через Демидовский путепровод – ул. Епифанская – ул. Пролетарская – ул. Ложевая, в обоих направлениях;\n№25 – пос. Скуратово (Южный) – пр. Ленина – ул. 9 Мая – ул. Макаренко – ул. Болдина – ул. Дм. Ульянова – Красноармейский пр-т – Демидовский путепровод – далее по маршруту до Областного диспансера (в обоих направлениях);\n№26 – пос. Скуратово (Западный ) – ул. 9 Мая – ул. Макаренко – ул. Болдина – ул. Дм. Ульянова – ул. Первомайская – ул. Фрунзе – далее по маршруту до ОАО ПК "Балтика" (в обоих направлениях);\n№28 – пос. Косая Гора – ул. 9Мая – ул. Болдина – ул. Дм. Ульянова – Красноармейский пр. – Демидовский путепровод – ул. К.Маркса далее по маршруту до ОАО "Тулачермет", в обратном направлении ОАО "Тулачермет – ул. Кутузова – ул. Кирова – ул. Ложевая – Демидовский путепровод – Красноармейский пр. – ул. Дм. Ульянова – ул. Болдина – ул. 9 Мая – пос. Косая Гора;\n№37 – Московский в-л – ул. Дм. Ульянова – ул. Болдина – ул. Станиславского – Восточный обход (в обоих направлениях).\n30 апреля 2013 г. 9:41


Өфөлә Яңы йыл фейерверкы һәм мәҙәни программа үткәрелмәй // Йәмғиәт | новости башинформ.рф\nӨфөлә Яңы йыл фейерверкы һәм мәҙәни программа үткәрелмәй\n11:50, 31 декабря 2013 Йәмғиәт\nВолгоградтағы фажиғәле ваҡиғалар менән бәйле Ленин исемендәге майҙанда төп Яңы йыл фейерверкын һәм мәҙәни программаны үткәрмәҫкә ҡарар ителде, тип хәбәр итә Өфө хакимиәтенең матбуғат хеҙмәте.\nХәтерегеҙгә төшөрәбеҙ, элек фейерверк 1 ғинуарҙа төнгө сәғәт 2-гә планлаштырыла торғайны.\nЙәмәғәт транспорты хәрәкәте расписаниеһына ла билдәле бер үҙгәрештәр индерелә. Ҡаланың даими маршруттары һәм электротранспорт төнгө сәғәт 1-гә тиклем йөрөйәсәк, ә алдан хәбәр ителгәнсә, 3-кә тиклем түгел.


Планом работы ТЭЦ на 2021 год была предусмотрена остановка станции для проведения гидравлических испытаний трубопроводов ТЭЦ и тепловых сетей в период с 1 по 14 июля. Однако во время выполнения испытаний было обнаружено большое количество повреждений, без устранения которых подготовить оборудование станции и тепловых сетей к надежной работе в следующем отопительном периоде невозможно.\nКроме того, выявлена необходимость замены участков сетевых трубопроводов и запорной арматуры, а выполнение соответствующих работ возможно исключительно во время остановки станции.\nС целью качественной подготовки теплогенерирующего оборудования и тепловых сетей к следующему отопительному периоду, согласно распоряжению городского головы от 14 июля 2021 года № 224-Р «О внесении изменений в распоряжение городского головы от 30.03.2021 № 118-Р «О испытания тепловых сетей города Сумы повышенным давлением», срок отсутствия горячего водоснабжения от сумской ТЭЦ продлен по 22 июля.\nВ связи с этим в указанный период не будет осуществляться горячее водоснабжение по магистралям № 3, № 4, № 6 и № 8 в районе ул. Ковпака, пр-ту Курский, ул. Леси Украинки, ул. Юнаковская, ул. Труда, ул. Ремесленная, ул. Металлургов, ул. Холодногорская, пл. Горького, ул. Первомайская, ул. Засумская, ул. Садовая, ул. Люблинская, ул. Ярослава Мудрого, а также по магистралям № 5, № 7, № 4, № 3, № 1, № 2 в районе пр-та М. Лушпы, ул. Героев Крут, ул. Интернационалистов, ул. Ивана Сирка, ул. Харьковская, ул. Прокофьева, ул. С. Табалы (Севера), ул. Троицкая, ул. Привокзальная, ул. Супруна, пр-та Т. Шевченко, ул. Новоместенская, ул. Красовицкого, ул. Воскресенская, ул. Г. Кондратьева, ул. Петропавловская, пл. Независимости, ул. Покровская, ул. Шишкаревская, ул. Тополянская, ул. Скрябина, ул. 2-я Железнодорожная, ул. Горького, ул. Августовская, ул. Ахтырская, ул. Мира, ул. Римского-Корсакова, ул. Марко Вовчок, ул. Нижнесыроватская.\nТеги: горячая вода, горячая вода сумы, отключение горячей воды, теплоэнерго, отключение горячей воды 2021, отключение горячей воды в июле, гидравлические испытания, продлили гидравлические испытания\nТопГород > Сумы и область > Общество > В Сумах гидравлические испытания на ТЭЦ продлены на неделю


Регистрационный номер лицензии 155781\nДата предоставления лицензии 22.06.2017\nПолное наименование лицензиата Акционерное общество "Спутниковая система "Гонец"\nСокращенное наименование АО "СС "Гонец"\nАдрес места нахождения 105005, г. Москва, ул. Бауманская, д. 53/2\nНомер телефона (495) 631-86-74, 745-50-60\nАдрес электронной почты info@ssgonets.ru\nНомер и дата лицензионного приказа о предоставлении лицензии 392-рчс от 22.06.2017\nНомер и дата приказа Роскомнадзора о переоформлении лицензии 392-рчс от 22.06.2017 (О переоформлении лицензии в связи с изменением наименования лицензиата (99-ФЗ))


Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең һаңғырауҙар араһында хоккей буйынса йыйылма командаһына ҡотлау телеграммаһы ебәрҙе // Сәйәсәт | новости башинформ.рф\nРөстәм Хәмитов Рәсәйҙең һаңғырауҙар араһында хоккей буйынса йыйылма командаһына ҡотлау телеграммаһы ебәрҙе\n10:54, 16 апреля 2013 Сәйәсәт\nБашҡортостан Президенты Рөстәм Хәмитов Рәсәйҙең һаңғырауҙар араһында хоккей буйынса йыйылма командаһы спортсыларына һәм тренерҙарына ҡотлау телеграммаһы ебәрҙе, тип хәбәр иттеләр төбәк башлығының матбуғат хеҙмәтенән. Президент спортсыларҙы ишетеү һәләте буйынса инвалид спортсылар араһында шайбалы хоккей буйынса II донъя чемпионатында еңеү яулауҙары менән ҡотланы. Телеграммала түбәндәге һүҙҙәр бар:\n«Башҡортостан хоккейсыларының Рәсәй йыйылма командаһы составында спорт буйынса һәләттәрен күрһәтә алыуына сикһеҙ шатбыҙ, тренерҙарҙың хеҙмәте менән берлектә был лайыҡлы һөҙөмтәгә килтерҙе. Һеҙҙең ихтыяр көсөгөҙ, ҡыйыулығығыҙ һәм командала уйнау һәләтегеҙ Рәсәй көйәрмәндәренә онотолмаҫлыҡ ғорурлыҡ минуттары бүләк итте, беҙҙең паралимпия спортын яңы кимәлгә күтәрҙе. Киләсәктә лә спортыбыҙҙың еңеү йолаларын дауам итерһегеҙ, тип ышанам. Һеҙгә ныҡлы һаулыҡ һәм яңы еңеүҙәр теләйем!\nБашҡортостан Республикаһы Президенты Рөстәм Хәмитов».


Ҡыуатал — Башҡорт Википедияһы\nҠыуатал (Оло Ҡыуатал)\nТамағы Әҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк\nҠыуатал (Оло Ҡыуатал) — рус. Куватал - Рәсәй йылғаһы.\nҠыуатал йылғаһы Силәбе өлкәһе биләмәләрендә аға. Йылға Әҙәш йылғаһының һул ярына тамағынан 4,8 км өҫтәрәк ҡушыла. Йылға оҙонлоғо 13 км.\nРәсәй дәүләт һыу реестры мәғлүмәте буйынса йылға Кама һыу бассейны округында урынлашҡан, һыу хужалығы участкаһы — Ҡариҙел йылғаһы, инештән Долгобродск һыуһаҡлағысына тиклем. Бәләкәй йылға бассейны — Ағиҙел, йылға бассейны — Кама.\nДәүләт һыу реестрында һыу объектының коды — 10010200812111100020120\nГидрологик өйрәнеү (ГӨ) буйынса коды — 111102012\nСиләбе өлкәһе географы һәм топонимисы Н. И. Шувалов гидронимды былай тип аңлата: Куватал, Большой и Малый, речки, левый приток Азяш, бассейн Уфы; поселок, территория города Кыштыма. От распространенного у башкир тюркского мужского имени Куват, Куватал..\n↑ 2,0 2,1 РФ һыу реестры: Ҡыуатал(Оло Куватал).\nhttps://ba.wikipedia.org/w/index.php?title=Ҡыуатал&oldid=976369 ҡабул ителгән\nБыл бит һуңғы тапҡыр 06:49 8 октябрь 2020 үҙгәртелгән.


美國在台協會線上目錄 American Institute in Taiwan - American Spaces Online Catalogue catalog › Results of search for 'pb:Weston Woods/Scholastic,'\nResults of search for 'pb:Weston Woods/Scholastic,'\nPetit, Philippe, -- ...\nTightrope walking --...\nWorld Trade Center (...\nElla Fitzgerald : the tale of a vocal virtuosa /by Andrea Davis Pinkney; J Brian Pinkney; Billy Dee Williams; Ella Fitzgerald; Amy London Publication: [Weston, CT] : Weston Woods/Scholastic, 2003 . (1 v. (unpaged) : col. ill. ; 28 cm.) , A brief recounting of the career of this jazz musician in the voice of "Scat Cat Monroe. Date: 2003 Availability: Items available: 台中美國資料中心 American Corner Taichung (1),


Натуральные обои Листья PWF-65. Купить обои в интернет-магазине. Цена.


Иң күп ҡуй – “Маяҡ”та » Башҡортостан гәзите | Газета Башкортостан на башкирском языке официальный сайт\nБашҡортостан гәзите » Эшҡыуар » Иң күп ҡуй – “Маяҡ”та\nИң күп ҡуй – “Маяҡ”та 06.06.2018 // Эшҡыуар\nБорондан халҡыбыҙ йылҡы һәм ҡуй үрсетеп көн күргән. Быға беҙҙең тәбиғәт шарттары ҡулай. Совет осоронда ла колхоз-совхоздар һарыҡ тотто. Әммә 90-сы йылдарҙан һуң илдә етештереүсе предприятиелар тарҡалғас, һарыҡ йөнөнә, тиреһенә ихтыяж бөттө. Шуға ла был тармаҡтың рентабеллелеген юғалтыуы сәбәпле, хужалыҡтар ҙа унан баш тартты. Халыҡ хәҙер һарыҡты ит һәм йөн өсөн генә аҫрай.\nЕйәнсура районының “Маяҡ” яуаплылығы сикләнгән йәмғиәте иһә ҡуй үрсетергә йөрьәт иткән. Ул һарыҡ үрсетеү буйынса төбәктә иң ҙур хужалыҡ иҫәпләнә. Предприятиеның 10 меңдән ашыу ҡуйы бар: Аҡҡондоҙҙа – 4008, Башҡорт Самаҙыһында – 1760, Таҙларҙа – 3719, Кинйәбулатта – 611 баш. Киләсәктә ҡуйҙы 60 мең башҡа еткереү маҡсаты менән йәшәй “Маяҡ”тар.\n– “Төбәк Фонды” акционерҙар йәмғиәте менән һарыҡты артабан үрсетеү өсөн 40 миллион һум күләмендә ташламалы кредит алыу тураһында килешеү төҙөлдө. Инвестиция проектының финанс моделе һәм бизнес-планы әҙерләнде. Быйыл аҡсаның алты процентын 3060 баш инә һарыҡ алыуға йүнәлтәсәкбеҙ. Ҡуйҙың артыуы йыл һайын яңы аҙбар төҙөүҙе талап итә, иҫкеләрен дә реконструкциялайбыҙ. Әле хужалыҡҡа һәр береһенең майҙаны 930 квадрат метр тәшкил иткән дүрт бина кәрәк, шулай уҡ 5575 квадрат метр дәүмәлендәге дүрт һарай реконструкциялауға мохтаж. Шуға ла тиҙ эшләнә торған өс ангар төҙөү өсөн 10 миллион 500 мең һум йүнәлтеләсәк. Мал аҙығы әҙерләү өсөн өҫтәмә техника алыуға 7 миллион һум талап ителә. Йөндө һәм итте эшкәртеү өсөн ҡоролмалар ҙа алырға кәрәк, – ти “Маяҡ” хужалығының директоры Дәмин Юланов.\nПроект буйынса, 2023 йылға тиклем һарыҡты 25 мең башҡа еткерергә ниәтләнәләр. Хужалар ҡуй үрсетеү эшмәкәрлегенән алынған килемдең 63 процентын – ит, 26 процентын – тоҡом үрсетеү өсөн тереләй килеш һатыуҙан, 9 процентын – йөн, 2 процентын тире етештереүҙән алырға йыйына.\nХужалыҡ үҫемлекселек менән дә шөғөлләнә. 15298 гектар ере бар. Майҙандың 4837 гектарын – һөрөнтө, 1794 гектарын – бесәнлек, 8667 гектарын көтөүлек яландары биләй. Баҫыуҙарҙың 200 гектарында ужым үҫә. Яҙғы сәсеү мәлендә һөрөнтө ерҙең 2742 гектарына – яҙғы, 502 гектарына – техник культуралар, 402 гектарына көнбағыш ултыртҡандар. Һарыҡтарҙы сифатлы туҡландырыу өсөн мал аҙығына ла иғтибар ҙур. Әле 116 гектарҙа – кукуруз, 125 гектарҙа – бер йыллыҡ, 528 гектар майҙанда күп йыллыҡ үлән үҫтерәләр.


Строящийся, Москва, ул.Недорубова, дом 12\n► ВСЕ РЕГИОНЫ ► Москва регион\t► город Москва\t► ул Недорубова :\nгород Москва, улица Недорубова, д.12\nСписок зданий по ул Недорубова : 10, 11, 12, 14, 15, 18 к.1, 18 к.2, 18 к.3, 2, 20 к. 1, 20 к.1, 20 к.2, 21, 24, 25, 26, 27, 29, 3, 5, 5А, 7, 9А,\nПаспорт дома - ул. Недорубова, 12\nУправляющая организация - Восток-Юнион,\nДополнительные сведения: Проект - П44Т-1/9. Серия - П44Т\nРайон : Некрасовка.\nЖилой комплекс: «Некрасовка-Парк»\nГеографические координаты :Широта:55.7016 Долгота:37.93427\nОбщая площадь : 4079 м2\nЖилая площадь : 3677 м2\nКадастровый номер дома : 77:16:0010105:12170\nУправляющая компания : ООО «Восток-Юнион»\nДоп. описание улицы Недорубова\nУлица Недорубова Юго-Восточный административный округ, район Некрасовка. Между Проектируемым пр. № 265 и ул. Ухтомского Ополчения. Бывшая ул. Авиаконструктора Камова, первоначально – Проектируемый пр. № 6554.\nПолучила название в 2010 году в составе г. Люберцы. В 2011 году эта территория вошла в состав ЮВАО г. Москвы.\nПереименована 4 декабря 2012 года из-за дублирования названий в честь ветерана Первой Мировой и Великой Отечествен ... читать далее >>>> :\nСоседние дома : ул. Недорубова 11, ул. Недорубова 15, ул. Покровская 18, ул. Недорубова 20 к. 1, ул. Недорубова 10, ул. Покровская 16, ул. Недорубова 14, ул. Недорубова 18 к.1, ул. Недорубова 20 к.1, ул. Недорубова 9А,\nОтзывы и комментарии к дому по адресу: Москва, ул. Недорубова, 12