Minatubod Ako Sa Diklom: PENAFRANCIA LECTURE\nINA ASIN MUSA:\nPirang tala mapapadapit sa Birhen kan Peñafrancia bilang Metapora\n1. Sa papel na ini mawot kong magtao nin magkapirang paghurop-hurop asin itutuga ko na preliminary an ginigibo kong pag-adal sa temang ini na gusto kong tukaron sa duwang direksyon.Enot, kun paano ko inaatubang an sarong teksto o an gawi nin sakuyang pagbasa asin panduwa an ‘ako’ bilang parasurat nin mga rawitdawit. Sa panduwang direksyon dai ko maiibitaran an pagsalaysay mismo kan proseso kan sakuyang pagsurat (creative process). Ini bilang paghiras ko naman, pagpasir’ip sa saindo sa sakuyang kinaban. An mga bagay na sasabihon ko saro sanang paghimasi, pagsapugay kan lulutuon na bagas o sabihon ta nang matanom sana ako nin mga almasi o masabwag nin mga bagong binhi tanganing igwa kitang pagorolay-olayan, tanganing igwa pang magsunod na mga diskurso sa maarabot na aldaw mapapadapit sa.mga bagay na sasabihon ko. Sa papel man na ini mawot kong ipahiling kun pano ginagamit kan mga parasurat an imahe kan birhen nin Peñafrancia bilang metapora o kun paano isinasateksto an simbolismo kan imahen kan birhen. Kun hihilingon, para sa tropikong lugar arog kan Bikol, an gubing ni Ina bakong a’ngay siring na si Rizal nakasul-ot parati nin overcoat, magsaldang, mag-uran man,itum man o kalburong puti an pintura kan istatwa kan bayani . Kun nagigibohan ta an Santo Nino na gubingan nin panlain-lain bombero, pulis, palaboy, doktor asin iba pa, an imahe ni Ina dayaday na minamantenar an siring na tabas kan manto, an disenyo, dawa ngani nagbago-bago naman an kolor kaini. Minsan dakul naman an kopya o replica kan imahen, pareho sana ini kan hitsura na sa enot na hiling pwede mo ining mamaluan na manta ray, garo sarong UFO. Alagad bako para sa satuyang mga Katolikong Bikolnon ta si Ina an satuyang patrona, reyna, parasurog, pararanga minsan na magluwas pa siya sa iba’ ibang hitsura.\n2. An tema mapapadapit sa Peñafrancia bakong pasil na gibohon orog na sa konteksto kan Katolikong Bikol kun sain hinahangos niyato an relihiyon apwera sa buga kan bulkan asin mga motorsiklo na nagpakuriyat na sa satuyang rona, apwera sa nagkakalagang gata na igwang ba’ngot na balaw asin lada, apwera sa hangaw kan satuyang mga pulitiko. Asin nuarin kita Katolikong-katoliko kundi kada Setyembre, an bulan kan Peñafrancia. ‘Roman Catholic Naga! A city of parades and procession, of estampitas and barajas, of Pharisees and publicans, of faith and superstitions, of daily communicants and chismosas, of beatas and mahjonngeras, of saints and sinners.’ (Nagueños, Carlos Ojeda Aureus) Aram ko na igwang mga taong bako pang andam sa manlain-lain na pagbasa, manlain-lain na direksyon sa paghiling kan birhen asin an debosyon kan tawo sa saiya. Mawot kang papel na ini na hilingon an magkapirang akda sa satuyang literatura kun paano hinihiling asin ipinapahiling an imahe kan birhen sa pagsurat na hinihiling ko bilang gawi nin pagbilog nin Bikolnon na agimadmad (Bikol consciousness, kun baga igwa man kaiyan), na sigun ngani sa sinabi ni Filomeno Aguilar na an satuyang ‘regional identity’ nahimo asin napakusog sana kan 1924 kan kinoronahan asin minimidbid kan Santa Sede sa Roma an birhen kan Naga bilang birhen kan bilog na Kabikolan. An siring na dakulang pangyayari sa istorya kan satuyang rona, bagay na sinuportahan asin angay man sa programang ‘benevolent assimilation’ kan mga Amerikano na sinuportahan an eskima nin pagbaranga-banga satuya sa manlain-lain na rehiyon tanganing maibitaran an pagmukna nin nagkukusog na nasyonalismo na nakabasi sa rebolusyon kan 1896. Dai ko papalawigon an diskursong iyan mapapadapit sa kasaysayan dawa ngani masasabi kong hiningowa ko man na maghanap nin iba pang materyal na pwedeng makatabang sa pagsurat kan papel na ini. Kun kaya kaluyahan na masasabi na an pira sa sakuyang dokumentong ipapahiling sa saindo nakabasi sana sa pirang materyal na pinasubli sakuya ni Fabiana Arejola hali sa saiyang personal na koleksyon arog kan. Alagad aram ko na dakul pa akong materyal na kaipuhan hanapon tanganing orog na mapararom an sakuyang paghiling sa temang ini. Kun hihilingon, pira o saro pa sana man an nakaluwas sa kuweba ni Platon sa satuya kun hihilingon an satuyang kasaysayan sa Bikol. Alagad bako ining balakid na makakapauntok sa sakuya nin huli ta an kadaklan sa tekstong satuyang aagihan asin babasahon gikan sa panahon nin ikaduwang renasimiento kan literaturang Bikol asin iba pang magkapirang sinurat bago an nasabing panahon arog kan sinurat ni Luis Dato asin Antonio Manaog pati naman an mga nobena sa birhen na sinurat ni Florecio Yllana sa Inggles kan 1940 asin an Bikol kan 1945 tiyempo de giyera asin man an pagsasalaysay ni Apolonio Santo Tomas kan istorya kan debosyon sa paagi nin sarong espesyal na publikasyon na niluwas kasu pagputong kan korona sa birhen kan 1924. May magkapira man na rawitdawit asin osipon na sinurat kan mga kontemporanyong parasurat arog ninda H. Francisco V. Peñones Jr., Estelito Jacob, na parehong nanggana kan magtaong papremyo an lokal na gobyerno kan Naga para sa pinakamarahay na mga rawitdawit para ki Ina kan 1999, babasahon man an sarong tula ni Rizaldy Manrique asin man papasadahan ko an mga sinurat ninda Leonor Dy Liacco pati na si J. Antonio Carpio. Kadaklan sa mga tekstong binasa ko para sa papel na ini sinurat nin mga Bikolnon minsan dai man nakasurat sa anuman na Bikol. Si Datu midbid sa saiyang mga sinurat sa Inggles pati naman an mga poesiya na sinurat kan gurang na Carpio. (Kun hihilingon an mga libro ni Carpio, Carlos Aureus asin Dy-Liacco igwa kan imahe ni Ina sa saindang mga takop ibali ta naman an coffee-table book na Ina and the Bikol People asin an librong Ina ni Jose Fernando Obias.) An mga osipon man ni Aureus nakasurat sa Inggles asin para sa papel na ini, tatawan tang pokus an saiyang osipon na ‘Typhoon’. Apwera kaini, sisiripon ta man an nobela ni Alvin Yapan, an ‘Sa Sandali Ng Mga Mata’ kun paano ginamit ni Yapan an detalye kan birhen sa saiyang premyadong nobela. Igwa man na sinurat si Rolando Tolentino na sarong critical essay mapapadapit sa kultura nin pagsalat kun sain an eksperinsya niya sa Traslacion an naging saro sa spectacle asin an konsiyerto kan South Border. Minsan parehong nakabasi sa Manila, si Yapan namundag asin nagdakula sa Pili mantang si Tolentino man nag-istar sa Camarines Norte.\n3. Ibabaing ko an papel na ini na garo baga luhay-luhay na paghali kan mga mahibhib’og na patos ni Ina, an saiyang manto, an koronang tinubog, an manipis na platang nakapatos, tanganing odok tang mahiling an babayi, an ina na kapot asin kulkol an saiyang aki. An gawing ini nin paghuba bako tanganing pagbasangbasangon arog baga kan ginibo kan sarong Traslacion na ginamit man na pasugmadan sa osipon ni Aureus na sabihon na an siring na gawi, sarong paglupig, paglugos sa birhen na ibinaing sa nangyayari diskriminasyon asin pangingisog laban sa kababaihan asin sa kapalibutan. Kun babasahon an osipon ni Aureus na may titulong ‘Typhoon’ na iyo an pangaran kan sentral na karakter na babayi asin an saiyang naging relasyon ki Padre Itos, magigiromdoman na bago an bagyong Reming, nag-abot muna si Rosing sa satuyang rona na siring kaperwisyo man an dinara sa satuyang banwaan. Alagad, sa mga arog niyatong may hayakpit na memorya, na an pagrumdom sagkod sana sa pinakahuring makusog na bagyo, marahay na detalye ining ginamit ni Aureus (an pagpangaran tanganing mapagpatong-patong an mga detalye kan Bikol, kan bagyo, kan debosyon ki Ina asin an isyu kan pang-aabuso kababaihan asin kapalibutan: ‘ I could not understand why she kept talking about the trees and how we have denuded our forest then shift the topic to her hair as if the tree and her hair were one and the same thing.’ (Aureus). Bako sana sa literatura an nasabing pagbasa, minsan sa ibang disiplina nin pag-adal arog kan sosyolohiya, minaluwas an anggolong an debosyon sa Bikol sarong malain na pagpahiling kan kausmakan asin pambabatos kan kalalakihan laban sa kababaihan na tinitipon an gabos na katauhan sa imahe kan alang-alang na birhen. An siring na pagbasa dai inuuyunan kan simbahan asin an gabos inaako o kaipuhan akoon na sana nin huli sa tradisyon. Kun kaya, an bagay na ini lalong nagpapakusog na an simbahan sarong institusyon nin patriarkiya. Dai maiibitaran man nanggad an siring na paghiling arog kan pagsabing male chauvinism sana man an selebrasyon, asin mahihiling an siring na tema sa osipon ni Aureus. Makangalas man nanggad na kita an pigtutukoy na ‘rape capital kan Pilipinas’ minsan kita man an saro sa pinakamidbid bilang ‘el pueblo amante Maria.’ Sarong nagiromdoman kong istorya na angay sa paghiling kong ihiras na man sa pagtiripon na ini an sarong pangyayari. Ini sabi-sabi sana man, asin nin huli ta nagtutubod ako na minsan an ‘sabi-sabi’ pwedeng magin sarong teksto siring na may kusog man an suba asin pwede ining tukaron sa mga arog kaining pagtiripon. Sarong pagkakataon kan nahubaan (o hinubaan) an birhen, sarong kardinal an nagtugal na gubingan giraray an birhen pag-abot kaini sa katedral. Alagad sa isip kan arsobispo, dai na pag-gubingan ta muya niya ipahiling an ginibo kan banwaan, kan mga boyador sa saindang ina. Alagad, nagpaliwanag an kardinal na nin huli ta siya Bikolano, yaon siya sa posisyon na an siring na pangyayari, dai na maiibitaran. Tradisyon an paliwanag kan kardinal mantang baguhon, ipahiling an sala sa tradisyon, an sabi kan arsobispo. Ano man an kinatapusan kan orolay, mahihiling ta na minsan an duwang lideres kan simbahan, igwa man daing pagkainuyonan sa kun pano hihilingon an debosyon sa birhen.\n4. Kun matatandaan an enot na imprenta na dinara sa Naga bago matapos an ikaduwang pulong siglo ni Mariano Perfecto ipinangaran niya sa birhen kan Peñafrancia. Siring na may mga aki kitang binonyagan asin ipinangaran na sa titulo kan birhen kun namundag sa semana kan saiyang kapiyestahan. Alagad an siring na pagpangaran bako sanang limitado sa relihiyosong pagpapakahulugan kaini kundi sa madaling matandaan kaidto pa sagkod ngonyan an Peñafrancia bilang pangaran nin sarong establisemento, negosyo asin pribadong pagrorogaring. Minsan ngonyan, igwa kitang bus company na dinadara an pangaran kan birhen, sarong billboard sa paglaog kan Panganiban na imbes na artista o modelo an gamiton, tinawan nin highlight an imahe kan Ina sa tahaw kan mga payo nin tawo, sarong eksena nin Traslacion. Asin ini nin huli ta an Peñafrancia, an sinasabing pinakadakulang Marian Feast, ini man an nagiging sentro o spectacle kada Setyembre, an sagradong panahon sa Naga asin sa mga tawong pighihiling an Naga bilang mas sentro kisa sa Legazpi. Bako sana man ining digdi sa Naga, an Nazareno, an Santo Nino sa Visayas, mga relihiyosong imahe na ipinaparada na bilang turismo, bilang mga simbolo nin pagtiripon, pagkaburugkos sa sarong aldaw o pirang semana nin kaogmahan na sigun ngani ki Octavio Paz, the fiesta is like a funereal asin bako ining harayo sa satuyang eksperinsya. An Peñafrancia sarong relic kun paano hihilingon an pagultanan kan komersalisasyon asin relihiyon.\nPuon kan panahon na magkaigwa na nin imprenta sa Naga, nasuportahan man kaini an mga publikasyon. Kun dati kinakaipuhan pang magduman sa Manila, an imprenta na dara ni Perfecto nagbukas nin panibagong kabtang tanganing pakusugon an publikasyon na nakasentro sa temang relihiyoso na iyo man sana an sinusportahan kan simbahan, an dominanteng institusyon kan panahon. Nagpadagos-dagos an siring na panahon nin pagburak nin mga babasahon na may bendisyon kan simbahan sagkod 1960. Kun tugotan man an ibang babasahon na mailuwas, ini yaon sa himno kan romantisismo, kan Moro-Moro asin iba pang palabas kun piyesta. An mga relihiyosong babasahon na nakasurat sa Bikol kan siring na panahon an saro sa limitadong paagi kun pano igwa pa kan siring na tataramon na Bikol-Naga na iyo man an lenggwaheng ginagamit kan kadaklan na parokya. Minsan masasabi tang halangkawon an ‘Spanish content’ orog na kan Bikol-Naga na iyo man an ecclesiastical center kan Bikol. Ini an rason kun tano an nagiging direksyon tanganing Bikolon an sarong bagay iyo na patanugon Kastila an sarong Inggles na tataramon. Kun siring kun igwa man nagin ‘biktima’ kan kolonisasyon ini an tataramon kan mga yaon sa lugar na ini, orog na pati ngonyan na naghaharalo naman an iba pang klase nin Bikol. Kun kaya, may mga nagtutubod na an Bikol na tunay, ano man an pagsabot kan tunay, iyo an tataramon sa mga loblob na lugar kan Camaligan, Canaman, Magarao, asin iba pang banwaan sa Bay Area.\n5. Nin huli ta makusog an impluwensya kan Katolisismo sa satuya, bako nang makangalas na an mga nobena sa mga santo asin santa an sarong paagi tanganing an saro makanuod kan inaakong Bikol, nin huli ta ini Bikol kan poderosong simbahan. Aminado ako asin si Peñones na parehong taga-Iriga na an sakuyang Bikol iyo an Bikol kan Katolikong Bikol nin huli ta mga nobena an samuyang enot na binasa. Kan ako nagtungtong sa seminaryo, tanganing magpadi, nagdakula si pagmati ko kan nagpuon na akong magtaram kan ibang Bikol na ngonyan pigsusurat ko naman minsan may nagsasabing an Bikol ko, bakong purong Bikol na sakuya man na inaako nin huli ta ano man baya an puro sa panahon na ini? Kun hihilingon, mas pasil pa para sa mga taga-Rinconada an magtaram sa Tagalog na inaapod man na Filipino na tinutukdo sa eskwelahan asin pinapasikat man kan telebisyon asin kulturang popular kaibahan na an Inggles. An diskurso mapapadapit sa tataramon dai maisusuhay sa kolonyalismong eksperinsya niyato. Kaibahan sa isyu kan tataramon an literatura na siyang nagiging lunadan kan tataramon, sa pagpahiwas asin pagpalakop kan nagtataram asin man kan tataramon mismo. Sa kasong ini, manlain-lain na an punto de bista an mahihiling arog baga kan post-kolanyalismong diskurso na nagtatao nin pagriparo bako sana sa kolonyal na eksperinsya kundi nagsisiyasat man sa kamugtakan pagkatapos kan nangyari kolonisasyon na dai man natatapos sa paagi nin tuldok o garadanan. Sigun sa librong ‘Postcolonialism and Filipino Poetics’ ni J. Neil Garcia, sinabi niya na: ‘ Postcolonialism represents a form of reflection on the postcolonial situation—a situation of “agony” between the colonizer and the colonized; between the paradoxical, agonistic effects of the power of the subjects even as it subjectivates, that oppresses even as it opens up spaces or possibilities of resistance. “Postcolonial” is a term that points to the complexities and ambiguities of historical experience which has certainly varied from colony to colony and from people to people, but which emerged from the same, singular fact of colonization.’ Sa istruktura kan postkolonyalismo, binanggit ni Garcia na dai man ini nangangahulugan nin kapangganahan asin bako man ining istriktong mobyemento minsan dakul sa mga nagtutulod kan siring na ‘ismo’ bilang saro man na lehitimong pagbasa kan satuyang eksperinsya asin man kan kamugtakan kan banwaan. Imbes, kinakaipuhan kan siring na lente nin paghiling na orog na mahiling an kamugtakan kan dating mga sinakop/nasakop sa lindong kan bagong porma nin kolonyalismo. Arog baga kan satuyang eksperinsya na padagos pa man na nabibitik kan konsepto kan ‘luwas’ bilang lehitimong pagpapatunay kan pagkayaon, kan kaiyuhan kan ‘laog’. Sa kadaklan bagang suanoy, na piguusip satuya kun ano an pinaghalian kan pangaran kan sarong lugar, mahihiling na tulos an dai pagkasinabotan kan duwang istranghero. Sa usipon, parating magkakanupungan an ‘katutubo’ o taal sa dayo. Mahapot an dayo kun ano an pangaran kan lugar asin nin huli sa balakid kan tataramon, sasaboton asin maboot man na sisimbagon an kahapotan sa pagpinsar na an hinahapot iyo kun ano an yaon sa saimo arog baga kun ano an sukbit mo o kaya kun ano an dara-dara mo? Sa puon pa sana malinaw na dai nang pagkasinabotan asin ini orog na mahihiling sa eksperinsya kan kolonisasyon. An dayo an maadal kan tataramon kan taal mantang an taal man mahingowa na mabuksan an kinaban kan dayo sa paagi kan paggamit, pag-adal kan tataramon. Nin huli kaini masasabi ta man nanggad na talaga sa kapinuan iyo na an tataramon. (In the beginning is the word.) Kun an mga Kastila nag-adal kan satuyang tataramon asin ipinangalad na prutas an saindang tataramon, iba naman an nagin estilo kan Amerikano na pigduldulan satuya an saindang tataramon bilang satuya. Kun igwang limpia de sangre an mga taga-Espanya, ginibo kitang Little Brown Brother kan mga Kano. An mga historikal na detalye, an pira sa mga bagay na sa hiling ko orog pa niyatong kaipuhan na pag-adalan siring na pig-aadalan niyato an dalagan kan satuyang literatura na pwedeng magtao nin alternatibong pagsaysay kan satuyang panahon.\n6. Sa diskurso kan postkolonyalismo, dai man pighuhukoman an kolonyalismo bilang gibong maraot o sala. Dai man kaini pigpapadakula an panahon bago umabot an kolonyalismo bilang ideyal asin inaagyat an gabos sa pagbalik sa orihinal na kamugtakan. Imbes, tinatawan sana kaini nin bagong pana’awan an magkapirang bagay na pinadrinohan kan kolonyalismo tanganing an siring na poder, an siring na pag-isip, padagos na paluyapon, padagos na pangatamanon kan mga nasa poder tanganing dai sanang ribok na garo baga an boot sabihon kan katoninongan iyo an paga-ataman sa status quo. Sa papel na ini hihilingon ko an imahe kan Peñafrancia bilang ina asin musa kan mga parasurat kaidto asin ngonyan. Paano ipinapahayag o ipinahayag sa mga obra kan satuyang mga parasurat an postkolonyal na kondisyon? Ano an nagbabagong pagkasabot sa konsepto kan ‘musa’ na sarong himo kan pansulnopan na kaisipan? Igwa man daw kita kan siring na pagkasabot o sa halawig na panahon inako ta naman ining parte kan satuyang agimadmad nin huli ta an ‘musa’ yaon sa gabos na kultura, nagbabago sana an pagpangaran, nagbabago sana an imahe? An musa na nag-aako nin pandok asin lawas nin babayi pareho man na daw sa sinasabing daemonia kan mga Griyego o ini an duwende na sigun ki Lorca iyo an kusog na nagtatanyog asin bakong anghel o musa an nagtutulod sa disipulos kan arte na maghimo, maglalang kan saiyang obra? Para ki Lorca, ‘The Muse dictates and, in certain cases, prompts. There is relatively little she can do, for she keeps aloof and is so full of lassitude (I have seen her twice) that I myself have had to put half a heart of marble in her. The Poets of the Muse hear voices and do not know where they come from; but surely they are from the Muse, who encourages and at times devours them entirely. Such, for example, was the case of Apollinaire, that great poet ravaged by the horrible Muse with whom the divinely angelic Rousseau painted him. The Muse arouses the intellect, bearing landscapes of columns and the false taste of laurel; but intellect is oftentimes the foe of poetry because it imitates too much, it elevates the poet to a throne of acute angles and makes him forget that in time the ants can devour him, too, or that a great arsenical locust can fall on his head, against which the Muses who live inside monocles or the lukewarm lacquer roses of insignificant salons, are helpless.’ Ano man an imahe na kuahon kan pwersang ini asin ano man an pagkakaiba kan mga apod sainda, makusog an pagtubod ko na digdi mahihiling na kaipuhan kan disipulos kan arte na magkaigwa nin pang-agyat, kaipuhan niya nin kitkilat, kaipuhan niya nin kusog na matanyog kan saiyang sadiri, kaipuhan niya na maghali paluwas sa sadiri niya tanganing mahilingan nin bagong liwanag an mga ordinaryo asin gwardyadong teritoryo. Kaipuhan niyang baliktadon an saiyang gubing tanganing makabalik giraray sa kinamugtakan asin makahali sa paon kan mga engkanto. Mahapot kita, kaipuhan daw an inspirasyon sa pagsurat? Kaipuhan dawn in tawong matulod saimo sa pagsurat kan mga berso? Sa Romantisismong paghiling, sasabihon na iyo an simbag sa mga hapot na ini nin huli ta kaipuhan na igwang pag-dusayan, an musa na arog ki Francesco Goya na susunudon dawa an musa sa pagkatao ni Ines Bilbatua nabua na, nin huli ta an musa an mahirong daraga sa kadlagan, an ada, an diwata, an babaying nagliliwanag na bakong harayong ibaing man sa birhen kan mga Cimarrones na kun iisipon iyo man an bersyon kan Maria niyato. Kun igwang Mariang Makiling an mga Tagalog, asin Maria Sinukuan an mga Kapampangan an Bikol igwa man Maria asin ini an Maria kan Israel, kan Kristiyanismo. Bako ini sa bukid nakaistar arog ni Makiling asin Sinukuan kundi sa Romano Katolikong Basilika. Alagad matatandaan, na an mga Cimarrones iyo si mga tawong nakaistar man sa bulod, sa may dapan kan Bukid Isarog na iyo an naghagad nin patrona nin huli gayod ta nawara bigla an saindang diwata, an saindang ada sa paglaog kan kolonisasyon. Iba man an paghiling kan konsepto kan inspiration sa parasurat na Wislawa Symborzska na para sa saiya, bako nin huli ta may inspirasyon an parasurat kaya ini nagsusurat, bako nin huli ta igwang kinakamotan (beloved, kalimitan imahe kan babayi) kun tano ta an parasurat (lover, kalimitan imahe kan lalaki) naghihimo nin mga himno nin pagkamoot, pagrokyaw sa kagayonan, sigun sa babaying parasurat kan Poland, an inspirasyon bako sana man sa totoo para sa mga disipulos kan arte. An inspirasyon yaon man sa mga drayber asin parapapadyak na nagkakayod, sa parasira na mahigos asin mahigot na inaapon an saiyang pukot sa kahiwasan kan dagat. Pwede man daw na an kapwa lalaki magin musa o aakoon ta sana an klasikong imahe kan musa bilang babayi? Pwede man daw na sarong lalaki an magin inspirasyon sa pagsurat o dapat parating si Dante para ki Beatrice, si Balagtas ki Selya? O ‘baad an simbag sa kun ano o siisay an inspirasyon ko sa pagsurat kaya sanang simbagon kan pagsabing ‘dai ko aram.’\n7. Sa mga naenot na obrang niluwas puon kan orog na magkusog na an debosyon sa Ina, mahihiling an gabos na akdang sinurat nakatuon sa imahe kan birhen bilang relihiyosong simbolo, bilang sarong relic. Musa daw an paghiling sa imahe o Ina na kaipuhan na pamibian, arangan? Kun mahihiling an mga tekstong naisurat sa bulawan na panahon kan Katolisismo sa Bikol limitado sana sa gosos asin mga rawitdawit na nasa tono nin pagpamibi na garo baga pig-iilusyonan an birhen tanganing itao an mga diyosnon na balaog. Kun hihilingon ngani an teyolohikal na aspekto kan pagtubod ki Maria sa Kabikolan, may sarong bersyon nin milagro, an Birhen kan Angustia na ngonyan nasa retablo kan parokya sa Nabua na si Maria an nagsugong, nagsagang kan pagbaak, pagtuga kan bulkan sa Iriga na pinagboboot kan saiyang aki. Ibang klase nin mediation an ginibo digdi ni Maria na minaluwas na iyo nang nagligtas sa labing kaangotan kan saiyang aking diyos sa banwaan. Sinurog kan ina an banwaan alagad sa huring parte kan usipon minaluwas an pagsaralak kan mga rakdag, kan mga manlain-lain na detalye na iyo an dai maiibitaran sa kulturang pataram (oral culture), na lalong minadakula an dating sadit, nagiging kalangkaw na kan niyog, nagtuga na an gabos na bulkan sa Filipinas asin iba pang detalye, puon sa halas na nagbabantay, naglalabang bitis kan istatwa na nakua matapos an pagtuga. Makangalas na minsan may parokya na sa nasabing parte kan Iriga asin minimidbid kan simbahan an popular na debosyon kada Enero 4 (an aldaw kasu pagtuga asin pakakua kan imahen) na dai man sinusuportahan kan mga historyador bilang tamang detalye, mayo man na ginigibong dikreto an lokal na simbahan sa debosyon na ini sa birhen. Sa ibang rona kan Bikol, igwa pa man na imahen kan birhen na sa hiling ko ngani mga marginalized Marian devotions (arog kan Salvacion sa Tiwi na iyo man an provincial patroness kan Albay o an Lourdes sa Iriga kun sain ginigibo an pinakadakulang Tinagba), nin huli kan kadakulaan kan debosyon sa Peñafrancia. Ini nin huli ta an Naga asin an Peñafrancia nailugar na sa mapa kan satuyang kolonisadong agimadmad. Alagad dai man ‘nagmini-mini-mayni mo’ an mga Kastila sa pagpili kan Naga bilang magin sentro asin istaran na mismo kan birhen sa paglihis kan panahon, sinusuportahan ini kan pag-adal ni Danilo Gerona na igwa nang komunidad nin mga tawo sa parteng ini kan kinaban kasu pag-abot kan mga Kastila. Sa pag-adal ngani baga ni Gerona, binanggit niya na Naga konektado sa halas kan mga taga-India asin bakong gikan sa kahoy na narra kun sain an kabilutan kan mga dayo an naging lehitimong pangaran na kan lugar na inapod man na heart of Bikol asin an maogmang lugar. An kapangyarihan nin pagpangaran an dominanteng tema sa istorya kan satuyang kolonisasyon na minsan baga ngaya an Iriga hali man sa tataramon na ‘y raga’ (where there is land) kun sain an mga dayo an naggiya kan eksodus kan mga tawo paluwas sa hababang lugar kan Nabua na parating pigbabaha sagkod ngonyan minsan ngani an Iriga iyo naman asin tibaad mabaak naman talaga an bukid nin huli sa pagtupag kan daga ta mayo nang mga kahoy asin malala an quarry. Sa istoryang ini nin pinaghalian kan pangaran na Iriga mahihiling an imahe nin tagapagligtas kan mga dayo na iyo an namuno sa eksodus na ginibo kan mga tawo na gikan sa Nabua. Alagad iba man an pagtubod ni Peñones sa bagay na ini, an sabi niya konektado an Naga na halas sa Irago na halas man. Para ki Peñones, sa halas na an apod Irago hali an pangaran na Iriga asin magigiromdoman man nanggad na si Oryol, an babaying halas sa epiko sinasabing nagtatago sa bukid kan Asog kun sain iyo an pinakasentro kan relihiyon bago uminabot an mga dayo. Bako daw na si Oryol an dating parasurog kan mga Cimarrones? Si Oryol na pigpahangos giraray ni Yapan sa saiyang nobela bilang an bolang maitum kan satuyang mga mata, si Oryol na dai kayang daugon ni Handyong na kaipuhan sanang makipag-ulian kan tawo sa halas, sa pwersa, na iyo an kapalibutan. Si Oryol man gayod si Rosing kan osipon ni Aureus na inabuso kan banwaan, na binabanog kan saiyang agom alagad malipot na inako kan institusyonal na simbahan na igwa pa man rakdag kan suanoy na katukdoan na an hawak sa demonyo. Si Oryol an daragang magayon, an dai kayang daugon kan tawo. Alagad, nadaog an imahe ni Oryol, nagin siyang demonyo siring na an halas naging demonyo man sa Hudiyo-kristiyanong tradisyon, nagin demonyo sa kapangganahan ni Yahweh laban ki Baal. Alagad hilingon ta an mga bas relief, an mga templo sa India, an halas iyo an kadunongan, an halas iyo an tabang sa oma kan pesteng mga kino. Kun si Oryol an dating patrona kan mga taal, nadaog daw siya kan imahe kan Peñafrancia siring sa natitimhakan ni Maria an halas na nakapurupot sa kinaban o siring sa saiyang kapangyarihan, naghimo sana si Oryol nin panibagong pandok sa katuhan kan birhen? Ano an kahulugan kan halas na nagbabantay sa retablo kan birhen? Ano an kahulugan kan sabi-sabi na kun gusto mong mahiling an kagayonan kan Mayon, dapat magduman ka muna sa sangktwaryo ni Ina? Ano an bulkan asin si Ina saro sana? Asin kun si Oryol an simbolo kan kapalibutan, ano an ginigibo niyato sa kapalibutan? Sa istorya ni Aureus matatawan kita nin imahe kan balos kan kapalibutan, o kun ano an epekto kan mga gibo kan tawo laban sa kapalibutan na pinataram niya sa persona ni Rosing- na iyo man an birhen- na iyo man an kapalibutan: ‘ I did not quite understand where she was going, for she kept mentioning the word Traslacion. It did not make sense to me. In fact, none of the things she told me that last night made sense to me. For example, when I asked her if she was coming back, she said yes, but in another form. I asked her what she meant by that, and she answered by talking abouth deaths, strong winds, floods, famine, epedemic. I started to worry about her mental health, especially when she kept describing ripped-off roofs, drownings, brown-outs, stranded passengers.’ An isog ni Oryol, iyo an isog kan bulkan, an rapado kan bagyo, na garo baga kita kun nagboboya ki Ina. An haros parong asupre, sungaw kan hawak asin an hiro kan kawaran sa sentro kan boya. ‘Nature is both energy and struggle.’ Kun si Oryol konektado sa imahe kan birhen, an mga pamibi, gosos, rawitdawit na binabanggit niyato, mga pag-arang tanganing kita tabangan, tawan nin ranga. Ano pa an pinakamakusog na imahe kan kadiyosnan kundi an kapalibutan? Na sa enot na pakahiling kan tawo kan saiyang kapalibutan, sinamba niya ini. Idolatry to nature is man’s first sin not disobedience. Sigun sa Heswitang parasurat: ‘ The world is charged with the grandeur of God.’ Asin an kapalibutan na ini, an kinaban na ini ‘where the cultivation of souls is only possible (Gamalinda), minahiro sa imahe kan paglalang, pagwasak, pag-almasi, pagbago, kagadanan, kapinunan. An tawo minadulok sa imahe kan diyosnon na kapalibutan, hilinga an sarong rawitdawit ni Antonio M. Manaog na nagluwas sa Kalendaryong Bikol kan 1950 kun sain bakong pwersa kan kapalibutan an saiyang hinahagad tabang kundi an paglaog kan modernisasyon na para sa daan na kinaban, tumang, asin balakid sa pagtalubo: ‘An ‘modernong lakaw mga bagong sirang,/Panong karigsokan asin kalangkawan;/Mayo nang pagmidbid, gibong kagalangan/ Sa magkasimotao, magurang siring man.’ Nagluwas an rawitdawit na ini bilang paggiromdom sa ika duwang pulo may limang taon na anibersayo kasu pagkornahe ki Ina asin mahihilingan nin padagos na tono nin paghagad tabang sa birhen, na sa padagos na paglakaw kan banwaan, yaon man lugod parati an birhen, mapag-ampon, minataong ranga sa mga may helang na sa halawig na panahon dakul an naisurat na mga bersong arog kaini na agid sa mga gosos na mahihiling sa mga nobena sa Peñafrancia. An gosos wawalohan na bersikulo asin wawalohan na istansa: ‘Oh maputing azucena,/cabinibining Maria,/an caogmahan mi ica,/asin samuyang catig pa./ Saimo, Oh reinang mahal,/ Cami gñani nasarig man/ na samuyang macacamtan/ An lagñit camurawayan.’ Bitoon, burak, katig, korona an mga imaheng tinawan nin Kristiyanong interpretasyon o pagbasa na saro man na istratehiya kan simbahan na sa paagi kan arte, kan poesiya, kan mga biswal na arte maipahiling an adal na moral, an leksyon, an katekismo na sa kagayonan kan mga baga-bagay sa palibot yaon an ngirhat, an pagkatakot sa dakulaon na reyalidad nin kagayonan. Giromdomon ta na sana su sinabi ni Rilke na ‘ every angel is terrifying beautiful.’ Asin nin huli ta an kagayonan na makangirhat yaon sa mga bagay-bagay na yaon sa satuyang palibot, makakataong omay an arte: ‘Confronted with the vulnerability of beauty and the briefness of hope, human beings create art, to make the act of recognizing beauty timeless. Art is an organized response to what nature allows us to glimpse occasionally. Art sets out to transform the potential recognition into an unceasing one. It proclaims man in the hope of receiving a surer reply…the transcendental face of art is always a form of prayer. (gikan sa artikulong sinurat ni Marjorie Evasco)\n8. An historikal na detalye sa pagsurat kan mga rawitdawit asin osipon dai maipapasipara kun hihilingon an mga teksto na sinurat mapapadapit sa birhen kan Peñafrancia. Minsan an mga mural na mahihiling sa Peñafrancia Avenue mahihilingan kan sarong direksyon nin kasaysayan asin malinaw na yaon si Ina. Arog man kaini an mga rawitdawit ni Estelito Jacob na garo modernong pagsasalaysay kan istorya kan debosyon ki Ina. Nagbanggit siya nin mga pangaran kan mga nakakua kan imahen asin ibinaing niya ini sa kamugtakan kan naghehelang na mga tawo kan banwaan. Kun si Ina an patrona kan mga nagehehelang, maoomayan niya daw an helang kan satuyang banwaan? Ano ta an Peñafrancia? Nin huli gayod ta Si Ina na simbolo nin nakaagi, na may benino pa sagkod ngonyan asin an nagungurog man na giya para sa paabot na panahon anuman an atubangon na sitwasyon kan rehiyon na ini. Ini man baga an sinambit sa coffetable book na Ina and the Bikol People. Maisog, nagtutumang man an nasabing proyekto minsan ngani gikan ini sa institusyonal na simbahan. Kaiba sa ibang proyekto nin coffetable book kun sain an parati mong mahihiling sa sala kan mga mayayaman, an librong ini, nagpapahiling kan mga pandok ni Janus, an magayon na rehiyon asin an saiyang istorya, mga selebrasyon asin an makanos na pandok nin kapagtiosan na nagsasadol an mga kagsurat asin kaghimo kan libro na magkaigwa nin bagong agenda para sa Bikol. Dai binutasan kaini an imahe ni Ina bilang metapora para sa bagong mauswag na Bikol. Si Ina an solamenteng imahe nin pagkasararo, nin pagkaboronyog. Alagad, sa hiling ko, igwa pang distansya tanganing maotob an bisyon na binanggit sa libro. Alagad, marahay na an siring na libro nagtao nin riparo sa kapalibutan, sa Bikol. May naipahayag na ini na dai kayang banggiton sa atubangan nin mga poderosong tawo kaibahan naman an pirang miyembro kan simbahan. Asin ini man an nahilingan kong direksyon kan mga sinurat sa kontemporanyong panahon. Kun sa mga rawitdawit ni Datu asin ni Manaog, asin iba pang Bikolnon, mahihilingan an pagpamibi, an paghiling sa imahe kan birhen na garo musa ining nagtutulod sa parasurat na magsurat para sa musa, an mga kontemporanyong akda, minalaog na sa iba pang persona kan selebrasyon ki Ina. Bako na sanang si Ina kundi minsan an mga padi asin orog sa gabos an tingog kan boyador, na nagkukurahaw nin Viva la Virgen. Sa osipon ni Aureus, sarong padi an nagtataram, sarong padi na mahali na sa ministerio bako nin huli ta siya may babayi kundi nin huli sa sarong babayi—si Rosing na ginugubak nin agom asin tinawan sana nin malipot na abaga kan simbahan na saiyang kinakaoyonan. Alagad kasu maarami niya na an pangyayari, tinawan niya nin lindong si Rosing, si Rosing na tinukdoan niya na marahay an Diyos, si Rosing na nagdakula sa simbahan alagad ‘literal na pinabayaan kan mga nasa simbahan’ kan ini maghagad na nin tabang huli sa pangkukulog nin agom. An epipanya kan padi nangyari sa pagluwas kan imahen kun sain itinao kan sarong boyador an panyo na igwang burda kan saiyang pangaran na nagiromdoman niyang itinao niya man ki Rosing kasu banging naghali ini asin nagpatanid nin mga kalamidad na kawsa man sana kan tawo. An rawitdawit man ni Peñones na Cancion kan Boyador minataram sa punto de bista kan sarong lalaking deboto. An makusog na imahe kan boyador na nagkukurahaw an ginamit ni Peñones alagad iba na an tono, may pagkabuyong na na garo baga agom o nag-iilusyon ining lalaki bagay na dai mo mahihiling sa mga rawitdawit kaidto. ‘Nagpaitok-itok ako/ sa ibang kinaban, kalangitan/nakalunad sa telebong,/ribong sa siamong hamot/kan saimong parong./ Ah, sakong sinasamba,/matiklod ako sa saimong atubang,/patitindogon an kandila/ na natipon kong pag-arang/ sa gabos kaining kaliwanagan/abot na ika marangrang/asin kita matunaw/asin ako mapakurahaw/ na daing pakiaram:/VIVA LA VIRGEN!’ Bako ining enot na tinapos ni Peñones an saiyang rawitdawit sa pag-omaw sa birhen na kamamatian nin sekswal na pagpapasabot. Sa tula niyang ‘Pagkakan nin Pinangat’ nagtapos man an rawitdawit sa pagkurahaw na garo baga igwang ginibong paglusob, siring sa pagkakan, pagkunsumo na iyo man nanggad an nangyayari sa ritwal na kita minalaog sa panibagong estado, panibagong reyalidad, panibagong paghiling sa hawak niyato asin ini an spectacle kan pagsalat na tinukoy ni Tolentino, an pangangaipuhan tang makapotan asin magkapot na orog na ipinahayag sa Traslacion. An siring na pagbasa minapararom na kan satuyang buhay-kamugtakan, asin an direksyon kan paghurop-hurop bako na nakasentro sa imahe kan birhen kun sa panlaog na kamugtakan kan sarong kaayon sa selebrasyon. An mga rawitdawit sa kontemporanyong panahon, nagibohan na laktawan an mga rawitdawit na garo pamibion. An mga rawitdawit ni Honesto Pesimo Jr. arog kan Kapa ni Ina, nagsasaysay man kan sosyo-pulitikal na sistema sa satuya asin minsan sa rawitdawit kong Peñafrancia na nagluwas sa sakuyang enot na libro ipinahiling ko man an magkapirang punto na sa hiling ko dai minauyon sa klase kan selebrasyon na igwa kita. Halimbawa, tano ta an salog na pigsasakayan ta ki Ina an pinakadakulang kali sa Naga?\n9. Kun igwa man na rawitdawit na lataw an pagkamusa ni Ina iyo ini an rawitdawit ni Rizaldy Manrique, an Ars Poetica, kun sain ibinaing niya an paglapigot kan sarong boyador sa ekspwerso kan pagsurat. Marahay an mga imaheng ginamit ni Manrique sa rawitdawit na ini, an paggamit nin mga imahe sa Traslacion asin an pagbaing kaini sa gawi nin pagsurat arog baga kan panyong puti asin papel, an disposisyon nin kaandaman asin kalinigan asin an gawi nin pagkumpisal, asin an kaogmahan kan pagkahiling ki Ina asin an pagtapos kan panuga nin pagsurat nin sarong obra. Dawa hinahanapan ko ini nin ritmo asin tanog na arog baga kan Resuene o kayak an ludok kan daan na Ama Niamo, masasabi kong saro ini sa marahay na rawitdawit na naisurat na gamit an imahe kan Peñafrancia. Kun igwa man akong masasabing nahimo bilang saro man na parasurat iyo na an apodon ko si Ina bilang an itum na babayi na bako naman na bago o orihinal, ta minsan si Datu, inapod naman siyang ‘dark woman’. Kun igwa man nanggad na nagpapagiromdom kan pagmawot na makabaing ta si Ina bako iyan sa mga bulawan na nakapatos sa saiya kundi sa sadit na pandok niyang napapatos nin mga korona. An pandok na ini na satuyang inaarang, na humiling man satuya an natatadang pwedeng mahiling na kabilugan kan birhen, siring man kan saiyang omboy. Itum na babayi an apod ko saiya, siya an matabang sa satuya sa paagi nin pagtabang man niyato sa satuyang mga sadiri, ta siya yaon sa lambang saro sa satuya. May pagtubod an mga suanoy na Bikolnon na kun nawawara an bulan, hinahamil ini ni Bakunawa, asin tanganing maulang ini o kaya mailuwa giraray kan halimaw an bulawan, minagibo sinda nin selebrasyon, an Haliya. Nangangapodan ako nin bagong Haliya, nangangapodan ako bako sana tanganing matunlag si Bakunawa kundi gadanon si Bakunawa. Masakit ini alagad pwede.\n10. Sa hiling ko, an mga binaggit ko sa papel na ini produkto man ako kan sakuyang direksyon tanganing agihan an dalan nin paghurop-hurop sa tabang kan postkolonyalismong diskurso asin iba pang ‘ismo’ na sa sakuyang paghiling magkakaigwa sanang balor, kun ini hihingowaon ko na hilingon sa lente kan sakuyang eksperinsya, kan sakuyang kamugtakan. Na sa panahon niyato ngonyan igwa pa man bagong paagi nin panlupig, bagong paagi nin pagpapasipara sa tawo asin sa banwaan. Delikado an ginigibong pagsalingoy nin huli ta igwang posibilidad na dai na kita makahiling sa padudumanan. Masakit an kalambrihon an liog! Alagad sa odok sanang paghiling kan satuyang kamugtakan, sa giraray an pagkaykay kan satuyang mga istorya, mabibilog niyato, maimumundag an mga bagong Bikolnon, na igwang odok na pagkamoot sa daga, sa buhay, sa kapalibutan. An mga imahe na nakapalibot satuya, an mga okasyon nin selebrasyon asin pagmundo, an dalagan kan panahon, ini an buot kong hilingon niyato giraray sa panibagong liwanag, sa panibagong paggamit kan imahe kan birhen bilang metapora kan satuyang kamugtakan, na sa mga imahe nin pagkawasak igwang minasup’ay na mga bagong milagro nin buhay, mga bagong silahis nin liwanag.\nPosted by Kristian Cordero at 2:47 PM\nLabels: bikol literature, paper


Emily in Paris: kun sain kita napapaduman kakahanap nin kaugmahan | Magbikol Kita\nMonday, May 23, 2022, 4:09am\nEmily in Paris: kun sain kita napapaduman kakahanap nin kaugmahan\nPublished on Sunday, October 11, 2020, 8:52pm\nKun kamo, arog ko, mahilig magparadalan nin kun anu-ano na sana sa Netflix ngunyan na may pandemya, dai man gayod nindo pinalampas an bagong series ni Lily Collins na Emily in Paris. Dapit ini ki Emily, sarong millennial, nagtratrabaho bilang advertising specialist sa sarong pharmaceutical firm na nakabase sa Chicago. Sarong aldaw, nagkaigwa sya nin oportunidad na makapagtrabaho sa Paris, thus the title, Emily in Paris.\nKun nabubuhay pa an mga elitistang taga-Frankfurt na sinda Theodore Adorno asin Max Horkheimer, siguradong mataraas an kiray kan mga idto tapos masabing “rrrubbish!” urog nang ta na-extra an mga Aleman sa saro sa mga pag-urulay duman\nPaul: “Smoking is a pleasure, and without pleasure, who are we?”\nMga KJ na mga taga-Frankfurt!\nO inda, tibaad maapresyar man ninda an kiray ni Lily Collins ta ini, mayong kontra, sarong art.\nEmily in Paris, Hali sa Darren Star Productions, distribusyon kan Netflix\nPero bakong suba-suba, ngunyan na an mga opisyales kan gobyerno ta puro mga komedyante saka artista, marhay gayod na balikan ta an mga sinasabi kaining mga taga-Frankfurt. Si Adorno saka si Horkheimer an kaggibo nin kritikal na teyorya manungod sa culture industry. Ini sarong paghiling sa epekto kan mass media sa kultura saka sa komunidad. Para ka Adorno saka Horkheimer, sa panahon kan industriyalisasyon, an midya nagigin behikulo na sana nin paghiras nin mass culture asin mga pangkapitalistang ideyolohiya. Haros an mga produkto pararehas na sana, abot na kan kadaklan o kan masa, asin haros gabos may karibay nang kwarta. Kun ano an popular iyo man an gugustuhon kan masa. Kun siisay an nagbabayling budots, duman man kita. An epekto ideyolohikal saka peligroso nin huli ta ini nagsasagom sa agimadmad kan kadaklan.\nHara-harayo man sa dinadalan tang budots, an Emily in Paris saro man na ehemplo kun pàno an sarong produkto nag-iitok sa padalagan kan culture industry. An plot kaini dai na bago saka nakabase sa mga nagkadaralan ta nang istorya. Fish out of water. Sarong karakter na may ekspedisyon pasiring sa lugar na mayo syang aram. Kan si Emily nakapa-Paris, may saro sana syang goal: an magin marhay sa saiyang trabaho. Nin huli ta magkaiba ang pang-opisinang kultura kan Chicago asin kan Paris, nasakitan si Emily maka-adjust. Alagad huli ta sya an bida, an istorya asin iba pang elemento na pampelikula, pirming pabor saiya. Kaya baga maski na basta-basta na sana sya nagpost sa saiyang Instagram, nagdakol tulos an saiyang followers. Samantalang kita maski ginatos na pictures na an ipost, mayo lamang nagfofollow. Digdi, an kinaban nag-iikot sana ki Emily, asin an mga lalake, mga gwapo saka mayayaman, patirarani pirmi saiya. #EmilyinParis #SanaAll.\nPero hadaw ta maski mayo man tinatao na bago an series natapos ta ini sa sarong turukawan sana? Tano masakiton punduhon an pagdalan?\nSi Emily saro sa mga panalmingan kan satong mga ilusyon. Sya an satuyang kosmopolitan na pantasya. Sya itong sinasabi ni Baudelaire (ipabisto ko saindo sa sunod) na flâneur o flâneuse. Kaidto, flâneur an apod sa France sa mga tawong naglalakaw-lakaw na mayong gibo, naglilibang-libang sana, sa Bikol sinda idtong mga barag-baragon. Sinda an nagin simbolo kan mga tawong angat, moderno, asin contemporary. Si Emily dai ta nahiling na pagal sa trabaho, magagayon pirmi an bado nya, asin plakado pirmi an kiray nya. Dawa nagkakaproblema, pirmi syang nakakataon nin solusyon na hali sana sa mga inspirasyon na nakua nya sa paglakaw-lakaw sa Paris. An paglakaw-lakaw asin an paglibang saiya itinao, ini katakod kan pribilehiyo, asin duman sya nakakakua nin inspirasyon. Samantalang kita, arualdaw kaipuhan ta pirming maglapigot: an mga teachers sa paggibong modules, an mga parauma sa pagtanom, an mga saleslady sa kakatindog maghapon. Kun gusto tang makahanap inspirasyon, pwede kitang makasingit nin pirang minuto, maglakaw-lakaw sa Francia pero hanggang kanto sana ta tibaad mabanggaan pa kita.\nArog ni Emily, sinda Adorno saka Horkheimer nagbyahe man pero haling Germany pasiring Amerika. Sa Amerika, duman ninda napansin kun gurano ka-peligroso an mga nadadalan asin nahihiling sa midya. Para sainda an mass culture may saro sanang motibo: iyo an pag-aling o pag-entertain. Ini nahihiling ninda bilang sarong distraksyon na dai nakakatabang para mahiling kan mga tawo an materyal na aspekto, an reyalidad kan komunidad na linulugaran ninda. An paglibang na ini katakod kan pagkonsumo kan mga produkto na mas nagtutulod pa sa estado kan kapitalismo. Kun pagal ka na sa trabaho tapos gusto mong maglibang, magsine ka o magbyahe ka, alagad pirmi mong kaipuhan nin kwarta. Kun kaipuhan mong kwarta, magtrabaho ka. Kita ikinukulong kan culture industry sa arog kaning paagi, mayong katapusan asin paliwat-liwat sana.\nBuót ninda Adorno saka Horkheimer maaraman kun tano dai nagkakasararo an mga tawo, kun tano dai napapahali an sistemang kapitalismo. Dakula an pagtubod ninda na an hararom an kaggibo kan midya digdi. An masa passive tapos nagigin taga-konsumo na lang kan kultura. Asin huli ta pararehas na sana an pinapahiling sa midya, dai na kritikal an masa sa kun ano an nahihiling, kun totoo daw ini o bako. Para ka Adorno saka Horkheimer, an midya iyo na an nagsasabi kun ano an marhay para sa mga tawo, kun ano an makakapaugma sainda. Ini hababaw na kaugmahan, artipisyal, na biyo-biyong nakakalansi, alagad dai man sato itatao sana.\nKaya kita pirmi naghahanap nin paagi para makabutas sa nakakamundong reyalidad. An makalayas pasiring sa ibang lugar na daing sakit: an magin Emily, an kiligon sa mga nadadalan na KDrama, an magngirit sa mga nagkakahiriling na Tiktok videos o mga memes. Ini, sa hiling ko, dai man talaga nin huli sana sa kababawan, sa dai kita nag-iisip, kundi kita man namumundo. Nin huli ta sa mga nagkakadaralan ta sa TV o internet, an relasyon ta sa mga bagay-bagay salungat na sa kung ano an natural sa sato, ni dai ta na aram kun ano an natural sato. An kaugmahan katakod na kan mga artipisyal na ilusyon na ipinasagom sa satong pagkaagimadmad sa paagi kan mga imahen na nahihiling ta sa media. An magin mayaman, magayon, o sucessful, iyo ini an standards kan kaugmahan. Kaya an pagpresentar ta man sa sadiri ta sa social media igwa pirming tinatago, may filter para mahali an makanos, an mga peklat, saka an mga pagsakit.\nIning kamunduan na ini personal, alagad ini politikal man. Ngunyan na nasa ituktok na estado na an kapitalismo, an kamunduan na ini bako sanang indibidwal, kundi ini kolektibo—ini an bilog na syudad, ini bilog na nasyon. Iyo, mamundo, pero dai ka digdi nagsosolo. Iribahan kita sa makonsumong nasyon na pano nin pantasya, pano man nin pagsakit. Kaya sige sana, dalan sana kan masunod na episode. Tibaad an pinaka-radikal mong magibo ngunyan na aldaw iyo an mabuhay sana. Alagad, magkua kang pwersa sa kamunduan, gibuhon ining kritikal.


Eilyn Nidea - Wikipedia\nEilyn Lamadrid Nidea\nSi Eilyn "Ayen" Lamadrid Nidea sarong kagubay na Bikolanang paratukdô, parasurat, artista sa pelikula, obrerong pangkultura asin premyado kan Premio Tomas Arejola para sa Literaturang Bikolnon sa kategoryang saysay (essay) kan 2009. Siya nagtutukdô sa Nasyunal na Paadalan nin Pang-agrikultura asin Pagsisira nin Ragay (RNAFS) sa banwaan nin Ragay, Camarines Sur. Siya nagtapos nin kolehiyo sa Ateneo de Naga na Unibersidad sa Syudad nin Naga.\nDati man siyang naging parahusay sa campus journalism sa RNAFS para sa man iba-ibang klase nin pagsurat: news writing, editorial, sports news writing asin iba pa. Ngunyan, siya an nagpapadalagan kan Teatro Ragayano, sarong grupo nin mga artista sa entablado na itinugdas na Carlos Arejola, Anabel A. Haber, Christy G. Rañola sagkod ni Nidea.\nSaringsing National Writers Workshop, 2018\nSi Nidea myembro asin iyo an presenteng tagapangataman-yaman kan Parasurat Bikolnon kun sain nagin siyang kritiko poon kan 2013 sa Saringsing Writers Workshop, an taonan na hunglonan sa pagsurat kan organisasyon. Bàgo kaini, siya nagin partisipante sa Juliana Arejola-Fajardo Workshop sa Pagsurat-Bikol sa Syudad nin Naga kan taon 2012. Nag-atendir man siya sa pinakainot na Saling-Panitik Bienvenido Lumbera Translation Seminar-Workshop poon Pebrero 8-10, 2018 asin Gemino H. Abad Seminar-Workshop on Teaching Literature poon Setyembre 20-22, 2019 na parehong ginibo sa Unibersidad kan Pilipinas, Diliman, Syudad nin Quezon.\nSa ginibong Rimpos: art-literature Exhibition kan Salingoy Art Group, nakatampad kan mga obrang kurit ni Maricris Gomez an saiyang mga rawitdawit. An aktibidad ginibo sa Naga City Art Gallery sa Jesse M. Robredo Coliseum poon Mayo 4 sagkod 18, kan 2013. Nagpaluwas nin sarong libro na saiyang pinakarhay laman an haralìpot na saysay dapit sa mga parakurit asin parasurat na kaayon sa aktibidad siring man an mga ladawan asin mga panurat na ipinahiling sa eksibit. Kabali an saiyang erotikang rawitdawit na Pagbaklay sa antolohiyang Ani 38: The Human Body/Ang Katawan na pinagpupublikar kan Sentro Pangkultura kan Filipinas (CCP) kan 2014. Siya sarô sa mga kagmuknâ kan Hagkos Bikolana, sarong grupo nin mga babaing parasurat sa Camarines Sur kaiba sinda Irmina Torres, Marissa Reorizo-Redburn, Lourdes Nieva asin iba pa.\nPelikulohiya[liwaton | liwaton an gikanan]\nMaliban sa pagigin artista sa entablado, si Nidea nagluwas man sa mga independyenteng pelikula poon kan 2013 sa pelikulang Angustia ni Kristian Cordero.\n2013 Angustia Direktor: Kristian Cordero\n2016 Sayaw sa Butal Alona Direktor: Vic Nierva\n↑ CCP launches 38th literary journal on 45th year Cultural Center of the Philippine (pighugot 2015-06-27)\nPinaghugot gikan sa "https://bcl.wikipedia.org/w/index.php?title=Eilyn_Nidea&oldid=189070"\nHuring pigliwat an pahinang ini kan 14 Marso 2020, alas 07:50.


Tandang panduon - Wiksyunaryo\nAn mga tandang pandúon o diacritical marks sa lenggwahe kan Bikol ilinalaag sa taas o bágo kan patanóg tanganing ipahiling kun pàno sasayudon an patanóg. Pwedeng gamiton o dai an tandang panduon, alagad nakakatabang ini na masayod nin tama an tataramon saka masabútan an tamang kahulugan kaini.\nPahilig ( ′ )\nAn pahilig o Acute ginagamit sa duwang paagi:\nnagtatao nin marikas na pagsambit kan tataramon asin pirming nasa huring silaba arog kan iyó, daí , garó.\nnagtatao nin mabagal na pagsambit sa sa tataramon, makukua ini sa inutan o tahaw na silaba arog kan úlay, pálad, saága asin kasálan.\nPaiwa ( ` )\nGinagamit an paiwà sa pagbabagal kan pagsambit kan sarong tataramon alagad igwang impit (glottal stop) sa huring silaba arog kan panà, bahalà, asin pawì.\nPakupya ( ^ )\nAn pakupya nagtatao nin rikas asin impit sa sarong silaba. An tataramon na may tanda na pakupya minarikas saka nagtatapos sa impit arog kang salâ (wrong), balâ (bamboo slat), lawî asin igô (fit).\nKurit ( - )\nGinagamit an kurit (-) tanganing pagsuwayon an patanog kasunod kan sarong katanog tanganing mapagsuway an kanya-kanya kaining tanog. Sa ibang lenggwahe dai ini ibinabali bilang tandang panduon, alagad inaakô ini bilang simbolo sa mga tataramon sa Pilipinas. Huli sa kurit, an mag-alang (to dry) nailalain sa tataramon na magalang (respectful),\nTria, Wilmer Joseph S. (2014) Guide to Bikol Orthography , Ateneo de Naga University Press\nKinua sa "https://bcl.wiktionary.org/w/index.php?title=Tandang_panduon&oldid=15028"\nGramatikong Bikol Sentral\nHuring binago an pahinang ini kaitong 4 Enero 2022, alas 21:00.


Pirang pidaso nin lata.\nAn lata, estanyo, tinggaputi, o tin (Spanish: estaño, Ingles: tin, Cebuano: tansan) iyo sarong elementong kemikal na may simbolo na Sn (Latin: Stannum) asin may atomikong bilang na 50. Kabale ini sa pangenot na grupo nin metal sa Grupo 14 kan talaang peryodiko. Ini iyo nagpapahiling nin pagkakaparehas sa mga kataid kaining mga metal sa Grupo 14 na hermaniyo asin tingga, arug kan estado kaini sa pag-ooksihena na +2 asin +4. Ini iyo an ika-49 sa kadakulan sa kalibutan, asin sa sampolong bilog/ matibay na isotopyo, ini an may pinakadakulang numero nin bilog /matibay na isotopyo sa gabos nin bistadong elemento. Gikan an lata sa mineral na cassiterite, kun sain ini iyo tansang dae-oksinada, SnO.\nAn lata iyo may kulay na garu pirak, na madaling tunawon, asin madaling mabare na metal. Dae man ini madaling makamati nin pag-ooksinada sa duros, asin ini iyo piggagamit na pampatos sa ibang mga metal para makalikay sa pagkatunaw o pagkaraot. An enot na alloy na piggamit sa dakulaang komersyo iyo gikan kaidtong 3000 BC asin inaapod na bronse, na iyo pigsalak na lata asin tanso. Matapos an 600 BC purong metal na tanso na an nagigibo. An peltre, sarong salak na 85% hasta 90% na tansan kaiba an tanso, antimonya, asin tingga, iyo piggagamit na plato gikan sa Panahon nin Tanso hasta sa ika-20 na siglo. Sa presenteng panahon, piggagamit an tansan sa dakulong salak na metal, arug kan malumoy na solderong lata/ tingga, na harus igwang 60% o mas dakol na lata. Saro pang piggagamitan nin tansan iyo an paglalaag nin tansan sa asero o yero. Huli sa hababa an pagkakataon kaining makalason, an mga metal na pigpatosan nin lata iyo piggagamit sa pagpapatapos nin mga pagkakan, arug kan mga lata, na harus gibo man sa aluminyo sagkod asero o yero.\nAn Wikimedia Commons igwa nin medya dapit sa Tin.\nKinua sa "https://bcl.wikipedia.org/w/index.php?title=Lata&oldid=201144"\nHuring binago an pahinang ini kaitong 26 Enero 2021, alas 11:47.


May ‘Rapture’ Daw na Mangyayari sa Dakulang Kahurasaan? | Pag-aadalan\nGikan sa Buot na Iprinesentar an Saindang Sadiri—Sa Rusia\nMagtabang sa Pagpapagayon Pa kan Espirituwal na Paraiso\nPaglilingkod ki Jehova sa “mga Aldaw nin Kasakitan”\n“Madali Na an Saindong Kaligtasan”!\nPaano Kun Mayo nin Tawong Makahiling kan mga Nagigibo Mo?\nMagdanay Kamong Maimbod sa Kahadian nin Diyos\nIni an Satong Lugar nin Pagsamba\nAn Torrengbantayan—Pag-aadalan na Edisyon | Hulyo 2015\nBASAHON SA Acholi Albanian Aleman American Sign Language Amharic Arabic Argentinean Sign Language Armenian Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Batak (Toba) Bengali Bicol Bislama Brazilian Sign Language Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chilean Sign Language Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chokwe Chuvash Cibemba Cinyanja Colombian Sign Language Croatian Czech Danish Drehu Dutch Efik Español Estonian Fijian Finnish Georgian Griego Guarani Gujarati Gun Haitian Creole Hapon Hausa Hebreo Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Ingles Isoko Italian Sign Language Italiano Japanese Sign Language Kannada Kazakh Kikamba Kikaonde Kikuyu Kiluba Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Kisi Kongo Koreano Krio Lamba Latvian Lhukonzo Lithuanian Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Malagasy Malay Malayalam Mambwe-Lungu Marathi Mauritian Creole Maya Mexican Sign Language Mixe Mongolian Moore Ndebele (Zimbabwe) Nepali Norwegian Oromo Ossetian Pangasinan Papiamento (Aruba) Papiamento (Curaçao) Persian Peruvian Sign Language Polish Portuguese Pranses Punjabi Quechua (Bolivia) Quichua (Imbabura) Romanian Runyankore Ruso Russian Sign Language Sango Serbian Serbian (Roman) Seychelles Creole Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Sranantongo Swahili Swedish Tagalog Tajiki Tamil Tatar Telugu Thai Tigrinya Tiv Tok Pisin Turkish Turkmen Turkmen (Cyrillic) Tuvaluan Tzotzil Ukrainian Urdu Uzbek Vietnamese Wallisian Waray-Waray Wolaita Yoruba Zande Zapotec (Isthmus)\n“Tumindog dangan tumangad kamo, huli ta madali na an saindong kaligtasan.”—LUC. 21:28, An Marahay na Bareta Biblia.\nKANTA: 133, 43\nAnong pangyayari kan 66 C.E. an madali na man na mangyari sa sato?\nAnong panahon nin pagbalo an masunod pagkalaglag kan ‘Dakulang Babilonya’?\nSa ano nanunungod an pagtipon na sinambit sa Mateo 24:31?\n1. Ano an nangyari kan 66 C.E.? (Hilingon an ritrato sa itaas.)\nIMAHINARON na saro kang Kristiyano na nakaistar sa Jerusalem kan 66 C.E. Kadakul kan nangyayari sa lugar nindo. Inot, kinumpiskar kan Romanong prokurador na si Florus an 17 talento hali sa sagradong kaha kan templo. Tulos-tulos na nagrebelde an mga Judio, ginaradan an mga suldados na Romano sa Jerusalem asin kusog-buot na idineklarar an saindang independensiya sa Roma. Pero tulos man na buminalos an Roma. Sa laog nin tulong bulan, 30,000 na suldados an nag-arabot na pinanginginutan kan Romanong gobernador nin Siria na si Cestio Gallo. Marikas na nalaog kan mga suldados an hararaning banwaan sa Jerusalem, asin uminatras an rebeldeng mga Judio saka nagtago sa laog kan kuta kan templo. Dangan, pinunan nang labuton kan Romanong mga suldados an mas nasa luwas na lanob kan templo! Nataranta an gabos sa siyudad. Ano daw an mamamatian mo mantang nahihiling mong nangyayari an gabos na ini?\n2. Ano an kaipuhan na gibuhon kan mga Kristiyano kan 66 C.E., asin paano ninda ini nagibo?\n2 Siguradong nagigirumduman mo an mga sinabi ni Jesus na irinekord kan kagsurat nin Ebanghelyo na si Lucas: ‘Kun mahiling nindo na an Jerusalem napapalibutan na nin mga hukbo, dangan sabuton nindo na an saiyang pagkatunaw harani na.’ (Luc. 21:20) Pero tibaad ihapot mo, ‘Ano an kaipuhan kong gibuhon huli sa patanid na iyan?’ Sinabi pa ni Jesus: ‘Dangan an mga nasa Judea magdurulag sa mga bukid, asin an mga nasa tahaw niya magruluwas, patin an mga nasa uma dai na magralaog diyan.’ (Luc. 21:21) Paano ka makakadulag sa Jerusalem kun napapalibutan iyan nin kadakul na suldados? Pagkatapos, sarong makangangalas na bagay an nangyari. Nahihiling mong nag-aatras an mga Romanong suldados! Arog kan ihinula, ‘papahaliputon’ an pagsalakay ninda. (Mat. 24:22) May pagkakataon ka na ngunyan na gibuhon an mga instruksiyon ni Jesus. Tulos-tulos kang duminulag pasiring sa kabukidan sa ibong kan Salog nin Jordan, kaiba kan gabos na iba pang maimbod na Kristiyano sa siyudad asin sa hararaning banwaan. * Dangan kan 70 C.E., sarong bagong hukbong Romano an luminusob sa Jerusalem asin linaglag an siyudad. Pero nakaligtas ka huli ta nagsunod ka sa mga instruksiyon ni Jesus.\n3. Anong kaagid na sitwasyon an madali nang mapaatubang sa mga Kristiyano, asin ano an pag-uulayan ta sa artikulong ini?\n3 Sa dai na nanggad mahahaloy, mapapaatubang an lambang saro sa sato sa arog kaiyan na sitwasyon. Sinambit ni Jesus an mga pangyayaring idto kan inot na siglo bako sana bilang patanid sa mga Kristiyano kaidto manungod sa nagdadangadang na kalaglagan kan Jerusalem, kundi para ipahiling man an pagkakaagid kan mga mangyayari pag bigla nang magpuon an ‘dakulang kahurasaan.’ (Mat. 24:3, 21, 29) Pero an marahay na bareta iyo na “sarong dakulang kadaklan” nin mga tawo an makakaligtas sa pambilog na kinaban na kapahamakan na ini. (Basahon an Kapahayagan 7:9, 13, 14.) Ano an sinasabi sa sato kan Bibliya manungod sa nagdadangadang na mga pangyayaring ini? Dapat na magin interesado kitang marhay sa simbag sa hapot na ini huli ta nakadepende digdi an sato mismong kaligtasan. Pag-ulayan ta ngunyan nin detalyado kun paano mismo kita maaapektaran kan mga mangyayaring ini sa maabot.\nAN KAPINUNAN KAN DAKULANG KAHURASAAN\n4. Ano an magigin kapinunan kan dakulang kahurasaan, asin paano iyan mangyayari?\n4 Paano mapuon an dakulang kahurasaan? Mapuon iyan kun an ‘Dakulang Babilonya’ laglagon na, arog kan pagkakaladawan sa libro nin Kapahayagan. (Kap. 17:5-7) Angay nanggad na iagid an gabos na palsong relihiyon sa sarong patutot! An mga klero nagpatutot sa mga lider kan maraot na kinaban na ini. Imbes na maimbod na suportaran si Jesus asin an saiyang Kahadian, an sinuportaran ninda iyo an tagapamahalang mga tawo asin binaliwala ninda an mga prinsipyo nin Diyos tangani sanang magkaigwa nin impluwensiya sa pulitika. Kabaliktaran nanggad sinda sa malinig asin arog-birhen na mga linahidan nin Diyos. (2 Cor. 11:2; Sant. 1:27; Kap. 14:4) Pero siisay an malaglag sa arog-patutot na organisasyon na ini? Ibubugtak ni Jehova an “saiyang kaisipan” sa mga puso kan ‘sampulong sungay’ kan mabangis na “hayop na mapula.” Irinerepresentar kan mga sungay na ini an gabos na pulitikal na kapangyarihan ngunyan na nagsusuportar sa Naciones Unidas, an organisasyon na ilinaladawan kan mabangis na “hayop na mapula.”—Basahon an Kapahayagan 17:3, 16-18.\n5, 6. Taano ta masasabi niyato na dai magagadan an gabos na miyembro kan palsong relihiyon pag linaglag an Dakulang Babilonya?\n5 Pero, maikokongklusyon daw niyato na kun laglagon na an mga relihiyon kan Dakulang Babilonya, magagadan man an gabos na miyembro kan mga relihiyon na iyan? Minalataw na dai. Si propeta Zacarias pinasabngan na magsurat dapit sa panahon na iyan. Manungod sa saro na dating miyembro nin palsong relihiyon, isinurat niya: ‘Siya masabi, “Bako akong propeta; parauma ako kan daga: huli ta inadalan ko ini sa tawo magpuon kan ako aki pa.” Asin hahaputon siya ninda, “Ano an mga lugad na ini sa saimong mga kamot?” Asin masimbag siya, “Ilinugad iyan sa sakuya sa harong kan sakuyang mga katuod.”’ (Zac. 13:4-6) Kaya minalataw na dawa an ibang lider nin relihiyon babayaan an saindang relihiyon asin ninigaran na nagin miyembro sinda kan palsong mga relihiyon na iyan.\n6 Ano an mangyayari sa banwaan nin Diyos sa panahon na iyan? Si Jesus nagpaliwanag: ‘Kun dai pinahalipot an mga aldaw na iyan, dai kutana nin laman na makakaligtas; alagad dahil sa mga pinili an mga aldaw na iyan pinahalipot.’ (Mat. 24:22) Arog kan napag-ulayan na niyato, an kahurasaan kan 66 C.E. “pinahalipot.” Huli kaini, an ‘mga pinili,’ an linahidan na mga Kristiyano, nakadulag sa siyudad asin sa nakapalibot na lugar kaiyan. Kaagid kaiyan, an inot na kabtang kan maabot na dakulang kahurasaan ‘papahaliputon’ man huli sa ‘mga pinili.’ Dai tutugutan an pulitikal na ‘sampulong sungay’ na puhuon an banwaan nin Diyos. Imbes, mapahingalo sinda nin kadikit sa pagsalakay.\nPANAHON NIN PAGBALO ASIN PAGHUKOM\n7, 8. Anong oportunidad an mabubukasan pagkalaglag kan palsong mga relihiyon, asin paano mapapalain an maimbod na mga lingkod nin Diyos sa panahon na iyan?\n7 Ano an mangyayari pagkatapos na laglagon an palsong mga relihiyon? Iyan an panahon na mahihiling kun ano talaga an nasa puso niyato. An kadaklan sa mga tawo mapaili sa mga organisasyon nin tawo na iinagid sa ‘mga gapo nin kabukidan.’ (Kap. 6:15-17) Pero an banwaan nin Diyos, madulag sa piguratibong paagi pasiring sa pailihan na itinatao ni Jehova. An panahon na uminatras an Romanong mga suldados kan inot na siglo dai nagin panahon para magpakumberte na magin Kristiyano an dakul na Judio. Kundi nagin panahon iyan para humiro asin magsunod sa mga sinabi ni Jesus an dati nang mga Kristiyano. Arog man kaiyan sa maabot na pagpundo kan pagsalakay sa dakulang kahurasaan, dai niyato aasahan na dakul na tawo an bigla na sanang magpapakumberte sa tunay na Kristiyanismo. Imbes, pagkakataon iyan para sa gabos na tunay na lingkod ni Jehova na patunayan an saindang pagkamuot sa saiya asin suportaran an mga tugang ni Cristo.—Mat. 25:34-40.\n8 Dawa dai ta aram an gabos na mangyayari sa panahon na iyan nin pagbalo, lauman niyato na kaipuhan niyatong magsakripisyo. Kan inot na siglo, kinaipuhan na bayaan kan mga Kristiyano an saindang mga pagsadiri asin tiuson an mga kasakitan tanganing makaligtas. (Mar. 13:15-18) Andam daw niyatong bayaan an satong mga pagsadiri tanganing magdanay na maimbod? Andam daw kitang gibuhon an ano man na kinakaipuhan tanganing mapatunayan an satong kaimbudan ki Jehova? Isip-isipa ini: Sa panahon na iyan, kita na sana an arog kan suanoy na propetang si Daniel na padagos na nagsasamba sa satong Diyos, ano man an mangyari.—Dan. 6:10, 11.\n9, 10. (a) Anong mensahe an ibabalangibog kan banwaan nin Diyos sa panahon na iyan? (b) Ano an magigin reaksiyon kan mga kalaban kan banwaan nin Diyos?\n9 Dai ini magigin panahon para ihulit an “maugmang bareta kan Kahadian.” Tapos na an panahon para sa gibuhon na iyan. Padatong na “an katapusan”! (Mat. 24:14, NW) Siguradong ibabalangibog kan mga lingkod nin Diyos an mapuwersang mensahe nin paghukom. Puwedeng kaiba digdi an mensahe na madali nang puhuon an maraot na kinaban ni Satanas. Iinagid kan Bibliya an mensaheng ini sa mga gapong graniso kan sabihon kaiyan: “Buminagsak sa mga tawo an makusog na uran nin graniso hali sa langit, na an lambang gapo mga sarong talento an gabat, asin nagralanghad an mga tawo sa Diyos huli sa damat nin graniso, huli ta pambihira nanggad kakusog an damat na iyan.”—Kap. 16:21, NW.\n10 Siguradong maririparo ini kan satong mga kalaban. Pinasabngan si propeta Ezequiel na sabihon kun ano an gigibuhon ni Gog nin Magog, na sarong koalisyon nin mga nasyon: ‘Ini an itinaram kan Kagurangnan na Jehova ki Gog: “Pag-abot kan panahon na iyan, mapuon kang magplano nin maraot. Madesisyon kang salakayon an sarong mayong laban na banwaan, na an mga tawo matuninong asin matiwasay na namumuhay sa mga banwaan na mayo nin mga kudal o mga trangkahan.” Hahabunan mo asin sasamsaman an nag-iirok sa mga siyudad na kaidto gabos rumpag. Tinipon sinda hali sa mga nasyon, asin ngunyan igwa na sinda nin ataman na mga hayop saka mga pagsadiri, dangan nag-iirok na sinda sa sentro kan kinaban.’ (Ezeq. 38:10-12, BPV *) Sa espirituwal na paagi, mapapalain an banwaan nin Diyos, sinda garo man sana nasa “sentro kan kinaban.” Magigin maraot na marhay ini sa paghiling kan mga nasyon. Kaya, gustong-gusto na nindang salakayon an mga linahidan ni Jehova asin an saindang kairiba.\n11. (a) Ano an kaipuhan tang tandaan kun dapit sa pagkasunod-sunod kan mga pangyayari sa panahon kan dakulang kahurasaan? (b) Ano an magigin reaksiyon kan mga tawo sa mga tanda na malataw sa langit?\n11 Mantang sinisiyasat ta an masunod na mangyayari, tandaan na dai sinasabi kan Tataramon nin Diyos an eksaktong pagkasunod-sunod kan mga pangyayari. Posibleng marhay na an iba diyan sarabay na mangyayari. Kun dapit sa katapusan kan sistemang ini nin mga bagay, si Jesus naghula: ‘Magkakaigwa nin mga tanda sa aldaw asin sa bulan patin sa mga bituon; asin sa daga sa kahandalan nin mga nasyon, huli kan karibungan sa hagubuhob nin dagat asin nin mga alon; mga tawo na malulunusan huli sa takot asin sa paghalat kan mga bagay na mangyayari sa kinaban, huli ta an mga kapangyarihan nin kalangitan matatanyog. Dangan mahihiling ninda an Aki nin tawo, na nagdadatong sa sarong panganuron, na may kapangyarihan asin dakulang kamurawayan.’ (Luc. 21:25-27; basahon an Marcos 13:24-26.) Kaiba daw sa kautuban kan hulang ini an pagkakaigwa nin nakakatakot na mga tanda asin pangyayari sa literal na langit? Halaton na sana niyato. Pero sa ano man na paagi iyan mautob, makukubhanan asin matatakot na marhay an mga kaiwal nin Diyos sa mga tandang iyan.\nMagkakaigwa kita nin dakulang paglaom asin kumpiyansa na ililigtas kita! (Hilingon an parapo 12, 13)\n12, 13. (a) Ano an mangyayari kun dumatong na si Jesus “na may kapangyarihan asin dakulang kamurawayan”? (b) Ano an magigin reaksiyon kan mga lingkod nin Diyos sa panahon na iyan?\n12 Ano an mangyayari kun dumatong na si Jesus “na may kapangyarihan asin dakulang kamurawayan”? Sa panahon na iyan, tatawan nin balos an mga nagin maimbod, pero an mga dai, papadusahan. (Mat. 24:46, 47, 50, 51; 25:19, 28-30) Bilang pangultimo sa mga tanda na itinao ni Jesus, sinambit ni Mateo an parabula dapit sa mga karnero asin mga kanding: ‘Kun an Aki nin tawo pumadigdi sa saiyang kamurawayan, asin an gabos na anghel kairiba niya, dangan siya matukaw sa trono nin saiyang kamurawayan. Asin sa atubang niya magkakatiripon an gabos na nasyon, asin pagbubulag-bulagon niya sinda, an saro sa saro, siring kan pagbulag-bulag nin mga pastor kan mga karnero sa mga kanding. Asin ibubugtak niya an mga karnero sa saiyang tuo, alagad an mga kanding sa wala.’ (Mat. 25:31-33) Ano an magigin sentensiya sa mga karnero asin sa mga kanding? Natapos an parabula sa mga tataramon na ini: ‘An mga ini [mga kanding] maduman sa [pagkapuho] na daing katapusan, alagad an mga matanos sa buhay na dai nin katapusan.’—Mat. 25:46.\n13 Ano an magigin reaksiyon kan mga kanding pag maaraman ninda na ‘[pagkapuho] na daing katapusan’ an naghahalat sa sainda? “Tuturubtubon [ninda] an saindang daghan sa kamunduan.” (Mat. 24:30, NW) Pero ano an magigin reaksiyon kan mga tugang ni Cristo asin kan maimbod nindang mga kairiba sa panahon na iyan? May lubos na pagtubod sa Diyos na Jehova asin sa saiyang Aki, si Jesu-Cristo, susunudon ninda an pagbuot na ini ni Jesus: ‘Kun an mga bagay na ini magpuon nang mangyari, tumindog dangan tumangad kamo, huli ta madali na an saindong kaligtasan.’ (Luc. 21:28, BPV) Iyo, magkakaigwa kita nin dakulang paglaom asin kumpiyansa na ililigtas kita.\nMALIWANAG NA MASIRANG SA KAHADIAN\n14, 15. Anong pagtipon an mangyayari pag pinunan na ni Gog nin Magog an pagsalakay, asin paano gigibuhon an pagtipon na ini?\n14 Ano an mangyayari pag pinunan na ni Gog nin Magog an pagsalakay sa banwaan nin Diyos? Parehong isinurat ni Mateo asin Marcos an mangyayari: ‘Susuguon kan Aki nin tawo an mga anghel, asin titiripunon ninda an saiyang mga pinili hali sa apat na duros, magpuon sa kapuro-puruhi nin daga sagkod sa kapuro-puruhi nin langit.’ (Mar. 13:27; Mat. 24:31) An pagtipon na ini dai nanunungod sa inot na pagtipon sa mga linahidan; ni nanunungod man ini sa pangultimong pagtatak sa natatada pa sa daga na mga linahidan. (Mat. 13:37, 38) Mangyayari an pagtatak na iyan bago magpuon an dakulang kahurasaan. (Kap. 7:1-4) Kaya, sa ano nanunungod an pagtipon na ini na sinambit ni Jesus? Ini an panahon na aakuon na kan mga natatada kan 144,000 an saindang langitnon na balos. (1 Tes. 4:15-17; Kap. 14:1) Mangyayari ini sa sarong partikular na panahon pagkatapos na punan ni Gog nin Magog an saiyang pagsalakay. (Ezeq. 38:11) Dangan mauutob an mga tataramon na ini ni Jesus: “Sa panahon na iyan, an mga matanos masirang na siring kaliwanag kan aldaw sa Kahadian kan saindang Ama.”—Mat. 13:43, NW. *\n15 Nangangahulugan daw ini na may mangyayaring “rapture” sa mga linahidan? Basado sa katukduan na ini, dakul sa Kakristiyanuhan an naniniwala na aagawon an hawak kan mga Kristiyano hali sa daga. Asin linalauman man ninda na literal na mahihiling an pagbabalik ni Jesus sa daga para mamahala. Pero, malinaw na sinasabi sa Bibliya na ‘an tanda kan Aki nin tawo’ malataw sa langit asin na si Jesus maabot ‘sa mga panganuron nin langit.’ (Mat. 24:30) Ipinaparisa kan mga tataramon na ini na dai mahihiling an saiyang pagbabalik. Dugang pa, ‘an laman asin dugo dai makakapagmana kan Kahadian nin Diyos.’ Kaya idtong mga dadarahon sa langit kaipuhan ngunang ‘maliwat, sa panale, sa sarong pagpirok nin mata, sa huring trumpeta.’ * (Basahon an 1 Corinto 15:50-53.) Kaya, dawa dai ta ginagamit digdi an terminong “rapture” huli sa salang ideyang nakakonektar sa terminong iyan, an natatadang maimbod na mga linahidan talagang titipunon nin biglaan.\n16, 17. Ano nguna an dapat mangyari bago an kasal kan Kordero sa langit?\n16 Kun makumpleto na sa langit an 144,000, pupunan na an pangultimong preparasyon para sa kasal kan Kordero. (Kap. 19:9) Pero may mangyayari pa bago an maugmang okasyon na iyan. Tandaan, bago darahon sa langit an mga natatada sa 144,000, sasalakayon nguna ni Gog an banwaan nin Diyos. (Ezeq. 38:16) Ano an magigin reaksiyon sa daga asin langit huli sa pagsalakay na ini? Sa daga, garo magigin daing kalaban-laban an banwaan nin Diyos. Susunudon ninda an instruksiyon na itinao kan panahon ni Hading Josaphat: ‘Dai kaipuhan na kamo makipag-iwal sa kamugtakan na ini. Pangag-untok kamo, dai kamo maghiriro, asin hilinga nindo an kaligtasan ni Jehova na yaon saindo. O Juda asin Jerusalem, dai kamo matakot asin dai man kamo mangluya.’ (2 Cron. 20:17) Pero iba an magigin reaksiyon sa langit. Kun manungod sa panahon na yaon na sa langit an gabos na linahidan, ini an sinasabi sa sato kan Kapahayagan 17:14 dapit sa mga kalaban kan banwaan nin Diyos: ‘An mga ini makikilaban tumang sa Kordero, asin dadaugon sinda kan Kordero, huli ta siya iyo an Kagurangnan nin mga kagurangnan, asin an Hadi nin mga hadi, asin mandadaog man an mga nasa kaibanan niya, an mga inapod, asin mga pinili, patin mga maimbod.’ Kaiba an 144,000 na saiyang kairibang tagapamahala sa langit, isasalbar ni Jesus an banwaan nin Diyos digdi sa daga.\n17 Maresulta iyan sa giyera nin Armagedon, na magpapabantog kan kadakulaan kan banal na pangaran ni Jehova. (Kap. 16:16) Sa panahon na iyan, an gabos na arog-kanding dadarahon sa ‘[pagkapuho] na daing katapusan.’ Sa katapos-tapusi, mawawara na sa daga an gabos na karatan asin makakaligtas an dakulang kadaklan sa pangultimong kabtang kan dakulang kahurasaan. Pag natapos na an gabos na preparasyon, mangyayari na an pinakamaugmang pangyayari sa libro nin Kapahayagan—an kasal kan Kordero. (Kap. 21:1-4) * Makakamtan kan gabos na makakaligtas sa daga an pag-uyon nin Diyos asin maeeksperyensiyahan an abundang kapahayagan kan saiyang pagkamuot. Magigin maugma nanggad na bangkete nin kasal iyan! Bako daw na hinahalat-halat ta nang marhay an aldaw na iyan?—Basahon an 2 Pedro 3:13.\n18. Huli sa ihinulang maugmang mga pangyayari sa maabot, ano an dapat na magin determinado tang gibuhon?\n18 Kaya huli sa maugmang mga pangyayaring ini sa maabot, ano an dapat gibuhon kan kada saro sa sato ngunyan? Si apostol Pedro pinasabngan na magsurat: ‘Ngunyan, huli ta an gabos na bagay matatapos sa siring na paagi, magin anong klaseng tawo dapat kamo? Dapat kamong magin banal asin maki-Diyos, mantang naghahalat saka maigot na nagmamawot kamo kan aldaw nin Diyos. Kaya mga namumutan, mantang naghahalat kamo kan aldaw na iyan, hinguwahon nindong magin malinig kamo o mayong kaninan sa atubangan nin Diyos asin namumuhay kamo sa katuninungan.’ (2 Ped. 3:11, 12, 14, BPV) Kaya, lugod na magin determinado kitang magdanay na malinig sa espirituwal mantang sinusuportaran an Hadi nin Katuninungan.\n^ par. 2 Hilingon an isyu kan An Torrengbantayan na Abril 15, 2012, pahina 25-26.\n^ par. 10 An Marahay na Bareta Biblia (Bikol Popular Version).\n^ par. 14 Hilingon an isyu kan An Torrengbantayan na Hulyo 15, 2013, pahina 13-14.\n^ par. 15 Dai dadarahon sa langit an pisikal na hawak kan mga linahidan na buhay pa sa panahon na iyan. (1 Cor. 15:48, 49) Posibleng hahalion iyan sa sainda kapareho kan ginibo sa hawak ni Jesus.\n^ par. 17 Nagtatao man nin ideya an Salmo 45 dapit sa pagkakasunod-sunod kan mga pangyayari. Makikigiyera nguna an Hadi, dangan masunod na an kasal.\nAN TORRENGBANTAYAN—PAG-AADALAN NA EDISYON Hulyo 2015


Magpabakuna na kita\nDakol pa talagang mga gurang o mga senior citizens an habong magpabarakuna ta takot sa pig-aapod na side-effect o tibaad lugod sinda daa magadan.\nPuro na sana ngaya Covid an bareta sa radyo asin telebisyon. Nakaka-uyam na. Pigpaparapatakot lang daa an mga tao.\nAn iba ngani nagtutubod na an Covid pati an mga nagpo-positive asin nagkakagaradan sa iba sanang lugar o nasyones kan kinaban bako digdi sato.\nAn iba nagtutubod na negosyo man lang ini kan ibang mayayaman na tao arog kan bilyonaryong si Bill Gates.\nMay habong magpa-bakuna ta kun Sinovac man lang daa na hali sa Tsina dai na sana. An iba man an gusto Johnson and Johnson. Igwa man gustong maski duman sa Amerika magpatuduk basta Prizer.\nIgwa pa nganing habong maggamit nin facemask o faceshield o magsunod sa pig-aapod na saro-duwang metrong social distancing lalo na kun mayong nagsisitar nin awtoridad.\nMagduduwang taon na an pandemya bako lang digdi sa Pilipinas kundi sa ibang parte kan kinaban maski sa Amerika, sa Europa, sa Australia, asin dakul na parte kan Asya.\nLakop asin nagkaka-igwa nin orog na paggulpi kan kaso lalo na an mga nagkakagaradan siring duman sa India asin Indonesia.\nSa Amerika maski sinasabing gulpi na an nabakunahan asin dai naggagaramit nin facemask asin faceshield pero segun sa report nagdadakul na naman an kaso kan Covid 19 duman.\nAmerika man giraray an nanginginotan.\nKan mga panahon milyones an nagagadan sa pandemya pero dai naaaraman ta mayong midya na nagbabareta.\nKan mga panahon kulang an mga doktor, mga health workers, mga bulong, kaya milyones an binabarawian nin buhay huli sa pandemya.\nNgonyan ngani na moderno na an panahon asin igwa na nin puderosong midya na nagbabareta kan mga pangyayari pero dai mapugulan an pandemya na maglakop.\nIni nin huli seguro sa pankinaban na turismo, paglibot nin tao sa enterong kinaban sa ngaran nin negosyo asin trabaho kaya sige an pauru-ulakit.\nMay suspensyon kan pagbiyahe, may mga lockdown, mahigpit na pag-enforsar kan mga leyes asin ordinansa tangarig magtulod kan mga pigbabawal asin mga panundon na makontrol an pagbariwas kan virus sa manlaen-laen na rona kan kinaban.\nAn gabos na ini minabwelta man giraray sa indibidwal na tao o persona, sa saindang disiplina asin kontrol sa saderi na maisalbar bako lang an saderi kundi an pamilya asin gabos na tao sa kinaban na dai magkagaradan huli sa Covid 19 virus na ini pati na kan man iba-ibang variants.\nTama an gobyerno na an gabos dapat magpabakuna. Magpaseguro kita.\nHalion na an pamomolitika magpoon sa pig-aapod na Covid response sa mga brand kan bakuna kun saen hali, kun ano an pangaran ta an pagtubod ko may negosyo o mayo ginigibo kan gobyerno an gabos na ma-untok na an pandemya.\nMayong tuntong gobyerno na matao nin bulong o ma-ineksyon nin bakuna na magadan nin mga tao.\nTrabaho kan gobyerno maski saen na parte kan kinaban na pakarhayon an kamugtakan kan tao, maisalbar sa katibaadan lalo na sa kagadanan.


An Kabikolan sa mga mata ni Yapan\nPagrepaso sa "Ang Sandali ng mga Mata" ni Alvin B. Yapan\nRecipient of the National Book Award 2007\nLATAW sa kulturang Pilipino an pangatorogan na magbalik sa panahon bago pa man makaabot an mga dayong Sulnupanon sa Pilipinas, ini nanggad biyong ikinukurahaw na may makusog na pagnegar—akoon man o dai—sa anuman na pagsakop na nangyari sa satong banwaan. An kongkretong mga ladawan na nagpapahiling nin makuring pagkagutom sa mga pangyayari sa dáan na historya kan ginikanan na lugar asin an paghidaw sa agi-agi kaidto, mga gaweng sa lawog kan mga bagay minapahiling sana nin gibong pag-ako kan epekto kan nakaaging pagsakop alagad sa kairaroman kaini yaon an horop-horop na minapasabong nin makusog na kamawotan na ibalik an sosyudad sa orihinal kaining estado—puro, daing digta nin siisay man na igwang mapansakop na kapangyarihan siring sa Espanya, Britanya, Amerika orog sa gabos, asin iba pa.\nDai man maiinegar kan mga Bikolanong parasurat sa presenteng panahon na igwa sindang nagtatakig na debosyon na aboton an dáan na panahon, orog na dáan kisa sa panahon kan kag-limang mga martir kan Ambos Camarines, orog na dáan kisa sa romantiko asin mala-Espanyol na mga osipon dapit ki Juan Osong, huli ta an Bikolanong parasurat sa presenteng panahon, sa saiyang mga panurat, nagmamawot na ma-eksperyensya—bako sanang simpleng mamatean—an inagihan ninda Baltog, Handiong, asin Bantong sa kadagaan kan Ibalong, asin isugpon ini sa naratibo kan saindang mga agi-agi an kontemporanyong istorya kan satong rehiyon asin henerasyon. Ini man an kamawotan na sinususog kan istorya kan mga tauhan na sinda Esteban, Boboy, Estela, Nene, Selya, asin iba pa sa nobelang “Ang Sandali ng mga Mata” ni Alvin B. Yapan.\nAn saindang mga pagkatao, na nakasalapid sa pagkatao kan mga tauhan sa epiko kan Bikol, nakaugat asin nakasentro sa agi-agi kan mga Bikolano ngunyan: nabubuhay sa tahaw kan manlaen-laen na diskurso siring kan kolonyal na pag-iisip, komersyalisasyon, historya, liwat na paggimata kan natibong kamalayan, globalisasyon, asin iba pa, na sa kadakol na panahon, minabaranggaan, nagkakarurunot, asin binibilog liwat an sadiri gikan sa pagkakawararak. Siisay an mahuna na an nobela ni Yapan magigin maninigong apodon na historya kan saiyang rehiyon na Kabikolan huli sa minadaralagan na mga ladawan kan nakaagi kaini? An epekto kan Simbahan, gobyerno, kultura, komersyo, asin iba pa, biyong minatanyog sa buhay kan mga tauhan. Siisay an igwa nin lenteng siring ki Yapan na pinaghorop-horopan pati an pagkawara kan ube sa merkado kan Sagrada na iniitokan kan nobela, an manlaen-laen na panahon kan pagsakop, an pagkawara asin pagkakua kan imahen kan Birhen Peñafrancia, an pag-abot kan abo kan pagsabog kan Pinatubo sa Pili, an panahon ni Marcos, an paghali kan mga base military sa Subic asin Clark, an kompetisyon kan Coke asin Pepsi, an mga NPA, an konstabularyo asin militarisasyon, an eksodo kan mga minapa-Amerika; asin hilingon, maanan, asin turuhukan an mga ini asin kadakol pang ibang pangyayari sa nakaagi sa matang Bikolnon. Sa ladong ini, an nobela nagin lehitimong historya kan Bikol asin komentaryong pansosyudad para sa kalag kan rehiyon na minatukar sa paghabo sa kolonyalismo asin sa mga naginibuhan kaini alagad minakugos sa rayo kan inabot na kan sadiring banwaan—an negosyo sa yelo, manok, asin tindahan ni Nene, hanggan sa mga Bikolano sa luwas kan Kabikolan—o Ibalong.\nAn mga kalag na siring sa duros na minalayaw-layaw sa ibabaw, irarom, taid, laog, asin luwas kan nobela, mga karakter, alagad sa totoo, sinda mga pagiromdom sa mga tauhan na mamimidbid kan sarong Bikolano bilang siya, asin siya pinapagiromdom na sinda an pinaghuhugutan nin anuman na kakayahan—sa nobela, si Esteban nakakaulay an mga kalag asin sinda an pinaghuhugutan niya kan anuman na yaon saiya arog kan pagbolong asin pagsurat—o kapangyarihan, kun ini man an apod digdi. An konsepto kan kontemporanyong banwaan na dai na maninigong pag-erokan kan mga kalag—yaon alagad daing hawak—asin sinda minapa-gubat o minapa-bukid na sana, sarong mapungaw na ladawan kan pagkakakan kan pag-uswag, kun ini man an ngaran, sa metapora kan Sagrada, an banwaan na kun sain an mga gurang boot ribayan an payo kan saindang mga aki, kun sain igwang mga parahabon nin hawak kan gadan. Alagad an mga kalag na ini an minatao nin paglaom, paglaom na siring sa tinanom na tuminubo tanganing daogon an kagadanan arog kan pabalon ni Takay na nagin kasimbagan sa hapot kun pano nangangaki an sarong alamat o istorya nin pinagpunan.\nKun bako man an nobela sanang ini an nakagibo, saro gayod ini sa igwang pinakamayaman na paglaladawan sa Kabikolan sa paagi kan paggamit kan manlaen-laen na suanoy asin/o supernatural na pagtubod. Laen pa ini sa minadalagan na bilog na teksto kan kaoragan kan mga erwe kan Ibalong sa laog kan naratibo. Makukua sa nobela an mga suanoy na pagtubod na nadangog ta sana hali sa satong mga magurang kan kita mga aki pa asin dai pa nasusupog minsan daing kalson (na ako naghahadit na mayo nang aking Bikolano an makakadangog kun satong papabayaan na magadan an mga istoryang ini). An istorya kan epiko kan Ibalong, an tinanom sa pinaglobngan ki Takáy, an barani nin batag na ilinobong huli ta hinabon nin asuwang an hawak kan gadan, an patood dapit sa mama’mon, an eklipse nin kadimalasan, kaibahan na an mga istoryang nabilog sa makusog na impluwensya kan relihiyon orog na an Katolisismo na winawalat na sana sa mga parabasa an paghorop-horop para digdi, makukua ini gabos sa libro na sa katapusan nagigin sarong dosok na kamalig nin giromdom para sa mga Bikolano.\nPeregrinasyon, pagbalik, sa laog kan sadiri an dolot sa siisay man na magbasa sa nobela, dai man nasusuhay ini sa iba pang magagayon na literatura sa Pilipinas man o sa ibang nasyon man, alagad an yaman kan “Ang Sandali ng mga Mata” na makukua asin masasadiri ta yaon sa yaman kan pinagkuahan kan awtor kan saiyang materyal, materyal na harani sa saindang daghan, kun kaya dai ta man maiiwasan na mateon an nobela sa sadiri tang mga daghan—labi-karani asin labi-kadayupot. An minsan haralipot, dakol na beses haralabang pahayag sa mga kabtang kan nobela minsan nakakaribong, na kaipuhan balikan asin susugon an dalagan kan istorya, alagad puwedeng an karibongan sarong klase nin epekto kan pagiging kontemporanyo, eksperimentasyon, asin kan masákit, magapô, ang halabang dalan na binabaklay kan kagsurat palibót, pahali, o pabalik sa Sagrada—sa Kabikolan.\nSiring sa kaskas na silyab kan mga eksenang ipriniprisentar kan nobela, o garo tren na sa maagahon kaskas na minaagi sa atubang kan siisay man, an mga ladawan kan Kabikolan sa mata ni Yapan nawawara sa saro sanang kimat. Alagad mapirit an awtor, mawot asin ginibo niyang dosok an mga ladawan na mahihiling ta, kaya minsan man an mga ini mabilis na nawawara sa satong paghiling, bilog asin kongkretong namamansayan ta an mga detalye: kolor, himátê, tanog, namit, asin parong. Asin an mga ini minadara sato pabalik sa panahon, sa suanoy, sa dáan, minapagiromdom kan satong ginikanan, asin sa sensitibong paagi minasikwal kan epekto kan pagsakop sa anuman na ngunyan, alagad mahuyo an boot na minakugos sa purong kagayonan kan kinaabtan.\nSalamat sa info, regards!


An edukasyon susog ki Carlos Bulosan | Magbikol Kita\nMonday, May 23, 2022, 3:28am\nPublished on Sunday, August 09, 2020, 10:14am\nSiisay si Carlos Bulosan?\nSi Bulosan sarong awtor, aktibista, asin komentarista sa pulitika na nagin pamosong parasurat sa Amerika. Ipinangaki sya sa Binalonan, Pangasinan, kan Nobyembre 24, 1911. Sa edad na 19 anyos, nagpaduman sya sa Amerika asin nagin makusog asin epektibong boses kan mga migranteng Pilipino na biktima nin rasismo asin opresyon.\nDara kan saiyang pagka-aktibista, gusto syang i-deport kan gobyerno kan kapanahunan nin McCarthyismo sa Amerika. Alagad sinuportahan sya kan mga progresibong Amerikano kaya dai nadagos an planong pagdeport saiya.\nSa huring panahon kan saiyang buhay, nag-irok si Bulosan sa Seattle, Washington, kun sain nagi syang aktibong miyembro kan International Longshoremen’s and Warehousemen’s Union (ILUW), Local 37. Binawian si Bulosan nin buhay kan Setyembre 11, 1956, sa edad na 44 anyos. Piglubong si Bulosan sa sementeryo kan Mt. Peasant sa Seattle.\nSegun sa amigo nyang si Chris Mensalvas, nagadan si Bulosan na mayong nawalat kundi sarong lumang amerikana, lumang medyas saka mga manuskritong dai tapos.\nNaiiba si Bulosan sa ibang mga awtor ta sya an nag-edukar sa sadiri nya (self-educated). Mahilig syang magbasa nin mga libro. Second year high school an natapusan nya sa Pilipinas bago nagmigrate sa Amerika, alagad nakanuod syang magsurat nin mga rawitdawit, mga halipot na usipon, mga saysay (essays), asin mga nobela na may manlainlain na tema. Kadaklan kan saiyang mga sinurat nakatago sa archives kan Unibersidad kan Washington. An saiyang pinakapamosong nobela, na inot na ipinublikar kan 1943, iyo an Nasa Puso an Amerika (America is in the Heart), kun sain tinawan nyang buhay an mga ekspiryensya kan mga migranteng Pilipino sa Amerika na panô nin pagsakit. An librong ini ginagamit na teksbuk sa kursong Asian Studies sa ibang unibersidad sa Amerika.\nKan 1943, saro si Bulosan, kaibahan an iba pang awtor na si Will Durant, Booth Tarkington, saka si Vincent Benet, sa napiling magsurat nin teksto sa sarong dibuho ni Norman Rockwell na kun sain ikinurit an Apat na Katalingkasan ni Presidente Franklin Roosevelt—Katalingkasan sa Pagtubod, Katalingkasan sa Pagtios, Katalingkasan sa Pagpahayag, saka Katalingkasan sa Pagkatakot. Si Bulosan an nagsurat kan essay manunungod sa Katalingkasan sa Pagtios.\nMay mga nagkapirang akademikong iskolar na an nag-analisar kan mga ideya asin sinurat ni Bulosan. Saro na dyan si Sonny San Juan na kun sain pinag-estudyaran nya an rebolusyonaryong kaisipan ni Bulosan. Si Susan Evangelista man pig-estudyaran an nagin kontribusyon ni Bulosan sa pagpauswag kan inaapud na “Third World Consciousness.” Alagad mayo pang nag-analisar kun ano an nagin kontribusyon kan mga ideya ni Bulosan sa tunay na kahulugan kan edukasyon.\nKan pinag-adalan asin pinag-analisar ko an mga sinurat ni Bulosan bilang parte kan sakuyang doktorado sa multikultural na edukasyon sa Unibersidad kan Washington, may mga pananaw syang pigtukar na nagkontribwer sa totoo asin tamang kahulugan kan edukasyon.\nApwera kan saiyang mga progresibong ideya bilang sarong unyonista, maliwanag sa mga sinurat ni Bulosan na an pagigin edukado sarong proseso na pwedeng mangyari sa luwas kan eskwelahan o sa luwas kan pormal na pagtukdo. Saro ining kaisipan na pwedeng mag-agyat sa presenteng sistema kan edukasyon ngunyan.\nInot, maliwanag sa mga obra ni Bulosan na an sosyal na kundisyon kan mga tawo pwedeng magin lehitimong gikanan nin mga ideyang pan-edukasyon. An paghiling o konseptong ini dai nawawara sa gabos nyang mga obra. Nahiling ni Bulosan sa sosyal na kundisyon kan mga tawo, lalo na kan mga Pilipino sa Amerika, kun ano an saindang tunay na kamugtakan. Dara kan saiyang exposure, nagimata sya sa mga pagtios kan mga Pilipino na biktima nin rasismo. Igdi nagpuon an saiyang edukasyon. Naagimadmadan ni Bulosan na an kaaraman (knowledge) pirming nakabase o nakadepende sa partikular na oras asin kongkretong kundisyon na saiyang hinihiruan.\nPanduwa, mayong lugar an pagigin nyutral sa sarong sosyudad na igwa nin mga nang-aapi saka inaapi. Sa nobela nyang Nasa Puso an Amerika, malinaw na gusto nyang ipamuklat sa mga tawo na kada sosyudad pirming may grupong dominante, saka may grupong pigdodominar. Sa arog kaining relasyon pansosyudad (social relation), pirmi nang bentahe an grupong dominante ta kontrolado ninda an midya, an kapulisan, an pwersa militar, asin an mga lider kan gobyerno na nagsusurat kan mga ley. An mga nasa poder iyo an nagdedesisyon kun anong values o mga pagtubod an dapat ipasabot sa mga tawo. An grupong pigdodominar pirmi nang dehado. An magin silensyo sa arog kaining kamugtakan o magin nyutral sarong manipestasyon nin pagsuporta sa status quo o sa dominanteng grupo.\nIyo man ini an gustong sabihon ni Lorraine Code sa libro nyang, What Can She Know? Feminist Theory and the Construction of Knowledge, na an satuyang mga kaaraman pirming resulta o impluwensyado kan sosyal na posisyon kan dominanteng grupo.\nDagdag man ni Alan Singer na sarong edukador, “An pagigin silensyo sa tahaw kan mga importanteng isyu kan sosyudad kontra sa paghanap nin tamang kaaraman, akademikong pagurulay, asin sa tamang pagdiskubre kan satuyang mga dapat maaraman.” An arog kaining kaisipan nagpapataratara na an edukasyon bakong nyutral na proseso.\nPalibhasa an eskwelahan iyo an sinusulugan kan mga kaaraman na nagpapakusog sa dominanteng grupo nganing mapadanay ninda an impluwensya sa sosyudad, dapat lang na an mga maestro asin mga maestra mapagmata sa kun ano an dapat itukdo kun may nag-aapi saka may inaapi o kun may pag-abuso sa karapatan pantawo o may kakulangan nin hustisya sa sosyudad.\nArog kan sinabi ni Bulosan: “And education—what kind? The filth that the culture-mongers teach in schools? That one race is inferior to another race because of the pigmentation of skin? Books that are written by the cultural procurers of the ruling class.”\nSa simpleng pagsabi, kaipuhan i-deconstruct an presenteng pagtukdo nin kaaraman. An dekonstruksyon nagpupuon sa pagdesidir kun pabor o kontra an sarong tawo sa kakulangan nin hustisya, pagkapantay-pantay, o karapatan pantawo.\nPantulo, an aksyon politikal o paghiro (political action) importanteng elemento kan edukasyon na dai maiibitaran. An edukasyon, para ki Bulosan, pirmi nang may politikal na implikasyon. Tubod si Bulosan na an buhay kan tawo nakasentro sa pagbabago kan sosyudad. Kaya an edukasyon, para saiya, bako sanáng an pag-acquire nin kadunungan kundi an magin aktibo sa pagbabago kan sosyudad.\nPwedeng sabihon na may impluwensya si Bulosan ki Paulo Freire, an Brazilian na edukador, na nagsabi na dapat an mga estudyante magpartisipar sa sarong pag-aadal na kun sain an teorya isinasapraktika.\nPan-apat, an edukasyon dapat may ideolohiya. Maski dai nya ngani pig-define kun ano an gusto nyang sabihon kan “ideolohiya,” malinaw sa mga sinurat nya na igwa syang balangkas o salming (framework) kung sain inaalisar nya asin naiintindihan nya an mga sosyal asin politikal na nangyayari saka kun ano an dapat gibuhon.\nAn balangkas na ini malinaw sa sinurat nyang editoryal kan 1952 sa yearbook kan International Longshoremen’s and Warehousemen’s Union, Local 37 (Seattle). Sabi nya, “I believe that this Yearbook fully presents our case to the working men and women of America; that it explains once and for all time that we do not discriminate against sex, race or national origin, political and religious convictions…(that we) are demanding higher wages and better living conditions, preservation of our civil rights and liberties as guaranteed by the Constitution of the United States and a chance to live in a world of peace.”\nSabi ni Antonia Darder, sarong edukador na Amerikana, na nagsurat 40 taon pagkatapos magadan si Bulosan, “The notion of ideology cannot be ignored within the context of a critical ideology, for it defines for students the perceptual field from which to make sense of the world.”\nAn mga polisiya kan eskewelahan, arog kan polisiya sa pagdisiplina kan mga estudyante, pagtao nin onra sa katapusan kan taon, o pagtaram nin English, dai man yan basta na saná nahulog hali sa langit. Repleksyon an mga iyan nin sarong ideolohikal na paghiling (ideological perspective) na sinusunod kan administrasyon. Kun anong subjects an mga dapat itukdo saka kung pàno an mga ini itutukdo nakabase nanggad sa sarong ideolohiya o perspektibo.\nAn mga nasambit na pananaw ni Bulosan nagpapatunay na an totoong edukasyon dapat magin sarong sangkap o armas na dapat gamiton nganing magkaigwa nin hustisya asin pagkapantay-pantay an mga tawo.\nAn eksperiensya ni Bulosan nagpapatotoo na an mga tawo na bakong edukador sa tradisyonal na paagi pwedeng maging edukador asin makapagtao nin mga ideya na importante sa pagpauswag kan edukasyon.


Cooperativa afectado kan Malampaya shut down\nBako lang an ibang cooperativa nin electricidad an kabale sa mga afectado oras na mangyari an Malampaya shut down ngonian na bulan nin tag-init envez maging an Casureco II.\nKun magpalangkaw nin tarifa nin corriente an saindang mga power supplier, ipapasa man kan cooperativa an dugang na singil sa tarifa sa consumedores alagad kun magbuelta sa dating singil liwat mahuros an tarifa, sabi ni ISD Manager Rolando Pante.\nNaglalaom an Casureco II na mayong mangyayaring mahiwas na brownout na sisimbagon na ini kan saindang mga power supplier.\nSa ngonian kabale sa saindang power supplier iyo an San Miguel Energy Corporation, WESM, Masenloc asin Bicol Mini Hydro.\nNgonian na bulan nin Febrero 2017 naghuros an saindang tarifa na nag-abot na sana sa P7.58.35 kun itatampad kan Enero nagpapako sa P9.21 cada kilowatt hour. Haros cierto na an pinaluwas na patanid na shut down na maresulta sa pag-ulanto kan tarifa sa corriente, sabi pa.\nSa kaparejong entrevista, sinabi pa kan cooperativa na saindang pig-aambisyonan na makasakat na sa category A kun marealisar an padagos na pagbaba kan system loss na sa presente igwa na sanang 13.7 por ciento asin mapalangkaw an collection efficiency na nag-aabot pa sana sa 95 por ciento.\nKun dai naglamasa si bagyong ‘Nina’ na milyon pesos si destroso sa cooperativa naabot na ninda an Category A, sabi pa. (DPA)


Home / Bicol News / Naga City / News / Anti-Drug Curriculum Ordinance kan Naga pwedeng i-adoptar kan DepEd\nAnti-Drug Curriculum Ordinance kan Naga pwedeng i-adoptar kan DepEd\nNAGA CITY— Nagpahayag nin dakulang kaogmahan si City Councilor Lito del Rosario kan maaraman an bareta na pwedeng itukdo sa ibang eskwelahan sa Bicol an Anti-Drug Curriculum ordinance na saiyang pig padrihohan na maging ley.\nSegun ki Del Rosario, nagkaolay sinda nin DepEd Regional Director Gilbert Sadsad kan manongod sa bagay na ini.\nMismong si Dir Sadsad an nagsabi na gusto niyang maaraman an detalyes kan ordinansa ta pwedeng gibohon man ini sa ibang mga eskwelahan, para matukduan an mga aki mapadapig sa maraot na effecto kan pag gamit kan droga.\nAn anti Drug Curriculum, sabi ni Del Rosario sarong programa na matao nin malinaw na instruction sa mga jovenes na ibitaran an droga, na makakaraot sa saindang futuro.\n"Kun mangyari na ipasunod ini sa ibang eskwelahan sa luwas kan Naga City, siertong dakula an magiging pakinaban kan gabos sa communidad," sabi ni Del Rosario\nNagtutubod an consejal na kaipohan pagtarabangan kan mga magurang, nasa eskwelahan patin kan mga jovenes na nag eeskwela an programang ini.\nAnti-Drug Curriculum Ordinance kan Naga pwedeng i-adoptar kan DepEd Reviewed by Bicol Standard Newspaper on Friday, September 06, 2019 Rating: 5


NFA CSur nagsusuplay na nin bagas sa mga mercado\nPili, Camarines Sur - Matapos kan limang bulan na nawara an suplay nin NFA rice sa mga mercado asin sa awtorisado kaining tiendahan sa mga barangay, buelta sa dating operasyon an ahencia sa pagdistribuer kan saindang bagas sa mga mercado.\nKan huring semana kan Septiembre ngonian na taon nag-abot na an saindang 140 mil na sakong suplay sa Camarines Sur na mga imported rice gikan sa opisina rehiyonal kan NFA Bikol sa Ciudad nin Legaspi na inangkat kan central office sa nasyon kan Vietnam.\nSa entrevista kan Bicol Mail ki NFA Assistant Provincial Manager Nora Follosco sinabi kaini na apektaran an saindang pagdistrubuer nin bagas puon kan bulan nin Mayo hasta kan Septiembre 2017 mantang atrasado an pag-angkat nin bagas kan gobierno nasyonal.\nSa laog kan nakaaging limang bulan igwa sana sindang 40 mil na sakong stock sa bodega na nakatagama encaso igwang calamidad asin para sa hospital kan gobierno, DSWD asin LGU alagad buelta naman sinda sa pagdistrubuer kaini sa mercado asin barangay.\nDakul an naghahanap kan baratong presyo kan NFA rice, dai man sinda makahiro huli ta hinahalat an imported rice na magduong sa Puerto sa Tabaco, Albay.\nKan mga nakaaging bulan dai sinda nagbabakal inaning paroy sa mga paraoma huli ta apektado kan mas halangkaw na presyo kan mga pribadong comprador na nagaabot sa P19 hasta P20 cada kilo mantang an saindang bakal kan paroy sa mga paraoma kun icocompara sa ahencia sagcod sana sa P17.20.\nEncaso magbuelta an tamang presyo kan ahencia mapadagos sinda kan palay procurement, sabi pa ni Follosco. (DPA)