Tupàn ze'eg 1 XAMUEW 12\nUmume'u Xamuew uze'eg iahykaw rehe har\n1 Na'e uze'eg wi Xamuew Izaew wanupe. — Azapo ma'e peneminozgwer kwez ihe. Amono amo tuwihawete kwez peme. Uzapo kar putar ma'e peme nehe kury. 2 Peneruze'eg putar a'e nehe kury. Ihe ihe kury, hetua'uhez tuwe ihe kury. He'awxig no. Hera'yr wiko penehe we wà. Hekwarer mehe arer we aiko penenataromo ihe, aiko peneruze'egar romo ihe no. Te kutàri. 3 Aiko xe ihe kury. Aze azapo amo ma'e ikatu 'ym ma'e, aze azawy, pemume'u tàrityka'i Tupàn henataromo nehe, tuwihawete Tupàn hemixak kwer henataromo nehe no. Aipo hemunar amo heimaw tapi'ak rehe ihe. Aipo hemunar amo heimaw zumen rehe ihe. Aipo heremu'em amo pe. Aipo azapo iaiw ma'e amo pe. Aipo apyhyk temetarer amo wi heremu'emaw hekuzaromo tuwihaw romo hereko mehe. Aze apyhyk ma'e amo wi, amuzewyr putar ihe nehe. Amekuzar putar wyzài heremiapo kwer ikatu 'ym ma'e ihe nehe kury, i'i wanupe.\n4 Uwazar teko ize'eg izupe wà. — Naneremu'em pixik kwaw urewe ne. Nerezapo pixik kwaw ikatu 'ym ma'e urewe. Nerepyhyk pixik kwaw ma'e amo wi, i'i izupe wà.\n5 Uze'eg Xamuew. — Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e a'e, tuwihawete Tupàn hemixak kwer a'e no, wenu peze'eg awer kutàri a'e wà kury. Nazapo pixik kwaw ikatu 'ym ma'e peme ihe, i'i wanupe. — Azeharomoete Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wenu ureze'eg a'e, ukwaw neremiapo kwer a'e, i'i izupe wà.\n6 Uze'eg wi Xamuew wanupe. — Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wexak kury, wenu kury. Kwehe mehe wexak Moizez a'e, wexak Àràw a'e no. Werur peipy paw Ezit ywy wi a'e wà no. 7 Pepyta xe peneko haw pe kury. Ihe amume'u putar penemiapo kwer Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e henataromo ihe nehe kury. Apumuma'enukwaw kar putar Tupàn hemiapo kwer ikàg ma'e rehe upaw rupi katete ihe nehe no. Pepyro a'e. Upyro peipy a'e wà no. 8 Kwehe mehe Zako a'e, ipurumuzàmuzàg paw a'e wà no, oho Ezit ywy rehe a'e wà. A'e pe waneko mehe Ezit ywy rehe har umuigo kar peipy uma'ereko e ma'e romo wà. Na'e peipy uze'eg Tupàn pe wà. — Urepytywà pe nehe, i'i izupe wà. A'e rupi omono kar Moizez wanupe Àràw rehe we a'e. Upyro Moizez peipy Ezit wi wà. Werur ko ywy rehe wà. 9 Peipy heharaz Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wi wà, Zanezar wi wà. A'e rupi umur kar Xi peipy wakutyr. Azor pe har wanuwihaw romo hekon Xi a'e. Piri ywy rehe har a'e wà, Moaw izuapyapyr wanuwihawete a'e no, weityk Izaew a'e wà. Uzuka teko tetea'u wà. Upuraraw kar ma'erahyhu amogwer wanupe wà no. 10 Na'e peipy uhapukaz Tupàn pe wà. — Urepytywà pe nehe, i'i izupe wà. — O Tupàn iaiw ma'e uruzapo nerenataromo. Urupuir newi ure, tupàn a'ua'u Kànàà wazar wamuwete katu pà ure. Heta tupàn a'ua'u awa Kànàà pe har wanupe wà. Heta tupàn a'ua'u kuzà wanupe wà no. Urepyro pe ureàmàtyry'ymar wanuwi nehe. A'e re urumuwete katu wi putar ure nehe no, i'i Izaew Tupàn pe wà. 11 Na'e Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umur kar Zineàw Izaew wapyro pà waàmàtyry'ymar wanuwi. A'e re umur kar Marak. A'e re umur kar Zepite. A'e re hemur kar a'e. Xamuew ihe. Nezewe ikatu peneko awer peme. Peàmàtyry'ymar nupuraraw kar kwaw ma'erahy peme a'e 'ar mehe wà. 12 Amo 'ar mehe Amon wanuwihawete Naaz her ma'e ur peàmàtyry'ym pà a'e. Hexak mehe napeputar kwaw Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e penuwihaw romo. — Uruputar amo awa ureruwihawete romo. Urereruze'eg putar a'e nehe, peze ihewe. 13 A'e rupi aiko tuwihawete penemixak kwer xe kury. Penoz ihewe. Tupàn umur ko awa kwez peme kury, penuwihawete romo kury. 14 Ikatuahy putar peneko àwàm peme nehe, aze pekyze Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e Zanezar wi nehe, aze peinu ize'eg nehe, aze peruzar hemiapo putar àràm nehe, aze pezeruzar hehe nehe, aze peruzar ko penuwihawete nehe. 15 Aze napeinu kwaw Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e ze'eg nehe, aze naperuzar kwaw nehe, Tupàn wiko putar peàmàtyry'ymar romo a'e nehe. Wiko putar penuwihawete iàmàtyry'ymar romo a'e nehe no, i'i Xamuew teko wanupe. 16 — Pepyta xe pepu'àmaw pe kury. Pexak putar amo Tupàn hemiapo ràm hexak pixik pyr 'ym nehe kury. 17 Nukyr kwaw àmàn ko 'ar rehe. Teko opo'o arozràn waiko oko pe wà. Ihe aze'eg putar Tupàn pe ihe nehe kury. Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umuànoànog kar putar àmàn a'e nehe kury. Umugyr kar putar àmàn a'e nehe no. A'e ma'e uzeapo mehe hexak mehe pekwaw putar ikatu 'ym ma'e penemiapo kwer. Tuwihawete henoz mehe pezapo iaiw ma'e Tupàn henataromo. Wikwahy a'e. Uzemumikahy a'e no, i'i Xamuew wanupe.\n18 Na'e uze'eg Xamuew Tupàn pe kury. A'e 'ar mehe we Tupàn umuànoànog kar àmàn kury. Umugyr kar àmàn no. A'e rupi teko ukyze Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wi wà kury. Ukyze Xamuew wi wà no. 19 A'e rupi uze'eg Xamuew pe wà. — Eze'eg Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e pe urerehe kury. Nezewe mehe nurumàno kwaw nehe. Iaiw ma'e tetea'u uruzapo. A'e re urenoz tuwihawete no, amo ae iaiw ma'e iapo pà nezewe, i'i izupe wà.\n20 — Pekyze zo nehe, i'i Xamuew wanupe. — Iaiw ma'e pezapo. Nezewe rehe we pepytu'u zo Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e imuwete katu re nehe. Zanezar romo hekon a'e. Peiko hemiruze'eg romo azeharomoete nehe. 21 Pemuwete zo tupàn a'ua'u pe wà nehe. Nupuner kwaw pepytywà haw rehe wà. Nupuner kwaw pepyro haw rehe wà. Nuiko kwaw tupànete romo wà. 22 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umume'u pewi utyryk pixik 'ym àwàm a'e, uwer ikatuahy ma'e rehe a'e. Nahemu'em pixik kwaw a'e. Ta'e penexanexak wemiaihu romo a'e xe. 23 Ihe ihe, napytu'u kwaw penehe heze'eg ire izupe nehe. Aze mo apytu'u, a'e mehe mo ikatu 'ym ma'e azapo mo Tupàn henataromo. Apumu'e putar Tupàn rape ikatu ma'e rupi peho àwàm rehe ihe nehe. 24 Pekyze Tupàn wi nehe. Peiko hemiruze'eg romo azeharomoete nehe, pepytu'u 'ym pà nehe. Pema'enukwaw peme hemiapo kwer ikatu wera'u ma'e rehe nehe. 25 Aze pezapo wi wi ikatu 'ym ma'e peho peiko nehe, azeharomoete pekàzym putar nehe. Penuwihawete ukàzym putar a'e nehe no.


Tupàn ze'eg ZAKARI 14\nZanezar wiko ywy paw izar romo\n1 Uhem iko Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e i'ar kury. A'e 'ar mehe umume'u putar teko ywy nànànar wanemiapo kwer nehe. Uzepyk putar ikatu 'ym ma'e wanehe nehe. Zauxiapekwer upyro putar Zeruzarez tawhu wà nehe. Iàmàtyry'ymar umuza'aza'ak putar ma'e tawhu pe har paw wà nehe, wemixak ràm paw wà nehe. Upyro putar uzeupe wà nehe. 2 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e omono'og putar teko ywy nànànar Zeruzarez iàmàtyry'ym kar pà wanupe wà nehe. Upyro putar tawhu wà nehe. Weraha putar tàpuz me har paw uzeupi wà nehe. Uzapo putar a'e iaiw ma'e kuzàgwer wanupe wà nehe. Weraha putar amo teko a'e pe har weko haw pe wemipyhyk kwer romo wà nehe. Amogwer upuner putar upyta haw rehe Zeruzarez pe wà nehe. 3 A'e re Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uhem putar oho a'e ywy nànànar wàmàtyry'ym pà nehe. Kwehe mehe uzàmàtyry'ym oho wà. Uzàmàtyry'ym wi putar nezewegatete wà nehe no. 4 A'e 'ar mehe upu'àm putar ywytyr Uri tyw her ma'e rehe Zeruzarez huwake kwarahy hemaw kutyr har rehe nehe. Na'e amo ywyàpyznawhu umuza'aza'ak putar Uri tyw ywytyr nehe. Uzypyrog putar kwarahy hemaw pe nehe. Oho putar kwarahy heixe haw pe nehe. Pitài ywytyr ipehegwer utyryk putar kwarahy heixe haw awyze har kutyr nehe. Inugwer ipehegwer utyryk putar kwarahy ihemaw awyze har kutyr nehe. 5 Pezàwehem putar tawhu wi pehem pà a'e ywyàpyznaw rupi nehe. Ywyàpyznaw oho putar Azaw pe nehe. Kwehe mehe Uzi Zuta wanuwihawete romo heko mehe ywy uryryryryzahy a'e. Peipy uzàwehem a'e wi wà. Pezàwehem putar wazàwe nehe. Na'e Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e hezar ur putar weko haw pe har paw wanupi nehe.\n6 A'e 'ar henataromo nahuwixàg kwaw nehe. 'Y natàtà kwaw nehe. 7 Na'ipytun pixik kwaw nehe. Heta putar xo 'ar zo nehe. Ta'e kwarahy uhyape katu putar pyhaw nehe xe. Nupytu'u kwaw nehe. Xo Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e zo ukwaw a'e 'ar ihem àwàm a'e.\n8 A'e 'ar mehe heta putar ytyzuzàmaw 'y katu hereko har wà nehe. 'Y pehegwer uwyryk putar oho Yryhu Umàno Ma'e Kwer her ma'e kutyr nehe. Inugwer pehegwer uwyryk putar oho yryhu Mezitehàn kutyr nehe. Kwarahy nànàn uwyryk putar nehe. Uwyryk putar kwarahy mehe nehe. Uwyryk putar àmàkymehe nehe no. 9 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wiko putar ywy nànàn wanuwihawete romo nehe. Heta putar xo pitài Tupàn zo nehe. A'e wiko putar Tupàn romo nehe. — Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e, i'i putar teko paw izupe wà nehe. Naheta kwaw amo nehe.\n10 Ko ywy paw uzeapo putar ywytyr heta 'ymaw romo nehe. Uzypyrog putar Zema kwarahy heixe haw awyze har kutyr har pe nehe. Oho putar Himon Zeruzarez huwake har pe kwarahy ihemaw awyze har kutyr har pe nehe. Zeruzarez uzeapo putar tawhu aiha katu wera'u ma'e romo ko ywy rehe har nehe. Heta putar teko a'e pe wiko ma'e wà nehe. Ukenawhu Mezàmi her ma'e heta putar wà nehe. Te Ukenawhu Izekanaw her ma'e heta putar wà nehe no. Kwehe mehe — Ukenawhu Kwehe Arer, i'i teko izupe wà. Heta putar teko tàpuzaiha Ananew her ma'e a'e pe wà. Te heta putar teko tuwihawete win iapo haw pe wà no. 11 Zauxiapekwer nuweityk pixik kwaw a'e tawhu wà nehe. A'e pe har wiko putar zauxiapekwer wanuwi ukyze 'ym pà wà nehe, uzeàmàtyry'ym 'ym pà wà nehe.\n12 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uzepyk putar teko Zeruzarez iàmàtyry'ymar paw wanehe nehe. Umur kar putar iaiw ma'e wanupe wano'o kwer i'u har romo wà nehe. Wanekuwe mehe we wano'o ukàzym putar wanuwi nehe. Te waneha te wapeku inem putar wàkàg pupe wà nehe no. 13 A'e 'ar mehe Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umue'o kar putar wà nehe. Umupytuhegatu kar putar wà nehe no. A'e mehe pitàitàigatu upyhyk putar uzeake har wà nehe, iàmàtyry'ym pà wà nehe. 14 Te Zuta ywy rehe har uzàmàtyry'ym putar Zeruzarez pe har oho wà nehe. Zauxiapekwer weraha putar temetarer a'e ywy wi huwake har rehe paw wà nehe. Itazu or tetea'u, itaxig parat tetea'u no, kamir tetea'u no, topoz tetea'u no. 15 A'e teko wano'o kwer imuaiw har umuaiw putar wàmàtyry'ymar waneimaw wà nehe no. Kawaru wà, kawaràn wà no, kamer wà no, zumen wà no.\nTeko umuwete katu putar Tupàn Zeruzarez pe wà nehe\n16 A'e re teko ywy nànànar Zeruzarez iàmàtyry'ym arer wikuwe ma'e a'e wà nehe, oho putar Zeruzarez pe kwarahy nànàn Tupàn Ikàg Wera'u Ma'e uwihawete romo imuwete katu pà wà nehe. Mynykawhu tàpuzràn her ma'e pe oho putar wà nehe. 17 Aze teko amo ywy rehe har noho kwaw Tupàn Ikàg Wera'u Ma'e imuwete katu pà wà nehe, a'e mehe nukyr kwaw àmàn a'e ywy rehe nehe. 18 Aze Ezit ywy rehe har noho kwaw tàpuzràn mynykawhu pe wà nehe, Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uzepyk putar wanehe nehe. Omono kar putar a'e to'o imuaiw har amogwer ywy rehe wà nehe. Omono kar putar Ezit ywy rehe wà nehe no. 19 Nezewe Tupàn uzepyk putar wyzài ywy rehe har tàpuzràn mynykawhu pe oho 'ym ma'e ràm wanehe nehe. Uzepyk putar Ezit ywy rehe har wanehe nezewegatete nehe no.\n20 A'e 'ar mehe teko umuapyk putar ko ze'eg te kawaru ipu'yr ipupe har rehe a'e wà nehe. Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e pe imonokatu pyrer, i'i putar wà nehe. Kawaw ma'ea'yr hapy haw henataromo har ikatuahy Tupàn henataromo wà. A'e 'ar mehe wyzài kawaw tàpuzuhu pupe har ikatuahy putar henataromo nezewegatete wà nehe no. 21 Zeruzarez tawhu pe nehe, Zuta ywy rehe nehe no, teko omonokatu putar kawaw paw Tupàn Ikàg Wera'u Ma'e pe wà nehe, wamukatu pà henataromo wà nehe. Aze amo teko oho tàpuzuhu pe ma'e izuka pà Tupàn henataromo wà nehe, a'e teko umuin putar ho'o kwer ukawaw pupe wà nehe. A'e 'ar mehe naheta pixik kwaw ni pitài ma'eme'egar Tupàn Ikàg Wera'u Ma'e hàpuzuhu pe wà nehe.


Tupàn ze'eg 2 XIMOT 1\n1 Ihe Pawru ihe, ne Ximot ne. Ko hepape mokoz haw amono kar putar newe ihe nehe kury. Zaneruwihawete Zezuz a'e, hemono kar teko wanupe a'e, uze'eg imume'u kar pà ihewe a'e. Ta'e Tupàn uputar nezewe haw a'e xe. — Eze'eg nezewe teko wanupe ne nehe ty, i'i ihewe. — Aze pezeruzar Zaneruwihawete Zezuz rehe nehe, a'e mehe peiko putar ipyr tuweharupi nehe, ere wanupe nehe, i'i ihewe. 2 Ne Ximot hera'yr heremiamutar ne ty. Tupàn zaneru a'e, Zaneruwihawete Zezuz Zanezar a'e no, tuwe uzapo ikatu ma'e newe a'e wà nehe. Tuwe nepuhareko katu wà nehe no. A'e rupi nerurywete putar tuweharupi nehe no.\nPawru uze'eg Tupàn pe Ximot rehe a'e\n3 Tuweharupi ama'ereko aha teko Tupàn pe ihe, ikatu 'ym ma'e iapo 'ym pà ihe. Heipy a'e wà no, uzapo ma'e nezewegatete a'e wà no, Tupàn pe uma'ereko pà a'e wà no. Tuweharupi aze'eg Tupàn pe nerehe ihe, pyhaw, 'aromo no. — Ikatu Ximot a'e, a'e izupe. — Ta'e neremiapo putar haw iapo har romo hekon a'e xe, a'e izupe. 4 Newi hezur mehe erezai'o ne. Hema'enukwaw nezai'o awer rehe ihe. Hepurexak katu wer zepe nerehe ihe. Aze uruexak nehe, herurywete putar tuwe nehe. 5 Nezaryz Oroz a'e, nehy Ewni a'e no, uzeruzar katu Tupàn rehe a'e wà. Hema'enukwaw katu wazeruzar katu haw rehe ihe. Akwaw nezeruzar katu haw. Erezeruzar wazàwegatete. Hema'enukwaw katu nezeruzar katu haw rehe no. 6 A'e rupi a'e putar newe ihe nehe kury. — Kwehe mehe apokok nerehe ihe. A'e 'ar mehe Tupàn umur e ukàgaw newe a'e pe a'e, ikatu ma'e iapo kar pà newe a'e. Ezapo wiwi a'e ma'e tuweharupi nehe, a'e newe kury. 7 Tupàn umur kar Wekwe zanewe a'e. Tekwe Puràg nazanemukyze kar kwaw ma'e wi a'e. Nan kwaw pa. Umynehem zanepy'a ukàgaw pupe, teko wamutar katu kar pà zanewe, zanemuzeruze'eg kar pà.\n8 Nemaranugar zo Tupàn ze'eg imume'u mehe teko wanuwa rupi nehe. Kwehe mehe Hom tawhu pe har wanuwihaw a'e, hemunehew kar hereraha zemunehew paw pe a'e, ta'e amume'u Tupàn ze'eg a'e pe har wanupe ihe xe. Ta'e nazeruzar kwaw tupàn ua'u Hom ywy rehe har wanehe ihe xe. Nemaranugar zo ihewi nehe, zemunehew paw pe hereko awer wi nehe. Ihe apuraraw ma'erahy ihe. Ne nehe no ty, aze eremume'u Tupàn ze'eg eho iko purupe nehe, a'e mehe erepuraraw putar ma'erahy ne nehe no. Aze Tupàn umur ukàgaw newe nehe, a'e mehe nerepytu'u kwaw nezeruzar ire hehe nehe, ma'erahy ipuraraw mehe nehe. Nerepytu'u kwaw imume'u re nehe. 9 Tupàn zanepyro ikatu 'ymaw wi a'e, zanerenoz uzeupe a'e, uzepyr wiko ma'e ràm romo zanemuigo kar pà a'e. Nezewe uzapo a'e, ta'e nezewe uputar a'e xe, ta'e zanepuhareko katu a'e xe. Nazanepyro kwaw zaneremiapo kwer hekuzaromo. Zanepyro a'e, ta'e zanepuhareko katu e a'e xe. Izypy mehe zanezexak kar 'ym mehe we zanepuhareko a'e. Ta'e ukwaw amo 'ar rehe Zaneruwihawete Zezuz rehe zanezeruzar àwàm a'e xe. 10 Zaneruwihawete Zezuz a'e, ur ko ywy rehe a'e. A'e rupi ko 'ar rehe Tupàn a'e, wexak kar upurupuhareko haw teko wanupe a'e. Zaneruwihawete numumàno kar kwaw uzeruzar ma'e a'e wà. Umuigo kar putar tuweharupi wà nehe. Umume'u kar uze'eg puràg teko wanupe kury. A'e rupi wexak kar uzepyr zanereko àwàm iko wanupe no. Tuweharupi zaiko putar ipyr zane nehe no.\n11 Tupàn a'e, heapo uze'eg puràg imume'u har romo a'e. Hemuigo kar wemimono kar romo no, hemuigo kar upurumu'e ma'e romo no. 12 A'e rupi apuraraw ma'erahy teko ihe kury. Nahemaranugar kwaw puruwi ihe, ma'erahy kwer ipuraraw mehe ihe. Ta'e akwaw katu heremiruzar ihe xe. Tupàn uzapo kar uma'ereko haw ihewe a'e. Azapo hemiapo putar haw ihe. Amo 'ar mehe nehe, napuner kwaw iapo haw rehe nehe. A'e 'ar mehe nehe, Tupàn uzapo kar putar wemiapo putar haw amo teko pe a'e nehe. Ta'e Tupàn uzapo kar tuwe wemiapo putar haw amo pe tuweharupi a'e xe. 13 Ezeruzar katu heze'eg azeharomoete har rehe nehe, a'e newe heremimume'u kwer rehe nehe. Eho iko hupi nehe no. Ezeruzar wiwi iko hehe nehe no, epuruamutar katu wiwi iko nehe no. Ta'e zazemuryparypar katu zaiko Zezuz inuromo zane no xe. 14 Tupàn uzapo kar ma'e iko newe. Ezapo tuwe a'e ma'e eho iko nehe. Tekwe Puràg a'e, zanepy'a pe wiko ma'e a'e, nepytywà putar a'e ma'e iapo mehe nehe.\n15 Uzeruzar ma'e Az ywy rehe har a'e wà, a'e paw hereityk a'e wà. Imaranugar hewi wà. Nuweruzar kwaw heze'eg wà kury. Te Pi a'e, Eràmo a'e no, hereityk a'e wà no. Erekwaw hereityk awer ne. 16 Onezi nuiko kwaw wazàwe a'e. Na'imaranugar kwaw teko wanuwi zemunehew paw pe hereko haw rehe. 17 Ur Hom tawhu pe a'e. Na'arewahy uzypyrog herekar pà a'e pe. Te herexak zemunehew paw pe. Hemurywete kar iko tuweharupi. Tuwe Zanezar upuhareko katu iànàm wà nehe. 18 Tuwe Zanezar upuhareko Onezi a'e nehe no, a'e 'ar mehe nehe no, uze'eg rupi oho 'ym ma'e wanehe uzepyk mehe nehe. Ta'e Onezi uzapo ikatu ma'e tetea'u ihewe a'e xe, Ew tawhu pe urereko mehe a'e xe. Erekwaw ihewe hemiapo kwer a'e pe har ne kury.


Tupàn ze'eg 2 XAMUEW 8\nTawi weityk teko tetea'u a'e wà\n1 Amo 'ar mehe uzàmàtyry'ym Tawi Piri ywy rehe har oho wà. Weityk wà. Nezewe mehe umumaw a'e ywy rehe har wakàgaw wà.\n2 Weityk Moaw izuapyapyr a'e ywy rehe har wà no. Na'e umu'ar kar ywy rehe wà kury. Upapar waneta haw kyhàhàm pupe. Uzuka mokoz wà, umuigo kar pitài zo wà. Uzuka amo mokoz wà, umuigo kar amo pitài zo wà no. Nezewe wexaexak wemizuka ràm wà. Moaw umàno 'ym ma'e kwer wiko Tawi pe uma'ereko e ma'e romo wà. Kwarahy nànàn omono temetarer izupe wà.\n3 Na'e uzàmàtyry'ym Tawi Zowa wanuwihawete oho kury. Ananezer Heow ta'yr her romo a'e. Oho Tawi iàmàtyry'ym pà a'e, ta'e a'e tuwihawete oho ywy Ewparat yrykaw huwake har ipyhyk pà a'e xe. Na'ikatu kwaw hemiapo Tawi pe. 4 Upyhyk Tawi 1.700 zauxiapekwer kawaru ku'az har Ananezer wi wà. Upyhyk 2 miw zauxiapekwer upy rehe wata ma'e izuwi wà no. Umupàri kawaru ywyramawa heruata har wà no. Xo 100 ywyramawa heruata har zo wezar wà, ipàri 'ym romo wà. 5 Xir izuapyapyr Namaz tawhu pe har oho Ananezer ipytywà pà wà kury. Tawi uzuka 22 miw zauxiapekwer Namaz pe har wà no. 6 A'e re uzapo kar zauxiapekwer waneko haw waiwy rehe no. Wiko wazar romo. Umur temetarer izupe kwarahy nànàn wà no. Wyzài ywy rehe iho mehe Tupàn upytywà Tawi a'e. A'e rupi weityk Tawi a'e ywy rehe har paw wà. 7 Tuwihaw Ananezer rehe we har wereko u'yw wi purupyro haw itazu or iapo pyrer wà. Upyro Tawi wama'e u'yw wi zemimaw wanuwi wà, Zeruzarez pe waneraha pà wà. 8 Ananezer wiko Meta tawhu pe har Merotaz tawhu pe har wanuwihawete romo a'e no. Heta tetea'u itazu morog her ma'e a'e tawhu nànàn. Weraha Tawi a'e itazu a'e tawhu wanuwi no.\n9 Amo umume'u Ananezer hemiruze'eg zauxiapekwer paw waneityk awer oho Toi Amat pe har wanuwihawete pe wà kury. 10 A'e rupi Toi omono kar wa'yr Zuràw Tawi pe imuze'eg kar pà. — Ikatuahy Ananezer heityk awer, i'i izupe. A'e 'ym mehe Toi uzàmàtyry'ym tetea'u Ananezer tuweharupi a'e. Zuràw weraha ma'e tetea'u Tawi pe ipyr oho mehe. Ma'e itaxig parat iapo pyrer, itazu or iapo pyrer, itazu morog iapo pyrer weraha izupe. 11 Omonokatu tuwihawete Tawi a'e ma'e a'e kury. — Amuwete katu putar Tupàn a'e ma'e pupe ihe nehe, i'i Tawi uzeupe. Omono'og a'e parat or rehe we amogwer ma'e amogwer teko wanuwi wemipyhyk kwer rehe we kury. 12 Na'aw teko Tawi hemityk kwer waner xe wà kury: Enom izuapyapyr wà, Moaw izuapyapyr wà, Amon izuapyapyr wà, Piri ywy rehe har wà, Amarek izuapyapyr wà no. Ma'e Ananezer wi wemipyhyk kwer omono'og amogwer ma'e nànàn no.\n13 Teko amo ae ywy rehe har ukwaw katu wera'u Tawi her a'e wà kury, 18 miw Enom izuapyapyr wazuka awer wi ihem mehe a'e wà kury. Uzuka a'e zauxiapekwer paw ywyàpyznaw Xa her ma'e rehe wà. 14 Umuigo kar zauxiapekwer Enom waiwy nànàn wà. Wiko teko a'e ywy rehe har wazar romo no. Wyzài ywy rehe iho mehe Tupàn weityk kar a'e ywy rehe har Tawi pe wà.\n15 Weruze'eg Tawi Izaew izuapyapyr paw wà kury. A'e paw wiko uzezàwezàwegatu henataromo wà. 16 Zoaw Zeruz imemyr wiko zauxiapekwer Tawi hemiruze'eg wanuwihaw romo a'e. Zuzapa Airuz ta'yr wiko tuwihawete pe ma'e ikwaw kar har romo a'e. 17 Zanok Aitu ta'yr a'e, Aimerek Amiatar ta'yr a'e no, wiko xaxeto romo a'e 'ar rehe a'e wà. Xerai wiko tuwihawete ze'eg pape rehe imuapykar romo a'e. 18 Menai Zoiaz ta'yr wiko zauxiapekwer Tawi rehe uzekaiw katu ma'e wanuwihaw romo a'e. Kere Pere a'e zauxiapekwer waner romo a'e wà. Tawi ta'yr wiko xaxeto romo a'e wà no.


Tupàn ze'eg OPAXI 1\n1 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umume'u ko uze'eg Enom ywy rehe har Opaxi her ma'e pe a'e.\nTupàn uzepyk Enom ywy rehe har wanehe\nTupàn Tuweharupi Wiko Ma'e omono kar amo uze'eg heraha har ywy nànàn a'e. Urenu ize'eg awer ure.\nNezewe i'i a'e.\n— Pezemuàgà'ym nehe. Xiàmàtyry'ym putar Enom ywy rehe har zaha nehe,\n2 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umume'u ko uze'eg Enom ywy rehe har wanupe.\n— Apumuigo kar putar teko ikàg 'ym ma'e romo ihe nehe.\nNi amo nuzeruze'eg kwaw penehe a'e wà nehe.\n3 Peneko wera'u haw hemu'em peme.\nPeiko itakwaruhu wapupe,\n'a pe ywytyr apyr.\nA'e rupi peze'eg pezeupeupe nezewe.\n— Ni amo nupuner kwaw zanereitykaw rehe xe a'e wà. Nupuner kwaw zanezuka haw rehe xe a'e wà, peze peiko.\n4 Aze pewewe ywate wiràhu ài nehe,\naze pezapo penaity zahytata wainuinuromo nehe,\nihe apuityk putar a'e wi ihe nehe.\n5 Aze imunar ma'e uhem pyhaw wà,\nxo wemimutar zo weraha wà.\nAze amo opo'o uwà, tuweharupi wezar amo uwà i'yw rehe.\nPeàmàtyry'ymar pemumaw putar a'e wà nehe.\n6 Teko Enom izuapyapyr wà. Amo imunar pema'e rehe upaw rupi wà.\nWeraha penemetarer upaw rupi wà no.\n7 Pemyrypar uzeapo peàmàtyry'ymar romo wà.\nPemono kar peiwy wi wà.\nKwehe mehe pezapokatu peze'egaw amo teko wanehe we zeàmàtyry'ym 'ymaw imume'u pà. Nezewe rehe we a'e teko upyhyk peiwy pewi wà.\nPemyryparete umume'u ikatu 'ym ma'e peme wemiapo ràm uzeupeupe wà.\n— Enom izuapyapyr wiko iranaiw ma'e romo wà, i'i peme wà.\n8 Nezewe i'i Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e kury.\n— Azepyk putar Enom wanehe amo 'ar mehe ihe nehe.\nA'e 'ar mehe azuka putar ma'ekwaw katu har Enom wainuromo har upaw rupi ihe wà nehe.\nNaheta kwaw ni pitài teko ma'e kwaw katu har waiwy rehe wà nehe.\n9 Zauxiapekwer Temà tawhu pe har uryryryryz putar ukyze haw wi a'e wà nehe.\nZauxiapekwer zeàmàtyry'ymawhu pe oho ma'e umàno putar wà nehe. Amo uzuka putar wà nehe.\nEnom ywy rehe har wanemiapo kwer ikatu 'ym ma'e\n10 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uze'eg teko Enom ywy rehe har wanupe kury.\n— Pepuraraw kar ma'erahy penywyr wanupe. Pezuka amo pe wà no.\nZako izuapyapyr romo wanekon wà.\nA'e rupi apuzuka kar putar ihe nehe.\nIaiw paw oho putar penupi tuweharupi nehe.\n11 Zauxiapekwer weityk ukenuhu Zeruzarez pe har wà.\nWixe tawhu pupe wà. Weraha ikatu ma'e paw wà. Weraha temetarer paw wà no.\nA'e ma'e iapo mehe napezekaiw kwaw penywyr Izaew wanehe.\nA'e zauxiapekwer amo ae ywy rehe har omomor ita ma'e papar haw hereko har wà,\na'e ma'e wemipyhyk kwer izar ràm romo hexakaw rehe wà.\nA'e ma'e iapo mehe, pezapo nezewegatete pe no.\n12 Penurywete a'e 'ar mehe iaiw paw penywyr Zuta wanehe i'ar awer rehe.\nNa'ikatu kwaw penurywete awer ihewe.\nA'e zauxiapekwer uzuka Zuta ywy rehe har tetea'u wà. Peme'e a'e ma'e rehe penurywete pà.\nPepuka wanehe ma'erahy ipuraraw mehe.\nNa'ikatu kwaw pepuka awer ihewe.\n13 Peixe Zeruzarez tawhu pupe heremiaihu waneityk mehe.\nNa'ikatu kwaw ipupe peneixe awer ihewe.\nPenurywete a'e iaiw paw wanehe i'ar mehe. Na'ikatu kwaw penurywete awer ihewe.\nZauxiapekwer weityk Zuta ywy rehe har wà. Peraha wama'e wanuwi a'e 'ar mehe. Na'ikatu kwaw wama'e heraha awer ihewe.\n14 Amo 'ar mehe pepyta pe iza'akaw pe. Amo Zuta uzeagaw uzàn pà wà.\nPepyhyk pe wà, wazuka pà wà.\nPemono umàno 'ym ma'e kwer uzàn ma'e pe wà, waàmàtyry'ymar wanupe pe wà. Iro penemiapo kwer ihewe.\nYwy rehe har paw wanehe uzepyk àwàm\n15 Nezewe uze'eg Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e.\n— Amo 'ar mehe amume'u putar teko paw wanemiapo kwer ihe nehe.\nAzepyk putar ikatu 'ym ma'e wanehe nehe. A'e 'ar uhem etea'i.\nPe Enom izuapyapyr wà. Pemekuzar putar iaiw ma'e penemiapo kwer nehe.\nPezapo iaiw ma'e amo wanupe. A'e rupi amo teko uzapo putar iaiw ma'e peme nezewegatete a'e wà nehe no.\n16 Teko uzepyk heremiaihu wanehe heywytyr ikatu ma'e rehe wà.\nA'e rupi azepyk wera'u putar teko a'e ywy huwake har wanehe ihe nehe no.\nAzepyk putar wanehe nehe. A'e re ukàzym putar wà nehe.\nIzaew heta wakàgaw a'e wà kury\n17 Uze'eg Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e kury.\n— Ywytyr Xiàw ihewe imonokatu pyrer rehe amo teko uzepyro putar wà nehe.\nTeko Izaew ywy rehe har upyhyk wi putar ywy heremimono kwer wà nehe.\n18 Teko Zuta ywy rehe har a'e wà nehe, teko Izaew ywy rehe har a'e wà nehe no, nuzawy kwaw tata a'e wà nehe.\nTata wapy ka'akyr a'e. Nezewegatete Izaew umumaw putar Ezau izuapyapyr wà nehe.\nNi pitài Enom izuapyapyr nuzepyro kwaw wanuwi wà nehe.\nIhe Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e aze'eg kwez ihe kury.\n19 Izaew izuapyapyr Zuta ywy kwarahy ihemaw awyze har kutyr har weityk putar Enom ywy rehe har wà nehe. Teko Zuta rehe har ywytyr heta 'ymaw rehe har upyro putar Piri ywy rehe har waiwy wà nehe. Izaew upyro putar Eparai waiwy wà nehe. Upyro putar Xamari wà nehe no. Teko Mezàmi izuapyapyr upyro putar ywy pehegwer Zireaz pe har a'e wà nehe no.\n20 Izaew uiwy wi muitea'u heraha pyrer uzewyr putar wà nehe. Upyro putar ywy pehegwer Peni pe har a'e wà nehe. A'e ywy oho Xarepita tawhu kwarahy heixe haw awyze har kutyr har pe. Zeruzarez wi heraha pyrer Xeparaz pe wiko ma'e uzewyr putar wà nehe no. Upyro putar ywy Zuta ywy rehe har kwarahy ihemaw awyze har kutyr har wà nehe no.\n21 Tupàn hemiaihu a'e wà, wàmàtyry'ymar waneityk arer a'e wà. Uzeupir putar Xiàw ywytyr rehe wà nehe. Upyta putar a'e pe teko Enom wanuwihaw romo wiko pà wà nehe. Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wiko putar wanuwihawete romo a'e nehe. Upaw


Tupàn ze'eg EZÀRÀ 1\n1 Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e umume'u uzeapo ma'e ràm uze'eg imume'u har Zeremi her ma'e pe a'e. Xiru Pezi ywy rehe har wanuwihawete romo heko mehe pitài haw kwarahy mehe uzeapo a'e ma'e ize'eg awer rupi katete a'e kury. Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uzapo kar ma'e Xiru pe. A'e rupi uze'eg wemiruze'eg wanupe kury. — Pemuapyk ko heze'eg pape rehe nehe. A'e re pemono kar 'aw pape teko heremiruze'eg nànàn pe wà nehe. Wexak kar putar a'e ze'eg teko wanupe wà nehe. Umugeta putar wanupe nehe no. Na'aw heze'eg wanupe imugeta pyràm xe kury. 2 — Ihe Xiru Pezi ywy rehe har wanuwihawete ihe, amume'u ko ma'e ihe. Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e ywak rehe har hemuigo kar ywy nànànar wanuwihawete romo a'e. — Ezapo kar heràpuzuhu Zeruzarez tawhu pe har Zuta ywy rehe har ihewe nehe, i'i ihewe. 3 Aze peiko hemiruze'eg romo nehe, tuwe Tupàn wiko penehe we nehe. Peho Zeruzarez pe Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e Izaew wazar hàpuzuhu iapo wi pà. Teko Zeruzarez pe har umuwete katu a'e Tupàn a'e wà. 4 Aze peiko amo Izaew huwake har romo nehe, aze zawaiw katu uiwy rehe izewyr àwàm izupe nehe, epytywà nehe. Emono ma'e izupe ipytywà pà nehe: parat, or, hemi'u ràm pe rupi i'u pyràm, tapi'ak. Emono amo ma'e izupe nehe no. Zeruzarez pe uhem mehe omono putar a'e ma'e Tupàn pe hàpuzuhu Zeruzarez pe har pe penekuzar romo a'e nehe, i'i tuwihawete Xiru wemiruze'eg nànàn.\nIzaew izuapyapyr uzewyr Zeruzarez pe wà\n5 Na'e Zuta izuapyapyr a'e wà, Mezàmi izuapyapyr a'e wà no, xaxeto a'e wà no, Erewi izuapyapyr a'e wà no, amo teko Tupàn hemimurywete karer a'e wà no, uzemuàgà'ym Zeruzarez pe oho àwàm rehe a'e wà kury, Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e hàpuzuhu iapo wi àwàm rehe a'e wà kury. 6 Wanuwake har paw upytywà wà. Omono ma'e wanupe wà: kawaw parat iapo pyrer, kawaw or iapo pyrer, wanemi'u ràm, tapi'ak, ma'e hekuzar katu ma'e, ma'e tàpuzuhu pupe Tupàn pe imono pyràm.\n7 Kwehe mehe tuwihawete Namukononozor upyro kawaw hekuzar katu ma'e Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e hàpuzuhu Zeruzarez pe har wi a'e, tawhu ipyro mehe a'e. Tuwihawete Xiru omono a'e kawaw Zutew wanupe a'e kury. 8 Umuzewyr kar a'e ma'e Mixerenat temetarer rehe uzekaiw ma'e pe. Mixerenat umuapyk a'e ma'e her paw rupi pape rehe. Na'e omono a'e pape Xezemazar Zuta ywy rehe har wanuwihaw pe kury. 9-10 Na'aw a'e ma'e her pape rehe imuapyk pyrer xe kury: 30 kawaw or iapo pyrer, 1.000 kawaw parat iapo pyrer, amo 29 kawaw, 30 kanekpuku or iapo pyrer, amo 410 kanekpuku hekuzar wewer ma'e, amo 1.000 ma'e. 11 Heta 5.400 ma'e or iapo pyrer parat iapo pyrer inuromo. Xezemazar weruzewyr a'e ma'e paw Zeruzarez pe Mawiron wi Izaew wanupi oho pà. Mawiron ywy wi uzewyr mehe werur Izaew ywy rehe har wemipyhyk kwer wà no.


Tower of Babel in Guajajara\nGuajajara / Tenetehara\nTeko uzapo tàpuzaiha a'e wà\nA'e 'ar mehe teko paw uze'eg pitài ze'eg rupi a'e wà. Ze'eg wyzài ywy rehe har nuzawy kwaw ze'eg amogwer ywy rehe har wà.\nAmo teko uhem ywy kwarahy ihemaw kutyr har wi a'e wà, amo ae ywy ywate wera'i har Xinar rehe har pe oho pà wà, ywy apypepaw pe wà. Uzapo weko haw a'e pe wà. Upyta a'e pe wà.\nAmo 'ar mehe amo uze'eg amogwer wanupe a'e wà kury. — Zaha ty wà, i'i uzeupeupe wà. — Xiapo ywytàtà tetea'u nehe, tata pupe imuàtà pà nehe, i'i uzeupeupe wà. Uzapo ywytàtà tetea'u wà. A'e rupi heta tetea'u ywytàtà wanupe kury, tàpuz iapo haw romo kury. — Nezewe mehe naxiapo kwaw tàpuz ita pupe zane nehe, i'i uzeupeupe wà. Nomono kwaw a'e ywy xig ma'e ywytàtà wamyter pe wà. Omono iraity zàwenugar ywytàtà wamyter pe wà.\nNa'e uze'eg wi uzeupeupe wà kury. — Ko 'ar rehe xiapo tawhu zane nehe kury. Tawhu myter pe xiapo tàpuzuhu aiha katu ma'e nehe no. A'e tàpuzuhu aiha katu ma'e uhem putar ywak rehe a'e nehe, i'I uzeupeupe wà. — Nezewe mehe teko ywy nànànar wenu putar zaneremiapo kwer imume'u haw a'e wà nehe. Nezewe mehe ni amo nazanemuhàmuhàz kwaw ywy nànàn a'e wà nehe, i'i uzeupeupe wà.\nNa'e Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e wezyw wà ywy rehe a'e kury, a'e tawhu hexak pà a'e kury, a'e tàpuzuhu iaiha ma'e iapo pyr hexak pà a'e kury.\n— 'Awteko a'e wà, pitài teko romo wanekon a'e wà. Uze'eg pitài ze'eg rupi wà. Uzypyrog ma'e iapo pà wà kury. Tàrityka'i upuner putar wyzài wemimutar iapo haw rehe wà nehe, i'i uzeupe.\n— Zawezyw putar wapyr nehe, waze'eg imuaiw pà nehe. Nezewe mehe amo nuenu katu kwaw amogwer waze'eg a'e wà nehe kury. Ni amo nukwaw kwaw amogwer waze'eg wà nehe.\nNezewe Tupàn umuhàmuhàz a'e teko paw ywy nànàn a'e wà kury. Upytu'u a'e tawhu iapo re wà.\nMamew a'e tawhu her romo a'e. — Ma'e imuaiw pyrer, i'i her zaneze'eg rupi. Ta'e Tupàn umuaiw ywy rehe har waze'eg upaw rupi a'e xe, ywy nànàn teko wamuhàmuhàz pà a'e xe.\nSource: Tupàn Ze'eg – A Bíblia Sagrada na língua guajajara (tenetehara) do Brasil. Wycliffe Bible Translators, Inc., 2007.\nTower of Babel in Tupí-Guaraní languages\nEast Bolivan Guaraní, Guajajara, Guaraní, Mbyá Guaraní


Tupàn ze'eg TANIEW 2\nNamukononozor upuahu a'e\n1 Tuwihawete romo wiko mehe mokoz haw kwarahy mehe Namukononozor uzypyrog upuahu pà kury. Ukyze katu a'e, a'e rupi nupuner kwaw uker haw rehe. 2 A'e rupi wenoz kar awa uzeupe wà: ma'e kwaw katu har wà, ma'e ikwaw pyr 'ym imume'u har wà, paze ma'e wà, zahytata kwaw par wà. — Pemume'u katu tuwihawete ipuahu awer izupe nehe. Uhem a'e awa tuwihawete henataromo uzexak kar pà wà. 3 Na'e uze'eg wanupe kury.\n— Apuahu ihe. A'e re akyze katu no. Ma'in hepuahu awer ihewe. Ikwaw 'ym mehe we napytu'u kwaw nehe, i'i wanupe.\n4 Uze'eg tuwihawete pe Àràm izuapyapyr waze'eg rupi wà kury. — Tuwe tuwihawete wikuwe tuweharupi umàno 'ym pà nehe, i'i izupe wà. — Emume'u nepuahu awer urewe nehe. Henu re urumume'u putar ikwaw kar haw newe nehe, i'i izupe wà.\n5 Tuwihawete uwazar waze'eg wanupe kury. — Nezewe aze'eg hezeupe kwez kury. Pemume'u hepuahu awer ihewe pe nehe. A'e re pemume'u hemimume'u ihewe nehe no. Aze napepuner kwaw a'e ma'e iapo haw rehe nehe, zauxiapekwer pepei'ài'àg putar wà nehe. Weityk putar penàpuz a'e wà nehe no. 6 Aze pemume'u hepuahu awer ihewe nehe, aze pemume'u ikwaw paw nehe no, amono putar ma'e hekuzar katu ma'e peme nehe. Apumuawate kar putar teko wanupe ihe nehe no. Pemume'u hepuahu awer ihewe nehe kury. Pemume'u ikwaw kar har ihewe nehe no.\n7 Uze'eg wi a'e ma'e kwaw katu har uwihawete pe a'e wà kury.\n— Emume'u nepuahu awer nehe. A'e re urumume'u putar ikwaw kar har newe ure nehe, i'i izupe wà.\n8 Tuwihawete uze'eg wi wanupe kury. — Akwaw penemiapo ihe. Aze urupuranu wiwi tuwihawete rehe nehe, na'urezuka kwaw ru'u nehe, peze peiko pezeupe. Ta'e pekwaw heremiapo ràm pe xe. 9 Aze napemume'u kwaw hepuahu awer ihewe nehe, azepyk putar penehe nehe. Penehe hezepyk àwàm pitàitàigatu uzuawyawygatu putar nehe. — Zaneremu'em putar izupe nehe. Ximume'u temu'emaw izupe nehe, peze pezeupeupe. — Nezewe mehe, aze ru'u na'urezuka kwaw nehe, peze pezeupeupe. Aze pepuner hepuahu awer imume'u haw rehe nehe, akwaw putar imume'u haw ikwaw har romo peneko haw ihe nehe no, i'i wanupe.\n10 Ma'e kwaw katu har uwazar tuwihawete ize'eg izupe nezewe wà kury. — Ni amo ywy rehe har nupuner kwaw a'e neremimutar imume'u haw rehe wà, i'i izupe wà. — Ni amo tuwihawete, ni ikàg wera'u ma'e, ni upuner wera'u ma'e nuzapo kar pixik kwaw agwer ma'e a'e wà, ma'e kwaw katu har wanupe a'e wà, ma'e ikwaw pyr 'ym imume'u har wanupe a'e wà, zahytata kwaw par wanupe a'e wà. 11 Ni amo nupuner kwaw nereminozgwer iapo haw rehe wà. Naheta kwaw agwer ma'e iapo har wà. Xo tupàn zo wà. Nuiko kwaw ko ywy rehe zaneinuinuromo wà, i'i izupe wà.\n12 Wikwahy tuwihawete kury. Uzuka kar ma'e kwaw katu har Mawiron ywy rehe har paw rupi wà kury. 13 Hemiruze'eg umume'u ize'eg teko paw wanupe pape rehe imuapyk pà wà. Na'e oho Taniew ipiaromo wà kury. Oho imyrypar wapiaromo wà no, ta'e uzuka putar tuwihawete ze'eg rupi katete wà xe.\nTupàn umume'u tuwihawete ipuahu awer Taniew pe\n14 Taniew wekar Ariok zauxiapekwer tuwihawete rehe uzekaiw ma'e wanuwihaw oho a'e kury. Ta'e a'e 'ym mehe tuwihawete uzuka kar ma'e kwaw katu har Mawiron ywy rehe har paw izupe a'e xe. Upuranu hehe imyrypar zàwenugar ài. 15 — Màràzàwe tuwe tuwihawete urezuka kar nezewe a'e, i'i izupe. Ariok umume'u uzeapo ma'e kwer izupe. 16 Na'e uze'eg Taniew oho tuwihawete pe kury. — Urezuka zo pe na'arewahy nehe. Hezeagaw wer nepuahu awer imume'u pà newe, ikwaw kar haw imume'u pà newe nehe no.\n17 A'e re Taniew oho weko haw pe. A'e 3 imyrypar wiko a'e pe wà: Anani, Mizaew, Azari. 18 — Peze'eg Tupàn ywak rehe har pe nehe, ty wà. — Urepuhareko pe nehe. Exak kar a'e puahu awer hemimume'u urewe nehe, ere Tupàn pe nehe. Nezewe mehe nazamàno kwaw amogwer ma'e kwaw katu har Mawiron ywy rehe har wainuinuromo zane nehe no, i'i wanupe. 19 A'e 'ar mehe we pyhaw Taniew wexak amo ma'e puahu zàwenugar a'e kury. Hexak mehe Tupàn wexak kar a'e puahu awer ikwaw kar haw Taniew pe a'e. — Nekatuahy Tupàn, ta'e erexak kar tuwihawete ipuahu awer ihewe ne xe, i'i izupe. 20 Nezewe i'i izupe no.\nTuwe teko umume'u nerer ikatu haw tuweharupi wà nehe, Tupàn hezar.\nTa'e ereiko ma'e kwaw katu haw izar romo ne xe. Ereiko puner haw izar romo ne.\n21 Ne ererur kwarahy. Eremugyr kar àmàn no.\nEremuigo kar awa teko wanuwihawete romo ne wà. Ereityk ne wà no.\nEremono ma'e kwaw katu haw awa ma'e kwaw katu har wanupe.\nEremono ma'e kwaw paw awa ma'e kwaw par wanupe no.\n22 Eremume'u ma'e ikwaw pyr 'ym purupe. Eremume'u ma'e imume'u pyr 'ym purupe no.\nErekwaw ma'e ipytunahy haw rehe uzeàmim ma'e no.\nTa'e tatainy wiko nerehe we a'e xe.\n23 Tupàn heipy wazar ne,\namume'u nekatu haw newe kury. Amume'u nepuner haw newe no.\nTa'e eremur ma'e kwaw katu haw ihewe ne xe. Eremur nepuner haw ihewe ne no.\nUrenoz ma'e newe. Erewazar urewe.\nTuwihawete ipurukwaw wer ma'e rehe a'e. Erexak kar a'e ma'e urewe.\nTaniew umume'u ipuahu awer tuwihawete pe\n24 Na'e wekar Taniew Ariok oho kury. A'e 'ym mehe tuwihawete uzuka kar ma'e kwaw katu har Mawiron ywy rehe har paw Ariok pe a'e wà. — Ariok, i'i izupe. — Ezuka zo ma'e kwaw katu har ne wà nehe. Hereraha pe tuwihawete pe hemuze'eg kar pà nehe. Amume'u putar ipuahu awer izupe nehe, i'i izupe.\n25 Na'arewahy Ariok weraha Taniew tuwihawete henataromo kury. — Kwehe mehe xirur Zutew tetea'u waiwy wi zaneremipyhyk kwer romo zane wà. Arur amo Zutew kwez xe ihe kury. Umume'u putar nepuahu awer newe nehe kury, i'i Ariok tuwihawete pe.\n26 Tuwihawete upuranu Taniew Mewtexazar her inugwer hereko har rehe kury. — Aipo erepuner hepuahu awer imume'u haw rehe ihewe, ikwaw kar haw imume'u pà ihewe, i'i izupe.\n27 Uwazar Taniew ipuranu haw izupe. — Naheta kwaw awa nepuahu imume'u àràm, ni ma'e kwaw katu har wà, ni uzeapo ma'e ràm imume'u har wà, ni paze ma'e wà, ni zahytata kwaw par wà. 28 Heta pitài tupàn ywak rehe. Umume'u ma'e ikwaw pyr 'ym a'e. Tupàn nemupuahu kar ma'e uzeapo ma'e ràm hexak kar pà newe a'e. O tuwihawete, amume'u putar nepuahu awer neker mehe arer newe nehe kury. Amume'u putar nepuahu awer zàwenugar neker mehe arer newe nehe no.\n29 Ereker nerupaw rehe. Erezypyrog uzeapo ma'e ràm rehe nema'enukwaw pà. Ikwaw pyr 'ym imume'u har wexak kar uzeapo ma'e ràm newe a'e. 30 A'e re umume'u ikwaw kar haw ihewe. Nakwaw wera'u kwaw ma'e amo awa wanuwi. Nezewe rehe we Tupàn wexak kar ihewe a'e, ta'e ipurukwaw kar wer nepuahu awer ikwaw kar haw rehe newe a'e xe. Ipurumume'u katu wer nema'enukwaw pawer rehe newe no, o tuwihawete.\n31 Erexak ma'e puahu zàwenugar. Erexak awa hagapaw uhua'u ma'e. Upu'àm nerenataromoa'i a'e. Heny katu hagapaw. Nezewe rehe we erekyze izuwi. 32 Iàkàg a'e, itazu or iapo pyrer romo a'e. Ipuxi'a a'e, izywa a'e no, itaxig parat iapo pyrer romo a'e. Ipy'a a'e, hewir a'e no, itazu morog iapo pyrer romo a'e. 33 Hetymà itaper iapo pyrer romo a'e. Ipy itaper ywyzuwa inuromo har iapo pyrer romo. 34 Neme'e mehe itahu ywytyruhu rehe har u'ar wenaw wi. Ni amo numuàzàn kwaw a'e wi. Itahu u'ar awa hagapaw ipy i'aromo ikaika pà paw rupi. 35 A'e 'ar mehe we itaper a'e, ywyzuwa a'e no, itazu morog a'e no, itaxig parat a'e no, itazu or a'e no, uzeapo ywyku'i romo kury. Kwarahy mehe teko oxooxok arozràn iapirer imuwewe pà izuwi wà. A'e ywyku'i nuzawy kwaw iapirer arozràn wi uzeupir ma'e. Ywytu weraha a'e ywyku'i paw a'e wi. Nupyta kwaw ni pitài a'e pe. Itahu uhua'u wera'u oho iko kury. Uzeapo ywytyruhu uhua'u ma'e romo kury. A'e ywytyruhu upyk ywy paw rupi katete kury.\n36 Nezewe nepuahu awer. Amume'u putar ikwaw kar haw newe kury. 37 O tuwihawete. Ereiko tuwihawete romo ne. Erepuner wera'u amo tuwihaw wanuwi. Tupàn ywak rehe har nemuigo kar tuwihawete romo a'e. Umur nepuner haw newe. Umur pureruze'egaw newe no. Umuze'egatu kar teko paw nerehe wà no. 38 Nemuigo kar teko ywy nànànar wazar romo, ma'ea'yr ywy nànànar wazar romo no, wiràmiri ywy nànànar wazar romo no. Ereiko àkàg itazu or iapo pyrer romo. 39 Tuwihawete romo nereko re amo awa wiko putar teko paw wanuwihawete romo nerekuzar romo a'e nehe. Na'ikàg wera'u kwaw nezàwe a'e nehe. A'e re heta putar amo tuwihawete nehe no. A'e tuwihawete wiko putar itazu morog zàwenugar romo. Wiko putar teko ywy nànànar wazar romo nehe. 40 A'e re ur putar amo pureruze'egaw a'e nehe. Nuzawy kwaw itaper nehe. Itaper ipyw ma'e uzekazeka uzepei'ài'àg tetea'u romo. Nezewegatete a'e pureruze'egaw umumaw putar amogwer pureruze'egaw ywy rehe har paw rupi nehe no. 41 Erexak a'e awa hagapaw. Ipy a'e, ipyhàpyhà a'e no, itaper ywyzuwa inuinuromo har iapo pyrer romo a'e. Amume'u putar hemimume'u newe kury. A'e pureruze'egaw uzepei'ài'àg putar nehe. Heta wewer putar itaper ikàgaw hehe nehe. Erexak hexakaw. A'e itaper uzemono ywyzuwa inuinuromo. 42 Ipyhàpyhà heta ywyzuwa itaper inuromo. Amume'u putar hemimume'u newe kury. A'e pureruze'egaw ikàg putar nehe. Nezewe rehe we ipyw putar nehe no. 43 Ne, o tuwihawete, erexak hexakaw. Itaper uzemono ywyzuwa inuinuromo. Amume'u putar hemimume'u newe kury. Tuwihawete uzeagaw uzemono'og pà wà nehe. Amo wereko amo tuwihawete iànàm wemireko romo wà nehe. Amo omono putar wànàm amo tuwihawete pe hemireko romo wà nehe. Nezewe haw iapo mehe uzeagaw putar uzemyrypar pà wà nehe. Itaper nuzemono'og kwaw ywyzuwa rehe we. Nezewegatete a'e pureruze'egaw nuzemono'og kwaw wà nehe. 44 A'e tuwihawete waneko mehe Tupàn ywak rehe har umuzexak kar putar amo pureruze'egaw a'e nehe. Ni amo numumaw pixik kwaw a'e pureruze'egaw a'e wà nehe. Ni amo tuwihawete nuiko kwaw a'e pureruze'egaw izar romo wà nehe. A'e pureruze'egaw umumaw putar amogwer pureruze'egaw paw rupi wà nehe. Nupaw pixik kwaw nehe. 45 Erexak itahu ywytyruhu wi u'ar ma'e. Ni amo numuàzàn kwaw wà. Ukauka a'e awa hagapaw ita iapo pyrer a'e: ita per, itazu morog, itaxig parat, ywyzuwa, itazu or. Tupàn Upuner Wera'u Ma'e wexak kar uzeapo ma'e ràm iko newe. Nezewe nepuahu awer. Amume'u ikwaw kar haw azeharomoete har kwez newe kury, i'i Taniew Namukononozor pe.\nTuwihawete umuwete Taniew\n46 Na'e tuwihawete Namukononozor wapyk upenàràg rehe Taniew henataromo kury. Umuhyk uwa ywy rehe. Na'e uze'eg wemiruze'eg wanupe kury. — Pezuka ma'ea'yr Taniew henataromo nehe, imuawate katu pà nehe. Pemono ma'e imono pyr izupe nehe no. Peapy yhyk zàwenugar henataromo nehe no, i'i wanupe. 47 Na'e uze'eg Taniew pe kury. — Tupàn penemimuwete a'e, upuner wera'u amogwer tupàn wanuwi upaw rupi katete azeharomoete a'e. Wiko tuwihawete paw wazar romo no. Wiko ma'e ikwaw pyr 'ym imume'u har romo. Akwaw heko haw. Ta'e eremume'u hepuahu awer ikwaw pyr 'ym ikwaw kar haw ihewe ne xe.\n48 Na'e tuwihawete umuigo kar Taniew tuwihaw upuner wera'u ma'e romo kury. Omono hekuzar katu ma'e tetea'u izupe no. Umuigo kar Mawiron ywy rehe har wanuwihaw romo. Umuigo kar ma'e kwaw katu har uiwy rehe har paw wanuwihaw romo no. 49 — Emuigo kar hemyrypar Mawiron ywy rehe har wanuwihaw romo ne wà nehe no, i'i Taniew tuwihawete pe. A'e rupi tuwihawete umuigo kar a'e na'iruz awa tuwihaw romo wà: Xanarak, Mezak, Amenenek. Taniew upyta tuwihawete hàpuzuhu pe.


Tupàn ze'eg TANIEW 12\nUzeapo ma'e ràm iahykaw rehe àràm\n1 Uze'eg wiwi Tupàn heko haw pe har ihewe. — A'e 'ar mehe Tupàn heko haw pe har Migew Tupàn hemiaihu wanehe uzekaiw ma'e uzexak kar putar a'e nehe kury. Heta putar zawaiw katu haw tetea'u a'e 'ar mehe nehe. A'e 'ym mehe nuzeapo pixik kwaw agwer iaiw haw purupe. Aze Tupàn umuapyk amo teko her upape rehe, upyro putar a'e teko a'e nehe. Upyro putar paw rupi wà nehe. 2 Teko umàno ma'e kwer tetea'u wikuwe wi putar wà nehe. Amo wereko putar tuweharupi weko àwàm wà nehe. Amo upuraraw putar ma'erahy tuweharupi Tupàn izepyk àwàm wà nehe no, upuraraw putar tuweharupi iaiw haw wà nehe no. 3 Purumu'e ma'e ma'e kwaw katu har a'e wà, teko tetea'u ikatu ma'e iapo haw rehe purumu'e ma'e wà nehe, uhyape katu zahytata ài wà nehe. Nuwew pixik kwaw waneny katu haw nehe. 4 Ne Taniew ne, Emume'u zo ko ma'e amo wanupe nehe. Ewàpytym a'e pape amo iwàpytymaw pupe nehe. Nezewe mehe ni amo nuwàpytymawok kwaw iahyk 'ym mehe we wà nehe. Teko tetea'u uzàn putar ko rupi wà nehe, uzàn putar kwe rupi wà nehe no. Heko wer putar ma'e kwaw katu wera'u har romo wà nehe.\n5 Na'e aexak mokoz Tupàn heko haw pe har yrykawhu izywyr upu'àm ma'e ihe wà kury. Wiko uzeakea'i wà. 6 Amo upuranu Tupàn heko haw pe har kamir irin iapo pyrer hereko har rehe kury. Yrykawhu ihemaw kutyr hekon. — Ma'e 'ar mehe a'e ma'e ikatuahy ma'e uzeapo putar paw rupi nehe, i'i izupe.\n7 Tupàn heko haw pe har upir opo ywak ikutyr kury. Uze'eg Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e her rehe kury. — Amume'uahy ko ma'e ihe kury: a'e ma'e paw uzeapo putar na'iruz kwarahy iku'aw har ipaw ire nehe. Tupàn hemiaihu wanupe ma'erahy ipuraraw kar ire uzeapo putar nehe, i'i izupe.\n8 Nakwaw katu kwaw ize'eg. A'e rupi apuranu hehe. — Emume'u iahykaw rehe har ihewe nehe, a'e izupe.\n9 Uwazar heze'eg ihewe. — Kutàri, Taniew, erepuner neho haw rehe kury. Emume'u zo amo pe nehe. Xo iahykaw rehe teko ukwaw putar wà nehe. 10 Teko tetea'u upuraraw putar ma'erahy wà nehe. Nezewe mehe ikatu putar wà nehe, ikatu wera'u putar Tupàn henataromo wà nehe. Ikatu 'ym ma'e uzapo wiwi ikatu 'ym ma'e oho waiko wà nehe. Ni amo nukwaw kwaw uzeapo ma'e wà nehe. Xo ma'e kwaw katu har ukwaw putar wà nehe. 11 A'e tuwihawete umupytu'u kar putar teko ma'ea'yr wazuka re wà nehe. Na'e umuapyk putar iaiwahy haw Tupàn Hàpuzuhu pupe nehe. Na'e umumaw putar 1.290 'ar nehe. 12 Tupàn rehe uzeruzar ire upytu'u 'ym ma'e ràm a'e wà, aze umumaw 1.335 'ar upytu'u 'ym pà wà nehe, hurywete putar wà nehe.\n13 Ne Taniew nekàg wiwi te iahykaw rehe nehe. Eremàno putar nehe. Iahykaw rehe erekweraw wi putar nehe, neremiapo kwer hekuzar ipyhyk pà nehe. Upaw.


Tupàn ze'eg WANEMIAPO KWER 2\nUhem Tekwe Puràg wà a'e kury\n1 Uhem amo mai'u haw 'ar kury. — Penteko, i'i a'e 'ar pe waze'eg rupi wà. (50 haw 'ar, za'e zaneze'eg rupi.) Uzemono'og uzeruzar ma'e paw rupi katete wà, amo tàpuz me wà. 2 Tàrityka'i wenu wànoànog ma'e ywytuaiw zàwenugar wà. Ywak wi tur a'e. Umynehem tàpuz wà a'e kury, a'e pe waneko mehe a'e kury. 3 Wexak amo ma'e tata zàwenugar a'e wà no. Wezyw wà a'e pe wanupe, uzemuza'aza'ak pà wàkàg wa'aromo pitàitàigatu. 4 Tekwe Puràg uhem wà wapyr paw rupi katete a'e. Wixe wapy'a pe a'e, wamynehemar ài tur a'e. Umuze'eg kar wyzài ze'eg rupi a'e wà no, amo ae ywy rehe har ze'eg rupi a'e wà no.\n5 A'e 'ar rehe zutew a'e wà, ywy nànànar a'e wà, uzekytyar wà Zeruzarez tawhu pe a'e wà. Tupàn hemiruze'egete romo wanekon wà. 6 A'e zutew amo ae ywy rehe har wenu a'e ma'e iànoànog mehe wà. Uzemono'og wà wà.\n— Màràzàwe tuwen aipo pa, i'i uzeupeupe wà. Ta'e pitàitàigatu wenu katu waze'eg mehe wà xe. — Uze'eg waiko heze'eg rupi wà, i'i amo ywy rehe har wà. — Uze'eg waiko heze'eg rupi wà no, i'i amo ae ywy rehe har wà no. Nezewe pitàitàigatu wenu uiwy rehe har ze'eg a'e wà.\n7 Ipytuhegatu tuwe azeharomoete wà. 8 — Ko awa uze'eg ma'e a'e wà, Karirez ywy rehe har romo wanekon paw rupi katete a'e wà. Màràzàwe tuwe zane pitàitàigatu xinu zaneywy rehe har ze'eg zane. Ta'e zaiko ywy nànànar romo zane xe. Pitàitàigatu zaze'eg amo ae ze'eg rupi zane. 9 Aiko Par ywy rehe har romo ihe. Ereiko Me ywy rehe har romo ne. Kwez Eràm ywy rehe har romo hekon a'e. Heta Mezopotàm ywy rehe har xe wà no, heta Zutez ywy rehe har wà no, heta Kapanoz ywy rehe har wà no, heta Pon ywy rehe har wà no, heta Az ywy rehe har wà no, heta Pirizi ywy rehe har wà no, 10 heta Pampir ywy rehe har wà no, heta Ezit ywy rehe har wà no, heta Irim ywy rehe har Xiren taw huwake har wà no, heta Hom tawhu pe har wà no, 11 heta zutewete wà, heta zutew romo wiko romo ma'e wà no, heta Kereta ywy rehe har wà no, heta Araw ywy rehe har wà no. Zane paw rupi katete xinu katu waze'eg zane. Xikwaw waze'eg. Umume'u Tupàn hemiapo kwer tetea'u ikatuahy ma'e zanewe a'e wà, zaneze'eg rupi katete pitàitàigatu a'e wà.\n12 Ipytuhegatu tuwe wà.\n— Màràzàwe tuwen aipo pà, i'i uzeupeupe wà. — Mo umume'u putar agwer ma'e zanewe nehe, i'i uzeupeupe wà.\n13 Amogwer uze'eg uryw ahyahy wanehe wà, uzeruzar ma'e wanehe wà. — Uka'u waiko a'e wà, i'i wanupe.\nPet uze'eg teko wanupe a'e kury\n14 Pet a'e kury, upu'àm oho a'e pe amogwer wapyr a'e kury, amogwer Zezuz hemimono karer wapyr a'e kury. Umume'u ko ze'eg a'e pe har nànàn. -Pe zutew hezàwenugar pe, pe Zeruzarez tawhu pe uzekytyar ma'e pe no. Tuwe rihi, amume'u putar ko ma'e peme ihe nehe kury. Pezeapyaka katu ko heze'eg rehe nehe.\n15 — Peka'u peiko aipo ty wà, peze peiko urewe. Nan kwaw pa. Ku'em romo oho kwez ty wà. Teko nuka'u kwaw ku'em mehe wà. 16 Nan. Nezewe i'i Zuew kwehe mehe a'e: (Tupàn ze'eg imume'u har romo hekon a'e).\n17 — Ko ywy ipawete mehe nehe,\nAmono kar putar herekwe Puràg purupe nehe, i'i Tupàn:\n— A'e rupi pena'yr a'e wà nehe, Penazyr a'e wà nehe no,\nUmume'u putar heze'eg a'e wà nehe,\nKwàkwàmo pepyr har a'e wà nehe, wexak putar hexak pyr 'ym a'e wà nehe,\nAwa kwer tua'uhez ma'e pepyr har a'e wà nehe no, wexak putar ma'e upuahu pe a'e wà nehe no.\n18 Amono kar putar tuwe herekwe Puràg a'e 'ar mehe nehe,\nheremiruze'eg wanupe nehe, awa kwer wanupe nehe, kuzàgwer wanupe nehe no.\nUmume'u putar heze'eg wà nehe no.\n19 Azapo putar ma'e ywak rehe nehe,\nTeko wanupe hexak kar pà nehe,\nWamupytuhegatu kar pà nehe.\nAzapo putar ma'e ywy rehe nehe no.\nA'e mehe teko ukwaw putar hekàgaw wà nehe no.\nWexak putar tuwy kwer wà nehe,\nWexak putar tata wà nehe no,\nWexak putar tàtàxin tetea'u wà nehe no.\n20 Kwarahy ipytunahy putar puruwi nehe\nZahy nehe no, nuzawy kwaw ma'e huwykwer nehe no,\nPezar Ikàg Ma'e Ipuràg eteahy Ma'e tur etea'i mehe nehe.\n21 Aze uze'eg ihewe wà nehe,\n— Hepyro pe, hezar,\nAze i'i ihewe wà nehe,\nApyro putar wyzài teko a'e 'ar mehe ihe wà nehe,\ni'i Tupàn a'e, uze'eg imuapyk kar pà pape rehe a'e, Zuew pe a'e.\n22 Pe Izaew izuapyapyr pe ty wà, pezeapyaka katu ko ze'eg rehe nehe. Zezuz Nazare taw pe har a'e, awa Tupàn hemimur karer romo hekon a'e. Tupàn umur kar ukàgaw izupe. A'e rupi uzapo purumupytuhegatu kar haw penuwa rupi, ko ywy rehe wiko mehe. Uzapo hexak pyr 'ym no. Uzapo ma'e Tupàn ikàgaw hexak kar pà peme no. Tupàn uzapo kar izupe. Pekwaw agwer ma'e pe no. 23 Amo awa umur kar Zezuz penuwihaw wanupe a'e. Penuwihaw uzuka kar wà. Tupàn ukwaw nezewe uzeapo ma'e ràm a'e. — Tuwe nezewe uzeapo nehe, i'i a'e. Pe no ty wà, pezuka a'e awa, ywyra kanetar rehe izywàzywà pà. Amo awa ikatu 'ym ma'e pepytywà izuka mehe wà no. 24 Tupàn a'e, umugweraw kar imàno re a'e. Upyro imàno haw wi, ma'erahy ipuraraw haw wi. Ta'e ni amo nupuner kwaw tywypaw pe imupyta kar haw rehe a'e wà xe. 25 Kwehe mehe nezewe uze'eg Tawi hehe a'e, uze'eg imuapyk pà pape rehe a'e.\n— Tuweharupi aexak hezar heinuromo ihe.\nNakyze pixik kwaw ma'e wi ihe.\nTa'e hepytywà har romo hekon a'e xe.\n26 A'e rupi herurywete hepy'a pe ihe\nAmume'u Tupàn ikatu haw iteko ihe no\nHeretekwer umàno putar nehe.\nNazemumikahy kwaw hemàno àwàm rehe ihe.\nTa'e àrogatu Tupàn hemiapo ràm ihe xe.\nIhewe hemiapo ràm ihe xe.\n27 Ta'e ne no Tupàn, nerepuir kwaw ihewi nehe xe,\nNahemupyta kar kwaw pe tywypaw pe nehe xe.\nIhe neremimur kar ihe.\nIkatu 'ym ma'e iapo pixik 'ymar ihe.\nNeremupuga kar pixik kwaw heretekwer nehe.\n28 Ta'e hemu'e pe tekuwe haw pe pureraha ma'e rehe ne xe.\nA'e hepyr nereko haw hemynehem herurywete haw pupe a'e,\ni'i Tawi ze'eg kwehe arer imume'u pà a'e.\n29 Herywyr wà, heryky'yr wà, hereinyr wà. Ko ma'e amume'u tuwe peme ihe, ta'e akwaw tuwe ihe xe. Tawi umàno a'e, uzetym kar pà a'e. Itym awer xe tuz ko 'ar rehe a'e. 30 Tupàn ze'eg imume'u har romo hekon a'e. Tupàn umume'u tuwe uze'eg izupe. -Azeharomoete amo neremimino wiko putar tuwihawete romo a'e nehe, ta'e amuigo kar putar tuwe tuwihawete romo ihe nehe xe, i'i tuwe Tupàn Tawi pe. Tawi umuapyk ize'eg pape rehe. 31 Ta'e wexak ma'e uzeapo ma'e ràm kwehe a'e xe. Wexak Zaneruwihawete tywypaw wi ikweraw pàwàm a'e xe. Umume'u a'e ma'e pape rehe imuapyk pà.\nTupàn nupuir kwaw izuwi nehe,\nnumupyta kar kwaw tywypaw pe nehe.\nHetekwer na'ipuga kwaw nehe,\n32 Tupàn umugweraw kar Zezuz imàno re a'e, imuigo wi wi kar pà a'e. Ure paw uruexak agwer ma'e ure, uruexak Zezuz imàno re ikweraw ire no. 33 A'e re Tupàn umuzeupir kar wa'yr uzepyr a'e, imuapyk kar pà uzeake a'e, wawyze har rehe a'e. Ta'e Tuwihawete romo hekon a'e kury xe. Tupàn omono Wekwe Puràg izupe a'e no, ta'e a'e 'ym mehe we umume'u tuwe imono àwàm a'e xe. Umur tuwe Wekwe kwez zanewe no. Pexak peiko kury. Peinu peiko no. 34 Tawi nuzeupir kwaw ywate kwehe mehe. Màràzàwe tuwe nezewe i'i a'e.\n— Aenu Tupàn ize'eg mehe ihe, hezar pe ize'eg mehe ihe.\n— Eapyk xe heawyze har rehe nehe, i'i Tupàn izupe.\n35 — Uruapo putar tuwihawete romo ihe nehe.\nNeàmàtyry'ymar wiko putar neremiruze'eg romo wà nehe,\n36 A'e rupi, pe Izaew izuapyapyr pe. Pezeruzar tuwe ko ze'eg rehe nehe. Pezuka Zezuz pe, ywyra kanetar rehe izywàzywà pà pe. Tupàn umuigo kar Zezuz teko wazar romo kury. Tuwihawete romo hekon kury.\n37 A'e pe har a'e wà kury, a'e ze'eg henu re a'e wà kury, hahy tuwe wapy'a wanupe a'e wà kury. Uze'eg Pet pe wà, amogwer Zezuz hemimono karer wanupe no. -Ureryky'yr wà, i'i wanupe wà. — Ma'e uruzapo putar ure nehe kury, i'i wanupe wà.\n38 Uze'eg Pet a'e zutew wanupe kury. -Pe pitàitàigatu pezemumikahy penemiapo kwer ikatu 'ym ma'e rehe nehe. Pepytu'u iapo re nehe no. Pezemuzahazahak kar Zezuz hemiruze'eg romo peneko haw rehe nehe no. A'e rupi Tupàn umunàn putar penemiapo kwer ikatu 'ym ma'e pewi nehe, izuwi heharaz pà nehe. A'e re umur e putar Wekwe Puràg pepy'a pe nehe. 39 Tupàn umume'u Wekwe imur àwàm peme a'e, pepurumuzàmuzàg wanupe a'e no, Tupàn kwaw par 'ym nànàn a'e no, Zanezar Zaneruwihawete heminoz ràm nànàn a'e no.\n40 Uze'eg wi wi wanupe, umume'u uze'eg tetea'u wanupe. -Ko 'ar rehe wiko ma'e a'e wà, uzapo ikatu 'ym ma'e tetea'u waiko a'e wà. Tupàn uzepyk putar wanehe nehe. Pepytu'u ikatu 'ym ma'e iapo re nehe. Pepytu'u wazàwe peneko re nehe. A'e mehe Tupàn pepyro putar zepykaw wi nehe, i'i wanupe. 41 Teko tetea'u uzeruzar ize'eg rehe a'e wà. Uzemuzahazahak kar wà. Heta tetea'u Zezuz rehe uzeruzar ma'e a'e 'ar mehe wà. (3.000 waneta haw wà.) 42 A'e re uzemono'og uzeruzar ma'e uzehezehe oho tuweharupi wà, Zezuz hemimono karer waze'eg rehe uzemu'e pà wà, temi'u i'u pà wà no, Tupàn pe uze'eg pà wà no.\nIruk umume'u Zezuz rehe uzeruzar ma'e a'e 'ar mehe arer waneko haw xe a'e kury\n43 Ipytuhegatu tuwe paw rupi wà, ta'e nuexak pixik kwaw agwer ma'e a'e wà xe. Zezuz hemimono karer uzapo ma'e purumupytuhegatu kar haw tetea'u wà, uzapo hexak pyr 'ym tetea'u wà no, Tupàn ikàgaw hexak kar pà purupe wà. Teko wexak iapo mehe wà. Ipytuhegatu wà. 44 Uzeruzar ma'e paw uzemono'og uzehe tuweharupi wà. Aze nuhyk kwaw temi'u amo pe, amogwer omono ma'e izupe wà. Omono kamir uzeupeupe wà no, omono wyzài ma'e uzeupeupe wà no. 45 Aze nuhyk kwaw ma'e amo wanupe, amogwer ume'eg uma'e wà, ma'e hereko 'ymar wanupe imono pà wà. 46 Tuweharupi uzemono'ono'og oho Tupàn hàpuzuhu renaw pe wà. Umai'u oho amo hàpuz me amo 'ar mehe wà. Umai'u oho amo ae hàpuz me amo ae 'ar mehe wà no. Tuweharupi umai'u oho amo ae hàpuz me wà. Hurywete tuwe tuweharupi wà. Urywete haw rupi omono temi'u uzeupeupe wà no. 47 Tuweharupi uze'egatu Tupàn rehe wà. Ikatu amogwer teko nànàgatu wà. Tuweharupi amo uzeruzar Zezuz rehe wà no, tatahu wi uzepyro pà wà no.


Tupàn ze'eg 2 XAMUEW 18\nÀmixàràw imàno awer\n1 Omono'ono'og tuwihawete Tawi wemiruze'eg zauxiapekwer paw wà kury, wamuza'aza'ak pà wà kury. Heta miw zauxiapekwer imono'og pyrer, heta 100 zauxiapekwer imono'og pyrer nànàn pitàitàigatu wà no. Uzapo amo awa a'e pehegwer wanuwihaw romo pitàitàigatu wà no. 2 Na'e na'iruz haw rupi omono kar wà kury. Zoaw wiko imono'og pyrer ipy wanuwihaw romo a'e. Amizaz Zoaw tywyr Zeruz imemyr wiko amo wanuwihaw romo a'e no. Itaz Kaz tawhu parer wiko amo wanuwihaw romo a'e no. Na'e uze'eg tuwihawete zauxiapekwer wanupe kury. — Ihe aha putar penupi ihe nehe no, i'i wanupe.\n3 Uwazar ize'eg izupe wà. — Na'ikatu kwaw neho àwàm, i'i izupe wà. — Aze zaneàmàtyry'ymar uremuzàn kar wà nehe, aze uzuka zanepehegwer wà nehe, zuawygatu wanupe nehe. Nerekuzar nuzawy kwaw 10 miw urerekuzar. Aze nepyhyk wà nehe, a'e mehe hurywete putar tuwe wà nehe. Epyta xe tawhu pe nehe. Aze zawaiw katu urewe nehe, emono kar amo zauxiapekwer urepytywà pà ne wà nehe, i'i izupe wà.\n4 — Azapo putar penemimutar ihe nehe, i'i tuwihawete zauxiapekwer wanupe. A'e rupi upu'àm ukenuhu huwake zauxiapekwer a'e pe wahem mehe. Ur miw tuwihawete henataromo wà. Na'e ur 100 henataromo wà. Na'e ur amo 100 henataromo wà. Na'e ur amo 100 henataromo wà. Nezewe wata oho henataromo wà. 5 Na'e uze'eg nezewe tuwihaw wanupe kury. Na'aw waner xe wà: Zoaw, Amizaz, Itaz. — Aze hekatu peme, pepuraraw kar zo ma'erahy kwàkwàmo Àmixàràw pe nehe, i'i wanupe. Zauxiapekwer paw wenu a'e ma'e imume'u mehe tuwihaw wanupe wà.\n6 Zauxiapekwer Tawi hemiruze'eg oho kaiwer pe Izaew waàmàtyry'ym pà wà kury. Uzàmàtyry'ym oho ka'a Eparai ywy rehe har pe wà. 7 Tawi hemiruze'eg weityk Izaew wà kury. Iaiw waneityk awer. 20 miw awa umàno a'e 'ar mehe wà. 8 Zeàmàtyry'ymawhu uhàuhàz a'e ywy nànàn a'e. Awa ka'a pe umàno ma'e kwer heta wera'u kaiwer pe umàno ma'e kwer wanuwi wà. 9 Na'arewahy amo zauxiapekwer Tawi hemiruze'eg uhem wà Àmixàràw huwake wà kury. Àmixàràw wata oho iko kawaruràn iku'az. Ukwaw oho ywyra uhua'u ma'e kawar her ma'e wype kury. Iàkàg uzepokok ywyra hàkàgwer rehe. Uzàn wi wi heimaw kawaruràn oho. Upyta Àmixàràw uzeaiko pà ywyra rehe. (Ta'e i'awku a'e xe.) 10 Amo awa Tawi hemiruze'eg wexak Àmixàràw a'e pe a'e. Uze'eg Zoaw pe. — Aexak Àmixàràw kawar rehe izaiko mehe kwez kury, i'i izupe.\n11 Uze'eg Zoaw izupe. — Erexak aipo. Màràzàwe tuwe nerezuka kwaw a'e pe. Aze mo erezuka, amono mo itaxig parat 100 kàràm ipuhuz taw newe. Amono mo amo neku'aw har newe no, i'i izupe.\n12 Uwazar a'e awa ize'eg izupe. — Aze mo 10 kir parat eremur ihewe, nazuka pixik iwer mo tuwihawete ta'yr ihe. Zane paw xinu ize'eg awer. — Aze hekatu peme, pepuraraw kar zo ma'erahy kwàkwàmo Àmixàràw pe nehe, i'i zanewe. Uze'eg nezewe Amizaz pe no, Itaz pe no. 13 Aze mo naruzar iwer ize'eg, aze mo azuka Àmixàràw, a'e mehe mo tuwihawete ukwaw mo heremiapo kwer a'e. Ukwaw ma'e paw a'e xe. Nahepyro iwer pe mo izuwi ne, i'i izupe.\n14 — Nuruàro kwaw nezewe ihe nehe, i'i Zoaw izupe. Na'e upyhyk Zoaw na'iruz ywyra purukutukaw kury. Ukutuk Àmixàràw ipuxi'a rehe purukutukaw pupe, hekuwe mehe we, kawar rehe izaiko mehe we. 15 10 zauxiapekwer Zoaw hehe we har umàmàn Àmixàràw izywyr wà. Umumaw izuka haw wà.\n16 Na'e upy Zoaw uxi'àm zeàmàtyry'ymawhu imumaw pà kury. Zauxiapekwer hehe we har upytu'u Izaew wanaikweromo uzàn ire wà. Uzewyr oho wà kury. 17 Upyhyk Àmixàràw hetekwer wà. Weityk ywykwar pupe ka'a pe wà. Oho eteahy a'e ywykwar. Upyk hetekwer ita tetea'u pupe wà. Na'e Izaew paw uzàn oho weko haw pe pitàitàigatu wà kury.\n18 A'e 'ym mehe we wikuwe mehe Àmixàràw uzapo amo wagapaw uzeupe ywyàpyznaw tuwihawete waiwy her ma'e pe a'e, ta'e naheta kwaw ta'yr izupe xe, naheta kwaw her hereko àràm izupe xe. Omono uwer a'e wagaw paw rehe. Te ko 'ar rehe — Àmixàràw hagaw paw, i'i teko izupe wà.\nTawi uzai'o Àmixàràw imàno awer rehe\n19 Izuka re Aima Zanok ta'yr uze'eg Zoaw pe. — Tuwe àzàn aha tuwihawete pe kury. — Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e uzapo ikatu ma'e kwez kury, neàmàtyry'ymar wanuwi nepyro pà kury, a'e putar izupe nehe, i'i a'e.\n20 — Nan, i'i Zoaw izupe. — Kutàri nereraha kwaw uzeapo ma'e kwer imume'u haw ikatu ma'e izupe nehe. Amo ae 'ar mehe erepuner a'e ikatu ma'e uzeapo ma'e kwer imume'u haw rehe izupe mehe. Kutàri emume'u zo nehe, ta'e tuwihawete ta'yr umàno kutàri a'e xe, i'i izupe.\n21 Na'e uze'eg uma'ereko e ma'e Exio ywy rehe arer pe kury. — Eho tuwihawete pe neremixak kwer imume'u pà izupe nehe, i'i izupe. Uzemumew Zoaw henataromo a'e. A'e re uhem a'e wi uzàn pà.\n22 Aima wenoz wi Zoaw. — Tuwe amume'u ikatu ma'e uzeapo ma'e kwer aha izupe nehe no. Nazekaiw kwaw tuwihawete hemiapo ràm rehe ihe nehe, i'i izupe. — Màràzàwe tuwe nepurumume'u wer hehe, hera'yr. Ni amo numur kwaw ma'e newe hekuzaromo nehe, i'i Zoaw izupe.\n23 — Tuwe uzeapo uzeapo ma'e ràm nehe. Heho wer nezewe rehe we ihe, i'i wi Aima. — Ikatu. Eho ty, i'i Zoaw. Uhem a'e wi uzàn pà kury. Oho Zotàw izywyr rehe har rupi. Ukwen a'e Exio parer oho.\n24 Heta mokoz ukenaw tawhu pe. Teko wixe amo rupi tawhu pupe wà. Uhem tawhu wi inugwer rupi wà. Tawi wapyk a'e ukenaw wamyter pe 'ar mehe. Hehe uzekaiw ma'e uzeupir pàrirogaw aiha katu ma'e i'aromo kury. Upu'àm ukenaw 'aromo imuàtà pyrer rehe. Ume'egatu pe rupi wata ma'e wanehe. Na'arewahy wexak pitài awa uzàn mehe kury. 25 — Awa ur iko, i'i tuwihawete pe. — Aze a'e zutyka'i ur iko, werur ma'e uzeapo ma'e kwer ikatu ma'e imume'u haw iko, i'i tuwihawete. Uhem uzàn ma'e wà iko kury.\n26 Na'e awa pàrirogaw 'aromo upu'àm ma'e wexak amo ae awa no. A'e zutyka'i uzàn wà iko a'e no. Uhapukaz ukenaw rehe uzekaiw ma'e pe. — Exak ty. Ur amo ae awa uzàn ma'e iko a'e no ty, i'i izupe. — A'e werur ze'egatu iko a'e no, i'i Tawi.\n27 — Akwaw awa ipy hexakaw ihe. Aima Zanok ta'yr a'e, i'i ume'e ma'e. — Awa ikatu ma'e romo hekon a'e. Ze'egatu werur iko, i'i tuwihawete.\n28 Uhapukaz Aima tuwihawete pe. — Oho katu ma'e paw rupi, i'i. Na'e wapyk upenàràg rehe uwa imuhyk pà ywy rehe. — Tuwe ximume'u nezar Tupàn Tuweharupi Wiko Ma'e ikatu haw nehe. Ta'e umur neàmàtyry'ymar waneityk awer zanewe a'e xe, i'i izupe.\n29 — Aipo kwàkwàmo Àmixàràw ikatu a'e, i'i tuwihawete. — Tuwihaw Zoaw hemur kar xe a'e. Hehem mehe aexak teko tetea'u wazàn mehe ihe wà. Nakwaw kwaw uzeapo ma'e kwer. Naexak kwaw, i'i izupe.\n30 — Epyta xe heruwake kury. Xiàro inugwer awa nehe, i'i Tawi Aima pe. Upyta a'e pe huwake inugwer hàro pà.\n31 Na'e ze'eg herur har Exio ywy rehe arer uhem wà a'e pe kury. — Tuwihawete. Heta ma'e uzeapo ma'e kwer ikatu ma'e newe heremimume'u ràm. Kutàri Tupàn umur neàmàtyry'ymar paw waneityk awer newe, i'i izupe.\n32 — Aipo kwàkwàmo Àmixàràw ikatu a'e, i'i tuwihawete. Uwazar ze'eg herur har izupe kury. — Izupe uzeapo ma'e kwer a'e, aze mo uzeapo nezewe nugar neàmàtyry'ymar paw wanupe, ikatuahy mo ihewe. Aze mo uzeapo nezewe haw nerehe ipuruzuka wer ma'e paw wanupe, ikatuahy mo ihewe, i'i izupe.\n33 Na'e uzemumikahy tuwe tuwihawete kury. Heta amo ipupyaikaw pyrer pàrirogaw ukenaw 'aromo. Uzeupir Tawi a'e pe. Uzypyrog uzai'o pà. Wata ko rupi uhapukaz tà. Wata kwe rupi uzai'o pà. — O hera'yr. Hera'yr Àmixàràw. Aze mo àmàno nerekuzaromo, ikatu wera'u mo ihewe, hera'yr, i'i iko.