óscar corral arquivos - CORALIA\nSuso do Dezaseis\nhttps://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg 150 150 CORALIA CORALIA https://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg Xaneiro 24, 2019 Abril 28, 2020\nA autenticidade é a esencia do Dezaseis. Tamén a é do seu xerente e socio. O de Suso é un oficio vocacional, o de taberneiro como lle gusta a el chamarlle. A entrevista ten lugar na zona da barra mentres se serven os últimos xantares, e el vai respondendo sen perder nunca detalle do que pasa ao redor. «Pono se podes na entrevista», dime agradecendo a todo o equipo do Dezaseis o seu traballo e á xente do comercio e dos hoteis que llo recomendan á súa clientela. «A min estas cousas non che me chistan nadiña. Hai quen morre por saír nos medios. Eu non». Así se inicia esta conversa que non requiriu de chantaxe pero si de certa insistencia. «Veña, dispara».\n«O turismo medrou moito. Hai que dicilo. É así e hai de todo, nacional e estranxeiro. E eu creo que é bo que o haxa»\nLevas aquí máis de vinte anos. Cóntame, como se fraguou o Dezaseis?\nAbriu o 20 de xuño de 1995. Fraguouse pensando que había que montar algo de comida na zona vella. Eu estudei hostalaría e viña de traballar moito na zona de Pontevedra. Era moi novo. Tiña 24 anos. Naquel momento, como che dicía, tampouco é que houbera tanta oferta por aquí. Estaban as excelentes bodeguillas, pero pouco máis había. Naquel momento o barrio de San Pedro era unha rúa de dobre sentido e estaba un pouco descolgado da cidade. Iso xa non é así.\nComo ves ti a evolución da cidade e do barrio nestes anos?\nAmbos os dous cambiaron moitísimo. Tampouco é que eu ande moito por aí, pero a zona de San Pedro evolucionou para ben. Vese que hai restaurantes, que hai bares, que hai xente… San Pedro, non está ben que eu o diga, pero creo que hoxe é un dos barrios máis bonitos de Santiago.\nQue pensas da peonalización? Estás de acordo?\nSi, claro. Eu entendo que os autobuses teñen que pasar, os taxis tamén, non teñen que sufrir porque nós teñamos peonalizado. Hai que conxugar o que é a humanización cento por cento coa circulación de vehículos.\nCando collestes o local que había aquí?\nIsto era unha corte de cabalos.\nE a parra… xa estaba?\nA parra xa estaba, e a escaleira tamén. De feito, todos os locais desta rúa teñen escaleiras de baixada. Segundo me contou o señor Manuel, que tiña 90 anos cando nós abrimos, aparcábanse as carrilanas no que hoxe é a praza 8 de marzo, hai fotos diso, e aquí onde estamos durmían os cabalos. Comíase arriba. Agardaban para pagar ás portas de entrada na cidade vella. Isto é o que me contaron. Imaxino que será verdade.\nHoubo que facer moita intervención, imaxino…\nSi, claro, sobre todo na zona de abaixo. A escaleira estaba tapada con terra e escavando apareceu, foi un luxo cando a atopamos.\nEstades en plena Porta do Camiño. Dicías que o barrio medrou en habitantes, e tamén en peregrinos. Veñen moito comer aquí?\nNós temos moito. Eu chámolle turista, non distingo, o que vén de fóra. Hai moito.\nCon todo, o voso é maioritariamente unha clientela local e moi fiel, non si?\nTemos clientes moi fieis, si. Tamén depende da época do ano, non? Aquí en agosto, en Santiago, non queda nin o apuntador. E evidentemente en agosto tes moito turista. O turismo medrou moito. Hai que dicilo. É así e hai de todo, nacional e estranxeiro. E eu creo que é bo que o haxa.\nNon lle ves problemas ao auxe do turismo?\nSi, o turismo é unha cousa preocupante para min. A ver, eu teño claro que non se debe facer fincapé só nel, porque o turismo é unha cousa moi volátil. Hoxe está e mañá deciden que o destino é outra zona e non podemos quedarnos só co turismo. O que pasa é que os que nos dedicamos á hostalaría tamén temos que… Aténdeselles. A min tamén me amola que haxa mesas ocupadas por turistas e que veña xente de Santiago e non haxa sitio para eles, pero non tes a variña para dicir «chum! Facemos así», non é fácil. E hoxe, un dos motores económicos de Galicia, e é triste, é o turismo, e así temos que recoñecelo.\nO éxito do Dezaseis ten traspasado fronteiras… Desde o The New York Times a numerosas guías téñense feito eco da vosa cociña e da boa atención que dades.\nIsto a min non me gusta dicilo. Si, claro que estamos en guías. A xente que as fai non adoita dicircho. Co The New York Times pasounos, decatámonos cando marcharon. Está ben feito así.\nDespois están os amigos e as amigas do Dezaseis… Uxía, Guadi Galego, Xabier Díaz…\nSi, é algo do que estou moi orgulloso e acabas de dar nomes moi relevantes pero hai moitos máis…\nMoita música na túa cuadrilla.\nEu son unha persoa que me gusta moito a música galega, e o fado tamén. E grazas ao Dezaseis tiven o privilexio de coñecer a Uxía, a Guadi, a Xabier Díaz, a Antonio Zambujo, a Dulce Pontes… Se non fora polo Dezaseis igual non os coñecería. Pode que si como artistas, pero non persoalmente e hoxe considéroos amigos.\nTamén é moi frecuente ver políticos comendo aquí, e de todo signo.\nA verdade é que na variedade está o gusto. Por aquí pasa todo o mundo. Este sitio é un punto de encontro para moitas cousas, e veñen políticos de todas as cores e podo presumir de ter amigos en todas. Unha cousa é que comungues máis con uns ou con outros pero evidentemente o roce fai o cariño e estamos aquí todos os días con xente coa que acabas falando, e coa proximidade pois… Eu quérolle ben á xente. Á parte do rollo político que niso non vou entrar.\nEs taberneiro de pura cepa…\nSempre me gustou dicir que son taberneiro.\nE que isto é unha Casa de Xantar.\nSi. Iso é curioso. Cando llo puxen eu non coñecía ningún restaurante ou sitio de comer que se chamara así. En Portugal existen as casas de pasto, pois foi un pouco o nome que escollín e que me parece precioso, ademais. Agora cando vexo por aí unha casa de xantar gústame velo.\nVolvendo á clientela. Neste comedor téñense debatido e negociado moitas cousas… É vox populi que aquí se teñen producido pactos, rupturas e tamén liortas. Algo que declarar?\nNon te creas que lle presto moita atención a iso [ri]. Eu estou a servir mesas e a atender clientes, pero non me meto nesas historias.\nOu non o podes revelar…\nA verdade é que sabes de cousas, podes opinar delas pero non estás dentro da cuestión. Eu sempre que están así falando políticos dígolles: «Coidado que debaixo está a gravadora» [risos]. E tampouco cho ía contar, eh!\nSi, nacionalista e galeguista, gústame moito esta palabra, galeguista. Pero non quero falar de política nin entrar nas miñas afiliacións, que todo o mundo xa coñece. Este é un país de leiras e así funciona. Se alguén se pelexa contigo por unha herdanza de cen millóns de euros, vale, pero por tres mil e gastar doce mil en avogados? Non o entendo. Un pouco de seriedade, paréceme do xénero bobo.\nDixeches que querías agradecer nalgún momento o traballo do equipo.\nSi, se non fora por eles isto non funcionaría.\nTes unha boa política de recursos humanos…\nE unha paciencia como a do santo Xob [ri].\n«Se se acaba un viño, por exemplo, até a nova colleita non hai pero nin a un euro, nin a cinco nin a cincocentos. O polbo, ti ves que falte nalgún sitio? Non. Haino. O de que o teñan nun conxelador non digo que sexa verdade, pero xa non sei que pensar»\n«Por aquí pasa todo o mundo. Este sitio é un punto de encontro para moitas cousas, e veñen políticos de todas as cores e podo presumir de ter amigos en todas»\n«En Portugal existen as casas de pasto, pois foi un pouco o nome que escollín e que me parece precioso, ademais. Agora cando vexo por aí unha casa de xantar gústame velo»\n«Grazas ao Dezaseis tiven o privilexio de coñecer a Uxía, a Guadi, a Xabier Díaz, a Antonio Zambujo, a Dulce Pontes… Se non fora polo Dezaseis igual non os coñecería»\nO resultado está a vista. Luns co comedor a tope. Cal é o segredo da vosa cociña?\nNós procuramos traballar con produto galego e facer cociña galega. Eu fun compañeiro de Xoán Crujeiras do Grupo Nove, de Marcelo… deses magníficos cociñeiros. Fixen hostalaría con eles. Pero a min sempre me gustou esa idea de volver ás raíces da cociña tradicional, que durante moito tempo se perdeu. Houbo un momento en que había restaurantes como Casa Ces en Poio ou Casa Solla que o mantiñan un pouco, ou os Vilas. Falo da pescada, da salsa verde, ou das ameixas á mariñeira, ou dos mexillóns, do lacón con grelos, da carne ao caldeiro… Aínda que logo lle vaias metendo un pouco de innovación, como foi o polbo á grella ou algunha outra cousa, porque tamén algo hai que innovar, non? Eu sempre dixen que o máis importante é o produto, e ben tratado dá para moito.\nFalando do polbo, disque o van criar en catividade, que che parece?\nDe polbo podo falar moito. Está polas nubes. Estamos falando de que pasou dos seis euros aos dezaoito que estamos pagando. Segundo me contaron, non sei se é verdade, o polbo en cativerio non se dá en pequenas instalacións porque parece que cando quere saír mátase golpeándose contra os valados. Vano criar, pero hai que facer unha piscifactoría bastante grande e aínda que che morran un 5% deles, que estean nun sitio amplo. Iso é o que din. Se o crían en cativerio e se o sitio é grande… A xente protesta porque está moi caro, eu sempre digo: é que o polbo come nécoras.\nOu sexa que sairá carísimo igual se o hai que alimentar a base de marisco.\nIgual non porque aforrarás en pesca, etc… Pero hoxe o polbo é un artigo de luxo. Si. Isto que vou contar é algo que penso. Eu non sei se subiu porque non hai, porque hai moita demanda, ou porque alguén o ten bloqueado en alta mar. E isto é unha forma de falar. Pero, a ver, o polbo non é un produto perecedoiro, canto máis estea conxelado mellor. Despois, se non hai polbo, non o hai nin a un nin a cincuenta euros. Aquí baixan ofrecéndocho todos os días, iso é que o hai. Se se acaba un viño, por exemplo, até a nova colleita non hai pero nin a un euro, nin a cinco nin a cincocentos. O polbo, ti ves que falte nalgún sitio? Non. Haino. O de que o teñan nun conxelador non digo que sexa verdade, pero xa non sei que pensar. Eu cheguei a esa conclusión, porque outra non ma explico.\n«Se non estivera aquí sería labrego, case seguro. Morro por aquilo. Hai tan pouca xente que se dedique a iso e o campo está tan mal estruturado!»\nSuso ti es de aldea. Iso dis sempre. Vives alí?\nNon, vivo aquí, pero vou moito a Portas, a terra de Domingo Fontán.\nTes moita afección pola viticultura.\nSi. A beber e a producir viño. Son moi de viño galego. Nós facemos un pouco para a casa pero vendemos moita uva, de albariño sobre todo.\nE tamén tes horta. Que cultivas?\nTeño. Con grelos e pementos, e con nabizas… O campo encántame. Se non estivera aquí sería labrego, case seguro. Morro por aquilo. Hai tan pouca xente que se dedique a iso e o campo está tan mal estruturado!\nÉ moi difícil vivir del.\nSi, moi difícil. Para min é un hobby, sen lugar a dúbidas. Vaia hobby, non? Pero si.\nCanto máis lle vas meter ao lombo no Dezaseis?\nO que os meus socios queiran e o que os clientes me aguanten. Eu fago mil cousas, menos a informática que non se me dá [ri]. Pero isto gústame moito, sobre todo polo trato humano. A min que alguén me diga que se vai meter na hostalaría sen que lle guste… Eu levo encerrado aquí 24 anos.\nSarna con gusto non pica, que din.\nNon, para nada, para nada, síntome moi a gusto. Falas con un, falas co outro… Coñeces moita xente. Xa non é unha cuestión só económica é cuestión de que me gusta estar coa xente.\nEntrevista extraída do número 11\nhttps://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg 150 150 CORALIA CORALIA https://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg Xaneiro 10, 2019 Febreiro 1, 2019\nXornalista, cineasta, catedrática de Comunicación Audiovisual na Universidade de Santiago, poeta, novelista, membro da Real Academia Galega… A faciana pública de Margarita Ledo Andión convértea nunha humanista no sentido clásico do termo. É o que se di unha muller sabia. Pero cando un coñece os recunchos da súa vida, aventureira, comprometida e arriscada, empeza a pensar que esa sabedoría venlle máis pola experiencia e a creatividade que pola polifacética traxectoria profesional. Na súa produción literaria e cinematográfica, Ledo sempre xoga co poder da linguaxe para enmascarar a realidade, deseñando personaxes que sempre son moito máis do que parecen. Ela tamén. Elixe para a entrevista a cafetaría do Centro Galego de Arte Contemporánea (CGAC) e chega con grandes lentes de sol para coidarse da fotofobia que padece. Curioso paradoxo nunha muller que leva décadas acendendo luces sobre a cultura galega.\nIlustración de ANA FER\nCando me citou no CGAC pensei que sería un lugar emblemático para vostede.\nA min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita. Para as entrevistas é un sitio moi tranquilo.\nLembra a primeira entrevista que fixo? Unha a Ramón Piñeiro. E outra a Amália Rodrigues. E a primeira reportaxe?\nLembro dúas. Unha era Traballadores do mar enfrontados. Falaba dun conflito entre os propios mariñeiros polo can; unha modalidade de arrastre. Era duro, mesmo na escola os pais duns rodeaban e berrábanlle aos fillos dos outros. Era un enfrontamento que non conducía a nada porque o que facía falta era unha reforma pesqueira, que era o que concluíamos na reportaxe. A outra foi sobre o naufraxio do Marbel, no inverno do 78. Terríbel. Afundiu achegándose a Cabo Silleiro e houbo moi poucos superviventes. Un remolcador achegouse por alí e intentou lanzarlles un cabo, pero non puido facer nada. Eu contactara cun radioafeccionado que ouvira como o patrón lles dicía por radio aos do remolcador: «Amiguiños, pasade outra vez, aínda hai esperanza.» Era un shock estar no medio deses acontecementos, nunha época na que sempre iamos ás fontes directas. Esas fontes daban o momento dramático, e permitían buscar máis fontes, saber por que sucedera aquilo, por que o remolcador tardara tanto, por que non había medios máis actualizados…\n«A min o lugar de Santiago que me gusta é a ruela de Caramoniña, en Bonaval. Pero esta cidade gústame toda. Vas andando e paras en calquera lugar. Quizais por iso temos o costume de pasmar e de quedar falando nas esquinas. O CGAC é un sitio con moitos espazos de sosego. Os espazos de Álvaro Siza sempre o son, aínda que é un home moi tenso. Quizais por iso os necesita».\nVostede ía para Filosofía e Letras.\nNon, fun para Filosofía e Letras por un accidente de coche cando saía de examinarme de PREU e rompín unha cadeira. Tiña que examinarme de Ingreso de Xornalismo en Barcelona e non puiden, así que quedei un ano facendo Filosofía e Letras.\nCando decidiu facerse xornalista?\nFoi por un erro, por unha falsa noticia. Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: «Quero ser xornalista».\nComo foron os comezos? Responderon ás expectativas?\nRematei Xornalismo no ano 73 e traballei seis meses no Ideal Gallego. Logo pasei á clandestinidade, marchei a Portugal, volvín e montei A Nosa Terra… E empecei a facer entrevistas. Unha foi a Avilés de Taramancos, que viña de Colombia, onde levaba dez anos emigrado. Fun con Salvador García-Bodaño, que era moi amigo del. Pregunteille como era o seu día a día ao chegar a Colombia, e contoume que andaba sempre co Zamo, un amigo zamorano, e que durmían os dous nunhas hamacas nunha obra en construción. Un día chegaron á obra e atoparon a un tipo deitado nunha das hamacas. Era Miguel de la Quadra. Fixéronse amigos. E resulta que o Zamo herdara un millón de pesetas dunha tía da Coruña, e con eses cartos foron a atravesar a Amazonia e a rodar a reportaxe.\nQue cara se lle puxo cando lembrou que a vira na tele?\nNon sei. Pero gracias a Avilés de Taramancos souben que a cobra que tanto me fascinara estaba domesticada. Un fake. Así que eu son xornalista por un fake.\n«Amnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así».\n«Aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto».\nFalaba do seu exilio. Como foi?\nO do exilio era algo que estaba á orde do día e eu tiña unha orde de busca e captura. Sucedeu que, ao redor do Día da Patria daquel ano, ocorréusenos unha innovación para repartir pasquíns. Eramos un grupo pequeno, de tres persoas, e entregalos en man era moi arriscado. Pensamos que tiñamos que inventar algunha forma que tamén chamara a atención. Porque na clandestinidade, cando fas algo que chama a atención, estás reforzando a túa decisión de enfrontarte á ditadura e mostrando que tes mecanismos para ridiculizala. Fixeramos un mecanismo de reloxería cun cartuchiño pequeno de pólvora. Programabas a hora e facía saltar os papeis polos aires.\nUnha bomba de pasquíns.\nMáis ben un petardo de pasquíns. Nas vésperas preparamos varios en varios puntos de Santiago a distintas horas. Na saída da misa de Rosalía, na Alameda, que había verbena, no barrio de San Pedro… Esa é a parte inocente destas historias, o de crer que por estar nun barrio popular a xente vai ter complicidade. Creo que foi na rúa Angustias, nunha casa en construción que estaba na esquina. Subín ao balconciño e puxen alí o paquetiño. A plena luz do día.\nE acusáronme de acto de guerra. Entón desaparecín. Estaba traballando no Ideal pero tiven que pasar á clandestinidade até que me mandaron a Portugal.\nQuen a mandou? A familia?\nNon, o partido. A familia non sabía nada de min. E fun para alá dous anos.\nDous anos dun Portugal moi interesante.\nSi, xa estaba en marcha o proceso que desembocaría na revolución de abril. Todo pasaba na rúa, accedías a coñecer cousas que nin imaxinabas, vías as dificultades de organización do poder popular… E tamén á embaixada americana en acción, con aquel embaixador, Frank Carlucci, que viñera de Chile de preparar o golpe contra Allende directamente a Lisboa. Falaba así: «A nosa administração…». E non se refería á americana, senón á portuguesa. Algo espectacular. Eu traballaba na Facultade de Letras e dedicábame a facer material de propaganda e publicacións. Lembro un cómic, que debe ser o primeiro cómic político, que deseñou Xan Casabella, o arquitecto.\nO irmán de Miro Casabella.\nSi. Eu coñecinos en Barcelona. En Lisboa facíamos ese tipo de cousas: publicacións, pins para as solapas… Incluso inventei outro mecanismo de distribución de propaganda cuns globos de papel que inflabamos con queroseno.\nEra toda unha experta neses aparellos.\nSi, pero só funcionaran dous ou tres globos. Dixéronme que o deixase, que me despreocupase do tema da distribución.\nDaquela semella que había moita máis colaboración entre galegos e portugueses da que hai hoxe.\nPode ser. A solidariedade era total. E a UPG era unha organización pequena, non era unha organización histórica, das coñecidas. Levaba dez anos e era coñecida en sectores máis ligados a Coimbra, á revista Vértice… A sectores, digamos, máis intelectuais. Pero na sé do Partido Comunista Portugués vendíase propaganda da UPG e colaboraban sempre en todo. Montamos unha cooperativa, Árbore, e organizamos unhas xornadas sobre cultura galega no Porto no ano 75, nas que pasamos Universidad comprometida, de Carlos Velo, con mesas redondas ás que viña xente de aquí e de Coimbra… Digo de Coimbra referíndome a aquel grupo de Rodrigues Lapa, daqueles que xa estaban vinculados ao vello galeguismo, pero tamén os novos. Agora tamén se fai , pero dunha maneira… Para entendernos, máis sectorializada. Eu teño moita relación coa Universidade do Minho, coa Politécnica do Porto e coa Nova de Lisboa, por falar do mundo académico. Pero non acaba de callar ese espazo académico galego-portugués. Nin sequera a Eurorrexión. Hai anos mesmo se pensaba nunha escola de doutoramento conxunto, que sería moi interesante, pero… Seguramente quen máis avanzou foi Vigo con determinadas cuestións de innovación, de nanotecnoloxía e do Campus do Mar. Pero segue sendo resultado de proxectos concretos.\nNon hai conciencia social sobre o tema.\nNon hai conciencia social. E política, moita menos.\nComo viviu o exilio? Foi tan intenso e interesante como semella?\nSi, pero en presente non o notas. Era moi nova, estaba soa… A partir do 75 chegou máis xente, oito ou nove persoas, e xa formabamos un grupo. Pero o primeiro ano foi realmente duro. Facía un programa de radio de un cuarto de hora á semana na RTV portuguesa, O norte día a día. Anos despois, un investigador pasoume uns documentos desclasificados da CIA que o citaban. Acabaron pechando o programa no ano 75, tras a caída do Goberno de Vasco Gonçalves. O primeiro ano de exilio foi enriquecedor, pero a posteriori. No momento, o que sentes é soidade e a necesidade de volver.\nComo fixo para regresar? A acusación de acto de guerra era grave.\nAmnistiáronme. Actuou un avogado de oficio, de Pontevedra, que nin sequera coñecía o caso. Dicíame que no expediente puña que eu roubara a pólvora dos fogos do Apóstolo. Delirante. Quixen explicarlle, pero a el tanto lle tiña. Nin sequera tiven que pasar á sala. Imaxino que xa estaba negociado, que as amnistías son así.\nE que sentiu ao ser amnistiada?\nNada. Xa tiña pasado aquí moitas veces.\nCruzaba a raia estando en busca e captura? Polo posto fronteirizo de Tui?\nNon, por Tui foi a última vez, coa miña nai. Iamos recoller cousas, sobre todo libros. Pero eu xa falara coa miña avogada, Teruca Conde-Pumpido, e sabiamos que xa estaba dada a orde da amnistía.\nE as outras veces?\nA primeira foi a nado, polo río.\nA nado polo Miño? Ao final vai ser que a súa vida foi máis intensa que a do Miguel de la Quadra.\nTiven que pasar a nado porque fallaron todos os outros medios. Era na desembocadura e había correntes fortes, e perdín a roupa, que a levaba atada nunha bolsa de plástico. Doutro lado esperaba un colega que me deixou roupa e me levou a un hotel do Porto, onde esperaba outro que me levou a Lisboa. Pasei varias veces, case sempre polo río. E outra pola ruta seca, que tamén chamaban a ruta dos porcos.\nIso é pola montaña de Ourense, non?\nSi, xa era Ourense. Outra vez pasei pola zona de Arbo, e outra por Salvaterra, no ano 75. De noite, cun contrabandista, sentada nun pneumático de camión co petate enriba. El nadaba e tiraba do pneumático. Crucei con dúas portuguesas que ían cargadas de contrabando e que me deixaron pasar primeiro. Algo sospeitaron, ou foron solidarias.\nAo mellor impresionoulles que fora unha exiliada política.\nNon o sabían, nin elas nin o contrabandista. Eu levaba só unha pequena bolsa, e algo deberon pensar. Creo que nin a policía podía imaxinar que fose todo tan precario.\nFoi alá, en Portugal, onde descubriu a historia do secuestro do Santa María? A que anos despois contaría en Santa Liberdade, o seu primeiro documental.\nXa escoitara falar do Santa Liberdade cando tiña vinte ou vinte e un anos e viña a Santiago á misa de Rosalía, con Manuel María. Quedabamos con outra xente nalgunhas tabernas próximas, no Xustiño e estas de por aquí, e sempre falaban de Antón Moreda, que pasou anos no manicomio de Castro de Rei. Eu despois fixen un libro coa súa historia, Porta Blindada, e convertino dalgunha maneira na personaxe masculina de A cicatriz branca. Sempre falaban del, e de Pepe Velo, de Carlos Velo… Pero eu non vinculaba esa historia coa historia de piratería que lera de nena en El Progreso.\nAsí o vendeu a prensa daquela época, como un acto de piratería?\nSi. E era un tipo de acción moi representativa daqueles anos. Poucos recursos e moita imaxinación. O Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices.\n«A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala».\n«Eu facía o bacharelato de Ciencias e un día vin na tele unha reportaxe de Miguel de la Quadra Salcedo atravesando a Amazonia. Era fantástico, eu estaba fascinada e quedei cunha imaxe dunha especie de galo enfrontándose a unha cobra. Mirei para o meu pai e dixen: 'Quero ser xornalista'».\n«Henrique Galvão era moi imaxinativo. O Pepe Velo tamén, pero o Henrique era un galán, sempre andaba rodeado de actrices».\n«A Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota».\nMargarita Ledo: «Os medios están só para contar o que pasa? Non. A súa función tamén é estrutural. E se non hai medios en lingua galega, vaste desligando da información.» Botamos un chío?\nEntrevista extraída do número 10.\nCando se lle ocorreu que todo iso tiña un documental, unha película ou unha narración audiovisual?\nEu estaba en Barcelona, onde empezaba a facer crítica de cine, e apareceran as primeiras axudas para o cine do Ministerio de Cultura. Mandei un proxecto que se chamaba Carte Postale, que falaba da relación entre as mulleres a través das postais e no que incorporaba a unha muller que ía no Santa María. Pero non me deron a axuda e aí quedou. No 91 volvín a Galicia a montar a facultade, que por certo, tamén é de Álvaro Siza, e empecei a impartir a materia de Documental, que non existía na universidade española nin nas escolas de cine. Despois duns anos ao redor da cultura do documental, tomei a decisión de pasar ao outro lado e facer Santa Liberdade. Non había nada feito e pensábase que era unha acción exclusivamente portuguesa.\nPor que elixiu esa linguaxe narrativa, o documental tinguido de elementos de ficción?\nTamén Liste, pronunciado Líster ten eses elementos. Supoño que o fixen porque sempre, mesmo nas reportaxes, eu xogaba con linguaxes que ían máis cara ás imaxes visuais, con recursos da linguaxe máis literaria, que amplían moito a significación.\nNunha entrevista na que falaba do Antón Moreda dicía que a realidade nunca é o que semella. Que o Moreda, por exemplo, tíñao todo, era guapo, forte, atractivo… Pero estaba no manicomio. Esa era a súa realidade.\nSempre parto de materiais ou de feitos reais que me moven os pés do sitio. E a partir de aí, ese material vai a un lado ou ao outro. No caso do cinema, sempre eran feitos moi fortes. Pasados quince anos, cando a Documenta de Madrid fai unha retrospectiva, colle o documental como unha secuencia do século XX. Os anos sesenta, os anos dos soños… Cando o fas non te paras a analizar que vai ser a túa ollada sobre a historia, a túa ollada e a das outras miradas que te inflúen, claro. No meu caso sempre cito a Alain Badiou e o seu Le Siècle. É verdade que en ocasións a realidade é máis radical da que aparece contada con outras linguaxes.\nNo seu discurso de entrada na Real Academia Galega citaba moito a Badiou. E falaba ademais da cuestión de xénero e de como a linguaxe afecta a percepción social desa cuestión. Hai un debate sobre ese asunto na Real Academia Española que non sei se se dá tamén na RAG.\nA orixe das academias é totalmente patriarcal. De todas. Cal é o problema? Que se teña conciencia diso. Porque o feminismo non é unha cuestión de xénero biolóxico. E aínda estamos nesa idea absurda de mulleres contra homes, creada polo patriarcado para manter o silencio sobre o que pasa de verdade: que a muller estivo sometida en todos os sentidos e, sobre todo, que foi vítima dun mutismo absoluto. Os homes podían berrar, facer guerras. As mulleres, non. Pero si me fai comparar, creo que é moito máis machista e máis retrógrada a Real Academia Española.\nO debate sobre se a lingua española é machista ou non, non se dá ao mesmo nivel coa lingua galega, que tamén ten usos machistas.\nA Real Academia Galega xa emprega formas non excluíntes. O que seguramente terá que facer nalgún momento, se chega unha situación na que haxa que tomar posición, é manifestarse por unha linguaxe inclusiva. A RAG ten unha presencia moi forte de mulleres na súa executiva, e non o digo só pola cota.\nOutra das cousas que dicía naquel discurso era que os síntomas sempre anticipan o que vai pasar, e que era optimista porque o feito de que unha muller coma vostede entrara na Academia era un síntoma do futuro cara ao que camiñaban as cousas. Un futuro máis comprometido.\nSempre son optimista, pero aí referíame á RAG. A súa función é a defensa da lingua e da cultura galegas, non a tarifa eléctrica. Pero o maior indicador de como van cambiando as cousas telo cando a Academia toma posición fronte ao decreto do bilingüismo da Xunta.\nSemella que tomar posición en defensa do galego neste país é unha cuestión política.\nA razón de ser da RAG é o estudo, o coidado, a promoción da lingua… Pero hai un momento en que tivo que dar o paso á posición política. E deuno.\nCando empezou a dirixir A Nosa Terra en 1977 e a facer as reportaxes das que falabamos ao principio, imaxinaba que corenta anos despois non ía a atopar no quiosco nin un só xornal diario escrito en galego?\nA estafa que temos vivido con iso é monumental. No Consello da Cultura Galega están dixitalizados os seis primeiros meses de A Nosa Terra. Por iso o puiden ver alí, porque se non, seguramente non o lembraría: no número das Letras Galegas do ano 78 fixemos un monográfico titulado «Por uns medios de comunicación galegos». E corenta anos despois… A nosa gran construción comunal é a lingua. É unha construción ao longo do tempo, un síntoma de comunidade, de como pensamos o mundo. O que en realidade mantemos como o que nos pode identificar; practicamente o único que nos queda. Por iso hai esa teimosía en esfarelala.\nComo é posíbel que pase iso, se en Galicia hai niveis de uso, comprensión e coñecemento da lingua moito máis elevados que en Cataluña co catalán e en Euskadi co éuscaro?\nOs medios de comunicación son operadores sociais. E o que aquí hai é unha operación de esfarelamento que pasa polos medios de comunicación. Chegar ao punto de que unha sociedade se auto liquide pasa por non ter un sistema de medios que responda a ese sentido de operador social. Os medios están só para contar o que pasa? Non. A súa función tamén é estrutural. E se non hai medios en lingua galega, vaste desligando da información. A xente pensa que é algo temporal. «Xa pasará». Pero esa pasividade que se está inoculando empobrece moito. Eu poño sempre o exemplo das romarías: hai un camión alá cun espectáculo estraño que parece unha pantalla de televisión, a xente á vinte metros, parada, e no medio, un baleiro non que non baila ninguén. E un bar no que te coces a gintonics. Esa é a imaxe da pasividade. Non me gustaría que dentro duns anos se falara da Galiza como unha sociedade que foi esmorecendo porque lle foron retirando todo até retirarlle a súa lingua.\nhttps://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg 150 150 CORALIA CORALIA https://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg Xaneiro 9, 2019 Abril 27, 2020\nO comercio que abriu hai case medio século na rúa de San Pedro converteuno na gran referencia do país no activismo a favor do libro en galego. Hoxe atopámonos con Xesús Couceiro no espléndido local de cinco andares que rexenta na praza de Cervantes para rememorar a súa historia: a dun executivo de vendas que con 28 anos decidiu deixar un emprego ben remunerado para atopar un oficio que lle proporcionase felicidade. Daquela xa pensaba que esa felicidade non sería completa até que en Galicia houbese tantas librarías coma tabernas.\n«O que sempre tiven claro é que hai que evolucionar, e de feito, cos anos, fun deixando atrás os capítulos que menos me gustaban aínda que eran os que máis cartos deixaban»\nTeño un fillo de nove anos co que veño de negociar un trato: por cada media hora que lea, terá media hora de tablet.\nNon é mala idea. Pero vai telo complicado: é máis cómodo quedar diante da pantalla.\nComo fai vostede cos seus netos para meterlles ese virus do libreiro?\nPara o de libreiro aínda son moi novos…\nPero vostede di que para ser bo libreiro hai que ser bo lector.\nO importante é que veñan pola libraría e que vaian ulindo. Que teñan libros na casa. Porque se non dificilmente van coller o vicio de ler, que se colle de neno. É importante que vexan libros ao seu redor, que os seus pais lles lean contos…\nNa súa casa había libros?\nNa casa onde eu nacín?\nNon. Só había toxos rodeando un lugar infumábel.\nEntón non tiña acceso á lectura.\nNon. O meu foi moi tardío. E daquela, na ditadura, os libros que había case era un castigo lelos.\nUn amigo seu contoume que o seu pai coñecera a Foucellas, o guerrilleiro antifranquista.\nNaceron a carón o un do outro, en dúas parroquias de Mesía. O meu pai, en Albixoi, e Foucellas, en Cabrui. Chamábase Benigno Andrade, pero alcumábano Foucellas pola aldea da parroquia onde naceu. Ademais, penso que eran familiares. O meu pai era Couceiro García, e o Foucellas, Andrade García.\nO seu amigo díxome que lle preguntase se o seu pai tiña acollido o Foucellas.\nQue eu saiba, non. De feito, eu nin sequera souben nunca que o meu pai o coñecía. Nunca o dixo, había moito medo. Anos despois da morte de Franco, un amigo da miña irmá quería falar con alguén que tivera coñecido a Foucellas. Foron alí e preguntaron ao meu tío, que tamén era amigo del. El pechouse no cuarto e dixo que non quería falar con ninguén.\nAínda tiña medo?\nNon era medo. Era terror. As parroquias das que falo estaban rodeadas de tres destacamentos da Garda Civil, e o máis pequeno, o de Xanceda, tiña cincuenta gardas. Nese cuartel mataron a paus a unha rapaza de vinte poucos anos. Un que a levara de criada para a súa casa ao parecer quería máis servizos dos que contratara, pero a rapaza rexeitouno. Denunciouna no cuartel porque lle roubara un queixo, ou algo así, detivérona e mazaron nela até que a mataron. Os rapaces tiñámoslle máis medo á Garda Civil que aos lobos.\nCal é o primeiro libro que recorda?\nO que lembro é que sempre que podía ler algún libro, facíao. Normalmente eran libros técnicos que tiñan máis que ver co meu oficio anterior, como La ciencia y el arte de vender, un tocho que prestei a moita xente, e que hoxe sigo a prestar.\nCales son a ciencia e a arte de vender un libro?\nÉ moi diferente a venda na libraría á venda domiciliaria, que é moi agresiva. A venda na libraría é gratificante, porque sempre vas aprendendo á conta dos clientes.\nE non ao revés?\nSempre practiquei o contrario do que se practicaba habitualmente. Unha das cousas que fixen foi poñer os libros ao alcance do público. Até entón non o estaban. E nós puxémolos nas mesas para que os clientes os puidesen consultar.\n«Nós non estabamos na libraría para vender, pero tampouco esperando que viñeran comprar. Faciamos exposicións, traiamos autores, patrocinabamos actividades escolares, festas... Fixemos exposicións de libro galego en Suíza, en Barcelona, por todo Portugal, a conta da libraría e sen subvencións»\nComo fai un libreiro para vender?\nNunca tentei vender un libro. Podo recomendar, pero a miña teoría sempre foi a de non vender. Que compren. Imaxino que inconscientemente ten que ver coa experiencia da miña ocupación anterior, pero tamén co meu descoñecemento do oficio.\nCando decidiu facerse libreiro, non tiña a concepción da libraría como negocio?\nNon. Estaba nun traballo de moitas horas no que gañaba moitos cartos, pero que empezou a complicarme a vida polas partes desagradábeis que tiña. Era xerente nunha empresa de venda de electrodomésticos, Industrias Miranda. Os que vendían eran os vendedores, pero cando alguén non pagaba e había que retirar unha mercadoría, tiña que acompañalos. Esa parte non me chistaba.\nPor que lle deu pola libraría?\nAo principio estiven a piques de montar un comercio téxtil. Pero vin que non me ía gustar, e xurdiu o dos libros. Pensei que ía ser o meu traballo de futuro, e foino. O que sempre tiven claro é que hai que evolucionar, e de feito, cos anos, fun deixando atrás os capítulos que menos me gustaban aínda que eran os que máis cartos deixaban. Até quedarme cunha libraría especializada en libro galego, aínda que por entón case non existía o libro galego.\nSoa romántico: un executivo de éxito de 28 anos que o deixa todo para montar unha libraría…\nMoitas veces guiámonos polos beneficios dun traballo sen pensar na felicidade que nos pode proporcionar. Tratamos de evolucionar nun negocio pensando nos beneficios, e non na satisfacción persoal. Facelo é moi custoso para un negocio. Na libraría, os capítulos que fomos eliminando eran os que menos satisfacción daban, pero os que máis rendían.\nQue capítulos non lle satisfacían?\nPois ter que ir polas empresas vendendo papelería, os libros de texto… Cando deixamos de vendelos, convoquei unha rolda de prensa explicando que era unha estafa social.\nNo ano 70, os libros dun curso para nenos custaban noventa pesetas. No 71, coa Lei de Educación de Villar Palasí, pasaron a custar entre setecentas e oitocentas pesetas. Iso trouxo moitos problemas para moita xente, e a min, problemas de conciencia. Anunciei un 20% de desconto para todas as familias necesitadas ou numerosas, sen máis documento que unha notiña do mestre. Aos poucos días chegoume unha amoestación do Ministerio de Cultura obrigándome a rectificar e a eliminar o desconto.\nFoi iso o que lle levou a deixar de vender libro de texto?\nNon só iso. Facenda fíxome pagar 200.000 pesetas, fun o segundo contribuínte que máis pagou aquel ano na provincia da Coruña, no 72 ou no 73. A inspectora chegou a dicirme que eu tiña que ter moito máis do que declaraba porque estaba todos os días nos medios de comunicación. E tiven que ir a preito.\nSi, devolvéronme os cartos tres ou catro anos máis tarde. Pero quedei marcado e cada ano tiña inspección.\nDaquela propúxose impulsar a asociación dos libreiros.\nÉ que, para defender o meu, tiña que defender o de todos.\nComezou sen experiencia e acabou sendo a referencia.\nO de ser referencia vén por outras cousas, vén por activista, non como libreiro profesional. Nós non estabamos na libraría para vender, pero tampouco esperando que viñeran comprar. Faciamos exposicións, traiamos autores, patrocinabamos actividades escolares, festas… Fixemos exposicións de libro galego en Suíza, en Barcelona, por todo Portugal, a conta da libraría e sen subvencións. Estabamos todos os días nos medios, como dixera aquela inspectora, pero porque faciamos cousas. Eu andaba fóra máis tempo que no local. Era presidente dos libreiros de Galicia, vicepresidente dos de España e logo presidente. Tiña que viaxar dous veces ao mes a Madrid e unha a Barcelona… E facía exposicións en Portugal case todos os meses.\nTeño ouvido que cruzou todas as raias co maleteiro cargado de libros, porque en Tui sempre o paraban.\nSi, sempre daban a lata. Os libros non pagaban aranceis, pero non querían que os trouxera. O libro era terrorismo. Pero para servir un libro a un cliente eu non podía tardar seis meses. O que facía era ir a Portugal e traer unha ou dúas caixas. Parábanme, requisaban os libros e expedían un recibo. Eu volvía aos catro ou cinco días, daba unha volta por Valença e recollíaos.\nDesas viaxes aínda conserva unha boa amizade con Otelo Saraiva de Carvalho, un dos estrategas da Revolución dos Cravos.\nEn Portugal cheguei a tratar os escritores punteira da época, como Saramago, e os editores coñecíaos a todos. Unha desas amizadas era Otelo Saraiva.\nEn Portugal hai certo tráfico de libro galego, pero en Galicia non pasa o mesmo co libro portugués.\nCabréanme esas cousas. Todo ese traballo facíao porque estaba convencido de que a relación entre Galicia e Portugal era moi conveniente, sobre todo para Galicia. Pero colaboraban moito máis os portugueses que as administracións de aquí. E iso sen pedirlles subvencións.\nDá a impresión de que os galegos…\nOs galegos temos metido na cabeza que o galego só vale para chegar ao Padornelo, o que nos ensinaron durante o franquismo. Pero o galego, coa excepción do chinés, é a terceira lingua do mundo. A primeira, o inglés, a segunda, o español e a terceira, o galego-portugués. Imaxine se os vascos ou os cataláns tivesen esas posibilidades! Que pasou aquí? Que alguén se beneficiaba de termos de costas a Portugal. Aquí atopámonos editoriais que traducían ao galego os libros portugueses.\nOs nenos galegos non len literatura portuguesa.\nHai uns anos fixemos unha exposición de libro portugués na delegación de Cultura en Santiago, na rúa do Vilar, na que xuntamos nunha mesa a Manuel Rodrigues Lapa, a Ricardo Carvalho Calero e a Constantino García. Se esas relacións seguisen, teriamos andado moito camiño. Hai responsábeis de que iso non sucedera. Os mesmos que entón o impedían, din agora que a lusofonía é importante.\n«O galego, coa excepción do chinés, é a terceira lingua do mundo. A primeira, o inglés, a segunda, o español e a terceira, o galego-portugués. Imaxine se os vascos ou os cataláns tivesen esas posibilidades!»\nAdemais da libraría, vostede ten outros fillos: as editoriais Laiovento, Cerne…\nLaiovento xurdiu pola falta de liberdade, que facía que as editoriais lles pechasen as portas aos autores que non escribían na forma oficial. Laiovento decidiu non rexeitar ningunha obra de calidade aínda que estivera escrita en formas non oficiais. Estaba fundada por seis persoas: Xosé Manuel Beiras, Pancho Pillado, Manolo González, Pepe Carreiro e Alfonso Rivas. Chamáronme porque pensaban que entendía de comercialización de libros.\nDáme moitas satisfaccións, aínda que non lle presto moita atención. A libraría absorbe a miña enerxía.\nPois as edicións que fan son unha marabilla.\nPrincipiáronas Luis Mariño e Carlos Delgado, e levou os primeiros premios á calidade da edición daquel tempo. Cando a compramos, procuramos non desmellorar esa traxectoria. E decidimos non publicar libros con dereitos de autor. É moito máis cómodo, e como hai suficientes libros interesantes para publicar… O próximo vai ser un de cociña do ano 1653, dun galego que se chamaba Francisco Martínez Montiño, cociñeiro do rei. Nunca vira o libro até que o atopei nunha biblioteca que comprei.\nSegue a mercar bibliotecas e a taxalas?\nÉ unha boa maneira de facer esas descubertas.\nE dálle a satisfacción que tanto busca no traballo.\nSi, porque descobres cousas que nin sospeitabas que existían. O malo é que as bibliotecas nunca as venden os que as fan, senón os herdeiros. E véndenas cando xa están en malas condicións. A única que compramos en boas condicións, e non estaba completa, só un cacho, foi a de Cunqueiro.\n«Laiovento xurdiu pola falta de liberdade, que facía que as editoriais lles pechasen as portas aos autores que non escribían na forma oficial. Laiovento decidiu non rexeitar ningunha obra de calidade aínda que estivera escrita en formas non oficiais. Estaba fundada por seis persoas: Xosé Manuel Beiras, Pancho Pillado, Manolo González, Pepe Carreiro e Alfonso Rivas. Chamáronme porque pensaban que entendía de comercialización de libros»\nTraballa tamén o libro vello.\nGozo moito con el, pero é moi custoso. Hai que restauralo, limpalo, poñelo en condicións para vendelo…\nVostede é un pouco vidente. Moitas das cousas que prognosticou que ían pasar, pasaron.\nFixéronme hai anos unha entrevista para unha revista na que eu falaba contra as subvencións. Era o ano 1993 e dicía que iso era pan para hoxe e fame para mañá. Cumpriuse. Nós estamos vivindo a costa da miseria, das editoriais que se arruinaron e ás que lles compramos os fondos que non venderon. Porque recibiran subvencións e os libros quedaban nos almacéns. Moitas arruináronse porque non podían pagalos, resultaba máis caro o espazo que a mercadoría. As subvencións son moi boas para quen as dá, malas para quen as recibe e moi malas para a sociedade.\nAgora as tiradas de libros son moi pequenas: douscentos exemplares, trescentos, cincocentos…\nAntes eran de dous, tres mil, até de cinco mil… E eu dicía: «Hai que reservar unha parte da subvención para promoción». O libro, aínda que ten outras connotacións, é un produto comercial, e ningún produto comercial pode subsistir sen promoción. Como funciona un produto no mercado? Creando a necesidade. Se non se crea a necesidade, non funciona. Por moi bo que sexa.\nComo era Santiago cando chegou aquí?\nTétrico. A cidade non existía a partir das nove da noite.\nCal foi o primeiro sitio onde viviu?\nNa pensión Xiadás, que co tempo pasou a ser o hostal Giadás, na praza do Matadoiro número 2. Estiven alí como se fose un máis da casa. Os fillos da dona eran como os meus irmáns e aínda hoxe conservamos a mesma relación.\nDígame un lugar ideal para sentarse a ler un libro.\nPois aí, na praza do Matadoiro.\nEstamos no 2018, así que hai cincuenta anos estaría vostede dándolle voltas á decisión de abrir a primeira libraría.\nOs cincuenta anos cumpriranse o ano que vén.\nPero a decisión de deixar o seu traballo e facerse libreiro tomouna antes.\nSi, é verdade. Abrín en marzo do 69 aínda que a decisión tomeina no 68.\nQue lle fixo tomar a decisión final?\nPois… Probabelmente tomeina grazas a un dos familiares da Xiadás. O irmán da dona da pensión, que era cura e tiña un local na rúa de San Pedro. Viña moitas veces a comer e alí comiamos todos en familia. Un día díxome: «Oíches? Eu teño un localiño alí, na rúa de San Pedro, no número 69, e quero 1.500 pesetas de aluguer. Até o de agora non houbo quen mas dera. Se ti mas dás, pos alí o que queiras e pagas cando poidas, que eu non necesito os cartos». E eu vin o localiño, nun portal de 23 metros cadrados, e pensei: «Isto para o único que me vale é para unha pequena libraría».\n«Como funciona un produto no mercado? Creando a necesidade. Se non se crea a necesidade, non funciona. Por moi bo que sexa»\nXesús Couceiro: «Vin o localiño, nun portal de 23 metros cadrados, e pensei: «Isto para o único que me vale é para unha pequena libraría». @libraricouceiro Botamos un chío?\nhttps://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg 150 150 CORALIA CORALIA https://coralia.gal/wp-content/themes/anemos2020/anemos/images/empty/thumbnail.jpg Outubro 17, 2018 Abril 27, 2020\nDesde cativa, Monica Mura (Cagliari, 1979) tivo claro que quería explorar a vida a través da perspectiva de xénero. Primeiro, sen sabelo, de maneira inconsciente, e agora a través de todas as posibilidades que lle ofrecen as disciplinas que domina: da pintura á fotografía pasando pola comunicación, o deseño de moda ou a videoarte. Así o testemuñan proxectos como Cartografía corporal, exposicións como Mallo en marzo (unha homenaxe á artista de Viveiro) ou E ti que (de quen) vés sendo? que pode verse até finais deste mes na Igrexa da Compañía (USC).\nCon visita guiada incluída polas distintas partes da instalación, na que se nos invita a reflexionar sobre a identidade e a memoria, dando voz a persoas que sofren as problemáticas da muller trans* (o leitmotiv da mostra) e, por extensión, do colectivo LGTBIQ, Monica recibe a Coralia no backstage da Igrexa, o seu lugar de repouso e traballo estes días.\n«Todo o que fixen sempre estivo relacionado co xénero. Desde pequena. Eu debuxaba mulleres».\n«Non tiña esa conciencia de que por ter unha vaxina entre as pernas puidera ter máis dificultades. Pensaba que se facía as cousas ben ía ser recompensada igual que os meus compañeiros». @monicamura Botamos un chío?\nImaxes e vídeos de MONICA MURA\nContábasme que levas xa 16 anos vivindo en Galicia. Como é que viñeches parar a Santiago?\nEu marchei de Sardeña cando cumprín os 18 anos. Vivín un ano en Londres. Despois, decidín volver a Italia para estudar no D.A.M.S. (Disciplinas da arte, a música e o espectáculo, na Universidade de Turín), que é unha facultade que aquí non existe. Xestor cultural sería a saída laboral equivalente, e quería facer iso para non ter que ir a Belas Artes, que non me gusta polas súas implicacións co mercado. Eu quería ser libre. Pero chega un momento no que decido que quero traballar no mundo da publicidade, e como Milán era o centro pero a min non me resulta atractivo, decido que quero ir a vivir a Barcelona. Entón, o problema: o idioma. Empezo a estudar español e pido unha bolsa Erasmus que me trae a Santiago. Non tiña nin idea do que me ía atopar. Non investiguei moito. Sabía que había peregrinos e dábame un pouco de medo vivir nunha cidade moi relixiosa. E, cando aterro, vexo un sitio que non podía imaxinar que era España. E digo, que bonito, parécese a Irlanda e falan español. Segundo erro. Descubro o galego, e que tamén en Cataluña e o País Vasco teñen outras linguas, como pasa co sardo. Quédome o ano de Erasmus e decido facer a tese investigando a arte contemporánea de aquí. Métome nun grupo de teatro e Santiago gústame tanto que nese momento marchar a Barcelona sería só porque o decidira antes e quedo.\nE hoxe, segues no teatro?\nNon. Non é o meu. Fixen varias obras. Participei nos Monólogos da vaxina, que se representou aquí no Teatro Principal e que estaba organizado por Karen Campos e era unha obra benéfica.\nCon todo es unha artista multidisciplinar… De onde che vén a vocación?\nXa de pequena empecei co debuxo e a pintura ao óleo, acuarela… Cando tiven a miña primeira cámara foi a fotografía e así fun evolucionando até poder traballar o vídeo na universidade. Tiven un profesor moi bo, o viodeoartista Alessandro Amaducci de Turín. Todo o que fixen sempre estivo relacionado co xénero. Desde pequena. Eu debuxaba mulleres.\nPor que esa teima?\nA miña profesora dicía que era porque non coñecía os homes, porque era demasiado moza, pero creo que se equivocaba bastante [ri]. En secundaria, cando tes 12 anos un día chegoume a dicir iso, pero como tamén me dicía que debuxaba os soles demasiado grandes non lle imos a dar demasiada importancia [ri de novo].\nTi mesma sufriches entón coa identidade de xénero…\nNon tiven referentes no mundo da arte. Os que tiña eran homes, a min gustábame Gustav Klimt, del conservo a marca do dourado, a liña espiral cando era pequena… Gustábame tamén Dalí, o surrealismo… Na literatura si tiña referentes femininos, pero no mundo das artes plásticas non. Mais daquela tampouco me preguntaba o por que. E isto tamén me protexeu, porque non tiña esa conciencia de que por ter unha vaxina entre as pernas puidera ter máis dificultades. Pensaba que se facía as cousas ben ía ser recompensada igual que os meus compañeiros.\nE foi así? Non pensas que tiveches que demostrar máis por ser muller artista?\nPor que cres que sucede isto? Por que continúa a ser tan acentuada a desigualdade de xénero no mundo da arte?\nEu formo parte da asociación nacional MAV Mujeres en las Artes Visuales, con sede en Madrid, e temos moi claro os datos porque cada ano as miñas compañeiras dedícanse a facer estatísticas. Este ano, os datos que conseguiron foron que en ARCO, a feira de arte contemporánea máis importante que hai en España, só un 25% das persoas participantes eran mulleres. Se temos en conta que somos maioría en Belas Artes… Por que? Pois, polo patriarcado. Segue estando aí. As mulleres estamos neste momento loitando como nunca porque nos están matando, ademais de non conseguir romper con ese teito de cristal. Estannos matando, están quitándonos a vida e entón estanse dando conta, moitos homes e mulleres, de que isto non pode ser, de que a educación é moi importante. Nun momento dado empezas a decatarte de que estás vendo o mundo cos ollos pechados pola venda do patriarcado ou o machismo e empezas a ver a luz e dáste conta de que o mundo está estragado. Que se non é algo grave hai un micromachismo sempre por detrás e entras nunha loita continua na que te decatas de que é tan importante visibilizalo que xa non podes falar doutra cousa.\n«En ARCO, a feira de arte contemporánea máis importante que hai en España, só un 25% das persoas participantes eran mulleres. Se temos en conta que somos maioría en Belas Artes… Por que? Pois, polo patriarcado. Segue estando aí».\n«Quero que a xente reflexione. Non quero impoñer un discurso, como non me gusta que mo fagan a min. Na miña obra deixo a liberdade de poder achegarse máis ou menos».\n«Para min si que é importante darlle ás persoas o que están buscando. Que nas salas, museos e galerías de arte as visitas poidan tocar as obras, sentirse protagonistas e poidan interactuar».\nÉ entón ese o teu obxectivo, visibilizar?\nVisibilizar é unha proposta. É verdade que o fago, pero non é o meu obxectivo. O gran protagonista desta exposición é un punto interrogante e eu fágome preguntas e ábroo ao público. Quero que a xente reflexione. Non quero impoñer un discurso, como non me gusta que mo fagan a min. Na miña obra deixo a liberdade de poder achegarse máis ou menos. Traballo unha obra complexa, que se divide en distintas capas e, ás veces, só as persoas que se paran a mirala dunha forma detida poden chegar a ver todas as capas. Tampouco é o que pretendo. Se buscas un cambio, tamén é xusto que haxa un diálogo. Ás veces pódese e ás veces hai que dar pistas para que a xente consiga experimentar. O que comentabas antes, non? O tema de que son unha artista multidisciplinar. A min gústame máis interdisciplinar, porque me movo por distintos campos. Non puiden incorporar aínda a ciencia porque non a controlo, pero encantaríame. O que si que teño claro que me gusta é que a arte sexa accesíbel, para todos os públicos e que, sobre todo, supoña unha viaxe.\nComo fas nesta exposición, que ten un percorrido moi concreto…\nO que intentei facer nesta exposición foi buscar un espazo e facer que as persoas poidan acceder á sala expositiva, facer unha viaxe e saír de aquí, polo menos, cunha experiencia para levarse. Algunhas persoas poderán rexeitalo, outros reflexionarán máis na casa, outros iranse de aquí sen levar nada porque non quixeron tampouco dialogar… En calquera caso non pasaría nada, pero para min si que é importante darlle ás persoas o que están buscando. Que nas salas, museos e galerías de arte as visitas poidan tocar as obras, sentirse protagonistas e poidan interactuar. O meu obxectivo é ese, que non é outro que unha idea da arte en 360 graos; unha idea que teño desde pequena, só que entón non tiña esa conciencia porque rexeitaba a palabra artista, pero si no momento en que aceptei o que era, o meu camiño…\n«Non veño só como artista, teño un background de deseñadora, de comunicadora, de ter traballado con educadores, psicólogos e todo isto vaite enriquecendo».\n«É todo un experimento, unha obra viva. A composición é como unha gran peza e eu son como a directora de orquestra de todo isto que montamos aquí».\n«En Italia, e en Latinoamérica, asústame ver que apenas hai mulleres que envellezan dunha forma natural, orgánica, porque están modificadas pola cirurxía estética ou polo botox».\nNos+Otras: en red, do Museo Thyssen-Bornemisza… Fálame dese proxecto.\nFun seleccionada con outras tres artistas para este proxecto, no que traballamos con trinta mulleres en risco de exclusión social. Reuniámonos unha vez ao mes, e ao final fixemos unha exposición de fin de proxecto coas obras creadas polas mulleres resultado dos talleres que lles propuxeramos, e a miña era sobre o retrato e o autorretrato. O que despois se exhibiu tamén foi Sas Diosas. Miradas, sa arèntzia mea, que era a obra coa que me seleccionaran.\nE que tal foi a experiencia?\nMoi boa. Tamén colaboramos aquí, en Lugo, na vertente galega, coa asociación Acadar [Asociación de Mulleres con Discapacidade de Galicia], e teño que agradecer á Rede Museística Provincial de Lugo que colaborou, e a experiencia foi moi enriquecedora. Aprendín moitísimo porque estiven traballando man a man cos educadores nas actividades e vas vendo outras posibilidades. Eu veño dun percorrido tamén como comunicadora e entón vas sumando cousas, e este proxecto non tería sido posíbel senón tivera todo iso en conxunto. Non veño só como artista, teño un background de deseñadora, de comunicadora, de ter traballado con educadores, psicólogos e todo isto vaite enriquecendo.\nNo manifesto que pode lerse na túa páxina afirmas que as túas obras «forman parte de proxectos artísticos amplos en continuo proceso de evolución ao longo do tempo»…\nSi, é todo un experimento, unha obra viva. A composición é como unha gran peza e eu son como a directora de orquestra de todo isto que montamos aquí.\nVin durante a visita que había referentes galegos, Maruja Mallo, e de Sardeña, a deseñadora Edina Altara…\nSi, e entre os meus referentes, unha moi clara que non coñecía e coa que me dixeron que compartía certas referencias, que é Esther Ferrer. Despois coñecina persoalmente, e mesmo fixen unhas performances con ela este ano no Reina Sofía. Sobre todo, a obra Antes e Despois que foi unha das razóns polas que a coñecín, porque houbo persoas que me preguntaban se era unha homenaxe a Esther Ferrer. Como italiana, non a coñecía, e cando a descubrín souben da foto combinando as medias caras. Chegaramos a un punto de vista parecido, pero desde un punto de partida distinto. Eu viña dun discurso de rebelión ao que é a imposición da moda e a busca da eterna xuventude. En Italia, e en Latinoamérica, asústame ver que apenas hai mulleres que envellezan dunha forma natural, orgánica, porque están modificadas pola cirurxía estética ou polo botox.\nUnha loita contra o tempo…\nQue ao final crea caricaturas, e nalgúns casos problemas irreversíbeis. É que se metes a pata non podes volver a atrás.\nPor que cres que nos pasa isto?\nTamén hai homes que comezan a facelo…\nNo momento en que se rompen as barreiras, entre homes e mulleres, collemos o malo do outro. O mercado no mundo da moda é o que intenta dicirche como tes que ser. Eu traballaba no mundo do deseño, e por iso, porque sei como funciona, sinceramente non lle dou importancia ás marcas, doulle moi pouco peso. Pero hai moitísimas persoas para as que as marcas son fundamentais. Dan por feito que por ser dunha marca é mellor, e se a isto lle sumamos os xogos de poder, o que manda é utilizar ese produto en concreto, ter ese corpo…\n«No momento en que se rompen as barreiras, entre homes e mulleres, collemos o malo do outro. O mercado no mundo da moda é o que intenta dicirche como tes que ser. Eu traballaba no mundo do deseño, e por iso, porque sei como funciona, sinceramente non lle dou importancia ás marcas, doulle moi pouco peso».\nCóntanos, como xurdiu E ti que (de quen) vés sendo?\nEste era un proxecto que tiña eu na miña cabeza e o que estaba era buscando un espazo íntimo que permitise a coexistencia de todo en conxunto. Tiña que ser un espazo respectuoso co argumento da obra, e entón tiña o proxecto, escollín a sala e preguntei se era factíbel. Se non o tivese sido non o tería montado, porque supón un esforzo físico e económico pola miña parte xa que é un proxecto que quixen autoproducir.\nE nótase que está montado pensando no espazo. Unha igrexa para falar de identidades, memorias e xéneros… Cando menos curioso.\nAs obras, algunhas son de anos anteriores, unha mini retrospectiva, e na zona central as obras xa as tiña na cabeza pero aínda non se materializaran porque tiña dificultade buscando un lugar no que puidese acomodalas. As obras, hai algunhas que poden convivir en calquera sala e outras que precisan un espazo moi grande, entón tamén pensei na Igrexa da Universidade porque cría que era o espazo máis adecuado, e aínda o creo. Para acoller un discurso de memoria, xéneros… e que ademais as persoas que participaron nos vídeos puidesen ter un lugar digno. Até agora non se presentaran e esta foi a maneira de que saíran á luz. Cando fago unha obra na que se traballa con persoas que o dan todo, e aínda que a obra despois a asine eu, é evidente que hai unha aportación de almas desas mulleres como é o caso de Elas Contan [unha videoinstalación que forma parte da exposición] e chega un momento que ten que verse. Tiñan que saír á luz e tiñan que poder verse en Santiago, que é de onde son elas. E aquí estamos, por elas.\nNa túa declaración de intencións tamén afirmas que para encontrar a expresión máis pura privilexias a intención fronte ao procedemento. Que é exactamente o que queres dicir con isto?\nSen saber o que era o arte contemporáneo eu xa facía cousas que se consideraban iso sen eu ser consciente. Acepto só algún traballos de deseño ou comunicación, intento quedarme só con aqueles que están relacionados con temas que me afectan directamente e non entran en conflito coa miña forma de pensar. Volver atrás, e aceptar outro tipos de traballo no mundo do marketing ou da comunicación, sería incongruente. Traballo con mulleres de Acadar no que poden ser guías contra a violencia de xénero a mulleres con discapacidade… e isto si me motiva, e acepto ese traballo. Tamén podo implicarme en cousas así nestes eidos, pero sempre intento, dentro dos límites, reservar o meu esforzo ao mundo da arte.\n«Traballo con mulleres de Acadar no que poden ser guías contra a violencia de xénero a mulleres con discapacidade... e isto si me motiva, e acepto ese traballo. Tamén podo implicarme en cousas así nestes eidos, pero sempre intento, dentro dos límites, reservar o meu esforzo ao mundo da arte».\nO ano que vén estás convidada a participar na Bienal de Xénova: Other Identity. Altre forme di identità culturali e pubbliche. Xa tes pensada a túa proposta?\nA bienal de Xénova foi posposta un ano, tiveron que modificar a data que ía ser neste ano. Convidáronme a participar en Other identity que vai ser a temática da bienal. Cando mo propuxeron, a peza de Poder ver, ver poder estaba, nun principio, pensada para alí. Como se retrasou, e a miña mente é moi rápida -necesito parir, non podo esperar meses-, a esta altura aínda non sei se proporei o mesmo. Pode ser, porque esa peza é moi potente e encaixa perfectamente nese contexto, pero non descarto facer algo novo para a ocasión.\nE de Sardeña, que botas de menos?\nOs meus pais. Sobre todo a familia. O lugar é moi bonito, pero eu son unha insular estraña e cando estou en Sardeña sinto a claustrofobia e necesito irme. Sinto que estou nunha gaiola, dourada, pero gaiola. Tamén conta o complicado tema dos transportes.\nTes intención de quedar?\nNon sei se te fixaches, na entrada da exposición hai un billete do metro de Madrid, e fai referencia ao que foi a miña viaxe alí. É certo que Santiago non é unha capital na que te poidas mover facilmente. Para ver a meus pais teño que pasar dous días de viaxe, durmir no aeroporto… Para min non é cómoda como cidade. Sempre digo que me quedei en Santiago porque me gustaba, porque me parecía unha cidade que, nese momento, era moi aberta. Camiñaba pola rúa, atopábame cun músico, despois outro amigo, acababamos vendo un espectáculo de teatro noutro local… como que te ías tropezando coa arte en cada esquina. Hoxe non é tanto así. Non hai ese punto underground que había antes. Cheguei en 2002, e dixéronme que antes era incluso mellor. Pero houbo un momento no que me estaba desenamorando da cidade. O tema do turismo, o centro histórico penso que xa está pensado só para os que veñen de fóra e a cidade estase volvendo difícil para os que vivimos aquí. Ao mesmo tempo, tamén dixen que se un sitio non me quere marcharía. Se detecto que Santiago deixa de quererme como me quería, pois marcharei.\nVolverías a Italia?\nNunca digo deste pan non comerei. Pero, agora mesmo, se non é por unha cuestión afectiva non creo que volvese, porque sería ir dunha situación parecida a outra. Se unha ten que dar o paso e moverse xa pensaría, non che digo de ir a Australia, pero nun momento dado si me gustaría ter unha experiencia no Xapón, facer alí unha residencia. Xapón encántame, son unha apaixonada do tema da tecnoloxía. É como un soño, unha pequena conta pendente. E despois, realmente, non teño pensada unha cidade. O máis cómodo sería Madrid, por proximidade, idioma… Un lugar no que poidas coller un avión nun momento dado e ir unha fin de semana a ver a familia, unha exposición… Nova York tamén me gustaría. Non sei, non o pensei moito. Eu creo que hai que seguir o instinto. Eu fíome moito del e do que me digan o corazón e o corpo no seu momento. De todos modos, se quedo en Santiago o que teño que facer é viaxar.\nE ti que (de quen) vés sendo? Identidades, Memorias e Xéneros\nIgrexa da Compañía (USC). Até o 31 de outubro.\nÓscar Corral (Santiago de Compostela, 1981) é o responsábel da fiestra pola que non poucos lectores de prensa se foron asomando á actualidade. Fotoxornalista autodidacta, pasou polas principais cabeceiras galegas. Arestora, o seu traballo publícase nas páxinas de El País e, puntualmente, a través da axencia EFE. A Corral preocúpalle a degradación das condicións laborais do seu oficio. E aínda que, de entrada e como adoitan os bos xornalistas, asegura que el non ten nada que contar, na entrevista revélase locuaz e reflexivo sobre a súa profesión.\nEntrevista de DANIEL SALGADO I Fotografías de ÓSCAR CORRAL\nCando empezaches a tirar fotografías? É afección de infancia ou veu despois.\nSaquei moitas fotografías cando era neno. A primeira cámara que tiven regaláronma na primeira comuñón. Á miña irmá, na súa primeira comuñón, tamén lla regalaron. A diferenza foi que a min me facía ilusión levala por aí e tirar fotografías. A ela non. Pero tampouco quero dicir que empezase aí. Realmente a facer fotos empecei cando estaba traballando no bar, de noite.\nEn que bar?\nNa Casa das Crechas. Vía moitas escenas que me chamaban a atención. Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual.\nConservas esas fotografías?\nNon, era un desastre. Non tiña técnica e intentaba revelar algunhas con pouco acerto, outras perdíaas… Naquela época ía a un obradoiro do Concello na Pontepedriña, cun laboratorio fotográfico químico e máquinas ampliadoras. Rexíao un fotógrafo que foi o primeiro que me aprendeu un pouco de técnica.\n«Eu era novo, 18 anos, e descubrín un mundo da noite que non coñecía. Apetecíame retratalo. Decateime de que tiña trebellos na casa, cámaras compactas. Pero non satisfacían as miñas necesidades para fotografar ese ambiente escuro. Intereseime e merquei a primeira cámara manual».\n«Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra».\nXabier Carrasco. Aprendín as nocións básicas. Pero a maior parte do material estragueino. Xabier dicíanos «isto faise así». Traballabamos cos nosos carretes e se saía ben, ben, e se saía mal queimábalos. Aí decidín empezar a estudar. Teño mágoa desa cámara coa que empecei, unha Yasika FX2000, porque ma roubaron. Nun bar, como non podía ser doutra maneira.\nE decidiches estudar, contabas.\nQuixen entrar na escola de fotografía da Mestre Mateo. E aquí vén un punto de inflexión. Nunca me colleron.\nNunca estudaches reguladamente?\nNon. Practicamente son autodidacta. Durante catro anos intentei matricularme e os catro anos quedei fóra. Por unha cuestión económica. Estaba traballando e tiña unha renda moito máis alta do que tiña calquera outra persoa que vivía cos seus pais.\nÉ unha mágoa que perdeses as fotografías do bar. Sería unha antropoloxía da noite compostelá.\nTampouco creo que tivesen demasiado valor máis alá do documental, do que foi a historia dese local. Eu estaba moi verde, era unha cousa moi superflua, de turista.\nEn que intre se cruza o xornalismo na túa vida?\nComo non daba entrado na Mestre Mateo, iniciei un ciclo menor de formación de técnico de laboratorio. Parecíame unha estupidez, porque xa tiña moitas horas de laboratorio. Pero dábame puntos para a Mestre Mateo. O curso tiña horas de prácticas en tendas de fotografía. Non me apetecía. Pero no mundo da noite móvese moita xente da prensa e eu coñecíaa. Apareceu unha persoa, Miguel Muñiz, o fotógrafo do ABC. Díxome que intentase facer prácticas nalgún medio de comunicación. Fixo por que puidese entrar en La Voz de Galicia. Recomendado por Miguel, chamoume unha terceira persoa, Xoán Soler (fotógrafo de La Voz), o meu titor de prácticas.\nQue debe ter un bo fotógrafo de prensa?\nHai que ter claro que o caos vai formar parte da túa vida e do teu traballo. Coñezo moita xente que empezou e que non era quen de soportar esa desorde. O caos reina na prensa, pero nos fotógrafos é onde máis se acentúa. Ou estás disposto a non ter horarios nin domingos nin sábados, ou escapa.\nUn día escoiteille a outro fotógrafo que unha boa fotografía de prensa era a que informaba de algo e, se ademais era bonita, mellor. O que distingue un bo fotoxornalista, fóra da sensibilidade gráfica, é saber informar. E para saber informar cómpre estar informado. Hai moitos fotógrafos que van fotografar e non coñecen o contexto, non saben onde está a lea. Podo ter unha fotografía moi bonita dun político, que pode valer para un retrato. Pero para a actualidade ao mellor teño que estar atento a cando ese político se mira de esguello con outro porque hai un problema entre eles. A información está aí. É unha carencia que vexo na prensa. Hai fotógrafos aos que realmente non lles gusta a prensa, non lles gusta a información.\nAsí a fotografía perde contido.\nClaro. Hai fotógrafos que din que ir fotografar en prensa é como ir cazar. Pero eu compároo con ir pescar. As imaxes créanse soas. Ti tes que ir co teu anzol, colocarte no sitio, agardar a que a imaxe se forme. Estar ben informado para saber que pode pasar, anticiparte e, nese momento decisivo, estar listo para captala. O fotógrafo non debe influír no que está pasando, non é parte do que está pasando.\nPero inflúe desde o momento en que encadras, en que enfocas…\nExacto, pero non na acción. Ate ese momento estás deixando que a situación se coloque diante de ti e que se dean as condicións para coller a túa imaxe.\nNa aprendizaxe do fotoxornalismo, canto hai de estudo e canto de oficio?\nHai un 90% de oficio. Levo de non amateur desde o Prestige e desde ese ano foi todo oficio. Véxoo na miña evolución. Na fotografía gústanme poucos artistas e moitos artesáns. É dicir, a xente que vai pouco a pouco. Agardo que as miñas fotografías dentro de dez anos sexan mellores que as de hoxe, que poida puír cousas que non me gustan do que fago.\nHai algunha das túas fotografías á que lle teñas especial lei?\nO acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país.\n«O acontecemento ao que lle gardo máis cariño é o Prestige, cando menos profesional era. Daquela estudaba o ciclo de laboratorio e non ía á clase para ir facer fotografías do Prestige. Parecíame unha loucura estar lendo fórmulas de químicos mentres a 50 quilómetros de Santiago pasaba unha das maiores catástrofes da historia do meu país».\n«A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas».\nA quen lle vendiches o traballo do Prestige?\nA ninguén. Foi xusto antes de empezar a traballar. Pero fixen unha exposición con outros fotógrafos de prensa. Agora vexo moi pobre o meu traballo respecto do deles. Pero expuxen con Miguel Muñiz, cos meus referentes. O feito de que me deixasen expoñer con eles xa era un logro. Se me preguntas por unha fotografía, a que máis transcendencia tivo na miña carreira foi a fotografía do maquinista (do tren Alvia que se accidentou en Angrois).\nCubrir ese suceso foi moi duro, imaxino.\nNeste tipo de catástrofes o fotoxornalista móvese ben no caos. O traballo que fixen no accidente de Angrois foi mentres reinou o caos. Cando a policía e as autoridades controlan a situación, cercan a prensa e acabouse. Os primeiros instantes son os máis duros. Pero hai certa protección da cámara. A min pareceríame moito máis duro estar alí sendo un veciño. A cámara protéxete. Unha das cousas das que máis se fala do meu traballo son as miñas coberturas dos incendios. Eu non sería quen de meterme nun incendio como me meto sen a cámara. É unha falsa sensación de seguridade, pero se levo cámara consigo estar a dous metros do lume e camiñar sobre as brasas. Se estivese só sen a cámara diría, «que hostia fas aquí?».\nAféctalle a degradación das condicións laborais da prensa e, en especial, dos fotógrafos, á asunción de riscos?\nSi e non. Por unha banda, hai fotógrafos veteranos que din: «Non me vou meter nesta lea porque non me pagan abondo». Pero pola outra, o mercado laboral está tan degradado, hai tanta xente que quere acceder a el, que a súa forma de amosar o que saben é dándoo todo por nada. Hai unha morea de medios on line que non pagan por fotografía xornalística, pero si a utilizan. E que se nutren de imaxes deses fotógrafos que moitas veces non cobran nada e dano todo por demostrar o que saben facer.\nPercibes solucións a este estado de cousas?\nA especialización total. Non podo competir en ser o máis valente, o que máis se achegue. A supervivencia baséoa en subir o nivel do traballo. Que as túas fotografías marquen un nivel que se distinga do traballo afeccionado.\nNumerosos informes internacionais sinalan a mala saúde da liberdade de prensa e de expresión no Estado español. Sufriches censura algunha vez?\nNon. Pero si que me tiraron atrás algunha fotografía. Que ao mellor amolaba a alguén. E por supervivencia laboral acepteino. Iso si, gárdoas. Ao mellor un día en que non exista censura publico as fotografías que alguén me dixo que non eran publicábeis. Tampouco foron moitas. Pero xustamente creo que se unha fotografía amola a alguén, ou alguén non quere que se vexa, é unha boa fotografía de prensa.\nMencionaches a Muñiz e a Soler. A quen máis admiras na profesión?\nSon admirador da estratexia de Cartier-Bresson sobre o intre decisivo. Esa idea é básica en prensa. Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio. Non me importa a suciedade na fotografía se a fotografía conta algo.\nPara min, traballar con Anxo Iglesias na edición galega de El País foi un antes e un despois. Nas miñas fotografías hai un antes e un despois diso. E nunca me sentín tan libre traballando como nesa etapa. Virxilio Vieitez pode ser o referente histórico. É insolente, busca a chiscadela. Contemporáneo, o traballo que fixo en Galicia García Rodero.\nQue fotografía da historia che gustaría ter tirado?\nPola estética grunge, a caída do Muro. Pero pola estética da xente.\nA que recanto de Compostela lle gardas máis estima como fotógrafo?\nCompostela é un escenario para retratar. Gústanme as canellas do casco vello. Úsoas nos retratos. Pero non teño moitas fotografías paisaxísticas da cidade. Escapo da postal. Interésame a paisaxe humana de Compostela. A xente do clero. O propio Zapatones. A señora que vende cravos pola noite. Non me gustan as fotografías espidas, a fotografía morta en que non sae ningún elemento vivo.\n«Un segundo antes a fotografía non conta nada e un segundo despois cóntao todo. Sempre me gustou moito o rollo insolente e maleducado de Jean Saudek. Aprendín del que podía ser ferinte coas imaxes. Non tes que ser un lambecús fotográfico. E sempre me fixei moito en Kubelka, un tío moi sucio».\nEntrevista extraída do número 7.\nPor LUZ LOUZAO