De lytse heit & mem 2019/2020 by Dieuwke Posthumus - Issuu\nIt famyljebêd Hoe draag ik mijn baby op de juiste manier? De ‘griene’ poppe M EI FRY S K E S L IEP FER S K E S, RY M K E S, P O P P EB O EK J E S, A P P S EN N O C H F O L L E M E A R!\nGelok sit yn in lyts romperke\nLokwinske, jim binne krekt heit&mem wurden!\nGjin befalling is gelyk. By de ien duorret it oeren of sels dagen foar’t it berntsje\tte\twrâld\tkomt\ten\tby\tde\toar\tfl\toepe\tse\tder\thast\tsûnder\tmuoite\tút.\tGuon\tbefalle\tlekker\tfertroud\tthús\tyn\tit\teigen\tbêd\tof\tyn\tin\twaarm\tbad\tmei\tlavindeloalje\ten\tguon\tmoatte\tmei\tspoed\tnei\tit\tsikehûs\tom\tdêr\tte\tbefallen\tof\tin\tkeizersneed\tte\tûndergean.\tMar\tnet\tallinne\telke\tbefalling\tis\toars,\tek\thoe’t\twy\tin\tbefalling\tbelibje\tis\toars\tfoar\telkenien.\tIn\tprotte\tfroulju\thawwe\tnet\tin\tgoed\tgefoel\toer\tde\tbefalling\ten\thawwe\tdêr\tnoch\tlang\tlêst\tfan.\tOp\tside\t34\tkinst\tlêze\tdat\tdêr\twat\toan\tte\tdwaan\tis.\tBliuw\tder\tyn\talle\tgefallen\tnet\tallinne\tmei\tomrinnen.\tWant\tdo\thast\tdien\twatsto\tkoest!\tDo\tbist\twier\tin\tgeweldich\tgoeie\tsupermem!\tIn\tbefalling\tis\tin\thiele\ttoer,\tmar\tdat\tjildt\tek\tfoar\tit\theit\ten\tmem\twêzen.\tWy\thoopje\tdêrom\tmei\tde\tartikels\tyn\tdizze\tlytse\theit&mem\tdy\tin\teintsje\top\twei\tte\thelpen.\tWant\thoe\tkomst\tin\tbytsje\tfi\tt\tde\tkreamtiid\tút?\tHoe\tkinst\tergonomysk\tsjoen\tdyn\tpoppe\tit\tbêste\tfêsthâlde,\ttille\ten\tferskjinje?\tEn\thoe\tkinst\tin\tpoppe\tgrutbringe\ten\tdêrby\trekken\thâlde\tmei\tit\tmiljeu?\tWy\tjouwe\tdy\ttips! Fierderop\tyn\tdizze\tlytse\tútjefte\tfan\theit&mem\tfynst\tek\tnoch\tin\tartikel\toer\tin\tmoaie\tbabykeamer,\tapps\tfoar\tlytskes,\tbabyboeken\ten\tgrappige\tbernepraatsjes. En\top\tside\t50\tsjochst\tallegear\tmoaie\tpoppen\tdy’t\tit\tôfrûne\tjier\tberne\tbinne\tyn\tFryslân.\tGuon\tmei\tljocht\thier,\tguon\tmei\tdonker.\tGuon\tmei\tbliere\tgesichtsjes,\tguon\tmei\tin\tserieuze\tblik.\tGjin\tbefalling\tis\tgelyk,\tmar\tdat\tjildt\tek\tfoar\tús\tnije\tFryske\toanwinsten.\tAllegear\toars,\tmar\tallegear\tunyk,\tbysûnder\ten\to\tsa\tskattich.\tGenietsje\tderfan! In\tprotte\tlêswille\ttawinske! De\tredaksje\tfan\theit&mem\nPS\tWolst\tnoch\tmear\tlêze?\tHeit&mem\tis\tek\tte\tfi\tnen\top\theitenmem.nl\ten\tte\tfolgjen\tfi\ta:\nTaalkado De\tLytse\theit&mem\twurdt\tfergees\tferspraat\tfi\ta\tit\tTaalkado.\tIt\tTaalkado\tis\tin\tkadootsje\tfan\tde\tprovinsje\tFryslân\tfoar\tjonge\tâlden\tby\tde\toanjefte\tfan\tin\tberte,\ten\that\tas\tdoel\tom\tharren\tte\tynformearjen\toer\tde\tfoardielen\tfan\tit\topgroeien\tyn\tin\tmeartalige\tsituaasje,\ten\tom\tit\tbrûken\tfan\tde\tFryske\ttaal\tyn\tit\tbysûnder\tte\tstimulearjen.\tDer\twurdt\twurke\tneffens\tin\tredaksjestatút\tdat\tboarch\tstiet\tfoar\tde\tûnôfhinklikheid\tfan\tde\tredaksje.\tDe\tLytse\theit&mem\tpast\tyn\tde\trige\tfan\theit&mem,\tdy’t\tmei\ttrije\tútjeften\tyn\t2020\tferskynt,\tde\tLytse\theit&mem\tis\tdêr\tien\tfan.\tIt\tis\tin\tmeartalich\ttydskrift\ten\tspesifyk\trjochte\top\tâlders\tmei\tjonge\tbern\t(0-2\tjier)\tyn\tFryslân.\nKolofon Marieke\tVinckers\tSytske de Boer Thea\tvan\tder\tSchaaf\tTjalling\tde\tVries\nDieuwke\tvan\tder\tMeer\nCiska Noordmans Hieke\tRienstra\nAbel\tReitsma Arjanne\tNijp Gertrud Palstra Hilda\tSchram Klasina van der Werf\nMarlous van Groenestein Mirjam\tvan\tHouten Marijke Buurlage\nHippe\tkiek\tfotografi\te\tby\tSjoeke\twww.hippekiek.nl\nBW\tH\tontwerpers www.bwhontwerpers.nl tel.:\t058\t-\t213\t35\t43\nDrukkerij\tvan\tder\tEems www.vandereems.nl ISSN:\t1878-4437\nAfûk Postbus\t53 8900\tAB\tLjouwert www.afuk.nl e-mail:\tynfo@afuk.nl\t/\tynfo@heitenmem.nl tel.:\t058\t-\t234\t30\t70\nHeit\ten\tMem\tkinst\tek\tfolgje\tfi\ta:\nUtjûn\tmei\tstipe\tfan\tde\nCover Op\tde\tcover\tstiet\tFemme\tVlig\tút\tJirnsum.\tIs\tit\tnet\tin\tmoaie\tlytse\tpop?\n54 26 42 01 02 04\t10\t12\t18\t20\t21 22\t26\t29 30\t31\t33\t34 38\t40\nFan de redaksje Kolofon Talen\tkleuren\tje\tleven! F it\tde\tkreamtiid\tút De\tbabykeamer\tfan\tMarlin\tRosa\tSa\tprate\twy\tthús\tBernepraatsjes Foarnammen Hoe\tdraag\tik\tmijn\tbaby\top\tde\tjuiste\tmanier? Byinoar\tsliepe\tyn\tit\tfamyljebêd Ferske Babyboeken\ttop\t5 Beukerboeken\ttop\t5 Apps\tfoar\tde\tlytskes!\tGeboortetrauma Afûk\tBoekpanel Ferske\n41\t42\t45\t46\t49\t50\t52\t54\t56\t58\t60 62 65\t66\t68 71\t72\nKollum\tHieke\tRienstra De\ttuskentaalfaze Kollum\tAbel\tReitsma De\tNIPT-test:\twelke\tkeus\tmaak\tjij? Fryske\topsisferskes Alwer\tin\tFries! Ferneamd! Boekstart:\tBaby’s\thouden\tvan\tlezen\tYn\t’e\tbúk,\tút\t’e\tbúk\t8\ttips\tfoar\tin\tpoppeslokparty! Ut Dêr is se dan De\tgriene\tpoppe Te\tlêzen\top\theitenmem.nl\tKreamkadootsjes\top\tsyn\tFrysk Babygebaren Wurden\tyn\tferwachting Kollum\tTjalling\tde\tVries\nTalen kleuren je leven!\nmeertaligheid in de praktijk? En wat is belangrijk voor een optimale meertalige ontwikkeling van je kind? Hierbij informatie, tips en handige websites over meertalig opvoeden. Ben ik meertalig? Groei\tje\top\tmet\tmeer\tdan\téén\ttaal?\tKun\tje\tin\tverschillende\tsituaties\tmeer\tdan\téén\ttaal\tgebruiken\tof\tspreken?\tDan\tben\tje\tmeertalig!\tMeertaligheid is geen uitzondering Opgroeien\tmet\téén\ttaal\tis\teerder\teen\tbijzonderheid.\tAlleen\tal\tin\tEuropa\twonen\t50\tmiljoen mensen die iedere dag twee of meer talen\tspreken.\tUit\tvele\tonderzoeken\tblijkt\tdat\tmeertalig\topgroeien\tniet\talleen\tleuk\tis\tmaar\took\tveel voordelen biedt. Fryslân\tis\teen\ttweetalige\tprovincie\ten\thier\tkan iedereen z’n voordeel mee doen. Sommige kinderen\tkrijgen\tvan\thuis\tuit\teen\ttweede\ttaal\tmee.\tAnderen\tkomen\tspelenderwijs\tmet\tandere\ttalen\tin\tcontact,\tbijvoorbeeld\tvia\tde\tkinderopvang,\tde\tschool\tof\tde\tfamilie.\tTaalontwikkeling\tvan\tjonge\tkinderen\tgaat\teigenlijk vanzelf en er is geen limiet aan wat een kind aan talen kan leren. Meertaligheid geeft je een voorsprong Kinderen\tdie\top\tjonge\tleeftijd\tmeer\tdan\téén\ttaal\tleren,\thebben\tdaar\tveel\tvoordeel\tvan.\tDit\tblijkt\tuit\tonderzoeken\tover\tde\thele\twereld.\nDe voordelen op een rijtje • Tweetalige\tkinderen\tzijn\ttaalgevoeliger,\tze\tleren\tlater sneller een derde, vierde of vijfde taal. • Meertalige\tkinderen\thebben\teen\tgroter\twerkgeheugen. • Meertalige\tkinderen\tkunnen\tzich\tgemakkelijker\tfocussen\ten\tconcentreren,\tomdat\tze\tvan\tjongs\taf\taan\tgewend\tzijn\tom\tte\tschakelen\ttussen\tverschillende\ttalen. • Meertalige\tkinderen\tleren\tsneller\ttechnisch\tlezen. Ze weten sneller welke letter bij welke klank\thoort\ten\tplakken\tde\tletters\tsneller\taan\telkaar tot woorden. • Mensen\tdie\tmeerdere\ttalen\tspreken,\tzijn\tin\thet\tvoordeel\tbij\thet\tzoeken\tnaar\teen\tbaan. • Mensen\tdie\thun\tleven\tlang\tregelmatig\ttwee\tof\tmeer talen gebruiken, krijgen later minder snel last\tvan\tdementie\ten\therstellen\tsneller\tvan\teen\tberoerte. Zijn er ook nadelen? Soms\twordt\tgedacht\tdat\ttweetaligheid\tverwarrend\tis\tvoor\teen\tkind\ten\ttaalachterstanden\tkan\tveroorzaken. Bijvoorbeeld doordat de beide talen maar\thalf\tworden\tgeleerd.\tVolgens\tdeskundigen\tis\tmeertaligheid\techter\tnooit\tde\toorzaak\tvan\teen\ttaalprobleem.\tTaalproblemen\tkunnen dan ook niet worden voorkomen of opgelost\tdoor\tsimpelweg\talleen\tNederlands\tte\tspreken\tmet\tje\tkind. Denk je dat je kind een taalachterstand heeft? Raadpleeg\teen\tlogopedist\tals\tje\teen\ttaalachterstand\tvermoedt.\tWacht\tdaar\tniet\tte\tlang mee, voor een goede taalontwikkeling zijn de\teerste\tjaren\tkostbaar.\tEr\tzijn\tlogopedisten\tmet\tspecifi\teke\tkennis\tover\tmeertaligheid.\tInformeer\thiernaar\tvoordat\tjullie\teen\tlogopedist\tbezoeken.\nYllustraasjes: Marijke Buurlage\nWat zijn de voordelen van meertaligheid? Hoe werkt\nSpreken jullie allebei Fries? Het\tis\tprima\tdat\ter\tthuis\talleen\tFries\twordt\tgesproken.\tDoor\thet\taanbod\tvan\thet\tNederlands\tin de omgeving worden Friestalige kinderen snel vloeiend\ttweetalig.\tAls\tde\tbasis\tin\tde\tmoedertaal\tgoed\tis,\tontwikkelt\tde\ttweede\ttaal\tzich\tbeter.\njaren ervoor een breed aanbod in de moedertaal te\tkrijgen.\tVeel\taandacht\tvoor\thet\tFries\top\tde\tpeuterspeelzaal\tof\tkinderopvang\tdraagt\tbij\taan\teen\tgoede\tmeertalige\tontwikkeling.\tDaarom\tis\thet\took\tvoor\tFriestalige\tkinderen\tgoed\tom\tte kiezen voor een Friestalige of tweetalige kinderopvang.\tIn\tFryslĂ˘n\tis\truim\tde\thelft\tvan\tde\tkinderopvangcentra\toffi\tcieel\ttweetalig.\tKijk\top\twww.sfbo.nl\tvoor\teen\tactueel\toverzicht.\nTaalontwikkeling Zo rond de eerste verjaardag zeggen de meeste kinderen\thun\teerste\twoordjes.\tIn\tjullie\tgeval\tzullen dit vooral Friese woordjes zijn, maar door invloed\tvan\ttelevisie\tof\tkinderopvang\tkunnen\ter\took al Nederlandse tussen zitten. Wanneer\tFriestalige\tkinderen\tongeveer\t3,5\tjaar\toud zijn, gaan ze oefenen met de Nederlandse taal,\tbijvoorbeeld\tin\thun\tspel.\tAls\teen\tkind\t4\tof\t5\tjaar\toud\tis,\tspreekt\thij\tvloeiend\tNederlands\ten\tFries.\tTot\tongeveer\t6\tjaar\tis\tde\twoordenschat\tin\thet\tFries\tmogelijk\tnog\tiets\tgroter\tdan\tin\thet\tNederlands,\tmaar\tdat\tverschil\tverdwijnt\top\thet\tmoment\tdat\tkinderen\tleren\tlezen\ten\tschrijven.\nDrietalige basisscholen In\tFryslĂ˘n\tzijn\tsteeds\tmeer\tdrietalige\tbasisscholen.\tDe\tgedachte\tachter\tdeze\tscholen\tis\tdat\tkinderen vooral een taal leren door die veel te gebruiken.\tBinnen\tde\tdrietalige\tscholen\twordt\tde\tFriese,\tde\tNederlandse\ten\tde\tEngelse\ttaal\tniet\talleen als vak gegeven, maar ook als voertaal voor\tandere\tvakken\tgebruikt.\tLeerkrachten\top\teen\tdrietalige\tschool\tbeheersen\talle\tdrie\tde\ttalen goed.\nFriestalige kinderopvang Door\tde\tdominante\tpositie\tvan\tde\tNederlandse\ttaal\top\tde\tbasisschool\tis\thet\tgoed\tom\tin\tde\nDe\tervaring\tleert\tdat\tkinderen\thet\tgeweldig\tvinden\tom\tlessen\tin\tverschillende\ttalen\tte\tvolgen.\tKijk\top\twww.3ts.nl\tvoor\teen\tschool\tbij\tjullie\tin\tde\tbuurt.\nSpreek jij Nederlands en je partner Fries? Of net andersom? Het\tis\tprachtig\tom\telk\tde\teigen\ttaal\tdoor\tte\tgeven\taan\tde\tkinderen.\tDit\tis\tniet\tverwarrend\tvoor kinderen en zal niet leiden tot een taalachterstand.\tIn\ttweetalige\tsituaties\tis\thet\twel\tbelangrijk\tdat\tbeide\ttalen\took\tbuitenshuis\tvoldoende aan bod komen. Het leren van twee talen Als\ter\tthuis\tFries\ten\tNederlands\twordt\tgesproken,\tkan\tje\tkind\tbeide\ttalen\tvanaf\thet\tbegin\tgoed\tverstaan.\tHet\tkan\tzijn\tdat\thijzelf\teerst\tvooral\tNederlands\tof\tvooral\tFries\tspreekt\tmaar\tdit\tbetekent\tniet\tdat\thij\tde\tandere\ttaal\tniet\tbegrijpt.\tGeef je kind de tijd Zo rond de eerste verjaardag zeggen de meeste kinderen\thun\teerste\twoordjes.\tSommige\tkinderen\tdie\tvan\thuis\tuit\ttwee\ttalen\tmeekrijgen,\tzijn\tdaar\tnet\tiets\tlater\tmee.\tZe\thebben\tdan\twat\tmeer\ttijd\tnodig om te ontdekken welk woord bij welke taal\thoort.\tDeze\tvertraging\tis\ttijdelijk,\twordt\tsnel\tingehaald\ten\theeft\top\tde\tlange\ttermijn\tgeen\tnegatief\teffect.\nDominantie van het Nederlands Spreek\tje\tzelf\tFries\ttegen\tje\tkind,\tmaar\tspreekt\thij\tvooral\tNederlands\ttegen\tjou?\tDit\tgebeurt\twel\tvaker\tbij\ttweetalige\tgezinnen.\tMisschien\tis\thet\taanbod\tvan\thet\tNederlands\ttoch\tsterker.\tDe\tvolgende\ttips\tkunnen\thelpen: • Kies\tvoor\teen\tFries-\tof\ttweetalige\tpeuterspeelzaal\tof\tkinderopvang\ten\tvoor\teen\tbasisschool\twaar\thet\tFries\teen\tgoede\tplek\theeft. • Blijf\tals\tFriestalige\touder\tconsequent\tFries\tspreken,\took\twanneer\tje\tkind\tin\thet\tNederlands antwoord geeft. • Vraag\tanderen\thetzelfde\tte\tdoen:\tschool,\tpake\t&\tbeppe,\tde\tburen. • Lees\tveel\tvoor\tin\thet\tFries,\tzing\tFriese\tliedjes en kijk samen naar Friestalige kinderprogramma’s. • Uit\tonderzoek\tblijkt\tdat\thet\terg\thelpt\tals\tde\tNederlandstalige ouder zo nu en dan Fries spreekt.\tSpreek\tbijvoorbeeld\taf\tdat\tjullie\tbij\thet\tavondeten\teerst\tallemaal\teen\tkwartiertje\tFries\tspreken.\tFouten\tmaken\tmag.\nKijk voor meer bruikbare tips op www.taalgroeimeter.nl\nSpreken jij en je partner allebei Nederlands? Tweetalig\topgroeien\tis\tleuk\ten\tleerzaam\tvoor\talle\tkinderen. Als\tjullie\tzelf\tniet\tFries\tspreken,\tkun\tje\ttoch\tje\tkind\tlaten\tprofi\tteren\tvan\tde\tvoordelen\tvan\teen\tmeertalige start. Hoe word je meertalig? Als\ter\tin\tde\tomgeving\tvoldoende\tFries\twordt\tgesproken,\tleren\tkinderen\tdit\tsnel\tte\tverstaan.\tZoek\tdaarom\teen\ttweetalige\tkinderopvang\tof\tpeuterspeelzaal.\tOp\twww.sfbo.nl\tstaat\teen\tactueel\toverzicht\tvan\ttweetalige\tkindercentra.\tVoor\thet\techte\tspreken\tvan\thet\tFries\thebben\tNederlandstalige kinderen meer tijd nodig; dit begint\tvaak\tvanaf\tgroep\t2.\tKies\tdus\took\tvoor\teen\tbasisschool\twaar\tvoldoende\taandacht\tis\tvoor\thet\tFries.\tDe\tdrietalige\tscholen\tzijn\thier\teen\tgoed\tvoorbeeld\tvan.\tKijk\top\twww.3ts.nl\tvoor\teen\tbasisschool\tbij\tjullie\tin\tde\tbuurt. Om thuis te doen Spreek\tje\tzelf\teen\tbeetje\tFries?\tDan\tkun\tje\tde\tFriese\ttaal\tprima\tgebruiken\tbij\thet\tvoorlezen,\thet\tzingen\tvan\tliedjes\tof\tin\tgesprekjes.\tZoek\teens\tgeschikte\tboeken,\tdvdâ&#x20AC;&#x2122;s,\tmuziek\ten\ttelevisieprogrammaâ&#x20AC;&#x2122;s\tin\thet\tFries.\tEr\tstaan\tveel\tlees-,\tkijk-\ten\tluistertips\top\tinternet,\tbijvoorbeeld\top\twww.tomke.nl.\nGebruik de meertalige omgeving Heeft\tje\tkind\teen\tFriese\tpake\ten\tbeppe,\toppas\tof andere mensen in de omgeving die Fries spreken?\tVraag\then\tte\thelpen\tbij\tde\ttweetalige\tontwikkeling\tvan\tje\tkind.\tHerinner\then\teraan\tdat\tje graag wilt dat je kind Fries leert en dat zij niet hoeven\tover\tte\tschakelen\top\thet\tNederlands.\tSpreek\tje\tzelf\teen\tandere\ttaal\ten\twil\tje\tdeze\ttaal\tgraag\tdoorgeven\taan\tje\tkind?\tBlijf\tdan\tconsequent\tje\tmoedertaal\tspreken,\took\twanneer\tje\tkind\tin\thet\tNederlands\tantwoord\tgeeft.\tVraag\tanderen in de omgeving met dezelfde moedertaal om dit ook te doen.\nMeer weten? Heb je vragen over meertalig opvoeden? Neem contact op met: ynfo@afuk.nl Of bezoek de volgende websites: www.afuk.nl www.sfbo.nl www.taalgroeimeter.nl www.heitenmem.nl www.tomke.nl www.ontdekdebieb.nl www.3ts.nl www.kindentaal.nl 8\nZijn meerdere talen niet verwarrend voor kinderen? Nee! Wanneer kinderen woorden en talen door elkaar halen, betekent dat niet dat het verwarrend voor hen is. Dit hoort gewoon bij het leerproces. Wanneer ze ongeveer vier jaar zijn, zullen ze de talen beter kunnen scheiden.\n1 Start net te gau De\tearste\twiken\tneidat\tdyn\tpoppe\tberne\tis,\tmoat\tdyn\tliif\therstelle.\tBoppedat\thast\tdan\tal\tgenôch\toan\t’e\tholle\tom\tdy\tdrok\tte\tmeitsjen\toer\tdingen\tlykas\tsporten.\tDe\tearste\twike\tnei\tde\tbefalling\tkinst\tit\tbêste\tyn\ten\tom\tdyn\tbêd\tbliuwe.\tDêrnei\tkinst\trêstich\tdyn\tdeistige\taktiviteiten\topbouwe.\tMei\tsporten\tmoatst\techt\tnoch\teefkes\twachtsje.\n2 Gean lekker nei bûten! Kuierjen kinst al ridlik gau nei de befalling wer dwaan.\tBesykje\tnei\tde\tearste\twike(n)\talle\tdagen\teefkes\tin\tstikje\tte\tkuierjen\tyn\t’e\tfrisse\tbûtenloft.\tDat\thoecht\tnet\tlang\ten\tkin\tmoai\tmei\tde\tpoppe\tyn\t’e\tbernewein.\tHielendal\tgesellich\tis\tit\tast\tdat\tmei\tin\tfreondinne\tof\tdyn\tpartner\tdochst.\nbekkenklachten\ten\turineferlies.\tEk\tde\tkâns\top\tblessueres\tis\tgrutter,\tom’t\tdyn\tbannen\ten\tpezen\tnoch\tin\toantal\tmoannen\twat\tweaker\tbliuwe.\tWês\tfoarsichtich\tmei\tûnferwachte\ten\tflugge\tbewegingen\ten\tstart\taltyd\tmei\tin\tgoede\twarmingup.\tEk\tmei\tit\ttrainen\tfan\tde\trjochte\tbúkspieren\tmoatst\toppasse,\tyn\tdyn\tswangerskip\tbinne\tdy\tspieren\tflink\tútrutsen,\tom\tplak\tte\tmeitsjen\tfoar\tde\tpoppe.\tNei\tde\tbefalling\tduorret\tit\tsa’n\tseis\twiken\toant\tde\trjochte\tbúkspieren\twer\toanelkoar\tgroeid\tbinne,\tmar\tit\tkin\tek\tlanger\tduorje.\tAst\ttwifelest,\tlit\tdat\tdan\teefkes\tkontrolearje\tby\tin\tspesjalisearre\tfysioterapeut.\n5 Sporte mei oare memmen\nSwimmen, rinnen, yoga of fytsen binne ideale sporten\tom\tte\tdwaan\tnei\tin\tbefalling.\tDêrmei\tis\tde\tkâns\top\tblessueres\tit\tlytst\ten\tje\tkinne\tdat\t3 Begjin by de basis hast\toeral\twol\tdwaan.\tEk\tbinne\tder\top\thieltyd\tEk\toefeningen\tfoar\tde\tbekkenboaiem\ten\tmear\tplakken\tspesjale\tbûtendoartrainingen\tbúkspieren\tkinst\tal\tfrij\tflot\tnei\tde\tbefalling\toppakke.\tEchte\toefeningen\tkinst\tdat\teins\tnoch\tnet\tfoar\t(oansteande)\tmemmen.\tUnder\tbegelieding\tfan\tin\tprofessional\twurde\talle\tspiergroepen\tneamme,\tit\tgiet\tder\tmear\tom\tdatst\tdyn\tspieren\toansprutsen,\twêrby’t\tbenammen\toandacht\tis\tfoar\tbewust\tfielst\ten\tdêr\twer\trêstich\tde\tkontrôle\toer\thâlding,\tbekkenboaiemspieren\ten\tbúkspieren.\tSa\tnimst.\tBesykje\tdyn\tbekkenboaiemspieren\toan\tbist\tgoed\tdwaande\tmei\tdyn\tliif,\tén\tkinst\tgesellich\tte\tspannen\tyn\tferskillende\thâldingen:\tlizzend,\tsittend\ten\tsteand.\tLûk\tde\tspieren\toan\tyn\tetappes,\toer dyn berntsje kletse mei oare memmen. oantst\tnet\tfierder\tkinst.\tLit\tse\tdan\tek\tyn\tetappes\twer\tlos,\tkrekt\tas\tin\tlift.\tDoch\tdat\t10\tkear\ten\tnim\t6 Soargje goed foar dysels tuskentroch\trêst,\tde\tûntspanning\tis\tlike\tbelangryk\tMem\twurde\tset\tdyn\thiele\tlibben\top\t’e\tkop.\tNet\tas\tde\tynspanning.\tallinne\tmoatsto\tsels\tlichaamlik\therstelle,\tde\tSpan\tdêrnei\tin\tpear\tkear\tdyn\tbúkspieren\toan\tpoppe\tfreget\tek\tin\tsoad\tenerzjy,\tde\tnachten\tbinne\ttroch\tdyn\tnâle\tyn\tte\tlûken.\tDêrtroch\tmakkest\tdyn\tfaak\tûnrêstich,\tdo\ten\tdyn\tpartner\tmoatte\tbeide\tbúkspieren\tstadichoan\twer\twat\tsterker.\tBesykje\twenne\toan\tjim\trol\tas\theit\ten\tmem,\ten\tdêrneist\tom dy oefeningen yn te bouwen yn dyn deistige binne\tder\tek\tnoch\tgewoan\tit\thúshâlden\ten\talle\tlibben;\tkinst\tse\tbygelyks\tdwaan\tast\tdyn\tpoppe\toare\tpraktyske\tsaken.\tDe\tmeaste\tmemmen\twolle\toan\tit\tfieden\tbist\tof\tferskjinnest.\tneidat\tse\tin\tpoppe\tkrigen\tha\tit\tleafst\t‘gewoan’\twer\talles\top\tdeselde\tmanier\tdwaan\tas\tfoar\tde befalling. Mar dat kin net. Besykje dat te 4 Doch it rêstich oan akseptearjen\ten\twês\tleaf\tfoar\tdysels.\tLústerje\tSa’n\tseis\twiken\tnei\tde\tbefalling\t(acht\twiken\tby\tin\tnei\tdyn\tliif,\tferwachtsje\tnet\ttefolle.\tHoe\tbetter\tkeizersneed)\tkinst\tit\t‘echte’\tsporten\twer\tstadich\tast\tfoar\tdysels\tsoargest,\thoe\tflotter\tat\tit\therstel\topbouwe.\tLis\tdêrfoar\tearst\teefkes\toer\tmei\tdyn\twêze\tsil\ten\thoe\tmear\tasto\tgenietsje\tkinst\tfan\tgynekolooch\tof\tferloskundige.\tdyn\tpoppe.\tNim\tgenôch\ttiid\tfoar\tdysels,\tyt\tDe\tearste\ttolve\twiken\tis\tit\tnet\tferstannich\tom\tsporten\tmei\tin\thege\tyntinsiteit\tte\tdwaan,\tbygelyks\tregelmjittich\ten\tsûn,\tgean\top\t’e\ttiid\top\tbêd\ten\twurkje\toan\tin\taktyf\therstel\tfan\tdyn\tlichem.\tSa\thurdrinnen\tof\tsporten\tdêr’tst\tby\tspringe\tmoatst.\tbousto\tdyn\tkondysje\tstadichoan\twol\twer\top!\tAst\tdêr\tte\tgau\tmei\tbegjinst,\thast\tmear\tkâns\top\t10\nDe babykeamer fan Marlin Rosa\nNeeltsje en Arnold wenje yn Stynsgea mei harren 4 moanne âlde famke Marlin Rosa. Neeltsje hâldt derfan om mei ynterieur dwaande te wêzen en koe no ek hearlik har gong gean op it bernekeammerke. It is in opfallend gehiel wurden, mei in miks fan design, opknapte twaddehânskes en selsmakke meubels.\nNeeltsje:\t‘Ik\tfyn\tit\tmoai\tom\talles\tyn\t’e\thûs\taltyd\tkrekt\teefkes\twat\toars\tas\toars\tte\tdwaan,\twant\tstandert\tis\tsa\tsaai.\tIk\thelje\tin\tsoad\tynspiraasje\tfan\tynternet,\tmar jou der dan altyd myn eigen draai oan. Sa sjogge je no in soad fan dy retro\trotanwidskes.\tEk\twy\tha\tsa’nien\ttwaddehânsk\tkeapje\tkinnen,\tmar\tyn\tplak\tfan\tdy\tsa\tte\tlitten,\tha\tik\t’m\tgoud\tspuite.\tIt\tlekkentsje\tha\twy\tkrigen\tfan\tús\tkreamfersoarchster,\tNynke\tde\tBoer\t(www.kraamzorgnynke.frl).\tSy\tjout\talle\thúshâldingen\tdêr’t\tsy\tkreame\that\tin\tmoai\tlekkentsje\tmei\tde\tnamme\tfan\tde\tpoppe\tkado,\tdat\tis\tdochs\tin\tprachtich\toantinken?\t14\nOp\tde\tskeane\tmuorre\tfan\tit\tkeammerke\tsieten\tisolaasjeplaten\tdy’t\tnet\tmear\tnetsjes\twiene.\tIn\toar\tsoe\tdy\tmiskien\tsauzje,\tmar\tik\tbetocht\tom\tjust\tdy\tplaten\tte\tbehingjen\ten\tde\tstrippen\tderomhinne\tswart\tte\tfervjen.\tWat\tje\tal\tnet\tbetinke\tas\tje\tnachts\twekker\tlizze\tmei\tje\tdikke\tbúk...\tArnold\tmoast\tearst\twol\teefkes\twenne\toan\tit\tbehang,\tmar\tlykas\taltyd\tfertroude\ter\top\tmy\ten\thy\tfynt\tit\tresultaat\tno\tprachtich.\tKrekt\tas\tMarlin,\tdy\tfynt\tit\tbehang\tek\tal\twakker\tnijsgjirrich.\tAs\twy\thar\tjûns\top\tbêd\tbringe,\tmeitsje\twy\taltyd\tearst\tin\trûntsje\ttroch\tde\tkeamer\ten\tsizze\tdan\tde\taapkes\top\tit\tbehang\tek\teefkes\tdach.\tDe\trest\tfan\tde\tkeamer\that\tArnold\tmoai\twyt\tmakke.\tEk\tde\tfamylje\that\tbydroegen\toan\tMarlin’s\tkeammerke.\tSa\tseach\tik\tin\tprachtige\tretro\tkommoade,\tmar\tdy\twie\tkrekt\twat\tte\tleech\tfoar\tús.\tUs\theit\that\tdoe\tin\tstielen\tframe\tmakke\tfoar\tderûnder\ten\tús\tmem\that\t’m\tmatswart\tskildere.\tDe\thângreepkes\tbinne\tmakke\tfan\trôze\tlearen\triemen\tdy’t\tik\top\t’e\trommelmerk\tfûn\tha.\nIt\tkleanrekje\that\tús\theit\tek\tmakke.\tDêr\thingje\tMarlin\thar\tmoaiste\tkleantsjes\tte\tpronk.\tDe\trest\tkomt\tyn\tde\tgrutte\tkast\tfan\tpitreid,\tdy’t\tik\tby\tin\toutlet\tfûn\tha.\tLetter\tsoe\tik\t’m\tek\taltyd\tnoch\tswart\tspuitsje\tkinne,\tdan\twurdt\ter\twer\thiel\toars.\tSa\ttink\tik\taltyd\tnei\toer\twat\tik\tder\tletter\tnoch\tmei\tkin.\tDe\tgrutte\tknuffelhûn\tis\tbygelyks\tin\tfiedingskessen,\tmar\tdêr\tkin\tMarlin\tletter\tek\thearlik\ttsjinoan\tsitte\ten mei boartsje. Alles\tbyelkoar\tbinne\twy\thartstikke\tgrutsk\top\tMarlin\thar\tkeammerke!\tIt\tis\techt\tin\tkleurryk\tgehiel\twurden\tmei\tin\tpear\tmoaie\teyecatchers,\tdêr’t\tik\taltyd\thiel\tbliid\tfan\twurd\tas\tik\tde\tdoar\tiependoch.\tMarlin\tsliept\thearlik\top\thar\tkeammerke.\tSe\tleit\tal\tsûnt\tse\tseis\twiken\tâld\tis\tyn\thar\teigen\tbedsje\ten\tdêr\tsliept\tse\tfaak\tde\thiele\tnacht\ttroch.\tOft\tdat\ttroch\thar\tmoaie\tkeammerke\tkomt\twitte\twy\tnet,\tmar\tdat\tsy\tit\thjir\tnei\t’t\tsin\that,\tdat\tis\twol\tdúdlik.’\nSa prate wy thĂşs\nFemke de Walle (36) is troud mei Allan. Tegearre ha se in twilling; Liv en Liam fan 7 jier en in jonkje Luuk fan 2,5 jier. Allan hat noch twa bern Ăşt in earder houlik.\nFemke:\t“Allan\tpraat\tfan\thús\tút\tNederlânsk.\tEk\tsyn\tbern\tbinne\tHollânsktalich.\tDoe’t\tik\tyn\tferwachting\twie\tfan\tús\ttwilling,\tha\tik\tdêr\tal\tefkes\tmei\twraksele.\tWurdt\tAllan\tno\tin\theit\tof\tin\tpapa?\tEn\tik\tsels?\tIn\tmem\ten\tin\tpapa,\tis\tdat\tnet\tsuf?\tIk\tseach\tmysels\techt\tnet\tNederlânsk\tpraten\tmei\tde\tbern.\tDat\tfielt\tnet\tnatuerlik.\tEn\tAllan\twie\tno\tienkear\tin\tpapa.\tDêrneist\tfyn\tik\tit\tFrysk\tin\thiel\tmoaie\ttaal.\tAs\tik\tdan\tdochs\tnoch\tin bytsje bydrage kin oan it fuortbestean fan de taal, dan bring ik myn\tbern\tgraach\tmeartalich\tgrut.\tDat\tik\tha\taltyd\tFrysk\ttsjin\tde\ttwilling\tpraat\ten\tAllan\tpraat\tNederlânsk mei de bern. Mar doe’t se nei skoalle ta gongen, krige\tit\tNederlânsk\tde\toerhân.\tSe\tpraten\taltyd\tal\tyn\tit\tNederlânsk\tmei-inoar,\tmar\tno\tek\ttsjin\tmy.\tIk\twit\tdat\tin\tprotte\tâlden\tdêr\tdan\tyn\tmeigean,\tmar\tik\ttocht,\tdat\tgebeurt\tmy\tnet.\tDat\tik\tha\taltyd\tstjuch\tfolholden. Mar\tnei\thast\tin\tjier\twie\tik\tit\twol\tin\tbytsje\tsêd.\tDoe\tsei\tik,\tas\tse\twer\tyn\tit\tNederlânsk\ttsjin\tmy\tbegûnen:\t‘Wat\tseist?’\tDoe\twie\tit\tnei\tin\tpear\tdagen\tgau\tklear.\tNo\tprate\tde\tbern\twer\tgewoan\tFrysk\ttsjin my. Hoewol’t\tLiv\ten\tLiam\tûnderling\tnoch\thieltyd\tNederlânsk\tmeiinoar\tprate,\tprate\tse\twol\tFrysk\ttsjin\tharren\tbroerke\tLuuk.\tDat\tfyn\tik\tbest\twol\tbysûnder\ten\tik\tbin\tder\tstikem\twol\tbliid\tmei.\tLuuk\tsels\tpraat\tek\taltyd\tFrysk,\tek\ttsjin\twyldfrjemden.\tIk\tbin\tbenijd\thoe’t\tit\tgean\tsil\tas\thy\taanst\tek\tnei\tskoalle\tta\tgiet.\tIk\tpraat\tyn\talle\tgefallen\tlekker\tFrysk\tmei\thim. Fan\tLiam\tkrij\tik\twolris\tleave\tbriefkes.\tFonetysk,\tdat\twol,\tmar\twol\tyn it Frysk….” 18\nSkriuwer: Dieuwke van der Meer Foto: Hippekiek Fotografie\nʻ As ik dan dochs noch in bytsje bydrage kin oan it fuortbestean fan de taal, dan bring ik myn bern graach meartalich grut.ʼ\nBERNEPRAATSJES Hat\tdyn\tbern\tek\tfan\tdy\tútsûnderlike\tútspraken?\tMail se gau nei ynfo@heitenmem.nl.\nBauke (4) freget mem: ‘Hat mem ek in baby yn ’e búk?’ ‘Nee’, seit mem. Bauke: ‘Oh jammer.’\nAs mem, mei al in flinke swangere búk, seit dat se dûse sil, warskôget Lotta (3) dat se har hier net waskje moat. ‘Hoesa net?’ freget mem. ‘No dan krijt de poppe sjampoo yn ’e eagen, en dat prikt!’\nDoe’t mem nei de kreamdagen tegearre mei har dochter (2) de kreamfersoarchster útswaaide, sei it famke: ‘Mem, ik wol dat Esther no ek fuortgiet!’ Esther is har nije suske…\nFerneame Eartiids\twie\tit\tgebrûklik\tom\tbern\tte\tferneamen nei famyljeleden. Dêr\twienen\tbepaalde\tregels\tfoar: 1e\tjonkje:\tpake\toan\theitekant 2e\tjonkje:\tpake\toan\tmemmekant 3e\tjonkje:\theit\tsyn\tâldste\tbroer 4e\tjonkje:\tmem\thar\tâldste\tbroer 1e\tfamke:\tbeppe\toan\tmemmekant 2e\tfamke:\tbeppe\toan\theitekant 3e\tfamke:\tmem\thar\tâldste\tsuster 4e\tfamke:\theit\tsyn\tâldste\tsuster Populair Populaire\tjongensnamen\tin\tFryslân\tzijn\tvandaag\tde\tdag:\tJesse,\tHidde,\tJurre,\tSven,\tThijs,\tSem,\tLevi,\tLucas,\tNiek en Finn. Populaire\tmeisjesnamen\tin\tFryslân\tzijn:\tLieke,\tFenna,\tTess,\tFemke,\tMirthe,\tYara,\tFardau,\tSilke,\tEva\ten\tJulia.\nIn\t2019\twerden\ter\t5961\tbaby’s\tin\tFryslân\tgeboren.\tMaar\tbij\tal\tdie\tbaby’s\twerd\teen\tnaam\tnooit\tvaker\tdan\t25\tkeer\tgegeven.\tEn\tdat\twas\tvolgens\tde\tSVB\tvoor\thet\teerst.\nIn heel Nederland werden in 2019 de namen Emma (voor een meisje) en Noah (voor een jongen) het vaakst gegeven. Meisto dyn bern deselde namme jaan? Ja,\tdo\tmeist\tdyn\tbern\tgewoan\tdeselde\tnamme\tjaan\tas in earder berne bern. Foaral yn it ferline waard de namme\tfan\tin\tpoppe\tdy’t\tal\tferstoarn\twie,\ttrochjûn\toan\tit\tfolgjende\tbern.\tEk\tno\tkieze\tguon\tminsken\tder\twolris\tfoar\tom\tbern\tdeselde\tnamme\tte\tjaan.\tSa\that\tprins\tCarlos,\tin\tneef\tfan\tkening\tWillem-Alexander,\tsyn\tbeide\tsoannen\tCarlos\tneamd.\tWol\tis\tde\tropnamme\tfan\tsyn\tearste\tsoan\tHugo.\nJelly\tVisser\tuit\tDokkum\tis\tsinds\t2003\tkinder\tf ysiotherapeut\ten\twerkt\tal\tjaren\tmet\t‘basisbevestigend\tdragen’.\t‘Alleen\tnoem\tik\thet\tniet\tzo.\tMaar\teigenlijk\tis\thet\tvoor\tmij\tal\theel\tvanzelfsprekend\tom\tbij\teen\tpasgeboren\tbaby\thet\tbekken\ten\thet\thoofdje\tte\tsteunen.\tDaardoor\tvoelt\tde\tbaby\tzich\tveilig\ten\tvertrouwd’,\tlegt\tJelly\tuit.\tZij\tgeeft\touders\thet\tadvies\tom\thet\tkindje\tzijwaarts\top\tte\ttillen,\tmet\teen\tscheppende\tbeweging\tonder\tde\tbillen\tvan\thet\tkindje.\t‘Zeker\tin\thet\tbegin\tis\thet\tbelangrijk\tom\thet\thoofdje\tgoed\tte\tondersteunen,\tomdat\tde\tnekspieren\tdan\tnog\tniet\tzo\tsterk\tzijn.’\tDeze\tspieren\tkun\tje\ttrainen\tdoor\tde\tbaby\tzo\tvaak\tmogelijk\top\tde\tbuik\tte\tleggen.\tDit\tmoet\twel\tonder\ttoezicht\tgebeuren\ten\talleen\tals\thet\tkindje\twakker\tis.\tDat\t‘buikliggen’\tkan\top\thet\taankleedkussen\tof\tin\tde\tbox\t(eerst\tmet\topgerolde\thanddoek\tonder\tde\tborstkas\ten\toksels\tom\thet\tde\tbaby\tgemakkelijker\tte\tmaken),\tmaar\took\tdoor\tje\tkind\tbij\tjezelf\top\tde\tborst\tte\tleggen\tterwijl\tje\top\tde\tbank\tligt.\tHet\tis\tniet\talleen\tgoed\tvoor\tde\tnekspieren,\tje\tversterkt\tzo\took\tde\tband\tmet\tje\tzoon\tof\tdochter\tén\tje\tvoorkomt\tdat\thet\tkindje\taan\téén\tkant\teen\tafgeplat\thoofdje\tkrijgt.’\nvoeten\tvastpakken.\t‘Deze\tmanier\tvan\tverschonen\tis\took\tbeter\tvoor\tde\theupen.\tProbeer\tdaarbij\thet\taankleedkussen\trecht\tvoor\tje\tte\thouden\tin\tplaats\tvan\ter\tscheef\tvoor\tte\tgaan\tstaan.\tDit\tis\took\tgoed\tvoor\thet\tcontact\tmet\tje\tkind.\tMet\thet\taantrekken\tvan\thet\trompertje\tis\thet\thandiger\tom\thet\tarmpje\tdoor\tde\tmouw\theen\tte\tduwen\tdan\taan\thet\thandje\tte\ttrekken.\tO\tja,\ten\twist\tje\tdat\tje\tde\tromper\tniet\tover\thet\thoofd\thoeft\tte\ttrekken?\tDie\tzijn\tzo\tgemaakt dat je ze gewoon naar beneden kunt uittrekken.\tDaar\tkwam\tik\tpas\tachter\ttoen\tonze\tkinderen\tgroter\twaren’,\tlacht\tJelly.\nVerschonen Het\tverschonen\tvan\tde\tbaby\tkun\tje\tvolgens\tde\tkinderfysiotherapeut\thet\tbeste\tdoen\tdoor\them\top\tzijn\tzij\tte\tdraaien\ten\tzo\tde\tbillen\tschoon\tte\tmaken.\tJe\tkunt\tde\tbaby\tdus\tbeter\tniet\tbij\tde\nRustig optillen Bij\thet\toptillen\tis\thet\tvooral\tbelangrijk\tom\thet\tkind\tniet\tonder\tde\toksels\tvast\tte\tpakken.\tDoor\tmiddel\tvan\teen\tdraai\tgeef\tje\tmet\tje\tene\thand\tsteun\tonder\tde\tbillen\ten\tde\tandere\thand\tdoe\tje\t24\nonder\tde\tschouders\ten\thet\thoofdje.\tJelly:\t‘Het\tbekken\tis\thet\tmiddelpunt\t–\tde\tbasis\t–\tvan\tje\tlijf,\tdus\thet\tis\tveel\tsteviger\tom\thet\tkind\tdaar\tvast\tte\tpakken\tdan\thet\tte\tlaten\tbungelen.\tLet\ter\took\top\tdat\tje\thet\tkindje\tniet\tte\tsnel\toptilt.\tDe\tbaby\tis trage bewegingen in de buik gewend, dus als je\thet\trustig\toptilt\tgeeft\tdat\teen\tveiliger\tgevoel.\tVaak\tadviseer\tik\touders\tom\tvooral\top\thun\tgevoel\taf te gaan. Van nature wil je je kindje lekker om je\theen\ten\tdicht\ttegen\tje\taan\thouden.\tDit\tdraagt\tlekker\ten\tvoelt\thet\tfi\tjnst\tvoor\tje\tbaby.’ Draagdoek Ook\tHalberta\tTuinenga\tvan\tDe\tEarrebarre\tuit\tHurdegaryp\tstelt\tdat\tbasisbevestigend\tdragen\thet\tfi\tjnst\tis\tvoor\thet\tkind.\t‘Deze\tmanier\tvan\ttillen\ten\tdragen\tkomt\tterug\tin\tde\tcursus\tbabymassage\tdie ik geef. Basisbevestigend dragen is niet moeilijk,\thet\tis\tmeer\tdat\tje\tje\tbewust\tbent\tvan\tje\thandelingen\ten\tdit\ttoepast’,\tzegt\tHalberta,\tdie\ttevens\tdraagconsulent\tis.\tHet\tvalt\thaar\top\tdat\thet\tgebruik\tvan\teen\tdraagdoek\tde\tlaatste\tjaren\tsteeds\tpopulairder\tis\tgeworden.\tIn\thet\tstraatbeeld komen gedragen kinderen steeds vaker\tvoor.\tHet\tdragen\tvan\teen\tbaby\tin\teen\tdoek\tof\tdraagzak\tis\tvoor\touders\tniet\talleen\tpraktisch\t(de\touder\theeft\tde\thanden\tvrij),\thet\tkan\took\teen\thulpmiddel\tzijn\tbij\thet\tondersteunen\tvan\tde\tbaby\tin\teen\tontspannen\thouding.\t24\nHuilbaby’s Halberta\tadviseert\touders\tom\tzich\tgoed\tte\tverdiepen\tin\thet\tgebruik\tvan\teen\tdrager\tof\tdoek.\tIn\theel\tFriesland\twerken\tdraagconsulenten\tdie\tgeschoold\tzijn\tin\thet\tveilig\ten\tverantwoord\tdragen\tvan\tje\tkindje.\t‘Als\tje\top\teen\tgoede\tmanier\thebt\tleren\tknopen,\theb\tje\ter\tzoveel\tmeer\tplezier\tvan\ten\tis\thet\tveilig\tvoor\tje\tkindje.\tDe\tverticale\thouding\tin\tde\tdraagdoek\tis\theel\tnatuurlijk\tvoor\tbaby’s\ten\tdraagt\tbij\taan\teen\toptimale\theupontwikkeling.\tOok\tvoor\tbaby’s\tdie\tveel\thuilen,\tonrustig\tzijn\tof\tdarmkrampjes\thebben,\tbiedt\thet\tdragen\tuitkomst.\tBaby’s\tvinden\thet\tfi\tjn\tom\tdicht\tbij\tde\touder\tte\tzijn.\tBij\tpijn\twerkt\tlichaamswarmte\tbeter\tdan\tbijvoorbeeld\teen\tkruik.\tVoor\tbaby’s\tmet\trefl\tux\tis\thet\tbovendien\tprettiger\tom\trechtop\tgedragen\tte\tworden\tna\teen\tvoeding.\tDe\tdoek\tof\tdrager\tgeeft\thet\tkindje\tgeborgenheid\ten\ttroost.\tEn\t–\tniet\tonbelangrijk\t–\tmeer\trust\tvoor\tde ouders.’\nDe minske is eins it iennige sûchdier dat syn bern yn in oare keamer sliepe lit. Der binne lykwols hieltyd mear âlders dy’t de kar meitsje om wer byelkoar te sliepen. Op ús Facebook-berjocht mei de fraach wa’t thús in famyljebêd hat, krige heit&mem hast twahûndert reaksjes! Fan: “Ben je gek? Dan doe ik geen oog dicht!”, oant: “Wy koese lekker byelkoar!”\nIn\tgrut\tbêd\tfan\tstegerhout,\ttwa\tmeter\tbreed,\ttrije\tsliepplakken.\tDe\tfjouwerjierrige\tAnna\tút\tLjouwert\tleit\tsûnt\ttwa\tjier\ttusken\thar\tâlders\tSusanne\ten\tJacob\tJongejan\tyn.\tIt\tearste\tdiel\tfan\tde\tjûn\tsliept\tse\tyn\thar\teigen\tbêd,\top\thar\teigen\tkeamer.\tAs\tAnna\twekker\twurdt,\tis\tit\tfaak\tbêdtiid\tfoar\thar\theit\ten\tmem.\tRopt\tse,\tdan\tnimme\tse\thar\tlytse\tfamke\tmei\tnei\tit\tgrutte\tbêd.\tNei\tit\tbêdritueel\t(ferhaaltsje\tlêze\ten\tJacob\tdy’t\thiel\tsêft\tin\tleaf\theavy-metallietsje\tsjongt\tfoar\tsyn\tdochter)\tsizze\tse:\t‘Tot\tstrakjes!’\tNoch\taltyd\twurdt\tAnna\tnachts\twekker,\tdochs\tbinne\tde\tnachten\tfolle\trêstiger.\tSusanne:\t‘We\thoeven\ter\tniet\tmeer\tuit\tom\thaar\tgerust\tte\tstellen.\tWe\tliggen\tnaast\thaar\tom\tte\tzeggen\tdat\thet\tnog\tgeen\tochtend\tis,\ten\tdan\tslaapt\tze\trustig\tverder.’\tDoe’t\tSusanne\tin\tkear\tsei:\t‘Lieverd,\thet\tis\tnog\tnacht,\tiedereen\tslaapt\tnog’,\tsei\tAnna\t(doe\ttwa\tjier\tâld):\t‘Nee\thoor,\tuilen\tzijn\tnu\took\twakker!’\tDêrnei\tslepte\tse\tal\tgau\twer.\tGerderike Leemburg op Facebook: “Samen slapen voelt voor ons erg natuurlijk. Als je kijkt naar de dierenwereld of naar andere culturen, dan is samen slapen en samen zijn erg normaal. Eigenlijk is het vreemd dat wij in Nederland onze baby’s vrij veel alleen laten.” Normaal ‘Het\tis\teen\tkeuze’,\tseit\tJacob,\tde\theit\tfan\tAnna.\t‘Die\tkeuze\twijkt\tmisschien\taf\tvan\tde\tmaatschappelijke\tnorm,\tmaar\twij\tvinden\thet\tniet\tmeer\tdan\tnormaal\tdat\tAnna\t’s\tnachts\tbij\tons\tligt.\tJe\tbent\ter\toverdag\ttoch\took\tvoor\tje\tkind?\tWij\twillen\took\t’s\tavonds\tdichtbij\tzijn\tals\tze\tons\troept.’\tSusanne:\t‘Wat\tik\tzo\tjammer\tvind,\tis\tdat\tsamen\t26\nslapen\tals\talternatief\twordt\tgezien,\tin\tplaats\tvan\tals\tnormaal.\tOok\twordt\tvaak\tingespeeld\top\tangst,\tzoals\tde\tzorg\tdat\tje\top\tje\tkind\tkunt\tgaan\tliggen,\tmaar\tals\tje\tje\taan\tde\tvoorschriften\thoudt\tvan\tveilig\tsamen\tslapen1,\tis\thet\tjuist\theel\tveilig\ten\took\tzó\tfijn\tom\tsamen\tmet\tje\tkindje\tte\tslapen.’\tByinoar sliepe Wy\tbinne\tit\thjir\tnet\tmear\twend.\tYn\tYndia\tbygelyks\t(13\tmiljard\tynwenners)\tsliept\tmar\t7\tprosint\tfan\t’e\tberntsjes\t(3-10\tjier)\tnet\tby\tde\tâlders,\t93\tprosint\twol2.\tTroch\tde\tiuwen\thinne\tis\tder\tyn\tit\tWesten\tin\tsoad\tferoare.\tYn\t1800\tskowe\twy\tit\tberntsje\tnoch\tyn\tin\tlaadsje\tfan\tit\tbedstee.\tOant\thealwei\tde\t20e\tiuw\tlibben\twy\tyn\tlytse\thûzen\tmei\tgrutte\tgesinnen\ten\tslepten\twy\tnoch\t‘gewoan’\tmei\tsyn\tallen byelkoar. Pas doe’t der mei de yndustriële revolúsje\tek\twolfeart\tkaam,\twaarden\tde\thûzen\tgrutter.\tDêrmei\tkamen\tder\tek\tmear\tkeamers,\tynklusyf de bernekeamer. Gûle Dat\tAnna\tby\thar\tâlders\tsliept\tis\teins\tút\tneed\tberne.\tJacob\tfertelt\tdat\tAnna\tas\tpoppe\tin\tsoad\tgûlde:\t‘Ze\twas\theel\tonrustig.\tWe\tmerkten\tdat\tze\thet\tfijn\tvond\tom\tdicht\tbij\tons\tte\tzijn.\tEerst\thebben\twe\tdaarom\teen\tco-sleeper\taangeschaft.\tRiep\tze\tons,\tdan\tgaven\twe\thaar\teen\taai\tover\tde\tbol,\tlegden\thaar\tknuffel\tdichtbij\ten\tsliepen\tverder.\tHet\twas\tvoor\tons\talledrie\theel\tonrustig.\tToen\twe\tons\tverdiepten\tin\tnatuurlijk\touderschap,\tmerkten\twe\tdat\tdat\tveel\tbeter\tbij\tons\tpaste\tdan\twat\tin\tonze\t1\tV eilig\tsamen\tslapen:\twww.samenslapen.nl/veiligheid 2\tN ighttime\tParenting,\tdr.\tWilliam\tSears\tUSA\n‘ Als Jacob en Anna a capella snurken, dan pak ik wel even mijn oordoppen!’\nmaatschappij\tde\tnorm\tis.\tHet\tis\tdan\tniet\tde\tklok\tdie\tbepaalt\twat\tgoed\tvoor\thaar\tis,\tmaar\tAnna\tzelf.\tAls\tzij\tna\tdrie\tuur\tslapen\twakker\twerd\tomdat\tze\thonger\thad,\twie\twaren\twij\tdan\tom\tte\tzeggen\tdat\thet\tdaar\tgeen\ttijd\tvoor\twas?’ Natuerlik âlderskip Susanne:\t‘De\tkern\tvan\tnatuurlijk\touderschap\tis\tdat\teen\tveilige\thechting\ttussen\touder\ten\tkind\tvan groot belang is voor een kind.’ By natuerlik âlderskip3 jout de mem bygelyks folle langer boarstfi\teding,\tâlders\tdrage\tit\tbern\top\tit\tlichem\ten\tleare\tsensityf\tte\treagearjen\top\twêr’t\tit\tbern\tferlet\tfan\that.\t‘Samen\tslapen\thoort\tdaar\twat\tons\tbetreft\took\tbij’,\tseit\tSusanne.\t‘En\tja,\tdaar\thebben\twe\thet\tnatuurlijk\twel\teven\tgoed\tover\tgehad\tsamen,\tmaar\thet\tvoelde\tvoor\tons\tbeiden\theel\tnatuurlijk\tdat\tons\tmeisje\tbij\tons\tkwam\tslapen.’\tFenna Visser reagearre op Facebook: “Leuk zo’n familiebed, maar hoe komen er dan broertjes of zusjes? Als partner wil je toch ook wel eens samen lekker knuffelen, tegen elkaar aanliggen, of dingen bespreken?” In protte reaksjes gongen dêroer. Jeltsje van der Gal: “Wy ha wol wat ferlet fan privacy!” 3\tNatuurlijk\touderschap:\thttps://kiind.nl/article55\nSusanne\ten\tJacob\tsjogge\teefkes\tleafdefol\tnei\telkoar\ten\thast\ttagelyk\tsizze\tse:\t‘Tot\telf\tuur\t’s avonds zijn we lekker met z’n tweetjes en kunnen\twe\tdoen\twat\twe\twillen!’ Feilich Foardat\tit\tgrutte\tstegerbêd\tkaam,\thie\tit\tstel\tit\tallegear\tgoed\ttrochtocht.\t‘We\thebben\tons\tverdiept\tin\tde\tregels\tvan\tveilig\tsamen\tslapen,\tvan\tprofessor\tMcKenna4.’ It foardiel fan byelkoar sliepen?\tDo\tfi\telst\telkoar\toan.\tAs\tde\tien\tdraait,\tdraait de oar mei en as it bern wekker wurdt, dan bisto\tder\tom\tte\ttreasten.\tDe\teangst\tdat\tit\tbern\tstikke sil is faak ek grut, mar it blykt dat byelkoar sliepe\tkrekt\thiel\tfeilich\tis,\ttrochdat\tje\tprikkels\tdiele\top\tbêd.\tJacob\ten\tSusanne\tûnderfi\tne\tgjin\tneidielen,\teins\tallinnich\tmar\tfoardielen.\t‘Nou\tja,’\tlaket\tSusanne,\t‘tenzij\tJacob\ten\tAnna\ta\tcapella\taan\thet\tsnurken\tzijn,\tdan\tpak\tik\tm’n\toordoppen\twel\thoor!’\tJacob:\t‘We\tzijn\tnog\telke\tdag\theel\tblij\tmet\tonze\tkeuze.\tAnna\theeft\tons\tgeleerd\tom\top\teen\tandere,\tmeer\tnatuurlijke\tmanier\tnaar\thet\touderschap\tte\tkijken.\tWe\tvoelen\taan\twat\tzij\tnodig\theeft\ten\tdaar\tspelen\twe\top\tin.’\tSusanne:\t‘Anna\theeft\tons\tgaandeweg\tgeleerd\tde\touders\tte\tzijn\tdie we willen zijn.’ 4\tV eilig\tsamen\tslapen\tvolgens\tprofessor\tJames\tMcKenna:\thttp://samenslapen.nl/veiligheid/ 28\nRûne eachjes, sachte lyfkes springe op en del Boartsje mei in oar syn sturt Is ’t net in prachtich stel? Klaukes yn, klaukes út op ’e tafel, oan ’e stoel rûntsjes fleane om ’e fuotten ’t Is ien wylde boartersboel Bûnte flekjes, tigerstreepkes drave yn en út it sicht Dapper en ûndogensk en dan wer de eachjes ticht In grutte bult fan pluzeboltsjes Kopkes slop en achteroer Opgroeie as in poeske Tsjonge, ’t is in hiele toer! Marije Steen\nBabyboeken € 8,99\nDit is Stip In\tskattich\tboek\tyn\tde\tfoarm\tfan\tStip.\tOm\tfoar\tte\tlêzen,\tmei\tte\tboartsjen\tof\tte\tpronk\tte\tsetten!\nJonge bisten Yn dit kleurrike kartonboekje steane allegear jonge bisten\twerkenber\tôfbylde\tyn\ttekeningen\tén\tfoto’s.\nHoi, Stip! Dit\tlytse\tboekje\tkinst\tbygelyks\toan\tde\tbuggy\thingje,\tfoar\tin\tprotte\twille\tûnderweis.\nDe Natoer Druk\top\tde\tknopkes\ten\tûntdek\tde\tlûden\tút\tde\tnatoer… Hoe\tklinkt\tbygelyks\tde\tsee\ten\twatfoar\tlûd\tmakket de\tkikkert?\nWêr bisto, lytse foks? Kinsto\tde\tlytse\tfoks\tfi\tne?\tBern\tfi\tne\tit\thearlik\tom\ttroch\tde\tgatsjes\top\tsyk\tte\tgean\tnei\tde\tlytse\tfoks\tyn\tdit\tprachtich\tyllustrearre\tboekje.\nTomke\tsil\top\tbêd.\tMar\twat\tdocht\ter\tallegear\tfoardat\ter\tlekker\tkoese\tkin?\tEn\twêr\tsoe\tRomke\tkoese?\nMei ik yn dyn pemper sjen? Mûske\tis\tôfgryslik\tnijsgjirrich.\tOeral\twol\ter\tyn\tsjen,\tsels\tyn\tde\tpempers\tfan\tsyn\tfreonen.\tDan\twolle\tde\tfreonen\tfansels\tek\twol\twitte\twat\tder\tyn\tde\tpemper\tfan\tMûske\tsit. Der\twachtet\thar\tin\tgrutte\tferrassing.\nKinsto\tde\tlytse\tpykjes\thelpe\tom\thar\theit\ten\tmem\twer\tte\tfi\tnen?\tDo\thearst\tallegear\tspannende\tlûden\ten\tfynst\tallegear\tbisten\tachter\tde\tfl\tapkes.\nIt aldermoaiste trekkerboek Giest\tin\trûntsje\tmei\top\t’e\ttrekker?\tSjoch\twat\tder\tachter\tde\tfl\tapkes\tsit\ten\tharkje\tnei\tde\tlûden\tdy’t\tdêr\tachterwei\tkomme.\tFansels\tmakket\tde\ttrekker\tin\tprotte\tlawaai!\nSPLETSJ! Lytse Ko Lytse\tKo\tswaait\tmei\tde\tsturt\ten\tdan…\tspletsj!\tBern\tkinne\toan\tde\tfl\tapkes\tlûke\ten\tsjen\twat\tLytse\tKo\tdocht.\nfoar de lytskes! Neist yn it Frysk foarlêze is it ek leuk om sa no en dan ris mei dyn lytse op de tablet te boartsjen. Der binne in soad apps foar bern makke en fansels ek yn it Frysk. Wy jouwe jim in oersjoch fan Fryske apps dy’t geskikt binne om mei bern fan ien jier ôf te dwaan.\nTomke en syn freontsjes Yn\tde\tTomke-app\tbinne\tferhaaltsjes,\tfi\tlmkes,\tferskes\ten\tspultsjes\tte\tfi\tnen\tfan\tTomke\ten\tsyn\tfreontsjes.\tLekker\tboartsje! • • • • • • • • • • •\nF O A R: I PA D E N ANDROID P R I I S:\tFERGEES\nLytskes Mar leafst njoggen animearre Fryske berneferskes.\tSjong\tmar\tmei!\t• • • • F O A R: I PA D E N ANDROID P R I I S:\tFERGEES\nHantsjes yn ’e hichte, Friese kinderliedjes Sykje\tit\tplaatsje\top\tde\ttrije\tsykplaten.\tFûn?\tSjoch\tnei\tit\tfi\tlmke\tmei\tin\tlietsje\ten\tdoch\tmei!\tDe\tFryske\tlietsjes,\t5\tnije\ten\t10\ttradisjonele,\twurde\tsongen\ttroch\tJanneke\tBrakels,\tmei\tbegelieding\top\tpiano\ttroch\tCor\tBakker. • • • •\nF O A R: A N D R O I D, IPHONE, I PA D E N I P O D TOUCH P R I I S:\tFERGEES\nRinze syn jierdei/ Rinze is gek op wetter/ Rinze’s AaBee/ Rinze op reis Belibje\tgrappige\taventoerkes\tmei\tRinze\tde Kikkert en lear Fryske wurdsjes.• • • •\nIt Grutte Foarlêsboek In\tapp\tmei\tprachtige\tferhalen,\tgedichten\ten\tspultsjes,\tfoar\tbern\tfan\ttwa\tjier\tôf.\t• • • • • • • F O A R: I PA D E N ANDROID P R I I S:\tFERGEES\nWat heart wêr? Foar\tbern\tfan\tsa’n\ttwa\tjier\tôf\tis\tder\tde\tapp\t‘wat\theart\twêr?’.\tBern\tmoatte\tfoarwerpen\tút\tferskillende\tsituaasjes\tnei\tit\tgoede\tplak\tslepe.\tSa\tleare se boartsjendewei foarmen te werkennen en tagelyk\tyn\ttrije\tferskillende\ttalen\tharren\twurdskat\tte fergrutsjen. • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • •\nSoms\tis\tĂŠĂŠn\tgesprek\tgenoeg\nDe\t29-jarige\tJantina\tvan\tder\tValk\tuit\tDeinum\tspreekt\tuit\teigen\tervaring.\tSterker\tnog,\thaar\teerste bevalling is de reden geweest dat ze geboortetraumaconsulent\tis\tgeworden.\tIn\tjuli\t2016\tis\thaar\toudste\tzoon\tRuben\tthuis\tgeboren.\tDe\tplacenta\tkwam\tna\tde\tbevalling\tniet\tlos,\twaardoor\tJantina\tveel\tbloed\tverloor.\tMet\tloeiende\tsirenes\twerd\tze\tnaar\thet\tziekenhuis\tgebracht.\t‘Ik\ttocht\tdat\tik\tdeagean\tsoe.\tMei\tin\thiel\traar gefoel gie ik de narkoaze yn en ik waard yn panyk\twekker\top\tde\tintensive\tcare.\tIk\twie\tkrekt\tmem wurden, mar myn berntsje wie der net en myn man wie nergens te bekennen.’ Herstelgesprek Jantina\thad\ttijd\tnodig\tom\talles\tte\tverwerken,\tmaar\tdat\tlukte\tniet\tin\thaar\teentje.\tMensen\tuit\thaar\tdirecte\tomgeving\tstonden\tvoor\thaar\tklaar,\tmaar\techt\tbegrijpen\tdeden\tze\thet\tniet.\tDaarom\tzocht\tze\thulp.\t‘Yn\tFryslân\tkoe\tik\tgjin\thelp\tfine.\tDer\twie\twol\tgewoane\ttraumaterapy,\tEMDR,\tmar\tgjin\thelp\tfoar\tbefallingstrauma’s.\tIn\tgat\tyn\t’e\tsoarch.\tDêrom\ttocht\tik:\tdan\tpak\tik\tit\tsels\twol\top.’\tVia\tGoogle\tontdekte\tze\tdat\ter\teen\topleiding\tvoor\tgeboortetraumaconsulent\twas,\tin\tRenkum.\tVoordat\tze\tdaarmee\tbegon,\tonderging\tJantina\teerst\tzelf\teen\tzogenaamd\therstelgesprek.\t‘Ik\tmoast\tearst\tmyn\teigen\tbefallingstrauma\tferwurkje,\tfoardat\tik\toare\tmemmen\thelpe\tkoe.’\nMoederbrein De\t‘geboortetraumatherapie’\tis\tlaagdrempelig\ten\tbestaat\tuit\tslechts\téén\tof\ttwee\therstelgesprekken.\t‘De\tmem\tfertelt\toer\thar\tklachten\ten\twat\tder\tbard\tis.\tWerbelibbing\tis\tnet\twinsklik.\tIk\tfreegje\tjust\twat\tder\toars\tmoatten\thie.\tAs\tse\tdat\tbeskriuwt\ten\thar\tde\tideale\tsituaasje\tfoarstelt,\tkomt\tde\tfokus\tte\tlizzen\top\twat\twól\tmoai wie en ferdwine de negative gefoelens en klachten.’\tHet\tontstaan\tvan\teen\tgeboortetrauma\theeft\tvolgens\tJantina\talles\tte\tmaken\tmet\thet\tmoederbrein.\tAls\tje\tzwanger\tbent,\tontstaat\tin\thet\tintuïtieve\tgedeelte\tvan\tje\thersenen\tals\thet\tware\teen\tnieuw\tgroepje\thersenverbindingen.\tDit\tstuurt je aan tijdens de bevalling. Maar als je deze basisbehoeften\tniet\tmag\tvolgen,\tkun\tje\tniet\top\tje\tintuïtie\tvertrouwen.\tDaar\tkun\tje\teen\tslecht\tgevoel\taan\toverhouden.\tGevolgen Dat\tslechte\tgevoel\tkan\tal\tontstaan\tdoor\téén\topmerking\tvan\tmensen\tdie\tom\tje\theen\tstaan\ttijdens\tde\tbevalling.\tJantina:\t‘Soms\tkin\tin\tfrou\tmei\tin\t“befalling\tneffens\tit\tboekje”\tder\tdochs\tin\tnegatyf\tgefoel\toan\toerhâlde.\tOaren\tsizze\tdan:\tit\tis\tommers\tgoed\tgien?\tDe\tbefalling\tis\tno\tienkear\theftich,\tdat\theart\tder\tby.\tMar\tas\tdyn\tgefoel\toars\tis,\tdan\tkinsto\tdêr\tde\trest\tfan\tdyn\tlibben\tlêst\tfan\thawwe.’\tVoorbeelden\tvan\tklachten\nzijn:\teen\tknoop\tin\tje\tmaag\thebben\tals\tje\taan\tde\tbevalling terugdenkt, niet met de foto’s aan de slag\tkunnen,\tproblemen\tmet\tde\tborstvoeding,\tmoeite\thebben\tmet\tde\tmoeder-kind\thechting,\tpostpartum\tdepressie,\t(extreme)\tprikkelbaarheid,\tvermoeidheid,\tcontinu\tonder\tspanning\tstaan,\thuilen\tbij\tde\therinnering\taan\tde\tbevalling\tof\tverdrietig\tworden\tals\tje\tbij\tiemand\tanders\top\tkraambezoek\tgaat,\thelemaal\tniet\tkunnen\tpraten,\ten\tposttraumatische\tstressstoornis\t(PTSS).\tGeboorteplan Voorkomen is nog altijd beter dan genezen. Daarom\thelpt\tJantina\tvrouwen\took\tbij\thet\topstellen\tvan\teen\tgeboorteplan.\tZe\tmaakt\tdaarbij\tgebruik\tvan\thet\tzogenaamde\tMeadiarium\tvan\tEliane\tCoutinho.\tDit\tis\tveel\tmeer\tdan\talleen\teen\tgeboorteplan.\tHierin\tverwerken\tvrouwen\tniet\talleen\thun\twensen\ten\tverwachtingen\tten\taanzien\tvan\tde\tbevalling,\tmaar\tze\tschrijven\took\top\twie\tze\tzijn\tals\tmens,\twaar\tze\top\tdit\tmoment\tstaan,\twaar\tze\ttegenop\tzien,\twat\then\tzou\thelpen,\thoe\tze\tde\tzwangerschap\tbeleven,\tof\thoe\tze\tde\tvorige\tbevalling\thebben\tervaren.\t‘Sa\tmakkest\tit\techt\tpersoanlik.\tFoar\tferloskundigen\tis\tit\tin\tprachtich\tmiddel\tom\tte\tsjen\twa’t\tse\tfoar\tharren\tha.\tEn\tmemmen\tfine\tit\tsoms\tdreech\tom\tguon\tdingen\tte\tfertellen.\tOpskriuwen\tgiet\tfaak\tmakliker’,\tzegt\tJantina. 36\n9-44% van alle moeders heeft een bevallingstrauma. Daarbij gaat het alleen om de bevalling. Met de zwangerschap, kraamtijd en borstvoeding erbij gaat het eerder richting de 44% dan de 9%. Het grote bereik komt waarschijnlijk door het taboe en weinig openheid. 1% van alle moeders krijgt een posttraumatische stressstoornis (PTSS) door de bevalling, dat zijn er zo’n 5000 per jaar.\nNooit weer Na\thaar\teerste\tbevalling\tdacht\tJantina:\tdit\tnooit\tweer.\tInmiddels\tis\took\thaar\ttweede\tzoontje\tThomas\tgeboren.\tHij\tkwam\tvier\tweken\tte\tvroeg.\t‘It\twie\tin\thiele\tmoaie\tbefalling,\tdiskear\tsûnder\tbloedferlies.\tIk\tsjoch\tder\tmei\tin\tgoed\tgefoel\top\twerom.\tDe\tearste\tbefalling\tsil\tik\tnoait\tferjitte,\tmar\tik\tkin\tder\tgoed\toer\tprate\tsûnder\temosjoneel\tte\twurden\ten\tsûnder\tnegative\tgefoelens.\tDe\therinnering\tis\tno\t“neutraal”.’\tOndertussen\tgeniet\tJantina\tvan\thaar\ttwee\tzoontjes,\tdie\tnu\t3\ten\t1\tjaar\tzijn.\t‘Ik\tbin\tbliid\tdat\tik\tmyn\tbefallingstrauma\tferwurke\tha\ten\tdat\tik\tgenietsje\tkin\tfan\tús\ttwa\tboefkes.\tDat\tgun\tik\toare\tfroulju\tek.’\tMeer\tinformatie:\twww.wijdragen.nl\nFan de lytse mol, dy’t\twitte\twol\twa’t\thim\top\t’e\tkop\tskiten\that Boekresinsje\tfan\tWytske\tJongbloed\tWurksum as logopedist binnen it spesjaal ûnderwiis\nIt\tferhaal\tfan\tde\tlytse\tmol\tis\tin\ttiidleaze\tklassiker\tdy’t\tnoch\thieltyd\tsoarget\tfoar\tin\tglimke\top\telk\tbernegesicht.\tDe\tFryske\tferzje\tis\tno\tek\tte\tkrijen\tyn\tin\tstevige\tkartonútfiering.\tSa\tkinne\tlytse\tlêzers\tit\tboek\tsels\tfêsthâlde\ten\tbesjen\tsûnder\tdat\tde\tbledsiden\tknûkelje.\tMyn\tneefke\tHidde\t(1,5\tjier)\ten\tmyn\tfreontsje\tBrent\t(6\tmoanne)\twoene\tit\tboek\twol\tefkes\tteste.\tIt\tis\tin\tprachtich\tferhaal\toer\tin\tlytse\tmol\tdy’t\top\tin\tdei\tsyn\tkop\tboppe\tde\tgrûn\tstekt\tom\tte\tsjen\toft\tde\tsinne\tal\topkaam\tis.\tDat\thie\ter\tmiskien\tnet\tdwaan\tmoatten\t…\tKrekt\top\tdat\tmomint\twurdt\tder\top\tsyn\tkop\tskiten,\tmar\ttroch\twa?\tDan\tfolget\tin\tlange\tsyktocht\tlâns\tallegearre ferskillende bisten, dy’t de lytse mol ien\tfoar\tien\tsjen\tlitte\thoe’t\tse\tskite.\tDat\tritueel\twurdt\tprachtich\tûnder\twurden\tbrocht\tyn\tit\tboek,\twat\tsoarget\tfoar\tin\tprotte\twille\tby\tde\tlytse\tlêzers.\tHidde\twennet\tsels\top\tin\tbuorkerij,\tdus\thy\twerkent\tde\tbisten\ten\twit\tpresys\thokker\tgelûden\tse\tmeitsje;\tsa\tis\tder\tin\tsoad\tynteraksje\tûnder\tit\tfoarlêzen.\tDe\twerhelling\tyn\tit\tferhaal\tis\tfoar\tjonge\tbern\thiel\tfijn\ten\tbelangryk.\tOp\tdy\tmanier\tleare\tse\tnije wurden en sinskonstruksjes kennen, wat wer 38\nfan\tgrut\tbelang\tis\tfoar\tde\ttaalûntwikkeling.\tNei\tin skoftke kinne se de sinnen oanfulle of sels it ferhaal\toan\theit\ten\tmem\tfertelle.\tYn\tit\tboek\tgiet\tde\tlytse\tmol\tby\tin\tdo,\tin\thynder,\tin\thazze,\tin\tgeit,\tin\tko\ten\tin\tbaarch\tlâns,\tmar\tal\tdy\tbisten\tha\tnet\top\t’e\tkop\tfan\tde\tmol\tskiten.\tUteinlik\thelpe\ttwa\tdikke\tblauwe\tmiggen\thim\tnei\tde\tdieder,\ten\tde\tlytse\tmol\tnimt\twraak,\tmar\top\twa?\tBestel\tdit\tprachtige\tboek\tgau\tby\tde\tAfûk,\tdizze\tûnferwoastbere\tkartonferzje\tmei\tseker\tnet\tûntbrekke\tyn\tdyn\tboekekast.\t‘Fan\tde\tlytse\tmol,\tdy’t\twitte\twol\twa’t\thim\top\t’e\tkop\tskiten\that’\tis\tfoar\t€\t12,25\tte\tbestellen\tfia\twebsjop.afuk.frl of freegje der nei yn dyn boekhannel.\nWytske\tis\tlid\tfan\tit\tAfûk-boekpanel.\tWolsto\tdy ek oanmelde, boeken tastjoerd krije en\tdêr\twat\toer\tskriuwe?\tSjoch\tdan\top www.heitenmem.nl foar mear ynformaasje.\nHindrik\tvan\tder\tMeer\nHieke Rienstra Troud mei Sytze en mem fan Yfke (3 jier) en Eise (1 jier) Foto: Hippe Kiek Fotografie\nHealwei 3 nachts Foar\tde\ttredde\tkear\tfannacht\thear\tik\tgegûl\tfanút\tde\tkeamer\tneist\tús.\tNei\tin\tblik\top\t’e\twekker\twit\tik\tdat\tit\twer\tmyn\tbeurt\tis,\tik\tsil\tdochs\techt\tús\twaarme\tbêd\tút\tmoatte…\tIk\tslûp\top\tbleate\tfuotten\tnei\tit\tsliepkeammerke\tfan\tús\tjonkje\tom\tsyn\tgrutte\tsus\tnet\twekker\tte\tmeitsjen\ten\tbesykje\thim\tyn\tit\ttsjuster\tte\ttreasten.\tYn\tmyn\tholle\ttel\tik\tde\toeren\tdy’t\tik\taanst\tnoch\tsliepe\tkin.\tAs\ter\thim\thjirnei\twer\tlekker deljout teminsten… Slieptekoart,\tnoait\trêst\toan\t’e\tkop,\tkâlde\tkofje,\tit\tbekende\tmemme-skuldgefoel:\tik\tmoat\tsizze\tdat\tik\tit\tmem-wêzen\tnet\taltyd\tlike\tmaklik\tfyn.\tFansels wist ik fan tefoaren dat it net allinne in\trôze\twolk\twêze\tsoe,\tmar\tdoe’t\tik\tnoch\tfit\ten\tútslept\twie,\thie\tik\tmyn\topfiedkwaliteiten\ten\tfleksibiliteit\tdochs\tstikem\tkrekt\twat\theger\tynskatten.\tIt\tslagget\tmy\tnoch\thieltyd\tnet\tom\t24\toeren\tdeis\tpedagogysk\tferantwurde\tmem\tte\twêzen,\ten\tbern\thawwe\tdat\tgelyk\ttroch.\tBist\tin\tkear\tnet\top\tdyn\tbest,\tdan\tfreegje\tse\tkrekt\tnoch\teefkes\twat\tmear\toandacht.\tEn\tdan\tmeie\twy\tmei\tús\tberntsjes\techt\tnet\tkleie\t(doch\tik\tdus\twol…),\tse\trinne\tmei\talle\tkurves\tmei,\tsliepe\ten\tite\toer\tit\t40\nalgemien\thearlik\ten\tbinne\thast\taltyd\tbliid.\tNee,\toan\tharren\tleit\tit\techt\tnet,\tik\trin\tgewoan\tkrekt\twat te faak tsjin myn eigen grinzen oan. Ik langje regelmjittich\tnei\tin\tmomintsje\tfan\trêst,\tnei\tin\tfiere\tfakânsje,\tin\tnacht\ttrochhelje\tyn\tde\tkroech\tsûnder\tde\thiele\twike\tbykomme\tte\tmoatten,\tof\tnei\tyn\tien\truk\tin\tboek\tútlêze.\tMar\tdan\ttink\tik\toan\tde\tbabytiid\tfan\tús\tâldste\tdochter.\tIk\twit\tdat\twy\tdoe\tek\tsokke\tnachten\thiene,\tmar\tik\tkin\tmy\tder\tnet\tien\tmear\tfoar\tde\tgeast\thelje.\tSa\tgau\tbin\tik\taanst\tdizze\tnachten\tek\twer\tferjitten.\tSa gau wurde se grutter en sille se net mear om it hurtsje\toptild\twurde\twolle.\tSa\tgau\tbinne\tús\tdagen\tmei\tde\tbern\tthús\taanst\tfoarby\ten\tsille\tse\tbeide\tnei\tskoalle gean. Sa gau sil dy skoaltiid ek wer foarby wêze\ten\tsille\twy\tthús\twer\ttegearre\twenje.\tSille\twy\twer\tnachtenlang\ttrochsliepe\tkinne.\tEn\tsil\tik\twinskje\tdat\tit\twer\teefkes\tno\twie,\tin\ttrochdewykse\tnacht\tyn\tde\twinter.\tIk\tsittend\tyn\tde\tleunstoel\top\tit\tsmûke\tbabykeammerke,\tin\tlyts\twyt\tkopke\top\tmyn\tskouder\ten\tin\twaarm\tlyfke\thearlik\ttsjin\tmy\toan.\tHy\tis\tyntusken\tal\tlang\twer\tyn\tdreamelân,\tmar\tik\tbliuw\tnoch\thiel\teefkes\tsa\tsitten.\nSkriuwers: Hilda Schram & Sytske de Boer Yllustraasjes: Mirjam van Houten\nDe tuskentaalfaze ûndersyk fan it heit&mem-panel Yn Fryslân leare in soad bern op jonge leeftiid mear as ien taal. Thús, op de berne-opfang of op skoalle. Om sicht te krijen op hoe’t de twatalige ûntwikkeling ferrint yn ferskillende situaasjes, is yn 2014 it heit&mem-panel oprjochte, troch û.o. it Sintrum Frysktalige Berne-opfang en de Afûk. Yntusken dogge de âlden fan mear as 700 bern mei oan it panel. Sy beäntwurdzje in jierlikse fragelist en teste taalaktiviteiten út.\nIen\tfan\tde\tûndersyksfragen\twie\toft\tit\ttaalgebrûk\tfan\tde\tbern\ttroch\tde\tjierren\thinne\tferoaret.\tNo’t\tde\tjierlikse\tfragelist\tfjouwer\tkear\tútset\tis,\tkrije\twe\tdêr\tsa\tstadichoan\tin\tbyld\tfan.\tIt\tblykt\tdat\tde\ttaal\tdy’t\tde\tbern\tthús\tprate\tyndied\tnet\taltyd\titselde\tbliuwt.\tFan de âlden dy’t de fragelist trije of fjouwer kear ynfolle\thawwe,\tjout\tin\tsechde\tpart\toan\tdat\tder\tsprake\tis\tfan\tin\treedlik\tgrutte\tferoaring\ttusken\tit\tearste\ten\tit\tlêste\tmjitmomint.\tDan\tprate\tit\tbern\tbygelyks earst meastentiids Frysk mei de âlden en letter meast Nederlânsk, of oarsom. Sa\tprate\tde\tmiddelste\tsoan\tfan\tSybrich\tSalverda\tút\tFrjentsjer\toant\tin\tjier\tas\t3\taltyd\tFrysk\tmei\theit\ten\tmem.\tMar\tdêrnei\tkaam\ter\tstadichoan\tyn\tde\ttuskentaalfaze*;\tûnderwilens\tbrûkt\ter\tit\tNederlânsk\ten\tit\tFrysk\tfaak\ttrochinoar.\tSybrich:\t‘Dan\tseit\ter\tbygelyks:\t“Ik\theb\tvandaag\tlekker\tgeboarterd.”\tOp\tdit\tstuit\tis\tit\tmear\tNederlânsk\tas\tFrysk.\tHy\tis\tnoch\tmar\t5,\ten\tdit\tis\tin\ttydlike\tfaze,\tdus\twe\tmoatte\tmar\tôfwachtsje\thoe’t\tit\tkomt.\tWy\tbliuwe\tyn\talle\tgefallen\tkonsekwint\tFrysk\ttsjin\thim\tpraten.’ 42\nKrekt\tas\tyn\tin\tprotte\toare\thúshâldingen\tferrint\tby\tSybrich\tthús\tde\ttaalûntwikkeling\tfan\tit\tiene\tbern\toars\tas\tby\tit\toare.\t‘Us\tâldste\that\tnet\tlang\tyn\t’e\ttuskentaalfaze\tsitten,\thy\thie\thimsels\tal\trillegau\toanwend\tom\top\tskoalle\tNederlânsk\tte\tpraten\ten\tthús\tFrysk.’\tEk\tby\tGeartsje\tVisser\tút\tGrins\twie\tder\tferskil\ttusken\tde\tbern.\tBy\tde\tenkête\tyn\t2016\tprate\tde\tâldste\tdochter\tthús\tFrysk,\twylst\tde\tjongste\tdochter\tfoaral\tNederlânsk\tprate.\tGeartsje:\t‘Wy\twenje\tyn\tGrins,\tdat\tde\tbern\thearre\teins\tallinne\tthús\ten\tby\tfamylje\tFrysk.\tEn\ttafallich\tis\tien\tliedster\top\tde\tberneopfang\tek\tFrysktalich.\tWy\thiene\twolris\tit\tgefoel\tdat\tús\tRikst\tearst\tnet\tgoed\tbegriep\twêr’t\tse\twol\ten\twêr’t\tse\tnet\tterjochte\tkoe\tmei\tit\tFrysk.\tFaaks\that\tse\tdoe\ttocht:\tik\tpraat\taltyd\tmar\tNederlânsk,\tdan\tferstiet elk my.’ In jier letter jout Geartsje oan dat de\tjongste\tthús\tûnderwilens\taltyd\tFrysk\tpraat.\tWat\tis\tder\tbard?\tGeartsje:\t‘Rikst\that\tblykber\tútfûn\tdat\tje\tde\ttaal\tkeppelje\tkinne\toan\tin\tpersoan.\tDêr\tis\tse\thiel\tstrak\tyn.\tAs\tse\tfoar\tharsels\tbesletten\that\tdat\nse\tFrysk\tpraat\tmei\tin\tbepaald\tpersoan,\tdan\twykt\tse\tdêr\tek\tnet\tmear\tfan\tôf.’ Troch\tde\tjierren\thinne\tbinne\tder\ttroch\tit\theit&mempanel\tek\teksperimintsjes\ten\ttaalspultsjes\tdien\tyn\tferskate\ttalen:\tFrysk,\tNederlânsk\ten\tek\tIngelsk.\tSa is bygelyks besjoen oft bern maklik Fryske wurdsjes\toanleare\tkinne\tmei\thelp\tfan\topsisferskes\tút\tKrûpelhintsjes.\tDe\tâlden\tdiene\ttrije\tdagen\tachterinoar\tin\tferske\tmei\tde\tbern.\tOp\tde\tearste\tdei\tseinen\tde\tâlden\tit\tferske\top.\tOp\tde\ttwadde\tdei lieten se in tal wurden fuort en trunen se it bern\toan\tom\tdy\twurden\tyn\tte\tfoljen.\tOp\tde\ttredde\tdei wie it de bedoeling dat it bern dy wurden sels\topsizze\tkoe.\tAlle\tbern,\tek\tdy\tút\tkompleet\tHollânsktalige\thúshâldingen,\tdogge\tdat\teins\thiel\tgoed.\tDe\taktiviteit\tliket\tin\tgaadlike\tfoarm\tom\tnije\twurden\tút\tin\toare\ttaal\tte\tlearen.\tDe\tbern\tsjogge\tit\tas\tin\tleuk\tspultsje\ten\tde\tâlden\tfi\tne\tit\tek\tmoai\tom\tsa’n\taktiviteit\tmei\tharren\tbern\tte\tdwaan.\nTuskentaalfaze: Fierwei de measte bern dy’t op jonge leeftiid twa talen leare, komme op in bepaald stuit yn ’e tuskentaalfaze. Dan brûke se beide talen trochinoar. Soms betinkt it bern sels de frjemdste wurden. Dêr kinst as âlder ûnwis fan wurde: komt dit wol goed? Dochs giet it dêrby om in folslein normale faze, it bern is oan it eksperimintearjen hokker klanken, wurden en grammatikale regels by de iene taal hearre en hokker by de oare. Faak begjint de tuskentaalfaze mei in jier as 3½, en duorret dy oant 5 of 6 jier, mar 7 kin ek noch.\nHeit&mem-panel Wolsto ek meidwaan oan it heit&mem-panel? Jou dy op fia t.schrama@sfbo.nl. It makket net út watfoar taal jimme thús prate. De iennichste betingst is dat jimme yn alle gefallen ien bern hawwe yn ’e leeftiid fan 0-6 jier.\nAbel Reitsma Partner van Jacqueline en papa van Lucius en Philemon Foto: Hippe Kiek Fotografie\n‘De oplossing is eindelijk daar! Hij ligt bij ons in bed.’\nMoe van de slaapvraag Slaapt\t’ie\tgoed?\tEen\tveelgestelde\tvraag\taan\touders. Wat moet je nou eigenlijk met deze vraag en\twaarom\tis\thij\tzo\tbelangrijk?\tAltijd\tals\tik\tdeze\tvraag\thoor,\tbegin\tik\tmij\tspontaan\tte\tschamen.\tHet\tantwoord\tis\tnamelijk\theel\tsimpel:\tnee.\tOf\teigenlijk:\tnee, totaal niet. Ik voel me ter verantwoording geroepen\ten\tdat\tzou\thelemaal\tniet\tzo\thoeven\tzijn. Dan\tde\therkomst.\tIk\tsnap\tnooit\tzo\tgoed\twaar\tdeze\tvraag\tprecies\tvandaan\tkomt.\tIs\thet\twelgemeend?\tZo ja, wat doe je vervolgens met de gegeven informatie?\tOf\tis\thet\teen\tsociale\tbeperking,\tzoiets\tals\thet\t‘weerpraatje’?\tAls\twe\tniet\tweten\twat\twe\tmoeten\tvragen,\tdan\tmaar\tzoiets.\tAnderzijds\tsnap\tik\thet\took\twel,\twant\twat\tmoet\tje\tanders\tvragen\tover\teen\tbaby.\tEten,\tpoepen,\tpiesen\ten\tslapen\t...\tdat\tis\thet\took\twel\tzo’n\tbeetje. Terug\tnaar\tons\thuishouden.\tDrama\tdus.\tLucius\tis\ttwee\ten\teen\thalf\t(sommige\tmama’s\tzeggen\t30\tmaanden,\tirritant,\taangezien\tik\tgeen\theld\tben\tin\thoofdrekenen)\ten\theeft\ttwee\tjaar\tlang\tslecht\tgeslapen.\tHuilen\tof\tzomaar\tgewoon\tgemiddeld\tzes\tkeer\tper\tnacht\twakker,\tverre\tvan\tideaal\tdus.\tLange\tdagen,\tkorte\tnachten,\tlange\ttenen\ten\tkorte\tlontjes.\tU\tsnapt\tde\tgevolgen:\tstress,\tvermoeidheid,\tirritatie\ten\tspanning.\tAlles\tlijdt\teronder,\tmaar\tdat\twil\tje\tniet\tlaten\tmerken\t–\top\tFacebook\ten\tInstagram\tmoet\thet\tgoed\tlijken\tnatuurlijk.\tZalfjes,\tkruiden,\tolie,\tmassages,\ttherapie,\tosteopathie,\tvervangen\tvan\thet\tmatrasje:\tniks\tmocht\tbaten.\t44\nMaar toen ineens kwam daar de verandering en de\tommekeer!\tEen\twereld\tging\tvoor\tons\topen.\tDe\toplossing\tis\teindelijk\tdaar!\tHij\tligt\tbij\tons\tin\tbed. Als\tje\tdit\tdan\tvervolgens\taan\tmensen\tmededeelt,\tzie\tje\tze\tkijken\tmet\texact\tdatzelfde\tonbegrip\tals\tbij\tde\teerste\tvraag:\tdat\tis\took\tniet\tgoed.\tDat\tmoet\tje\tafl\teren.\tNog\teen\tongemakkelijk\tmoment\tin\tdit\ttoch\tal\tvervelende\tvraaggesprek.\tMijn\tfunctioneren\tals\touder\twordt\taan\tde\tkaak\tgesteld,\twant\took\thierin\thebben\tmijn\tvrouw\ten\tik klaarblijkelijk de verkeerde keuze gemaakt in\tde\togen\tvan\tde\tgesprekspartner.\tVanwaar\tdit\toordeel?\tEn\twie\tben\tjij\tom\tdaar\tüberhaupt\tiets\tvan\tte\tvinden?\tElk\tgezin\theeft\teen\tmanier\tgevonden,\tdoet\thet\top\tzijn\tmanier,\ten\telk\tkind\tis\tuniek.\tDaar\tben\tik\took\tachter\tgekomen,\tinmiddels. Wederom\tterug\tnaar\tde\tpraktijk,\tLucius\tslaapt\tnu\tdoor\ten\twij\thebben\took\trust.\tBeter\tvoor\them,\tvoor ons, voor onze banen en voor onze relatie. Klaar\ttoch?\tWat\tde\ttoekomst\tbrengt,\tdat\tzien\twe\tdan\twel.\tAls\twe\tdit\ttwee\tjaar\thebben\tkunnen\toverleven,\tdan\tzal\tdie\tuitdaging\tom\them\tweer\tnaar zijn eigen bed te dirigeren ook wel te doen zijn. Oordeel dus minder, is mijn advies. Ouders met goed\tslapende\tkinderen\tbehoren\ttot\teen\tselect\tgezelschap\tvan\tgelukzaligen. Leuk\ten\tinteressant\tnieuwtje:\tLucius\theeft\tnet\teen\tbroertje\tgekregen,\there\twe\tgo\tagain?!\nSkriuwer: Thea van der Schaaf\nVerloskundige Marrit van Meerlo: ‘Het\tis\topvallend\tdat\tbij\tons\tin\tde\tregio\ttesten\tminder vaak worden afgenomen dan in de stedelijke gebieden’, vertelt Marrit van Meerlo, verloskundige\tbij\tverloskundigenpraktijk\tCatharina\tSchrader\tin\tDokkum.\t‘Dat\theeft\tsoms\tte\tmaken\tmet\treligieuze\toverwegingen,\tmaar\tmisschien\tzijn\twe\thier\tin\tFriesland\took\tiets\tnuchterder\tals\thet\tgaat\tom\tde\teventuele\tgevolgen.\t“Het\tkomt\tzoals\thet\tkomt”,\tzoals\tik\tlees\tin\teen\tvan\tde\treacties\tbij\tdit\tartikel,\tis\twat\twe\tveel\thoren.\tToch\tis\thet\tgoed\tom\tals\taanstaande\touders\tna\tte\tdenken\ten\thet\tmet\telkaar\tover\tde\ttest\tte\thebben.’\nvan afwijkingen dan de oude vertrouwde combinatietest.\tToch\tkun\tje\tmet\teen\ttest,\tof\tmet\thet\tvervolgonderzoek,\tde\teventuele\ternst\tniet\taltijd\tvoorspellen.\tAlleen\tal\twat\tbetreft\thet\tsyndroom\tvan\tDown\theb\tje\tzoveel\tverschillende\tgradaties.\tDoor\ttelevisieprogramma’s\tzoals\tDown met Johnny wordt\thet\tmisschien\twel\teens\tgeromantiseerd. Maar een leven met een kind met\teen\tafwijking\tmoet\tje\tniet\tte\tlicht\topvatten.’\nWat is de NIPT-test? ‘Als\tverloskundigen\tondersteunen\twe\tde\touders\tin\tde\tbesluitvorming.\tSamen\tmet\then\tproberen\twe\tte\tontdekken\twat\tvoor\then\tbelangrijke\tnormen\ten\twaarden\tzijn,\thoe\tze\ttegenover\teen\tkind\tmet\teen\tafwijking\tstaan,\thoe\thet\tde\tgezinssituatie\tzou\tkunnen\tbeïnvloeden.\tWant\teen\tkind\tmet\teen\tafwijking,\tdat\tis\tniet\tniks.\tBij\tde\t20-weken\techo\tzijn\tde\tmeeste\taangeboren\tafwijkingen\twel\tte\tzien,\tmaar\tniet\talles\tis\tzichtbaar.\tVan\tde\thartafwijkingen\tis\tbijvoorbeeld\tmaar\tde\thelft\tte\tonderscheppen,\tde\trest\twordt\tniet\tontdekt\top\tde\techo.’ ‘Testen\tworden\tsteeds\tnauwkeuriger.\tDe\tNIPTtest\tis\tbijvoorbeeld\tbeter\tin\thet\topsporen\t46\nDe keus van de zwangeren Wian Wijma deed de test wel: ‘Dat\twat\twe\tvan\ttevoren\tkonden\tweten,\twilden\twe ook weten. Zeer zeker ook in verband met onze andere kinderen. Want wanneer wij zouden komen te overlijden, zou de zorg voor een broertje of zusje voor de andere kinderen zijn. Daarom\twilden\twij\tniet\twillens\ten\twetens\teen\tkindje\tmet\teen\thandicap\top\tde\twereld\tzetten.’ Ellen Kraai deed de test niet: ‘We\twaren\ter\tmeteen\tover\tuit\tdat\twe\thier\tniet\tvoor\tzouden\tkiezen!\tStel,\thet\tzou\tniet\t“goed”\tzijn,\twat\tdan?\tVoor\tons\teen\tonmogelijke\tkeuze.\tEn\tmet\thet\tbijkomende\tkostenplaatje\terbij\twas\thet\thelemáál\thelder.\tHet\tkomt\tzoals\thet\tkomt,\thet\tis\tzoals\thet\tis\t...’ Amanda die de test net: ‘Wy\thawwe\tbewust\tnet\tfoar\tde\tNIPT-test\tkeazen.\tDat\thie\tfoar\tús\tgjin\tmearwearde.\tIt\tswanger\twurden\tgie\tby\tús\tnet\tfansels.\tEn:\twat\tdogge\twe\tas\tde\tútslach\tferkeard\tis?\tAl\tgau\twienen\twe\tderút.\tWe\tdogge\tneat\tmei\tde\tútslach,\tdus\twe\tdogge\tde\ttest\tnet.\tWe\tbinne\tal\tfan\tsafi\ter\tkaam\ten\tik\thaw\tgjin\tferhege\trisiko.\tSowieso\twoenen\twe\t–\tek\tfanút\tit\tgeloof\t–\tnet\t“samar”\tin\tswangerskip\tôfbrekke.’ Sandra Lenes-Feenstra die de test wol: ‘Ik\tbin\tno\t40\tjier,\tmyn\tpartner\tRudolf\tis\t41.\tWy\tha\tbewust\tkeazen\tfoar\tin\tNIPT-test,\tfoaral\tyn\tferbân\tmei\tús\tleeftiden.\tMar\tik\tmoat\twol\tearlik\tbekenne\tdat,\tmocht\tder\twat\toan\tde\thân\twest\thawwe\ten\tde\tútslach\tfan\tit\tferfolchûndersyk\thie\techt\tnet\tgoed\twest,\tdan\twit\tik\tnet\twat\twe\tdan\tdien\thienen\t...\tIk\ttink\tdat\tit\tderfan\tôfhinge\thie\twat\tit\twie\ten\twat\tde\tfoarsizzingen\twest\thienen.\tDat\tbinne\tdrege\tdingen!’\nJitske de Jong deed de test niet: ‘Ik\theb\tzelf\tjaren\tin\tde\tzorg\tgewerkt\tmet\tmensen\tmet\teen\tlichamelijke\ten\tverstandelijke\tbeperking\ten\tmijn\tman\theeft\teen\ttante\tdie\teen\tverstandelijke\tbeperking\theeft.\tVoor\tons\tstond\tmeteen\tvast\tdat\twe\tgeen\tNIPT-test\tzouden\tdoen.\tVoor\tons\twas\thet\tkindje\tsowieso\twelkom!’ Nynke Feenstra-Kootstra die de test net: ‘Myn\tman\ten\tik\thawwe\tder\tbewust\tfoar\tkeazen\tom\tde\tNIPT-test\tnet\tte\tdwaan.\tWy\tfi\tne\tit\tkrijen\tfan\tbern\tin\tgeskink\tfan\tGod.\tEn\twe\tbinne\tbliid\tmei\ten\ttankber\tfoar\tal\tús\tsân\tbern.\tWy\thawwe\taltyd\tsein:\tat\tde\tpoppe\tno\twol\tof\tnet\tsûn\tis,\tit\tberntsje\tis\twolkom\tyn\tús\tgesin,\ten\tmocht\tit\tsa\twêze\tdat\tit\twat\tmankearret,\tdan\trêde\twy\tdêr\twol\tmei.\tDan\tis\tdat\tús\tbestimming.’ Sabine de Boer-Rispens die de test wol: ‘Wy\tha\tbewust\ttwa\tkear\twol\tfoar\tde\tNIPT-test\tkeazen.\tDat\tomdat\tde\tbroer\tfan\tde\theit\tfan\tús\tbern\tin\thandicap\that.\tHy\tsit\tyn\tin\trolstoel,\thy\tis\tlichaamlik\tfergroeid\ten\tgeastlik\top\tin\tbepaald\tstuit\tek\tophâlden\tmei\tâlder\twurden.\tDêrom\tha\twy\tbewust\tfoar\tde\tNIPT-test\tkeazen.\tNet\tallinne\tom\tearne\twis\tfan\tte\twêzen,\tmar\tek\tom’t\twy\twitte\thokker\tsoarch\tder\tallegear\tby\tte\tsjen\tkomt,\tmocht\tin berntsje wat mankearje.’\nDit is pake Dit is pake, koart en dik dit is beppe, dy breidet rikketik Dit is heit, dy is lang fan lea. Dit is mem, dy smart ús deistich brea. Dit is Jantsje, ús lytse mantsje. En de hiele famylje is …… syn (har) hantsje. [alle\tfingers,\tfan\ttomme\toant\ten\tmei\tpink,\tbydel]\nTingeling Tingeling, tingelingeling [om bar oan beide earkes lûke] Doarke iepen, doarke ticht [eachjes binne de doarkes] Trep ôfrinne [noas fan boppen nei ûnderen] Fuotfeie [ûnder noas finger hinne en wer] Deryn! [finger yn ’e mûle] 48\n1. Age Postma, Sint-Nyk 2. Ivo Jille Wijntjes, Achterveld 3. Esmee Kooistra, It Surhústerfean 4. Ale Jisse Hiemstra, Ternaard 5. Djurre Abma, Mildaam 6. Jouke Verbeek, Balk 7. Doutzen Veenema, Bontebok 8. Fenna Alie & Maud Silke Akkerman, Lollum 9. Eden Feijten, Snits 10. Marit Marije de Haan, Eksmoarre 11. Jidde Kuperus, Dronryp 12. Wiljanna de Graaf, Damwâld 13. Noor van der Velde, Stynsgea 14. Fenne Marrit de Haan, Damwâld 15. Lara-Jolie van der Veen, Ingelum\n16. Leroy Zijlstra, Dokkum 17. Nynke Pronk, Oerterp 18. Hylke Anema, Hallum 19. Esther Féline Graeler, It Surhústerfean 20. Boaz Sijtsma, Ljussens 21. Jildau Castelein, Sweagerbosk 22. Lise Harmke van der Sloot, De Jouwer 23. Zara Mae Kooistra, Stiens 24. Thys-Hidde Kootstra, Stynsgea 25. Sven Boaz Schiphof, Berltsum 26. Jinthe Hinke de Groot, Wâldsein 27. Hidde Weening, Noardburgum 28. Jesper Veldstra, De Gordyk 29. Wieke Hoving, Droegeham 30. Naud Zuidersma, Koatstertille\nBetsjutting Bauke: striid Betsjutting Yde: warberens Betsjutting Pieter: stien of rots\nNamme: Bauke Yde de Groot Berne op: 22\tjannewaris\t1955 Wennet yn: Drachten Namme pakesizzer: Bauke Pieter de Groot Berne op: 12\tfebrewaris\t2019 Wennet yn: Ljouwert\nFoar\t‘pake’\tBauke\twie\tde\tkomst\tfan\tde\tlytse\tBauke\tyn\talle\topsichten\thiel\tbysûnder.\tEarder\thie\thy\tmei\tsyn\tsuske\tin\tsoad\tsukses\tmei\tde\thit\t‘Alwer\tin\tFries’,\ten\tyn\tfebrewaris\t2019\twaard\ter\tmei\tde\tkomst\tfan\tlytse\tBauke\topnij\t‘ferneamd’,\tmar\tno\tyn\tin oare betsjutting*.\nnoait\toer\tneitocht,\tmar\tit\tdie\tmy\twol\twat.\tMyn\tsoan\tsei:\t‘As\thy\tkrekt\tsa\twurde\tsoe\tas\theit,\tdan\tsoe\tdat\tmoai\twêze.’\tOft\tik\tgrutsk\twie?\tNee,\tdat\tis\tnet\tit\tgoeie\twurd,\tik\tbin\tder\thiel\twiis\tmei.\tMyn\tfrou\ten\tik\thawwe\tde\thiele\tdei\tmei\tin\tgrutte\tglim\top\tit\tgesicht\tomrûn.’\nBauke\tis\tfoar\tde\tearste\tkear\tpake\twurden\tmei\tde\tkomst fan Bauke Pieter. It lytse mantsje krige by de\tberte\tde\tnammen\tfan\tsyn\tbeide\tpakes\tmei.\tDe\tlytse\tpakesizzer\tis\tde\tsoan\tfan\tBauke\tsyn\tsoan\tMarten\ten\tskoandochter\tSaapke\tút\tLjouwert.\t‘Hy\twurdt meastentiids Bauke neamd’, fertelt grutte Bauke,\t‘miskien\tsille\tsyn\theit\ten\tmem\thim\tletter\tek\tnoch\twolris\tby\tal\tsyn\tnammen\tneame,\tlykas\twol\tfaker\tbart,\tas\tit\tjonkje\twat\tdocht\tdat\teins\tnet\tmei’,\tgrapjaget\tgrutte\tBauke.\nMei de komst fan lytse Bauke is ek de wrâld fan ‘pake’\tBauke\ten\tsyn\tfrou\tferoare.\tSy\tpasse\tienris\tyn\t’e\ttwa\twiken\ttegearre\tin\tdei\top.\tBauke:\t‘Wy\thawwe\teartiids\tek\tbeide\top\tús\teigen\tbern\tpast,\tmei\telk\tin\theale\tbaan,\ten\tdêr\tha\twy\tnoait\tspyt\tfan\thân.\tNo\tsjong\tik\twolris\tin\tferske\tfoar\thim\ten\tspylje\tdêrby\top\t’e\tgitaar.\tMuzyk\theart\tder\tgewoan\tby.\tEn\tletter\tas\ter\tin\tlyts\tbytsje\tgrutter\tis,\twol\tik\tgraach\tmei\thim\tte\tfytsen.\tLytse\tBauke\tyn\tit\tfytssitsje\tfoarop\toan\tit\tstjoer\ten\tdan\tde\twyn\ttroch\tit\thier,\tin\tferske\tsjonge\ten\ttegearre\tde\twrâld\tûntdekke!’\nDoe’t\tlytse\tBauke\top\tde\twrâld\tkaam,\that\tsoan\tMarten\tfuort\tbelle\tmei\tde\tnije\tpake\ten\tbeppe.\t‘Hy\twoe my sels fertelle dat ik ferneamd waard mei de\tkomst\tfan\tde\tpoppe.\tIk\thie\tdêr\tfan\ttefoaren\t52\n*\tferneamd\t=\tvermaard\t/\tberoemd ferneame = vernoemen\nSkriuwer: Gertrud Palstra\nBabyâ&#x20AC;&#x2122;s houden van lezen Veel ouders geloven niet dat het mogelijk is om al aan babyâ&#x20AC;&#x2122;s voor te lezen en stellen dat uit tot hun kind twee of drie jaar oud is. Dat is jammer, want in het eerste jaar ontwikkelt een kind zich snel en leert het veel nieuwe dingen. Uit onderzoek blijkt dat kinderen die als baby (vanaf drie maanden) al worden voorgelezen, het later beter doen op school. Al na vijftien maanden zijn er positieve effecten op de woordenschat.\nHoe\tdat\twerkt?\tAls\tjij\tje\tbaby\tvoorleest,\tkrijgt\thij\tveel\tmeer\twoorden\tte\thoren\tdan\twanneer\tje\talleen\t‘gewoon’\tmet\them\tzou\tpraten.\tBaby’s\tzijn\tkleine\tsponsjes\tdie\talles\twat\ter\tom\then\theen\tgebeurt\topnemen.\tOok\twoorden\tdie\tze\tnog\tniet\tkennen.\tZe\twillen\tde\twereld\tbegrijpen\ten\tletten\top\talles\twat\tnieuw\tis.\tBaby’s\tleren\twoordjes\tdoor\tnaar\tde\tplaatjes\tte\tkijken\tterwijl\tjij\tvertelt\twat\ter\tte\tzien\tis.\tMet\tje\tbaby\top\tschoot\teen\tboekje\tontdekken\tis\tdus\terg\tleerzaam\tmaar\took\theel\terg\tgezellig.\tHet\tis\teen\tsimpele\ten\tfijne\tmanier\tom\tmet je kind bezig te zijn.\nAls\tje\tmet\tde\tBoekstartbon\tuit\thet\tTaalkado\tnaar\tde\tbibliotheek\tgaat,\tkun\tje\tje\tkindje\tgratis\tlid\tmaken\t(tot\t18\tjaar\tkan\tieder\tkind\tgratis\tlid\tworden\tvan\tde\tbibliotheek)\ten\tontvang\tje\thet\tBoekStartkoffertje.\tIn\thet\tkoffertje\tzitten\tvoorleesboekjes\ten\tvoorleestips.\tEn\twil\tje\tmeer\tboekjes\tvoor\tje\tkindje?\tKom\tdan\tnaar\tde\tbibliotheek,\tdaar\tvind\tje\tprachtige\tboeken\tvoor\tzowel de allerkleinsten als voor jezelf als ouder. Ook\tkun\tje\ter\tnatuurlijk\tterecht\tvoor\tmeer\ttips\ten\tadviezen\tover\t(voor)lezen.\nZoek een rustig plekje en zet de radio, televisie of het computerscherm uit als je gaat voorlezen.\nLees\tvoor\tin\tje\teigen\ttaal.\tSpreek\tje\tthuis\tFries\tof\teen\tandere\ttaal\tdan\thet\tNederlands?\tLees\tdan\took\tin\tdie\ttaal\tvoor!\tEen\tmeertalige\tontwikkeling\tlevert\tvooral\tvoordelen\top\ten\tis\tniet\tschadelijk\tvoor\thet\tleren\tvan\tde\tNederlandse taal.\nBaby’s reageren het eerst op duidelijke zwart-wit patronen, die patronen zijn goed voor de visuele ontwikkeling.\nZoek een boekje uit dat niet te druk is, één plaatje per bladzijde is genoeg. Kijk samen naar het plaatje en vertel hardop wat er te zien is. Ga niet te snel, je kindje is vaak nog lang niet uitgekeken.\nEen paar keer per dag op een vast moment vijf minuten voorlezen is fijn voor je baby. Na het spelen en voor het slapengaan. In slaap gelezen worden Laat je baby een boekje ontdekken, ermee\ngeeft een fijn en veilig gevoel.\nschudden, friemelen, proeven… Er zijn allerlei boekjes waar van alles aan te voelen en te ontdekken valt, zoals knuffelen ritselboekjes.\nMeer weten? Kijk op www.boekstart.nl voor meer informatie en boekentips. Of loop binnen bij de bibliotheek bij jou in de buurt.\nYn ’e búk Marije Steen (31) is 34 wiken yn ferwachting fan har earste berntsje as heit&mem foar it earst mei har praat.\nmyn\t“gemiddelde\tsûker”\tmoast\tearst\tin\tskoft\tstabyl\twêze\tfoardat\twy\tgrien\tljocht\tkrigen.\tIk\thâld\tderfan\tom\tde\ttoutsjes\tyn\thannen\tte\thawwen\ten\tha\tmy\thielendal\tferdjippe\tyn\tmyn\tsykte.\tDêrtroch\tkin\tik\tit\treedlik\tgoed\tûnder\tkontrôle\thâlde.\tIk\tha\tin\tstrak\tytskema\ten\tbesykje\tsûnt\tik\tfan\tmyn\tsûkersykte\twit\tal\tsafolle\tmooglik\tkoalhydraatearm\tte\titen.\n‘ Gelokkich bin ik yn goede hannen.’\n‘It\twurdt\tno\twol\twat\tswierder\tallegear.\tUs\tfamke\tleit\tmei\thar\tholtsje\tomheech,\tdêrtroch\tsit\tmyn\tbúk\tmy\thieltyd\tmear\tyn\t’e\twei.\tIk\twurd\tnachts\tfaak\twekker,\tdat\tkomt\tom’t\tik\tsûkersykte\tha\ten\tit\talarm\top\tde\tCGM\t(kontinuë\tglukoazemeter,\tred.)\tnachts\tregelmjittich\tôfgiet.\tIk\tha\tdan\tin\thiele\tlege\tof\thege\tsûkerwearde\ten\tmoat\tder\tdan\tearst\tfoar\tsoargje\tdat\tde\tsûkers\twer\tomheech\tof\tjust\tomleech\tgean. Sûnt\tik\tyn\tferwachting\tbin,\tspuitsje\tik\twol\ttrije\tkear\tsafolle\tynsuline\tas\tdêrfoar.\tSa’n\tswangerskip\tdocht\tfansels\tfan\talles\tmei\tin\tlichem,\tit\tbabytsje\ten\tde\thormoanen\tyn\tmyn\tliif\tsoargje\tderfoar\tdat\tmyn\tsûkerspegel\thielendal\toeral\tis.\tYn\tferwachting\treitsje\twie\tek\tnet\tfanselssprekkend,\nIk\tha\tbêst\twol\tin\tdrege\tbaan\tby\tde\toerheid\ten\tfernaam\tal\tgau\tdat\tik\tdêr\tearder\tmei\tophâlde\tmoast.\tIt\tûnbesoarge\tswier\twêzen\tmis\tik\ttroch\tmyn\tsûkersykte\twol\twat,\tmar\tgelokkich\tbin\tik\tyn\tgoede\thannen.\tIk\tkrij\tin\tsoad\tekstra\tkontrôles,\talle\techo’s\tdy’t\tik\thân\tha\tplak\tik\tyn\tin\tdeiboekje,\tdat\tno\tal\taardich\tfol\tis!\tIk\twurd\tmei\t38\twiken\tynlieden\ten\tsil\tdêrfoar\tal\tbesykje\tte\tkolvjen.\tIk\twol\thar\tin\tsa\tgoed\tmooglike\tstart\tmeijaan,\tom’t\tit\tbêst\tsa\twêze\tkin\tdat\tsy\tit\twat\tdreger\that\tnei\tde\tbefalling. Myn\tpartner\tOnno\tis\tús\thús\toan\tit\tferbouwen\ten\thy\tis\thast\tklear\tmei\tde\tboppeferdjipping.\tAlle\tbabyspullen\tsteane\tno\tnoch\tby\tús\theit\ten\tmem\ten\tbeppe\tthús.\tIk\tkin\tnet\twachtsje\tom\tit\tbabykeammerke\tmoai\tyn\tte\trjochtsjen,\tik\ttink\tdat\tit\tbesef\tpas\techt\tkomt\tas\tik\tsjen\tkin\twêr’t\tse\tkomt\tte\tsliepen.\tIk\tkin\tit\tmy\tno\tnoch\thast\tnet\tfoarstelle,\tsa’n\tlyts\twyfke\tyn\t’e\thús.\tMar\tse\tis\tsa\twolkom\tas\tit\tmar\tkin!’\nOp 13 febrewaris 2019 binne Marije en har partner Onno heit en mem wurden fan dochter Joanna Ytsje.\n‘Ik\tbin\tbefallen\tmei\t37,5\twike,\tyn\tit\tsikehús\tfan\tSnits.\tIk\twie\tútrekkene\top\t2\tmaart,\tmar\tik\twist\tfan\ttefoaren\tal\tdat\tik\tmei\t38\twiken\tynlieden\twurde\tsoe.\tToch\tis\tit\tdus\tnoch\tin\theale\twike\tearder\twurden,\tJoanna\twoe\tder\tblykber\tal\tearder\tút. Ik\tfûn\tde\tbefalling\tbehoarlik\tpittich.\tNei\ttsien\toeren\tweeën\tha\tik\túteinlik\tin\tkeizersneed\thân.\tJoanna\thie\tin\thege\thertslach\tdy’t\tmar\tnet\tdale\twoe.\tFan\tde\toperaasje\tbin\tik\tflot\thersteld,\tdat\tfoel\tmy\tneat\tôf.\tBern\tfan\tdiabeten\twurde\tfaak\tte\tgrut\tberne,\tdêr\twie\tby\tJoanna\tgelokkich\tneat\tfan\tte\tsjen.’\nOmdat\tik\tboarstfieding\tjou,\tha\tik\tnoch\taardich\tlêst\tfan\t’e\thormoanen,\tdy’t\twer\tynfloed\tha\top\t’e\tsûkers.\tIk\tsit\tnoch\tgeregeld\tte\theech\tof\tte\tleech,\tmar\tik\tfyn\tit\twol\tbelangryk\tdat\tik\tboarstfieding\tjaan\t(bliuwe)\tkin.\tIk\tstribje\tnei\tminimaal\tin\thealjier.\tAs\tse\tnet\tmear\tsa\tôfhinklik\tis fan memmemolke, is it makliker om mei de boarstfieding\top\tte\thâlden,\ttink\tik.\n‘ Alles is moai, behalve de gûloerkes en de minne nachten.’\nIk\tfyn\tit\tprachtich\tom\tmem\tte\twêzen,\ten\tom\tOnno\tmei\tJoanna\tte\tsjen.\tIk\tfernuverje\tmy\thieltyd\toer\thoe\twûnderlik\tit\tis\tom\tin\tberntsje\tte\thawwen,\toer\tJoanna\thyt\tfolút\tJoanna\tYtsje.\tSe\tis\tferneamd\tnei\tmyn\tmem,\tYtsje.\tMyn\theit\thyt\tJohannes,\tin\tnamme\tit\tidee\tfan\t‘mem\twêzen’\ten\toer\thoe\thurd\tJoanna\tferoaret.\tAlles\tis\tmoai,\tbehalve\tde\tgûloerkes\ten\tde\tdy’t\tfaker\tfoarkomt\tyn\t’e\tfamylje.\tMyn\tbeppe\ten\tminne\tnachten.\tJoanna\that\tom\tde\ttrije\toeren\twer\tik\thite\tbeide\tAnna,\tdat\tis\tmyn\tearste\tfoarnamme.\tsin\toan\tmolke,\tdat\tjildt\tek\tfoar\tde\tnachten.\tDat\tis\tDe\tnammen\tkomme\tdus\techt\tfan\tmyn\tkant\tfan\t’e\tlêstich\tat\tje\ttrije\tdagen\tyn\t’e\twike\twurkje,\ten\tder\tfamylje.\tOnno\ten\tik\tfûnen\tJoanna\tbeide\tin\tleave,\tfroulike\tnamme\ten\thy\tkomt\tnet\tsa\tfaak\tfoar.\tSe\tsil\tek\thieltyd\thúshâldlik\twurk\tte\tdwaan\tis.\tIk\tfiel\tmy\tfaak\twurch,\tmar\tas\tse\tmy\toansjocht\ten\tlaket,\tbin\twol\taltyd\tsizze\tmoatte\tdat\tje\thar\tnamme\tsûnder\tik\tdat\tûngemak\tsamar\twer\tferjitten.’\t‘h’\tderyn\tskriuwe… 56\nUtnûgingen Wa\twolst\tgraach\tdat\tder\tallegear\top\tjim\tkreamfeest\tkomme?\tAllinne\tfamylje\ten\tfreonen,\tof\tek\tkollega’s?\tIt\thandichst\tis\tom\tde\tútnûging\tfuortendalik\tmei\tit\tbertekaartsje\tte\tferstjoeren.\tLit\tde\tminsken\tharren\tby\tjim\toanmelde\tas\tse\tkomme\twolle,\tsadatsto\twitst\thoefolle\tminsken\tast\tferwachtsje\tkinst.\tIt\tis\tskande\tast\ttefolle\titen\ten\tdrinken\tynslein\thast.\tFerjit\tnet\tom\tek\tin\teintiid\top\tde\tútnûging\tte\tsetten,\twant\tdo\tbist\tdan\tfansels\tnoch\twol\tkreamfrou!\nHast\tthús\tde\tromte?\tEn\thast\tde\tenerzjy\ten\tde\tmooglikheid\tom it ien en oar sels ta te rieden wat it iten en drinken oanbelanget?\tDan\tkinst\tde\tpoppeslokparty\tlekker\tthús\thâlde.\tSa\thast\talles\tby\tde\thân.\tAst\tder\tnet\tal\tte\tfolle\tdrokte\tfan\tha\twolst,\tkinst\tit\tfeest\tek\tyn\tin\tsealtsje\tof\tin\trestaurant\thâlde.\nDe oanklaaiïng Fansels meie wat slingers en ballonnen net ûntbrekke\top\tde\tpoppeslokparty.\tWolst\tder\twat\tmear wurk fan meitsje, dan kinst der ek in tema oan hingje.\tFoar\tynspiraasje\tkinst\teven\top\tPinterest\tsjen.\nDe lytse poppe Fansels\tkomt\tde\tbesite\tom\tjim\tpoppe\tte\tbesjen.\tMar\tfoar\tin\tlytse\tpoppe\tbetsjut\tin\tkreamfeest\tin\tprotte\tyndrukken\tdy’t\tferwurke\twurde\tmoatte.\tNim\tdêrom\tien\tmomint\tom\tde\tpoppe\toan\tde\tkreambesite\tsjen\tte\tlitten.\tGean\tmei\tde\tpoppe\top\t’e\tearm\tefkes\tde\tbesite\tbydel\ten\tset\thim\tof\thar\tdêrnei\twer\top\tin\trêstich\tplakje\tdel,\tof\tlit\tde\tpoppe\tlekker\tby\tdy\tyn\tde\tdraachdoek\tlizze.\tFiel\tdy\tnet\tskuldich\tast\tnee\tsizze\tmoatst,\tas\tde\tbesite\tfreget\tom\tde\tpoppe\tfêst\tte\thâlden.\tDer\tkomme\tletter\tnoch\tgenôch\tmominten\tdat\tdat\twol\tkin.\nIn plakje foar bern As\tder\tin\tprotte\tbern\top\tdyn\tpoppeslokparty\tkomme,\tkin\tit\thandich\twêze\tdat\tse\tharren\teigen\tromte\tha.\tSa\tkinne\tse\tharren\tlekker\tútlibje,\tdrave\ten\tgek\tdwaan\ten\tde\theiten\ten\tmemmen\tkinne\tefkes\trêstich\tde\tkofje\topdrinke.\tHier\tin\tspringkessen\tof\tgrutte\tboublokken,\tset\tin\ttipy\tdel,\tof\tmeitsje\tin\tleuk\tnifelhoekje\tfoar\tde\tbern.\nKreamkadootsjes Kreambesite\twol\taltyd\tgraach\twat\tmeinimme\tfoar\tde\tpoppe.\tDo\tkinst\tse\tdêryn\tfrijlitte,\tmar\tkinst\tek\tin\tferlanglistke\topstelle.\tWolst\tleaver\tgjin\tboartersguod\tof\tklean?\tTink\tdan\tris\toan\tin\teigenmakke\tbonneboekje,\tkreamkost,\toppas,\thúshâldlike\thelp,\tin\tfotoshoot,\tin\tkadobon of jild foar in goed doel.\nDe hapkes en de drankjes Kinst\tfansels\tde\tcatering\tsels\tdwaan,\tmar\tkinst\tek\tde\tlokale\ttsiisboer,\tbakker\tof\tslachter\tfreegje\tnei\twat\tde\tmooglikheden\tbinne.\tEn\tfansels\tkinst\tdan\tek\taltyd\tnoch\tde\ttradisjonele\tbak\tmei\tmûskes\top\ttafel\tsette.\tAlkohol:\tja\tof\tnee?\tEk\tdat\tis\tin\tding\tom\tefkes\tmei\tdyn\tpartner\tte\tbepraten.\nDe kreamfeestbedankjes Wannear’t\tde\tpoppeslokparty\tôfrûn\tis\ten\tdo\thooplik\thielendal\tyn\t’e\twolken\tbist\tfan\tit\tmoaie\tfeest,\tis\tit\tek\tleuk\tom\tde\tbesite\tin\tbedankje\tmei\tte\tjaan\tnei\thûs.\tAst\twat\tleuks\tynelkoar\tnifelje\twolst,\tkinst\tdat\tal\tfêst\tyn\tdyn\tswangerskipsferlof\tdwaan.\tKinst\tfansels\tLitst leaver de hiele ek\twat\tbestelle,\tof\tit\tgewoan\tby\twat\tsimpels\thâlde,\tbabybuorrel fersoargje sa\tas\tin\tsûkelaadsje.\tEk\tast\tderfoar\tkiest\tom\tgjin\ttroch in oar? Tink dan ris oan: kreamfeest\tte\thâlden,\tis\tsa’n\tbedankje\tleuk\tom\toan\tEetcafé ‘De 2 Gemeenten’ yn Jirnsum de kreambesite mei te jaan. myaculinair.nl út Vegelinsoard Let’s Party út Oentsjerk 59\nLytse Bear fynt it hiel spannend. Hy krijt hast in broerke of suske en dêr hat er sa’n sin oan! Mar fynt er it wol sa leuk om in grutte broer te wêzen? € 13,95\nJenny: “Troch gefoelens lykas jaloersk wêzen en ûnwissigens oer de leafde fan heit en mem te beneamen en te bepraten, koenen wy ús famkes tariede op de tiid dat der yn ús húshâlding ek in soad feroarje sil.” Ingrid: “Dêr is se dan! En wat no?” is in hiel geskikt boek foar oankommende broers en suskes (en harren âlden) as tarieding foar dy nije perioade. Der wurdt op in moaie, leafdefolle manier oandacht bestege oan it krijen fan in lytse poppe. De prachtige yllustraasjes meitsje it in boek om fan te genietsjen.”\nBio-katoen Hieltyd\tmear\t(web)winkels\trjochtsje\tharren\top\tbiokatoen.\tDoeken,\ttekkentsjes\ten\tklean\tkinst\tallegear\tfan\tbiologysk\tkatoen\tkeapje.\tMar\twêrom\tsoenen\tklean\tfan\tbiologysk\tkatoen\tbetter\twêze?\tUnder\toaren\tom’t\tminsken\tdy’t\tyn\tde\tgewoane\tkatoenyndustry\twurkje\tfaak\tin\tûngesûn\ten\tgefaarlik\tlibben\tha,\tbygelyks\ttrochdat\tyn\tde\tnet-biologyske\tkatoenteelt\tin\tekstreem\tsoad\tpestisiden\tbrûkt\twurde.\tBoppedat\tbinne\tde\tleanen\tdy’t\tde\tarbeiders\tdêr\tbetelle\tkrije\tfaak\thiel\tleech,\twat\tin\tsoad\tearmoede\tferoarsaket.\tFansels\that\tde\tnatoer\tek\tslim\tte\tlijen\tfan\talle\tgemikaliën.\tBiologysk\tkatoen\twurdt\tferboud\tmei\thelp\tfan\tmetoaden\ten\tmaterialen\tdy’t\tfolle\tminder\timpekt\top\tmins\ten\tmiljeu\thawwe.\tBy\tit\tferbouwen\tfan\tbiokatoen\twurdt\tmear\tméi\tde\tnatoer\twurke\tyn\tstee\tfan\tte’n\tkoste\tdêrfan.\nUtwaskbere materialen Snoetepoetsers,\tbilledoekjes,\truften,\tswimruften,\tspuidoekjes,\tslabkes\ten\tsûchkompressen,\tse\tbinne\thjoed-de-dei\tallegear\tyn\tútwaskbere\tfarianten\tte\tkrijen.\tJa,\tit\tkostet\twol\twetter\tom\tse\tskjin\tte\tkrijen,\tmar\tfaak\tkinne\tse\tgewoan\tmei\tde\trest\tfan\tde\twask\tmei\tútwosken\twurde.\tIt\tskeelt\top\tjierbasis\tyn\talle\tgefallen\tin\thiele\tprotte\tôffal\ten\tit\tis\tminder\tbelêstend\tfoar\tit\tmiljeu.\nGrietje de Jong: “Ik gebruik altijd wasbare luiers omdat ik zo het milieu en mijn portemonnee spaar. En natuurlijk omdat mijn kind zo niet in aanraking komt met schadelijke stoffen uit wegwerpluiers. Ik gebruik ook wasbare billendoekjes, heel simpel: gewoon een hydroﬁel die even onder de kraan gehouden is.”\nTiny Aagtjes-Posthumus:\t“Wy brûke hydroﬁle waskhantsjes yn stee fan ‘snoetepoetsers’. We ha 2 jier lyn op fakânsje snoetepoetsers brûkt op de kemping. Nei 2 wike hie ús soan allegear útslach op syn gezicht. Neffens de húsarts in allergyske reaksje op de snoetepoetsers. Hiel logysk ek. Je smare oars ek gjin parfum of sa op it gesicht. En seker net om de mûle hinne. En wat in miljeufersmoarging ek, al dy doekjes! In pear waskhantsjes ekstra yn de waskmasine nimt echt net safolle plak yn.”\nHannie Gijlers: “Wasbare luiers zijn voordeliger, beter voor het milieu, geven minder afval en het staat ook nog eens super schattig. Geen gedoe. Poep ligt op een wegwerpvelletje. Wasmachine doet de was en op een mooie dag hangt de droogmolen in de tuin vol met vrolijke luiers.” 62\nPlestikfrije materialen Heiten\ten\tmemmen\tmei\tlytse\tbern\tha\tfaak\thiel\twat\tplestik\tyn\t’e\thûs.\tPlestik\tbekers,\tpantsjes,\tbestek,\tsobbers,\tboartersguod,\tpispotsjes,\tsûchreidsjes\ten\tgean\tsa\tmar\ttroch.\tHoewol’t\tin\tprotte\tplestik\thieltyd\tfaker\trecycle\twurdt,\tis\tit\toer\tit\talgemien\tbetter\tom\tin\tnatuerlik\talternatyf\tte\tbrûken\tdat\t100%\tbiologysk\tôfbrekber\tis.\tLykas\tbekers\ten\tpantsjes\tfan\tbamboe,\tsobbers\tfan\trubber,\tboartersguod\tfan\tFSC-hout\ten\tpispotsjes\tfan\tplantaardige\trestmaterialen\tfan\trys\ten\tbamboe.\tTsjintwurdich\tkinne\tje\tek\tdrinkfl\teskes\tkrije\tfan\trvs\tof\tfan\tglês\tmei\tin\tsilikoanen\thoes\tderomhinne\tfoar\tde\tfeilichheid.\nheitenmem.nl Poppe fan de moanne Hasto\tde\talderleafste,\tmoaiste\ten\tleukste\tpoppe\tfan\tde\twrâld?\tUpload\tdan\tin\tfoto\tby\t‘Poppe\tfan\tde\tmoanne’\top\theitenmem.nl.\tDe\tpoppe\tmei\tde\tmeaste\tstimmen\tkriget\tin\tpoppe-pakket\ttastjoerd\ten\tkomt\tboppedat\tyn\tde\t(grutte)\t‘heit&mem’\tte\tstean.\nFryske berneboeken De\tleden\tfan\tit\tAfûk-boekpanel\tskriuwe\tfoar\theitenmem.nl\tresinsjes\tfan\tFryske\tberneboeken.\tSjoch\top\theitenmem.nl\ten\tklik\top\t‘resinsjes\tFryske\tberneboeken’.\tDêr\tkinst\tse\tallegear\top\tleeftiid\ten\ttitel\tfi\tne.\nFryske printables Spesjaal\tfoar\theiten\ten\tmemmen,\tpjutteboartersplakken,\tskoallen,\tbernedeiferbliuwen\ten\tgastâlders\tstean\top\theitenmem.nl\tFrysktalige\tplaten\tdy’t\tjimme\tsels\tútprintsje\tkinne.\tLeuk\tfoar\tyn\tin\tlistje\tof\tom\tsa\top\tte\thingjen.\tWy\tha\tplaten\tmei\talderhanne\ttema’s,\tsa\tas\tbygelyks\tmaitiid,\tPeaske,\tbisten,\tsifers\ten\tmemmedei.\tSjoch\top\theitenmem.nl\tby\t‘Fryske\tprintables’.\t64\nFryske\tbertegedichten\tof\toare\tteksten\tfoar\top\tit\tbertekaartsje,\trouteksten,\ttrouteksten\ten\tsels\tpoesyalbumferskes\tbinne\tte\tfi\tnen\top\theitenmem.nl.\tEk\tkinst\tsokke\tteksten\tfergees\ttroch\tús\tneisjen\tlitte.\tMail\tdêrfoar\tnei ynfo@heitenmem.nl.\nInformatie over meertaligheid Wat\tzijn\tde\tvoordelen\tvan\tmeertaligheid?\tEn\tzitten\ter\took\tnadelen\taan?\tHoe\tgaan\tmensen\tthuis\ten\top\tschool\tom\tmet\tmeertaligheid?\tHeitenmem.nl\theeft\talle\tvragen\ten\tantwoorden\tvoor\tje\top\teen\trijtje\tgezet.\tKijk\top:\twww.heitenmem.nl/meertalig-opvoeden\nSet ’m op heit! It falt foar heiten net altyd ta om dy lytse earmkes en fuotsjes troch de goeie gatten yn de klean te krijen. Mei dit romperke wurdt dat wat makliker. Set ’m op heit! Do kinst it! € 9,95\nSuze nane poppe Heit&mem hat moaie berneposters te keap mei Fryske teksten, ferskes en gedichtsjes. De posters, op A4–formaat, binne foar € 2,50 te bestellen. Besjoch se allegear fia websjop.afuk.frl\nBoppesteande produkten binne allegear te bestellen ﬁ a www.websjop.afuk.frl of te heljen by de Fryske boek- en kadowinkel fan de Afûk yn Ljouwert (skean tsjinoer de Aldehou). 66\n‘Het\tgebruiken\tvan\tbaby-\ten\tkindgebaren\tbrengt\techt\trust’,\tvertelt\tde\tmoeder\tvan\tVeerle,\tPaulien\tEigenraam.\t‘Eerder\tkon\tze\tniet\tzelf\taangeven\tdat\tze\tmeer\teten\twilde,\tof\tze\tbegreep\thet\tniet\tals\twe\tzeiden\tdat\tde\tfles\top\twas.\tNu\tkunnen\twe\tdat\tmet\teen\tgebaar\tduidelijk\tmaken,\ten\thoeft\tze\tniet\tmeer\tte\thuilen.\tEr\tis\tveel\tminder\tfrustratie.’ Paulien kwam in aanraking met de gebaren via\thaar\tmoeder,\tHottie\tEigenraam.\tZij\tgeeft\tmet\thaar\tbedrijf\tMijn\tGebarenwereld\tcursussen\tbaby-\ten\tkindgebaren\tvoor\touders.\tDe\tgebaren\tzijn dezelfde als die gebruikt worden in de Nederlandse\tGebarentaal\t(NGT),\tmaar\tbij\tbaby-\ten\tkindgebaren\tkomt\ter\tgeen\tgrammatica\taan\tte\tpas.\t‘Kleine\tkinderen\tspreken\took\tin\tlosse\twoordjes,\ten\tniet\tin\thele\tzinnen.\tDaarom\tgebruiken\twe\teerst alleen de gebaren van de woorden die veel in\tde\tomgeving\tvan\thet\tkind\tvoorkomen.\tEten\tbijvoorbeeld,\ten\tslapen.\tEn\tluier\ten\tspeen.’\tDoor\tgebaren\tte\tgebruiken\tals\tondersteuning\tbij\twat\tje\tzegt,\tziet\tje\tkindje\twat\tje\tbedoelt.\t‘Als\tik\tgewoon bal zeg, kan dat van alles zijn. Maar als ik\thet\tgebaar\tvan\tbal\terbij\tmaak,\tsnapt\teen\tkindje\tdat\tveel\teerder’,\tlegt\tHottie\tuit,\tterwijl\tze\tmet\thaar\thanden\tde\tvorm\tvan\teen\tbal\taangeeft.\tOp\tdeze\tmanier\thelpen\tde\tgebaren\tde\ttaalverwerving\top\tgang\tte\tbrengen.\tUit\tonderzoek\tis\tgebleken\tdat\tkinderen\tdie\tmet\tspraak\tén\tgebaren\tworden\t68\ngrootgebracht,\tals\tze\t18\tmaanden\toud\tzijn\tbijna\tdubbel\tzoveel\twoorden\tkennen\tals\thun\tleeftijdgenootjes\tdie\talleen\twoorden\thoren,\tzonder gebaren erbij. ‘Ik\tpas\tde\tgebaren\tzelfs\ttoe\tbij\tde\tkinderen\top\tde\tISK\t(Internationale\tSchakelklas)\twaar\tik\twerk’,\tvertelt\tHottie.\t‘Vooral\tbij\tde\tmeer\tabstracte\twoorden\tals\tin,\top\ten\ttussen\thelpt\tdat\tgoed.\tEn\tbij\tgevoelens\tals\tboos,\tverdrietig\tof\tverlegen.\tDie\tgebaren\tleren\twe\tvooral\taan\tpeuters,\tals\tde\tgevoelens aan de orde komen.’\nHet\tis\tniet\tzo\tdat\tkinderen\tdie\tgebarentaal\tgebruiken\teerder\tgaan\tpraten.\tMaar\tdoor\tde\tcombinatie\tworden\tal\twel\tverbindingen\tgelegd\ttussen\tde\tlinker-\ten\tde\trechterhersenhelft,\tdie\tlater\tbij\thet\tleren\tspellen\ten\tschrijven\taangesproken\tworden.\t‘Maar\tik\tvind\tbabygebaren\tvooral\took\theel\tmooi\tvoor\tde\tonderlinge\tband,’\tzegt\tHottie\tenthousiast,\t‘je\tmoet\telkaar\taankijken,\tje\tbegrijpt\telkaar\tbeter,\ten\tkinderen\tkunnen\tveel\tsneller\thun\tgedachten\ten\tgevoelens\tuiten.\tDat\tstimuleert\tvoor\tkinderen\took\thun\tgevoel\tvan\teigenwaarde.’ Paulien\tbeaamt\tdat.\t‘Veerle\tkan\tnu\tal\techt\tdingen\tzelf\taangeven.\tIk\tzie\taan\thaar\tdat\tze\tmoe\tis\tals\tze\tbegint\tte\tgapen.\tMaar\tsoms\tkomt\tze\took\tnaar\tme\ttoe\ten\tmaakt\thet\tgebaar\tdat\tze\twil\tslapen.\tAls\tik\tdat\tdan\tvolg,\tvalt\tze\took\tzomaar\tin\tslaap.\tTerwijl\tik\thaar\top\tdat\tmoment\tuit\tmezelf\tnog\tniet\tnaar\tbed\tzou\thebben\tgebracht.\tMaar\tdan\theeft\tze\tdus\twel\techt\teven\thaar\trustmoment\tnodig.’ Met\tbabygebaren\tkun\tje\tbeginnen\tals\tje\tkindje\t7\tof\t8\tmaanden\toud\tis.\tDan\tzijn\tde\thersenen\took\tin\tstaat\tom\tde\tgebaren\tte\therkennen.\tHet\tkan\tdan\tnog wel een tijd duren voordat ze gebaren terug gaan\tmaken.\t‘Maar\tze\tkunnen\teerder\tgebaren\tmaken\tdan\tdat\tze\tkunnen\tpraten.\tDe\tgrove\tmotoriek, waarmee je de gebaren maakt, is eerder ontwikkeld\tdan\tde\tfi\tjne\tmotoriek,\tal\tdie\tkleine\tspiertjes\tin\ten\trond\tde\tmond’,\tlegt\tHottie\tuit.\nBoudien\tEttema\ten\thaar\tvriend\tFeike\tJagersma\tuit\tOudega\t(SWF)\tvolgden\tde\tcursus\tbabygebaren\tbij\tMijn\tGebarenwereld.\tZe\tkwamen\tnaar\tde\tcursus\tomdat\tze\thet\twel\tbij\thun\toudste\tzoon\tAuke\t(nu\t2,5)\tvonden\tpassen.\t‘Hy\tis\twolris\twat\tkoart\tfoar\tde\tkop,\ten\tik\tseach\tdat\ter\tgau\tfrustrearre\twie\tas\tdingen\thim\tnet\tslaggen.\tDan\twie\tsyn\tkopke\tal\twol\tsafi\ter,\tmar\tsyn\tliif\tnoch\tnet.\tEn\tdan\tkoe\ter\techt\tlilk\twurde.\tIk\ttocht:\tas\tdat\taanst\tmei\tit\tpraten\tek\tsa\tgiet,\tdan\tbinne\tdy\tgebaren\techt\tin\tútkomst.’ In\tde\tcursus\tleren\touders\t50\tgebaren.\t‘Dat\tis\twol\teven\twat\tstampwurk,’\tweet\tBoudien,\t‘mar\twe\tfernamen ek dat wy eins al best in soad gebaren brûke.’\tEn\teenmaal\tthuis\tmoeten\tde\tgebaren\tdan\ttoegepast\tworden.\t‘We\tbinne\tbegûn\tmei\tin\tpear\tgebaren,\titen\ten\tlekker\ten\tsa.\tAuke\tmakke\tnet\tfuort\tgebaren werom, moatst it krekt as mei wurden wol faak\therhelje\tfoardat\tse\tit\tneidogge.\tEn\tit\twie\tek\teven\tsykjen\tnei\thoe’t\thy\tin\tgebaar\tmakke.\tDan\ttocht\tik\tdat\ter\toan\tit\twuiven\twie,\tmar\tletter\tseach\tik\tdat\thy\tit\tgebaar\tmakke\tdat\ter\tit\tlekker\tfûn.’\tBoudien\ten\tFeike\tvolgden\tde\tcursus\tin\thet\tFries.\tDat\tkan\tprima,\tvertelt\tHottie.\tSpeciaal\tFriese\tgebaren\tzijn\ter\tniet.\t‘Gebarentaal\tis\teen\tneutrale\ttaal.\tDe\tgebaren\tzijn\tin\tandere\ttalen\thetzelfde\tals\tin\thet\tNederlands,\tmaar\tje\tgebruikt\ter\tdan\tje\teigen\ttaal\tbij.’\tBoudien:\t‘Eins\tlearst\tder\tgewoan\tin\ttaal\tby,\ten\tbringe\twy\tús\tbern\tdus\ttroch\tde\tgebaren\ttrijetalich\tgrut.’\t70\nDe sobber / styk/ it sĂťgerke | De speen\nYn ferwachting / swier wĂŞze | In verwachting / zwanger zijn\nMeer dan verkouden Tiny\tzit\top\tschoot\tbij\thaar\tmoeder.\tZe\tis\tacht\tweken\toud\ten\tdeed\thet\ttot\tnu\ttoe\tgoed:\tze\tdronk\tgoed,\tgroeide\tmooi\ten\tontwikkelde\tzich\tvolgens\thet\tboekje.\tNu\thijgt\tze\ten\tkijkt\tme\tmet\tgrote\togen\taan.\tTwee\tdagen\tgeleden\twerd\tze\tverkouden.\tNu\tdoen\tde\tlongen\tmee.\tHet\tademen\tkost\thaar\tmeer\tmoeite.\tZe\thoest,\tkort,\tdroog\ten\tstotend.\tHet\tdrinken\tlukt\tniet\tmeer\tgoed.\tMoeder\tmaakt\thet\trompertje\tlos\ten\tik\tkijk.\tDe\tborstkas\tgaat\tsnel\top\ten\tneer.\tBij\thet\tinademen\twordt\tde\thuid\tvan\tde\tborstkas\tnaar\tbinnen\tgetrokken.\tDat\tworden\t‘intrekkingen’\tgenoemd.\tHet\tis\teen\tteken\tvan\tademnood.\tHet\tzuurstofgehalte,\tdat\twe\tmeten\tmet\teen\tbandje\tom\tde\thand,\tis\tte\tlaag. Het\tzijn\tallemaal\tkenmerken\tvan\tbronchiolitis\tdoor\thet\tRS-virus,\teen\tontsteking\tvan\tde\tkleine\tluchtwegen.\tHet\tRS-virus,\tdat\toudere\tkinderen\ten\tvolwassenen\teen\tverkoudheid\tbezorgt,\tkan\tbaby’s\tflink\tziek\tmaken.\tZe\tkrijgen\tmoeite\tmet\tademen\ten kunnen soms daardoor niet meer voldoende drinken. Sommige kinderen worden zo ziek dat ze kunstmatig beademd moeten worden. We\tnemen\tTiny\top\tin\thet\tziekenhuis.\tOm\thaar\tte\thelpen,\tgeven\twe\textra\tzuurstof.\tIn\tde\tafgelopen\njaren\tis\ter\tvan\talles\tgeprobeerd\tom\tde\tziekte\tte\tbestrijden,\tmaar\tniets\thelpt.\tHet\tenige\tdat\twe\tkunnen\ten\tmoeten\tdoen,\tis:\tondersteunen.\tTiny\twordt\tflink\tziek.\tZe\tligt\twaar\tze\tligt,\tspeelt\ten\tlacht\tniet.\tHet\tis\taandoenlijk\tom\tte\tzien\thoe\tbenauwd\tze\tis.\tSnot\tverstopt\thaar\tneus.\tMet\teen\tzoutwateroplossing\tmaakt\tde\tverpleegkundige\tde\tneus\tweer\tvrij.\tVoor\tdrinken\theeft\tTiny\tgeen\tenergie, ze krijgt daarom voeding met een sonde naar\tde\tmaag.\t‘Komt\tdit\twel\tgoed?’\tvraagt\thaar\tbezorgde moeder. Na\tdrie\tdagen\tkunnen\twe\tde\textra\tzuurstof\tverminderen.\tAls\tmoeder\tde\tborst\taanbiedt,\tdrinkt\tTiny\tweer\teen\tpaar\tslokken.\tIn\tde\tdagen\tdaarna\tknapt\tze\tverder\top.\tDe\textra\tzuurstof\tis\tniet\tmeer\tnodig en ze drinkt alles zelf, de sonde kan eruit. Dat\tbetekent\tdat\tze\tvoldoende\thersteld\tis\ten\tveilig\tnaar\thuis\tkan.\tMet\tde\tverpleegkundige\tdie\tvoor\thaar\tzorgt,\tloop\tik\thaar\tkamer\tin.\tMoeder\theeft\tde\tspullen\tal\tingepakt. ‘Ik\tvond\thet\terg\tspannend\ten\tben\tzo\tblij\tdat\tze\tnaar\thuis\tkan’,\tzegt\tze.\tTiny\tis\twakker\ten\tkijkt\trond.\tZe\tziet\tme\ten\tals\tik\ttegen\thaar\tpraat,\tkan\ter\teen\tlachje\tvanaf.\tMijn\tdag\tkan\tniet\tmeer\tstuk. 72\n‘Tomke,’ ropt Romke, ‘der stiet wat yn ’e tún. In hiele grutte poppewein!’ ’Dat is net in poppewein, Romke,’ laket Tomke. ‘Dat is in bernewein, dêr leit Wilma yn. Myn lytse suske.’ ‘Sille wy eefkes by har sjen?’ seit Romke. ‘Goed,’ seit Tomke. Tomke kipet oer de râne. ‘Hoi Wilma.’ Romke giet op de achterpoatsjes stean. Mar hy kin Wilma net sjen. De bernewein is te heech. ‘Wolst my eefkes optille, Tomke?’ freget Romke. Tomke hâldt Romke boppe de bernewein. ‘Wat is se lyts,’ seit Romke. ‘Se hat de eagen noch ticht.’ ‘Se leit te sliepen,’ seit Tomke. ‘No set ik dy wer op de grûn, hear Romke.’ ‘Nee,’ blaft Romke lûd, ‘ik wol noch langer sjen.’ Lytse Wilma wurdt wekker. Se docht de eagen iepen. ‘Se sjocht nei my,’ ropt Romke bliid. ‘Hoi Wilma!’ ‘Ik kin dy hast net mear hâlde,’ seit Tomke. ‘Se swaait mei de hantsjes, se wol my aaie,’ seit Romke. ‘Ik set dy del, hear,’ stint Tomke. ‘Toe Tomke, noch eefkes,’ seurt Romke. Romke docht de kop tichter nei Wilma ta. Wilma laket en grypt mei de hantsjes. Se pakt Romke by it ear beet. Se skuort der hiel fûl oan. ‘Hee Wilma, foarsichtich!’ ropt Romke. Mar Wilma lit net los. ‘Au,’ ropt Romke, ‘myn ear! Tomke, doch wat. Se lûkt myn ear derôf!’ Mar Tomke kin Romke net langer hâlde. Syn earms dogge sa sear. Romke falt op de grûn. It ear glydt út Wilma har hantsjes. ‘Au,’ gûlt Romke, ‘myn ear! Sit myn ear der noch oan, Tomke?’ ‘Ja,’ seit Tomke. Lytse Wilma begjint te gûlen. ‘Se wol dy wer in aaike jaan, Romke,’ laket Tomke. ‘Leaver net,’ seit Romke. ‘Dy Wilma is my te sterk.’\nIk langje en ik leavje myn dagen fol mei dy. Kom by my leaf berntsje, ik bin sa wiis mei dy. De wrĂ˘ld is sa Ă´fgryslik grut en do sa lyts, sa tear.\nIk dream dy en omearmje dy, do bist myn alles en noch mear.\nDe lytse heit & mem 2019/2020\nHoe draag ik mijn\tbaby\nBabyboeken top\t5\nBeukerboeken top\t5\nKollum Hieke Rienstra\nBoekstart: Baby’s houden van lezen\nYn ’e búk, út ’e búk\n8\ttips foar in poppeslokparty\nUt Dêr is se dan\nDe griene poppe


ColporteurS / N'Zoth Pinkflock 19 oct. 2016 6,6k +1 386 0\n" Trogg 'n roll " Apocalypse70 12 août 2015 7,9k +0 77 0\nChaman Controle Mid TGT Se7en#2528 27 août 2015 10k +1 232 0\n[TGT] Chaman midrange surcharge Zoomat 27 août 2015 8,3k +0 1,1k 0\nPretre du pauvre alnaro 09 sept. 2015 4,8k +0 665 0\nHunter Mid tHz_StormFire 06 févr. 2016 4,5k +1 191 0\nNew Paladin Secret Kazzar67 11 janv. 2016 7k +0 130 0\nPaladin mid Zébulon 14 févr. 2016 5,9k -1 64 0\n[Theory] - Prêtre Invocatrice Zarakaï 27 mars 2020 7,7k +0 98 0\n[Legend] Fishou chasseur carte wtf Throlgor 09 juil. 2017 2,6k -1 389 0\ncontrol elements haikio 08 mai 2018 2,8k +0 152 0\nMage Impair MidRange krinero 29 nov. 2018 8,6k +0 112 0\nPrêtre Dragons Midrange Zarakaï 13 déc. 2019 4,9k +0 182 0\nPala Token Lordsax 15 sept. 2015 6,9k +0 110 0\nVendredi 13 AlphaBoy 29 déc. 2015 4,7k -1 64 0\nDruide [Meca] Fawok 25 janv. 2016 2,8k +0 115 0\nPretre Power tactike 07 août 2017 5,1k -1 76 0\nMidrange_Divin Anthonykevv 28 avril 2016 3,6k +0 136 0


Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Tweedehands auto's | Autokopen.nl\nOpel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 1 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 2 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 3 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 4 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 5 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 6 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 7 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 8 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 9 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 10 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 11 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 12 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 13 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 14 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 15 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 16 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 17 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 18 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 19 Opel Zafira 1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs - Foto 20\n2019 - 44.046 km - Benzine - Automaat - € 22.750,‑ € 22.750,‑\n1.6 Turbo Online Edition 7p. All-in prijs\n9,5/10 - 73 reviews over de laatste 12 maanden\nBeste Bosch Car Service Mebo, Ik ben geïnteresseerd in de Opel Zafira met het kenteken J-707-XX. Wilt u contact met mij opnemen? Met vriendelijke groeten,\n2019 - 44.046 km - Benzine - Automaat


Martial Arts Wall Decal Sticker 12 – TheVinylGuru.com\nHome › Martial Arts Wall Decal Sticker 12\nMartial Arts Wall Decal Sticker 12\n8 in. (6.6"W x 8"H) - $6.00 USD 12 in. (9.9"W x 12"H) - $7.00 USD 18 in. (14.9"W x 18"H) - $12.00 USD 24 in. (19.9"W x 24"H) - $18.00 USD 30 in. (24.9"W x 30"H) - $23.00 USD 36 in. (29.9"W x 36"H) - $27.00 USD 42 in. (34.8"W x 42"H) - $33.00 USD 48 in. (39.8"W x 48"H) - $38.00 USD