Vakatekivu 34 | iVolatabu ena Internet | Vakadewa ni Vuravura Vou\nKucuvi o Taina (1-12)\nRatou lawaki na luvei Jekope (13-31)\n34 E matau vei Taina na luvei Jekope vei Lia,+ me lai veimaliwai* kei ira na goneyalewa ni vanua oya.+ 2 Ni raici koya o Sikemi, na luvei Amori na Aivaiti,+ e dua na turaga ni vanua, e kauti koya, davo vata kei koya qai kucuva. 3 E mateci Taina sara ga na luvei Jekope, e domona na goneyalewa qo, qai vosa vakamikamica vua.* 4 E qai kaya o Sikemi vua na tamana o Amori:+ “Kauta mai na goneyalewa qo me watiqu.” 5 Ni rogoca o Jekope ni sa vakacacani Taina na luvena yalewa o koya, eratou se vakatawa tiko na nona qelenimanumanu mai na lomanivanua na luvena tagane. E galu toka ga o Jekope me yacova ni ratou lesu yani. 6 E mani lako yani vei Jekope o Amori na tamai Sikemi me rau lai veivosaki. 7 Ia eratou kusa sara mai lomanivanua na luvei Jekope ni ratou sa rogoca na ka e yaco. Eratou rarawataka qai cudru vakalevu ni sa vakamadualaki Isireli o koya, ni mocevata kei na luvei Jekope yalewa,+ na ka e sega ni dodonu me caka.+ 8 E qai vosa vei ratou o Amori, e kaya: “Na luvequ o Sikemi sa mateca dina na luvemuni yalewa. Yalovinaka, moni soli koya mada vua me watina, 9 qai bukia kei keimami e dua na isema ni vakawati.* Solia vei keimami na luvemuni yalewa, qai taura na luvei keimami yalewa mera nomuni.+ 10 Oni rawa ni tiko kei keimami, na vanua tale ga ena soli tu vei kemuni. Ni tawana, ni veivoli, ni vakaitikotiko tale ga kina.” 11 E qai kaya o Sikemi vei tamai yalewa kei ratou na ganena: “Meu bau nanumi e matamuni, au na solia vei kemuni na ka ga oni kerea vei au. 12 Ni lavaka sara i cake na isau ni yalewavou kei na iloloma.+ Au sa tu vakarau meu solia vei kemuni na ka ga oni tukuna vei au. Ni solia ga vei au na goneyalewa me watiqu.” 13 Eratou qai vosa veidabui na luvei Jekope vei Sikemi kei Amori na tamana, ni a vakacacani Taina na ganedratou. 14 Eratou qai kaya vei rau: “Keitou sega ni rawa ni cakava qori, me keitou solia na ganei keitou vua e dua na tagane e sega ni cili,*+ ni ka beci qori vei keitou. 15 Keitou na vakadonuya ga ke oni cakava qo: moni vakataki keitou, mera cili kece na nomuni tagane.+ 16 Keitou na qai solia na luvei keitou yalewa vei kemuni, na luvemuni yalewa keitou na taura me neitou, keitou na qai vakaitikotiko kei kemuni meda dua ga na umatamata. 17 Ia ke oni sega ni rogoci keitou moni cilivi, keitou na kauta na ganei keitou qai lako sara.” 18 E rogo vinaka na nodratou vosa vei Amori+ vei Sikemi tale ga na luvei Amori.+ 19 E sega tale ni wawa na cauravou qo me cakava na ka eratou kerea,+ ni a taleitaka dina na luvei Jekope yalewa, qai tamata rokovi duadua o koya ena vale taucoko i tamana. 20 Erau mani lako o Amori kei na luvena o Sikemi ina matamatanikoro, erau qai vosa vei ira na tagane ni nodrau koro,+ erau kaya: 21 “Era via veiyaloni kei keda o ira na tamata qo. Mera vakaitikotiko ga ena vanua, mera veivoli kina ni rauti ira vinaka na levu ni vanua. Eda na taura na luvedra yalewa me watida, kei na luveda yalewa meda solia vei ira.+ 22 Qo duadua ga na ka era lavaka na tamata mera vakaitikotiko kina kei keda meda dua na umatamata: mera cilivi kece na noda tagane me vaka ga nodra cilivi.+ 23 Ia na veika era taukena, na nodra iyau, kei na nodra qelenimanumanu kece, ena noda se vakaevei? Meda vakadonuya mada ga na ka era vinakata mera vakaitikotiko kina kei keda.” 24 Era rogoci Amori kei Sikemi na luvena tagane o ira kece na kumuni tu ena matamata ni nona koro, sa ra qai cilivi kece na tagane, o ira kece na kumuni tu ena matamatanikoro. 25 Ia ena ikatolu ni siga nira se mosi tu, erau qai lako yani e rua na luvei Jekope, o Simioni kei Livai erau ganei Taina,+ erau dui kauta nodrau iseleiwau qai lako yani ena koro nira wele tu, qai vakamatei ira kece na tagane.+ 26 Erau vakamatei Amori kei Sikemi na luvena tagane ena iseleiwau, rau qai kauti Taina mai na vale i Sikemi, erau lako sara yani. 27 Eratou qai lako mai na vo ni luvei Jekope tagane vei ira na tagane sa vakamatei, eratou qai butakoca na iyau ni koro, nira vakacacana na ganedratou.+ 28 Eratou kauta na nodra sipi, na nodra bulumakau, na nodra asa, na ka kece e tu ena koro kei na vanua. 29 Eratou kauta tale ga na nodra iyau kece, na nodra gone lalai kece kei na nodra yalewa, eratou butakoca na ka kece ena vale yadua. 30 E qai kaya vei Simioni kei Livai+ o Jekope: “Drau sa kauta ga mai vei au na leqa levu* ni drau vakaboicataki au vei ira na lewenivanua, vei ira na kai Kenani kei ira na Perisaiti. Au le lailai ga, era na kumuni dina mai mera buturaki au, au na qai vaqeavutaki, o yau kei na noqu vuvale.” 31 Ia erau kaya: “E sega ni saqamua na ganei keirau, o cei o ira?”\n^ Se “lai raici.”\n^ Ipe., “vosa ina loma i goneyalewa.”\n^ Ipe., “se tiko ga na kuli ni yagona vakatagane.”\n^ Se “na veicati.”


Qaravi Jiova mai vu ni Lomada! |Vulici\nEsa, Josafati, Esekaia, kei Josaia\n“Jiova, moni nanuma na noqu lako voli e matamuni ena yalodina, ena lomaqu taucoko.”—2 TUI 20:3.\nSERE: 36, 54\nNa cava e kena ibalebale meda qaravi Jiova ena lomada taucoko?\nNa cava o taleitaka kina na nona vakadonui ratou na va na tui e Juta na Kalou?\nO cei vei ratou na va na tui o na via vakatotomuria, na vuna?\n1-3. Na cava e okati ena noda qaravi Jiova ‘ena lomada taucoko’? Vakamacalataka.\nEDA sega ni uasivi, eda na cala gona ena so na gauna. Ia eda kalougata ni o Jiova ena sega ni cudruvi keda “me vaka na noda ivalavala ca” ke da veivutuni, da qai yalomalumalumu ni torovi koya ena noda vakabauta na soro ni veivoli i Jisu. (Same 103:10) Me vaka ga a tukuna o Tevita vei Solomoni, ena vinakati meda ‘qaravi Jiova ena lomada taucoko’ me rawa ni vakadonuya noda sokalou e veisiga. (1 Vei. 28:9) Ia eda na cakava vakacava qori nida ivalavala ca?\n2 Ena yaga vakalevu na noda dikeva na ivakaraitaki i Tui Esa kei Tui Emasia. Erau tui e Juta, rau cakava tale ga na ka e donu ena mata i Jiova. Ia o Esa e cakava mai vu ni lomana taucoko. (2 Vei. 15:16, 17; 25:1, 2; Vkai. 17:3) Rau sega ni uasivi ruarua, rau cala tale ga. E sega ga ni gole tani mai na sala i Jiova o Esa, ni qarava na Kalou ‘ena lomana taucoko.’ (1 Vei. 28:9) O Emasia a sega ni qaravi Jiova mai vu ni lomana. Ni lesu mai na ravuti ira kai Itomi, e kauta lesu nodra kalou me sokaloutaka.—2 Vei. 25:11-16.\n3 Na noda qaravi Jiova ‘ena lomada taucoko’ e okati kina na kena vakatabakidua noda sokalou, me tawamudu tale ga. Ena iVolatabu, na vosa ‘lomada’ e vakaibalebaletaka na ivakarau ni lomana e dua. E okati kina na ka e galeleta, nona vakasama, na ka e taleitaka, nona rai, na ka e cakava, kei na nona isausau. Ni dua e qaravi Jiova mai vu ni lomana taucoko, ena sega ni veivakaisini nona veiqaravi. Ena sega ni cakava tu ga me rawa nona qaravi Jiova. Vakacava o keda? Macala ga nida sega ni uasivi, ia ke da gumatua ni qaravi Jiova qai sega ni veivakaisini, eda na qaravi koya mai vu ni lomada taucoko.—2 Vei. 19:9.\n4 Me rawa nida kila na ibalebale ni noda qaravi Jiova ena lomada taucoko, meda veivosakitaka mada na ivakaraitaki i Esa kei na so tale na tui e Juta era qarava na Kalou ena lomadra taucoko, me vakataki Josafati, Esekaia, kei Josaia. Eratou dau cala, ia e vakadonui ratou tiko ga o Jiova. E kila vakacava o Jiova ni ratou qaravi koya mai vu ni lomadratou? Eda na vakatotomuri ratou vakacava?\n‘E QARAVI JIOVA ENA LOMANA TAUCOKO O ESA’\n5. E yavala totolo vakacava o Esa?\n5 O Esa e ikatolu ni tui i Juta ni sa tawase na tini na yavusa kei Isireli. E kauta laivi ena nona vanua na qaravi matakau, e cemuri ira tale ga na tagane saqamua ni valenisoro. E vakasivoi Meaka mada ga na buna mai na nona “itutu vakamarama, ni a cakava e dua na matakau velavela.” (1 Tui 15:11-13) E vakamasuti ira na kainona mera “vaqarai Jiova . . . mera muria [tale ga] na Lawa kei na ivakaro.” Io, e tutaka na sokalou dina o Esa.—2 Vei. 14:4.\n6. Na cava e cakava o Esa nira kabakoro na meca?\n6 O Jiova e vakalougatataki Juta ni vakilai na vakacegu ena imatai ni tini na yabaki ni veiliutaki i Esa. E muri e gole o Sira na kai Iciopea kei na nona sotia era le duanamilioni na tagane kei na 300 na qiqinivalu mera valuti Juta. (2 Vei. 14:1, 6, 9, 10) Na cava e cakava o Esa? E nuitaki Jiova vakaoti. (Wilika 2 Veigauna 14:11.) E sauma o Jiova na nona masu e cabora ena yalomalumalumu, e vakavuna na nona qaqa ni vakarusai ira na mataivalu ni Iciopea. (2 Vei. 14:12, 13) So na gauna era sega ni yalodina vei Jiova na tui, ia e vakavuna mera qaqa ena vuku ni yacana. (1 Tui 20:13, 26-30) E nuitaki Jiova vakaoti o Esa, e sauma sara kina na Kalou nona masu. Ia e muri, e vakatulewa cala. Kena ivakaraitaki, e kere veivuke vei tui Siria, sega vei Jiova. (1 Tui 15:16-22) O Jiova e kila na loma i Esa, e raica ni ‘taucoko tiko ga na lomana vua ena nona bula taucoko.’ Eda na vakatotomuri Esa vakacava ena ka vinaka e cakava?—1 Tui 15:14.\n7, 8. O na vakatotomuri Esa vakacava ni qaravi Jiova?\n7 Ena vinaka meda dikeva na lomada meda kila kina ke da qaravi Jiova ena lomada taucoko. Meda taroga, ‘Au dau saga meu vakamarautaki Jiova, meu tutaka na sokalou dina, meu taqomaki ira tale ga nona tamata mera kua ni vakacalai?’ A lesi ena “itutu vakamarama” o Meaka, ia vakasamataka mada na yaloqaqa a vinakati vei Esa me vakasivoi koya kina! De dua o na sega ni vakasamataka rawa e dua nikua me vakataki Meaka, ia o rawa ni vakatotomuria na yaloqaqa i Esa. Kena ivakaraitaki, vakacava ke sega ni veivutunitaka nona ivalavala ca e dua na lewe ni nomu vuvale se itokani voleka qai vakasivoi. O na muduka totolo nomudrau veimaliwai? Ena gu na lomamu mo cakava qori?\n8 Me vakataki Esa, mo vakaraitaka mada ga ni taucoko na lomamu, qori ni o nuitaki Jiova ni o sotava eso na ituvaki dredre o rairai sega ni taqea rawa. Era na rairai veivakalialiai se tusaqati iko nomu icaba e koronivuli ni o tutaka nomu vakabauta ni o iVakadinadina i Jiova. Se ra vakalialiai iko o ira na itokani vakacakacaka ni o cegu mo vakaitavi ena cakacaka vakayalo, se o sega ni dau cakacaka bogi. Ni o sotava qori, masuta na Kalou me vakataki Esa ga. Mo yaloqaqa ni nuitaki Jiova, mo dei ni cakava tiko ga na ka e dodonu. Nanuma o Jiova e vakaukauataki Esa qai vukei koya, ena cakava tale ga vei iko.\n9. Eda na vakaraitaka vakacava ni vu dina mai lomada noda vunau?\n9 Eda sega ni dau nanumi keda ga na dauveiqaravi ni Kalou. E dauveiuqeti o Esa ena sokalou dina. Eda na vukei ira tale ga eso tale mera “vaqarai Jiova.” E marau sara ga o Jiova ni raica noda tukuni koya vei ira na lewenivanua nida lomani koya dina, nida kauaitaka tale ga mera bula tawamudu!\nE VAQARAI JIOVA O JOSAFATI\n10, 11. O na muria vakacava na ivakaraitaki i Josafati?\n10 O Josafati e “muria tiko ga na ivalavala i tamana o Esa.” (2 Vei. 20:31, 32) Ena sala cava? Me vakataki tamana, e vakamasuti ira na lewenivanua o Josafati mera vaqarai Jiova. Qori ena nona vakarautaka e dua na porokaramu ni veivakavulici e vakayagataki kina na “ivola ni Lawa i Jiova.” (2 Vei. 17:7-10) E gole mada ga ena veiulunivanua e Ifereimi ena vualiku ni matanitu o Isireli me rawa ni “vakalesui ira vei Jiova.” (2 Vei. 19:4) Macala e ke ni o Josafati e dua vei ira na tui e “vaqarai Jiova ena lomana taucoko.”—2 Vei. 22:9.\n11 Eda rawa tale ga ni vakaitavi ena porokaramu ni veivakavulici e vakayacora tiko nikua o Jiova. Vakacava e nomu isausau e veivula mo veivakavulici ena Vosa ni Kalou, mo uqeta kina na lomadra eso mera qaravi koya? Ni o vakuai iko, salavata kei na veivakalougatataki ni Kalou, o rawa ni tauyavutaka e dua na vuli iVolatabu. Vakacava o dau masulaka qori? O rawa ni vakuai iko ena nomu gauna galala mo rawata kina qori? Nanuma ni a gole o Josafati ena nodra vanua na Ifereimi me vukei ira mera lesu ina sokalou dina, eda rawa tale ga ni vakaliuliu meda vukei ira na malumalumu tu vakayalo. Kena ikuri, era tuvanaka na qase ni ivavakoso mera veisiko ra qai vukei ira na vakasivoi era tu ena nodra yalava era sa biuta nodra itovo ca.\n12, 13. (a) Na cava e cakava o Josafati ni sotava na ituvaki dredre? (b) Cava meda vakatotomuri Josafati kina nida tukuna na noda malumalumu?\n12 Me vakataki Esa na tamana, e qaravi Jiova tiko ga o Josafati nira veivakarerei na meca. (Wilika 2 Veigauna 20:2-4.) E rere o Josafati, ia e “nakita me vaqarai Jiova.” E masuti Jiova qai yalomalumalumu ni tusanaka nira sega ni kila na ka mera cakava, qai “sega na [nodra] kaukaua e matadra na ilala levu qo.” E nuitaki Jiova vakaoti ena nona kaya: “Keimami rai ga yani vei kemuni.”—2 Vei. 20:12.\n13 Me vakataki Josafati, eso na gauna eda na sega ni kila na ka meda cakava, se da rere. (2 Kor. 4:8, 9) Me nanumi tale ga ni a vakatusa e matanalevu ena nona masu o Josafati nona lomaleqa vaka kina o ira na lewenivanua. (2 Vei. 20:5) Mera vakatotomuri Josafati o ira na liutaka na bula vakayalo ni vuvale, mera qara na veidusimaki i Jiova, mera kerea tale ga nona veivuke mera vosota kina na ituvaki dredre. Mera kua ni maduataka ke ra rogoca na lewe ni nodra vuvale nodra kere veivuke. Era na kila na lewenivuvale nira nuitaki Jiova na ulunivuvale. A vukei Josafati na Kalou, ena vukei kemuni tale ga.\nCAKAVA TIKO GA NA KA E DODONU O ESEKAIA\n14, 15. E vakaraitaka vakacava o Esekaia nona nuitaki Jiova vakatabakidua?\n14 Ni vakatauvatani kei Josafati, a vinakati vei Esekaia me valuta na nona veivakamuai cala o tamana e dau qaravi matakau me rawa ni “kabiti Jiova tiko ga.” E “kauta tani na vanua cecere, e vorolaka na vatu ni sokalou, e tatalaka na duru ni sokalou. E vurumemeataka tale ga na gata kopa a cakava o Mosese,” sa vakayagataki tu ena sokalou matakau. E yalodina tu ga vua na Kalou, “e muria tiko ga na ivakaro e vakaroti Mosese kina o Jiova.”—2 Tui 18:1-6.\n15 A matanitu qaqa ena gauna ya o Asiria, a sikabotei Juta qai veivakarerei ni na vakarusai Jerusalemi. E nuitaki Jiova ga vakatabakidua o Esekaia. E vakalialiai Jiova o Tui Senakaripi e Asiria, e vakarerei Esekaia me soro. Ia e laurai ena masu i Esekaia ni nuitaka vakaoti na kaukaua ni Kalou me veivakabulai. (Wilika Aisea 37:15-20.) E sauma na Kalou na nona masu ni tala e dua na agilosi me vakamatei ira na 185,000 na kai Asiria.—Aisea 37:36, 37.\n16, 17. O na vakatotomuri Esekaia vakacava ena nomu qaravi Jiova?\n16 E muri e qai tauvimate o Esekaia, e voleka sara ni mate. E kerei Jiova me nanuma na nona yalodina vua. (Wilika 2 Tui 20:1-3.) Eda kila mai na ka e tukuni ena iVolatabu ni qo e sega ni gauna me namaki kina na veivakabulai vakacakamana ni Kalou se me vakabalavutaki noda bula. Ia me vakataki Esekaia, eda rawa ni masuti Jiova nida kaya: “Ena lomaqu taucoko, au dau lako voli e matamuni ena yalodina.” Vakacava o vakabauta ni rawa vei Jiova me vakacegui keda ena noda idavodavo ni tauvimate?—Same 41:3.\n17 Nida vakasamataka vakatitobu na ivakaraitaki i Esekaia, eda na rairai kila kina eso na ka e vakaleqa tiko noda qaravi Jiova se vakalatilati ena sokalou dina. Macala ga nida na sega ni via vakataki ira na tamata ni vuravura nira vakayagataka na sala ni veitaratara ena Internet mera vakacerecerea kina eso me vaka nira kalou. De dua eso na lotu vaKarisito e yaga vei ira na iyaya vovou qori mera veitaratara kina kei ira na vuvale se itokani voleka. Ia e levu e vuravura sa rui sivia tale nodra vakayagataka nira vakamuri ira kina na tagane kei na yalewa era sega ni bau veikilai. Era vakayagataka tale ga e levu na gauna mera sarava na kedra itaba se wilika kina na kedra itukutuku. E vakarerevaki ni rawa nida bobula tu ena ka e sega na betena. E rawa mada ga ni dokadokataka e dua na lotu vaKarisito na levu ni tamata e taleitaka na ka e biuta ena Internet, se rawa sara ni cudru ke ra sega ni muri koya e levu. Vakacava ke bula tiko na yapositolo o Paula se o Akuila kei Pirisila, o nanuma ni ratou na ogaoga ena veisiga ena biu itaba ena Internet se me ratou vakamuri ira tiko na sega ni vakabauta? E tukuni ena iVolatabu ni o Paula e “ogaoga ena nona vunautaka na vosa.” O rau tale ga o Pirisila kei Akuila e rau vakayagataka nodrau gauna me ‘rau vakamacalataka vakadodonu na sala ni Kalou.’ (Caka. 18:4, 5, 26) Meda dui taroga, ‘Au dau qarauna meu kua ni sokaloutaka na tamata? Au dau vakaoti gauna ena ka e sega na betena?’—Wilika Efeso 5:15, 16.\nMURIA O JOSAIA NA IVAKARO I JIOVA\n18, 19. Na sala cava oni na via vakatotomuri Josaia kina?\n18 O Tui Josaia e makubui Esekaia vakarua. E muria tale ga na ivakaro i Jiova ena “lomana taucoko.” (2 Vei. 34:31) Ni se gonelailai o Josaia, “e tekivu qara na Kalou i Tevita.” Ni sa yabaki 20, e tekivu vakasavasavataki Juta kei Jerusalemi. (Wilika 2 Veigauna 34:1-3.) Ni vakatauvatani kei ira na levu na tui e Juta, e gumatua o Josaia ni cakava na ka e vinaka vua na Kalou. Ena gauna e kunei kina qai wiliki na ilavelave taumada ni Lawa a soli vei Mosese, e liaca o Josaia ni dodonu me gumatua ni cakava na loma ni Kalou. E uqeti ira na lewenivanua mera qaravi Jiova. Na cava e yaco kina? Era “sega ni vakanadakui Jiova” ena nona veiliutaki o Josaia.—2 Vei. 34:27, 33.\n19 Me vakataki Josaia, mera qarai Jiova na itabagone nira se lalai. A rairai vakavulici Josaia me baleta na veivosoti i Jiova o Tui Manasa ni oti nona veivutuni. Ra itabagone, moni veimaliwai voleka kei ira na uabula ena nomuni vuvale era yalodina kei ira ena ivavakoso, moni vulica na sala e tokoni ira kina o Jiova. Moni nanuma ni a uqeta na lomai Josaia na wiliki ni iVolatabu, e cakava sara kina na ka e dodonu. Na nomuni wilika na Vosa ni Kalou ena uqeti kemuni moni cakava na ka oni na marau kina vakalevu, oni na veitokani voleka kina kei na Kalou, ena uqeti kemuni tale ga moni vukei ira na so tale mera vaqarai koya. (Wilika 2 Veigauna 34:18, 19.) Na nomuni vulica na iVolatabu ena vukei kemuni ena sala moni vakavinakataka kina nomuni veiqaravi vua na Kalou. Ke oni cakava qori, moni muria sara me vakataki Josaia.\nQARAVI JIOVA ENA LOMAMU TAUCOKO!\n20, 21. (a) Na cava eratou tautauvata kina na va na tui eda veivosakitaka mai? (b) Na cava eda na vulica ena ulutaga tarava?\n20 Vakacava o sa qai raica na yaga ni noda dikeva na nodratou ivakaraitaki na va na tui e Juta, eratou qaravi Jiova ena lomadratou taucoko? Eratou gumatua ni cakava na loma ni Kalou, e gu tale ga na lomadratou me ratou vakayacora sara. Eratou cakava tiko ga na loma ni Kalou, nira veivakarerei mada ga na meca. Koya e bibi sara, e donu na inaki ni nodratou qaravi Jiova.\n21 Ena ulutaga e tarava, eda na vulica ni ratou sikalutu tale ga na va na tui qori. Ia ni dikeva na lomadratou na Kalou, e raica ni ratou sokalou vua ena lomadratou taucoko. Eda sega tale ga ni uasivi. Ia ni dikeva na lomada o Jiova, vakacava e raica nida qaravi koya tiko mai vu ni lomada? Meda veivosakitaka mada qori ena ulutaga e tarava.\niMeli iMeli Qaravi Jiova mai vu ni Lomada!


BCG Vaccine: Information for Parents – Fijian version | HealthEd\nNa wai ni cula ka yacana na BCG – Na i vakamacala vei kemuni na i tubutubu. Information in Fijian about tuberculosis (TB) and the BCG vaccination enabling parents/caregivers to make an informed decision about having their baby vaccinated.\nMe baleti ira na gone e rawarawa cake ni tauvi ira na mate ni gacagaca (TB)\nNa cava na wai ni cula ka yacana na BCG?\nEra cula e na wai ni cula na BCG, ko ira na gone e laurai ni rawarawa cake na nodra tauvi TB.\nNa wai ni cula na BCG e na vukea na yagoi luvemu me bulia na i sasabai me valuta na manumanu lalai e vakavuna na mate ni gacagaca (TB), ka na tarova na kena bibi sara na mate oqo ke sa tauvi luvemu.\nE SEGA NI SAUMI na nodra cula e na wai ni cula na BCG ko ira na gone era se bera ni yabaki lima, ka rawarawa cake ni tauvi ira na mate ni gacagaca (TB).\nKo cei e dodonu me cula e na wai ni cula na BCG?\nE dau soli na wai ni cula ka yacana na Bacille Calmette- Guerin (BCG), vei ira wale ga na gone era se bera ni yabaki lima, ka laurai ni na rawarawa cake ni tauvi ira na mate na TB.\nE dodonu me cula ko luvemu e na wai ni cula na BCG, ka na sega ni saumi, ni rawarawa cake me tauvi koya na TB kevaka e:\ntiko e na vale se vuvale ka tiko kina e dua e tauvi koya tiko na TB se dua e a sa tauva oti na TB\ndua se koi rau ruarua na nona i tubutubu, dua na lewe ni vuvale se dauveqaravi, e a tiko me vula ono se sivia e na dua na vanua ka veitauvi kina vakalevu na TB (e na loma ni lima na yabaki ka se qai vakanadakui)\nna la’ki tiko me vula tolu se sivia (e na i matai ni lima na yabaki ni nona bula) e na dua na vanua e veitauvi vakalevu kina na TB ka na rawa ni dewavi koya kina.\nE na vakasalataki iko na nomu nasi ni vakasucu gone se vuniwai, kevaka e na rawarawa cake ni tauvi TB ko luvemu. Me i dusidusi ga, oqo na veivanua e veitauvi vakalevu kina na TB:\ndua na i wase levu ni vanua ko Aferika\nvaka kina ko Sauca Amerika\nRusia kei na veivanua era a qali tu kina\nIdia kei na veivanua e volekata\nJaina, ka wili kina ko Hong Kong kei Taiwan (ROC)\nCeva-Tokalau kei Esia (vakavo ga ko Sigapoa)\ne so na yanuyanu e na Wasa Pasifika (e sega ni okati kina na Yatu Kuka, Niue, Samoa, Tokelau kei Toga).\nNa cava na mate na TB?\nNa TB e mate dewa. E rawa ni vakavuna na oca, vu, katakata ni yago kei na ceguleka.\nE dau tauva vakalevu na yatevuso na TB, ia e rawa tale ga ni tauva na veitiki ni yago tale e so me vaka na veitiki ni yago e vakasorena, na sui, na i sema ni sui kei na ivi. E rawa tale ga ni vakavuna na vuce ni i olo ni mona kei na nave ni suitu.\nE veidewavi na TB e na sisika ni vu, na kasivi, na suru ka sega ni tabonaki na gusu.\nE rauta na 300 na lewei Niu Siladi e tauvi ira na TB e na veiyabaki.\nAu na taqomaka rawa beka vakacava na luvequ mai na TB?\nE rawa ni cula ko luvemu e na wai ni cula na Bacille Calmette-Guérin (BCG). Na wai ni cula na BCG e na vukea na yagoi luvemu me bulia na i sasabai me valuta na manumanu lalai e vakavuna na TB, ka tarova na kena rawa ni bibi cake na mate.\nE na soli vakaicula e na tabai luvemu na BCG.\nA cava beka na gauna vinaka duadua me cula kina ko luvequ e na wai ni cula na BCG?\nE na vinaka duadua vei luvemu me cula e na loma ni vica na siga mai na siga e sucu kina me yacova ni sa vula ono. Ia, e rawa ni cula e na wai ni cula oqo e na loma ni gauna ni se bera ni yabaki lima.\nKevaka sa sivia na vula ono ko luvemu, e na dikevi me laurai kevaka sa tiko vua na TB. E na vakatau e na macala ni ka e laurai na kena soli vei luvemu na wai ni cula na BCG.\nNa cava me’u cakava me rawa kina ni cula ko luvequ?\nE rawa ni ko drau veivosakitaka kei na nomu nasi ni vakasucu gone se vuniwai, me lokuci na gauna mo la’ki raica kina na vakailesilesi e qarava na veicula oqo. E rawa tale ga ni ko veitaratara kei na tabana ni qaravi bula raraba e na nomu i tikotiko, ka kerea mo drau veivosaki kei na nasi e qarava na veika me baleta na BCG e na vanua ko vakaitikotiko kina.\nRaica na kena i vakamacala matailalai e na daku ni i vola tukutuku oqo.\nNa cava e na yaco ni sa cula oti ko luvequ?\nE namaki me na yaco e so na ka e na vuku ni i cula, ka vakavudua na kena yaco e dua na ka me lomaleqataki vakabalavu. E na bodaka na vanua e cula vei ira e vuqa na gone, ka na toka na kena mawe ni sa maca na bodaka.\nE na loma ni 1 ki na 6 na macawa, e na basika e dua na bodaka damudamu lailai e na vanua e cula.\nE yaga vakacava na wai ni cula oqo?\nE dina ni sega ni tarova na veidewavi ni manumanu lalai ka vakavuna na TB na cula e na BCG, ia e vukea na kena tarovi me kua ni bibi sara na TB e veitauvi.\nNa cava na dede ni gauna e na veitaqomaki tiko kina na wai ni cula oqo?\nE laurai mai na vakadidike ni wai ni cula oqo na BCG, e veitaqomaki tiko me kua ni bibi sara na mate na TB ni oti e 15 na yabaki mai na gauna ni cula.\nE tu e so tale na i vakamacala e na:\nwebsite e na www.health.govt.nz/tuberculosis


Qara na ka e Vinaka Cake Mai na Koula\nNa Vale ni Vakatawa (iTabataba e Vulici) | Okosita 2016\nWILIKA ENA VOSA Acholi Afrikaans Albanian Amharic Angolan Sign Language Arabic Armenian Armenian (West) Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bashkir Bassa (Cameroon) Bengali Bicol Boulou Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chuvash Cibemba Cinyanja Croatian Czech Dangme Danish Dutch Efik English Estonian Ewe Finnish Fon French Ga Georgian German Greek Guarani Gujarati Gun Hausa Hebrew Hiligaynon Hindi Hungarian Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Japanese Kabiye Kamba Kannada Kikaonde Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Korean Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Kwangali Kwanyama Lamba Latvian Lhukonzo Lithuanian Luganda Lunda Luo Luvale Macedonian Malagasy Malay Malayalam Mambwe-Lungu Marathi Maya Mbunda Mongolian Moore Myanmar Ndebele Ndebele (Zimbabwe) Ndonga Nepali Nigerian Pidgin Norwegian Nzema Okpe Oromo Ossetian Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Pidgin (Cameroon) Polish Portuguese (Brazil) Punjabi Quechua (Bolivia) Romanian Runyankore Russian Samoan Sango Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Shona Sidama Silozi Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Sranantongo Swahili Swati Swedish Tagalog Tajiki Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tok Pisin Tsonga Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Urdu Urhobo Uzbek Venda Vietnamese Waray-Waray Welsh Wolaita Xhosa Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zulu vakaViti\nO sa bau kunea e dua na tiki ni koula? Eso ga era rawata qori. Ia e vica na milioni na lewe i vuravura era sa kunea e dua na ka e vinaka cake sara. Qori na vuku vakalou, qai “sega ni voli rawa ena koula dina.”—Jope 28:12, 15.\nO IRA na gonevuli ni iVolatabu era vakataki ira na dauvaqara koula. Ena vinakati mera sasaga ra qai vaqara tiko ga ena iVolatabu na vuku e sega ni voli rawa. Nida gonevuli ni iVolatabu, na cava eda na vulica ena tolu na sala e dau kunei kina na koula?\nKUNEA NA TIKI NI KOULA!\nKaya mada ke o taubale tiko ena dua na bati ni uciwai, o raica sara e dua na tiki ni vatu e taliva ni cilava na siga. O tomika qai marau ni o kunea na tiki ni koula. E ka levu na mata ni masese ni vakatauvatani kei na tiki ni koula qori, ia e kunekunei dredre ni laurai vata kei na daimani saulevu. Macala ga ni o na veiraiyaki mo vaqara ke so tale na tiki ni koula era tu e kea.\nE va sara ga qori na siga guiguilecavi dredre nodra tukituki yani na iVakadinadina i Jiova mera vakamacalataka na itukutuku veivakacegui mai na iVolatabu. De dua o na vakasamataka lesu na imatai ni gauna o kunea kina na nomu tiki ni koula. A rairai yaco qori ni o raica ena imatai ni gauna na yaca i Jiova ena iVolatabu. (Same 83:18) Se o rairai vulica ni o rawa ni itokani i Jiova. (Jeme. 2:23) O sega ni qai vakatitiqataka ni o sa kunea e dua na ka e vinaka cake mai na koula! De dua e gu sara na lomamu mo vaqara eso tale na koula vakayalo.\nKUNEA E LEVU TALE!\nEna so na gauna, e dau kumukumuni tu na tikitiki ni koula ena drekeniwai kei na uciwai. E dau vakatokai na mataqali koula qori me alluvial. Donuya na gauna ni keli koula, o ira na gugumatua ni dauvaqara koula era na kunea ena vanua qori e vica na kilokaramu na koula, na kena isau e rawa ni vica vata sara na udolu na dola.\nNi o sa vulica na iVolatabu kei na dua na iVakadinadina i Jiova, de dua o na vaka na dauvaqara koula e wasea tiko na koula. Noda vakasamataka vakatitobu e dua na tikinivolatabu, e vakalevutaka noda kilaka, e vukei keda vakayalo. Ni gu na lomamu mo vulica na ka dina, o sa vulica kina mo toro voleka vei Jiova, mo tiko tale ga ena nona loloma me tawamudu.—Jeme. 4:8; Juta 20, 21.\nMe vaka ga nodra sasaga na dauvaqara koula, o dau sasaga tale ga mo vulica na ka dina?\nEra dau sasaga na dauvaqara koula mera kunea na tikitiki ni koula, de dua o sa gugumatua sara tiko ni vaqara na ka dina vakayalo. Ni o sa vulica na yavu ni ka dina, de dua e gu na lomamu mo cavuikalawa mo yalayala qai papitaiso.—Maciu 28:19, 20.\nVAQARA TIKO GA!\nO koya e vaqara koula, ena rairai kunea na tikitiki ni koula ena loma ni vatu. Ke levu na tikitiki ni koula e kabi se waki vata kei na vatu, e rawa ni vakawaicalataki me rawati kina na koula. Ni o se qai raica vakadua na vatu qori, de dua o na sega ni raica na tikitiki ni koula era waki se kabi tu kina. Cava e va kina ya? Ni 10 wale ga na karamu na koula e rawati mai na dua taucoko na tani vatu! Dina ni ka lailai, ena raica o koya e dauvaqara koula ni sega ni matewale na nona sasaga.\nE vinakati tale ga na sasaga nida sa vulica oti na “itekitekivu ni ivakavuvuli me baleti Karisito.” (Iper. 6:1, 2) Ena vinakati na sasaga meda kumuna na ka vou kei na lesoni yaga mai na noda vuli iVolatabu. Na cava o na cakava me vuavuaivinaka nomu vuli iVolatabu, ke sa vakayabaki mada ga nomu cakava tiko?\nMe vu mai lomamu nomu via vuli. Vakasamataka vinaka na itukutuku matailalai. Mo sasaga tiko ga mo kunea na vuku kei na veidusimaki vakalou e vaka na koula. (Roma 11:33) Mo rawa ni kila vinaka na iVolatabu, vakayagataka vinaka na iyaya ni vakekeli ena nomu vosa. Mo vosovoso ni qara na veidusimaki kei na isau ni nomu taro vakaivolatabu. Tarogi ira na so tale ke tiko na tikinivolatabu se ulutaga era raica ni yaga qai veiuqeti. Wasea tale ga eso na tikina o vulica ena Vosa ni Kalou.\nIa me kua ni noda isausau me levu wale ga na ka eda kila. E veivakasalataki kina na yapositolo o Paula ni “kilaka e vakavuna na dokadoka.” (1 Kor. 8:1) Koya gona, meda saga meda yalomalumalumu tiko ga, me kaukaua tale ga noda vakabauta. Ni wasoma na noda sokalou vakavuvale kei na vuli vakataki keda, ena salavata kina noda bula kei na ivakatagedegede i Jiova, ena uqeti keda tale ga meda dauveivukei. Koya e bibi sara, eda na marau nida sa kunea e dua na ka e vinaka cake mai na koula.—Vkai. 3:13, 14.\niMeli iMeli Qara na ka e Vinaka Cake Mai na Koula\nITALANOA NI NONA BULA Au Marau Niu Soli Ka\niTekitekivu ni Vakawati kei na Kena iNaki\nSala me Vinaka Kina na Bula Vakawati\nBibi Meda Toso Vakayalo\nBibi Meda Veivakavulici\nVANUA E MAROROI KINA NA KEDA ITUKUTUKU MAKAWA “Na ka Au Tamusuka e Vakalagilagi Kina o Jiova”\nText Sala me download kina na ka e tabaki NA VALE NI VAKATAWA (ITABATABA E VULICI) Okosita 2016\niMeli iMeli NA VALE NI VAKATAWA (ITABATABA E VULICI) Okosita 2016\nNA VALE NI VAKATAWA (ITABATABA E VULICI) Okosita 2016\nSokalou Vakavuvale: Sega ni Rawarawa, ia e Yaga Vakalevu


Wali na Duidui ena Loloma | Vulici\nWILIKA ENA VOSA Acholi Albanian American Sign Language Amharic Angolan Sign Language Arabic Argentinean Sign Language Armenian Armenian (West) Australian Sign Language Aymara Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bashkir Bassa (Cameroon) Bengali Bicol Boulou Brazilian Sign Language British Sign Language Bulgarian Catalan Cebuano Chichewa Chilean Sign Language Chinese (Shanghainese) Chinese (Sichuanese) Chinese (Yunnanese) Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chinese Sign Language Chitonga (Malawi) Chitumbuka Chiyao Chuvash Colombian Sign Language Croatian Czech Danish Dutch Ecuadorian Sign Language Efik English Estonian Finnish Finnish Sign Language French Georgian German German Sign Language Greek Guarani Gujarati Gun Hausa Hebrew Hiligaynon Hindi Hiri Motu Hungarian Ibanag Icelandic Igbo Iloko Indonesian Isoko Italian Italian Sign Language Japanese Japanese Sign Language Kamba Kannada Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kiribati Kirundi Korean Kurdish Kurmanji (Caucasus) Kurdish Kurmanji (Cyrillic) Latvian Lhukonzo Lithuanian Luganda Luo Macedonian Macua Malagasy Malay Malayalam Marathi Maya Mexican Sign Language Mixe (North Central) Mongolian Moore Ndau Ndebele (Zimbabwe) Nepali Nigerian Pidgin Norwegian Nyungwe Okpe Oromo Ossetian Pangasinan Papiamento (Curaçao) Persian Peruvian Sign Language Polish Polish Sign Language Portuguese (Brazil) Portuguese (Portugal) Punjabi Quechua (Bolivia) Romanian Runyankore Russian Russian Sign Language Samoan Sango Sena Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Shona Sidama Sinhala Slovak Slovenian Solomon Islands Pidgin South African Sign Language Spanish Spanish Sign Language Sranantongo Swahili Swedish Tagalog Tajiki Tamil Tatar Telugu Tetun Dili Thai Tigrinya Tiv Tok Pisin Tshwa Turkish Turkmen Tuvaluan Twi Tzotzil Ukrainian Urdu Urhobo Uzbek Venezuelan Sign Language Vietnamese Waray-Waray Wolaita Yoruba Zande Zapotec (Isthmus) Zimbabwe Sign Language vakaViti\n“Dou veiyaloni tiko ga.”—MARI. 9:50.\nSERE: 39, 77\nNa ivakasala cava i Jisu ena vukei keda meda walia ena loloma na duidui e dau basika?\nNa taro cava meda taroga nida vakatulewataka tiko na sala meda walia kina noda veileqaleqati kei na dua?\nEna muri vakacava na tolu na ikalawa ena Maciu 18:15-17 me wali kina na veileqaleqati?\n1, 2. Na veileqaleqati cava e volatukutukutaki ena Vakatekivu? Cava meda kauaitaka kina?\nNA CAVA o nanuma ni o wilika ena iVolatabu na nodra veileqaleqati eso? Kena ivakaraitaki na imatai ni vica na wase ni Vakatekivu. A vakamatei Epeli o Keni (Vkte. 4:3-8); o Lemeki e vakamatea na cauravou a mokuti koya (Vkte. 4:23); era veiba na ivakatawa ni manumanu i Eparama (Eparaama) kei Loti (Vkte. 13:5-7); e beci Sera (Serai) o Eka, mani cudruvi Eparama o Sera (Vkte. 16:3-6); e saqati ira na tamata kece o Isimeli, era saqati koya tale ga na liga ni tamata kece.—Vkte. 16:12.\n2 Na cava e volatukutukutaki kina qori ena iVolatabu? Me rawa nida kila na tamata ivalavala ca na vuna e bibi kina meda veiyaloni tiko ga. E vakaraitaka tale ga na sala meda cakava kina qori. Ena uqeti keda noda wilika ena iVolatabu na ituvaki dredre era vosota na dauveiqaravi ni Kalou. Eda na vulica na yaga ni nodra vosota, ena rawa tale ga nida muria nida sotava na ituvaki dredre. Io ena uqeti keda qori ena ka e dodonu meda cakava kei na ka meda qaqarauni kina ni basika eso na ituvaki.—Roma 15:4.\n3 Ena veivosakitaki ena ulutaga qo na vuna meda walia kina na dauveiqaravi i Jiova na duidui e basika kei na sala meda cakava kina qori. Eda na veivosakitaka tale ga na ivakavuvuli vakaivolatabu ena vukei keda ena ka meda cakava ni basika na duidui, kei na ka me caka meda veiyaloni tiko ga kina, meda veiyaloni tale ga kei na Kalou o Jiova.\nVUNA MEDA WALIA KINA NA DUIDUI\n4. Na ivakarau ni rai cava e takalevu tu e vuravura nikua, cava e yaco kina?\n4 E veivakamuai vakalevu o Setani ena veileqaleqati kei na duidui eda sotava tu nikua. Kena ivakaraitaki nona ile ena were o Iteni. A tukuna ni dodonu se rawa meda lewa ga vakataki keda na ka e vinaka kei na ka e ca, me kua tale ga ni lewai keda na Kalou. (Vkte. 3:1-5) Sa laurai tu nikua na ivakarau ni rai qori. E takalevu e vuravura na yalo ni lewai keda ga, e basika kina na dokadoka, kocokoco kei na veiqati. Ke lewai keda na ivakarau ni rai qori, eda sa tokona tiko na ile i Setani, oya ni ka vakayalomatua meda cakava ga na ka eda vinakata ke ra vakaleqai mada ga kina eso tale. Na rai qori e dau tini ga ina veiba. Ena vinaka meda nanuma tiko ni “o koya e dau cudru e vakatubuveiba, o koya e dau cudru katakata e levu na nona cala.”—Vkai. 29:22.\n5. Na ivakasala cava e tauca o Jisu ni yaco na veileqaleqati?\n5 E duidui sara o Jisu ni vakavulici ira na lewenivanua mera saga na veiyaloni, ke sega mada ga ni salavata kei na ka era vinakata. Ena nona Vunau ena Ulunivanua, a vakamacalataka vinaka o Jisu na ka meda cakava ni basika na duidui se na ka e rawa ni tini ena veileqaleqati. Kena ivakaraitaki, e uqeti ratou na tisaipeli me ratou yalomalua, saga na veisaututaki, qarauna na ka e rawa ni vakavuna na cudru, veiyaloni totolo, me ratou lomana tale ga na kedratou meca.—Maciu 5:5, 9, 22, 25, 44.\n6, 7. (a) Na cava e bibi kina me wali totolo na duidui? (b) Na taro cava meda dui taroga na dauveiqaravi ni Kalou?\n6 Ena maumau wale na noda sasaga ni qaravi Jiova me vaka na masu, tiko ena soqoni, cakacaka vakavunau, kei na so tale ke sega nida dau veiyaloni. (Mari. 11:25) Eda rawa ni veitokani kei na Kalou ke da yalorawarawa ni vosota nodra malumalumu eso tale.—Wilika Luke 11:4; Efeso 4:32.\n7 Dodonu meda vakasamataka vinaka na lotu vaKarisito kece na bibi ni veivosoti kei na veiyaloni. Vakacava o dau yalorawarawa ni vosoti ira na tacimu vakayalo? O dau marau ni maliwai ira? E namaka o Jiova meda dauveivosoti. Ke tukuna vei iko nomu lewaeloma ni tiko eso na ka mo vakavinakataka ena tikina qo, mo masuti Jiova me vukei iko mo cakava na veiveisau! Na Tamada vakalomalagi ena rogoca qai sauma nomu masu ena yalomalumalumu.—1 Joni 5:14, 15.\nVAKACAVA MO GUILECAVA GA!\n8, 9. Na cava meda cakava ke dua e vakacudrui?\n8 Eda sega kece ni uasivi, ena tiko gona na gauna ena vakacudrui keda kina e dua ena ka e cavuta se cakava. E macala ni na yaco ga qori. (Dauv. 7:20; Maciu 18:7) Cava o na cakava? Vakasamataka mada na ka e yaco ena ituvaki qo: Ena dua na soqo era tiko kina na iVakadinadina i Jiova, eratou veivakabulataki e dua na tacida yalewa kei na rua na tacida tagane. Dua vei rau na tacida tagane e nanuma ni sega ni kilikili na ivakarau ni nona veivakabulataki na tacida yalewa ya, e vakalewa tale ga na ka e cavuta. Ia e tukuna vua na ikarua ni tacida tagane me nanuma tiko ni tacida yalewa ya e qaravi Jiova tiko ena yalodina me 40 na yabaki, e sega ni rawarawa na ituvaki e sotava, e sega tale ga ni nakita me veivakacudrui. Ni rogoca qori na imatai ni tacida tagane, e kaya sara, “Dina sara ga o iko.” Cava e yaco? Rau sega tale ni kauta cake mai.\n9 Na cava eda vulica e ke? Na kena lai yaco e dua na ituvaki me veivakaleqai e vakatau sara tu ga vei keda. O koya e dauloloma ena ubia na cala lalai kece. (Wilika Vosa Vakaibalebale 10:12; 1 Pita 4:8.) Ni o “raibaleta na cala,” o Jiova e raica qori me kemu “idivi.” (Vkai. 19:11; Dauv. 7:9) Na imatai gona ni ka mo taroga ni dua e vakacudrui iko: ‘Vakacava au rawa ni guilecava? Ena vinakati meu vakasamataka tale tiko?’\n10. (a) Na cava e cakava e liu e dua na tacida yalewa ni vakalewai? (b) Na ivakavuvuli vakaivolatabu cava e vukei koya me veiyaloni tiko ga?\n10 E sega ni rawarawa meda guilecava nodra vakalelewa eso tale. Kena ivakaraitaki na painia o Lucy. Eso era vakalewa na nona cakacaka vakaitalatala kei na nona vakayagataki gauna. E rarawa o Lucy, mani kerea nodra veivuke na tacida tagane matua. E kaya: “E yaga dina nodra ivakasala vakaivolatabu me donu tiko ga kina noqu rai me baleta na nodra nanuma na taciqu, meu dau kauaitaki Jiova, ni bibi duadua.” E vakayaloqaqataki Lucy nona wilika na Maciu 6:1-4. (Wilika.) E uqeti koya na tikinivolatabu qori ni bibi duadua ga me vakamarautaki Jiova. E kaya: “Ke ra vakalewa eso na noqu cakacaka, au sega ni yalolailai kina, baleta au kila niu sa solia kece tiko noqu vinaka me vakadonui au o Jiova.” Ni cakava qori o Lucy, e vakatulewataka kina me kua ni kauaitaka na ka era dau tukuna eso tale.\nNI O VAKACUDRUI\n11, 12. (a) Na cava me cakava na lotu vaKarisito ke nanuma ni “beitaki” koya e dua na tacina vakayalo? (b) Cava eda vulica ena nona walia o Eparama na duidui? (Raica na imatai ni yaloyalo.)\n11 “Eda dau tarabe kece.” (Jeme. 3:2) Kaya mada ni o rogoca ni rarawataka e dua na tacimu na ka o tukuna se cakava. Na cava mo cakava? E kaya o Jisu: “Ke o kauta na nomu isoro ina icabocabonisoro o qai nanuma ni beitaki iko na tacimu ena dua na ka, biuta tu na nomu isoro ena mata ni icabocabonisoro, lako drau lai veivakameautaki mada kei tacimu, oti qai lesu mo vakacabora nomu isoro.” (Maciu 5:23, 24) Me salavata kei na ivakasala i Jisu, vosa vua na tacimu. Vakasamataka na nomu inaki. Mo kua ni beitaki tacimu, ia mo kere veivosoti ni o cala qai veivakameautaki. E bibi duadua meda veiyaloni tiko kei ira na tacida.\n12 E volaitukutukutaki ena iVolatabu e dua na veileqaleqati, ia a qai lai yaco kina na veiyaloni. Qo na ituvaki a sotava o Eparama kei na vugona o Loti. Erau dau susu manumanu, ia era qai veibataka na nodrau tamata cakacaka na vanua mera kana kina na manumanu. Nona saga o Eparama me kua ni yaco na veileqaleqati, e solia kina vei Loti me digia e liu na vanua e vinakata me ratou vakaitikotiko kina nona vuvale. (Vkte. 13:1, 2, 5-9) Sa bau ivakaraitaki vinaka dina! E saga o Eparama me veivakameautaki, sega ni ka ga e kauai kina. Vakacava a vakalougatataki ena vuku ni nona lomasoli? Io. Ni oti ga na ituvaki a sotava kei Loti, e yalataka o Jiova ni na vakalougatataki koya vakalevu. (Vkte. 13:14-17) Ke ra cakava na dauveiqaravi i Jiova na ka e salavata kei na nona ivakavuvuli se mera walia na duidui ena yalololoma, ena sega ni vakalaiva mera vakalolomataki tiko ga. \n13. Na cava e cakava e dua na tacida ni rogoca na vosa mosimosi, cava eda vulica kina?\n13 Dikeva mada e dua na ituvaki ena gauna qo. E dua na tacida e se qai lesi ga me liutaka e dua na tabana ena soqo ni veiwasewase. E qirita e dua na tacida vakayalo ke via bole me veivuke, ia e kena isau ga mai na vosa mosimosi qai tini koso nodrau veivosaki. E se cudruvaka tiko ga na tacida e tauca na vosa mosimosi ya na ka rarawa a cakava e dua tale na tacida a qarava tu na tabana ya e liu. Ia a sega ni kauaitaka qori na tacida e se qai lesi ga ena tabana ya, ni oti ga e dua na aua e qiriti koya tale. E tukuna vua ni rau se bera ni bau sota, e vakatututaka tale ga me rau walia vata na ituvaki qo. Ni oti e dua na macawa, rau sota sara ena dua na Vale ni Soqoni. Ni oti nodrau masu, rau veivosaki sara me dua na aua, e vakamacalataka kina na kena ituvaki na tacida a vosa kaukaua mai ena talevoni. Ni vakarogoci koya oti vakayalololoma na tacida, e tukuna sara vua eso na ivakavuvuli vakaivolatabu, rau mani veitalatala vinaka. E veiqaravi sara ena soqo ni veiwasewase na tacida qo, e vakavinavinakataka nona yalomalua kei na nona yalovinaka na tacida a qiriti koya yani.\nME OKATI TALE GA KINA NA QASE?\n14, 15. (a) Gauna cava me muri kina na ivakasala ena Maciu 18:15-17? (b) Na cava e tolu na ikalawa e cavuta o Jisu? Cava me noda inaki?\n14 E levu na duidui e yaco ena keda maliwa na lotu vaKarisito e dodonu meda walia ga kei ira eda veileqaleqati. Ia e raica o Jisu ni so na ituvaki ena rairai okati kina na ivavakoso. (Wilika Maciu 18:15-17.) Ni dua e cala, cava ena yaco ke sega ni via rogoci ira na tacina vakayalo, ira na ivakadinadina, kei na ivavakoso? E dodonu me okati “me vaka e dua mai na veimatanitu, se daukumuni ivakacavacava.” Eda na okati koya nikua me dua e vakasivoi. Qori e dusia ni “valavala ca” e cakava e sega ni veileqaleqati lailai ga. Ia (1) na valavala ca qori a rawa nira walia ga o ira era veileqaleqati kina, kena ikuri (2) na bibi ni valavala ca ya e ganita na veivakasivoi ke sega ni wali. De dua e rawa ni okati ena valavala ca va qori eso na veidabui, se rairai vakarogorogocataki e dua ena vuku ni vakaucaca. Na tolu na ikalawa e vakabibitaka eke o Jisu e veiganiti ga ena gauna e yaco kina na ituvaki qori. Na cala va qo e sega ni okati kina na valavala ca me vaka na veibutakoci, veiwatini vakatagane se vakayalewa, vukitani, qaravi matakau, se so tale na ivalavala ca torosobu e dodonu mera qarava na qase ni ivavakoso.\nDe dua ena vinakati mo veivosaki vakavica kei na tacimu mo vakabulai koya kina (Raica na parakaravu 15)\n15 Na inaki ni nona ivakasala o Jisu me vukei vakayalololoma na tacida. (Maciu 18:12-14) Kena imatai, me sagai me kua ni okati tale eso ena kena wali na leqa. De dua ena vinakati meda veivosaki vakavica kei koya e cala. Kena ikarua, ke dreve qori, vosa vei koya e cala nira tu na vakadinadina se nira tu eso e rawa nira vakadeitaka ke a yaco dina na cala. Ke wali na leqa ena nodra veivuke, o sa “vakabula na tacimu.” Kena ikatolu, ke sega ni yaga na kena sagai vakavica me vukei o koya e cala, sa qai kena gauna qori me tukuni kina vei ira na qase ni ivavakoso.\n16. Na cava e yaga qai ivakaraitaki kina ni loloma na kena muri na ivakasala i Jisu?\n16 E levu na gauna e sega ni vinakati me muri na tolu na ikalawa ena Maciu 18:15-17. E veiuqeti qori ni dusia ni levu na gauna sa wali na leqa ni bera ni biu tani ena ivavakoso o koya e sega ni veivutunitaka nona cala. Levu na gauna e liaca nona malumalumu o koya e cala, e vakadodonutaka sara. De dua e raica o koya e vakacudrui ni sa sega tale na yavu me kauaitaka tiko ga kina na cala, sa na rairai vakatulewataka me veivosoti ga. Se mani ituvaki cava e yaco, e dusia na vosa i Jisu ni sega ni dodonu me okati vakatotolo na ivavakoso. E rawa ga nira okati na qase ni ivavakoso ke sa muri oti na imatai ni rua na ikalawa, me tiko tale ga na ivakadinadina vinaka me kilai kina vakamatata na dina ni ka e yaco.\n17. Na cava eda na vakila nida “qara na veiyaloni”?\n17 Eda na sega tu ga ni uasivi nida bula tiko ena ituvaki kei vuravura qo, eda na veivakacudrui tiko ga. E veiganiti kina na ka e vola na tisaipeli o Jemesa: “Ke dua e sega ni tarabe ena vosa, e uasivi o koya, ni rawa tale ga ni varaeletaka na yagona taucoko.” (Jeme. 3:2) Me wali na duiyaloyalo, e bibi meda “qara” vagumatua “na veiyaloni qai gumatua sara kina.” (Same 34:14) Nida dau saga na veisaututaki, eda na veimaliwai vinaka kina kei ira na tacida vakayalo, eda na uqeta tale ga na duavata ena ivavakoso. (Same 133:1-3) Koya e bibi duadua oya nida na veiwekani vinaka kina kei Jiova, “na Kalou ni veivakacegui.” (Roma 15:33) Na veivakalougatataki va qori era marautaka ga o ira era walia na duidui ena loloma.\n^  (parakaravu e 12) Qo eso tale na ivakaraitaki ni kena wali na duidui e dau basika: Jekope kei Iso (Vkte. 27:41-45; 33:1-11); Josefa kei ratou na tuakana (Vkte. 45:1-15); Kitioni kei ira na kai Ifireimi. (Dvei. 8:1-3) De dua o rawa ni vakasamataka eso tale na ivakaraitaki ena iVolatabu.\niMeli iMeli Wali na Duidui ena Loloma


Kurei Albania e Dua na Uneune\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian American Sign Language Amharic Armenian Azerbaijani Brazilian Sign Language Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Croatian Czech Danish Dutch English Estonian Finnish French Georgian German German Sign Language Greek Hiligaynon Hungarian Iban Indonesian Italian Japanese Kinyarwanda Kirghiz Korean Lithuanian Malagasy Malay Myanmar Norwegian Polish Portuguese (Brazil) Portuguese (Portugal) Romanian Russian Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Slovak Slovenian Spanish Swedish Thai Turkish Ukrainian Vietnamese vakaViti\n10 TISEBA, 2019\nDua na gauna wale tiko ga qo, e kurei Albania e dua na uneune. Qo na uneune kaukaua duadua me yaco ena loma ni 40 na yabaki. E sega ni dua na tacida e mate se mavoa, ia e vakacacani e 35 nodra vale, wili kina e 3 na Vale ni Soqoni.\nEna ika26 ni Noveba, 2019 e kurei Albania na uneune e rauta ni 6.4 na kena kaukaua. Era mate e le 51, mavoa e sivia na le 3,000, era tokitaki tale ga e vica vata na udolu na lewenivanua. O ira na tacida era tokitaki mai na vanua qori era sa tiko kei ira na wekadra, kei ira tale ga na tacida ena so tale na ivavakoso. Na ivavakoso e vakacacani nodra Vale ni Soqoni era soqoni tiko ena Vale ni Soqoni e sega ni vakacacani.\nE kaya e dua na qase ni vavakoso na yaga ni nodratou vakavakarau vakavuvale ena leqa tubukoso: “Gauna e yaco kina na uneune, totolo ga neitou taura neitou kato, keitou cici i tuba. Na kato qori e tiko kina na iyaya me vakayagataki ena gauna ni leqa ni tubukoso, me vaka na itutuvi, wai, wainimate kei na kakana. Keitou vakavinavinakataki Jiova kei na iLawalawa Dauvakatulewa, ena nodratou loloma kei na nodratou kauaitaki keitou.”\nE totolo tale ga nodra veivuke na ivakatawa ni tabacakacaka ena nodra vakatawani, ra vakayaloqaqataki tale ga na tacida era vakaleqai. Rau tokitaki tale ga e dua na ivakatawa ni tabacakacaka kei na watina ni vakacacani nodrau vale. Ia na ituvaki dredre qori, rau se vakayaloqaqataki ira tiko ga eso tale.\nEra sikova tale ga na tacida ena Komiti ni Tabana na vanua e vakacacani vakalevu. E tauyavutaki tale ga e dua na Komiti ni Vakacoko me vukei ira na tacida.\nMeda nanumi ira mada ga ena masu na tacida e Albania mera vosota na ituvaki dredre qori. Eda rai vakanamata tu ena noda inuinui ena gauna se bera mai, ni na sega tale na leqa tubukoso.—Roma 8:25.


E Vakavuna na Kalou na Noda Rarawa? | Ka e Kaya na iVolatabu\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian Amharic Arabic Armenian Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bengali Bulgarian Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Cibemba Croatian Czech Danish Dutch Efik English Estonian Ewe Finnish French Georgian German Greek Gujarati Hebrew Hiligaynon Hindi Hungarian Icelandic Igbo Iloko Indonesian Italian Japanese Kannada Kikaonde Kikuyu Kinyarwanda Kirghiz Kirundi Korean Latvian Lingala Lithuanian Luvale Macedonian Malagasy Malayalam Maltese Marathi Myanmar Nepali Norwegian Peruvian Sign Language Polish Portuguese (Brazil) Punjabi Quechua (Ayacucho) Quechua (Cuzco) Romanian Russian Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Setswana Silozi Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swahili (Congo) Swedish Tagalog Tahitian Tamil Telugu Thai Tigrinya Tok Pisin Tsonga Turkish Twi Ukrainian Vietnamese Xhosa Yoruba Zulu vakaViti\nSo era kaya ni dau vakavuna na Kalou noda rarawa, se sega sara ga ni kauai kina. E kaya qori na iVolatabu? O na rairai kidroataka na kena isau.\nDau vakavuna na Kalou na noda rarawa?\n‘E sega ni dau caka ca na Kalou.’—Jope 34:12.\nRa kaya eso ni ka kece e yaco e inaki ga ni Kalou. Era vakabauta kina ni vakavuna tiko o koya na noda rarawa. Kena ivakaraitaki ni yaco na leqa tubukoso, era nanuma ni totogitaki ira tiko na daucaka ca na Kalou.\nE vakamatatataka na iVolatabu ni sega ni dau vakavuna noda rarawa na Kalou. Kena ivakaraitaki, e vakacala na iVolatabu noda kaya ena gauna eda vakararawataki se vakatovolei kina: “E vakatovolei au na Kalou.” Na vuna? Ni “sega ni rawa ni vakatovolei na Kalou ena ka ca, e sega tale ga ni vakatovolea e dua ena ka ca.” (Jemesa 1:13) Tukuni tiko ga e ke ni sega ni dau vakatovolei keda na Kalou se vakavuna na ka rarawa e salavata mai. Ni “na sega ni caka ca na Kalou.”—Jope 34:12.\nKe sega ni vakavuna na Kalou noda rarawa, o cei ga me beitaki kina? Se cava e vakavuna? Eda dau veivakararawataki ga vakataki keda nida sega ni uasivi. (Dauvunau 8:9) Eda na rairai sotava tale ga na leqa ena vuku ni “ka e sega ni namaki” nida tu ena vanua cala kei na gauna cala. (Dauvunau 9:11, NW) E kaya na iVolatabu ni o koya sara ga na “turaga ni vuravura qo,” o Setani na Tevoro, e vakavuna na noda rarawa, ni “lewa tiko na Vunica na vuravura taucoko.” (Joni 12:31; 1 Joni 5:19) Me beitaki ga o Setani ena noda rarawa, sega ni Kalou.\n“E na nodra rarawa kecega sa rarawa kina ko koya.”—Aisea 63:9.\nEra nanuma eso ni sega ni kauaitaka noda rarawa na Kalou. E kaya e dua na dauvolaivola ni “sega ni lomani keda se nanumi keda” na Kalou “nida vakararawataki.” E kaya tale ga ke bula dina tiko na Kalou, ena sega ni “kauaitaki” keda.\nE sega ni va qori na rai ni iVolatabu me baleta na Kalou, e vakavulica ga ni dau kauaitaka na noda rarawa, sa vakarau vakaotia tale ga. Raica mada e tolu na ivakavuvuli ena iVolatabu e veivakacegui.\nKila vinaka tu na Kalou na noda rarawa. E kila tu o Jiova * na wainimata kece e tuturu ena gauna e tekivu rarawa kina na kawatamata ni “vakaraica tiko na matana” na ka kece. (Same 11:4; 56:8) Kena ivakaraitaki, nira vakararawataki na nona dauveiqaravi ena gauna makawa e kaya na Kalou: “Au sa raica dina na nodra rarawa na noqu tamata.” Vakacava, e kila ga vakatikina na nodra rarawa? Sega, e kaya tale: ‘Niu sa kila vinaka na nodra rarawa.’ (Lako Yani 3:7) Levu e vakacegui ira na itukutuku dina qori, ni kila vinaka tu na Kalou na noda rarawa kece, so mada ga era na sega ni raica se kila.—Same 31:7; Vosa Vakaibalebale 14:10.\nE vakila noda rarawa na Kalou. E sega wale ga ni kila na Kalou o Jiova na noda rarawa, e vakila sara ga. Kena ivakaraitaki, e rarawa vakalevu nira vakararawataki na nona dausokalou ena gauna makawa. E kaya na iVolatabu: “E na nodra rarawa kecega sa rarawa kina ko koya.” (Aisea 63:9) E cecere vei keda na Kalou, ia e dau vakila na noda rarawa! “O Jiova [e] dau yalololoma qai dau veinanumi.” (Jemesa 5:11) E dau vukei keda tale ga meda vosota noda rarawa.—Filipai 4:12, 13.\nEna vakaotia na noda rarawa kece na Kalou. E kaya na iVolatabu ni na vakaotia na Kalou na nodra rarawa na kawatamata kece e dela i vuravura. Ena vakavinakataka na keda ituvaki o Jiova ni vakayagataka na nona Matanitu vakalomalagi. Ena gauna oya e yalataka na iVolatabu ni na “qusia tale ga na wainimata kece mai na matadra, sa na sega tale na mate, na lolosi, na tagiyaso, kei na mosi. Sa sega na veika e dau yaco e liu.” (Vakatakila 21:4) Vakacava o ira na sa takali? Ena vakaturi ira na Kalou e vuravura mera marautaka na bula ena sega kina na rarawa. (Joni 5:28, 29) Vakacava na veika rarawa sa sivi, ena dua tale e nanuma tiko? Sega, ni yalataka o Jiova: “Ena sega ni nanumi na ka eliu, ena sega ni curu tale ki na lomamudou.”—Aisea 65:17. *\n^ para. 13 Qo na yaca ni Kalou ena iVolatabu.\n^ para. 15 Ke o via kila na vuna e vakatara tiko kina na Kalou na veika rarawa ena dua na gauna, kei na ka ena cakava me vakaotia kina, raica na wase 8 kei na 11 ni ivola Na Cava Sara Mada e Kaya na iVolatabu? tabaka na iVakadinadina i Jiova.\nTaro 3: Na Cava e Vakalaiva Kina na Kalou Meu Sotava na Rarawa?\nLeqa Tubukoso—E Vakaraitaka ni Dau Veivakalolomataki na Kalou?\nMe vaka ni cata na Kalou dina na veivakalolomataki, cava na vuna e vakalaiva kina na leqa tubukoso me vakaleqai ira na tamata e sega nodra cala?\niMeli iMeli Vakararawataki


Me vaka ni sa vakau tiko yani mai Salt Lake City na itukutuku me baleta na ivadi vakapolitiki, ka ra sa tabaki raraba sara tu, ka tukuni kina na nodratou se qai vakauta walega oqo na Matabose ni veivaqaqai e Utah vua na Sekeriteri ni Veika ni Vanua ena dua na ripote, ni se vakayacori tikoga na vakamau vakalevu ka ni vasagavulu se sivia na mataqali vakamau vakaoqori a vakayacori e Utah me tekivu mai na June sa oti se ena loma ni yabaki sa oti, ka vakatalega kina ni ra sa dau vakatavuvulitaka, vakayaloqaqataka ka vakauqeta tiko e matanalevu na iliuliu ni Lotu na kena tomani tiko na vakatovotovotaki ni vakamau vakalevu—\nIa koi au, ena noqu itutu vaka-Peresitedi ni Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai, au sa tukuna vakaidina sara eke, ena yalo ni veidokai, ni sega ni dina na veibeitaki oqori. Keimami sega sara ni vakavuvulitaka na veikaruwani se na vakamau vakalevu, keimami sega tale ga ni vakatara e dua me kitaka na ka oqo, ka’u sa cakitaka talega ni a vakayacori ena neimami Valetabu, se ena dua tale na vanua ena Vanua oqo na vasagavulu se sivia na vakamau vakalevu.\nSa ripotetaki e dua na kisi, ka ra tukuna kina o ira era veibeitaki tiko ni a vakayacori e dua na vakamau ena Vale ni Edaumeni mai Salt Lake City, ena vulaitubutubu ni yabaki 1889, ia au se sega ga ni kila rawa se o cei a qarava na kena cakacaka; se cava ga a vakayacori ena vuku ni ka oqo au sega ni kila. Ena vuku ni veibeitaki oqo, au a vakarota kina me basu kusarawa na Vale ni Edaumeni ka talaraki sobu sara.\nMe vaka ni sa vakacurumi ena Boselawa ni matanitu na lawa e vakatabui kina na vakawati vakalevu, ka sa kacivaki kina ena mataveilewai e cake ni sa buli me lawa ni matanitu, au sa tukuna kina oqo na noqu inaki me’u muria na lawa oqori, ka’u na vakauqeti ira kina na lewe ni Lotu au liutaki ira me ra vakayacora vakakina.\nE sega sara ni dua na ka ena noqu ivakavuvuli ki na Lotu se ena nodra ko ira na noqu itokani, ena gauna ka tukuni oqori, e rawa me tukuni se nanumi ni vakauqeta se vakayaloqaqataka na vakamau vakalevu; ia ni dua na iTalatala Qase ni Lotu e vakayagataka e dua na vosa ka kena irairai ni vakauqeta e dua na ivakavuvuli vakaoqori na kena irogorogo, sa na vakadodonutaki sara ena gauna vata ga. Ka’u sa kacivaka raraba kina oqo ni sa noqu ivakasala vei ira na Yalododonu Edaidai me ra kakua sara ni vakayacora e dua na vakamau e vakatabui ena lawa ni vanua.\nKo Wilivote Uturavu\nPeresitedi ni Lotu i Jisu Karisito\nni Yalododonu Edaidai.\nA qai kaya vakaoqo ko Peresitedi Loreniso Sinou:\n“Au sa vakatura, me vaka ni da raici Wilivote Uturavu ni Peresitedi ni Lotu i Jisu Karisito ni Yalododonu Edaidai, ka sai koya duadua ga e vuravura sa tu vua ena gauna oqo na lewa ni cakacaka vakalotu ni veivauci, ka da raica ni sa tu vua na dodonu kece ena vuku ni itutu e tu kina me cauraka na iBole ka sa wiliki vei keda, ka a volai ena ika 24 ni Sepiteba 1890, ia me vaka ni da soqoni vata tiko vaka dua na isoqosoqo Lotu ena Koniferedi Raraba, eda sa ciqoma na nona ivakaro ena vuku ni vakamau vakalevu me sa dodonu ka da duavata kece kina.”\nSalt Lake City, Utah, 6 ni Okotova 1890.\nVeitikina Digitaki mai na Tolu na Vosa nei\nPeresitedi Wilivote Uturavu\nme baleta na iBole\nEna sega sara ni vakatara na Turaga vei au se vua e dua tale na tamata ena tu me Peresitedi ni Lotu oqo me liutaki kemuni ena sala tani. E sega ni vakakina na ituvatuva ni nona cakacaka. E sega ni vakaoqori na nona vakasama na Kalou. Kevaka au na via tovolea me’u kitaka vakakina, ena kauti au tani na Turaga mai na noqu itutu, ka na kitaka talega vakakina ko Koya vua e dua tale na tamata ena via kauti ira vakatani na luve ni tamata mai na ivakatakila ni Kalou kei na nodra itavi. (Ai ka 61 ni Koniferedi Raraba Vakayabaki ni Lotu, Moniti na ika 6 ni Okotova, 1890, Salt Lake City, Utah. A tabaki na kena itukutuku ena Deseret Evening News, Okotova 11, 1890, t. 2.)\nVeitalia se ko cei e bula tiko se ko cei sa mate, se ko cei ga e kacivi me liutaka na Lotu oqo, me ra na liutaka ga ena nona veivakauqeti na Kalou Kaukauwa. Kevaka era na sega ni rawa ni kitaka vakakina, era na sega ga ni rawa ni kitaka. …\nA qai vakaraitaki wale ga oqo vei au eso na ivakatakila, ka ra sa bibi sara vei au, ka’u sa na tukuna vei kemuni na ka sa tukuna vei au na Turaga. Me’u vakalesuya tale na nomuni vakasama ki na ka e vakatokai me ibole. …\nSa tukuna vei au na Turaga me’u taroga e dua na taro vei ira na Yalododonu Edaidai, sa tukuna talega vei au ko Koya ni kevaka era na vakarorogo ki na veika au tukuna vei ira ka sauma na taro e tarogi vei ira, mai na Yalo kei na kaukauwa ni Kalou, ena tautauvata na nodra isau ni taro, ka na tautauvata na ka era vakabauta ena vuku ni tikina oqo.\nE vakaoqo na taro: Na sala cava e sala vinaka duadua me ra muria na Yalododonu Edaidai—me ra segata me ra vakatovotovotaka tikoga na vakamau vakalevu, ni sa saqata tu na lawa ni matanitu kei na nodra ile na onosagavulu vakacaca na milioni na tamata, ka na kovei na Valetabu kece sara, ka tarovi na veicakacaka vakalotu e dau caka kina, me baleti ira na bula kei ira na mate, ka vakakina na nodra tauri vakavesu na Mataveiliutaki Taumada kei na Le Tinikarua kei ira na iliuliu ni veimatavuvale ena Lotu, ka kovei na nodra iyau na tamata yadua, (e caka na veika oqori me muduki kina na ivakarau ko ya); se, ni da sa cakava oti ka sota kaya na veika eda sa sotava ena noda sa muria na ivakavuvuli me da sa muduka na ivalavala oqo ka talairawarawa ki na lawa, ia ena noda sa vakayacora vakakina eda sa vagalalataki ira kina na Parofita, iApositolo kei ira na tama me ra tiko ga e vale, me ra dusimaki ira tikoga kina na tamata ka qarava na itavi ni Lotu, ka ra laiva tikoga kina na Valetabu e ligadra na Yalododonu, me rawa ni ra qarava kina na veicakacaka vakalotu ni Kosipeli, me baleti ira na bula kei ira na mate?\nSa vakaraitaka vei au na Turaga ena raivotu kei na ivakatakila, na veika sara ga ena yaco kevaka eda sega ni muduka na ivalavala oqo. Kevaka eda a sega ni muduka, ke na sega na betena vei kemuni … na tamata kecega na valetabu oqo e Logan; ni sa na muduki na veicakacaka vakalotu kece ena vanua ko Saioni. Ena roboti Isireli taucoko na veilecayaki, ka ra na tauri vakavesu e vuqa na tamata. Sa na tara taucoko sara na Lotu na leqa oqo, eda na qai vakasaurarataki me da muduka. Ia oqo na taro, se me na muduki ena kena ivalavala oqo, se ena ivalavala sa vakatakila vei keda na Turaga, ka me da vagalalataki ira kina na noda Parofita kei na iApositolo kei ira na tama, kei na valetabu e ligadra na tamata, me rawa ni ra sereki kina na mate. E dua na iwiliwili levu era sa sereki mai na valeniveivesu ena vuravura ni yalo mai vei ira na tamata oqo, ka na toso tiko beka ga na cakacaka se sa na mudu? Oqori na taro au taroga vei kemuni na Yalododonu Edaidai. Sa vakatau ga vei kemuni. Au vinakata mo ni dui sauma ga na taro oqori. Au na sega ni sauma; ia au via vakabibitaka ga ni na vakadina oqori na ka eda sota kaya, kevaka eda sega ni muria na sala eda sa muria.\n… Au a raica vakaidina na veika ena yaco, kevaka e sega ni vakayacori e dua na ka. Au a sa vakila makawa tiko mai na yalo ni ka oqo. Ia oqo ga na ka au via tukuna: Ke’u a sa laiva me kovei tani kece mai ligada na valetabu; Ke’u a sa lako ki valeniveivesu, ka ra lako talega kina na tagane kecega, kevaka a sega ni vakaroti au na Kalou ni lomalagi meu vakayacora na veika au a qai vakayacora; ia ni yaco mai na auwa me’u vakaroti kina me’u kitaka, sa matata vinaka tu vei au. Au a lako vua na Turaga, ka’u vola na veika e tukuna vei au na Turaga me’u vola …\nAu sa laiva oqo vei kemuni mo ni qai vakasamataka ka lewa. Sa cakacaka vata tiko kei keda na Turaga. (Koniferedi ni iTeki na Kesi, Logan, Utah, Siga Tabu, Noveba 1, 1891. Tabaki na kena itukutuku ena Deseret Weekly, Noveba 14, 1891.)\nAu sa na tukuna oqo vei kemuni na veika a vakatakilai vei au kei na ka a vakayacora na Luve ni Kalou ena ka oqo. … Ia me vaka sa bula na Kalou Kaukauwa, ke a yaco vakaidina na veika kece oqo, kevaka a sega ni tau yani na iBole. A ka oqo sa nanuma kina na Luve ni Kalou ni sa kilikili me tukuni vakamatata ki na Lotu, kei ira kecega na kai vuravura ena inaki e kila ga ko koya. A lewa na Turaga me tauyavutaki ko Saioni. Sa lewa ko koya me vakacavari na cakacaka ni valetabu oqo. Sa lewa tale ga me vakayacori tiko mada ena qakilo ni veiulunivanua oqo na cakacaka ni nodra vakabulai ko ira na bula tiko kei ira na sa mate. A sa lewa na Kalou Kaukauwa me kakua sara ni rawa na Tevoro na inaki oqo. Kevaka e rawa mo ni kila oqori, sai koya ga ko ya na kena idola. (Mai na dua na itukutuku ena ikaono ni soqoni ni kena vakatabui na Valetabu e Salt Lake, ena Epereli, 1893. Itukutuku Tabaki ni Lotu ni Vakatatabu, Vale ni Maroroi iTukutuku, Tabacakacaka ni iTukutuku ni Lotu, Salt Lake City, Utah.)


Kana o Jisu ena Vale i Saimoni | Bula i Jisu\nKanavata ena Vale i Saimoni e Pecani\nMACIU 26:6-13 MARIKA 14:3-9 JONI 11:55–12:11\nLESU I PECANI O JISU\nLIVIA O MERI NA WAIWAI BOIVINAKA\nE gole i Pecani o Jisu ni biubiu mai Jeriko. E rauta ni 20 na kilomita na ilakolako qori qai cabeti na veiulunivanua. Na vanua e toka kina o Jeriko e rauta ni 250 na mita kena cere mai waitui, o Pecani e rauta ni 610 na mita kena cere mai waitui. Eratou vakaitikotiko ena koro o Pecani o Lasarusa kei rau na ganena, rauta ni tolu na kilomita mai Jerusalemi qai toka ena baba tokalau ena Ulunivanua ni Veiolive.\nSa ra tekivu yaco yani e levu i Jerusalemi mera lai solevutaka na Lakosivia. Era yaco totolo yani mera lai “vakasavasavataki ira” de ra tara mai e dua na yagonimate se vakayacora e dua na ka e vakadukadukalitaki ira. (Joni 11:55; Tiko Voli Mai na Lekutu 9:6-10) Era gole sara ena valenisoro eso era yaco totolo yani ra qai via kila ke na tiko tale ga ena Lakosivia o Jisu.—Joni 11:56.\nE veitalanoataki tiko vakalevu o Jisu. Era via vesuki koya eso na iliuliu ni lotu me vakamatei. Era vakarota me tukutuku yani vei ira o koya e kila na vanua e tiko kina o Jisu “mera lai vesuki koya.” (Joni 11:57) O ira ga na iliuliu ni lotu qori era via vakamatei koya ena gauna a vakaturi Lasarusa kina. (Joni 11:49-53) Sa rauta mera lomatarotarotaka eso ena vakaraitaki koya o Jisu e matanalevu se sega.\nE yaco yani i Pecani o Jisu ena Vakaraubuka, “ni vo e ono na siga me vakayacori na Lakosivia.” (Joni 12:1) E tekivu e dua na siga vou (Siga ni Vakacecegu, ika8 ni Naisani) ni dromu na siga. Kena ibalebale sa vakacavara nona ilakolako o Jisu ni bera na Siga ni Vakacecegu. E sega ni rawa ni biuti Jeriko ena Siga ni Vakacecegu—ni dromu na siga ena Vakaraubuka ina dromunisiga ena Vakarauwai baleta e vakatabui na veilakoyaki ena siga qori ena nodra lawa na Jiu. Me vaka ga e dau cakava e liu o Jisu, e rairai gole sara ina vale i Lasarusa.\nEna yakavi ni Vakarauwai, e sureti sara o Jisu kei ira na nona itokani, wili kina o Lasarusa, ina kanavata ena vale i Saimoni e Pecani. E vakatokai na turaga qori me o Saimoni “na vukavuka,” de dua a vukavuka tu e liu qai vakabulai koya o Jisu. E baci ogataki ira na vulagi o Marica me vaka ga na nona ivakarau. O Meri e kauaitaki Jisu ga, ia e qai cakava e dua na ka e vakavu veivosaki vakalevu.\nE dolava o Meri na tavaya waiwai e tawa tu kina “e dua na paudi na waiwai boivinaka, e vakaisaluaki ena narita dina.” (Joni 12:3) E waiwai talei dina qori qai (300 na dinari) na kena isau, qori e tautauvata kei na isau ni tamata cakacaka ena dua na yabaki! E livia o Meri na waiwai ena ului Jisu kei na yavana qai qusia na yavana ena drauniuluna. E curuoso e vale na iboi sareguregu ni waiwai.\nEratou cudru na tisaipeli ratou qai taroga: “Na cava e vakasabusabutaki kina na waiwai boivinaka qo?” (Marika 14:4) E bau vosavosa tale ga o Jutasa Isikarioti, e kaya: “Na cava e sega ni volitaki kina na waiwai boivinaka qori ena 300 na dinari me qai soli vei ira na dravudravua?” (Joni 12:5) E sega ni nanumi ira dina na dravudravua o Jutasa. Sa dau butakoca voli mai na ilavo e maroroya tu ena vukudratou na tisaipeli.\nE tokoni Meri o Jisu ena nona kaya: “Na cava dou vakalewa kina na yalewa qo? E cakava tiko vei au e dua na cakacaka vinaka. Ni dou na tiko ga kei ira na dravudravua, ia dou na sega ni dau tiko vata ga kei au. Ni lumuta na yagoqu na yalewa qo, sa vakarautaki au tiko ena noqu bulu. Au tukuna vakadodonu vei kemudou, ni vunautaki na itukutuku vinaka ena veiyasa i vuravura kece, ena tukuni tale ga na ka e vakayacora na yalewa qo me kena ivakananumi.”—Maciu 26:10-13.\nSe sega ni dede nona tiko voli e Pecani o Jisu, sa tete na kena itukutuku. Era gole yani ina vale i Saimoni e levu na Jiu mera raici Jisu kei Lasarusa “e vakatura [o Jisu] mai na mate.” (Joni 12:9) Era veivosakitaka sara na iliuliu ni bete me rau vakamatei o Jisu kei Lasarusa. Era vakabauta na iliuliu ni lotu qori nira sa vakabauti Jisu tiko e levu ena vuku ni nona vakaturi Lasarusa. Sa laurai votu sara tu ga e keri nodra ivakarau ca na iliuliu ni lotu!\nNa cava era veivosakitaka voli na Jiu ena valenisoro?\nNa cava e yaco kina i Pecani o Jisu ena Vakaraubuka, sega ni Vakarauwai?\nNa cava e cakava o Meri e vakavu veivosaki vakalevu? E tokoni koya vakacava o Jisu?\nE kilai vakacava ni ca nodra ivakarau na iliuliu ni bete?\niMeli iMeli Kanavata ena Vale i Saimoni e Pecani\njy wase 101 t. 236-237


Bulibuli se Bula Vakaidewadewa?—Cava Meu Vakalewa Kina na Bula Vakaidewadewa? | Ra Taroga na iTabagone\nWILIKA ENA VOSA Afrikaans Albanian Amharic Arabic Arabic (Lebanon) Armenian Azerbaijani Azerbaijani (Cyrillic) Bislama Bulgarian Cebuano Chichewa Chinese Cantonese (Simplified) Chinese Cantonese (Traditional) Chinese Mandarin (Simplified) Chinese Mandarin (Traditional) Chitonga Cibemba Croatian Czech Danish Dutch English Estonian Ewe Finnish French Ga Georgian German Greek Haitian Creole Hausa Hebrew Hiligaynon Hindi Hindi (Roman) Hungarian Icelandic Iloko Indonesian Italian Italian Sign Language Japanese Kazakh Kazakh (Arabic) Kikaonde Kinyarwanda Kirghiz Korean Latvian Lingala Lithuanian Macedonian Malagasy Malay Malayalam Maltese Mambwe-Lungu Mongolian Myanmar Norwegian Papiamento (Curaçao) Persian Polish Portuguese (Brazil) Portuguese (Portugal) Punjabi Punjabi (Roman) Romanian Russian Sepedi Serbian (Cyrillic) Serbian (Roman) Sesotho (Lesotho) Shona Sinhala Slovak Slovenian Spanish Swahili Swedish Tagalog Tamil Tatar Telugu Thai Tsonga Turkish Turkmen Ukrainian Vietnamese Xhosa Yoruba Zulu vakaViti\nE lomatarotaro o Alex. E vakabauta na Kalou kei na ka e bulia, ia e usuraka o nona qasenivuli ni veikabula (biology) ni dina na bula vakaidewadewa baleta ni yavutaki ena vakadidike vakasaenisi. E sega ni vinakata o Alex me nanumi ni lialia. E kaya lo ga, ‘Ke ra vakadinadinataka na saenitisi ni dina na bula vakaidewadewa, o cei o yau meu lomatarotarotaka?’\nE va tale ga qori na ka o sotava? De dua o vakabauta na ka e kaya na iVolatabu: “E bulia na lomalagi kei na vuravura na Kalou.” (Vakatekivu 1:1) Ia era saga eso mo vakabauta ni dina na bula vakaidewadewa qai italanoa lasu na bulibuli. Vakacava o na vakabauti ira? Cava mo vakalewa kina na bula vakaidewadewa?\nRua na vuna mo vakalewa kina na bula vakaidewadewa\nEra sega ni vakabauta na saenitisi na bula vakaidewadewa. Dua na gauna balavu era vakadidike tiko kina, ia e duidui na ka era vakamacalataka me baleta na bula vakaidewadewa.\nVakasamataka mada: Me vaka ni duidui na ka era tukuna na saenitisi me baleta na bula vakaidewadewa, vakacava e cala ni o vakalewa?—Same 10:4.\nE bibi na ka o vakabauta. E kaya e dua na cauravou o Zachary, “Ke basika ga vakacalaka na noda bula, ena sega ni vakainaki na ka kece ena vuravura.” E donu na ka e kaya. Ke dina mada ga na bula vakaidewadewa, ena sega ni vakainaki na bula. (1 Korinica 15:32) Ia ke dina na bulibuli, ena vakacegui na noda lomatarotaro me baleta na inaki ni bula kei na inuinui se bera mai.—Jeremaia 29:11.\nVakasamataka mada: Ena uqeti iko vakacava nomu kila na ka dina me baleta na bulibuli kei na bula vakaidewadewa?—Iperiu 11:1.\nKA ERA TUKUNA: ‘Basika vakacalaka na ka kece e vuravura ena dua na kacabote levu.’\nO cei, se na cava e vakavuna na kacabote levu?\nE vakaibalebale ni basika vakacalaka na ka kece, se buli?\nKA ERA TUKUNA: ‘Eda vu mai na manumanu.’\nKe da vu mai na manumanu, kena ivakaraitaki na maqe, na cava era sega ni vuku kina me vakataki keda? *\nCava sa rui vereverea kina na ka somidi? *\nKA ERA TUKUNA: ‘E tiko na ivakadinadina ni bula vakaidewadewa.’\nVakacava o koya e tukuna qori, sa raica vakataki koya na ivakadinadina?\nEra le vica era vakabauta na bula vakaidewadewa ni tukuni nira vakabauta kece na vuku?\n“Kaya mada ke tukuni vei iko ni kacabote na valenitabaivola, e tasika na iqi ena lalaga kei na dokanivale qai basika kina e dua na ivolavosa. O na vakabauta? Sega. Sa qai dredre sara ni vakabauti ni basika na noda vuravura ena dua na kacabote levu?”\n“E tiko vei keda eso na itovo vinaka. Eda dau qaravi ira na tauvimate kei ira na vakaloloma. Na cava meda cakava kina qori ke dina na bula vakaidewadewa kei na kena ivakavuvuli nira na ‘bula ga na qaqa,’ oya ni dodonu mo qaravi iko mada ga e liu?”\n“Ke o lako tiko ena loma ni veikau o qai raica e dua na valekau rairai vinaka, o na vakasamataka: ‘Sa totoka dina! E bale vakavinaka na vunikau me duri tu kina na vale qo.’ Sega sara! E sega ni vakaibalebale. Na cava gona meda vakabauta kina ni ka kece mai lomalagi kei na vuravura e basika ga vakacalaka?”\n^ para. 18 Era tukuna eso nida vuku sara vei ira na maqe ni ka levu na noda mona. Ia e sega ni dina qori, raica na brochure The Origin of Life—Five Questions Worth Asking, tabana e 28.\n^ para. 19 Raica na brochure The Origin of Life—Five Questions Worth Asking, tabana e 8-12.\niMeli iMeli Bulibuli se Bula Vakaidewadewa?—Wase 2: Cava Meu Vakalewa Kina na Bula Vakaidewadewa?


Wase 13 – NA KAUKAUWA NI DRA EDAIDAI | NA KAUKAUWA VUNI E NA DRA I JISU\nWase 12 – NA DRA KEI NA MATANITU →\n“O koya ga mo dou vakaraici kemudou, kei ira kecega na qele-ni-sipi, ni sa lesi kemudou kina na Yalo Tabu mo dou nodra ivakatawa, mo dou vakania na isoqosoqo lewe ni lotu ni Kalou; ko ira sa volia ko Koya, e na Nona dra ga” (Cakacaka 20:28).\nNa dra nei Jisu e taukena na kaukauwa me veisautaka na ivolatukutuku kei vuravura, ka ko keda, eda sa tiki ni ivolatukutuku o ya. Ko Kalivari e sa itakele ni veitabagauna kece sara: na veitabagauna kece ni se bera na kauveilatai era vakanamata mai kina; ka vakakina na veitabagauna e daku ni kauveilatai, era rai lesu kina. E laurai tu na kauveilatai nei Karisito kei na kena bibi tawamudu, ni duri rewaicake duadua tu e maliwa ni veika kece tale e na ivolatukutuku kei vuravura. Na itukutuku bibi ni kauveilatai sa ikoya oqo: Na tamata e sa yali tawamudu tu kevaka e sega na nona iVakabula. E a lako mai ki vuravura na Karisito, ka mai mate me cola kina na itotogi e vuku ni tamata, ka me solia vua na bula tawamudu.\nNa tamata e sa yali tawamudu tu kevaka e sega na nona iVakabula.\nNa ivakatakilakila ni dra ni veivakaduavatataki, e vosa cake vakadomoilevu ka vakamatata. Na rorogo ni kena kaci e voqa e na veitabatamata taucoko, ka dodo yawa mai e na dela ni veitabayabaki. O ya na kaci ka kacivaki mai ki na dui yaloda kei na noda dui bula yadua.\nTaumada, eda na dui ciqoma vakaevei na veisureti ki na bula tawamudu e na Nona solia na Nona bula na Lami? A ikarua, eda na bulataka vakaevei na noda dui bula, me da vakavinavinakataka rawa kina na iloloma talei oqo, kei Koya na Luve ni Kalou yalololoma ka solia vei keda?\nE SE SEGA NI BAU MALUMALUMU MAI NA KAUKAUWA NI DRA\nE na iwase ni ivola eda se qai wilika oti, eda a tukuna kina me baleta na veika sa yaco oti, kei na veika e se bera mai. O keda ka da sa wili ki na matanitu ni Kalou, eda sa tu oqo e na vanua ka rau veitaqai kina na polo e rua o ya. Eda sa tu e na matanitu, ia eda se tu talega e na vuravura bale oqo. Ko keda na kawatamata ni veiyalayalati vou ni Kalou, eda sa kacivi me da kauta na itukutuku ni veivakabulai kei na veisereki e na vuku ni dra, ki vei ira eda bula mailwai ira e na vuravura bale oqo.\nMe yacova mai edaidai, e se sega ni bau malumalumu mai na kaukauwa ni dra. E sega ni vakaiyalayala na veika e sa vakayacora na dra i Jisu, ka vakakina na veika e na vakayacora, e na noda bulataka na bula veitokani ni veiyalayalati kei na noda Kalou, ni da sa Nona – o ikeda na isoqosoqo lewe ni lotu.\nNA KAWATAMATA NI VEIYALAYALATI NI KALOU E VURAVURA\nSa ibulibuli talei ni Kalou na isoqosoqo lewe ni lotu. Ko ira era sa voli oti e na dra, era taukeni mai Vua, ka ra cakacaka tiko e Vukuna e vuravura, e sa soli ka vakatautaki tu vei ira e dua na ilesilesi bibi.\nSa ibulibuli talei ni Kalou na isoqosoqo lewe ni lotu.\nNA VEITAVAKI KEI NA SERAU NI KALOU\nE na sega ni vakayacora rawa vaka ikoya na cakacaka ni Yalo na isoqosoqo lewe ni lotu, e na kaukauwa vakatamata ga. Sa na rawa duadua ga oqori kevaka e vakasaqara ka ciqoma na serau ni Kalou. Ni vakamacala tiko e na tikina oqo, e kaya na ivola ki vei ira na kai Efeso 2:20-22:\n“Ka dou sa tara cake e na nodra yavu na i apositolo kei ira na parofita, ia sa ikoya ko Jisu Karisito sa kena ivakadei e tutu-ni-vale. O koya sa sema vata kina na vale taucoko, a sa tubu cake kina me vale tabu ni sa tu vata kei na Turaga: o koya dou sa vakatataki vata talega kina me vale ni Kalou ni sa tiko kina na Yalo Tabu.”\nNa veikacivi cecere duadua vei ira na sa kacivi, o ya me ra vakarokorokotaka na Kalou. E sa kilikili Vua me vakarokorokotaki ka vakacerecerei, me laveti cake na Yacana me ivakadinadina ni Nona kaukauwa kei na Nona vinaka. Ni ra dau soqoni vata mai na tamata ni Kalou e na gauna makawa me ra vakacabo isoro, ko ira na tamata vakabauta ni veiyalayalati vou, era sa kila tu ni sa cabo oti na iSoro e dua, ka ra soqoni vata mai me ra vakalevulevuya na yaca iKoya ka a vakadavea na Nona dra me ra vakabulai kina.\nNa isoqosoqo lewe ni lotu, ni dabe donu tu, e sa yasana ka vakaitikotiko kina na Kalou e na kedra maliwa na Nona tamata.\nNA KACIVAKI NI TUKUTUKU NEI KARISITO\nMe vaka ni ra sa kawatamata ni Kalou, na isoqosoqo lewe ni lotu e vakamarautaka na Kalou, ka veiqaravi vakavinaka ki vuravura, e na gauna e vunautaka kina vakadodonu na itukutuku ka solia kina ko Karisito. Na itukutuku oqo e vuqa na kena ivakamacala, ka vakamatatataka na vosa kei na bula nei Karisito e na Nona a bula voli e vuravura.\nE a cudruva na vu-ni-lolo ko Jisu baleta ni a sega ni vuataka na vuana ka a namaki me vuataka. (Maciu 21:19). Na isoqosoqo lewe ni lotu ka sega ni veivakalotutaki, e sa vaka e dua na vunikau ka sega ni vua, ka sa vakamaumautaka walega na qele e tubu kina; se vaka e dua na vale ka sa lala tu, ka volai tu e na kena katuba “Ikapoti” (“sa yali na i ukuuku” –1 Samuela 4:21). E a vakadavea na Nona dra talei ko Karisito me vakabulai kina na tamata kecega, ia kevaka e sega ni vakadewataka na isoqosoqo lewe ni lotu vei ira na tagane kei na yalewa, na cakacaka e sa cakava ko Koya, sa sega ni vuataka na vuana.\nE a cudruva na vu-ni-lolo ko Jisu baleta ni a sega ni vuataka na vuana ka a namaka me vuataka. (Maciu 21:19).\nE sa na bau vakararawataka dina na yalo ni Kalou me raica na isoqosoqo lewe ni lotu ni cakava tiko na veicakacaka kece tale e so, ka vakavo ga na ilesilesi ka a lesia kina me cakava. O keda eda sa tamata vakabulai ni Kalou, ka sa noda itavi me da bulataka ka da kacivaka na dina ni Nona vakacabo isoro cecere ko Jisu. E dodonu me da kacivaka na iSoro savasava duadua oqo, o Koya ka a solia me dave na Nona dra me savai kina na ivalavala ca ni tamata.\nSOLIA VUA NA KALOU NA LAGILAGI\nE dua na itavi bibi taumada ni kawatamata ni Kalou, o ya me solia Vua na lagilagi. Eda cakava oqo e na noda tukuna na veika e vakatakila vei keda na Kalou, na veika veivakurabuitaki kei na Nona kaukauwa, kei na noda vakacerecereya tikoga na Yacana. Na Efeso 3:20-21 e kaya vei keda me da vakalagilagi Koya e na vosa oqo:\n“Ia vei Koya, sa rawata me cakava na ka sa uasivi cake vakalevu sara e na ka kecega eda sa kerea se vakasama kina, me vaka na kaukauwa sa cakacaka yaco e na lomada; me ia vei Koya na vakarokoroko e na isoqosoqo lewe ni lotu e na vuku i Karisito Jisu, me yacova na veitabatamata kecega ka sega ni mudu. Emeni.”\nVAKADEWATAKI NI NONA VUKU TAWA YALANI NA KALOU\nNa tamata e sa dau vakasaqara voli mai me kunea na sala me vakabulai koya kina vaka ikoya, ia na lewa ni Kalou me baleta na sasaga oqo ni tamata e tukuni vakamatata tu e na 1 Korinica 1:21:\n“Io, ni sa vuku tu na Kalou, a ra sa sega ni kila na Kalou na kai vuravura e na nodra vuku, sa qai vinakata na Kalou me vakabulai ira era sa vakabauta, e na vosa vakalialia.”\nKo vuravura e dikeva na kosipeli, ka kaya ni ka lialia. Na vakasama, ni taukena na dra ni Lami na kaukauwa me veivakabulai, e ka rogorogo lialia vei ira e so. Ia, na isoqosoqo lewe ni lotu vaka ikoya, e nakiti me ivakavotukanataki ni vuku cecere ni Kalou, ka vakaraitaki e na kauveilatai. E kaya vakaoqo na Efeso 3:10: “Me yaco kina, e na gauna oqo, na isoqosoqo lewe ni lotu, me ivakatakilakila vei ira na turaga kei ira sa kaukauwa e na veiyasana vakalomalagi ni sa takiveivinaka sara na vuku ni Kalou.”\nE a kila tu ko Paula ni na vakatakilai na vuku e na vunautaki ni kosipeli.\n“Ni’u sa sega ni maduataka na itukutuku vinaka kei Karisito: ni sa ikoya oqo na kaukauwa ni Kalou me vakabulai kina ko ira yadua era sa vakabauta (Roma 1:16).\nNa itukutuku vinaka ni kosipeli, sa ikoya, ni dra e yaga me voli lesu kina ko vuravura taucoko, ka rawa me vakayagataki me vakabulai kina e dua e rogoca na itukutuku, ka ciqoma e na yalo ni veivutuni kei na loloma. Na cakacaka loloma ni isoqosoqo lewe ni lotu, sa ikoya me kauta na itukutuku ni veivinakati oqo ki vuravura taucoko.\n“Ni’u sa sega ni maduataka na itukutuku vinaka kei Karisito: ni sa ikoya oqo na kaukauwa ni Kalou me vakabulai kina ko ira yadua era sa vakabauta" (Roma 1:16).\n“Ka me vakaveivinakatitaki ira kaya na ka kecega e na vukuna, ni sa ia mada na ka ni veivinakati e na Nona dra ni sa lauvako ki na kauveilatai; io e na vukuna ga, se ra tu e vuravura se ra tu mai lomalagi.” (Kolosa 1:20)\nEda sa kacivi ka da lesi me da kacivaka na itukutuku vinaka, ka vauqeti ira na tagane kei na yalewa me ra ciqoma.\nNa cakacaka ni veivakalotutaki e vakayacori e na kena vunautaki na Vosa, e na veiwasei kei na tukuni yalo, e na nodra talai na kaulotu, kei na kena vakayagataki na veisala e vuqa ni vakau itukutuku. Me vakataki Paula, me da sa yaco me da ka kecega vei ira kecega na tamata, me da vakabula kina e so e na ka kecega (1 Korinica 9:22).\nNA VEIVAKATATAKI CAKE\nNa veivakatataki cake, e kena ibalebale me tara cake, se me vakatubura cake. E na nona dodoliga yani ki vuravura, e sega ni dodonu vua na isoqosoqo lewe ni lotu me guilecavi ira na lewena. Me ra kua ni biligi vakatikitiki se guilecavi na veitiki ni Yago. E dodonu me ra ovici e na veitokani veilomani, ka me ra vakani vakavinaka mai na Vosa me ra tubu kina e na tubu e vaKarisito.\n“Ia kevaka eda sa ia na ivalavala ni rarama, me vaka e sa tu e na rarama ko Koya, eda sa qai duiveiwekani vata, a sa vakasavasavataki keda mai na ca kecega na dra i Jisu Karisito na Luvena” (1 Joni 1:7).\nE sa tubu cake tikoga na noqu kila, e na noqu uqeti tiko mai na kaukauwa ni dra me veivueti, veivakatabui, ka veitabaki, ni inuinui levu ni isoqosoqo lewe ni lotu me vakateteya na itukutuku kei na kaukauwa ni dra, o ya me tuberi ira, vakarautaki ira ka vakatavulici ira na tamata ni Kalou e na kena caka na cakacaka bibi oqo.\nE na nona vakatuburi ira tiko na turaga kei na marama na isoqosoqo lewe ni lotu me ra kauta na itukutuku ni kosipeli, e na gauna vata tale ga o ya, era sa tubu tale tikoga na lewe ni lotu oqo me ra tamata sinai e na loloma ka me ra kaukauwa vakayalo. Oqo e sa ituvatuva ni Kalou me baleti ira na Nona tamata ka sa voli ira oti e na dra.\nNi sa dau tekivu vakadewataka yani na Vosa ni Kalou na isoqosoqo lewe ni lotu, e dau yaco e dua na ka vakurabui vei ira na lewena: Era dau tubu cake me ra ucui Karisito vakalevu cake:\n“Ia sa ikoya sa solia e so, me ra i apositolo; ka so me ra parofita; ka so, me ra tamata dauvunau voli; ka so me ra ivakatawa ka ivakavuvuli: me ra vakavinakataki kina ko ira sa lotu, me ia na cakacaka ni talatala, me vakatataki cake na ivavakoso nei Karisito: me da yaco sara ko ikeda kecega me da lomavata e na vakabauta, ka kila sara na Luve ni Kalou, me da tautauvata kei na ivakarau ni tamata dina, era sa sinai sara kei Karisito” (Efeso 4:11-13).\nNODRA VAKADODONUTAKI NA LEWENA\nE dua na tikina e na Vakatakila, e tukuni kina e dua na isoqosoqo lotu ka sa rui vakararawataka na Kalou, ka ni a qai kaya “Ka’u na luaraki iko mai na gusuqu” (Vakatakila 3:16). E levu sara na veika e namaka na Kalou mai vei ira na luvena ka ra sa voli oti e na dra. E dua vei ira oqori, sa ikoya na Nona namaka me ra vakadodonutaki ka ra vunauci ko ira era caka cala. E a vakamacalataka ko Jisu na kena icakacaka:\n“Ia kevaka sa ivalavala ca vei iko na wekamu, lako ka vunauca ni drau sa tiko vaka ikemudrau ga: kevaka e na rogoci iko, ko sa qai rawai koya na wekamu. Ia kevaka e na sega ni rogoca, me qai lewe dua se lewe rua tale mo kauta vata kei iko, me vakadinadinataki na vosa kecega e na gusu ni dautukutuku e le rua se le tolu. Ia kevaka e bese ni rogoci iratou, tukuna vei ira na isoqosoqo lewe ni lotu; ia kevaka e bese ko koya ni rogoci ira na isoqosoqo lewe ni lotu, me qai vaka na tawa-lotu kei koya sa kumuna na ivakacavacava vei iko ko koya” (Maciu 18:15-17).\nNA NODRA QARAVI NA DRAVUDRAVUA\nE a tukuna ko Jisu na veika e bibi e na Nona veiqaravi, ka vakayagataka na tikina mai na ivola nei Aisea, ka cavuti kina na itovo ni veiqaravi e gadrevi, o ya o koya e laurai votu ka veiriti. E a tauyavutaka ko Jisu na Nona veiqaravi raraba vei ira na tamata, e na Nona cavuti Aisea ka kaya:\n“Sa tu vei au na Yalo i Jiova, ni sa lumuti au ko Koya me’u vunautaka na itukutuku vinaka vei ira era sa dravudravua; me’u vunautaka na sereki vei ira na bobula, kei na rai vei ira sa mataboko, me’u vakalalagataki ira era sa mavoa, me’u vunautaka na yabaki vinaka i Jiova”\nE na veiqaravi nei Jisu, e a vakani ira na viakana, vakabulai ira na tauvi mate, vosa ni veivauqeti vei ira na lolosi, ka vakamarautaki ira na dravudravua. Oqo talega na ilesilesi era sa kacivi kina ko ira na Nona tamata.\n“Sa tu vei au na Yalo i Jiova, ni sa lumuti au ko Koya me’u vunautaka na itukutuku vinaka vei ira era sa dravudravua..."\nE tarogi keda na iVola Tabu:\n“Ia kevaka sa dua na veiwekani se yalewa se tagane sa sega na nona isulu, ka sega na kena e na veisiga, ia ka dua vei kemudou sa kaya vei ira, dou lako e na vakacegu, dou tatalai ka vakamamautaki; ia dou sa sega ni solia na veika e yaga ki na yagodra; a cava na betena? Sa vaka talega kina na vakabauta kevaka sa sega ni tu vata kei na cakacaka, sa mate ga ni sa tu duadua ga” (Jemesa 2:15-17).\nE cavuti vakawasoma e na Veiyalayalati Vou ni ra namaki na tamata ni Kalou me ra kauwaitaka na nodra gagadre na vakaloloma kei na dravudravua. Era sa tamata dau veikauwaitaki ko ira na tamata ni Kalou. Na noda veikauwaitaki e iyaloyalo i Koya na Yalo Tabu ka volai vakaoqo na kena itukutuku:\n“E na vakatanievei na dra nei Karisito, o Koya ka vakacabori Koya vua na Kalou e na vuku ni Yalo Tabu tawa mudu ia ka sega vua na ca, e na sega beka ni rawarawa sara me vui laivi kina na nomudou lewa-eloma mai na cakacaka sa ka ni mate, mo dou qarava na Kalou bula?” (Iperiu 9:14).\nBULATAKA NA BULA SA VAKATABUI\n“O koya ga oqo sa mate kina ko Jisu e taudaku ni matamata-ni-koro, me vakasavasavataki ira na tamata e na Nona dra. E na vuku ni ka oqo me da lako kina ki vei Koya ki na ibili, ka vosota vata kaya na veivakalialiai. Ni sa sega na noda koro e ke me da tiko vakadua kina, ia eda sa vakasaqara ga e dua e na muri mai. Ia ko koya oqo me da qai vakacabora tikoga na imadrali ni vakavinavinaka vua na Kalou e na vukuna, oqori na vua ni tebenigusuda, ni da tusanaka na Yacana. Kakua talega ni guilecava na caka vinaka kei na dausoli ka: ni sa vinakata sara na Kalou na imadrali vakaoqo” (Iperiu 13:12-16).\nE na vuku ni dra i Karisito, eda sa wasei tani ka voli mai vua na Kalou. Ka sa tugana na Nona lawa ki na noda vakanananu ka vola e lomada (Iperiu 8:10), ka sa dodonu me da bulataka na noda bula me vaka ni da sa Nona ka da sa ucui Koya.\nE dua na sala bibi eda rawa ni dau vakananuma kina ni da sa Nona na Kalou, o ya e na noda veiwaseitaka na iVakayakavi ni Turaga, ka da nanuma lesu kina na vakadavei ni Nona dra e vukuda, kei na bula vou e sa noda e na vuku ni Nona isoro.\nEda nanuma na kaukauwa ni dra e na veigauna eda kana vata kina e na iVakayakavi ni lesu mai ki na noda vakanananu na kaukauwa e taukena na dra, ni da kila vinaka na bibi ni sakaramede oqo.\nE na kena ivakatekivu na sakaramede oqo, e a kaya ko Jisu vei ira na Nona tisaipeli:\n“Ia ka’u sa kaya vei kemudou, Au na sega ni gunuva e muri na vua ni vaini oqo, ka malua me yaco mada na siga ka’u na gunuva vou kina kei kemudou e na matanitu nei Tamaqu.” (Maciu 26:29).\nE sega ni dau kila vinaka na isoqosoqo lewe ni lotu na ibalebale dina ni vosa oqo. Eda dau nanuma wasoma ni gauna e tukuna tiko oqo ko Jisu, e se yawa sara, ka rairai na qai yaco beka e na matanitu vakalomalagi ka cavuti wasoma e na iVola Tabu.\nIa, na kena dina oqo: E a sa vakavotukana oti na matanitu vei iratou na tisaipeli, mai na ruku ni kauveilatai. E na gauna e ratou a qai veiwasei tale kina e na iVakayakavi ni Turaga, e ratou a sa “gunuva vou tiko na vua ni vaini e na matanitu nei Tamana.” Na itukutuku marautaki ni dina oqo, o ya, na yalayala ni sa tiko vata kei keda ko Koya.\nAu via bolei iko mo kania na iVakayakavi oqo, sega me vaka ga e dua na itavi vakalotu ka da dau cakava ga baleta ni sa kena itovo tu mai vakadede, ia me da raica ni oqo e dua na gauna eda sa curu dina kina ki na iserau ni Kalou. Mo kila ni sa tu maliwai keda tu ko Jisu e na teveli. E kaya tiko vei keda e daidai me vaka na Nona a kaya vei ratou na Nona tisaipeli, “Au a gadreva vakalevu me’u ia mada e liu kei kemudou na kana vata ni lako-sivia oqo, me’u qai mate e muri” (Luke 22:15).\nE na nomu sa kila oqo, e na qai vakavotukana sara vei iko na kaukauwa e taukena na dra. Ko sa na qai yalo dei mo vosa Vua e na nomu wasea kei Koya na Nona ivakayakavi. Ko na rawa ni rogoci Koya ni kaya vei iko, “E ka ni marau vei au me daru veitokani. E tu e dua na nomu gagadre? E tu e dua na ka au rawa ni vukei iko kina? Na cava e rawa ni’u cakava me’u vakalougatataki iko kina?”\n"Na cava e rawa ni'u cakava me'u vakalougatataki iko kina?"\nNi ko torova yani na teveli ni iVakayakavi e na itovo ni veitokani voleka vakaoqo, e na nomu kila ni sa gadreva o Jisu mo drau mai veitokani e na gauna vinaka oqo, e sa na qai sega ni dua walega na ivakatakilakila ni dua na cakacaka vakalotu mai na gauna makawa na kana vata oqo, ia e sa na veisau me kena vakavotukanataki edaidai na veitokani kei na Kalou, kei na nomu sotava ka raica na Nona kaukauwa – na kaukauwa e taukena na dra.\nSa dodonu kina, ni ko lako ki na iVakayakavi ni Turaga, mo nanuma na veika sa cakava na Kalou me vuya kina na nomu ivalavala ca, vueti iko, vakabulai iko, ka solia vei iko na bula marau e na vuravura oqo. Na kalougata kece ko sotava e yaco rawa ga e na vuku ni dra ni Lami.\nNA ITUVATUVA NI ISOQOSOQO LEWE NI LOTU\nSa vuabale na noqu reki kei na marau ni’u vakananuma na loloma tawa yalani ka lomana kina na isoqosoqo lewe ni lotu ko Jisu, kei na ituvatuva lagilagi e sa vakarautaka tu e vukuna. Mo nanuma, ni sa “iSoqosoqo lewe ni lotu ni Kalou; ko ira sa volia ko Koya e na Nona dra ga” (Cakacaka 20:28). Sa “lomana na isoqosoqoso lewe ni lotu na Karisito, a sa soli Koya e na vukuna” (Efeso 5:25).\nNa parofita ko Malakai, e a vola vakaoqo na vosa ni Tamada vakalomalagi:\n“A sa kaya ko Jiova ni lewe vuqa, era na noqu ga, e na siga ka’u na kumuna kina na noqu iyau talei; ia ka’u na lomani ira, me vaka na tamata sa lomani koya na luvena sa qaravi koya” (Malakai 3:17).\nSa tu na nodra inuinui na luve ni isoqosoqo lewe ni lotu me baleta na gauna oqo kei na gauna mai muri, ka sega e dua me a tukuna vakamatata cake me vakataki Taito:\n“Ni sa rairai na loloma ni Kalou, o koya sa vu ni bula vei ira kecega na tamata; a sa vakavulici keda me da biuta na ivalavala sa sega ni vakalotu, kei na gagadre ca vakavuravura, me da ia na ivalavala yalomatua, ka yalododonu, ka vakalotu, e vuravura oqo; ni da waraka na ka ni veivakalougatataki eda sa nuitaka, kei na Nona rairai vakaiukuuku na Kalou levu na noda ivakabula ko Jisu Karisito” (Taito 2:11-13).\nE sega walega ni da marautaka e dua na itovo ni bula cecere ka vakayalo e na vuravura oqo, ka marau kina na Kalou, ia e sa noda talega na inuinui lagilagi me baleta na gauna mai muri. E se sega ni matata sara vakavinaka vei keda na matailalai ni bula ka se bera mai, ka ni levu na veika lagilagi o ya e se vunitaki tu mai vei keda e na noda kila vakaiyalayala ga. Ia, e so na dina e sa matata vinaka vei keda, ka solia vei keda na marau ni da kila. E dua na kena ivakaraitaki, e tukuna ko Joni:\n“Oi kemudou sa lomani, eda sa qai luve ni Kalou, ia sa sega ni rairai se da na vakaevei mai muri: oqo ga eda sa kila, ni na rairai mai ko Koya, eda na tautauvata kaya; ni da na raica na matana dina” (1 Joni 3:2).\nKo keda na luve ni isoqosoqo lewe ni lotu, e dodonu me da kila, ni tukuni talega e na Vakatakila kei na so tale na ivola e na iVola Tabu ka tukuni kina na siga ni qaqa o ya, na “noda na veirai e na matanavotu” kei Jisu (1 Korinica 13:12):\n“Sa oti oqo ka’u sa vakaraica, ka raica, sa dua na isoqosoqo levu sara, e sega e dua na tamata e wilika rawa, mai na veivanua kece, kei na veimataqali, kei na veimatanitu, kei na duivosavosa, era sa tu e na mata ni tikotiko-vakaturaga , kei na mata ni Lami, era vakaisulu e na isulu vulavula, ka taura na iviu e na ligadra; a ra sa kaci e na domo levu, ka kaya, A vu ni bula na noda Kalou, o Koya sa tiko e na itikotiko-vakaturaga, vua na Lami talega” (Vakatakila 7:9-10).\nE na qai basika mai na Lami ni Kalou, me da raici Koya e matanavotu. Na Lami talei ka a vakadavei na Nona dra, na dra ka a vu ni noda vakabulai, e na qai reki e na lagilagi eda na solia Vua. Era na kumuni vata kece mai na Nona tamata, me ra mai vakalagilagi Koya. E na voqa ko lomalagi taucoko e na vakaaleluya kei na vakarokoroko.\nE na qai basika mai na Lami ni Kalou, me da raici Koya e matanavotu.\nNa Lami – o Koya ka a vakamatei mai na ivakatekivu kei vuravura, o Koya ka a vakalialiai mai vei ira na tamata yalo vakatani, o Koya ka a sega ni kauwaitaki na Nona vakacabo isoro ni dra mai vei ira e milioni vakamilioni na tamata – o Koya ka talei ka dodonu duadua, e na qai vakacerecerei mai vei ira na Nona kawatamata ni veiyalayalati, e na yalo e sinai e na vakavinavinaka kei na vakamuduo, ka ra na mamarau e na nodra tiko e na Nona iserau, ka vakanamata tu ki na bula tawamudu, me ra na sega ni qai tawasei tale vakadua mai Vua.