Sponsor thank you for baseball seas...\nKALKO OKERRAK Ikasmaterialen Aholku Batzordea Estilo-liburuaren bigarren atala O K E R R A K K A L K O ISBN: 84-457-2298-09 788445 722985SALNEURRIA: 2,50 e 12 Euskara Zerbitzua 12 Hizkuntza Prestakuntza 2.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 3 KALKO OKERRAK Juan Garzia Garmendia Ikasmaterialetako hizkuntzaren egokitasun-irizpideak finkatzeko Aholku Batzordea HEZKUNTZA, UNIBERTSITATE DEPARTAMENTO DE EDUCACIÓN ETA IKERKETA SAILA UNIVERSIDADES E INVESTIGACIÓN Vitoria-Gasteiz, 2005 3.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 4 GARZIA GARMENDIA, Juan Kalko okerrak : [Ikasmaterialen Aholku Batzordea, estilo-liburuaren biga- rren atala] / Juan Garzia Garmendia. – 1. argit. – Vitoria-Gasteiz : Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia = Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco, 2005 or. ; cm. – (Hizkuntza Prestakuntza ; 12) ISBN 84-457-2298-0 1. Itzulpengintza eta interpretazioa. I. Euskadi. Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saila. II. Izenburua. III.Bilduma. 82.035 Argitaraldia: 1.a, 2005eko maiatzean Ale kopurua: 3.000 ale © Euskal Autonomia Erkidegoko Administrazioa Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Saila Internet: www.euskadi.net Argitaratzailea: Eusko Jaurlaritzaren Argitalpen Zerbitzu Nagusia Servicio Central de Publicaciones del Gobierno Vasco Donostia kalea, 1 - 01010 Vitoria-Gasteiz Fotokonposizioa: Eusko Printing Service, S.L. EPS Inprimaketa: Gráficas Santamaría, S.A. ISBN: 84-457-2298-0 Lege-gordailua: VI-175/05 4.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 5 SARRERA Alfer-lana litzateke esatea kezka ez dela berria. Hezkuntza Sailak, 1982. urtean EIMA (Euskal IkasMaterialgintzA) izeneko programa abian jarri zuenetik, ardura bizia izan du euskarazko eskola-materialak sortzen laguntzeko, materialgintza hori diruz laguntzeko, kalitatea bultzatzeko eta bertako hizkuntza-trataera zaintzeko. Ez alferrik argitaratzen dira urtean 400etik gora ikasmaterial gure ikastetxeetan erabiltzeko, eta ezin nola-halako edozein euskara molderekin konformatu eta etsi. Ez gara ezerezetik abiatzen, jakina, ereduzko maila horri eusterakoan. Euskararen oinarrizko legeez gainera, hor ditugu Euskaltzaindiak eman- dako eta onartutako arauak eta gomendioak. Horiek guztiz zaintzeko eta betearazteko konpromisoa aspalditik egin genuen geure. Euskaltzaindiaren arau eta gomendioak, gero eta zehatz-ugariago- ak izan arren, motz geratzen dira sarri, eskola-munduko testuei dago- kienean. Ez dago zertan harritu: euskararen normalizazio-bidean ertz eta koska askotxo dago oraindik leuntzeko, eta horietariko hainbat sarri samar erabiltzen da ikasmaterial horietan. Batzuek eite teorikotik dute gehiago, dudarik gabe; beste batzuk, aldiz, zergatiko pragmatikoagoe- tara egokiago eta beteago jartzen dira. Eskola dugu, nolanahi ere, beti eta nonahi gogoan. Eskola esparru- ko euskara moldeen zer-nolakoa eta zenbatekoa dugu, halakoetan, begien bistan. Eta hara begira, euskararen eskola-munduko erabilera zuzenaren eta egokiaren arrastoan alegia, ibili eta bidea egin nahi dugu 5 5.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 6 Sailetik. Ez dugu laborategiko euskara perfektu eta makulu-gabe baten ilusio inozorik buruan, ezpada lan-tresna eroso eta erabilgarria eskaintzea eskola-materialak argiak, errazak, egokiak eta komunikagarriak izan daitezen. Eskola-liburuek ezer eskaini behar badute, ez da distiraz eta nabarmentze-asmoz modu korapilatsuan emandako ideien eta kontzep- tuen bildumarik. Komunikagarritasunak behar luke izan azken helbu- ru, eta hori argi idatziz baino ezin da lortu. Zer esan behar den, zer ira- katsi behar den garrantzizkoa bada eskolan, ez da gutxiago nola esan eta nola irakatsi behar den. Ikasleak benetako belakiak dira: zer eman, hura hartzen dute. Eskola-materiala, bestalde, efektu biderkatzaile handiko eragilea da hizkuntzaren trataeran. Hizkuntzaren hondatze-arrastoei aurka egiteko ere gune aproposa da eskola. Testuinguru horretan ulertu behar da Sailak ikasmaterialgintzan dihardutenentzat egin nahi izan duen estilo-liburua. Urri eta berankor ibili da euskara, ezinbestean, alor horretan ere; txit mugatuak izan ditu luzaz, eskola-giroko erabilera oparo, arautu eta jarraikiaren ateak. Nolanahi ere, ongi ezaguna dugu estilo-liburuek azken urteotan gure- an ere izan duten protagonismoa. Berezkoa da aldatzea eta aurrera egi- tea, eta ez gara nor, aldi-bitarte luzeagorik igaro arte, estilo-liburuok zenbaterainoko eragina izango duten asmatzeko. Ez dugu dudarik egi- ten, nolanahi ere, orain arteko estilo-liburu horien eragina onuragarria izan dela. Eskola-mundurako prestatzen ari garen estilo-liburu honekin ere beste horrenbeste gertatzea nahi genuke. Zatika ari gara estilo-libu- rua prestatzen, eta zatika (kasuan kasuko atala zoritua dagoela uste izan- dakoan) argitaratzen ere ari gara. Liburukion edizioak kontuz eta arretaz egin nahi dira. Duela hila- bete gutxi atera zuen Sailak lehen liburukia: Joxe Ramon Zubimendik atonduriko Ortotipografia, hain zuzen ere. Hari jarraipena ematera dator esku artean duzun hau eta honekin batera argitara eman den Onomastika izeneko liburukia ere. Plangintza baten beste urrats bat dira. Hura izan zen lehena; hauek bigarrena eta hirugarrena. Eta ez dira azkenak izan- go; abian dira beste hainbat txosten ere: Morfosintaxia, Puntuazio-mar- 6 6.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 7 kak, Ahoskera eta prosodia, Tradizioko testuen transkripzio-arauak, eta abar. Ez dira izango filologo jakintsuentzat asmatutako liburukiak, egunero- ko lanean ari direnentzat baizik. Kalko okerrak du izena eskuetan duzun honek. Azken urteotan euskararen mugarri gertatu den Joskera lantegi (1997) liburuaren egile den Juan Garzia Garmendia gramatikari eta Ikasmaterialen Aholku- batzordeko kide ere denak atondu du. Egile nagusia bera izanik ere, jende askoren ekarpenak jaso ditu lan horrek bere ibili luzean. Lehenik eta batez ere, Ikasmaterialen Aholku-batzordeko kideenak; baina baita beste askorenak ere. Idazle askoren ustea da euskarak azken urteotan hartua duen erron- karik handiena estiloarekin zerikusi zuzenagoa duten aukerak urratzean dagoela. Hortik jo du Juan Garziak. Kontaktuan dauden hizkuntzen arteko dialektikan sortzen diren interferentzien eta kalkoen inguruko sarrera teoriko labur baten ondoren, perpausen barruko elementuen kalkoak eta perpausetik goragoko kalko jakin batzuen azterketa praktiko- az dihardu. Beste modu batera esanda, gaur eguneko euskal prosak esti- lo aldetik duen hainbat arazo gordin eta bihurriren sintesi-lana egin nahi izan da bertan. Gaur eguneko euskararen arazoak –eta, ondorioz, eskola-liburue- nak– ez dirudi hainbeste Euskaltzaindiaren arauak ongi betetzen diren ala ez direnik –bigarren edo hirugarren mailako arazoa da hori hainbat liburutan–, estilo propio bat urratzea baizik. Liburuki honen ekarpenik nabarmentzekotan, beraz, honako hau esango genuke: gaur eguneko euskaldun ikasi arruntaren akats eta zalantza ohikoenak argitzen laguntzen duela saiakera honek. Lan biziki interesgarria da, alde horre- tatik, Juan Garziak prestatu diguna. Lanak Euskaltzaindiaren bermea izan zezan nahi genuen, jakina. Hori izan da Hezkuntza Sailaren jokabidea, hasiera-hasieratik, eta lehen- go lepotik dugu orain ere bidea. Oniritzi ofizialaren asmo horrekin, libu- 7 7.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 8 rukia argitara aurretik, propio aurkeztu zitzaion lana Euskaltzaindiari. Hona hemen bertako Gramatika-batzordearen erantzuna: Gramatika Batzordeak Kalko okerrak aztertu du Donostian egindako bi bilera- tan, eta Eusko Jaurlaritzako Hezkuntza Sailak galde egindakoari erantzuna ematen dio idazki honen bidez. Gramatika Batzordeak uste du, bai lan honen gainean nola honen antzekoak izan daitezkeen beste batzuen gainean (on)iritzia eskatzen zaionean, nekez eman dezakeela behar bezala funtsatutako irizpena, non ez duen hausten eskuartean dituen gainerako lanak aurrera ateratzeko lehenagotik finkatu prozedura, gai korapilatsuak baitira horrelakoetan aztertzen direnak, berezko azterketa sakona beharko luketenak. Hori garbi utzirik, Gramatika Batzordeak esan behar du, lan honi dagokionez, egokia aurkitu duela, Euskaltzaindiak orain arte batasunerako eman dituen arauak errespetatzen baititu. Hala ere, lan honetan, gramatikarekin lotzen diren puntu asko daude, grama- tika batzordeak oraingoz bere sakontasunean aztertu ez dituenak. Kontu horie- taz bere garaian esango du Gramatika Batzordeak esan behar duena, egoki ikus- ten baldin badu. Gauzak horrela, eta kontuan izanik batzordekideek izan dituzten eztabaidak, batzorde honek uste du, erabilitako arrazoibidea indartzeko behin eta berriz ematen diren adibideak, bakoitzari dagokion testuinguruan, ez beste batean, ulertu behar direla beti. Eta ematen zaien interpretazioarekin, ez beste batekin. Lanak berak zehazten ditu bai testuingurua, bai interpretazioa. Horrela baka- rrik bereizten ahalko dira adibide egokiak eta egokiak ez direnak. Eta, gainera, zerbait egokia ez dela esaten denean, eta aldamenean egokia ez bide den adibi- de horren ondoan beste adibide bat egokitzat jotzen denean, bistan da adibide hori bezala, euskarak izan ditzakeela beste hainbeste adibide, esamolde eta esa- pide hor berean, adierazi nahi den gauza bera adierazteko. Lanak balio izan dezake egiten diren zenbait gehiegikeria zuzentzeko, sarritan ez baikara konturatzen zenbaterainoko eragina duten euskal hiztunen artean inguruko erdarek, kasu honetan, eta lan honi dagokionez, gaztelaniak. Euskaltzaindiak, noizbait beharrezko ikusten badu, eta egoki, lan honetan ageri diren puntuez bere iritzia adieraztea, eta hemen ematen diren gomendioak, edo beste batzuk, behar den mailan arautzea, hala egingo du. Bilbon, 2005eko urtarrilaren 14an 8 8.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 9 Puntu asko egon arren oraindik Gramatika-batzordeak berak sakontasunean aztertu gabeak, zera iritzi dio hark Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak aurkeztutako lanari: «lan egokia aurkitu du, Euskaltzaindiak orain arte batasunerako eman dituen arauak errespetatzen baititu». Ohar eta iradokizun batzuk ere egin zituen batzordeak, erantzun-idazki horrezaz gainera. Ohar eta iradokizun horiek denak orpoz orpo jarraitu eta jaso ditu Juan Garzia egileak berak. Hartara, Euskaltzaindiak gerora alor horretan erabaki ditzakeenak inoiz baldintzatu gabe, araubidezkoa den aldetik, euskarazko ikasmate- rialetan, liburuki honetan zedarritzen diren irizpideetara jokatzea gomendatzen du Sailak. Besterik ez, honenbestez. Soil-soilik, alde batetik, Ikasmaterialen Aholku-batzordeko (IAB) kideei –X. Mendiguren Bereziartu (Euskal Editoreen Elkarteak izendatua), J.R. Zubimendi (Euskaltzaindiak izen- datua) eta J. Garzia (EIZIEk izendatua)– eskerrik beroenak eman nahi dizkiegu, eta bestetik, beti bezala, zuri, irakurle saiatu horri, afera hone- tan eragile izan zaitezela eskatu nahi dizugu. Euskararen onerako, aha- legin honetan asmatu izana da gure uste eta desio bakarra. Zernahi dela ere, ordea, jakizu zure ekarpen baliotsuak jasotzeko prest gauzkazula noiznahi. Hemen gaude: <huiseus4@ej-gv.es>. Oraingo bi liburuki hauek probetxugarri gerta dakizkigula guztioi, eta horien ondoren etorriko direnen bide-erakusle gerta daitezela. Hala desio du Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa Sailak, eta halaxe adierazten dut haren izenean. Gasteizen, 2005eko otsailaren 28an ANJELES IZTUETA AZKUE Hezkuntza, Unibertsitate eta Ikerketa sailburua 9 9.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 11 Aurkibidea Hitzaurrea ....................................................................................................... 13 1. Hizkuntzak eta haien arteko eraginak ........................................................... 13 2. Kalkoak ........................................................................................................ 15 3. Nola identifikatu kalko okerrak .................................................................... 21 Perpaus barneko elementuen kalkoak .......................................................... 25 1. Izen-sintagmaren esparrukoak ....................................................................... 25 1.1. Izenak direla eta .................................................................................... 25 1.2. Bat ala -a? (batzuk ala -ak) ..................................................................... 26 1.2.1. -a(k) mugatzailearen erabilera .................................................... 27 1.2.2. Bat zehaztugabearen erabilera .................................................... 28 1.2.3. -a(k) zein bat zilegi diren kasuak ............................................... 29 1.3. Erdaraz izenaren aurretik doazen adjektiboen euskal ordainak ............... 31 1.3.1. Azalpen orokorra ...................................................................... 31 1.3.2. Izenondo batzuen erabilera ustela ............................................... 34 1.3.2.1. Berri ............................................................................ 34 1.3.2.2. Desberdin, ezberdin, diferent(e) ........................................ 35 1.3.2.3. Lehen ........................................................................... 39 1.4. Ez + handiegirik / ez + gehiegi(rik) .......................................................... 40 1.5. Kopurua/kantitatea/neurria («zazpi lan», «lana franko», «lan handia») .... 41 1.6. Numero gramatikalaren gorabehera (mugagabea singular-pluralekiko) .. 43 1.6.1. Absolutiboa ez besteko kasu pluralen adiera mugatua ................ 43 1.6.2. Zenbatzailerik gabeko mugagabea ............................................. 45 1.6.2.1. Noiz den egoki ........................................................... 45 1.6.2.2. Kalko sarrienak ........................................................... 46 11 10.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 12 2. Aditzen erabilerari dagozkionak .................................................................... 50 2.1. Azalpen orokorra ................................................................................. 50 2.2. Kasuistika ........................................................................................... 51 2.2.1. Aspektuarekin loturikoak ........................................................ 51 2.2.1.1. Orainaldia geroaldiaren ordez (*joaten gara > joango gara) .. 51 2.2.1.2. "Presente historikoa" (*jaiotzen da > jaio zen) ................ 52 2.2.1.3. "Futuro historikoa" (sortuko/sartuko da // sortu/sartu da/zen) .... 54 2.2.1.4. Orainaldi narratiboa (sortzen/sartzen da // sortu/sartu da/zen) ....... 55 2.2.1.5. -t(z)en forma burutugabearen erabilera puntukaria ....... 57 2.2.1.6. Aditz trinkoen erabilera ez-puntukaria ........................ 60 2.2.2. Aditz-perifrasiak ....................................................................... 61 2.2.3. Aditz modalak ......................................................................... 63 2.2.3.1. Behar izan ................................................................... 63 2.2.3.2. Nahi izan ................................................................... 64 2.2.4. Baldintza ................................................................................ 65 2.2.5. Ahalera .................................................................................. 68 2.2.5.1. Oro har ...................................................................... 68 2.2.5.2. Agintera gordina leuntzeko ....................................... 70 2.2.5.3. Ahalera gaztelaniazko subjuntibozko perpaus 2.2.5.3. erlatiboen ordain (*gerta litezkeen kalteak)? .................. 71 2.2.6. Egin aditz anaforiko ustela ..................................................... 72 Perpausetik gorako kalkoak .......................................................................... 73 1. Bezala ustela ................................................................................................ 73 2. Erakusleen testu-erabilerak (anafora/katafora) ................................................ 75 2.1. Azalpen orokorra ................................................................................. 75 2.2. Haren (+beraren) eta bere ....................................................................... 76 2.3. Erakusleen lehen gradua gehiegi erabiltzea (hauzaleria) ......................... 78 3. Trinkotze-prozedurak .................................................................................. 82 3.1. Oro har .............................................................................................. 82 3.2. Sasimenderatuak ................................................................................. 83 3.2.1. Gerundio narratiboa (baztertzekoa) .......................................... 84 3.2.2. Erlatibo esplikatiboa ............................................................... 84 3.3. Nominalizazio-estiloaren gehiegikeriak ................................................. 86 4. Gainerakoak ............................................................................................... 89 11.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 13 Hitzaurrea 1. Hizkuntzak eta haien arteko eraginak Bi hizkuntzaren arteko eraginei buruz mintzatzen hasi orduko, hizkuntza horietako bakoitza ongi mugatu eta definitua eduki behar genuke, ezer argirik eta argigarririk atera nahi badugu. Badakigu, hala ere, ezinezkoa dela hizkuntza baten argazki oso eta zehatza lortzea; bai une historiko jakin bat harturik (banakako erabileren batez bestekoa baita Hizkuntza, hots, abstrakzio bat), eta bai, areago, denboran zehar (aldatuz baitoa etengabe). Hortik dator, bada, lehenbiziko eragozpena: hizkuntza biren arte- ko eraginak berez ere antzemangaitzak izanik, hizkuntza bakoitzaren erabateko definiziorik ez horrek areago lausotzen ditu gauzak, oinarri- tik bertatik. Praktikan, haatik, hizkuntzaren molde eta erabilera gehienen ego- kitasunari buruzko adostasun zabal samarra aurkitzen dugu, oro har (hiztunen intersubjektibitatez lortzen da adostasuna). Hala ere, hizkuntzaren kode-balioa bermatzen duen adostasungune finko horre- tatik urrundu ahala, lausotuz eta zalantzagarriago bilakatuz joan dai- tezke gauzak, eta zailago bihurtu arau edo epai ziurrak ematea. Besteak beste, aurretik (oso) ibilia ez den eremuetan ibiltzen hasten bada hizkuntza jakin hori, berez datoz zalantzak, adostasun hori gorpuzteko adina leku eta denbora behar baita alor berriok ere hizkuntzaren gune finko nagusian integratzeko. Hizkuntzaren hedapenetik berez datorren berritu behar hori (espe- zializazioaren gradu guztietan) alde batera utzirik ere, izaten du egune- roko hizkuntza arruntak berak ere premia eta helburu aldakorretara 13 12.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 14 egokitu beharra (zentzurik zabalenean uler bitez premia-helburuok: aurrerapen teknikoa, estetika, jolasa, jakintza-bidea, erosotasuna…). Hala sorturiko aldakuntzak beti dira, hasieran, ordura artekoarekiko desbideratze partikularrak, gero, arrakasta izanez gero, bidea egin eta arau orokor izateraino irits daitezkeenak. Hala, berezkoa eta etengabea da hizkuntzaren baitako lehia edo tirabira hori. Arauemaileak, hiztunen batez bestekoaren defendatzaile gisa, dagoeneko finkaturik dagoenari eutsi behar dio eginahalean, kode erkidea indargabetu ez dadin, ondo jakinik ere ez daukala gelditzerik aldakuntza anitzezko bor-bor hori. Nolanahi dela ere, berrikuntzek ere kode zaharretik abiatu behar dute, hots, haren hedapen izan behar dute, eta kode horrexek eman behar die onespen-bermea. Honainokoan, hizkuntzen izateari berari dagozkion kontuez ari gara: hizkuntza guztiei dagozkienak dira, beraz, kontuok, indar finka- tzaileen eta aldatzaileen arteko dialektika hori barne. Bestetik, orain arte bakarturik irudikatu badugu ere hizkuntza, gauza jakina da elka- rrekiko tratua dutela hizkuntza askok. Horiek horrela, espero izatekoa da kontaktuan dauden hizkuntzek elkarri eragitea. Kontaktu adina eragin-kasu gerta litezke teorikoki, eta hainbat historikoki, baina bada bat, tipikoa: (eskuarki bestela ere nagu- si den) talde nagusi baten hizkuntzak, desoreka nabarmenez, beste menderatuago bati eragiten dionekoa. Garbi dago hizkuntzaren gizarte-egoera horrek isla garbia izango duela banakako hiztunen buruan (aldi berean gizartezkoa eta norbanaka- koa baita hizkuntzen izaera), eta, hiztunok hizkuntza biotan elebidun diren kasuan, erlazio desorekatu horren proiekzio moduko bat aurkituko dugula sarritan: hizkuntza nagusia sendo(ago) eta menderatua ahul(ago). Hala, gutxienez honako alderdiok hartu behar dira kontuan hizkuntzen arteko kontaktuari dagokionez: a) oro har, hizkuntzen ezinbesteko eraberritzerako eragile, bultzaga- rri eta bide-erakusle nagusietakoa da kontaktu hori, aukera alter- natiboak ematen dizkienez (hizkuntza guztiak dira mestizoak); 14 13.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 15 b)kontaktu estuaren kasuan, hizkuntza bataren berezko moldeetan nahasmenak sor ditzake bestearen eraginak (tipikoki, elebidun batzuek ez dituzte guztiz bereizten bi kodeak); c) eragin guztiz desorekatuaren kasuan, hizkuntza nagusiak jan egin dezake menderatua (aurrena desitxuratuz, hurrena desegitu- ratuz eta azkenik deseginez). Beraz, hizkuntzen arteko kontaktu guztietatik atera daitekeen onura gure kasuan ere onura dela eta halakotzat baliatu behar dugula inolaz ere bistatik galdu gabe, garbi dago badugula arazo nabarmenik ere gure hizkuntza txikia beste handi horren (edo horien) zamak lehe- rraraz ez dezan. Modu teknikoago batean esateko: erdararen sistemak ez dezan (hasi fonetikatik eta estiloraino, maila guztietan) euskararen sistema –itsus- ki, gero eta sistematikoagoki, hain zuzen– ordeztu. Alegia, euskaraz ari garela euskararen arau eta bideetatik ari gaitezen eta ez beste kode bati dagozkionetatik. Burujabetasun horren erreibindikazioa ez da, alde horretatik, kodearen gutxieneko baldintza baino, hizkuntzak hizkuntza izaten irauteko ezinbestekoa. Jakina: neurria, tamaina hartzea dugu zailen hor ere, edo hor bere- ziki, baina ezinbestean heldu behar diogu zezen horri adarretatik. Hizkuntzaren eraberritze-gaitasuna (hots, haren malgutasuna) murriz- teke, zinez premiazko edo onuragarri zaiguna eta egoki zaigun moduan bakarrik onartu behar dugu, konplexurik gabe baina kritikoki. Burujabetasunari eutsiz, alegia, eta –hori ere burujabetasun seinale baita– erdaratik ere zernahi hartzeko prest, hala komeni den kasuan: beti itsuki erdararen ihesi ibiltzea ere erdararekiko mendekotasun mota bat da, eta alderantzizkoa bezain larria gerta daiteke. 2. Kalkoak Hizkuntza batek beste baten eredutik berera egokitzen duen egi- turari esaten zaio kalko (mailegu delakoa, berriz, prozedura gordinagoa da: bere horretan hartzen da elementu bat). Hitza ez da, berez, gaitzes- 15 14.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 16 penezkoa. Askotan bezala, ordea (kritika hitzarekin, adibidez, antzeko zerbait gertatzen da), txarrera hartzen da besterik gabe kalko hitza, hots, kalko oker zentzuan. Zentzu bertsuan esaten da beste hizkuntzaren interferentzia gertatu dela (alegia, sistema batek bestea ordeztu duela puntu jakin batean). Kasu horretan, badirudi berekin duela hitzak gaitzespena; alegia, beti jotzen dela oker, huts egite, nahastetzat. Nolanahi dela ere, interferen- tzia zein kalkoaren okertasun hori balioespena da, eta ez deskribapen hutsa, eta, beraz, balioespen guztiak bezala, eztabaidagarri. Egia osoa esateko, besterik gabe kalko ote den ere (oker zein zuze- na) eztabaidagai izan daiteke kasu ez gutxitan. Auzi hori, bestetik, hizkuntzaren zuzentasunari eta egokitasunari doakiona da, eta horren atal bat baino ez da kalkoena: erabilera –kanpoko eraginez nahiz barrukoz– uste- lak zein diren nola erabakitzen den. Besteak beste, historikoa (diakro- nikoa) da kontua, eta, beraz, aldakorra: noizbait kalko nabarmena zena, denborarekin, gerta daiteke erabat integratzea hizkuntzan; «naturaldu» dela esan ohi da orduan. Eztabaidagarritasun hori goiti-beheiti, hala ere, eta zalantza parti- kular guztien gainetik, adostasun zabala lor daiteke hor ere gehienetan, muga-kasu eta guzti. Hizkuntzaren sen delakoa, subjektiboa izanik ere, intersubjektiboki kontrasta daiteke, eta horixe dugu oinarrizko bermea, hain zuzen, hizkuntzan eta bestetan. Hiztunen eta idazleen esperientzia kontrastatu horren pilaketari esaten diogu tradizio, eta tradizio horren ezaguera zabala da bide bakarra kolpea hutsean ez jotzeko. Horiek horrela, tradizioaren ezaguera sendoa behar du testugileak, eta horrek emango dio ziurtasun baliagarri ia bakarra. Arauak eta aba- rrak (gure aholkuok barne, jakina) horren lagungarri dira, ondo bidez, baina ezin dute ordeztu ezaguera zuzen hori: ez diote inori bere ordez sortuko testua. Kalkoen arriskuaz ari garela, areagotu egiten da noski arrisku hori –ohartuki aurka egiten ez bazaio– itzulpenaren kasuan, aurrez aurre baitauka denbora guztian itzultzaileak erdarazko testua, eta hari lotu behar baitzaio. 16 15.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 17 Erne eta arduratsu jokatu beharra dago, beraz, baina arduraren arduraz eta ernearen ernez beste muturreko gehiegikerian ere erori gabe: ezer ontzat emateko beldurrean edo guztiari okerra bilatzeko obsesioan, alegia (sorgin-ehizan bezala gertatzen baita: bilatzen duenak beti aurki- tuko du, baita ez dagoen lekuan ere). Bistan da, bada, bi muturretako arriskuak ditugula hor lehen-lehenik zaindu beharrak, biak ere jokabide itsu bezain galgarri izan daitezke eta: a) malgutasunaren izeneko zabarkeria arina (euskarazko hitz-aza- lezko erdara hutseraino); b)defentsazko zurrunkeria (erdarakaden izuzko paranoia antzu- garriraino). Tartean jarrera eta produktu ez hain muturrekoak ere izan dira, beharrik, euskalgintzan, eta horri esker ditugu, besteak beste, orain ditugun auzi berriak berak ere: zorioneko auziak. Bide luzea egin dugu urte laburretan, eta jakina da atzeak erakusten duela aurrea… nola ez dantzatu, behintzat! Eta orain bai: kalko batzuk okerrak dira. Alegia, premiarik gabe jotzen dugu batzuetan erdararen imitaziora, abantaila baino kalte handiagoz. Abantailarik eza, hain zuzen, premiarik ezaren ondorio garbia da. Kaltea, berriz, euskararen sistemari egiten zaiona da, erdararenaz nahasten baita, autonomia eta baliagarritasuna galtzeko bidean jarriz. Sistemaren osotasuna ez du kalko oker bakarrak hankaz gora botako, baina han-hemenkako erasotxo sarriek bai kolokan jarri. Aurreraxeago saiatuko gara sailkatzen hizkuntzaren sistemaren zein ataletan eragiten duten nagusiki interferentziarik zabalduenetako batzuk («zabaldu» horrek, hain zuzen, berezko sistema ordezteko lehian dabiltzala esan nahi du). Oraingoz, hala ere, erdarakada lexikal tipiko bat irudikatzea aski dugu, hitz solte, esapide zein termino: «laburme- traia», «ilea hartu», «ibi iraunkorra». Bistakoa da, hiru kasuetan, bestela eta hobeki adieraz daitezkeela ideiok euskaraz (hots, premiagabeak eta kalterakoak direla kalkook). Nagusitzen hasiz gero, bada arriskua kalko okerron ordez euskaraz egoki erabiltzen diren edo erabil daitezkeen esateko modu normalak 17 16.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 18 baztertzeko (aipatuko dugu halako adibiderik gure sailkapenean). Hots, kalkoa normal bilakatu eta berezkoa ezohiko bihurtu edo erabat desagertzea etor daitekeela (ez litzateke okerrena, bere tristean; gehienetan, nahaste hutsa da finkatzen dena). Horretaz gainera, albo-kalterik ere izaten da eraso itxuraz txiki eta mugatuotan. «Laburmetraia» hitzak, kasurako, gaztelaniak bakarrik darabilen moldea kalkatzearekin batera, euskarazko arau zorrotzaren aurka ezkerretik loturiko izenondo bat dakar bere baitan, Troiako zaldiak adinako kalteak eragin ditzakeena analogiaren bidetik (lehendik ere ibili den joera oker bat indartuz: «sindikal arazoak»…). «Ilea hartu» ere normalduko bagenu, pentsatzekoa da ez litzate- keela esapide horixe bakarrik sartuko litzaigukeena erdaratik oldean: aurki, esapideen errepertorio osoa beteko litzateke halakoz, eta euskarazko berezkoak bitxikeria huts izateraino erretiratu… Pentsa liteke, bai, aurreegi joan ote garen, adibide xumeoz, okerrerako hipote- siaren bidean, baina, tantaka-tantaka, kalte-putzu handi samarra bil liteke aurki. Horiek guztiak, kalteak kalte, hala ere irentsiko bagenitu, berriz –hots, sistema lexiko-semantikoa erdararen baitan utziko bagenu (!)–, orain arte berariaz tartean sartu ez dugun beste arazo larri bat genu- ke: aspalditxotik erdara biren zamapean bizi garenez, erdara biok ados ez diren puntuetan euskaldun batzuen kalkoak ez lituzkete besteek ulertuko (hipotetikoa darabilgu, baina horixe dugu hein handi batean egoera erreala). Bide horretan aurrera egin ahala, bada, bi kode geni- tuzke euskaraz, gero eta bereiziagoak: hots, puntu batetik aurrera, bi hizkuntza-edo (erdara banarekiko guztiz mendeko). Jakina: bietako bat erabat desagertuz gero, lasai jarrai lezake besteak… bera ere desagertu arte. Iruntzitara, hala ere, oso baliagarri gerta dakiguke arazotzat daukagun hori: beste euskara horretatik gehiegi ez aldentzen ahalegindurik, euskararen batasuna zaintzeaz batera, euskararen burujabetasunari eusten ariko gara. Hots, ongi begiratuz gero eta zuhur jokatuz gero, ez dela halako desabantaila ere erdara bakarraren eraginpean ez egote hori. 18 17.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 19 Hori bai: beste euskara hori ere ezagutzera behartzen gaitu, zuzene- an nahiz zeharka, kalkoen zilegitasuna erabakitzeko orduan eta bestela ere. Hots, euskararen tradizio osoa ezagutzera (beharrik, hiztegigile eta termino-sortzaileek egiten dute gure partez lanaren puska bat). Ezagutzera, eta –neurriz– ezagutaraztera, batu-itxuran euskalkien arteko eten larriagorik ez sortzea baita gure testuen eginkizunetako bat. Ez ahaztu, bestalde, kalko mota bat baino ez dugula hor aipatu: lexi- koarena. Sintaxizko kalkoak, berriz, batzuetan hain antzeman-errazak ez bazaizkigu ere, larritasun biderkatua dute, hitz nahiz esapideen kalko solte, banakakoen aldean: elementu sintaktikoak definizioz dira behin eta berriro errepikatzekoak, eta metastasi modura zabaltzen dira hizkuntza- ren gorputzean, egitura jakin hori erabiliko den bazter guztietara. Adibide eztabaidagaitz bat jartzearren, honako egitura hau erabil- tzen duen hiztunak: • *Ezagutzen ditut mutil batzuk bizi direla baserri batean… hots, erdarazko que erlatibozkoaren eta osagarrizkoaren forma-ber- dintasuna euskarara kalkatzen duen hiztunak ez du esalditxo horretan bakarrik nahastuko euskararen sistema, baizik, eskuarki, berez -Na eta -LA bereizi behar liratekeen aldiro. Ikusi, bide batez, hitz-ordenamen- duan ere eragiten duen aldaera, hura ere erdararen preposizionaltasunera bortxatuz: hots, kalte zuzenez gainera, albo-kalteak ere biderkatuz. Bide batez, muturreko adibide horrek berak ongi adieraz dezake noiz ez litzatekeen argudio soziologiko-estatistiko hutsez hartu behar hizkuntzaren erabilera jakin bat, aski zabaldua egonagatik, erabilera normaltzat. Hor ez, agian, oraindik, baina baluke batek baino gehiagok tentazioa beste honako hau, esaterako, gramatikal, zuzen, guztiz ego- kitzat hartzeko (eta, aurki, arkaismo pedantetzat jotzeko orain arteko erabilera normala): • *Hain berandu egin zaie, ez direla etorri. Ez, ez du edozerk berdin balio. Malgutasuna ez da nahastu behar irizpiderik ezarekin: makurtasuna litzateke orduan, zentzu guztietan. 19 18.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 20 Ez ditugu sartu hemen arrunkeria nabarmenak, baizik eta testugi- le trebatu batentzat zalantzagarri gerta daitezkeen gramatikaz gorako kontuak. Hemen aipatzen direnez gainera, badira beste asko, muga horretan daudenak. Batzuek morfosintaxi atalean (ere) agertuko dira, hala nola «zer egin duen» zehar-galderaren lekuan «egin duena» erlati- bozkoa erabiltzea. Badira, bestalde, maiztasunezko kalko dei dakiekeenak; hots, egi- tura zuzen eta, beren neurrian, egokiak izanik ere, desoreka eragiten dutenak hizkuntzaren berezko joeretan, egituron proportzioa ez baita berdina hizkuntza baten testuetan eta besteetan. Muga hori marka- tzen are zailagoa da, baina badira kasu batzuk aski nabarmenak. Zentzu horretan interpretatu behar da, besteak beste, nominalizazio- estiloaz dioguna. Beste adibide bat, aski ezaguna, perpaus erlatiboen abusua da: • ??Zu izan zara puskatu duzuna/duena. Ǟ Zuk puskatu duzu. • ??Aldapeko sagarraren puntaren puntan txori baten txiruliruria entzun zuen gizon bat zegoen. ??Baze(goe)n Aldapeko sagarraren puntaren puntan txori baten txiruliruria entzun zuen gizon bat. ?Baze(goe)n gizon bat Aldapeko sagarraren puntaren puntan txori baten txiruliruria entzun zuena. Ǟ Gizon batek (behin) txori baten txiruliruria entzun zuen Aldapeko saga- rraren adarraren puntan. Erdarazko perpaus erlatiboen beste erabilera berezi baten kalko okerra ere badabil aspalditxoan gure testuetan, zehar-galdera ordezten duena: • *Hark esango dizu egin behar duzuna. Ǟ Hark esango dizu zer egin behar duzun. Egitura berez zuzenen erabilera desegokiak izanik, axaletik atze- mangaitzago dira halako kalko okerrak, bestelako erdarakada nabarme- nagoen aldean. Oharkabean pasatzeko arriskua duten horietaz izango dugu hemen, bada, ardurarik handiena. 20 19.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 21 3. Nola identifikatu kalko okerrak Nekez eman genezake metodo erabatekorik, baina bai jarraibide sorta bat, halako baten aurrean zalantzan dagoenaren lagungarri (seku- la zalantzarik ere sortzen ez zaiona okerrago dabil noski). Erabiliko ditugun irizpideak aurreko azalpenetatik atera daitezke, eta, esan dugunez, okertasun horretan zuzentasunari eta egokitasunari buruz ditugun ideiak daude guztiz inplikaturik (jatortasun hitzak beldur pixka bat ematen du, baina, adiera sanoan, horixe da auzia), kasu partikular bat baino ez baita kalkoen ingurukoa. Hain zuzen ere, euskarazko akats guztiak erdararen interferentziazkoak direla pentsa lezake –eta apika pentsatzen du– zenbaitek; eta, guztiak ez badi- ra, asko eta asko behintzat hala direla gutxik ukatuko du. Beste hizkuntza burujabe, beregainago batzuetan, erlatiboki txikiagoa izan liteke, edo ez hain larria, kanpoko eragin horren presioa, baina ez dago hizkuntzarik, ustez, barbarismoetatik guztiz libre dagoenik (ikus, esaterako, gure erdara nagusi biak berak nola dabiltzan ingeles nagusiagoaren soinura dantzan). Berriro diogu: zentzu bakarreko eragin guztiz desorekatuan daude arrisku larriak. Oro har, nork bere buruari egin beharreko galderak dira jarraian doazenok. Bistakoa da modu sintetiko eta bizkorrago batean egiten dugun erabaki baten formalizazioa izan nahi duela gure honek, baina erabilgarria deritzogu irizpide funtsezkoren bat ahaztu ez dugula bermatzeko bederen. Irizpide eta galderok osa ere osa litezke, beharbada, edo bestela antolatu, baina ez dirudi bat bera ere albora uztekoa denik. 21 20.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 22 Kalko Bahea Bada kalko horren premiarik? Hots, hutsune bat betetzera dator? Nolako premia?: kontzeptu berria, zehaztapena, ñabardura, sinonimia/konnotazioa, estiloa (maila, erregistroa, tonalita- tea…)… Ez dago lehendik horretarako esapiderik euskaraz (egin-egina zein moldatzekoa: hitz-elkarketaz, eratorpen-atzizkiz…)? Ondo betetzen du bere eginkizuna sistemaz aldaturik? (Gaztelania edo frantses hutsa ez da?) Erabilia da lehenago euskaraz? Noiztik, non, zenbateraino? Kalkatzen hasita, ez daukagu eskura eredu hoberik beste erdara- ren batean? Bada arau, gomendio edo iruzkinik autoritateren batenik, alde nahiz kontra? Beste norbaitek erabiliko balu, onartuko genuke? (Zorrotzago jokatu zeure buruarekin lagun hurkoarekin baino). Ez diezaioket erakuts beste norbaiti testua, iritzia eman dezan? (Hobe hori, auzigai den puntua solte eztabaidatzea baino, teoria- keriaren arriskua saihesteko). Egin dugu behar bezain luze eta ahalegin zintzoz aurreko bederatzi puntuon ibilbidea? Benetan aukerarik onena iruditzen zaigu? Ala apeta hutsa, gogoak emana besterik gabe? Zoritxarrez, erdaren pisu eta lilura handiegia izaki, ez dugu beti horrela jokatzen, hots, euskara bidezko baliabideei lehentasuna emanez. Larriagoa da erdara-biderako joera hori (edo izan daiteke, bederen, erne ibili eta neurriak hartu ezean) itzultzen dihardugun kasuan: hizkuntzaren beregaintasun eskasari eta norberaren elebitasunaren desoreka- ri zor zaion parteaz gainera, hortxe daukagu aurrean erdarazko testu egin- egina, geurea moldatzen dugun bitartean begi-belarriei tira eta tira. 22 21.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 23 Bistan da: jarrera aktiboa, kritikoa, eskatuko digu horrek kalko- arriskuen aurrean. Nahiago genuke bestelako egoeran bageunde, baina, gauden-gaudenean, ezin ditugu begiak itxi eta espontaneitate hutsaren baitan utzi guztia, ez kalkoen auzian eta ez bestetan (nagusiago eta burujabeago diren hizkuntzetan ere, ez pentsa, ez dira berez-berez sortzen testuak, intuizio hutsez: ontzeko, landu egin behar izaten dira beti). Paradoxa-itxuran esanda: berezkotasuna bilatu beharra egokituko zaigu askotan, hura galduxea denean. Agian bihar-etzi lasaixeago joka genezake, baina guk orain hainbat buru-nekez egiten dugun bide estu samar honek ekarriko du, ekartze- kotan, etorkizunekoa gero eta zabalago izatea eta ibiltzeko erosoago: bidea zinezko bide bederen izatea dugu erantzukizuna. Definizioan bertan ageri denez, sistema batek beste baten egiturak imitatzea da kalkoa (mailegua, berriz, hitzak diren-direnean ekartzea: «kortometrajea»). Premiarik eta egokitasunik gabe kalkatzen diren hizkuntza-egitura edo -antolaera horien mailaz mailako sailkapen bati jarraituz emango ditugu, bada, hemendik aurrerako azalpenak. 23 22.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 25 Perpaus barneko elementuen kalkoak 1. Izen-sintagmaren esparrukoak 1.1. Izenak direla eta a) Izen soilaren esparruan kalkoak ez du arazorik sortzen. Tipikoagoa da izen nolabait konposatuen, elementu bat baino gehiagoz osatuen kalkoa, barne-osaera hori baita kalkatzen den egitura, zuzen zein oker. Izenaren barne-sintaxi horretan (eratorpena, elkarketa…) dugu, beraz, kalko-iturri arriskua; baina, era berean, aban- taila ere badu horrek, maila horretako kalko okerrak baiti- ra, hain zuzen, agerikoen eta salatuenak: gramatiketan ageri dira halako kalkozko erabilera okerren salaketa eta haien zuzenketarako bideak. Bada gurean, dena den, garbi salatu behar den joera makur bat: atzizki batzuei erdarazko beste atzizki batzuen ordaina ematea, osagai biak maileguzkoak direla axaletik disimula- tuz (izenondo eratorri, atzizki bidezkoekin ere halatsuko jokabide ustela ibili da: -ble=-garri, -nte=-kor…): • formación > formazioa (maileguz) > formakuntza (maileguz: formatu / kalkoz: -ción > -kuntza) Kasu horretan, bestalde, bagenuen prestakuntza jatorra. Erdi euskarazkoak dira hauek ere: elaboraketa, konbinaketa, erre- bortxamendu, manifestapen, diputapen… 25 23.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 26 b) Osaketa garbirik gabeko izenekin ere izan daiteke noski auzi- rik (semantika ere sistema bat baita), baina hori ere hiztegiek argitzen edo argitu behar digute, kasuan kasu, hitz adina arrisku izan baitaiteke. Kasu batzuetan, barregarrikeria nabar- mena eragiten du kalkoak (xelebreagorik ere bildu izan da): • «planta (hormigonera)» > (inurri) landarea (!!) • hirugarren landarean dago (!) Lehen azalpenetatik esan dugu: aldatuz doaz etengabe hizkuntzak, eta premia berrietara egokituz. Horrek, jakina, ez digu eskurik ematen nahi duenak nahi duena egiteko. Kode-adostasuna da hizkuntzaren baldintza ezinbestekoa, eta horixe da, hitzen mailan, hiztegiek biltzen edo bildu behar dutena. Tradizioaren ondarean zuzenean aurkitzen ez dugunaz behartzen garenean, berriz, tradizio horren oinarrietatik eta erabiltzaileen adostasun- bidetik jo behar da, eta ez bakarka eta nolanahika: horixe da, hain zuzen, terminologia-lana. Lan hori ez dagokio, berez, testugile arruntari. Haietara igortzen ditugu, bada, honen irakurleak: hiztegi orokor zein berezietara. Guk ez dugu hor beste zer esanik. 1.2. Bat ala -a? (batzuk ala -ak?) Determinanteen erabilera aski desberdina da hizkuntza batetik bestera, are enbor berekoak direnen artean ere. Euskara egituraz ingu- ruko erdaretatik hain bereizia izanik, garbi dago ezingo direla halakoak automatikoki kalkatu batetik bestera. Erdararekiko alde hori guztiz mugatzea zaila da oso, baina kalko okerra saihesteko aski da euskarazko usadio arruntaren berri izatea eta noski erdarazko egiturok, itzulpenean zein bestela, euskaraz nahitaez berdin ematekoak ez direla jakitea. Bestalde, hasieratik garbi utzi behar da badela euskaraz usadio bat baino gehiago halakoetan, eta euskalkiz eta bestez banatuak daudela erabilerok. Hain zuzen ere, ezin dira erdarakadatzat gaitzetsi zenbait 26 24.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 27 molde eta joera, inoiz erdararenekin bat datozelako, besterik gabe. Zailtasun hori eta guzti, hala ere, mendebaleko erabilera jakin baten ereduari jarraituko zaio hemen, estandarrerako adostasunik handiena biltzen duelakoan. Oro har, bada, hona bereizgarri batzuk (egoki deritzogun eredua- ren aurkakoek daramate izartxoa): 1.2.1. -a(k) mugatzailearen erabilera Besteak beste, eta nabarmen eta ospetsuenik, badu euskarak, ingu- ruko erdaren aldean, -a(k) mugatzaile edo artikulua erabiltzeko joera eraba- tekoa, erdarok mugatzailerik gabeko forma (ezer ez, alegia) nahiz zehaz- tugabea (artikulu indeterminatua) darabilten lekuan: a) Aipamen hutsa denean: • Izena, partaideak. • Ikusi: zaldia!, Hara! Hegazkina. b) Atributuen numero-komunztadura denean (izan aditzarekin): • Etxea(k) txikia(k) d(ir)a. • Ni gizakia naiz. • Zu tontoa / tonto hutsa zara. (*Zu tonto bat zara.)1 • Lapurrak dira, gero. / Lapur galantak dira. (*Lapur batzuk dira.) c) Nolakotasunarekin (eta bereziki balioespen-enfasiarekin) loturi- koetan: • Egundoko beldurra izan nuen (*Beldur bat izan nuen!) • Zer/bai mutil ederra! • Zein(en)/zer argia (den) neska(!) • Gau ederra atzokoa! • A zer-nolako zarata atera duzuen! (*Zarata bat atera duzue!!) • Garai ona da lanean hasteko. (*Garai on bat da...) 1 Honelakoetan izartxoa (*) darabilgunean, ez dugu adierazi nahi, nahitaez, esaldia agrama- tikala denik edo hizkera batzuetan erabiltzen ez denik, baizik eta hemen proposatzen den ere- duaren aurka doala, besterik gabe. 27 25.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 28 («Zer/Zein(en) tuntun(?)» arruntaren mugagabetasuna hausteraino doa joera, bistan denez: «Nolako tuntuna(!)» moldera bilduz: «Zein(en) tuntun(a)!»). d) Egon eta eduki aditzekin, tradizio biak dabiltza lehian (eredu zaharra mugagabearen aldekoa da, nahiz erdialdeko euskalkieta- ko oraingo erabileran mugatua erabat nagusitu): • Txiki dauzkazu oinetakoak / Txikiak dauzkazu oinetakoak. • Berde daude sagarrak / Berdeak daude sagarrak. • Zikin(a) dago/daukazu gela. Hala ere, joera horren salbuespen dira kasuok: Izan aditzarekin berarekin ere, ez dago inolako debekurik, esatera- ko, mugatzailerik gabe joan daitezen zenbait atributu: gomenda- garri ere gerta daiteke, batzuetan, halakoetara jotzea, anbiguotasu- nak saihesteko: • Atzerritarrak dira langile. / Atzerritarrak dira langileak (anbiguoa). Bestelako atributuetako batzuetan, berriz, sobera dago, berez, -a(k) mugatzailea (izen soilak direnean bederen): • Ipotx bihurtu zen. (*Ipotx bat / ipotxa bihurtu zen.) (Aztiak gizagaixoa ipotx bihurtu zuen.) • Okindegi bat ere gerta daiteke monopolio. (*Okindegi bat ere gerta daiteke monopolio bat / monopolioa.) 1.2.2. Bat zehaztugabearen erabilera Bat erabiltzeko joera du euskarak, eta horretan ez da berezia, diskur- tsoan berri diren erreferenteak –istorioren bat kontatzen hasten garene- an eta– aurkezteko molde arruntean. • «Behin batez, herri txiki batean, zapatari txiki bat bizi zen, ilarraren tamai- nako seme bat zuena. (...)» 28 26.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 29 1.2.3. -a(k) zein bat zilegi diren kasuak Usadioa usadio, bi formak dira zilegi zenbaitetan: zer adierazi nahi den da kontua. Bat ustelen gehiegikeriaren aurkako jarrera bultzatu da aspaldion, egoki zen moduan, baina arriskua ere ekarri du horrek kon- trako gehiegikerian erortzeko. Honatx kasu batzuk: a) Determinatzailearen funtzioa: Nola behar du: «aulki txiki bat (erosi dute)» ala «aulki txikia (erosi dute)»? Bada, biak dira zilegi, zer adierazi nahi den: • «Zer (erosi duten)» nagusitzea: «Aulki txiki bat erosi dute». • «Zein aulki (erosi duten)» nagusitzea: «Aulki txikia erosi dute» [= «Aulkien artean txikiena erosi dute»]. • «Nolako aulkia (erosi duten)» nagusitzea: «Aulki txikia erosi dute» [= «Txikia da erosi duten aulkia»]. (Bigarren eta hirugarren moldeek forma bera dutenez, testuin- guruak esango du zein den kasuan kasuko interpretazio zuzena.) Nolako balioespenezkoarekin doan -a hori agertzea, bada, enfa- siarekin loturik egoten da askotan (izenondoak darama zama): • Aulki txikia erosi dute, alajaina! (= Txikia, alajaina, erosi duten aulkia!) b) Mugatzaile singularraren balio generikoa: Zalantzak eragiten dituen beste egitura tipikoa mugatzaileak zentzu generikoa hartzen duenekoa da; mugatzailearen zentzu zehaztailearekin borrokan dago, baina guztiz bere du zentzu hori ere mugatzaileak. Hona hemen bikoiztasun horren adibideak: • «Han comprado un coche.» = Auto bat / autoa erosi dute. • «Han comprado coche.» = Autoa erosi dute. • «Han comprado el coche.» = Autoa erosi dute. Jakina, zilegi da «autoa» hori balio generikoz erabiltzea, baina ardura hartu behar da orduan testuinguruak argitu dezan adiera 29 27.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 30 egokia, irakurri ahala. Hori ezinezkoa bada, aurrekoa bezain zile- gia (eta askotan zuhurragoa) ere izango da inolaz ere debekatuta ez dauden honelakoez baliatzea: • Auto bat erosi dute. • Hitzarmen bat sinatu dugu. Esanak esan, beraz, bi formak zilegi diren kasuetan zalantza sortuz gero, tradizio nagusiko erabilera estandarrean, egoki da, aukeran, -a lehenestea, baina (eta honexek du garrantzia) ondo konprobaturik ez dela zentzua aldatzen edo nahasten testuinguru jakin horretan. Bestela, edo bat erabili, edo beste molde bat bila- tu esanahia argi emateko. c) Mugatzaile pluralaren balio zehaztugabea: Aurreko ataltxoan testuingurua aipatu dugu, oro har, baina zehaztu litezke, joera modura (oso konplexuak dira halako joko semantiko-pragmatikoak, eta ez beti gramatika hutsarekin lotuak), zenbait alderdi gramatikalek halako anbiguotasunak semantikoki ebazteko orduan duten garrantzia. Adizkien aspek- tu delakoak, batetik: • Ipuinak irakurtzen ditu [ipuin zehaztugabeak, normalean; erdaraz: «cuentos»]. • Ipuinak irakurri ditu [ipuin jakinak direla aise interpreta daiteke; erda- raz: «cuentos» nahiz «los cuentos»]. • Ipuinak irakurtzen ari da [aurrekoa bezala]. (Beraz, aspektu-aukera horiek baimentzen edo errazten diote -ak mugatzaileari interpretazio zehaztugabea). Eta, bestetik, eta apika erabakigarrienik, izen-sintagma muga- tua galdegai ez izateak eragiten duen ondorioa: • (Berak) irakurtzen ditu ipuinak [ipuin zehatzak («los cuentos»)/? zehaz- tugabeak («cuentos»)]. • (Berak) irakurri ditu ipuinak [ipuin zehatzak/?? zehaztugabeak]. 30 28.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 31 (Alegia, izen-sintagma galdegai izan ezean, oro har, ez dirudi -ak mugatzaileak zentzu zehaztugabea hartzen duenik). Bestalde, absolutibotik kanpo, debeku da, oro har, adiera zehaz- tugabea (erdaraz artikulu gabe ematen dena), pluralean zein singularrean: • Begiratu bat eman die ipuinei [ipuin zehatzak («a los cuentos»)]. • Ipuinei eman die begiratu bat [ipuin zehatzak]. • Beti mintzatzen dira etxeaz [etxe zehatza (interpretazio generikoa barne)]. • Etxeaz mintzatzen dira beti [aurrekoa bezala]. Azken atal hau laburbilduz, bada, hona zer baldintza bete behar dituen izen-sintagma arrunt batek, oro har, zentzu zehaztugabea emanez mugatzailera jotzea egoki izan dadin (Nolakotasuna nagusitzen den kasua alde batera utzita): a) absolutiboan egotea + b) galdegai izatea + c) esanahiak adiera zehaztugabe hori onartzea + d) testuinguruak beste zentzu bat ez ematea. Baldintza horietan, bada, baina ez bestela, -a(k) mugatzailea hobesten dugu bat(zuk)en aldean. 1.3. Erdaraz izenaren aurretik doazen adjektiboen euskal ordainak 1.3.1. Azalpen orokorra Inguruko erdaretan (gaztelaniaz zein frantsesez, baina ez hala inge- lesez), sistematikoki mugikorra da adjektiboaren kokagunea. Oinarrian, izenaren ondorengo lekua dagokio, euskaraz bezala (euskaraz, hain zuzen, izenondo ere esaten zaio), baina izenaren ezkerretara ere mugi daiteke erdaraz. Eta izenaren aurrera mugitzeak aldaera semantikoa dakar askotan berekin. Hiru sailetan bana daitezke halako kasuak: a) Erabatekoa da esanahi-aldaera: 31 29.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 32 • Un hombre pobre (txiroa) / Un pobre hombre (gizagaixoa) • (ni un) triste mendrugo (bakar bat ere ez) • (mostró su) olímpico desprecio (argi eta garbia) Parentesi artekoak adierazten du horiei euskaraz zein soluziobi- de dagokien: lexiko mailakoa. b) Enfasi mailakoa da aldea (nolako Ǟ nolako!!): • grandes cambios (=cambios muy grandes) • fuertes vientos (=vientos bastante fuertes) Graduatzaileen bidez eta bestelakoz konpon daitezke halakoak euskaraz. Enfasiaz ohartu eta hura balioestea da gakoa: • aldaketa latzak («handiak» baino enfatikoago) • haize indartsuak > gogor/zakar samarrak > gogor/zakarrak > gogor-gogorrak… • sekulako merkealdia («beherapen handiak» baino hobeto noski) • aukera handiak > aukera izugarriak/egundokoak/galantak... c) Adjektiboaren beraren esanahia aldatzen ez bada ere (enfasi apur bat bederen izaten du gehienetan, haatik, aurretik emanak), esal- diaren esanahia aldatu egiten da. Molde honetakoek sortzen dute arazo handiena. • Vimos la iglesia pequeña. (ǟ la iglesia que era pequeña: zein.) • Vimos la pequeña iglesia. (ǟ la iglesia, (que era) pequeña: nolakoa.) • Se fue por el camino estrecho (zein). • Se fue por el estrecho camino (nolakoa).2 2 Kokagunearekin jokatuz lortzen den joko orokor hori bestela erabil daiteke, eta erabili ohi da, poesian eta, oposizioa neutralizatuz: •la nieve blanca (ǟ la blanca nieve) •tu pupila verde (ǟ tu verde pupila) Jakina, euskarazko izenondo-kokagune bakarrak berdin biltzen ditu adiera biak, arazorik gabe testuinguru arruntetan: •elur zuria [ez da irudikatzen bestelako elurrik denik] •zure begi-nini berdea [bestela uler liteke, zentzu zehaztailean, bakoitza kolore batekoa balitu norbaitek begiak; pluralean nekezago, jakina: «zure begi nabarrak»] 32 30.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 33 Halako izenondoen jokoan, garbi bereizi behar dira IS mugatuak eta mugagabeak, mugatuetan bakarrik gertatzen baita auzia: 1. Artikulu mugagabearekin (eta mugagabeekin, oro har) ez dago arazorik euskaraz emateko orduan, esanahi bertsua baitute erdarazko biek (enfasia gorabehera): • un estrecho camino = un camino estrecho • cualquier libre movimiento = cualquier movimiento libre • muchas buenas carreteras (de Suiza) = muchas carreteras buenas (de Suiza) 2. Izen-sintagma mugatua baldin bada, esanahi zehaztailea (zeini dagokiona) ez nagusitzeko, hainbat bide ditugu aukeran (esana dugu ez dela beti beharrezkoa, semantikoki garbi egon baitaiteke, testuinguruan, gramatikalki berez anbiguoa dena): 2.1. Euskarak balio enfatikoa emateko dituen bideetatik abia- tzea (nolakotasuna nabarmentzeak zein adiera zehaztailea eragozten du): • bide estu-estutik • bide guztiz/hain... estutik • bide estu asko/samarretik 2.2. Interpretazio zehaztailea (zein eliza) eragotziko duen ize- nondoren bat aukeratzea: • Eliza koxkorra ikusi genuen [txikia nahasgarriaren ordez]. 2.3. Mugatzailearen partez erakusleren bat erabiltzea: • Eliza txiki hura ikusi genuen. • Bide estu(-estu) hartatik joan zen. 2.4. Esaldi osoa bi zatitan ematea: • Eliza ikusi genuen: txikia zen oso. • Bazen eliza txiki bat, eta bisita egin genion. • Eliza ikusi genuen, (zeina) estu-estua baitzen. 33 31.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 34 1.3.2. Izenondo batzuen erabilera ustela Izenaren aurrera mugituriko erdal adjektiboen esanahia era askota- ra aldatzen delarik, badira halako batzuk kalifikaziotik kuantifikaziora (edo haren enfasira) lerratzen direnak: • (ni) un triste soldado [(ezta) soldadu bakar bat ere] • un nuevo ataque [beste eraso bat] Halakoak zenbat diren esaten zaila da, baina erraz ikus liteke ez direla bi adibide horienak kasu bakarrak: • en lugares distintos [toki desberdinetan] / en distintos lugares [hainbat tokitan] • una firma simple / una simple firma • unas llaves simples (giltza sinple batzuk) / unas simples llaves (giltza batzuk besterik ez) Jakina, anbiguotasun tipikoa sortuko genuke egitura bera erabiliz gero bietarako: • ???giltza soil batzuk [konplikatuak ez diren giltza batzuk / giltza batzuk besterik ez] Bide egokia, beraz, izenondoaren berezko adierari eustea da, hots, ez ematea euskarazkoari erdarazko bereziak (izenaren aurrera mugituak) duen zentzua, oinarrizkoa baizik (llave simple = giltza soil/sinple). Askotan, bada, goiko adibideetan ikusi dugunez, erdarazko izenondo- erabilera bereziari dagokiona ez da izango, euskaraz, ez izenondo hori eta ez beste izenondo bat ere, beste joskera molde bat baizik: • una(s) sinple(s) llave(s) = bat(zuk) besterik ez Atal honetan, halakoetatik zabalduen eta arazotsuenak jorratzen ahaleginduko gara. Erne ibili beharra dago, hala ere, aski sistematikoa baita prozedura hori erdaraz. 1.3.2.1. Berri Testuinguru narratiboetan agertzen da arazoa bereziki: • *Kolpe berri bat eman zion. • *Korner berri bat Realarentzat. 34 32.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 35 Hitzaren semantikaren joko batetik dator nahastea. «Un golpe nuevo» guztiz barregarria da erdaraz ere (non eta ez garen ari boxeola- riren batek edo asmaturiko kolpe zinez berri –orain artekoak ez bezala- ko– batez, jakina), baina «un nuevo golpe» moldeak bestelako adiera bat hartzen du: kuantifikazio-adiera. Euskaraz, baina, eta beste hainbat hizkuntzatan, ez da egokia horrela ematea adiera hori. Berri izenondoak zahar izenondoaren anto- nimo izan behar du, beti izan den moduan (zahar hori antigoaleko, antzinako, aspaldiko zein lehengo izan). Beraz: •*Aukera berri bat / berria eman dio. Ǟ Beste aukera bat eman dio. Ǟ Berriro aukera eman dio. Ǟ Aukera eman dio ostera ere. Hona ikasmaterialetatik jasotako zenbait adibide: •*Tanto berri bat egin dute. Ǟ Beste tanto bat egin dute. Ǟ Ostera ere tanto (egin dute). •*Euri berriak ekarriko ditu ekaitzak. Ǟ Berriz ere euria(k) ekarriko d(it)u ekaitzak. Ǟ Euri gehiago ekarriko d(it)u ekaitzak. •*Saguari klik eginda, ariketa berria aterako zaizu. Ǟ Saguari klik eginda, beste ariketa bat aterako zaizu. Azken adibide horretan, jakina, zuzenak izan litezke «ariketa berria atera» zein «ariketa berri bat atera» esapideak, baina, betiere, «lehengoa ez bezalakoa« esan nahi luke «berri»k, eta ez «beste bat» (gogoratu zentzu hori ematen diogula hemen izartxoari). Ikusten denez, kalkoa kamuflatu egin nahi izaten da batzuetan, baten ordez mugatzai- lea erabiliz, baina horrek ez du deus konpontzen, bistan da. 1.3.2.2. Desberdin, ezberdin, diferent(e) Gaztelaniatik datorkigunez gehienbat uholdea, hartara jo dezagun azalbiderako. 35 33.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 36 Gaztelaniaz, diferente adjektiboa (eta berdin haren sinonimoak: distinto, diverso…) guztiz zentzu berezi bitan erabiltzen da gaur egun pluralean eta –halako zentzu aldaketetan tipikoa denez– dagokion izenaren aurrean badoa. Hiru erabilera bereizten dira, adjektiboaren kokagunea zein den eta izen-sintagma nolakoa: a) Kokagune normala (izenaren atzetik): • Son casas diferentes Etxe desberdinak dira. • Vivían en pueblos diferentes Herri ezberdinetan bizi ziren. [beren artean desberdin nahiz besterekiko desberdin, berezko baitu anbiguotasun hori izenondoak, erdaraz zein euskaraz.] Horixe da euskaraz horrela ematekoa den bakarra (desberdin/ezberdin = bestelako). Hurrengo biak ez dira desberdin/ezberdin erabiliz ematekoak. b) Kokagune berezia (izenaren aurretik): 1. Izen-sintagma mugagabea (mugagabe absolutua, zenbatzaile- rik-edo gabea): • diferentes casas, diversos autores, diferentes actividades • Vivían en diferentes pueblos (en varios pueblos). 2. Izen-sintagma mugatua: • las diferentes (distintas, diversas) lecciones • los diversos espacios publicitarios • Vivían en los diferentes pueblos [en (todos y cada uno de) los pueblos]. Bigarren moldekoek (mugatu plurala), berez, ez dute arazo handi- rik sortzen: gehienetan, batere ez markatzea da irtenbidea, ikas- gaiak dioenak ikasgai guztiak baitio, enfasia gorabehera. Enfasi horretaz behartuko bagina, berriz (todas y cada una itzul- tzeko, esate baterako, baina hori zeharka baino ez da adierazten las diferentes erabilita…), guzti-guztiak, den-denak, -ak oro esplizita liteke, edo beste bideren bat saiatu: ez da teoriarik, … ez duenik. 36 34.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 37 Lehenengo moldekoak geratzen dira, beraz (mugagabe plurala: ez da halakorik euskaraz!). Nola eman, orduan, halakoak, «desber- din/ezberdin» erabili gabe? Bada, adjektibo ustela bazterturik, euskarazko kuantifikatzaile arrunt batez. Esaldian-esaldian ikusi beharko da zein alternatiba eman desberdin usteloi, ez baitago ematerik formula automatikorik, eta aukera bat baino gehiago egon baitaiteke lehian: zenbaitetik hainbateraino doan esparruko hitzak, bat baino gehiago, hiruzpalau eta beste asko barne. Batzuetan, esaldi osoa beste ikuspuntu batetik ematea izango da egokiena, zenbatzailerik ere gabe. Honatx testu-liburuetatik jasotako adibide andana bat, sail bie- takoak, eta okerron zuzenketarako hainbat bide: 1. Lehenengo moldekoak: 1.1. zenbait, asko/anitz, hainbat, batzuk… («desberdin» horren azpiko gutxi gorabeherako kopurua kasuan-kasuan interpreta- tuz) •*Denda desberdinetan galdetzen hasi zen. Ǟ Zenbait dendatan / Denda batzuetan / Denda askotan / Anitz denda- tan /Hainbat dendatan… •*Komunikabide ezberdinetan agertu da hori. Ǟ Hainbat komunikabidetan… / Zenbait komunikabidetan…/ Komunikabide batzuetan… •*… euskaraz bizitzeko soluziobide ezberdinak eskaintzen dizkizu. Ǟ … hainbat irtenbide/soluzio eskaintzen dizkizu. 1.2. askotariko, era askotako, denetariko… •*Ezaguerak eskuratzeko modu diferenteak erabiltzen ditugu. Ǟ Ezaguerak eskuratzeko askotariko moduak erabiltzen ditugu. •*Eduki ezberdinak egon daitezke: ariketak, ikerketak, datuak, grafikoak, etab. Ǟ Askotarikoak izan daitezke edukiak: ariketak… •*Eta era desberdineko animaliak irtengo dira sarepetik. Ǟ Eta era askotako animaliak irtengo dira sarepetik. 37 35.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 38 •*Sarea zabaltzean, gauza ezberdinak libratuko dira sarepetik: anima- liak eta landareak, batez ere. Ǟ Sarea zabaltzean, denetariko gauzak libratuko dira sarepetik: ani- maliak eta landareak, batez ere. •*Iritzi ezberdinak daude. Ǟ Badira/badaude era guztietako/askota(ri)ko iritziak… 1.3. bat baino gehiago •*Morfemen eraginez edo testuinguruaren arabera, hitzek kategoria desberdinak izan ditzakete. Ǟ Morfemen…, hitzek kategoria bat baino gehiago… •*Neurketak errepikatzea komeni da erroreak murrizteko. Eta horre- tarako tresna desberdinak erabiltzen badira… Ǟ Neurketak… Eta horretarako tresna bat baino gehiago erabiltzen…. 1.4. era bateko edo besteko, zeinek bere •*Mota desberdine(ta)ko itemak Ǟ Era bateko edo besteko / zeinek bere itemak dituzten jarduera idatziak dira. 2. Bigarren moldekoak: 2.1. bakoitza •*Komunikazio-egoera ezberdinei dagokien egokitasunez hitz egitea. Ǟ Komunikazio-egoera bakoitzari dagokion… •*Talde ezberdinek erantzun ezberdinak emango dituzte. Ǟ Talde bakoitzak erantzun ezberdina emango du. •*… egin behar dugu lan haurrekin, aniztasuna onartuz eta gaitasun eta ezaugarri fisiko eta psikiko desberdinak errespetatuz. Ǟ … onartuz, eta bakoitzaren gaitasun eta ezaugarri fisikoak… •*Nukleido deritze naturan dauden edo artifizialki ekoitz daitezkeen nukleo atomiko desberdinei. Ǟ Nukleido deritzo naturan dagoen edo artifizialki ekoitz daiteke- en nukleo atomiko bakoitzari. 38 36.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 39 2.2. Ø •*Animalien eta landareen elikatzeko modu desberdinak. ǞAnimalien eta landareen elikatzeko moduak. •*Nukleido deritze naturan dauden edo artifizialki ekoitz daitezkeen nukleo atomiko desberdinei. ǞNukleido deritze naturan dauden edo artifizialki ekoitz daitezke- en nukleo atomikoei. •*22 nazio desberdinetako haurrak daude. Ǟ22 naziotako haurrak daude. •*Erasoa antolatzeko orduan baloia hartzeko era desberdinen dife- rentziak. ǞErasoa antolatzeko orduan baloia hartzeko eren arteko diferentziak/ aldeak/desberdintasunak. 1.3.2.3. Lehen Badira adjektiboaren kokagunearekin zerikusirik ez duten beste erabile- ra kalkatu batzuk ere. Horietako bat erruz ari zaigu sartzen, gainera, publi- zitatetik-eta bereziki, azken urteotan: lehen hitza nagusi, gailen, salduen, onen, lider... number one zentzuan erabiltzea, kasurako. Eta ez dirudi joka- molde egokia, bestelako esapideak aukeran ditugula. Kalkoaren prozedura bista-bistakoa da: denboran lehen izatetik hie- rarkian lehen (nagusi, besteen aurretiko) izatera lerratzen da zentzua: • *Lehen markak bakarrik saltzen ditugu Ǟ Markarik onenak bakarrik saltzen ditugu. Punta-puntako markak bakarrik saltzen ditugu. Markakoak, gero, X markarenak. • *Lehenak etxetresna kontuan! Ǟ Etxetresna kontuan, jaun eta jabe. Adierazgarria da nola, esanahi arruntetik berezi horretara aldendu garela markatzeko, kokagune-aldaketaz baliatu den euskara ere, halako- etara jo izan duenean: • nagusi lehen 39 37.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 40 Bitxi samarrak gertatzen dira, hala ere, gaurko euskaran, halakoak eta antzekoak («andre gehien»…). 1.4. Ez + handiegirik/ez + gehiegi(rik) Aurreko adjektiboen kasuan, adjektiboaren lekuz aldatzeak kalifi- kaziotik nolabaiteko kuantifikaziora lerratzen du zentzua (1.3.2.3. epi- grafean izan ezik): diferentes=varios. Beste adjektibo bat aipatu behar dugu orain, kokagune-aldaketarik gabe ere zenbatzaile-zentzu hori duena: demasiado (aldaera dotorea: excesivo). Erdaraz –gaztelaniaz zein frantsesez–, desbideratze estilistiko bat gertatu da adjektibo horren semantikan: demasiado(s)=mucho(s). Hiztunak hain bihurtu dira horren zale, non erabilera berriak ia erabat jan dion lekua arruntari: • No tengo mucha(s) gana(s). > No tengo demasiada(s) gana(s). Molde hori kalkatzetik dator okerra: • *Ez dut gogo/liburu gehiegi. (> Ez dut gogo handirik / liburu askorik.) • *Ez zuen kezka handiegirik/gehiegi(rik) horretaz. (Ez zuen kezka handirik horretaz). • *Ez naiz trebeegia > Ez naiz oso trebea. • *Bisigodoen sarrerak ez zien aldaketa handiegirik ekarri. > ...handirik ekarri. Ondo dago «gehiegi (hots, behar baino gehiago, egoki den neurritik gora) ez kezkatzea», baina ez da hori esan nahi hor. Oraintsu arte, bestelako moduak erabili ditu euskarak: • Ez zuen kezka handirik horretaz (kezkaren neurria). • Ez zuen kezka askorik horretaz (kezken kopurua). Jakina, zenbaitetan, eman nahi zaion zentzuak du gakoa: a) *Indar handiegirik gabe jo zuen pilota [kalkoa, Indar handirik gabe esan nahi denean]. b) Indar handiegirik gabe jo zuen pilota [egoki, beraz, bestela pasatu egingo baitzen]. c) Indar handirik gabe jo zuen pilota [indar gutxitxorekin, aukeran]. a’) Ez du (gauza/ezer) askorik jan / Gutxitxo jan du (*Ez du (gauza) gehiegi(rik) jan). b’) Ez du gehiegi jan (tamainan baizik, digestio astunegia ez eragiteko moduan). 40 38.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 41 Kontu bera gertatzen da sarri gehiegi (=demasiado) aditzondoarekin berarekin ere: • *Ez dut gehiegi ulertu. > Ez dut gauza handirik/askorik ulertu. • *Etxeko lanak egitea ez zait gehiegi gustatzen. > ...ez zait asko(rik) gustatzen. Oro har, bada, aholku bakar bati jaramon egitea aski da: berezko, oinarrizko zentzuari eutsi (eta kalko itsuan erori gabe eman erdarazko berezion beste zentzuak). 1.5. Kopurua/kantitatea/neurria («zazpi lan», «lana franko», «lan handia») Gramatika modernoetan oso erabilia da [ + zenbakarri ] / [ - zenbaka- rri ] ezaugarria izen arruntak sailkatzeko orduan. Baina kontzeptu-bana- keta hori ez da beti erabakigarria gertatzen, izen berak adiera zenbakarria zein zenbakaitza izan baitezake askotan: lan hitz arruntak, kasurako: • Lan asko egin d(it)u horrek. (=hainbat lan) • Lan handia egin du horrek. (=lan bakarra, handia) Zehaztu ditzagun, hortaz, kontuak: a) Batetik, adiera zenbakaitz garbia duten hitzak ditugu. Esate baterako, sentipenak eta kontzeptuak, oro har, ez dira fisikoki zuzenean neurgarri, eta horregatik zaie berez egokiago beren kalitate edo graduz deskribatzea [nola(ko)] eta ez kopuruz zein kantitatez [zenbat(eko)]. Horiekin adjektiboz baliaturiko bidea da berezkoena eta egokiena aukeran: • *Lotsa asko pasatu genuen Ǟ Lotsa handia/ederra/gorria/galanta pasatu genuen • *Pazientzia/indar/lan… asko Ǟ Pazientzia/indar/lan...handia (Kasuan kasuko adjektiboa aukeratu behar da, bistan denez: «denbora luzea», «egundoko zortea»...). Halako hitzekin erne ibili beharra dago, beraz, erdarazko singu- larreko mucho/a, eta más moldeak ez kalkatzeko: alegia, horien 41 39.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 42 ordainak automatikoki zenbatzailez emateko arriskutik ihes egin behar da. Aipa dezagun, dena dela, nola(ko)ren ordezko zenbat(eko) horren kontulari-joerak euskaran aspaldi zabaldu zituela bere erroak, berezkoagoekiko lehian (erregistroak erregistro): • Asko maite zuen. / Oso, biziki... maite zuen. • ?Gehiago maite du. / Maiteago du. • *Maitasun gehiago zion. / Maitasun handiagoa zion. Maiteago zuen. b) Bestetik, adiera zenbakarria duten hitzak ditugu (zenbat da horien galdera inplizitua). Zenbat hori, ordea, bi adieratan uler daiteke: 1. Zenbakarri diren unitateen kopuru moduan, eta orduan adierak ez du zalantzarik: • Bost/hainbat gudari etorri dira. • Hiru/zenbait lan ditu aukeran. 2. Unitatetan banatu gabeko zer baten kantitate moduan. • Aire/ur/lan/kalte/leku… asko/gutxi/dezente… Azken molde honetakook sortzen dute arazoa, beren mugagabeta- sunean izugarri anbiguoak gertatzen baitira. Lan asko sintagma, esate baterako, kopuru/kantitate adierari dagokionez, bi modutara har daiteke («lan asko (daude/dago egiteko)», «askotariko lanak» / «lan luze-handia»). Gisa berean dira anbiguo indar asko eta antze- koak («?Indar asko du horrek» esapidea ontzat hartzen badugu, behintzat, «Indar handia du horrek» esapidearen sinonimotzat). Egia da aditzaren pluralak –testuinguruak ere askotan argitzen du formalki argi ez dagoena– ebazten duela batzuetan auzia: • Lan asko (egiten) ditu. [kopurua] • Lan asko (egiten) du. [kantitatea] Baina ez beti, noski. Nola jokatu, bada? Halako hitz anbiguoekin, kopuru-adiera eragozteko joskera berezietara jotzea da biderik egokiena: • Lana franko/erruz/dezente/poliki/… egitea zen kontua. 42 40.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 43 Baina gehiegikeriaren arriskua ere saihestu behar da, eta siste- maren nolabaiteko hibridotasuna —edo sokatira— onartu. Kasurako, «indar asko» (Ǟindar handia) zuzentzekoa da, gure ustez, adiera zenbakaitzean, baina «indar gehiago/gehiegi» zuzentzat dauzkagu (Ǟindar handiagoa/handiegia). Eta, simetriak simetria, «indar/gogo/pazientzia gutxi» (= indar /gogo/pazientzia eskasa) esapideak ere ez du «indar/ gogo/pazientzia asko» sasikoaren okertasunik, inondik ere («gogo txikia daukate» eta tankerakoek zaharkitu-kutsua dute). Ez da erraza esaten, bada, non dagoen egokitasunaren muga zehatz-zehatza, baina nabarmenetan behintzat zorrotz samar jokatzea komeni da. 1.6. Numero gramatikalaren gorabehera (mugagabea singu- lar-pluralekiko) 1.6.1. Absolutiboa ez besteko kasu pluralen adiera mugatua Gaztelaniak eta frantsesak lau aukera dituzte, zenbatzailerik-eta erabiltzen ez dutenean, determinazioari eta numero gramatikalaren konbinazioari dagokionez, hots, artikuluaren erabileraz. Lau aukerok, honela bana daitezke: • determinatu singularra / determinatu plurala • indeterminatu singularra / indeterminatu plurala Gaztelaniazko adibidez emanik (frantsesez partitiboa genuke muga- gabeetan): • el elefante / los elefantes • elefante / elefantes Euskarazko sisteman, berriz, hiru bide formal baino ez daude esa- nahiok emateko, mugagabeak ez baitu markatzen singular/pluraltasu- nik. Hizkuntza bakoitzak du bere sistema (asko dira munduan, esate baterako, artikulurik gabeko hizkuntzak), eta euskarazkoa ere ez da horregatik eskasagoa nahi dena adierazteko, baina erne ibili beharra dago erdarazko esapide batzuekiko baliokide egokiak aukeratzeko orduan. Determinatuen saila berdin banatua da: • elefantea/elefanteak 43 41.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 44 Baina determinatugabeak (gure mugagabeak) ez du bereizten singular- pluralik, eta zenbatzaileren bat edo behar du, oro har, izen-sintagma osatzeko): • X elefante [X=hainbat, edozein, hiru, bat, asko…] Jakina, bereizkuntzarik eza zenbaitetan ez da oztopo: a) zenbatzaileak argitzen baitu zentzua: • hiru elefante / elefante asko /hainbat elefante /elefante bat/batzuk b) edo aditzak: • zein elefante (ikusi duzu/dituzu)? Kasuotatik kanpo, ordea, hor dirau auziak, itzultzeko orduan bereziki: a) Nola eman erdarazko artikulugabe singularra? Gehienetan, zentzu generikoa emanez mugatzaileari, formalki mugatu singularra ematen dugu: • pan Ǟ ogia [«el pan» = «pan»] b) Nola eman erdarazko mugagabe plurala? Hor ere, absolutiboan bederen, eta galdegai-kokagunean bereziki, mugatzailearen era- bilera zehaztugabea da nagusi, anbiguotasun eta guzti: • haurrak zaintzen ditu, «loreak bildu ditu» [«las flores» = «flores»] Singularrak ez bezala, ordea, badu erdarazko pluralak, plurala izatea- gatik, batere zehaztu gabeko zenbatzaile baten antzik ere erabilera batzuetan. Subjektuen kasuan, nagusiki, kazetaritzako estilo berezia- ri dagokio erabilera hori, eta biziduntzat irudikatuak izan behar dute subjektuok. Osagarri zuzenen kasuan, berriz, oso ohikoa da, eta aditz askok dute joera halako sintagma mugagabe eta aldi berean zenba- tzailerik gabeak aukeratzeko. • elefantes del zoo destrozan árboles centenarios. Ǟ zooko elefanteek (guztiek?) zenbait zuhaitz urtetsu (zenbait bakarrik?) Ǟ elefante batzuek (gehienek ala bakar batzuek?) hainbat zuhaitz (eta bizpahiru baino ez badira?) 44 42.\nKALKO OKERRAK 21/6/05 17:02 Página 45 Nolabait zehaztu behar horretan, batzuk zenbatzaile esplizitua- ren zehaztugabetasunera jo dezakegu sarritan: • elefante batzuek zuhaitz antzina-antzinako batzuk porrokatu dituzte. Bereziki zaindu behar da zentzu mugatu-zehatza, espezifikoa («los elefantes (esos en particular)») ez ematea mugagabearen partez («(unos) elefantes»), maiz samar ikusten den moduan; hots, elefantes=elefanteak ekuazio ustela automatikoki aplikatzea beti, nahiz beste askotan egokia izan gure plural formalki muga- tuak erabiltzea –testuinguruak adiera generikoa bultzatzen due- lako erdarazko mugagabeen ordain; kalko okerra egitea, alegia, euskararen numero-bereizkuntzak desitxuratuz. Jakina, beste testuinguru askotan, egokia izango da euskarazko «elefanteak» mugatua ematea erdarazko «elefantes» indetermi- natuaren baliokidetzat, testuinguruak adiera generikoa edo ines- pezifikoa bultzatzen duelako. Zehazki, absolutibotik kanpo bederen, elefanteek, elefanteei, elefante- en(tzat)… ez dira inolaz ere (a, de, para…) elefantes mugagabeen baliokide, (a, de, para…) los elefantes baizik. Beraz, zenbatzaile esplizituren bat behar dute (batzuk, kasurako, gehiago zehazterik ez badago): elefantes = elefante batzuk. (Hala ere, bistan da, muga- tuaren interpretazio generikoa baliatzen da asko eta askotan: «ele- fanteentzako janaria»=«comida para (los) elefantes»). 1.6.2. Zenbatzailerik gabeko mugagabea 1.6.2.1. Noiz den egoki Bestalde, mugagabe absolutua (zenbatzailerik-edo gabea, alegia), oro har debeku izanik ere, argi eta xuxen ageri da euskaraz perpaus berezi batzuetan: Atsotitz eta antzekoetan (arkaismoz edo erregistro bereziz): • Herrik bere lege (=herri bakoitzak bere legea) • Ez du juiziozkok kondenatzen (=juiziozko inork) 45 Recommended\nSponsor thank you for baseball season 2011


56 ikuskizun, Bilboko XVII. Kalealdian\nEkainaren 26tik aurrera\n57 ikuskizun, Bilboko XVII. Kalealdian\n“Lurrak” Bilboko eta Gasteizko udalek ekoitziriko euskal zirku garaikideko ikuskizunak abiatuko du arte eszenikoen kaleko jaialdia.\nKukai eta Tanttaka taldeek "Hazipenen pozak" ikuskizuna erakutsiko dute\nBilboko Kalealdia Kaleko Antzerki eta Arteen Jaialdiak hamazazpigarren edizioa ospatuko du aurten, ekainaren 27tik uztailaren 2ra. 57 ikuskizun izango dira publikoaren gozagarri, horietako asko, aurten aire zabaleko agertoki handi gisa finkatu nahi duten Casilda Iturrizar parkean.\nEkainaren 27an inauguratuko dute jaialdia, Arriagako plazan, gaueko ikuskizun bakarrarekin: Bilboko eta Gasteizko Udalek ekoitzi duten euskal zirku garaikideko “Lurrak” ikuskizunaren estreinaldia. 22:30ean izango da hitzordua.\nGuztira 28 konpainiak hartuko dute parte, horietatik 9 Euskal Herrikoak, eta Areatzako, Plaza Barriko eta Arriagako plazako agertokietan aurkeztuko dituzte beren lanak, baita Casilda Iturrizar parkean ere.\nOhikoa denez, Kalealdian programatutako ikuskizun guztiak doakoak izango dira, karpa barruan egingo diren emanaldiak izan ezik. Ikuskizun horiek hiru euroko prezio sinbolikoa izango dute, 330 pertsonarentzako leku izango duen gunerako sarbidea kontrolatu ahal izateko.\nKukai Dantza & Tanttaka Teatroa, Malas Compañías, Marie De Jongh, Pez Limbo, Markeliñe, Garazi Pascual eta Iván González euskal konpainia eta artistek euren azken lanak eskainiko dituzte Bilbon, Kalealdiaren edizio honetan: dantza, zirkua, kale antzerkia, clowna…


Zaindu Zaitez | Etxeko kafea mokofinentzat: esne-irabiagailuak\nCovid-19aren ondorioz sortutako osasun-krisia dela eta, azken hilabeteotan denbora gehiago ematen dugu etxean. Etxean eroso egoteko premia gero eta handiagoa da, eta, kafezaleentzat, ostalaritza itxi dutenez edo ordutegiak edo jende-kopuruak murriztu dituztenez, zaila da kafegailu profesionaleko kafe onarekin eguneroko hitzordu desiratua edukitzea.\nNespresso erako kafegailu ospetsuen bidez, Bialetti erako aluminiozko kafegailu tradizionalen bidez edo beste edozein prozeduraren bidez etxean kafe ona egiteko gakoa behar bezala ehotako eta kontserbatutako kalitateko produktua erabiltzea da. Supermerkatuetan, kalitateko kafeak erosi daitezke, baita denda espezializatuetan ere, eta kapsulek barietatez zein marketinez betetako unibertsoan murgiltzen gaituzte. Dena dela, kalitateko kapsula bateragarriak ere erosi daitezke supermerkatuetan.\nLuzea, laburra, oso laburra, kafeinagabea, gogorra, suabea… Aukeraz betetako esperientzia izango balitz bezala eskaintzen da kafea»\nEsnea, ordea? Esne-irabiagailuak modan jartzen ari dira, esneak ere infusio honi kalitate eta fantasia ukitua eman diezaion. Era guztietako irabiagailuak daude: eskuzkoak, sofistikatuenak, hagaxkadun irabiagailu elektriko bakunak edo piladunak edo usb bidezko kargadunak. Haiei esker, apar zoragarria egiten da, kaputxino liluragarriak sortzeko (edo irabiatuak edo esnekiak daramatzan edozein edari).\nBitxia bada ere, errazagoa da aparra esne gaingabetuaz egitea esne osoaz baino, eta hori albiste ona da, geure burua zaintzen ari bagara. Horretarako, behar besteko kopurua edukiera nahikoa duen edalontzira edo ontzira bota, irabiagailua abian jarri eta itxaron besterik ez dago; edo, bestela, ponpatu besterik ez, eskuzko apargailua badarabilgu.\nOna da esne aparduna prestatuta edukitzea kafea egin baino lehen eta, gero, astiro-astiro eranstea. Kafea ona bada eta gainazalean kalitateko geruza krematsua sortu badu, aparrarekin bat egiten duenean zentzumen-esperientzia ezin gozagarriagoa eskainiko digu. Kaputxinoa aukeratzen badugu, herenen araua bete beharko dugu (heren bat kafe, beste bat esne eta beste bat apar), eta, horrez gain, kanela edo kakao-hautsa erantsi ahal izango diogu nahierara.\nkafea esne irabiatuarekin


21. edizioaren ibilbidearen xehetasunak aurkeztu ditu Korrikak | Euskal Herria | Naiz\n21. edizioaren ibilbidearen xehetasunak aurkeztu ditu Korrikak\nApirilaren 4an hasiko da Korrika Garesen eta 14an amaitu Gasteizen. Bidean, Euskal Herriko herri eta hiriak gurutzatuko ditu. Lehen hiriburua Iruñea izanen da, hilaren 6an, larunbatarekin. Igandean Ipar Euskal Herria gurutzatuko du. Apirilaren 11an egonen da Bilbon, 12an Donostian eta arabar hiriburuan jarriko zaio amaiera.\nnaiz|2019/01/09 10:06|0 iruzkin Eguneratua:\nApirilaren hasieran abiatuko da Korrika. (Idoia Zabaleta / FOKU)\nGero eta gertuago dago Korrikaren 21. edizioa eta antolatzaileek gaur eman dituzte jakitera ibilbidearen xehetasunak. Jakina zen apirilaren 4an Garesetik abiatuko zela eta 14an Gasteizen egingo zituela azken kilometroak.\nApirilaren 4an, 17:00etan, hasiko da Garesen. Hortik Nafarroako hegoaldera egingo du, Tuterara ostiraleko 06:28ean helduz. Ekialdera eginez, gauean Zangoza, Irunberria eta Pirinio inguruak bisitatuko ditu, Iruñerrira jaitsi aurretik. Nafar hiriburuan apirilaren 6an, larunbatean, egingo du itzulia arratsalde guztian zehar.\nIgandean, Luzaidetik, Ipar Euskal Herrira egingo du salto eta goizaldean gurutzatuko ditu Donibane-Garazi eta Maule, Baionara 18:00ak aldera iristeko.\nGipuzkoa eta nafar ipar-mendebaldea izanen dira asteleheneko protagonistak, astearteko lehen orduetan Arabara iristeko. Asteazkenean eta ostegunean, berriz, Bizkaian izanen da lekukoa, Bilbon apirilaren 10ean, 10:45 inguruan, iritsi asmoz. Bertatik Gipuzkoa aldera itzuliko da, Donostiara apirilaren 12an, ostirala, 16:28an iristeko.\nAzkenaurreko egunean, Beasain, Eibar edo Durango bezalako herriak gainditu ostean, apirilaren 14an iritsiko da Korrika Gasteiza, 12:30ean azken metroak egiteko.\nEra berean, kilometroen lekukoa eramateko aukera urtarrilaren 14an irekiko da. Kilometro zehatza hartzeko eta diru ekarpena egiteko herrialde bakoitzean kontaktu ezberdinak eskegi dituzte webgunean. «Laster bidera aterako gara, mundura aterako gara, herriz herri igaroko gara. Martxan jartzen hasteko eginzazu Klika, pausuz pausu, gure erritmora!».\nKorrikaren ibilbidea, herriz herri [.PDF]


Arriskuan dago Venezia uren inbasiotik salbatzeko "Mosé" proiektua | Consumer\nArriskuan dago Venezia uren inbasiotik salbatzeko "Mosé" proiektua\nEztabaida batzuek erabakiko dute itsas goraldia geldiarazteko egokiena den ala ez.\nTokiko administrazioen arteko liskarrek arriskuan jarri dute Veneziako urmaelaren hondoan uhate handiak eraikitzeko proiektua, hiri zaharra uren inbasioaren kanaletatik salbatzeko.\n2003ko maiatzean jarri zen “Mosé” (Moises) proiektuaren lehen harria, “Modulu Esperimental Elektromekanikoaren” italierazko siglak. Hasierako aurrekontua 4.000 milioi euro ingurukoa da, eta 2010ean amaituta egon beharko luke.\nHiru urtez aztertu ondoren, Gobernu zentralak onartu zuen urmaelera ura sartzeko hiru guneetan 79 hesi mugikor eraikitzea, marerik indartsuenei aurre egiteko eta hiria maiz urez bete ez dadin. Fenomeno horri “ur handia” esaten zaio, eta horrek esan nahi du Veneziako hainbat eremutan, baita gune historikoan ere, ura metro bat edo gehiago sartzen dela. Horrek eraikinen zimenduak kaltetzen ditu eta biztanleen eguneroko bizitza zailtzen du.\nArazo horren aurka, duela bi urte hasi zen eraikitzen “Mosé”, baina, orain, Massimo Cacciari hiriko alkateak irailerako hainbat bilera eta eztabaida publiko iragarri ditu proiektu hori egokiena den ebaluatzeko.\nCacciarik tokiko ekonomiaren sektoreak inplikatu nahi ditu eztabaida horretan, ostalaritzako eta portuko ordezkariak barne, baita bizilagunak eta ekologistak ere. Hala, veneziarrek iritzia eman ahal izango dute hesi mugikorren instalazioari buruz, urmaelaren hondoan 1,6 kilometro luze baitira, eta 110 zentimetro baino gehiagoko marea bat aurreikusten denean altxatuko dira.\nmosé-eu proiektua venezia


Marrazki lehiaketa | Elgetako liburutegia\nVI. Marrazki lehiaketako marrazki sarituak\nEpaimahiak aukeratu ditu aurtengo marrazki lehiaketako marrazki irabazleak\nHaitz Erostarbe Beristain (7 urte) – 5/8 urte bitarteko kategoria\nAner Garcia-Gango Valdivielso (10 urte) – 9/12 urteko kategoria\nZorionak bikote!! Datorren asteartean jasoko dituzte sariak liburutegian\nEskerrik asko parte-hartzaile guztioi, marrazki politak aurkeztu dituzue denok eta epaimahaikideek ez dute lan erraza eduki\nEskerrik asko baita ere aukeraketa lana egin duten\nArrasateko Bibliotekako liburuzainei eta Helena Azkarragaurizar artistari\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 13 abendua, 2018 egilea Elgeta.\nMartxan da VI. Marrazki lehiaketa\nLiburutegiko marrazki lehiaketaren seigarren edizioa martxan da. 2018ko marraki lehiaketara aurkeztutako marrazkiek jarraitu beharreko gaia “Ipuinen ordua” da. Kontzeptu edo ideia hori abiapuntu eta irudimena bidelagun seguru aurten ere artelan zoragarriak jasoko ditugula.\nAnimatu eta parte-hartu! Azaroak 30 izango da lanak aurkezteko azken eguna.\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 31 urria, 2018 egilea Elgeta.\nV. Marrazki lehiaketak baditu irabazleak\nAurtengo marraki lehiaketako marrazki saridunak aukeratu dituzte Arrasateko liburutegiko langileek. Aurten Urkok eta Jurgik egindako marrazkiek jaso dute saria.\nEskerrik asko parte-hartzaile denei eta baita epaimahaikideei ere!\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 22 abendua, 2017 egilea Elgeta.\nMartxan da liburutegiko V. marrazki lehiaketa\n2017ko marrazki lehiaketa martxan da liburutegian. 5. edizio honetarako marrazkiak egiteko plazaratutako gaia “Ipuinik gogokoena” da.\nAzaroak 30 bitarteko epea dago marrazkiak aurkezteko.\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 14 azaroa, 2017 egilea Elgeta.\nAtzo banatu genituen marrazki lehiaketako irabazleen artean zegozkien sariak.\nTxikitxoenen taldean, 5-8 urte bitarteko parte-hartzaileenean, Ines Egizabal Barrachina (5 urte) izan zen marrazkirik originalena aurkeztu zuen parte-hartzailea epaimahiaren ustez.\nHurrengo taldean, 9-12 urte bitarteko haurrenean, berriz, Uxue Gallastegi Elorriagaren (11 urte) marrazkiak jaso zituen boto gehien. Horrez gain, Amaiur Guridi Villaren (10 urte) marrazkiari ere aipamen berezi bat egiteko eskatu didate, etorkizuneko miraz irudikatu baitu liburutegia.\nAzken taldean, 13-16 urte bitarteko gaztetxoenena, ez zen marrazkirik aurkeztu. Ea datorren urtean animatzen diren!\nLan politak egin dituzte guztiek ere! Eskerrik asko parte-hartzeagatik! eta eskerrik asko Arrasateko Bibliotekako kideei ere epaile ardura beraingain hartzeagatik!\nInes Eguizabal Barrachina (5 urte)\nUxue Gallastegi Elorriaga (11 urte)\nMARRAZKI GUZTIAK IKUSI\nAmaiur Guridi Villa (10 urte)\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 21 abendua, 2016 egilea Elgeta.\nMarrazki lehiaketan parta-hartzeko garaiz\n5-16 urte bitarte badituzu, eta marraztea gogoko baduzu, azaroak 30a bitarte marrazki lehiaketan parte-hartzeko aukera daukazu. Pentsatu, imaginatu eta marraztu zure ametsetako liburutegiak nolako izango litzatekeen…\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 21 azaroa, 2016 egilea Elgeta.\nMartxan da IV. marrazki lehiaketa\nIV. Marrazki lehiaketa: Ametsetako liburutegia\nAurtengo marrazki lehiaketarako beraien ametsetako liburutegiaren irudia egin beharko dute parte-hartzaileek. Agian gure liburutegia hobetzeko ideiak emango dizkiguzue!\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 8 azaroa, 2016 egilea Elgeta.\nLiburutegiko II. Marrazki lehiaketako irabazleak aukeratu ditu epaimahaiak:\n1. taldean, 5-8 adin tarteari dagokiona: AMAIUR GURIDI VILLA\n2. taldean, 9-12 adin tarteari dagokiona: UXUE GALLASTEGI ELORRIAGA\nAurten parte-hartzea iaz baino baxuagoa izan da eta beste taldeetan ez da marrazkirik lehiatu, beraz, bi horiek dira, Nork irakurtzen dit? marrazki lehiaketako saridunak.\nEskerrik asko parte-hartzaile guztiei! Datorren urtean beste aukera bat izango duzue… Gainera marrazki guztiak ikusgai jarriko dira liburutegirako eskaileretan urtarriletik aurrera.\nMila esker, baita ere, epaimahiko bi kideei: Ane Miren Berasategi eta Amaia Miner, Arrasateko Bibbliotekako kideak biak. Ez dutela lan erraza eduki aitortu dute, oso ideia eta marrazki originalak aurkeztu bait dituzte Elgetako gaztetxoek. Zorionak denoi!\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 30 abendua, 2014 egilea Elgeta.\nII. Marrazki lehiaketa abian\nMartxan da liburutegiko marrazki lehiaketaren bigarren edizioa.\nAurtengo marrazkiak egiteko NORK IRAKURTZEN DIT? galdera onarritzat hartu beharko duzue.\nGogoratu abenduak 19 bitarte aurkeztu ditzakezue marrazkiak liburutegian.\nKategoria Ekintzak, Lehiaketak, Marrazki lehiaketa, Sarrerak 1 abendua, 2014 egilea Elgeta.


barren.eus - Adinekoen egoitzetako langileen martxa Elgoibarrera ailegatuko da eguaztenean\nAdinekoen egoitzetako langileen martxa Elgoibarrera ailegatuko da eguaztenean\nArgitaratua: 2019-10-15 15:53\nGipuzkoako adinekoen egoitzetako langileek 110 egunetik gora daramatzate greban, beraien lan baldintzak hobetzeko aldarrikatzen. Azken bi aste hauetan, herriz herrikako oinezko martxak egiten ari dira euren gatazka Gipuzkoako herri desberdinetan sozializatzeko asmotan, eta Elgoibarrera ailegatuko dira bihar.\nEguazten honetan, urriaren 16an, Eibarren egingo dute lehenengo ibilbidea 10:30-11:30ak bitartean. Ondoren, 12:00-13:00ak bitartean, Elgoibarko kaleetatik barrena ibiliko dira. Elgoibarko martxa San Lazaro egoitzan hasi eta amaituko da.\nMartxa hauetan herri bakoitzeko Udal Gobernu bakoitzari dokumentu bat ematen diete grebalariek, bizi duten lan gatazka konpontzeko baliabideak jartzeko eskatuz. Horretarako, herri bakoitzeko egoitzetako ordezkariek dokumentua erregistratuko dute dagokion udaletxean.\nELA sindikatuak gogora ekarri du “Gipuzkoako zahar-egoitzetako eta eguneko zentroetako 5.000 langileren lan baldintzak arautzeko negoziazioaren defentsan” ari direla borrokan grebalariak. “2017an ekin zitzaion negoziazioari, orain dela bi urte; gaur egun, oraindik ere, egoera hankaz gora dago”, azaldu du sindikatuak.\nMobilizazioekin, “grebalariek emakume izateagatik pairatzen duten soldata arrakala salatu” nahi dute: “Argi daukagu zergatik gertatzen ari den hau gatazka honetan, zaintza historikoki emakumeok egin dugun lana izan delako, etxean, eta inongo soldatarik jaso gabe, gainera. Gaur egun, gizonezkoak lanean ari diren sektore pribatizatuekiko %30eko soldata arrakala pairatzen dugu, 6.000 euro gutxiago urtean, emakume izate soilagatik”.


Behar Zana eta Luzean taldeek jokatuko dute Enrique Abril Errebote Txapelketako finala, igandean\n2021/10/14 | Lehiaketa\n16:30ean izango da aurrez aurrekoa, Oiartzungo Beheko plazan; 2009an jokatu zuen bere azken finala Behar Zanak, eta azken txapela, bere 4.a, 1972an lortu zuen; Luzean-ek 2019koa du azken finala, eta 2018an jantzi zuen txapela azkenekoz, bere 17.a\nBehar Zana (Villabona, Gipuzkoa) eta Luzean (Donibane Lohizune, Lapurdi) taldeek jokatuko dute, igandean, 58. Enrique Abril Errebote Txapelketako finala.\nVillabonakoek Kanboarrak taldeari irabazi zioten finalerdietan, joan den asteburuan, 13-8ko emaitzarekin, eta finalerako gelditzen zen txartela lortu zuten, hala. Aurretik zuen lekua ziurtatuta Luzean-ek, Donibane Lohizunekoek Zaharrer Segi hartu baitzuten mendean finalerdian duela bi jardunaldi, 13-3ko emaitzarekin.\nEguraldia lagun, Oiartzungo Beheko plazak hartuko du aurrez aurrekoa:\nBEHAR ZANA vs LUZEAN\nBehar Zanak 12 final jokatu ditu Enrique Abril Errebote Txapelketan (igandekoa 13.a izango da). 4 aldiz izan da txapeldun; jarraian, gainera: 1969an, 1970ean, 1971n eta 1972an. Eta 8 bider txapeldunorde: 1965, 1967, 1976, 1977, 1978, 1988, 2006 eta 2009 urteetan.\nLuzean taldea 28 finaletan lehiatu da (igandekoa 29.a izango da). 17 txapel ditu, urte hauetan irabazitakoak: 1964, 1965, 1966, 1967, 1968, 1976, 1977, 1978, 1979, 2006, 2009, 2013, 2014, 2015, 2016, 2017 eta 2018. Eta beste 11 aldiz izan da txapeldunorde, edizio hauetan: 1969, 1973, 1974, 1983, 1990, 1994, 2003, 2007, 2008, 2012 eta 2019.\nBi taldeek 8 final jokatu dituzte elkarren aurka txapelketa honetan (aurtengoa, 9.a): 1965ean, 1967an, 1969an, 1976an, 1977an, 1978an, 2006an eta 2009an. Behin irabazi du Behar Zanak, 1969ko edizioan. Eta gainontzeko 7 finaletan Luzean izan da txapeldun.\nBere azken finala 2009an jokatu zuen Behar Zanak. Hain zuzen ere, Luzean-en aurka lehiatu ziren billabonatarrak; eta 13-8 galduta ihes egin zien txapelak.\nLuzean taldeak 2019an jokatu zuen azken finala. Zubieta izan zuten orduan aurkari Donibane Lohizunekoek; eta hauek ere txapelik gabe bueltatu ziren etxera, 13-9 irabazi baitzieten gipuzkoarrek.\nBehar Zanak 1972. urtetik ez du txapelik irabazi, eta gogotsu lehiatuko dira gipuzkoarrak igandeko finalean.\nLuzean taldeak gertuago du txapela irabaztearen oroitzapena, 2018an jantzi baitzuen azkena; baina lapurtarrek beraien lehiakortasuna erakutsiko dute beste behin.\nPalmaresari dagokionean, Luzean taldea da sailkapen buru, esan bezala, 17 txapelekin (11 aldiz txapeldunorde). Atzetik ditu Aviron Bayonnais, 14 txapelekin (6 aldiz azpitxapeldun); Kapito Harri, 11rekin (7 aldiz txapeldunorde); Behar Zana eta Noizbait, 4rekin (8 eta 7 aldiz azpitxapeldun, hurrenez hurren); Endaiarrak 2rekin (behin txapeldunorde); eta Zaharrer Segi, Yoko Garbi eta Zubieta, banarekin (lehenak beste behin izan dira azpitxapeldun, bigarrenak 6 aldiz eta hirugarrenak 5 bider).


2020 Ekaina 9\nOstiral honetan, ekainak 12, Ordiziako Herri Antzokia berriz ere martxan hasiko da film eskaintza ederra jarriz herritarren eskura.\nCOVID-19ak eragindako Alarma Egoera dela eta, antolakuntzarentzako beharrezkoa da neurri berriak hartzea. Horregatik, hainbat neurri bete beharko dituzte Herri Antzokira joaten direnek.\nSarrera guztiak zenbakituak izango dira distantzia mantentzeko\nHerri Antzokiko sarreran eskuak garbitu beharko dira. Horretarako gel hidroalkoholikoa jarriko da.\nUneoro maskara jantzita egon beharko da.\nKomun bakarra egongo da zabalik eta banaka joan beharko da.\nHorrez gain, aurten, bonoek urte bukaera arteko balioa izango dute, hau da, abenduaren 31a bitartean erabili ahalko dira.\nOrdiziako Udalak hainbat ekintza sortu ditu herritarrek kulturaz gozatzeko ekainean zehar. Ekintza guztiak Youtubeko kanalean igoko dira.


Hezetzako konbinazio zintzilikario onenaren fabrikatzailea eta lantegia | Fepton\nHezetzako konbinazio zintzilikarioa\nMota: ZIU zintzilikaria\nOspitaleko ZIU Ekipamenduak Sabaian Muntatutako Mediku Zintzilikarioko Zubi Zintzilikaria ER, ZIU, INICU eta CCU kudeaketarako diseinatuta daude. Zubi zintzilikario mediko bakoitza alde lehorra, alde hezea eta zubi hornidura habe batez osatuta dago. Alde lehorrak haizagailua, monitorea, aspiradorea eta bestelako tratamendu mediko txikiko gailuak eskaintzen ditu. Alde hezeak infusio ponpetarako, xiringetarako ponpetarako eta erizaintzako beste gailu txiki batzuetarako laguntza eskaintzen du.\nZIU sabaian muntatutako zubiaren jarraibide aurreratuak ized Diseinu humanizatuaren kontzeptu bakarra eta originala: espazioa, denbora aurrezten du, medikuentzako tratamendu giza plataforma eskaintzen du. Kalitate handiko aluminiozko aleazio materiala: ez da inoiz deformaziorik egin, "deribazio laua" fenomenoa ekidin, ziurtatu ez diotela eragingo mediku langileen funtzionamendu normalari.\nTeknologia ezin hobea: ziurtatu produktu bakoitzaren zero errorea eta herdoilaren, zikinkeriaren aurkako, korrosioaren aurkako eta garbiketa errazaren funtzioa.\nPolarra ez den igogailu sistema bakarra: bibraziorik gabeko diseinu isila, ekipoen posizioaren etengabeko aldaketa eskakizunaren doikuntza handia asebete dezake.\nBiraketak kono plano bikoitzeko errodamendua hartzen du, moteltzeko balaztatze mekanikoa: berme funtzionamendua leuna eta erraza da, balazta ez da hondatzen. Maneiatzeko gaitasun handia: aukera ematen dizu bertsio berritzeko. Dorrea diseinu arinarekin diseinatuta dago eta gainazalean torlojurik ez duena: esterilizazio garbia bermatu angelu hilik gabe, fluxu laminarraren arazketa osoa eta bermea. Neurrira: 8. Bezeroen behar desberdinen arabera eta ospitalearen benetako egoeraren arabera, ebakuntza-gelara eta ZIUren lan-ingurunera giza diseinurako, bezeroen behar pertsonalizatuak asebetetzen dira neurri handienean. Produktu lerro aberatsek eskari maila desberdinak betetzen dituzte.\nKarpeta hodi luzagarriko besoa\nKable trakealeko karpeta\n2 # erretilua\n400 * 510mm) + tiradera\nAltzairu herdoilgaitzezko saskia\nSare interfazearen socket-a\nIrakurtzeko lanparak eta argia\nSocket unibertsala Neurrira\nFEPDON MEDICAL plataformaren abantaila nagusiak hauek dira:\nKalitate handiko ZIU Zintzilikarioa gure bezero ohiei emateko gai gara. Bidali aurretik, gure kalitate kontrolatzaileek zintzilikario hau akatsik gabekoa izatea bermatzen dute bezeroen hainbat eskakizun betetzeko. Eskaintzen dugun gama teknologia sofistikatuarekin eta ekipamendu berrienekin fabrikatzen da, herdoilaren aurkako kalitatea eta fidagarritasuna bermatzeko.\nKalitate handiko ZIU beso bakarreko zintzilikarioa eskaintzeko gai gara gure bezero ohiei. Bidali aurretik, gure kalitate kontrolatzaileek zintzilikario hau akatsik gabekoa izatea bermatzen dute bezeroen hainbat eskakizun betetzeko. Eskaintzen dugun gama teknologia sofistikatuarekin eta ekipamendu berrienekin fabrikatzen da, herdoilaren aurkako kalitatea eta fidagarritasuna bermatzeko.\nShanghai Fepdon Medical Equipments Co., Ltd. operazio antzerki ekipamenduen enpresa profesionala da eta gure produktuak eta zerbitzuak fabrikazioa, OEM / ODM ekoizpena, instalazio eta zintzilikario serieen instalazioa eta doikuntza zubi medikoa, zintzilikario dorre kirurgikoa, ZIU zintzilikarioa, pedant osagarriak, estaltzen ditu. LED funtzionamendua itzalik gabeko argia eta itzalik gabeko argi kirurgiko islatzailea, gas medikuaren proiektua, hutsean xurgatzeko serieko produktuak.\nAurreko: Konbinazio lehorra eta bustia\nHurrengoa: Beso bakarreko anestesia eskuzko elektromagnetikoa\nArkuko ohe bikoitzeko buruko unitatea\nHM-1100CC HM-1100CE HM-1100EE Lehorra eta hezea bereiz ...\nHM-8000 Penda bikoitza lehorra eta hezea bereiztea


Jaiak Denda - Jaiak Denda\n10,20 € Kontsultatu stock-a dendan.\n6,40 € Stock-ean\nTxanoa ibiza berdea\n2,60 € Kontsultatu stock-a dendan.\nLastozko Bakero Txanoa\nBeltza. 56zm diametroa.\nGaragardo Botila mozorroa\n3,80 € Kontsultatu stock-a dendan.\nPajarita handia, 34 zm.\n11,80 € Stock-ean\n2,20 € Kontsultatu stock-a dendan.\nPasta moldagarria hiru dimentsiotako makillajea eta efektu bereziak lortzeko. Bekainak estaltzeko, protesiak, orbainak eta deformazioak egiteko aproposa. Espatula bidez aplikaten da eta Mastix itsasgarriarekin finkatzen da. Edozein motatako makillajearekin margotu daiteke. 200 ml.\nlau kolore daude, ongi begiratu stock-en zure erosketa egin baino lehen.\n1,90 € Stock-ean\n18,80 € Stock-ean\nHanka-berogarriak, soinekoa eta gerrikoa.\n14,90 € Kontsultatu stock-a dendan.\n23,40 € Stock-ean\nGolf jokalari mozorroa\nGaltzak, kamiseta, txanoa, golfeko makila eta galtzerdiak.\nJaso itzazu produktuak zure etxean edo etorri zaitez gure dendara.\nEz ezazu dudarik egin gurekin harremanetan jartzeko. Behar duzunean lagunduko zaitugu.\nEgin zure erosketak konfiantza osoarekin bankuko transferentzia bidez edo kontra-errenboltso bidez.\nOngi etorri Jaiak Dendara\nMozorroen denda erraldoia\nProiektu honen helburu nagusia “bezeroei mozorrotzeko produktu ezberdinak eta interesgarriak eskaintzea” da. Inauterietan, eskolako jaietan, lagunen arteko ospakizunetan, jai ezagunetan…\nNola mozorrotu lagundu eta aholkatuko dizugu.\nMarka onenekin eta herrialde ezberdinetako artikuluekin lan egiten dugu.\nGure katalogoa zabala da eta behar duzuna aurkituko duzu.


Kaleko artista gazteak — Gaztezulo\nKaleko artista gazteak\nKaleko artista gazteak https://www.gaztezulo.eus/albisteak/kaleko-artista-gazteak https://www.gaztezulo.eus/albisteak/kaleko-artista-gazteak/@@download/image/65p43-1_1365510357.jpg\nGraffitizaleok, hemen da Euskal Herriko III. Graffiti Lehiaketa! Gazteon sormena sustatzeko helburuarekin antolatu dute topaketa erakargarri hau. Euskal graffitilariak irailaren 16an bilduko dira Tolosan.\nGure kaleetako paretetan, gero eta graffiti gehiago ikusten da. Euskal artista gazteek, euren artea erakusteko aukera dute orain Euskal Herriko graffiti lehiaketan. Euskara Elkarteen Topaguneak, Tolosa 750. urteurrena fundazioak, eta Galtzaundi Euskara Elkarteak, Euskal Herriko III. Graffiti Lehiaketa antolatu dute.\n15 urtetik gorako gazteek parte har dezakete lehiaketan. Teknika eta gaia libreak izango dira, baina badaude baldintza batzuk. Graffitiak testua izango badu, euskaraz idatzi beharko da. Gazteek, bakarka nahiz taldeka aurkeztu ditzakete euren lanak, baina gehienez ere, lau laguneko taldeak onartuko dituzte antolatzaileek.\nIzena emateko orduan, graffitiaren zirriborro bat aurkeztu beharko du graffitilari bakoitzak. Zirriborro hori, abuztuaren 31 baino lehen aurkeztu beharko dute Topaguneak Abadiñon duen egoitzan. Iristen diren zirriborro guztietatik hamar aukeratuko dituzte, lehiaketan egingo dituzten hamar artelanak, hain zuzen.\nSariei dagokienez, 1.200 euroko hiru sari banatuko dituzte. Teknikaren erabilpen egokiari, koloreen erabilpenari eta graffitiaren originaltasunari eta freskotasunari begiratuko dio epaimahaiak. Sari potolo hauez gain, Eusko Labela duten produktuekin osatutako sari berezi bat ere emango dute.\nInformazio gehiago jasotzeko, 946-215116 telefonora hots egin dezakezue, edo gazteak2@topagunea.com-era mezu bat bidali.


Ecoembes eta Cristina Enea Fundazioak elkarlan hitzarmena berritu dute - Cristina Enea Fundazioa\nONdakin proiektua 2017an abiarazi zuten Cristina Enea Fundazioak eta Ecoembes Espainiako ontzien birziklapena koordinatzen duen ingurumen-erakundeak, eta San Markos Mankomunitatearen babesa du. Proiektuaren helburua da ikastetxeetan sortutako hondakinak erabat bereiztea, irakasleen, ikasleen eta senideen sentsibilizazio didaktikoaren bidez. Proiektua eskolan bertan hondakinen bilketa bereizia hobetzeko plan bat abian jartzearekin hasten da. Plan horrek edukiontzi horiak (plastikozko ontziak, latak eta brikak birziklatzeko) eta urdinak (papera eta kartoia birziklatzeko) banatzea eta jartzea dakar, bilketa bereizia sustatzeko lekurik egokienetan. Bigarren fasean, proiekturako berariaz prestatutako jarduera didaktikoak eta hezkuntza-jarduerak programatzen dira, eskola-komunitate osoak parte hartzen duena, eta informazio iraunkorra ematen da seinaletikaren eta proiektuaren webgunearen bidez (cristinaenea.eus/ondakin). Uneoro ekintzen jarraipena eta ebaluazioa egiten da, etengabeko hobekuntza-prozesu batean.\n2020/2021 ikasturtea abian den honetan, proiektuan parte hartzen duten ikastetxeei material berria eskaini zaie. Aurten proiektuko webgunean baliabide didaktiko berriak igo dira, hainbat hezkuntza etapari zuzenduta. Ingurumenari eta birziklapenari buruzko hezkuntza eta ikaskuntza guztion eskura egon daitezen, adimen-urritasuna eta autismoaren espektroko nahasmendua duten haurrentzako jarduerak eta baliabideak garatu dira, Ecoembesen eta Ciudad Realeko Campo de Criptana udalerriko María Auxiliadora Hezkuntza Bereziko Zentroaren arteko lankidetzan. Euskadi mailan erabili ahal izateko material didaktiko guztia euskaratu da eta baliabide batzuk ere egokitu dira Gautena elkartearekin batera. Piktogramen bidez, ikasleek memoria jolasak landuko dituzte, hondakinen birziklatze zikloa nolakoa den ikasiko dute eta ikastetxeetan baliabide kontsumoa murrizteko ekintzak egingo dituzte. Gautena autismoaren nahasmena duten pertsonen familien elkartea da.\nProiektua hasi zenetik, 67 ikastetxetan ezarri da modu mailakatuan Ondakin ekimena, ia 33.000 ikasle birziklatzearen garrantziaz jabetzeko zerbitzu didaktikoa emanez. Bilketan hobekuntza planak martxan jarri ondoren, 1.500 edukiontzitik gora banatu dira plastikozko ontziak, latak eta brikak, kartoia eta papera eta beira biltzeko. Kontzientziazioaren eta sentsibilizazioaren atalean, azpimarratzekoa da aurreko bi ikasturteetan 6.500 ikaslek baino gehiagok parte hartu dutela, bai eta 3.000 irakaslek eta beren familiek jarduera didaktikoetan ere.\nLankidetza-hitzarmenaren gehigarri bat sinatuta, Ecoembesek eta Cristina Enea Fundazioak proiekturako funtsak handitzea adostu dute. Aldi berean, ONdakin proiektuan eta Cristina Enea Fundazioak egiten dituen beste jardueretan Gautenarekin lan egingo da.