Neoklasizismoko hirigintza eta arkitektura Euskadin - hiru Presentacion - Urrutiko Lanbide Heziketako Institutua\nNeoklasizismoko hirigintza eta arkitektura EuskadinEl Urbanismo y la Arquitectura del Neoclasicismo en el País Vasco\nNeoklasizismoko hirigintza eta arkitektura Euskadin/\nArtikuluaren egilea: Jose A. Barrio Loza\nAurreko txostenean, maisutasunez azaldu da zer ideiatan oinarritu ziren Neoklasizismoa eta Ilustrazioa hasieratik. Eta nik, askoz apalago, eztabaida egiten jarraitzeko balio duten elementu fisikoak, egileak eta zenbait ideia adierazi baino ez dut egingo. Gehienak Bizkaiarekin lotuta daude, eta oso gutxi dira ezezagunak. Izan ere, horri buruzko bibliografiatik hartuak dira, edo, bestela, behin baino gehiagotan azaldu ditudan nire ondorioetatik atera ditut.1\nHasi baino lehen, esan beharra daukat euskal ondare neoklasikoaren ezagutza oso urria dela, bai dokumentazioan bai katalogoetan, Gipuzkoan, batik bat. Gipuzkoan, ez zen leku komunetatik aparte gauza handirik egin, Donostia hiriaren berritze lanak, adibidez. Araban, bestalde, Olaguibelek Gasteizen egindakoa aipatu behar da. Nik espero dut biltzar honetan denok espero duguna egingo dela: alderdi horiek berrikusi eta horretan aurrera egin, eta gaur egun ezagutzen duguna aberastuko duten ekarpen zehatzak egin. Hemen biltzeko deialdia bera eta txostenak eta komunikazioak aurrerapausoa dira, estilo neoklasikoa ez baita maiz izaten ikertzaileen lehentasuna.2\nIlustrazioa deituriko oinarri ideologikoari dagokion bertsio artistikoa da neoklasizismoa (estilo neoklasikoa, literatura neoklasikoa, arte neoklasikoa). Hitz hori, hala ere, ez zuten inoiz garai kultural hartako protagonistek erabili, eta ez da zentzuzko beste aukerarik inoiz proposatu. Ilustrazioaren espiritua XVIII. mendean eratu zen pixkanaka-pixkanaka; Ilustrazioa mugimendu kritikoa eta berritzailea izan zen funtsean, eta eragin handia izan zuen literaturan eta Arte Ederretan. Eta ilustratuen oinarrizko ideia antzinako formak berritu beharra zen -egiturak argitu eta apaindurak hobetu beharra-. Hots, gustu ona berreskuratu behar zen. Ilustratuen iritziz, gustu ona arrazoiarekin lotuta zegoen, zentzuzko gauzekin eta Grezian eta Erroman egindako artearekin, eta, beraz, berritu beharra zegoen, barrokoko gustua hortik aldendu zelako.\nHorien iritziz ere, Espainian barrena zabaldu behar ziren antzinako eredu artistiko horien printzipioak. Horretan aritu ziren garai hartako izpiritu ospetsuenak, hainbat kasutan gogo biziz gainera. Hiru belaunaldietako egileek ere printzipio horiek gauzatzeari ekin zioten, batzutan utopiak mamitu nahian eta beste batzutan errealitatearekin bat etorriz.\nEuskadi buru-belarri sartuta egon zen eztabaida teorikoko eta jarduera jakin batzuetako prozesu hartan, eta, probintziakeria handia izan arren, lan handia egin zen, nahiz eta krisi politikoak eta sozialak izan, Espainia osoan batzuk eta Euskadin beste batzuk. Krisi eta gerra ugari izan ziren, beraz (Konbentzio Gerra, Independentziako Gerra, Lehen Karlistada), hemen estilo neoklasikoa indarrean egon zeneko hiru mende laurdenetan.\nAurrekoa egia izanik, eta zenbait gabezia egonik (Gipuzkoan, gehienbat), estilo neoklasikoa ez zen homogeneoki ezarri Euskadin. Eraikinen inbentarioak aztertuz gero, landa eremuan estilo neoklasikoko elementuak falta direla ikusten da nabarmen, elizateetan eta herrixketan; hirietan, aldiz, nahikoa finkatu zen estilo hori, hiru hiriburuetan, batik bat; izan ere, hiriburuetan bizi ziren garai hartako espiriturik abangoardistenak. Baina beste eskualde handi batzuetan ez dago estilo horretako ia ezer.\nEstiloa ez zen hain ongi ezarri izango, baldin eta aipatutako ezbeharrekin batera aldeko zenbait egoera sortu izan ez balira: gizakiekin lotutako zenbait egoera, baliabide ekonomikoekin lotutakoak baino gehiago. Hain zuzen, Frantziako Iraultzaren kutsua zuen izaera berritzailea ari zen XVIII. mendearen erdialdetik zehazten. Mugimendu kultural hori hiritarra zen batik bat, eta, beraz, Euskadiko hirietan gauzatu zen gehien; herri txikietan, berriz, ez zuen ia eraginik izan. Frantzian burgesiak bultzatu zuen iraultza, noski, baina iraultza hori odolgabea izan zen Euskadin, eta burgesiako, aristokraziako eta kleroko espiritu liberalek defendatu zuten: Alamedako Markesak, Aguirrek, Samaniegok, Verasteguik, Ponzek, Azarak, Forondak, Armonak, Montehermosok, Prestamerok... Horien ekintzarik aipagarriena Euskalerriaren Adiskideen Elkartea sortzea izan zen; 1763. urtean sortu zuten, Peñafloridako Kondearen ekimenez. Hasiera-hasieratik, espiritu libreak eta solidarioak izan ziren elkarteko kideak -herrialdekoak bertakoak batzuk, eta kanpokoak beste batzuk-, eta kontzeptu modernoei buruz eztabaida landuak egitea gustatzen zitzaien; adibidez, gai hauei buruz: ekonomia, kultura, higienea eta osasungarritasuna, ohitura onak, herritarren erosotasuna eta ongizatea, aurrerapena, gazteen hezkuntza, bizimodu zoriontsu eta zentzuzkoa, begirunea, eta eraikinen apaindurak.\nArteak ere interesatzen zitzaizkien, arteen alde teorikoa nahiz praktikoa, eta haien iritziz, gustu ona zen jarraitu beharreko eredua: oreka, edertasun lasaia, neurritasuna, soiltasuna¿ Alderdi horiek oso gertu zeuden eredu grekoerromatarretik, eta oso urruti barrokoko gehiegikerietatik eta rococoko lizunkeriatik.\nJarduera artistikoekin loturiko ekintzetatik, Marrazketa Eskolak (Escuelas de Dibujo) sortu zituztela aipatu behar da. Gauetan izaten ziren, doan, eta Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak bultzatu zituen. Ilustrazioko berezko utilitarismo filosofia zuten oinarri, eta 1774. urtetik egon ziren martxan Gasteizen, Bilbaon, Bergaran eta Donostian, eta, gero, baita beste leku batzuetan ere. Marrazketa Eskoletan, marrazketa landu zuten, lanbide artistikorako gramatikarik egokiena zela uste zutelako, San Fernando Errege Akademian (Real Academia de San Fernando) egiten zutenaren antzera. 1757. urtetik, akademia horretan bakar-bakarrik erakusten zituzten Arte Ederrak, eta 1786. urtetik, gainera, fondo publikoen bidez finantzatutako eraikuntza proiektu guzti-guztiak isilean pasatzen zituen akademiak. Baina, Marrazketa Eskoletan, marrazketa eskulangileen mailan lantzen zuten, gehienbat -marraztutako xehetasunetatik abiatuta lantzen zuten-, artisten mailan baino gehiago, ikasketa planetan eta sorrerako idearioan argi eta garbi ikusten den bezala. Eta, gerora ere, halaxe jarraitu zuten, eskolak desagertu eta horien ordez Arteen eta Lanbideen Eskolak deiturikoak (Escuelas de Artes y Oficios) sortu zirenean. Alderdi hori oso ondo aztertu du Mariano Ruiz de Aelek.3\nEskulangile eta artista ugari prestatu ziren eskola horietan, eta, horietako batzuk, Madrilgo San Fernando Akademian ibili eta gero, Euskadiko arkitekturaren berriztatzaileak izan ziren.\nTeorikoki, espiritu ilustratu apartak izan ziren aldaketaren eragileak, baina, benetan, arkitektoen hiru belaunaldik berritu zuten arkitektura. Euskadikoak bertakoak ziren gehienak, baina baziren kanpoko arkitekto bikainak ere. Ventura Rodriguezen, Olaguibelen, Silvestre Perezen, Ugartemendiaren eta beste batzuen ezaugarriak nahiko definituta daude aspalditik. Miranda, Belaunzaran, Echevarria, Humaran, Goycoechea, Saracibar eta beste zenbait arkitekto antzeko mailakoak izango ziren, baina ez zuten hainbesteko zorterik izan. Eta, azkenik, bigarren eta hirugarren mailako hainbat eta hainbat maisu izan ziren, ezezagunak ia-ia; horiek lagundu zuten, ordea, eraikitako paisaia neoklasiko garrantzitsua eratzen. Esate baterako: Regil, Aguirre, Vidaurre, Bernaola, Elcoro, etab.\nProiektuak, batzuetan, utopikoak izaten dira, eta hori gertatzen da asko esperimentatzen delako, eta genero berri samarrak esperimenturako eremuak izaten direlako; esate baterako, hilerrien eta iturrien arkitektura, eta parkeen eta lorategien trazatua.\nNik neuk, duela urte batzuk, probintzietako arkitekto horiek hiru belaunalditan ordenatzeko aukera zegoela azaldu nuen, gutxi gorabeherako jaiotza data eta Euskadin lanean emandako hamarkadarik oparoenak kontuan hartuta. Orduan bezala pentsatzen dut orain ere, baina badakit arazoak daudela zenbait kasutan. Adibidez, Silvestre Perez 1790. urtean hasi zen Euskadin lanean (Arabako Dulantzirako proiektu bat, egin gabe gelditu zena); eta Belaunzaranek eta Lascurainek, urte askoan bizi izan zirenez, ia mende erdia eman zuten lanean.\nEz dago alde handirik hiru belaunaldi horien eta Estatukoen artean, baina esan behar da azken belaunaldia dezente luzatu zela, Akademiako azken promozioetakoek artifizialki eutsi ziotelako neoklasizismoari, inertziaz; gero, neoklasizismoa erromantizismo bilakatu zen pixkanaka-pixkanaka, XIX. mendeko hirugarren laurdenean.\nLehenengo belaunaldi koek (1770-1808) aurreko estiloarekin hautsi zuten eta beste arkitektura bati ekin zioten. Euskadin Ventura Rodriguez izan omen zen estilo hori erabili zuen lehenetakoa, baina adina zela-eta -1714an jaio zen-, besteetatik pixka bat arroztuta geratu zen. Oso lan garrantzitsua egin zuen: Madrildik, Akademiaren eta Gaztelako Kontseiluaren (Consejo de Castilla) bitarteko lanak egin zituen, eliztarrek erregeari eskatutako erlijio eraikinetako obretan, erregea baitzuen benetako nagusia. Hori gertatu zen Larrabetzun (1777), Durangon eta Zaldibarren. Euskadin, lehenengo lana Azpeitiko parrokiako atariko obra izan zuen (1771): lan hori hartzen da arkitektura neoklasikoaren Euskadiko lehenengo adierazgarritzat. Obra bertako hargin batek egin zuen: Ignacio Iberok. Madrilgo geroagoko beste akademiko bat Juan Milla izan zen, Juan de Villanuevaren laguntzailea. Gortetik, Aldeacuevako (Karrantza) eliza egiteko proiektua agindu zioten Villanuevari (1789), eta, horrela, bertan eliza barrokoa egiteko hasiera bateko asmoa bertan behera geratu zen.\nBertako aitzindari batzuek (Justo Antonio de Olaguibel, Manuel Martin de Carrera, Alexo de Miranda, Agustin de Humaran) erabat kohesionatuta jardun zuten estiloa ezartzen: Akademian jasotako ideiak ezartzen, hain zuzen. Foru Aldundietan eta udaletan egiten zuten lan zenbaitek (Olaguibelek Gasteizen eta Araban, eta Mirandak eta Humaranek Bilbaon eta Bizkaian), eta erakunde horien korrespontsal edo mandatari lanetan aritu ziren, gustu on berri hura zabaltzen. Beso egile bilakatu ziren erabat zentralizatutako erakunde haietan. Erakundeek behin eta berriz botatzen zituzten atzera bertako betiko harginek aurkeztutako proiektuak, eta Akademian ibilitako arkitektoak gomendatzen zituzten inolako lotsarik gabe. Harginak obra zuzentzen baino ez zituzten jartzen (horixe gertatu zitzaion, adibidez, Gabriel de Capelastegui harginari Bermeoko Andra Mari elizaren obran). Dena den, badirudi hargin batzuk "birziklatu" egin zirela, Manuel eta Francisco de Echanove eta Francisco Xavier de Capelastegui, esate baterako. Lehenengo belaunaldikoen garaian, estilo neoklasikoa ia indarrez ezarri zen: konposizioen, eraikuntza ordenen eta estalduren modu berriak. Lehenengo belaunaldia besteak baino lotuago egon zen San Fernando Akademiaren eta irakasleen ideal bateratzaileekin.\nEstiloa hartu eta gero eta betiko maisu harginak beste lan batzuetan jarri eta gero, bigarren belaunaldikoen garaia (1814-1835) hasi zen; gerrarteko garaia izan zen, eta arkitektoek lan asko egin zuten, berritu beharreko gauza ugari baitzeuden. Garai hartan, Fernando VII.a izan zen erregea, eta funtsezko fasea izan zen, lan asko egin zelako eta estiloa garbi-garbi aplikatu zelako. Gainera, aukera handiko garaia izan zen.\nSilvestre Perez garai horretan aritu zen lanean, nahiz eta, dakigun bezala, aurreko fasean ere jardun zuen Euskadin. Baina Jose Bonaparteren arkitektoa izandakoak Parisko erbesteratzetik itzuli zenean diseinatu zuen hemen bere obraren zati handiena, bere multzo eta eraikin onenak. Perez izan zen, hain zuzen, neoklasizismoko egilerik nabarmenena Euskadin.\nJuan Bautista Belaunzaran arkitektoa Perez baino bi urte gazteagoa zen. Gipuzkoarra zen jatorriz, baina lan artistikoa Bizkaian egin zuen; hasieran hargin lanean jardun zuen Lekeition eta igoz joan zen, titulua lortu zuen arte, Hermenegildo eta Pedro semeek bezala. Pedro Manuel de Ugartemendiak antzeko adina zuen, eta herri berekoa zen, Andoaingoa; militarra zen, Akademiako titulua zuen, Tolosako Marrazketa Eskolan irakasle lanean jardun zuen, eta nahiko lan zailak agindu zizkioten Gipuzkoan. Antonio de Echevarriaren lanetatik, Gernikako Juntetxeko multzoa azpimarratu behar da. Antonio de Goycoechea, Manuel Angel Chavarri, Francisco Maria de Aguirre, Mariano Jose de Lascurain eta Domingo Maria de Regil dira belaunaldi hartako beste egile ospetsu batzuk, besteak beste. Horiei buruzko zerbait esateko, diseinuak eta obrak baino ez ditugu aztertu behar, eta aztertu ondoren, esan behar da duintasun handiz eutsi ziotela estilo neoklasikoari Euskadin. Horietakoren batek egitura zorrotz-zorrotzetarako eta apaingarrien purismorako joera zuen, Espainiako estilorik zorrotzenerako joera, seguru asko.\nBaina neoklasizismoa ez zen hirugarren belaunaldikoen garaira arte (1840-1860) hedatu lekurik urrunenetara, herrixketara. Orduan, lan hauek egin ziren herrixketan, besteak beste: iturri xumeak, harraskak, hilerrietako portadak eta aisialdirako lekuak. Garai horretan, Isabel II.a izan zen erregina, eta orduantxe hasi zen egoera aldatzen: ez zen kanpotik maisurik etortzen (aurreko garaietan erakundeen eta, oro har, jendearen interesa bereganatzen zuten); eta, gainera, Euskadiko profesionalak Karlistadaren ondorioz sorturiko egoera espezifiko batzuetan murgildu ziren, kalte haiek lehenbailehen konpondu behar ziren eta.\nLogikoa denez, belaunaldi horretakoek arkitekturari buruz zituzten ideiak ez ziren bat etorriko aurreko belaunaldikoek zituzten ideiekin. Askotan, proiektuak ez zituzten Akademian ibilitako arkitektoek gauzatzen, aldundiek prestaturiko lan maisuek baizik. Baina prestakuntza alde hura ez zen emaitzetan gehiegi ikusten. Martin de Saracibar arkitekto gasteiztarra eta Pedro Belaunzaran eta Rafael de Zavala bizkaitarrak izan ziren onenetakoak. Baina XIX. mendearen erdialdean herrietan lan egiten zuten beste hainbat euskaldun ere aipatu behar dira: Pedro Jose Astarbe eta Juan Antonio Eguren durangarrak, Arratia eskualdeko Pedro Luis Bengoechea eta Cristobal de Bernaola, lehen aipatutako Lascurain, Vidaurre, Echeveste, Garaizabal, Escoriaza, Iradier¿\nEztabaida landuetatik aparte, hirugarren belaunaldikoak arazo praktikoak konpontzen ahaleginduko ziren, seguru asko. Kutsu monumental txikiko obrak izaten ziren ia beti, eta horien estilo neoklasikoan gero eta eragin handiagoa zuten Akademiako tradiziotik aparteko estiloek; zenbaitetan, ordea, estiloak trebetasun handiz nahastu zituzten (Markina-Xemeingo hilerria, Lascurain, 1851). Arkitektorik prestatuenek egin behar zutena egin zuten: tradizio hura alde batera utzi zuten; hots, hautsi egin zuten tradizioarekin (Pedro Belaunzaran, Areetako Santa Ana ermita neogotikoa, 1852). Beste batzuek, aldiz, tradizio klasikoari eutsi zioten, prestakuntza akademikoa zutelako.\nIsabel II.aren erregealdiko neoklasizismoaren ezaugarria neoklasizismo zorrotzaren forma soilak pixkanaka-pixkanaka leuntzea izan zen. Eta nola leundu zituzten forma horiek? Ordena klasikoak tratatzeko askatasun handiagoa hartu zuten; era askotako apainketak sartu zituzten; eta tradizio grekoerromatarretik aparteko elementuak erabiltzen hasi ziren, Egiptoko tradiziokoak, adibidez. Bertsio leunago horri -estilo neoklasikoarekin hausteari, azken finean- estilo erromantikoa esaten zaio: erabateko askatasuna zegoen estilo historikoak imitatzeko (historizismoa) eta gero nahi bezala nahasteko (eklektizismoa); hau da, galdu egin zen estilo neoklasikoarekin lorturiko batasuna.\nNeoklasizismoaren amaierarekin batera, beste egoera batzuk sortu ziren zenbait arlotan. Lehena arlo akademikoan izan zen: beste irakaskuntza sistema bati ekin zioten, Arkitektura Eskola (Escuela de Arquitectura) sortu ondoren. Eskola 1844an sortu zuten, San Fernando Akademiaren ordez. Bestalde, gizartea aldatzen ari zen, eta burgesia deitutakoak beste behar batzuk zituen. Besteak beste, etxe nagusia handia eta erosoa izatea nahi zuten -Donostiako zabaldura (1864) eta Bilbaokoa (1873)-, eta, horrez gain, beste etxe bat nahi zuten atseden lekuetan, itsasoaren ondoan -Portugalete (1852tik aurrera), Areeta eta Donostia-. Bezero horiek nekez izango zituzten gogoko Akademiako azken promozioetako tituludunak, akademian ikasitako postulatuei artifizialki eusten zieten eta. Horrenbestez, Euskadin, neoklasizismoa 1855-1860 aldirako amaitu zela esan daiteke, hiru mende laurden luzeko bilakaeraren ondoren.\nXVIII. mendetik, aurrerapena zientzia berri batekin estu-estu lotuta egon zen, orduan oso zehaztuta ez zegoen zientzia batekin: ingeniaritzarekin. Egia esateko, Espainian, XVIII. mendean ez zen zientzia autonomoa izan, gai militarretan izan ezik. Adibidez, Madrilen, Bide eta Ubideetako Ingeniarien lehenengo eskola (Escuela de Ingenieros de Caminos y Canales) 1802koa da. Baina XIX. mendea hasi baino lehen, Bilbaon, bere buruari ingeniariak deitzen zioten batzuk hasi ziren lanean -kanpoko abizena zuten-, alor hauetan: hidraulikan, ur hartuneetan, nabigazioan, kaietan eta itsasadarrean, oro har. Lan horiek maisu hidraulikoek egiten zituzten Erdi Arotik: era askotako lanetan aritzen ziren, eta lan artistikoak ere egiten zituzten, erretaula bateko eskultura diseinatzea eta gauzatzea, esate baterako. Karlos V.aren erregealdian, ingeniari gehienak kanpotarrak ziren, flandestarrak, batik bat. Baina, inguruko beste lurralde batzuetan gertatu ez bezala (Asturiasen eta Kantabrian, esaterako), kanpoko ingeniari haiek ez ziren funtsezkoak izan bertako neoklasizismoaren sorreran, ez eta bilakaeran ere. Euskadiko katalogoetan ez da ontziola, portu edo gotorleku garrantzitsurik agertzen. Baina ez da falta maisu espainiar polibalenterik, lan zailak -hirigintza, bideak eta ur hartuneak, adibidez- bere gain hartu zituenik.\nHauxe adierazi nahi dut azalpen horien bidez: arkitekto akademiko batzuek ikaragarrizko gaitasuna zuten gaur egun ingeniarien arduratzat hartzen ditugunak beren gain hartzeko. Oso prestakuntza teoriko eta praktiko egokia zutelako izango zen hala. Eta lur neurtzaile (gainazalak neurtzeko adituak) aritzeko ere prestatuta zeuden, eta askotan deitzen zituzten horretarako. Hirigintza beste epigrafe batean aztertuko dugun arren, lan batzuk aipatu behar ditugu hemen. Adibidez: Olaguibelek Herrera mendatetik zehar Errioxara joateko bidearen trazadura egin zuen, eta Haroko iturri monumentala eta Tirón ibaiaren gaineko zubia (Cerezon, 1805) diseinatu zituen; eta Araba osoa igaro eta Miranda de Ebroraino doan bidearen arduraduna Echanove izan zen. Silvestre Perez ere bide ingeniari lanetan aritu zen, bi bide hauen trazadurak egin baitzituen 1819an: Bilbaotik Balmasedara doan bidea, eta Durangotik Bermeora doana (Durangoko Martin de Echaburu lan maisu bikainak lagundu zion batzuetan). Ingeniaritza pixka bat garatu zenean ere, jakintza handiko akademiko horiek zubiak trazatzen eta egiten aritzen ziren, bai eta ur hartuneak planteatzen ere. Batzuk azpimarratuko ditugu: Martin de Saracibar eta Antonio de Goycoechea, Hermenegildo Belaunzaranekin batera, Bilbaoko Arenalean burdinazko zubi bat egiteko aukera aztertzen aritu ziren 1845ean; askoz lehenago, 1793an, Alexo de Mirandak begi bakarreko zurezko zubi bat diseinatu zuen, ausardia handiz, Bilbaoren eta San Frantzisko komentuaren artean.\nGobernu ilustratuak azpiegiturak sortzen eta komunikazio azkarrak eta erosoak lortzen saiatu ziren beti, baita estilo neoklasikoa azaldu aurretik ere. Lan hauetan oinarritzen ziren: zubiak, bideak (zubi eta guzti), itsas portuak, ubideak eta itsasargiak.\nMadrilen planifikatutako bide erradialek erabateko eragina izan zuten Araban eta Gipuzkoan, baina, benetan, Foru Aldundiek eta Adiskideen Elkarteek bultzatu zituzten bideak. Arestian aipatutako zenbait arkitekto eta beste batzuk aritu ziren lan horietan. Esate baterako, Lascurain (Arlaban mendatea), Pedro Ignacio Lizardi (Donostiako portua egiteko proiektua aztertu zuen 1773an) eta Juan Bautista Belaunzaran. Azken horrek, 1821ean, ubide baterako proiektu bat idatzi zuen Foru Aldundirako, Gernikako itsasadarrean berriro nabigatu ahal izateko. Baina proiektua eginezina izan zen, ihitokiei eta belardiei kalte ekologikoak eragingo zizkielako eta onura komertzialik ekarriko ez zuelako. Eta lehorreko ubide baten beste proiektu utopiko batek liluratu egin zituen proiektuaren plano egilea, Francisco de Echanove, eta Arabako elitea: Ebro ibaia eta Bizkaiko Itsasoa Zadorra eta Deba ibaien bidez lotu nahi zituzten.\nAgustin de Humaranek Bilbaoko itsasadarrerako 1802an prestaturiko proiektua ere oso interesagarria zen, baina utopikoa: Abandoko ibarra lerro zuzenean moztuko zuen ubide handi bat egin nahi zuen, ur-lasterraren bihurguneak alde batera uzteko eta, horrela, alde horretan erraz nabigatu ahal izateko.\nEgin ziren ingeniaritza lanak ez dira oso interesgarriak, erabilgarriak direlako monumentalak baino gehiago; horien atzean dagoen ideia, agian, zertxobait interesgarriagoa da. Bestalde, oraindik gordetzen diren oroitzapenezko monumentu batzuek erakusten dutenez, sustatzaileentzat oso-oso garrantzitsua zen lurraldea eta bertako azpiegiturak berritzeko eginkizuna. Hona hemen monumentu horietako batzuk: Durangotik Montecalvorako igoeran dagoen Pilastra; Gasteiztik Errioxarako bidean eta Burgoskorako bidean Puente Nuevon eta Rivabellosan dauden obelisko itxurako bi mugarriak; Landako obelisko iturria, Bergararako bidean, Javier de Mariateguik Madrilgo Glorieta de las Pirámides izenekoan egindako bi obeliskoetatik Saracibarrek zuzenean kopiatutako lehena.\nArabako Lautada gurutzatzen duen bideari erreparatuta, dorre batzuk ikusten dira muinoetan. Dorre horiek ez dute inolako zerikusirik arkitektura militarrarekin; hots, ez dira gotorleku militarrak, telegrafo optikoaren estazioak baizik, 1830eko hamarkadan telegrafo optikoa martxan egon baitzen penintsulako errepide erradialetan. Arabakoak erregearen agindupeko ingeniariek egin zituzten, bai eta Miranda, Pancorboko haizpitarte eta Briviesca inguruko eskualdekoak ere. Dozena erdi elementutik gora dira katalogatzeko modukoak; estazio batzuk birgaitzen ari dira (ondo eginda), gorde ahal izateko.\nOptikaren alor horretan, itsasargietan, nik dakidala, ez dago adierazgarri interesgarririk, baina Bermeoko itsasargi zaharra aipatzekoa da, gaztelu itxurakoa, sua eta merkurio lanparak erabiltzen zirenekoa. Ez da aspaldikoa izango, Madozek Matxitxakoko harkaitz horretan, tamalez, linternarik ez zegoela adierazi baitzuen.\nArkitektura militarrari dagokionez, Gipuzkoako ekialdean zeuden babeserako zenbait gotorleku aipatu behar dira: Urgull, San Martzial, Guadalupe, etab. Dena den, badirudi horiek guztiak XIX. mendearen bigarren erdialdean amaitu zirela.\nIlustrazioan, garrantzi handia ematen zioten herritarrek bizimodua egiteko erabiltzen zuten lekuari, eta hori ideia jakin batzuen aplikazioa baino ez zen, alderdi hauekin loturiko ideien aplikazioa, hain zuzen: komunitatearen erosotasuna ongizate pribatuaren aurka; herrien aurrerapena; apaindura publikoa; osasungarritasuna; bizimodu zentzuzkoagoa eta parte hartzekoa. Espainian eta Euskadin, hiri berriak eraikitzeko proiektuak egin ziren, besteak beste, bai eta plan partzialak ere, arazo jakin batzuk konpontzeko. Eta hori guztia bizimodu zibila garatzeko asmo berri haren baitan.\nEuskadiko hirigintza ilustratuari buruz hitz egitean -Argien Hiriari buruz, alegia-, zenbaitetan ezin gauzatuzko helburuak izan zituztela aipatu behar da, bi proiekturik garrantzitsuenak ez baitziren gauzatu. Proiektu horietako bat Donostia berritzeko proiektua zen. Izan ere, hondamen handia izan zen Independentziako Gerran: 1813ko abuztuaren 31n, tropa aliatuek su eman zioten Donostiari (eta ez Napoleonen tropek, paradoxikoa izan arren), eta seiehun etxetik gorako hiri hura ia erabat suntsituta geratu zen. Goitik behera berritu behar zen den-dena, eta horretan hasi zen udala, ardura handiz; proiektua Pedro Manuel de Ugartemendia udal arkitektoari agindu zioten.\nNapoleon bota ondoren sorturiko itxaropen giro hartan, proiektu bikainak -eta utopikoak- egin ziren, Ugartemendiak Donostiako istmorako egindako lehena (1814), adibidez. Frantziako lorategi barrokoen antzeko formula erabili eta hiria lur sailen sare baten antzera diseinatu zuen; lur sailak berdinak ziren guztiak, eta zortzi kale berdinen eta plaza oktogonal handi-handi baten alboetan ordenatu zituen, eta, erdian, beste bi plaza txiki jarri zituen, karratuaren bi aldetan. Plazan eraikin zibil garrantzitsuenak egingo ziren, Santa Maria eliza ez baitzen erre; bideetan, herritarren etxeak egingo ziren, inolako hierarkiarik finkatu gabe.\nMarraztutako hiria bizitegi hiria zen, besterik gabe, Amerikako hiri berrien antzera. Baina lurren jabeek, bertako burgesiako familia nagusiek, ez zuten kaleen hierarkia galdu nahi, eta plana eten egin zen. Horren ordez, beste plan sinpleago bat egin behar izan zuten Ugartemendiak berak eta Alexo de Mirandak (1815). Bigarren plan horretan, erretako hiriaren egitura bera jasotzen zen, erdian plaza angeluzuzen bat zuelarik. Etxeen bolumena (berdindu egin ziren) eta fatxaden konposizioa bakarrik aldatu ziren; fatxadak egiteko, Ugartemendiak emandako ordenantza batzuk bete behar izan ziren. Europa osoko hiri proiekturik berritzaileena izango zena proposamen etsigarria izan zen azkenean, eta horixe bera adierazten dute Donostia berritzeko lanak aztertu dituzten guzti-guztiek.\nDonostiarako proiektuak berdintasun handiko bizitegi hiri bihurtu nahi zuen Gipuzkoako hiriburua. Bilbao zaharraren ordezko hiria izango zen Bakearen Porturako (Puerto de la Paz) Silvestre Perezek 1807an egindako proiektuan, berriz, portu hirien ezaugarri guzti-guztiak agertzen ziren: itsas zirkulazioaren eta merkataritzaren zerbitzura egongo zen hiri hierarkizatua izango zen. Baina proiektu hori ere utopikoa izan zen azkenean.\nBakearen Portua Bizkaiko jaurerriaren proposamena izan zen, ez baitzeuden batere gustura, Bizkaiko Itsasoko inguru horretan Bilbaok merkataritza monopolioa zuela eta. Izan ere, hiri itxia zen, deserosoa, eta ez zuen inolako erraztasunik ematen beste merkatari batzuk bertan finkatzeko, ezta salgaiak biltegiratzeko ere. Abandoko ibarra (geroago Bilbao hedatuko zen bertan) eskaini zioten Silvestre Perezi beste hiri bat trazatzeko. Errespetatu beharreko elementu gutxi batzuk zituen: hiru edo lau komentu eta San Vicente eliza. Gainerakoa ibar ia laua eta zabala zen, eta iparraldean itsasadar nabigagarria zuen.\nGaur egun gordetzen den marrazkiak perimetro poligonal irregularra du, Italiako Errenazimentuko hiri ideal batzuen antzera. Itsasadarraren zerbitzurako hiria zen erabat: itsasadarra sigi-saga eginez sartzen zen hirian, ibarraren erdiraino, eta, itsasadarrean zehar, kaiak zeuden programatuta; ertzetan, berriz, nasak eta biltegiak. Bestalde, kaleak programatzean, zonifikazio formularen antzekoa erabili zen: auzo handiagoak eta lur sail zabalagoak etorbide handi baten hegoaldean, San Mames komentu zaharra eta Bilbao barruko itsasadarraren kurba lotzen zituen etorbidearen hegoaldean, hain zuzen. Horrez gain, plaza eta plazatxo ugari zeuden, biribilak, karratuak eta haizemaile itxurakoak; erregearen eta haren familiaren ohorezko izenak eman zizkieten, Frantzian eta barrokoan egiten zen antzera.\nEzin izan zen hiri alternatibo hura eraiki, Bilbaoko nahaspilak zirela eta, lehendabizi, eta Independentziako gerra orduantxe hasi zelako, ondoren. Eraiki izan balitz, ohiko ibai portu atlantiko europarra izango zen, 1666ko Londres berriaren antzekoa, batzuen iritziz; Wrenen eta Evelynen plaza txikien diseinuen plurifokalitatearen antza ere ba omen zuen. Carlos Sambriciok eta beste batzuek sakon aztertu dituzte alderdi horiek.\nHerrixka batzuk ere hasi ziren berritze lanetan, beste maila batean izan arren. Zenbaitetan, elizaren eraikuntza edo berritze lanen ondorioz, inguru guztia planifikatu zen, eta elizate guneak sortu ziren, nahiko homogeneoak. Horixe gertatu zen, adibidez, Ajangizen, Nabarnizen, Zaldibarren eta Iurretan.\nBibliografia zabala dago hiriak berritzeko aipatutako bi planei buruz -Donostiakoa eta Bakearen Portukoa-, baina ez dira atzean gelditzen Euskadiko hiru hiriburuetako plaza nagusien plan partzialak. Egindako lehena eta ezagunena Gasteizko Plaza Berria da (Espainiako Plaza, gaur egun). Hasierako izenak erakusten du San Miguel elizako eskaileren azpian zegoen plaza zaharraren alternatiba izan zela; plaza zaharra muinoko gune horretako gremioen kaleen inguruan zegoen (gaur egungo Andre Maria Zuriaren Plaza).\nJusto Antonio de Olaguibelen lehen lanetakoa da (1781). Olaguibel arkitektoak bertako Marrazketa Eskolan eta San Fernando Akademian ikasi zuen, eta garai hartan hogeita bederatzi urte izan arren, heldutasun handia erakusten zuen. Plaza karratua da eta bi solairu ditu behealde arkupedunaren gainean. Plazak multzo bat osatzen du etxebizitzen bi segmenturekin ( Juicio eta Ala ), horiek ere arkupedunak (1787 eta 1802) eta plazaren eta hiri zaharraren artean eraikiak. Los Arquillos deituriko zati horretan, argi eta garbi ikusten da hirigintza jakinduria handiz landu zela, hiri bateko bi eremu desberdinak lotzean: Erdi Arokoa eta modernoa. Horixe da, beraz, azpimarragarriena. Bestalde, argi dago Olaguibel ez zela "ex nihilo" hasi plaza diseinatzen, espazio itxiak eta arkupedunak egiteko Espainiako tradizioan oinarritu zela erakusten baitu plazak.\nPlaza azoka egiteko eta leku ludikoa izateko zegoen proiektatuta, zezen ikuskizunetarako, zehatzago esateko, eta udaletxea leku horretan jarri zuten, udalak proiektu horretan interes handia zuela erakusteko. Eta hori nabarmen ikusten da udaletxearen tamainan eta fatxadaren nagusitasunean (edo, hobeto esanda, bi fatxaden nagusitasunean), behealdean hautsi egiten baita aurrealdean pilastrak dituzten arkupeen segida; horien ordez, zutabeen bidez dintelduta eta eginda dago aurrealdea. Gainera, buruan, Gasteizko armak jarri zituzten frontoi handi samarrean. Gainontzean, arkupe estu eta baxuko plaza da, eta arkupeek espazio huts zabala mugatzen dute.\nInork ez esan arren, hiria Villasuso muinoko hegoaldeko lautadarantz zabaltzean, Gasteizko plaza oso-oso garrantzitsua izan da zabalgune neoklasikoaren bilakaerarako, noski, eta, horregatik, ez du inoiz plaza zaharra erabat ezkutatu, ekitaldi jendetsuetarako gaur egun oraindik erabiltzen baita.\nBilbaokoari ere Plaza Berria deitu zioten hasieratik, eta, Gasteizen bezala, espazio horrek ez zion plaza zaharrari protagonismorik kendu. Plaza zaharra ontziralekukoa zen, eta, urte askoan, herri ikuskizunetarako lekurik gustukoena izan da, baita azoka egiteko lekua ere, eta erakunde garrantzitsu batzuen egoitzak bertan daude, udaletxea eta Kontsulatua, esaterako.\nBegiratu batez, Gasteizko plazaren antz handia du, eta biak ere pasagune perimetraleko plaza itxiak izateko proiektatu ziren. Baina Bilbaokoa itxurosoagoa da, handiagoa delako, arkupe zabalagoak eta altuagoak dituelako, eta hiritarragoa eta alde handirik gabekoa delakoa; izan ere, Foru Aldundiaren eraikina, erakunde publikoen eraikin bakarra, ez da ia batere nabarmentzen. Gainera, Gasteizkoa baino plastikoagoa da, eta garbiagoa tradizio klasikoko elementuetan (toskanar entregak pilastrei). Eta obra motak Erromako Marcelo antzokia gogorarazten du, Perezek, plano egileak (1821), han egon zenean ezagutu zuen antzokia, hain zuzen ere. Lurralde degradatua zuen kanpoan, baratzez, teilapez eta putzuz beterikoa, eta harremanetarako leku duina lortu nahi izan zuten: azoka ezagunetik aparte, euri egunetan pasieran ibili ahal izateko leku estalia. Horrez gain, hiria berritzeko planen barruan sartu nahi zuten, eta alokatzeko etxeen eskaintza hiri itxi hartan handitzeko politika gauzatzeko ere erabili nahi zuten (Loredo Plana, urte batzuk lehenagotik indarrean). Familia garrantzitsuenetako batzuk proiektuaren aurka jarri ziren, higiezinen sektorean interes handiak zituztelako, baina aurrera atera zen proiektua, Fernando VII.a erregearen laguntzari esker, eta, horregatik, azkenean, errege haren izena jarri zitzaion plazari, ordain moral gisa.\nGauza bat eta beste, Silvestre Perezen proiektua denboran luzatuz eta hedaduran murriztuz joan zen -karratua laukizuzena izan zen azkenean-, baina, funtsean, bete egin zen, eta obra zuzendu zuen bertako Antonio de Echevarria arkitektoak errespetu handiz jokatu zuen horretan.\nHirugarren plaza, Donostiako Konstituzio Plaza (angeluzuzena), beste ideia batzuetan oinarrituta proiektatu zen, eta, itxia izan beharrean, zenbait kalek zeharkatzen dute. Plazaren proiektua Ugartemendiaren eta Mirandaren 1815eko proiektu orokorretik dator. Fatxadarik itxurosoena, alde txikietako batean dagoena, ordea, pixka bat geroago zehaztu zen, 1819an, Silvestre Perezek udaletxerako egindako proiektu on batean. Beste bi plazekin alderatuta, balkoien sistema ere desberdina da (balkoi luzeak ditu). Gainera, Konstituzio Plazak ez du beste biek bezain itxura noblea, eraikuntza material zarpiatuak erabili zirelako, besteak beste. Udaletxea aparte utzi eta plazaren itxurari erreparatuz gero, barrokoko plazen antz handia duela esango genuke. Edonola ere, burututako lana Ugartemendiak lehen proiektuan proposatutako oktogono bikain haren oso desberdina da.\nHerrixka txikietan ere, Ilustrazioko berritzeko gogo hura zela eta, lan partzial batzuk egin zituztela esan dezakegu: Bizkaian, Areatzako plaza (iturri eta eskolak) eta Otxandioko plaza (iturria, frontoia, pasealeku estalia eta bolatokia), etab.\nHona hemen landa kolonizatzeko asmoz egindako lanen artean mailarik beherenekoa: Berriozabaleta auzoa, Elorrion; jauregi bat, ermita, galtzada, soro bat eta iturri bat egin zituen Miguel de Elcorok 1832tik aurrera, Placido de Berriozabalbeitia indianoaren ekimenez. Eta goren mailan, Gasteizko Florida parkea dugu.\nNeoklasizismoan, hain zuzen, kai muturrak, parkeak, pasealekuak, zelaiak, zuhaiztiak, bulebarrak eta beste zenbait elementu agertu ziren leku askotan, eta herritarrak leku horietara joaten hasi ziren, aisialdian pasieran ibiltzera. Esate baterako: Bilbaoko Arenala, Markina-Xemeingo Zelaia, Gasteizko Pradoa, Bergarako Espoloia, Durangoko Ezkurdia, Gasteizko Senda, Laguardiako Collado pasealeku erromantikoa, Aguraingo harresien ingurua, etab. Horietan makalak, ezkiak edo zumarrak egoten ziren ia beti, eguzkitik babesteko; baita kanapeak ere, atseden hartzeko; pilota partidak eta bolatokiak, gazteen atseginerako (Markina-Xemeinen, Durangon, Arrasaten, Gasteizen); ur gezako iturriak, etab. Landa urbanizatzeko lanak estu-estu lotuta zeuden Ilustrazioan behin eta berriz azpimarratutako ideiekin. Gasteizko Valentin de Foronda ospetsua poz-pozik jarriko zen osasungarritasunari eta ohitura onei buruzko bere ideiak zein garrantzitsuak izan ziren ikusi izan balu.\nLorategiei buruz hitz egin behar badugu, Gasteizek merezi du txapela. Hiri txikia izan arren, egile ilustratu ugari bizi izan ziren bertan. Parke eta pasealeku zaharrak azpimarratzekoak dira, Espainiako Plaza egiteak ekarri zuen zabalgune neoklasikoan oinarrituak. Florida parkea, 1820. urtean Manuel Angel Chavarrik egina, paisaian egindako ekintzen adibide paregabea da. Proiektua erromantikoa da neurri batean (ingelesa): muino artifizialak, haitzuloak eta urmaelak. Eta frantsesa da beste neurri batean: parke geometrikoa eta parterre erregularrak.\nUtopiez beteriko munduan, proiekturik posibilistenak erlijio proiektuak ziren, elizak eta hilerriak, gehienbat. Bi epigrafetan aztertuko dira; izan ere, zabal azter daitezke biak, horrelako lan ugari daudelako Euskadin eta oso kalitate onekoak direlako; batzuk, gainera, Espainia osoko lan neoklasiko bikainenetakoak dira. Estiloa, hain zuzen ere, parroki elizen bidez sartu zen Euskadira. Baina beste eraikin batzuk ez ziren hain asmo handikoak: funtzionaltasunak aginduta egin ziren, eliztarren benetako beharrak betetzeko, alegia.\nDena Larrabetzun hasi zen (1777), Ventura Rodriguezek, Akademiaren aginduz, eliza egiteko eredu bat proposatu zuenean. Ereduak izugarrizko arrakasta izan zuen, Euskadiko elizarik onenetan antzeko eskema erabili zen eta: gurutze greko bat laukizuzen batean inskribatua. Baina eredu hori aldatuz joan zen, eta modulu zentrala indartu egin zen, espazio eta bolumen guztien elementu antolatzailea baita. Askotan esan da Larrabetzukoak -Andaluzian faksimileak ditu- barrokoaren ukituak zituela, Reesek erakutsi zuenez, eta itxura soila ez zela izan erabat izaera neoklasikoaren ondorioa, ekonomiaren ondorioa baizik, Espainiako zenbait eskualdetako landako eliza haiek Rodriguez mandatariak presako prozeduraz egitea agindu baitzuen. Gaur egun, zaharberrituta dago eliza, eta, zarpiaturik gabe, egitura ikusten zaio, biluzia, hotza eta lineala, eta, hori ikusita, ez nuke esango barrokoaren halako kutsurik duenik, baina badakit modulu zentrala estaltzen duen ganga trenkatuak ez duela ondorengo elizetako kupulen zentzu bera, eta ez duela geroago Bermeon, esaterako, lortu zen batasun zentzurik.\nKarrantzan, Aldeacuevako San Bartolome elizak (1789, Juan Milla) badu kupula, baina oso sinplea. Eliza hotza da barrualdetik, burualdea, batik bat, baina alderdirik deigarriena klasizismoa da: fatxadak bi dorre ditu albo banatan, eta sarbideak eta baoak listelez molduratuta daude; azken horiek Escorialetik zuzenean hartuta daudela dirudi, plano egileak bertatik hartu baitzituen, Escorialen jardun zuen Juan de Villanuevaren aparejadore laguntzaileak, hain zuzen ere. Euskadiko neoklasizismoak, beraz, maisu onak izan zituen hasiera-hasieratik, nahiz eta Karrantzako hori, purismo klasizistaren ikuspuntutik, nahiko kasu bakana izan; hemen ez zuen ia ondoriorik izan.\nHona hemen oinplano zentratuko beste eliza batzuk: Nabarnizkoa eta Aramaiokoa (Alexo de Mirandarenak biak, 1800), Ajangizkoa, (Juan Bautista Belaunzaran, 1819) Mandaitakoa (Martin de Saracibar, 1830), Muruetakoa (Antonio de Goycoechea, 1848), Erdoltzako ermita Gipuzkoan, etab.\nHainbeste eliza zentratu daudenez, beste aukera batzuk daude espazioa ulertzeko. Esate baterako, oinplano basilikala dute Herrerako elizak (Domingo Maria de Regil, 1824), Galdamesko San Pedro elizak eta Arrietakoak. Bigarrena Juan Bautista Belaunzaranek egin zuen 1825ean, eta hirugarrena ere egile berarena omen da; azken bi horietan, zutabeak hormetan entregatuta daude. Gurutze formako oinplanoko batzuk ere badaude. Adibidez, gurutze latindarreko oinplanokoak: Antzuolakoa, Bovedakoa, Barriobustokoa eta Marietakoa. Eta gurutze grekoko oinplanokoak: Arantzazukoa, Bizkaian, eta Loinazkoa, Gipuzkoan.\nBarriobustoko elizan, adibidez, kanpoko itxura ez dator bat barrualdearekin. Kanpotik ikusita, mailaketa bolumetrikoa oso dotorea da, eta are dotoreagoa egiten du harearrizko silarriz landuta osaturiko aparailu bikainak. Barrualdea, ordea, erabat tradizionala da: trenkatutako ertz gangak ditu. Antzuolako elizak, berriz, itxura dotoreagoa du barrualdetik. Muruetakoa, bestalde, planteamendurik ederrenetakoa da, eta angeluen segregazioak Ventura Rodriguezek Silosen proposatutakoa gogorarazten du. Edonola ere, sakonago aztertu beharko lirateke gainetik aipatutako horietako batzuk.\nEgin gabe geratutako proiektuetako bat Agustin de Humaran arkitektoak 1825ean Galdakaorako diseinatutakoa da. Esan bezala, ez zen gauzatu, baina oraindik gordetzen diren planoei erreparatuta, oinplano basilikaleko eliza bikaina izango zela esan daiteke, eta barrualdean zutabe atxikiak izango zituela, Galdamesko eta Arrietako elizen antzera.\nBi elizarik garrantzitsuenak eta ezagunenak Mutrikukoa eta Bermeokoa dira, Silvestre Perezen diseinuetan oinarrituak biak (1798 eta 1797-1807-1820, hurrenez hurren). Besteak ez dira hain garrantzitsuak, monumentalak ez direlako, nahiz eta batzuk hortxe-hortxe ibili (Ajangizkoa, Aramaiokoa -harmailadia eta zutabez dinteldutako arkupea-, Nabarnizkoa, Iurretakoa), edo eraikuntza materialak oso soilak direlako (harlangaitza mortero bidez oso bildua, eliza berberetan). Euskadin, Mutrikuko eta Bermeoko elizak izango dira, seguru asko, erlijioarekin loturiko arkitektura neoklasikoaren maila gorenaren adierazgarriak. Gauza asko antzekoak dituzte, baina Bermeokoak anbizio handiagoa erakusten du, ikaragarri handia delako; baina anbizio horrek kalte egin zion, ezin izan baitzen inoiz amaitu. Inguruan nabarmentzeko asmoa ikusten zaie biei, Mutrikuko eta Bermeoko elizei; izan ere, plazan eraiki ziren, beste eraikin batzuen aurrean, eta hori Silvestre Perezek eskatutako baldintza izango zen, seguru asko, halako erronkak izugarri gustatzen zitzaizkion eta. Nabarmendu nahi hori fatxadan ikusten da: aurrealdean arkupe nartexak ditu, bai eta harmailadi axialak ere (doriar hexastiloa, Mutrikokoa); elizara igotzen hasten denari erromatar tenplu batean sartzen ari dela irudituko zaio. Mutrikuko elizara Nîmesko Maisón Carré izenekora bezala igotzen da. Handitasun hotz horretan, nire iritziz, zerikusi handia du kareharri grisezko testuraren esterotomia ezin hobeak; eta handitasun horrek barne korrelatua du kupula zentralaren eta gurutze besoen ikaragarrizko hutsune biluzian. Hutsune handi hori makla simetriko biluziek mugatzen dute kanpotik, bolumen garbikoek, batzuk besteetan hierarkizatuta; biluzik, apaintzeko inolako aukerarik gabe, horman zuzenean moztutako bao termal handiak barne. Geometrismo gordina kupularen estradosean ere ikusten da; izan ere, estilo barrokokoak globo formakoak badira ere, horiek prisma itxurakoak dira, eta ikaragarrizko soiltasunezko estalkien sorta ikusgarria da nagusi.\nEta barrualdean, espazioaren batasun zentzua nabaritzen da, begirada batez espazio osoa ikusgai baitago, erromatar termetako areto zentrala izango balitz bezala, goitikako argi uniformez argituta; argia, gainera, bao termaletatik sartzen da eta elementu guztiak berdin argitzen ditu. Eta horixe izan zen, hain zuzen, eliza barrokoetako berezko ilunantz eta bazter ulertezinak alde batera uzteko urrats erabakigarria.\nDena den, badira desberdintasunak Mutrikuko eta Bermeoko elizen artean. Bermeokoak eremu angeluzuzen ikaragarria hartzen du, eta lau kalez inguraturik dago; horiekin lotzeko, arkupeak programatu ziren alboetan, baina ez ziren egin. Horrez gain, barrualdearen eta kanpoaldearen arteko lotura zehatzagoa da, eta espazioaren batasun zentzua garbiagoa. Neoklasizismoko zorrozkeria eta erradikalismoa gaizki ulertuta, Bermeoko eliza gozatu egin zuten geroago: petxinak eta sototribunak pintatu egin zizkioten, eta, horrela, hasierako kutsua arindu egin zen. Bermeoko eliza, gainera, eliza batzuen zerrenda burua da; zerrenda horretan daudenen artean, Nabarnizkoa eta Ajangizkoa aipatu behar dira, barrualdea berdin-berdina baitute, angeluetan exedra erdizirkularrak eta guzti.\nEliza monumental batzuen eta eliza ez hain monumentalen kasuan aipatu bezala, sistema zentraturako joera zegoen neoklasizismoan. Joera horrek beste elementu batzuetan ere eragina izan zuen, Elciegoko parrokiako sakristian (1789) eta Otxandiokoan, adibidez; Olaguibel arkitekto gasteiztarrarenak dira biak.\nAsko daudenez eta oso ederrak direnez, ez da ahaztu behar Arabako erlijio paisaia neoklasikoa elizetako dorreek osatzen dutela askotan, familia kutsu handikoak eta Olaguibelek zabalduriko eredu batean oinarrituak. Dorre olaguibeldarrak ( olaguibelescas ) deitzen diete Araban, nahiz eta denak Olaguibelenak ez izan. Eredua San Fernando Akademiak eskualdeko proiekturen bat zuzendu ondoren sortuko zen, seguru asko, Gipuzkoan Martin de Carrerak 1779an jada erabili baitzuen Oñatiko San Miguel elizan. Arabako dorre horien artean, Berantevillakoa, Arriagakoa, Dulantzikoa eta Antoñanakoa ditugu, besteak beste; masta ospetsuak, Arabako lautadetan mugarriak izango balira bezala nabarmentzen direnak.\nAraban, bestalde, eliza zaharren barrualdea aldatu egin zen batzuetan, estilo neoklasikoa emateko: Antoñana, Arraia-Maeztu, Izarra, Amarita, Gamarra Nagusia, Oreitia, Zekuiano, Audikana, etab. Igeltseroek egin zuten, eta igeltsero haiek italiarrak ziren askotan, iztukaduran diseinu landuak erabiltzen zituztelako.\nArestian esan dugunez, eliza zentratuetarako joera zegoen, eta joera hori hilerrien arkitekturan ere ikusten da. Horren adibide ditugu Bilbaoko bi hilerri: Mallonako hilerri zaharra, argazkiak direla eta ezagutzen duguna, eta San Frantzisko komentuko baratzeko nekropolia, inoiz amaitu ez zena, neurriz gainekoa proiektatu zelako. Bi horiek arkitektura neoklasikoko Bizkaiko lanik garrantzitsuenetakoak dira.\nBilbaoko bi nekropoli horietan, fatxada nabarmendu nahi zen, arkupe dintelduen bidez, toskanar zutabeen tarteek modulatuta, taulamendu lau, frontoi eta guzti, den-dena tradizio klasiko handikoa. Kaperak Bermeoko ereduaren kopiak ziren: karratutan inskribatutako gurutze formako espazioak, eta, kanpoaldetik, makla lehor geometrizatuak eta hierarkizatuak (kupulak ezkutatzen zituen prismatik begiratuta). Mallonakoa, Juan Bautista Belaunzaranena (1828), Belaunzaranen beste proiektu bat atzera bota ondoren egin zen; atzera botatako proiektua eliptikoa zen, Silvestre Perezek diseinaturiko proiektu utopikoaren -zirkularra- ildoan, nolabait. Mallonako proiektuan, galtzadetatik sartzea lortu nahi zen, biratuta jarri baitzen, perspektiba joko paregabea eginez; gainera, oso-oso arkeologikoa zen, eta, azkenean, toskanarren arteko erromatar garaipen arkua zirudien, Bilbaoko Plaza Berriaren zati bat izango balitz bezala; bertatik nekropolira sartzean dohatsuek lortuko duten garaipenaren ikurra, nolabait esatearren.\nBestea Agustin de Humaranek trazatu zuen, pixka bat lehenago, 1822an; proiektu hori "ezinezkoa helburu" adierazpenak esan nahi duenaren barruan sartuko genuke. Bestearekin alderatuta, kaperaren formaz gain, hilobi sistema ere berdina da: horma hilobiak zutabedun arkupe dintelduen azpian, eta, aparte, sarkofagoak (dokumentuetan hilobi bereizgarriak deituak), den-dena estalia, eta, erdian, lorategi bat. Hilerri arkupedun horien jatorria Erdi Aroko Italian dago; bestalde, Madrilgo Iparraldeko Akademiaren (Academia del Norte) bidez zabalduriko ereduan ere oinarritu ziren: 1804an Juan de Villanuevak diseinatutakoan, hain zuzen ere. Bada, hilerriek arrakasta handia izan zuten Bizkaian: Markina-Xemein (1851, Mariano Jose de Lascurain), Elorrio (Rufino Lasuen, 1858), Amorebieta-Etxano (desmuntatua), Abadiño (1854, Rafael de Zavala). Eta Euskadiko gainerako lekuetan eta Espainian baino arrakasta handiagoa, gainera; leku horietan, badira garai hartako adibide bakan batzuk, neurri batean estaliak, behintzat (Reinosa, Valentzia, Bartzelona, etab.).\nBizkaian, landa inguruetan, badira nekropoli arkupedun pobre batzuk -eta lehen gehiago izan ziren-. Horietan, zurezko zutabe sinpleak daude zutabe dotoreen ordez, baina atzean dagoen espiritua bera da. Mañarikoa horren adibide dugu: hilerri arkupedun txikia ardura handiz berritu dute. Elorriokoa, aldiz, ez zen inoiz amaitu, eta egin zena estu eta larri egin zen, harriz egin beharreko zutabeak zurez egin baitziren. Neurriz gaineko proiektua izan zen hori ere, beraz.\nNekropoli arkupedun monumentalenei erreparatuta, ponpeiarren etxe baten irudia datorkigu gogora, edo, bestela, etxe helenistiko baten peristiloa. Irudi hori, ordea, ez dugu aurkituko ez Araban ez Gipuzkoan. Horietan, nekropolietako portadak baino ez dira kontuan hartzekoak, eta interes gutxikoak dira, gainera.\nJose Bonaparteren mehatxu gogorrak zirela medio, 1811. urteko Santu guztien egunetik extra-ecclesiam hobiratu behar zen, nahitaez, baina Euskadin ez ziren agindu horiek bete, espiritu prestatuenekoek beti hala eskatu bazuten ere. Horregatik, nekropoli batzuk geroago egin zirenez, ukitu grekoerromatarreko neoklasizismoa Akademiatik kanpoko ukituekin nahastu zen, Markina-Xemeingo hilerriko kaperako pilono erdigrekoen siluetan, adibidez. Eta gauza bera gertatzen da hirugarren belaunaldiko arkitekto batzuek diseinaturiko elizetan eta eraikinetan ere.\nUdal eraikinen arkitektura\nGenero honen barruan, zenbait udaletxe eta antzeko beste eraikin batzuk azpimarratu behar dira, bereziki; esate baterako, Arabako Foru Aldundiaren eraikina eta Gernikako Juntetxea.\nAzken multzo hori oso-oso garrantzitsua da eta esanahi sinboliko handia du, nahiz eta proiektua bukatu gabe gelditu. Proiektua Bizkaiko Aldundiak bertako Antonio de Echevarria arkitektoari agindu zion, 1827an; arkitektoa aditua zen obra zuzendaritzan, peritutza lanean eta eraikinen diseinuan.\nErronka ez zen batere erraza. Zenbait funtziotarako balioko zuen eraikina proiektatu behar zen Gernikako basoan, herri senatua eta eliza aldi berean izango zena. Eliza egin behar zen, Espiritu Santuari Juntetako ahaldunen espiritua aurrera zuzen eraman zezala eskatu ahal izateko. Bi funtzio horiek eta sortutako dokumentuak gordetzeko zeregina, traba askorekin, Erdi Aroko ermita kalamastra batean egin izan ziren mendeetan zehar, Antiguako Andre Mariaren ermitan, hain zuzen ere. Garai hartako optimismoak bultzatuta sartuko zen Jaurerria halako proiektu korapilatsuan; baina aipatutako optimismoak ez zuen luze iraun.\nAntonio de Echevarriak ezin hobeto eman zion irtenbidea erronkari. Zeharkako eraikin zentral eliptikoa programatu zuen zelai sakratuan, antzoki baten harmailen antzekoa; ahaldunak eseriko ziren bertan. Gero, presidentetzarako, eremu angeluzuzen nabarmendua proiektatu zuen, elizaren absidea ere izango zena.4 Korridore axial bat proiektatu zuen, absidetik zuhaitz sakratura eta zin egiteko tribunara joateko. Kanpoko inguru hori da, hain zuzen, inguru sakratu nagusia, euskaldunen baso sakratua. Eta hortxe hazten da, gainera, askatasunen zuhaitza; zuhaitz horren itzalean egon zen, mendeetan eta mendeetan, zurezko tribuna soil bat, eztabaidak egiteko eta foruen errege zinetarako.\nZin egiteko tribunaren zati hori eskalan egina da: lurretik altuera batera, korintoar zutabez osaturiko arkupea programatu zen, sakonera gutxikoa. Batzuen ustez, Erromako Agriparen Panteoiko arkupearen antz handia zuen.\nJuntetxea, bestalde, konposizio lan bikaina da, eta izugarri baloratu da alderdi hori, ulertzekoa den bezala. Proiektuan, elementu zentralari eman zitzaion garrantzi handiena, eliza/parlamentuari. Bi solairukoa proiektatu zen, bigarren mailako beste bi bloke baxuagori lotuta; eta blokeak arkupeen bidez formulatuta zeuden laukizuzen handiaren muturretan, eta, albo banatan, patioak proiektatu ziren. Mendebaldeko blokea artxibo lanetarako erabili izan da hamarkada askotan, baina bestea ezin izan zen egin, Lehen Karlistada zela eta.\nMultzo osoa proiektu berekoa da, baina Tribuna beste eskala batean dago eta erregistro artistiko desberdina du, estilo berekoa izan arren: aukera klasiko arinagoa eta gozoagoa, garaiari hobeto zegokiona. Baina Etxea oso handientsua da; elizara sartzeko arkupea dixtiloa da, eta zutabe itzelak ditu antatan, doriar estilokoak.\nArabako Aldundiko eraikina antzekoa da nolabait, arabarrek lortutako askatasunak sinbolizatzen baititu. Gasteizen egin zen, hiritik kanpo. Eraikinaren aurreko plaza hirigune zaharraren ingurunea zabaltzeko asmoz egin zen; asmo horri Espainiako Plazarekin eman zitzaion hasiera. Arabako Aldundia Martin de Saracibarren lana da (1833), eta Gernikako obra baino pixka bat modernoagoa da. Gaur ikusten duguna berak trazatutakoa baino gehiago da, solairu bana gehitu baitzaizkie hegalei eta bigarrena aldatu egin baita erdialdean; bao termal bereizgarriak kendu zaizkio, esaterako. Eraikinak laukizuzen etzanaren itxura du eta, bertan, erdiko harmailadia da gehien baloratzekoa: harmailaditik arkupe dinteldu atzeraeman batera igotzen da. Eta gutxien baloratzekoa, berriz, leiho guztietako frontoien gehigarri apaingarriak dira, hasierako proiektukoak barne, kutsu erromantikoa ematen baitiote guztiari, programan aurreikusten ez zena.\nEuskadin, udaletxeek, administratuen etxeek, barrokoko mendeetan bizi izan zuten urrezko aroa. XVII. mendeko klasizismokoetatik hasi (Bilbaoko udaletxe zaharra, Elorriokoa, Elciegokoa, etab.) eta rococora artekoak (Oñati, Arrasate, Elgoibar, Labastida), antzekoak ziren ia guztiak: arkupe baxua eta solairu noble bat zituzten, kanpoaldera balkoi korritu eta guzti. Eraikinik nabarmenenetako batzuek beste solairu bat ere izaten zuten.\nHalako nahikoa eraikin zeuden, baina, Independentziako gerraren ondorengo optimismoaren eraginez, eta, halaber, gerrak eragindako hondamendien ondorioz, besteak beste, udaletxeak egiteko zenbait proiektu garrantzitsu landu ziren. Adibide batzuk ez ditut aintzat hartuko, etxe arkitekturaren barruan sartu beharko liratekeelako; izan ere, XVIII. mendeko baserri arkupedunen antza dute Ispasterkoak, Garaikoak, Zamudiokoak eta Zeberiokoak. Horiek aparte utzita, beraz, mailaketa bat erakusten duten hiru adibide aztertuko ditut.\nGernikakoa, foru hiribilduaren bonbardaketan suntsitua, Juan Bautista Belaunzarani agindu zioten (1814). Eraikinean ez dago arkitektura klasikoko elementurik. Udaletxea XVIII. mendekoa zela uste izango genuke, dokumentuek kontrakoa adieraziko ez balute. Garrantzirik gabeko beste alderdi zoli batzuek ere erakusten dute ez zela XVIII. mendekoa: balkoiei eusten dieten mentsula talonatuek eta teilatu hegaleko harburuen forma geometrikoak. Arkupeko arkuak molduratuta daude eta bao dintelduak xafla lauen bidez mugatuta daude, barrokoan egiten zen antzera, nahiz eta garaia beste bat izan. Alderdi horiek direla eta, eraikina arkaikoa da nabarmen, Belaunzaranen beste obra batzuk ez bezala (besteak klasikoak dira, nagusiki). Arabako Dulantziko udaletxea ere antzekoa da: arkupea arku multzoak molduratua du. Dena den, logikoagoa da eraikin hori halakoa izatea, 1788koa baita.\nSilvestre Perezek Bilbaorako diseinatutako proiektua (1819) beste mota batekoa da, garaiari dagokiona. Lur saila nahiko estua zen, udaletxe zaharreko bera agian; behe solairuak hiru arkuko arkupea zuen, silarriz zorrotz landuta, kuxinduta ia-ia, udal erakundearen sendotasuna sinbolizatzeko asmoz. Horren gainean, beste bi zati zeuden hiru kaletan modulatuta, toskanar zutabe exentu jiganteen bidez modulatuta, hain zuzen ere. Eta zutabeak friso batek lotuta zeuden, taulamendu sendo zuzen batez; bertan, balkoi gainjarri dintelduak zeuden. San Fernando Akademiaren gustukoa izan zen proiektua: fatxada nabarmentzea eta aukeratutako ordenaren garbitasuna baloratuko zituzten, ziurki. Baina ez zen inoiz egin.\nUrte hartan bertan Perezek Donostiarako diseinatutakoa, ordea, bai, egin zen, nahiz eta aspalditik beste gauza baterako erabili. Konstituzio plazako alde txikietako batean dago, eta Bilbaokoren antzekoa da, baina hura baino askoz handiagoa. Eraikin horren alderdirik azpimarragarriena fatxada nabarmendu nahia da: toskanar zutabeak ditu, jigante ordenakoak horiek ere, eta bost kaleak mugatzen dituzte. Euskadiko udaletxe neoklasikorik garrantzitsuena eta udal erakunderik interesgarrienetakoa da.\nHona hemen estilo horretako beste udaletxe interesgarri batzuk: Orendaingoa, gehiegizkoa leku horretarako (Olaguibelena omen da); Ordiziakoa, oso eraldatua (Alexo de Miranda, 1798); Ondarroakoa, elizari zuhurkeriaz atxikia (Mariano Jose de Lascurain,1850); Laguardiakoa (Manuel Angel Chavarri, 1829); Aulestikoa, gehiegizko eraikina hori ere (Pedro de Belaunzaran, 1843); eta Mañarikoa (Pedro Luis de Bengoechea, 1860).\nLaguntzarako eraikinen arkitektura\nAspaldi-aspalditik, osasun laguntza ongintzazko ekintza zela pentsatzen zuten, kristau karitatekoa. Erdi Arotik, Elizak bere lantzat hartzen zuen, eta parrokiekin loturiko elkarte pribatuek, kofradiek eta partikularrek eusten zioten ongintza sare horri. Horixe gertatzen zen, adibidez, Bilbaon: batzorde batek zuzenduriko ospitalea izan zuen Santos Juanes elizan, hiritik kanpo. XVIII. mendetik, ordea, aldatu egin ziren zerbitzu horiekin loturiko legeak, eta aldaketa horiek, azken finean, ospitaleak eraikitzeko bultzada izan ziren.\nBilbaoko ospitale horren aztarnak oraindik ere ikusten dira hiri topografian. Horren ordez, leku berean, beste bat egin zuten, izugarria; eta bigarren horren ordez Basurtokoa egin zen, duela mende bat. Lehengoan, oso hondatuta daude barrualdeko oinarrizko zenbait elementu; baina osorik dago kanpotik.\nElkarren artean lotutako moduluz osaturiko eraikina da. Sistema hori ospitaleak pabiloi bakanetan egiteko modaren aurretikoa da, mende bukaerako moda horren aurretikoa, alegia. Hegoalderantz orientatu zen, zentzuz, eta hiruhortz eran antolatu; bestalde, arkuzko galerien bi patio eguzkitsu zituen. Honako sistema hauen guztien desberdina zen: Errenazimentuko Espainiako sistema kruziformearen desberdina; Ballsek marrazturiko sistema erradialaren desberdina; eta Sabatinik Madrilerako egindako sistema porotsuaren desberdina. Esperimentu ingelesen kopia zirudien, Plymouthen esperimentuena, adibidez.5\nSilarrizko aparailuak eta beste elementu batzuk maila handiz landuta ditu, eta erabat neoklasikoa dela azpimarratu behar da: horman zuzenean zulatutako bao dinteldu handiak, ordena eta simetria kontuan hartuta moldatuak, eta toskanar zutabeko fatxada tetrastilo izugarria. Fatxadan, gainera, perspektiba joko ederra egin zen (Belaunzaranek Mallonan imitatu zuen). Obra Gabriel Benito de Orbegozorena da (1818). Benito de Orbegozo Bilbaoko Marrazketa Eskolan ibilitako negozio gizona zen. Silvestre Perezek proiektuaren aldeko txostena egin zuen, baina zuzenketak egin zituen, ohikoa zen bezala. Bestalde, Agustin de Humaranen proiektu alternatibo bat bidali zen Madrilera, eta Humaranek, 1823. urtean, ordainsaria eskatu zuen, egindako planoen eta obra zuzendaritzaren truke.\nDokumentaturiko beste ospitale neoklasiko bat Gasteizko Santiago ospitalea da. Gaur egun, erabili egiten da oraindik ere, baina oso aldatuta eta handituta dago: fatxada berregina du eta hegal bat duela gutxi gehitu zaio. Mateo Garayk trazatu zuen, 1804an, ondo orientatuta eta Gasteiztik kanpoko leku zabal batean.\nUr hartuneekin loturiko arkitektura\nHiriek, hiribilduek eta herrixkek -haiek lehendabizi eta besteek ondoren- ahalegin berezia egin zuten higiene azturak gauzatzeko modua bilatzeko, eta, horregatik, jarduera ugari jarri zituzten martxan, ur osasungarrietarako hartuneak jartzeko eta iturriak egiteko (iturriak beste epigrafe batean aztertuko ditugu). Horrez gain, Euskadin, behintzat, oso genero garrantzitsua da, elementu interesgarri asko baitaude azpimarratzeko modukoak.\nLan horiek eskatu zituzten herriek nahiz lanak egin zituzten arkitektoek estimu handitan zuten genero hori, eta, beraz, arkitektoek ez zieten ezetzik esaten halako aginduei. Genero horretan, egia esateko, argi eta garbi ikusten da estilo neoklasikoaren bilakaera, egileen belaunaldien bilakaeraren bidez.\nUrarekin loturiko lanen arkitektura ez zen genero berria Euskadin, Erdi Aroko berriak eta ebidentziak baitaude (Labraza, Benasperi), bai eta Errenazimentukoak (Bermeo) eta Barrokokoak ere (Elorrio, Turtzioz, Oion, Kontrasta). Dena den, Euskadiko iturri monumental gehienak estilo neoklasikokoak dira. Mendearen erdiko hamarkadak izan ziren oparoenak, herrixketan orduantxe onartu baitzuten, inolako erreparorik gabe, osasungarritasuna lortu behar zela (urak, harategien eta arrandegien garbitasuna). Herri askotan, gainera, iturri publikoan baino ez da ikusten estilo neoklasikotik aurrera egin zela, Arabako mendebalde osoan eta Arabako Lautadan, esate baterako.\nHistoria Luis Paretek Bilbaorako diseinatutako bi iturriekin hasten omen da (1785); Colon de Larreategui korrejidore ilustratuak hala nahi izan zuelako diseinatu zituen. Rococoko margolariak -Iruñakoak ere hark diseinatu zituen- bi bertsio proposatu zituen: iturri bat zutabean, exentua eta gurutze formakoa, Santiago plazarako, eta beste bat ontziralekuaren ondoan, atxikia, plaza zaharrean. Osagarriek -plakek eta pitxerrek- argi eta garbi erakusten dute elementu horiek abangoardistak zirela garai hartarako.\nPantailako iturrietatik, Bilbaoko Alde Zaharreko Txakurraren iturria da erregina; lehen San Miguelen zorrotadak izeneko iturria egon zen lekuan dago. Txakurraren iturria bi gauzagatik baloratu behar da, batik bat: batetik, arkeologismoagatik, aska estrigilezko sarkofago erromatar baten kopia baita; eta bestetik, abangoardismoagatik, Napoleonen marrazkilariek Egiptotik Europara ekarritako esperientziak hedatu baino urte batzuk lehenago, 1800. urterako, interpretatu baitziren Bilbaon egiptoar zutabeak, palmetak eta lehoiak, beren neme eta guzti. Parisko rue des Colonnes -eko etxe bateko (Frantziako Iraultzako garaikoa) ataripearen konposiziotik kopiatuta egongo da Bilbaoko iturria, baina ez dago garbi nork sartu zituen hemen berrikuntza horiek -nahiz eta dokumentuetan bilatzeko ahalegin handia egin den-; dena den, berrikuntzek ez zuten ondoriorik izan.\nHori azaldu ondoren, aspergarria izango litzateke iturrien zerrenda ematea, baita gutxi gorabeherakoa ere. Hala ere, iturririk monumentalenetako batzuk azpimarratuko ditut, tipologiaren arabera ordenatuta. Zutabe iturrien artean (edo pilare edo obelisko iturriak), errementari herri izandako Otxandioko plazan Vulkanoren ohorez egindakoa azpimarratu behar da; iturria Martin de Saracibarrek egin zuen (1850). Duela hiru edo lau urte, iturria berritu egin dute, baina kalte baino ez diote egin, zoritxarrez. Berritze lan horretan, Areatzako plazarako Neptunoren ohorez programatutako beste baten kopia egin nahi izan zuten. Areatzako horri buruz esan behar da izugarrizko astakeria zela, eta, azkenean, beste iturri handi bat egin zutela, Alkatxofaren iturria , itxura monumentaleko zutabea.\nPentsatzekoa da diseinu horietako batzuk Akademiako tratatuetatik edo ikasleen ariketa praktikoetatik sortu zirela, Madrilgo Castellanako iturriaren (Mariategui,1833) antz handia baitu Amorebieta-Etxanoko Urgozo iturriak, adibidez. Lezakoa, Araikoa eta Lagrangoa (1855) ere zutabe iturri eder-ederrak dira. Xumeagoak dira Armiñongoa (1852, Saracibar) eta Elorrioko Berriozabaleta auzokoa (Miguel Elcoro), oso bitxia, landan dagoelako. Eta nahiko umoristikoa da Azkoitikoa (1835, Lascurain): errematezko pitxer egokia eta bi barrika ditu, eta bertatik isurtzen da ura. Landako (Araba) obeliskoa ere azpimarratzekoa da.\nPantailako iturriak ere parekoak dira. Ordena kronologikoan, lehenengoa Olaguibelek Harorako diseinatutakoa da (1794) eta, gero, Bilbaokoa, lehen deskribatutakoa. Iekorakoa, Villamadernekoa, Ubidekoa eta beste batzuk ere azpimarratzekoak dira; horietan estilo neoklasikoaren batasunari eutsi zitzaion.\nHorma iturri, arkosolio edo garaipen arku motako iturrietatik, adibiderik aipagarriena Lantziegokoa da; nabarmena, benetan. Fatxada pilastrek mugatua eta frontoi zuzenez amaitua da, eta erdi puntuko horma-hobi bat dago, iturrietarako eta askarako.\nIturrietan estiloaren bilakaera argi eta garbi ikusten dela erakusteko, Durangoko erromantikoak aipatuko ditut. Bi Juan Antonio Egurenenak dira (1860); Eguren Durangoko bertako arkitektoa zen, eta hirugarren belaunaldiko arkitektoen artean aipatu dugu lehen.\nElementu garrantzitsuen katalogo horretan ez dira falta elementu benetan konplexuak, eta esan beharra dago lan horiek oso-oso ondo egin zituztela maisu ia ezezagunek (Berriozabaletako iturria, Miguel Elcororena, esaterako). Baina katalogo horren aitzakian ezin da beste katalogo zabalago bat alde batera utzi. Katalogo zabalago hori jardunbide apaleko profesionalez eta elementu funtzionalez beteta dago. Kasu horietan, iturriak beste proiektu handiago batzuen barruan egoten ziren, asken eta herri harrasken proiektuen barruan (Azpeitian, Lascurainena, 1842; Hernanin; Bovedan; Villamadernen; Tuestan; Lantziegon, etab).\nHorietatik guztietatik, Lantziegokoa da interesgarriena: funtzioak hierarkizatuta daude, iturritik hasi eta harraskaraino, eta herri horretako funtsezko bide zor baten oztopoa argitasun handiz dago gaindituta. Bestalde, zenbait iturri harategiekin eta arrandegiekin lotuta daude (Markina-Xemein, Durango). Instalazioak egitean, ur kirasdunak inguruko ibaietara bota behar zirela izan zuten kontuan: Balmasedako hiltegia (Lorenzo Francisco Moñiz); Bergondako harategia, arkupe, erloju dorre eta guzti; etab.\nUr osasungarriekin beste genero arkitektoniko bat dago lotuta: bainuetxeen generoa. Esan beharra dago jendea lehenago hasi zela bainuetxeetara joaten itsasoan bainatzen baino. Mirandak eta Ugartemendiak bi proiektu egin zituzten Zestoako bainuetxerako, eta lehena aukeratu zen. Horrez gain, halako beste zenbait eraikin ere badira, gaur egun beste funtzio bat izan arren. Adibidez, eraikinik garrantzitsuenetako bat aldatuta dago eta beste gauza batzuetarako erabiltzen da orain: Beleringoa, Elorrion (1869).\nIlustratuen iritziz, oso garrantzitsua zen erabilgarritasun publikoa lortzea, eta horixe ikusi dugu, hain zuzen, aurreko orrialdeetan aztertutako generoetan eta elementuetan. Baina, gaia ez da hor amaitzen; arkitektura neoklasikoak beste alor batzuk ere hartu zituen barne. Horietako batzuk gainetik aipatuko ditut, eta, beste batzuk, aldiz, sakonago aztertuko ditut. Aztertu beharreko lehenengo elementua antzokiak dira, baina ez pentsatu epigrafe hau horiek aipatzeko soilik egin denik; izan ere, Euskadiko estilo neoklasikoa nolakoa izan zen hobeto jakiteko, objektiboki, oso garrantzitsua da antzokiak aztertzea.\nEzagutzen ditugun hiru antzoki neoklasikoetatik bi aztertuko ditugu atal honetan: Gasteizkoa eta Bilbaokoa, galduak biak. Lehenengoa, oso ezaguna, Silvestre Perezena da (1817). Gasteizko eraikin eder horrek ezin hobeto erakusten zuen zein zorrotza zen Silvestreren eskaintza neoklasikoa. Fatxada orekatua proposatu zuen, zentrora aurreratua: fatxadak, behe solairuaren gainean, goitik taulamendu zuzen batez errematatutako gorputz bati eusten zion; eta goiko solairuan, berriz, joniar zutabe soil-soilek mugaturiko hiru kaleri. Jigante ordenakoak dira, eta aurretik, leiho dintelduak eta, horien gainean, bao termalak nahasten dira; bao termalak alboko ardatzetan ere badaude, diskretuagoak, baina behar bezalako estereotomia sistemaren adierazgarriak, Silvestreren ezaugarria baita hori.\nAntzokia galdu egin da, zoritxarrez, eta, horrekin batera, genero horretako eraikinik interesgarrienetakoa, burgesia ilustratuaren egitura argitasuna eta erabateko zorroztasuna hobekien erakusten zituen eraikina, seguru asko.\nBilbaoko Ronda kaleko Komedien Koliseoak (Coliseo de Comedias) bizitza laburra izan zuen. Alexo de Mirandak eta Agustin Humaranek diseinatu zuten 1799an. Gasteizkoa baino zaharragoa da, beraz, baina kanpoko itxura kaskarragoa du, fatxada soil-soila baita. Barrutik, aldiz, gordetako diseinuari erreparatuta, elipse formako antzoki klasiko horretan lan ona egin zela esan daiteke.\nBilbaon, burgesiak bultzatuta, zaletasun handia zegoen antzerkirako, komedietarako; izan ere, burgesiaren iritziz, hura herria hezteko beste modu bat zen. Horregatik, Ronda kaleko Koliseoa erre ondoren, behin-behineko beste bat egon zen Arenaleko teilape batean. Eta, horrez gain, enpresaburuak zenbait ekimen martxan jartzeko prest egoten ziren beti, ikuskizunetarako antzoki egonkorrak egin zitezen. Baina arazoa bera izaten zen beti: oso-oso zaila zen Bilbaon leku librerik aurkitzea. Geroago, 1839. urtean, antzoki bat egin zen gaur egun Arriaga dagoen lekuan, Juan Bautista de Escondrillasen planoei jarraituz.\nZerbitzu eraikinen generoaren barruan, aduanen generoa oso garrantzitsua da. Zenbait aduanaren berri dugu, eta horietako batzuek, gainera, bere horretan jarraitzen dute gaur egun. Monumentalena eta adierazgarriena Urduñakoa da: Foruen plazako lau aldeetako batean dago. Eraikin ikaragarria da, laukizuzen etzanaren itxurakoa, eta lau hormarte ditu patio angeluzuzen baten inguruan. Fatxada nagusian, behe solairua arkupeduna da, ohiko azoka plaza baten antzera funtzionatu ahal izateko; gainean, beste bi solairu ditu. Dena oso soila eta zorrotza da, eta ataria modulatzeko formak Olaguibel gazteak Gasteizko Los Arquillos eta Espainiako plazarako diseinatutako sistemaren antza du. Bestalde, arkupeak dituenez, oso desberdina da beste aduana batzuekin alderatuta, Sabatinik Madrilerako diseinatutakoaren oso desberdina, adibidez; arkupeak, ziur asko, programaren baldintza izango ziren, plazari begira baitago.\n1807. urtean, Alexo de Mirandak Pisu publikoa eta Alondegia egiteko proposamen bikaina diseinatu zuen. Eraikina Zamudioko atarian egon zen, baina, gaur egun, ez dago ezer, planoak izan ezik. Planoei esker, plano egilea maila handikoa zela adieraz daiteke, antologiek ospetsu egin dituzten beste arkitekto batzuen maila berekoa, hain zuzen ere. Behe solairuan, fatxadan, kuxindura aparailuko elementu ezpondatua proiektatu zuen, eta, gainean, hiru solairutan, bi ardatzeko hegalak bi aldetan, eta beste gorputz handi bat erdian, zutabe jiganteek modulatuta. Errematea taula horizontal zurruna zen, zati horretan bakarrik. Bizitza laburra izan zuen.\nGaur egun, badira Donostiako Alondegiaren argazkiak. Lur sail estuan, hiru eleko fatxada eta lau solairu proiektatu ziren, erremate horizontaldunak, eta, albo bakoitzean, jigante ordenako bi joniar zutabe barnesartu zituen, Arabako dorre olaguibeldarretan erabilitakoen antzekoak. Alondegia, oso-oso estrukturala, Ugartemendiak trazatu zuen 1829an; penagarria izan da eraikina desagertzea, baita epigrafe honetan aipatutako beste elementu batzuk desagertzea ere.\nZerbitzuetarako beste eraikin batzuk, aldiz, ez dira desagertu, ezta herritarren harremanetarako leku interesgarri batzuk ere, lurraldean zehar sakabanatuta daudenak. Elementu hauei buruz ari naiz, besteak beste: Durangoko Kalebarriko eskola, Martin de Echabururena (1826); Areatzako eskola, Pedro Luis de Bengoechearena (1862), gehiegizkoa; Otxandioko pasealeku/bolatokia (Antonio Echanove, 1828); eta Legutianokoa, zutabe klasikoko arkupe dinteldu eta guzti. Klasizismoa, aldiz, galdu egin zen Bilbaoko Bizkaia Ikastetxe zaharrean (Colegio Vizcaya). Lana Pedro Belaunzaranena izan zen (1847), eta eraikinak erromantizismo kutsua zuen, eklektizismo kutsua ia-ia, eraikuntza elementuak laxotasunez administratuta zeudelako. Hiriburuetan lan monumentalak hartzen zituzten arkitektoek, segur aski, joera handiagoa zuten aldaketarako, herrietan eta herrixketan jarduten zutenek baino. Eta hori esanda, erantzunda dago lehen azaldutako galdera bat.\nEtxea, herritarren bizilekua, interes handiko elementua izan da artearen historiako garai batean baino gehiagotan. Italian, Errenazimentuan, esaterako, Palladiok adibide bikainak marraztu eta eraiki zituen, eta Ingalaterran, Barrokoan, Iñigo Jonesek. Ilustrazioan ere halaxe jarraitu zen, eta komitente eta arkitekto ugarik interes handia izan zuten gai horretan, eta etxeekin loturiko zenbait plan proposatu zituzten. Euskadin, aparteko interesa izan omen zuten egileek. Izan ere, 1766. urtean, ilustrazio aurreko garaian ia-ia, Euskalerriaren Adiskideen Elkarteak etxeen erosotasunari buruzko Hitzaldi saiakera inprimatu zuen, Peñaflorida familiaren Azkoitiko Insausti Jauregiari aplikatuta, gainera.6 Argi eta garbi, Errenazimentuko tratatuetako ideia ahaztuei eutsi zitzaien atzera, eta, horien artean, ez dira Albertiren komoditak falta, izenburuak berak erakusten duen moduan, garai hartako burgesiaren berezko soiltasunak orraztuak.\nFatxada garbiek ez dute moldurarik izaten, eta baoak ere zuzenean egoten dira horman zulatuta, silarrizko lan zorrotzak definituta. Ez dute apaindura osagarririk (ez mentsularik, ez karelik¿), ezta ikur heraldikorik ere. Beraz, tamaina eta itxura masiboa baino ezin dira azpimarratu, bai eta baoen lerro bat ere (laukizuzen etzanaren eran), goiko solairuan, eta hori izaten da, hain zuzen, fatxada guztietan ageri ohi den konposizio erreferentzia.\nNahiz eta hiriko etxe bakoitzaren atzean arkitekto edo lan maisu baten proiektu onartua egon, horietan eragina izaten zuten etxe eraikitzaileek , betiko igeltsero eta zurginek eta harginek; izan ere, proiektuetan, askotan, baliabideen ekonomiak agintzen zuen.\nBestalde, kostaldeko nekazaritza etxeek, Euskadiko bereizgarrienek, interes tipologikoa galdu zuten, ohiko arkuzko atari barrokoa egiteari utzi zitzaiolako, nahiz eta halako ataria inguru batzuetan egiten jarraitu zuten (Bizkaiko ekialdeko kostaldean) XIX. mendeko erdialdera arte. Kostaldeko salbuespen horietatik aparte, alde guztietan, herrixketan eta elizateetan, nekazaritza etxeak egin zituzten, betiko baserrien oso desberdinak: hiru bao ardatzeko eta hiru solairuko eraikin kubikoak, azken solairua besteak baino baxuagoa zutenak. Ez dira hiribilduetako estilo horretako etxeetatik ia ezertan bereizten, exentuak izateaz salbu, eta ez atxikiak.\nHorrela, bada, etxe eraikinik interesgarrienak hiribilduetako eta hirietako etxetzar batzuk dira -nire ustez, horixe da eraikin horietako gehienak aipatzeko izenik egokiena-: Bilbaoko Santa Maria eta Ronda kaleetakoak; Markina-Xemeingo errebaletakoak -horietako batzuk margotuak-; Elciegon, Laguardian, Agurainen, Gasteizko Prado pasealekuan eta Durangon sakabanatuta zeuden batzuk; eta, noski, Donostiako Alde Zaharreko multzoa. Bestalde, hona hemen arkitektura genero hori ez baloratzeko beste alderdi bat: neoklasizismoan, ez ziren batere erakargarriak ez apainketa landua, ez burdineriazko, arotzeriazko eta heraldikako osagarrien urreizunak.\nEtxeekin loturiko panorama ilun horretan, multzo koherenteren bat azpimarratzekotan, elizateetako abatetxeak aipatu beharko lirateke. Hiru probintzien arabera katalogatu izan dira, garai horretakoak gehienak: Arratzu, Loiu, Mendata, Ajangiz, Narbaxa, etab.; denak antzekoak dira eta denetan ikusten dira apaindura garbiketaren ondorioak.\nHorregatik, eraikinen bat interesik gabekoen multzo horretatik kanpo badago, azpimarratzekoa da benetan. Hauek azpimarratu behar dira, besteak beste: lehen aipatutako Azkoitiko Insausti etxea, nahiz eta kronologiagatik ez genukeen hemen sailkatu behar; Gasteizko El Campillokoa, Echanove arkitektoarena; Veena-Viana izeneko landako jauregi hondatua Zeberion (diseinu ederreko fatxada du material pobre-pobreen bidez egina); eta Diaz de Espada gotzainaren etxe garrantzitsu-garrantzitsua -jauregia, hobeto esanda- Armentian (potentzia estruktural handiko zutabe jiganteek fatxadaren ardatz nagusia definitzen dute; Olaguibelena da, 1806).\n1. Eraginkortasuna lortu nahian eta irakurlea ohar aspergarriekin asper ez dadin, argitalpen honetako epigrafe bibliografikoa gomendatzen dut; esan behar dut argitalpena Euskadin artearen historia berrikusteko proiektu orokorraren barruan egindako ahalegin txalogarria dela. Bertan agertzen dira nire ekarpenak. Hona hemen nagusiak: "Aproximación a la arquitectura del neoclasicismo en Bizkaia" in CENICACALAYA, J. eta SALOÑA, I: Arquitectura neoclásica en el País Vasco (1990) eta "Algunos aspectos del arte" in Bizkaia,1789-1814 (1989).\n2. Agian, askok ez dute jakingo Eusko Jaurlaritza ondare monumental neoklasikoa katalogatzeko ahalegina egiten ari dela. Nik idatzitako orri hauek inprimategira heltzean, Eusko Jaurlaritzak informazio literarioa eta grafikoa izango du lau lizentziatuk osaturiko taldeak Bizkaian eta Araban katalogatu dituen obra guztiei buruz; taldea nik neuk zuzentzen dut Deustuko Unibertsitateko DEIKER institutuan.\n3. RUIZ DE AEL, M.: La Ilustración artística en el País Vasco. La Real Sociedad Vascongada de Amigos País y las Artes (1993).\n4. Oinplano eliptikoaren funtzionaltasunari eta sinbolismoari buruzko informazioa izateko, artikulu hau irakurtzea gomendatzen dut: RODRIGUEZ G. DE CEBALLOS, A, "La planta elíptica. De El Escorial al clasicismo español", ANUARIO del Departamento de Historia y Teoría del Arte, VII. liburukia (1990), 151.-172. or.\n5. GONZALEZ DE DURANA. J.: "Antiguo hospital de Achuri - Bilbao" in Monumentos de Vizcaya , I. liburukia (1986), 289.-290. or.\n6. Discurso sobre la comodidad de las casas que procede de su distribución exterior e interior y el palacio de Insausti izeneko liburuaren argitalpen moderno bikaina egin zuen Euskal Herriko Arkitektoen Elkargo Ofizialak (EHAEO) 1990. urtean, J. CENICACELAYA arkitektoaren saiakera eta guzti (glosa kritikoa, gehienbat).\nNeoklasizismoko arte figuratiboak Euskadin.


AINARA LEGARDON bidaia autobiografikoa\nMikel Lizarralde 2003-12-14\nAinara Legardon bilbotarrak duela urte asko ekin zion bidaiatzeari. Kanpo bidaiak lehendabizi Salamancara eraman zuen eta ondoren Madrilera. Barne bidaiaren aztarnak, berriz, kaleratu berri duen In the mirror diskoan antzeman daitezke. Frantzian barrena egindako bidaia baten oroitzapenak baitira disko intimista eta biluzi honen ardatza.\nIn the mirror Ainara Legardonen bakarkako lehenengo diskoa da, baina aurretik hiru disko kaleratu zituen Salamancako Onion taldeko kide zela, eta han jasotako esperientziak eman zion etxean gordeta zituen kantuak plazaratzeko ausardia: “Gauza askotan hanka sartzeko eta beste askotan zuzen jokatzeko aukera izan dut azken hamar urteotan eta horrek esan dit proiektu hau nondik nora eraman behar nuen”.\nThe Walkabouts taldeko Chris Eckmanek ekoitzi du In the mirror eta zenbait kantutan ere jo izan du. Joe Skywardek (Posies, Sunny Day Real Estate, The Walkabouts) baxua jo du, Carlos Torerok (Radio Futura) bateria, eta Audience taldeko Hannotek, Gaizkak eta Agerrek, berriz, konponketa dotoreak egin dizkiote diskoari: “Ez dirudi hasiberri baten disko bat; azken batean, grabatzen dudan laugarren diskoa da hau. Proiektu handinahia dela? Hori baino gehiago, egia bihurtu den amets bat izan dela esango nuke nik”.\nAinara Onion taldeko kidea izan da bederatzi urtez. “Ez zuen oraingo proiektuaren kontzeptu intimista eta biluzia. Rock talde bat zen. Screaming Trees eta Afghan Whigs asko gustatzen zitzaizkigun, eta uste dut azken aldian itxura ona hartu genuela zuzenean, baina diskoetan ez genuen jakin gure soinua definitzen” .\nArtean Onioneko taldekidea zela, Ainara kantu intimistagoak konposatzen hasi zen: “Guztiak istorio berean zeuden oinarrituta, leku berean, garai berean eta pertsona berean. 1997an hasi ziren sortzen, baina 2001ean heldu nion serio proiektuari. Esan daiteke sei urte behar izan ditudala diskoa egiteko”.\nDiskoko kantu askoren tonuak eta hitzek road movie estatubatuarretara eramaten gaituzte. In the mirroren atzean, ordea, filmekin baino gehiago, bizitzarekin harreman estua duen istorioa dago. Izan ere, bidaia baten eta han izandako bizipenen kontakizun autobiografikoa osatu du Ainarak hamar kapitulu edo abestitan: “Niretzat mugarri bat izan zen. Gaur egun oroitzapenen munduan gordetzen dut istorio hori, baina une batean oroitzapen horiek nire bizitza zirela pentsatu nuen eta obsesio bihurtu ziren. Orain nire barnetik atera ditut eta entzuleak erabil ditzake bere egiteko, hunkitzeko edo eskutan izateko. Niri, behintzat, bizitza osasuntzeko balio izan dit”.\nHalere, horren aurretik, azken bidaia bat egin behar izan zuen zikloari amaiera emateko: “Bost urte pasatu ondoren, diskoan hitz egiten dudan lekura itzultzea erabaki nuen. Oroitzapenekin topo egin eta ziklo obsesibo hori ixtea nahi nuen. Emaitza 14 hours abestia izan zen, Madrildik nire oroitzapenetara iristeko behar diren hamalau orduak”. In the mirror Madrilen grabatu duten arren, 14 hours, diskoa ixten duen kantua, Eslovenian grabatu zuten Ainarak eta Chris Eckmanek: “Bera Ljubljanan bizi da gaur egun, eta estudio bat alokatu genuen egun baterako. Horrela grabatu genuen 14 hours. Chris gitarra akustiko batekin, eta ni bere parean, abesten eta gitarra elektrikoa jotzen. Esperientzia oso polita izan zen”.\nThe Walkaboutsekin Alemanian\nLegardonek eta Eckmanek 2001ean ezagutu zuten elkar. The Walkabouts taldeak Madrilen jo zuen, eta orduan sortu zen gerora diskoa posible egin duen adiskidetasuna: “Musikaz, gitarrez, anplifikadoreez eta beste hamaika gauzaz hizketan hasi ginen eta nire proiektuaz hitz egiten amaitu genuen. Interes handia erakutsi zuen eta hamabost egunetara, e-mail eta telefono bidez hasi ginen lanean”. 2002ko otsailean, The Walkaboutsek Alemanian egin behar zuen birara gonbidatu zuen Eckmanek Ainara: “Orduan estutu nuen harremana Joerekin, ordurako denbora zeramatzalako The Walkaboutsekin”.\nIn the mirror disko biluzia da, pianoak edota biolak zertzelada xumeak gehitzen dizkioten arren: “Proiektuaren ideiaren parte dira gordintasuna eta sintzeritatea eta diskoan hori mantendu nahi izan dugu. Chrisek oso garbi izan zuen hasieratik kontzeptua eta berak ikusarazi zigun konponketek xumeak izan behar zutela”.\nBere azkeneko biran, Audience taldeko Hannot, Ager eta Gaizkak jo zuten Ainararekin, baina gernikarrak Second handed diskoaren aurkezpenean buru-belarri sartu dira dagoeneko, eta Ainarak talde berria osatu du bere inguruan: “Orain Carlos Torerorekin, David Jimenez baxu jotzailearekin –A Room With A View taldeko kide ohia– eta Iosu Lopez biola jotzailearekin ari naiz jotzen, baina ez dut baztertzen Hannotek ere zenbait kontzertutan gitarra jotzea”.


EiTB eta Zarautz, bi hizkuntza politika gertaera beraren hariak josita • ZUZEU\nGaur goizean EiTBko kazetari batek abordatu nau, Kale Nagusian nindoala lanera bidean. “Gazteak behar ditugu batez ere, eta erantzungo al zenizkidake galdera pare bat?”. Kazetariei ez diet ezezkorik ematen, are gutxiago, planteatutako gaiak hurbilekoak edo interesezkoak zaizkidanean: Zarauzko Udalak onartutako euskararen ordenantza eta Carlos Urquijo Espainiako Gobernuaren delegatuaren debekatzeko intentzioa esaterako.\nGaia aipatu eta berehala, mesedez gaztelaniaz aritzeko eskatu dit, ETB2ko informatiboetan emitituko dela argudiatuta. Paradoxa. Nik erantzun bueltan, ea euskaraz egin ahal dudan (faborez). Eta berak baietz, egin egin dezakedala, baina, ea inporta ote zaidan españolez egitea. Eta nik berriz, ea berari ez ote zaion inporta nik euskaraz egitea. Beno, azkenean, astuna sentitzearen nekez askatu da korapiloa eta euskaraz bota dizkit bi galderak.\nGero, etxera iritsi, telebista piztu, eta ETB1eko ‘Gaur Egun’ saioan gaztelaniaz huts-hutsean egindako inkesta bat ikusi dut azpititulurik gabe. Enegarrenez, bigarren mailako hiritar bezala sentituz halako kontrasteen artean.\nA ze nolako bi jarrera. Bi erakunde publikoren, bi politika antagoniko eta biak gertaera beraren hariak josita. Gaztea izanagatik ere, zaildua naiz gaiotan militantziaren militantziaz. Eta nik uste hobe dela jarrera eraikitzailez aurre egitea, frustrazioaren zuloan jaustea baino. Hona hemen nire proposamena, inori leziorik emateko intentziorik gabe, zure iruzkinekin osatzeko.\nHizkuntzaren trataera EiTBn\nEiTB Euskal Herriko telebista publikoa da. Euskara da EiTBren lehentasunezko hizkuntza.\nEiTBk euskara lehenetsi behar du hizkuntza komunitateari beharrezko ikusgarritasuna emateko. Nola gure hizkuntza berezko duen lehenengo katean, hala bigarrenean,\nKale inkesta, elkarrizketa, erreportaje eta bestelako kazetaritza generoetan, euskaraz dakien orori galderak euskaraz egingo zaizkio. Katea dena delakoa izanik ere.\nErdaretan egindako adierazpen oro euskaraz azpititulatuko da, behar bezalako letra tamainarekin, eta kolore irakurgarriz.\nInork lagunduko al dit, honako estilo liburua osatzen?\neuskara, euskera, politika


Medikuntzan aplikatzeko erresonantzia optikoetan oinarritutako biosentsoreak diseinatu ditu Abián Bentor ikerlariak - - euskalerriairratia.eus\nMedikuntzan aplikatzeko erresonantzia optikoetan oinarritutako biosentsoreak diseinatu ditu Abián Bentor ikerlariak\nNafarroako Unibertsitate Publikoa 2015-04-14 19:19\nAbián Bentor Socorro Leránozek NUPen eginiko bere tesian garatu dituen gailuek erresoluziorik eta sentikortasunik handiena lortu nahi dute.\nAbián Bentor Socorro Leránoz NUPeko telekomunikazio ingeniaria da. Tesia egin du, eta bertan erresonantzia optikoetan oinarritutako biosentsoreak diseinatu ditu, medikuntzan aplikatzeko; esaterako, gaixotasun zeliakoa atzemateko. Erresoluzio eta sentikortasun handiagoa lortzeaz aparte, gailu hauetan askoz material merkeago eta egokikorragoak erabiltzen dira gaurko teknologietan erabiltzen direnak baino (batez ere urrea eta metal nobleak). Beraz, material hauek erabiltzea alternatiba izan daiteke sentsore biomedikoen diseinuan.\nBiosentsorea molekula biologikoak (bioerrezeptoreak) erabiltzen dituen tresna bat da, beste substantzia biologiko edo kimiko batzuk atzemateko. Tesi honetan, bioerrezeptoreak antigorputzak deitzen diren molekula biologikoak izan dira. Organismoak sortzen ditu berez, antigenoen aurka borroka egiteko. Antigenoa gorputzarena ez den gai bat da; sistema immunologikoak atzematen duenean, mehatxutzat hartu eta erreakzionatzen du, antigorputzak sortuz identifikatu eta neutralizatzeko. Gainera, biosentsoreak substratu bat dauka, non erreakzio biologikoak informazio ulergarri bihurtzen dituen fenomeno fisikoa gertatzen baita, eta ibilgabetzeko geruza bat, non antigorputzak substratuari atxikitzen baitzaizkio.\n"Berezitasunetako bat da —dio egileak— substratu bezala silizearen gida-uhinak erabiltzen ditugula, zeinen gainean erresonantzia mota jakin bat sortzen baititugu". Diseinatutako biosentsoreak atzemandako antigenoen kopuruaren arabera sortzen diren erresonnatzien uhin-luzeraren mugimenduan oinarritzen dira. "Antigorputzek antigenoekin bat egiten dutenean aldaketa txiki bat dago uhin-luzeran, eta gure biosentsoreek aldaketa hori atzematen dute". Hau posible da biosentsore hauen erresoluzioari eta daukaten sentikortasunari esker, "horrek bidea ematen baitu ikusteko erresonantzien uhin-luzera nola mugitzen diren antigeno-antigorputza loturak emendatzen diren neurrian".\nTesiaren izenburua hau da: “Study and design of thin-film-deposited optical biosensing devices based on wavelength detection of resonances” (Gailu optiko biosentsoreen azterketa eta diseinua, mintz finekin jalkiak eta erresonantzien uhin-luzera atzematean oinarrituak). Javier Marcos Álvarez eta Miguel García Solano NUPeko Ingeniaritza Elektriko eta Elektronikoko Saileko irakasleak izan dira zuzendarikideak, eta Bikain cum laude kalifikazioa lortu du.\nAbián Socorrok egindako lana medikuntzan aplikatzeko da. Normalean, laginean zenbat eta antigeno gehiago atzeman, orduan eta aurreratuago dago gaixotasuna. "Horixe da behatuko genukeena: hasierako edo bukaerako egoera batean bazaude, antigeno eta antigorputz gutxi egongo dira, eta erresonantzia erreferentziazko uhin-luzeratik hurbil dauden uhin-luzeretan egongo da. Egoera aurreratuagoa bada, atzematen diren kontzentrazioak handiagoak izango dira, eta erresonantziaren uhin-luzera asko aldatuko da", azaldu du.\nErabilitako teknologia galera-moduetan oinarritzen da (LMRs, lossy mode resonances). Horretan Nafarroako Unibertsitate Publikoaren Sentsoreen Laborategia aitzindaria da. "Demostratu da teknologia hau izan daitekeela azaleko erresonantziako plasmoietan (SPRs, Surface plasmon resonances) oinarritzen den teknologiaren lehiakide. Azken hau da nagusi gaur egun biosentsoreen aplikazioetan.\nLan honen asmoa da, hitz batez, erresonantziak sortzeko erabiltzen diren gida-uhin optikoen parametroak optimizatzea, ahalik eta erresoluziorik eta sentikortasunik handiena eman dezaten, hau funtsezkoa baita biosentsoreen alorrean. Egindako ikerketen ondorioz, bi sari lortu dira nazioarteko bi biltzar hauetan: Trends in Nanotechnology 2012 eta Optical Fibre Sensors 2014. Azken biltzar horretan biosentsorea diseinatu zen gaixotasun zeliakoa atzemateko eta lortu zen gaixotasuna diagnostikatzeko atzemandako antigorputz-kontzentrazioa gutxiagotzea, eremu klinikoan ohikoak diren balioekin konparatuz gero.\nAbián Bentor Socorro Leránozek telekomunikazio ingeniaritza (2010) eta ingeniaritza biomedikoaren masterra (2012) egin zituen NUPen, eta bertan lan egiten du, prestakuntzan dagoen ikertzaile, Sentsoreen Laborategian. Smart Cities Ikerketa Institutuko kidea da (2015eko otsaila) eta ingeniaritzan doktorea (2015eko martxoa). Gaurkotze ikastaroak egin ditu biomolekulak atzemateko biomedikuntza eta nanoteknologia aplikatuei buruz. Jerónimo de Ayanz Zentroan, eta bestee proektukide batzuekin batera, patente bat lortu zuten ontzi aktiboen etiketei buruz. Ideia horrek sari bat lortu zuen 2011n Nafarroako Gobernuaren Crea EIBT proiektu teknologikoetarako sarietan. Prestatzen ari zenean, ikerketa egonaldi bat egin zuen University of Southern California (Los Ángeles, AEB) unibertsitateko Armani Research Lab delakoan. Sei ikerketa proiektutan parte hartu du, 12 artikulu dauzka argitaratuak aldizkari nazional eta nazioartekoetan, 11 ekarpen egin ditu nazioko eta nazioarteko biltzarretan, eta nazioarteko argitaletxe baten liburu bateko kapitulu 1 argitaratu du, zuntz optikoko biosentsoreei buruzkoa. Gainera, zabalkunde zientifikoaren hainbat blog eta jardunetan aritzen da.


Kontzertu luzea eta beroa eskaini zuen Benito Lertxundik zapatuan - plaentxia.eus\nPlaentxia.eus 2017-10-03 16:09 Kultura\nJende asko elkartu zen frontoian Benito Lertxundiren kontzertua entzutera; bostehun lagunetik gora. Oriotarrak bi ordutik gorako kontzertu beroa eskaini zuen, eta ikusleak zutik zirela eta haien txalo zaparradarekin bukatu zuen saioa.\nHerriko jende askok eta inguruko herrietatik etorritako beste askok (Bergara, Osintxu, Elgoibar, Eibar…) bat egin zuten zapatuan Soraluzeko kiroldegiko frontoian Orioko abeslariaren Kontzertua entzuteko. Gogor jardun zuen hark, eta bi ordutik gorako saioa eskaini zuen.\nBerak esan zuen moduan “elkarrekin kantatzeko” kantu ezagun batzuk jo bazituen ere, (Zenbat gara, Nire herriko neskatxa maite, Baldorba, Jaun baruak eta abar), azken diskoko kantuak eta laster kaleratuko duen diskoko bestelako kantu mordoa ere jo zituen, “kantuok, lehenengo aldiz, publikoaren aurrean probatzeko”. Folk kantu lasaiak eta solemneak oro har, gaitzat maitasuna, natura, herria…. dauzkatenak. Lagun izan zituen musikarien maila altua, berriz, berbetagai izan zen ikusleen artean kontzertua amaitu ostean. Azken horiek zutik eta txalo zaparradarekin agurtu zuten Orioko abeslaria.\nIruñeko San Ferminen oihartzuna Plazentziaraino


Lorategian urmaela instalatzea | Consumer\nLorategian urmaela instalatzea\nUrmael batek lorategiari freskotasun handiagoa ematen dio, eta hainbat dekorazio-aukera, uretako landareen eta beste aldaera batzuen bidez\nUrmael bikaina da, lorategiaren itxura hobetzeko. Oso erraz instalatzen eta mantentzen dira, eta ez oso garestiak; etxeko espazio honetarako oso freskotasun egokia dute. Gainera, uretako landareak, desnibelak eta argiztapena oso modu erakargarrian apaindu daitezke. Artikulu honek, lorategian urmael bat edukitzearen onurak nabarmentzen ditu, urmaela non kokatu eta zein material eta dekorazio erabil daitekeen azaltzen du.\nLorategian urmael bat edukitzearen onurak\nUrmael bat jarri da lorategian freskotasun- eta uroilo-txoko bat sortzeko, eta, horrela, naturarekiko harremana are gehiago gozatu ahal izateko. Uraren presentziak hezetasuna eta tenperatura erregulatzen laguntzen du, landare guztien eta, oro har, zuhaitzen baldintzak hobetzen baitituzte.\nLorategian urmael bat instalatzea erabakitzen denean, bi faktore oso garrantzitsu hartu behar dira kontuan. Lehenengoa da okupatuko duen lekua, oztopo bat izan ez dadin eta baldintza klimatiko egokiak izan ez ditzan. Bigarrena, ezaugarriak: zer materialez egina egongo den, zer forma izango duen eta zein izango den dekorazioa.\nNon kokatu urmael bat\nLorategian urmael bat jartzeko leku egokia da, egun batzuetan (4 eta 6 bitartean) eguzkia hartzen duen gunea. Argiztapen horri esker, uretako landareak urmaelean bizi daitezke, baina ura gehiegi berotzea eragozten du, eta horrek algak edo nahi ez diren beste espezie batzuk ugaltzea erraztuko luke.\nZuhaitz batzuen sustraiak zabalak eta sendoak dira, eta urmaelaren hondoan eragin dezakete.\nKomeni da, halaber, zuhaitzik ez izatea, arrazoi batengatik baino gehiagorentzat. Alde batetik, espezie batzuek (higuinak, adibidez) sustrai oso zabalak eta sendoak dituzte, eta horien hazkundeak urmaelaren hondoan eragin dezake. Bestetik, udazkena iristen denean hostoen erorketak oso gogaikarria izan dezake garbiketa-lana, batez ere hosto erorkorreko zuhaitza bada (neguan hostoak galtzen ditu). Hosto iraunkorrekoak ere zikintzen dira, baina dezente gutxiago.\nHaizea kontuan hartu beharreko beste faktore bat da; izan ere, hosto, adar edo beste elementu gehiegi eraman ditzake uretara, eta asko zikindu. Komeni da urmaela aire-korronteetatik babestuta egotea edo, kasu guztietan, objektu txikiak beste norabide batean eramatea. Bestalde, airea neguan, hotza are gehiago sentitzen da.\nUrmaelen formak eta materialak\nUrmaelak eraikitzeko hainbat forma eta material daude. Haren maila lurraren arrasean egon daiteke, edo gorago, horma txiki batek. Beste aukera bat da desnibel txikiak eraikitzea lorategian, eta hori garestiagoa izan daiteke. Ezinbestekoa da, jakina, gainazal guztia ondo zigilatzea, iragazketarik gerta ez dadin.\nBeste aukera bat da aurrefabrikatutako putzua erostea (plastikozkoa, PVCzkoa, fibrozementukoa, etab.). ), lorategiko lurrean dagoen zulo batean. Urmael horiek hainbat gunetara egokitzeko neurri eta forma estandarizatuekin fabrikatzen dira.\nDekorazioari dagokionez, urmaela apaintzeko hainbat modu daude. Aukerarik ikusgarriena uretako landareek osatzen dute, bai flotatzaileek, bai ur-letxuga, kamalote edo ur-jacinto batek, baita loto-loreak ere, urmael ondoan, Adanen saihetsarekin edo uretako pachirarekin, adibidez. Gainera, landare zingiratsu edo zingiratsu batzuk jartzeak ura oxigenatzen ere laguntzen du.\nUrmaela apaintzeko eta mantentzeko beste aliatu bat ur-jauziak eta iturriak dira; ponpa normal baten bidez ura mugiarazten dute eta oxigenazioa errazten dute. Harri eta arrokek ere oso efektu polita sortzen dute uraren ondoan.\nUrmaelaren argiztapena, berriz, osagarri bidezko osagarria da, gauez erabiltzeko, eta ur-inguruko lanparak eta urpean dauden fokuak ditu.\ndekorazio fuente-eu Jardín-eu Plantas-eu ura urmael zuhaitzak