Lazarragaren eskuizkribua: grafiak, hotsak eta hitzak - Gaiak - Euskonews\nOihenart. Cuadernos de lengua y literatura 21. alean argitaratuta.\nXVI. mendeko Joan Perez de Lazarragaren eskuizkribuaren deskripzio orokorra egiten da, egitura nola antolatua dagoen aztertuz eta edukiaren laburpena emanez. Jarraian, grafi en sistemaren azterketa egiten da, bokalismo eta kontsonantismo mailan erabiltzen diren grafemak azalduz eta, horrekin batera, maila fonikoan gertatzen diren fenomenoak aztertuz. Lexikoaren azterketa ere, ikuspuntu dialektaletik, egiten da. Lexemak, esamoldeak eta hizketan erabili ohi diren klitxeak aztertuz, bizkaierarekin eta beste euskalkietako hizkerekin dituzten parekotasunak erkatuz.\nGiltza-Hitzak: Diakronia. Dialektologia. Fonetika. Lexikoa. Grafi ak. Hotsak. Lexemak.\n1. Sarrera: Egilea eta eskuizkribua\nEgilea ezagutzea, testu bat hizkuntzaren aldetik aztertu nahi denean, argigarri eta, oro har, lagungarri gerta daiteke. Kasu honetan, zorionez, galdera hori aski ongi erantzuna dagoela eskuizkribuan bertan esan daiteke. Egilearen izena ageri den kasu guzietan, azkeneko bi orrien Mª Estivaliz de Sasiolarena izan ezik, Lazarraga edo Joan Perez de Lazarraga idatziak ageri dira eta horien artean maiz bere anagrama.1 Ez dago hemen Joan Perez de Lazarraga nor zen esan beharrik, ezagutzen diren datuak zabaldu baitira.2 Hala ere, esan dezagun jaiotze data ez dagoela zehatz jakiterik oraino; bai 1605. urtean hil zela, arabarra zela, Larrea Jauregikoa, hau Araba iparraldean, Gipuzkoako mugan kokatua, Leinz-Gatzaga, Aretxabaleta eta Oñatiko lurrak mugakide dituelarik. Bere jatorria oñatiarra zen eta garaikideen artean “Poeta” gain-izenarekin ere ezaguna omen zen.\nEskuizkribua bera ez dut eskutan izan, baina faksimila edizio elektronikoan ikusiz3 badakigu 51 orri dituela, plegu laurdenean, 1etik 51ra berriki zenbakituak orrien ordena erabilgarriago bat fi nkatzeko-edo. Testuaren parte nagusiaren letra mota humanista biribildua da eta alboetako zenbait poemetakoa etzana, gazteleraz ‘bastarda’ deitzen dena. Eskuizkribuak lehenengo lau orriak hautsiak ditu, eta barruan ere zenbait orriren falta nabari da, jarraian zehaztuko den bezala. XVI. mendekoa da eta Borja Aginagaldek dioenez: “ez dago zalantzarik [...] 1560ko hamarkadan idatzia dela”.\nHoriez gain, baditu aspaldi ezarritako beste bi zenbakiketa. Borja Aginagaldek dioenez, bat “15” zenbakiarekin hasi eta “67”an ixten da berriko 49an, Sasiolaren bi orriak kanpoan gelditzen direlarik. Bestea berriko bigarren orrian —hasi, lehenbizikoan hasiko da, baina alderdi hori hautsia duenez, zenbakia ez da ikusten— hasten da “1139” zenbakiarekin, azkena “1203” delarik. Zenbakiketa honek ere Sasiolarenak at uzten ditu.\nEskuizkribuak lehenengo lau orriak hautsiak ditu. Zenbakiketa kontutan hartuz, orri bat falta zaio hasieran. 15.aren jarraian ere bi orri datoz erabat urratuak, azken hauek zenbakiketa berrian kontutan ere hartu ez direnak. Badira beste hutsune batzuk ere: testuaren jarraitasunaren hausketak, 1147/1151 eta 1154/1159 zenbaki zaharrek agertzen dituztenak, zenbakiketa berriko 10/11 eta 14/15 orrien artean. Azken honen jarraian, lehen aipaturiko bi orri urratuez gain, falta dira beste batzuk, 1159/1164 zenbaki zaharrek ageri dutenez; eta berriro, 1165/1169 orrien artean ere berdin. Eta, geroxeago, 1174., 1176. eta 1178. zenbakiei zegoz kien orriak ere bai. Alderdi hau amaitzeko, azkeneko bi orriak —50 eta 51, Sasiolarenak alegia— geroztikoak direla esan behar da. Hizkuntzaren aldetik ere bestelako azterketa beharko lukete.\nAhalik eta laburren aurkeztuz eskuizkribuaren edukiak, lehenengo esan behar da gehienak euskaraz idatzitako testuak direla, gazteleraz ere badirelarik zenbait olerki.\nEuskaraz, prosazko narrazio batekin hasten da, barnean zenbait olerki dituena. Euskarazko gainerako guzia bertsotan idatzia dago. Gaztelerazkoek, horiek ere denak olerkiak zirriborro bat izan ezik, bederatzi-hamar bat orrialde hartzen dituzte.\nEuskarazkoetara mugatuz, hasierako narrazioak, tarteka hutsune larrixkoak baditu ere, dena jarraian datorrela dirudi. Lehenengo orritik 14.era hartzen du. Ez da ez hasiera ez amaiera ezagutzen, baina, 18 orri-zenbaki zaharraren ondoren falta diren lauak kontutan hartuz, goitik jota, 21-22 orritako narrazioa izan zitekeela dirudi. Neurtitzetan idatzitako testuak honako hauek dira:\n– Lehenbizi, orrialdeen jarraian datozen olerkiak. Olerki hauek bata bestearen ondoren idatziak daude eta aski garbi erakusten dute, nahiz orrialdean hartzen duten erdiko toki nagusiagatik nahiz letra-mota zainduagatik, egilearen aldezaurretiko asmo baten emaitza direla.\n– Beste olerki asko daude, ahapaldi mota desberdinetan idatziak eta orrialde desberdinetan han-hemenka sartuak. Ahapaldiak orrialdeetan geldituriko hutsuneak aprobetxatuz sartu dira, ez beti olerkiaren eta, beraz, orrialdeen jarraitasuna errespetatuz, atzera eta aurrera jauzika baizik. Hauek, besteak idatzita gero sartuak dirudite.\n– Azken bi orrietan Mª Estivaliz de Sasiolaren bi poema datoz.\nLan honen helburutarako ez da beharrezkoa ikusten testu nagusiaren alboetan —baita narrazioarenean ere— eta edozein bazter aprobetxagarritan datozen olerkiak sailkatzea, baina ez da kaltegarri ere gertatuko nahas itxuran idatzitako ahapaldi eta olerki horiek badutela nolabaiteko bateratasuna erakusteko, forma hutsaren aldetik gutxienez, edukia ere kontutan hartuz lagungarri gerta daitekeenetan:\n– Hiru bertsotako ahapaldiak asko daude, edukiaren aldetik elkarren artean, kasuren baten izan ezik, lotura bateraturik erakusten ez dutenak, baina egilearen asmoan batasunen bat bazuten, zenbakitu egin dituelako, 1etik 30era (26v-ean ahapaldi bat zenbakitu gabe) 26-28 orrietan, eta 47 edo 51tik 67ra 11-14 orrietan. Azken zati honetan, zuzenduak eta errepikatuak zenbaki pilatxo bat daude: izan ere, orrialde desberdinetan batere ordenarik gabe sakabanatuak daudenez hirukoak, ez da harritzekoa egilea bera ere nahastea zenbakiak ezartzean. Letra bera ere batzutan zainduagoa dago.\nHirukoekin jarraituz, aurrekoez gain badira beste batzuk, hauek ere zenbakituak, “M1”, “M2” eta abar “M15”eraino. Edonola ere, ez dago alde nabarmenik haien eta hauen artean.\n– Lau bertsotako ahapaldiak ere badira: 15v eta 16v orrialdeetan, hauek ere zenbakituak, baina zenbakia marratxo batez tatxatua dago. Hasieran, dirudienez, bertsoak marra txiki batez eta zenbakiak ezarriz launaka banatuak baleude bezala ageri dira, baina gero zenbakiak kendu egin dira. Honek baluke arrazoizko azalpenik, bertsoak denak jarraian daudelako idatziak, inolako tarterik gabe, eta puntua ere bera delako bertso bikoiti oro poema osoan, euskal zortziko nagusiaren erara edo gaztelerazko erromantzeenera. Nolanahi ere, hona zenbakiak: 37-45 eta 64-72, hemen “Fin” ageri delarik. Beraz, molde bera eta puntu bakarra dituela kontutan izanik, zenbakiketa ere jarraitua dela eta azkeneko ‘Fin’ hitza, poema bat izan daitekeela dena ondoriozta daiteke. Bestalde, lehenengo zenbakien faltak eta testuaren edukiak ere agertzen dutenez, 15. orriaren aurrekoetan hasiko zela poema, galdu diren lau orrietakoren batean, alegia, pentsa daiteke; eta hemen ere kontuak eginez, 1etik 36rako ahapaldiek lau orrialde hartuko zituzten, bakoitzean 9 lauko edo 36 bertso, beste orrialde bietan gertatzen denaren arabera. Bestalde, badakigu 15. eta 16. orrien artean beste lau orri falta direla. Gelditzen diren bi puskak horietako birenak izan daitezke: ageri den letrak besteetako bera dela dirudi, puntua ere bera da eta zatiak eskuineko bazterrak dira. Beraz, hemen ere kontuak ateraz, falta diren 18 ahapaldiak —46.etik 63.era— bi puska horietan agertzen direnak izango zirela pentsatzea arrazoizkoa litzateke.\nLaukoekin jarraituz, 25-ean lau ahapaldi daude “11-14” zenbakiak tatxaturik. Hurrengo orrialde bietan poematxo bat dator osorik, 1-etik 9-ra zenbakitua, eta azken zati osoa 10 zenbakiarekin amaieraraino, laukoak marratxo batez bereizten diren arren. 26v-ean lauko solte bat.\n– Bost bertsotako ahapaldiak ongi zehaztuak daude eta ahapaldien puntua ere aski konplexua da, ez beti behar bezain ongi lortua, ordea. Zenbakiak ere badituzte. 27r-ean sei ahapaldi ageri dira, hauek zenbakirik gabe, baina, edukiak aditzera ematen duenez, 28r-ean jarraitu egiten dute eta, horrez gain, hauen lehenengo zenbakia “7” da. Poema luzea dirudi, 33 ahapaldikoa,4 azkenak hiru bertso bakarrik ditu, ahapaldia eta poema bera ere zintzilik gelditzen direlarik, eta ez toki faltaz.\n– Zortzi eta hamar bertsotako ahapaldidun olerkiak ere baditu, ahapaldiak ongi bereizten direlarik eta ia beti zenbakiak ere ezarriak dituztelarik.\n– Eta, azkenik, ahapalditan banatzen ez diren poema batzuk ere badira.\nTestu nagusian dena oso zaindua dago: letra, lerro artezak, marjenak, eta, batez ere, ia ez dago ez erraturik eta ez zuzenketarik, eta hori egiaztapen erabakigarria izan daiteke aurretik idatzitakoaren kopia dela erakusteko. Beste olerkiei begiratuz, berriz, ez dira ezaugarri horiek ikusten, hiru bertsotakoetan izan ezik.\nLau bertsotakoen letra-motak ez dirudi hiruko gehienetan ageri dena bezalakoa denik. Etzanagoa da, batetik, eta idazkerak berak ere arinago eta laxoago egina, bestetik; eta zuzenketak ere gehiago ditu. Bostekoen letra ere laukoen antzekoa da eta bertso ezabatu eta zuzenduak ere haien antzera ditu. Eta letra-mota horrekin idatziak badira hainbat olerki, esaterako, ustekabeko uzkerraren umorezko poema narratzailea, gai berarekin gazteleraz ere ageri dena eta kasu honetan garbi esaten da nor den egilea: “conpuesto por” eta Lazarragaren anagrama. Egia da gaztelerazkoaren letra oso zaindua dela, baina izenburuan duen letrak, berriz, aipatzen ari garenaren antz handia du.\nDituzten ezabatu eta zuzenketa ugariagoak kontutan hartuz, agian zuzenean idatziak egon daitezke poema horiek; eta, ondorioetan aurreraxeago eginez, Lazarragaren ohizko letrarik arruntena ez ote zen hori bera izango galde daiteke. Hain zuzen ere, letra-mota horretxekin idatzia dago bere izena poema baten barnean: “neure yçenaz nonbraeta nax / Joan Perez de Laçarraga” (47r).5\nAmaitzeko, goian esan den bezala, Lazarragaren egiletzak ongi oinarritua dirudi, baina horrek ez du kentzen galdera ugari sor ez daitekeenik egiletza horren, testuen orijinaltasunaren eta zenbait testuren iturrien inguruan. Baina, gai horiek beste barnetiko azterketa mota bat eskatzen dute.\nHemen eskaintzen den iruzkina euskarazko narrazio eta olerkietan oinarritu da, Sasiolarenak alde batera utziz esan diren arrazoiengatik. Testuen irakurketa edizio digitaletik egin da, baina interneten eskaintzen den irakurketa ere aprobetxatuz.6\nTestu denak egile bakar eta berarenak bezala hartu dira. Halere, Sasiolarenez aparte, 36. orrialdean poema bat ageri da goiti behera bi lerroz tatxatua, baina irakurgarri gelditu dena, ala, hobeki esanda, berariaz irakurgarri utzi dela dirudiena. Honexek sortarazten du zalantzarik handiena, ez ageri duen ezabaketagatik, hori ere lagungarri gerta daitekeelarik, baizik darabilen hizkeraren berezitasun batzugatik batez ere. Haatik, besteekin batera hartu da poema hau ere, haien antzeko aldeak gehiago dituen ustetan.\n2. Grafia eta fonetika\nEskuizkribuan jarraitzen den ortografi a-sistema aski tinkoa da, eta deigarri ere gertatzen da duen erregulartasuna; nolabait esateko, hain ‘arautua’eta grafi etan hain aldaketa gutxirekin aurkitzea, batez ere erromantzez idatzia dagoenarekin erkatuz gero, haren sistema grafi koa badarabil ere. Garaiko beste euskal idazleengan bezalaxe, hemen ere zenbait grafi a alografo hutsak dira, erromantzetik zuzenean eta egokitze saiorik gabe euskarara eraldatuak. Beste batzutan, berriz, fonema bera adierazteko grafo eta digrafo desberdinak darabiltza eta, alderantziz ere bai, grafo bera, edo digrafoa, fonema desberdinak adierazteko. Dena dela, analisi fonikoan grafi az baliatzea ez da beti egiteko erraza, elkarren arteko baliokidetza ez delako mugiezina, eta hemen egiten den analisian ere grafi a eta hotsen artean dauden harremanak, kasu askotan, ezinbestez etimologian oinarrituz aztertu behar dira. Bestalde, garaiko idazkeran ohizkoa zen bezala, laburdura paleografi koak ere erabiltzen dira; puntuaketarik ez, ordea; maiuskulak eta minuskulak batere arauketarik gabe; eta, batez ere eskuizkribuaren hasieran, hitz lauz idatzirikoan, hain zuzen, hitz guziak bata bestearengandik puntu batez banatzen dira. Bestalde, partizipioa eta aditz laguntzailea batuak idazteko joera idazleengan oro har hainbeste iraun duena, hemen ere nagusiki ageri da.\nBokalismo mailan, /i/ hotsa adierazteko <y> eta <i> alografo biak erabiltzen dira edozein posiziotan, hasierakoan ia beti –txandaketa batzuk salbu: «idoro», «itaunquetea», «iorc-», <y> idazten delarik: «yrazarri», «ytaunduric», «ypuy», «ycara», «ylgo», «yncadu», «yçanagayti»: eta txandaketaz beste posizioetan, batez ere diptongoaren bigarren elementua denean: «bay» (gehienetan) / «bai», «oy»/«oi», «ayta» /«aita», «ny»/«ni» (gehiagotan). Bestalde, /u/ hotsa adierazteko <u> eta <v> lehentasun nabarmenik gabe, bokal artean joaten direnean hurbilkariak ere izan daitezkeelarik: «dave» /«daue».\nBokalen grafi ak ez dira eragozpen garaiko sistema bokalikoa zein zen jakin ahal izateko. Zalantzarik bada, bokal sudurkariena da. Izan ere, zenbait hitzetako bokalen gainean ezartzen den zeinuak –ez erregular, halere– bokal sudurkariak oraindik ahoskatzen zirela, agian, adieraz dezake: «cateea», «miiau», «morroe», «morroeorri», «beaçatu» ‘meatzatu’<lat. ‘minaciare’,7 «errazoaric», «usayz».8 Izan ere, XVI. mendean eta Arabako lurralde horretan bokal sudurkariak oraino ahoskatzea oso posible da, mende berekoak diren Pedro de Madariaga kaligrafoak eta Garibayk hagitz zehazki lekukotzen dutena onduz eta egiaztatuz.9 Dena den, kontsonante sabaiko sudurkariaren laburketa agertzeko, besteak beste, zeinu bera erabiltzen da.\nBokalismoan gertatzen diren fenomenoak bizkaiera zaharreko testuetan jasotzen direnen parekoak dira neurri handi batean, berezitasunik ere ageri den arren.10 Beraz, lotura nagusiak bizkaierarekin dituela esan daiteke, beste euskalkien ezaugarrietara ere, ez maiz baina bai jarraian, apurren bat hurbiltzen delarik.\nIldo horretatik, segmentu bokalikoen tinbre-aldaketa aipagarriak gertatzen dira. Dardarkari eta albokarien aurreko bokal ertaina zabaldu egiten da: «barri», «barriz», «bardin», «alcar», «balça»; baina ez beti: «guerria». Arrazoi desberdineko hersketak eta tinbre aldaketak ere gertatzen dira: «Eusquel», «nun», «nungo», «urten», «aguirtu», «chiquir», «az chiquirra», «ule». Baina txandaketak gertatzen dira eta, beraz, polimorfi smo ugaria nabarmena da, baita kontsonante sudurkarien arteko sailean ere: «guichi»/«guchi», «gura»/«gure», «emon»/«emun», baina «on», «echi»/«ychi», «exilic»/«yxilic», «efi ni»/«yfi ni». Era berean, asimilaketak: «balidi», «lidi», «ypirdietan», «guçurric», «escreviduric», «ynguiraturic», «baga», «monesterio», «gumuta», «guichi»/«guchi» eta disimilaketak: «pacenciaric», «ganchitua».\nDeigarria da bokalen galera zein apurra den. Garaiko ahoskera osoagoa agertzen ote du horrek? Aferesi kasu bat: «çarriz» (‘ezarriz’, alegia); eta «urtan», ‘uretan’, sinkopa bakarra. Sorketak, aldiz, ugariagoak dira, anaptisia eginez: «geraçiea», «curela», «cureldo», «lucuru». Erromantzera makurtzen da protesirik gabe erabiltzen dituenean: «rregimentua», «rrepara», «rribera», «rretulo»; baina, «erregue», «erromeria», «erropaac», «errazoaric», «erruqui», «erregalozco», «errellea» (<lat. ‘regula(m)’etik) eta txandaketaz: «erreñuetan»/«rreñuan».\nSekuentzia bokalikoetan, beherunzko diptongoen artean aipagarriak dira kontsonante sudurkaririk gabe gertatzen diren «arçai», «arraitan».11 Murrizketa soilak: «açartu», «Jandoneanez», «çatez» (‘zaitez’), «iruli», «deadarrez»; «eben» (inoiz ez ‘emen’), «ebeti», murrizketa zaharra.12 Ugariagoak dira jarraiko txistukaria sabaikatuz ageri direnak eta, beste lekukotasunekin batera, garai hartako bizkaiera mintzatuan horrela gertatzen zela ziurtatzen dutenak: «achaquiz», «gachez» —kasu honetan baita diptongoaz ere, txandaketa grafi ko hutsa izan daitekeelarik: «gaichez rodeatua»—, «nax», «naxana», «naxala», «axan» —bustidurarik gabe: «naz», eta gainera diptongoa gordez: «naiz»—, «gax», «gaxtoto», «çorigaxtoan», «gox», «inox», «noxbait» eta «noxpait», «bacox». Polimorfi koa da: «baxin» (‘baizen’),13 ‘-n’ gabeko formaz txandakatua: «baje»/«baxe», eta bustidurarik gabe ere: «baiçe».14\nDesberdinak dira gorunzko diptongoak txuliatzeko hartzen diren bideak: epentesiak sortuz: «crudel», «curel», baina «cruel» ere. Murrizketak: «tenda», «tendaric», «esporçu», «concencia», baina «soberviaric». Diptongatu gabeko formak ere: «fortiz», «miramentu», «pensamentu», «regimentua».\nOndo gordetzen dira hiatoak sortuz gertatzen diren sekuentziak, baita fonetika sintaktikoaren eraginez sortutakoak ere: «bidea», «Jaungoicoa», «gogorragoa », «servicioan», «lecurean», «joan», «sarçaen», «lenaengo». Batzuetan, bigarren mailakoak direnak, agian diptongatuak ziren sekuentziekin txandakatzen dira: «aen»/ «ain» <’aren’, «nuen» <’noren’. Eta murriztuz: «oyn» <’orain’.\nAzterketa zehatza beharko lukete Arabako beste testuetan agertzen ez diren bokal geminatuek:15 <bervaac», «doncellaac», «plaçaan», «erropaac», «çaarçat», «belaarria», «leen», «miia», «dolorosooc», «virtuosooen», «içaaten», «çaaquit», «çaatean». Disimilaturik dago, ordea, ‘-a’ mugatzailea hartuz gertatzen den emaitza: «fortunea», «tendea», «cantaetea».\nLeherkari belareen mailan, /k/ ahoskabea <c> grafi az idazten da, kontsonantearekin trabatua doanean izan ezik, kasu hauetan <qu>: «azquero», «detizque», «çatezqueala», «onezquero». Dardarkariaren aurretik, maileguetan gehienbat <c>grafíaz: «crianza», «cruel», «escrevidu», «criadorea»; baina baita <ch> grafi az ere: «Christobal», «ypochrita», «Christoren». Erromantzearen sistema erabat jarraituz ahostuna ere, <gu> ‘e’ eta ‘i’ bokalez: «gueiago», «neguian», «begui», «eguin». Gutxitan bada ere, <g> soila ageri da: «gichi», «giçon», «gero», «gehiago», «geratu», «Gebaracoan», «usegin», «agindu». Eta, agian, beste balio fonikoa izango zuten: «genteac», «generalmente» hitz mailegatuetakoetan.\nFonetika mailan aipagarria gertatzen da hasierako posizioko leherkarien banaketa ahoskabe eta ahostunen artean. Ahoskabeak lirateke: «pilox», «piloxic», «quilçaric», «tendaric», «pulça», «catez», «calçaidu». Baina «barrez», «galteric», eta txandaketak edo neutralizazioak gertatuz ere: «castaçen» /«gastatu», «tenpora» / «denpora». Inoiz leherkaririk gabe ere: «orapilagaz». Hasierako leherkari ahoskabearen egoera berdintsuan agertzen dira Landuchioren hiztegian eta baita oraingo Leintz bailarako hizkeran ere.16 Hitz barneko belare ahostunaren galera arrunta zena Bizkaiera zaharrean,17 hemen, gutxitan bada ere, ageri da, zenbaitetan egoera polimorfi koz agertzen dela: «eçautu», «çaoz», «yes», «eon», «eongo», «eoçanac», baina «egon». Ezpainetako ahozko eta sudurrezkoen arteko txandaketa aipagarria da: «beaçatu» (‘meatzatu’). Landuchiok ere jasotzen zuen «gabineteoi» (<’ganibeta’), metatesia eginez. Esaera polimorfi koan zeuden partizipioetako ‘-ki /-gi’ atzizkiak eta, beraz, atzizkiaren txandaketa bezala hartu beharko da gertatzen diren: «yregui»/«irequi», «jaguin»/«jaquin», «eguin»/«equin»: «bere fl echeaz yregui» / «belarrioc yrecaçu eta dançuçun», «emun jaguite»/«ançi jaquinic», «bervaen artean eguion erregutu»/«despedidu equion».18\nAhoskabearen alde neutralizatzen dira igurzkari edo afrikariaren ondotik doazen ahostunak, bat-bateko ahoskera agertuz: «ezterechut», «ezton», «eztau», «aberaspatequin», «aberas pategaz», «aberaspat», «garrazpi», «axpurucoac»; edo leherkarien elkarketaren ondorioz gertatzen dena: «nitaucautat», «bapere», «galanpat», «nipere», «ust eztidin», «extazu» (<‘echit dazu’). Nahiz eta txandaketak ere gertatzen diren: «noxpait»/«noxbait», «ez dozuna», «ez badot bere». Azkenik, sail honekin amaituz, ‘muta cum liquida’ taldearen txuliaketa garbia aipagarria da: «cureldo», «curelac», «luqurea» ( ‘lucro’), «gueraçia» (‘gracia’).\nHobietako sailean, bizkar-hobietakoak eta mihipunta-hobietakoak, alegia, hots afrikarien grafiek bat egiten dute igurzkarienekin. Hori dela eta, grafien eta hotsen arteko lotura irizpide etimologikoz egin behar da.19 Beraz, <ç> edo <z> grafi ak edozein posiziotan eta tinbre bokaliko guziekin agertzen dira, bizkar-hobietako igurzkariaren ala afrikariaren balioa eduki dezaketela: «çorroçic», «zorroz», «eçin»/«ecin»/«ezin», «çegaz», «çiteçenean», «çidin», «esaçu», «çure», «bioçean», «erioçea», «serviçen», «eçinic», «bioçori», «causaç», «jaçu», «zaoz», «jaoz», «oz».\nBeste horrenbeste gertatzen da mihipunta-hobietako hotsa adierazteko erabiltzen den <s> grafi arekin. Grafi a soil honek, ez baita ez luzerik ez bikoitzik agertzen, igurzkari ala afrikariaren balioa eduki dezake; afrikaria: «losa», «aseguin», «aseden», «ese», «esai», «ysi», «deuso», «eusan», «ausi», «sinis», «aus»; igurzkariak diren: «saldu», «sartu», «icasi», «esan», «beso»; eta balio biak ageri ditu honek: «isasoarena».\nFonologikoki sistema ongi gordetzen dela ageri da, ziurtasuna eta nahasketarik eza dira adierazgarrienak, baita posizio inplosiboko <zt> taldean ere, hain aldakorra dena bestalde.20 Hala ere, badira zenbait nahasketa grafiko beti igurzkarien artean eta inoiz afrikarietan, «gausaric» hasieran eta gero zuzendua «gauçaric», «desesperanças» (nahiz eta <s> sigmatikoa bezala ere har daitekeen azken grafi a hau), «azpertu»/«aspertu», «çufrietaco», «toleztaduric», «monezterio» edo jarraian datorren olerki zatiaren azken bertsoaren azken hitza: « Esaten yracastaçu/Axparreneco larrosachoac/geraçiea yndaçu/morroe galant estiraduac/oy defendidu naguiçu/oy Gaztelaco erregue jauna/erreguiagaz ycasu». Kasu honetan, pasartea oso argia ez bada ere, “ycas çu” edo “ycasçu”, puntuarekin bat eginez, espero zitekeen. Edonola ere, agertzen diren kasuak, gutxi dira, ez denak hain garbiak eta ez dirudi aski direnik igurzkarien arteko nahasketa hasia zegoenik esateko.\nSabaiko sailean igurzkari ahoskabea, oro har, <x> grafi az adierazten da: «gaxoric», «geldixe», «goitixeago», «gaxki». Azken posizioan ere: «gox», «inox», «nax»; <x> grafia bokalartean, gutxitan bada ere, <j>z txandakatzen da: «baxe»/«baje», «bixe»/«bijeac», «gajoturic».21 Hitz maileguetako <x> grafiak garaiko erromantzearen ahoskera izango zuen ziurrenez: «exemplu», «prolixidadea», «baxadu», «proximoari». Sabaiko sail honetan, <ch> grafi a, berriz, posizio guzietan eta beti sabai aurreko afrikari ahoskabearen balioarekin erabiltzen da: «chitez», «chu», «chiquir», «ichi», «guchi», «gach», «gachori», «bacochic», «bacoch», «anech», «nachaçu», jatorri ezberdinetakoa, noski, ikusten den bezala. Hitz mailegatuetan ere: «chapitelagaz», «escuchadu», «fl echeaz», «sospecha», «cuchilladea », «estrecho», «tacharic». Azken posizioan gertatzen diren kasuak txandaketa soilak baino ez direla esan daiteke: “eguin eusan promeseaz eçe casi eucan gax/guztia quendu jacan”, “inocentea damu diat/ain gach andia obraetan” eta “aldi bat perla lindea eguin eguiçu/nigaz orrdu bacox bat cumplidua”, “estilo onçat arrtu doçu/erro bacoch bat jaiztea”. Bestalde, maileguez eta hasierako posiziokoez kanpo gertatzen diren sabaiko hots hauek diptongoaren murrizketaz gertatzen diren bustidurak edo atzizki adierazkor edo indartzaileak diren «-xe», «-cho» eta «-che»: «claruxeago», «goitixeago», «presentexeac», «mutilcho», «choricho», «Pericho», «bercheac», «daquidancheau», «gueucheoc». Inoiz «-je» grafi az ere: «urteje».\nHurbilkaria, sabai-aurreko igurzkari ahostuna eta, agian, belare igurzkari ahoskabea?\nSabaiko hurbilkaria izango zen hasierako posizioan agertzen den <j> grafiari dagokion hotsa.22 Horrela, *e- zaharretik bilakatutako aditzetan: «jarri», «jo», «jate», «jaio», «jaquinic», «jaisten», «josiric»; zenbait hitzetakoa: «jaun», «Jauna», «Jaungoicoa», «jaureguietan», «jabe»; adizki jokatuetan *dj-ren bilakabideaz gertatutakoa, agian sabai-aurreko igurzkari ahostuna izan zitekeelarik: «jat», «jacu», «jabilt», «jatala», «jafi ndazu». Txistukariaren ondotik doanean ez da afrikaria izatera iritsi oraindik, edo ez, behintzat, afrikari ahoskabea: «ez jat», «ez jaçu», «ez jaquiteac». Hitz barruko bokalarteko sekuentzietan ere hurbilkaria edo horren antzeko hotsa23 ahoskatuko zen, <y> edo, txandaketaz, <i> grafi az ematen zen hotsa: «goyan», «mayan», «baya», «gueyago», «leyan», «jayo», «neyo», «maia», «baiez», «jaio», «çelaietati», «arçaiaen»; hagitz gutxitan <j>z: «ojal», «jajoa».\nBeste hots bat agertuko luke, sabai-aurreko igurzkari ahoskabea, agian belare igurzkari ahoskabea, zenbait hitz mailegatuetan: «enojadu», «biajea», «juglare», «trabajuric», «bentajaz», «frijidu», «naranjea», «monjea», «conjuro».\nSabaiko sudurkaria adierazteko <nn> eta <n> grafi ak laburduraren zeinuarekin agertzen dira, eta «nn» soila ere bai balio bera adieraziz: «orainganno », «oynn». Beherunzko diptongoaren murrizketaz maiz gertatzen da: «ceña» «oñac», «señaleatan», «soñac», «baño», «gañean». Horiekin batera: <yñ> grafi a: «suyña», «muyña», «ayñ». Eta horien parean txandaketak: <n> eta <in>: «çeyna»/«çeina»/«ceyñac»/«çeñac», «baino»/«baiño»/«baño», «soynean»/«soña», «gainea»/«gañean» («ganean» ere badarabil), «ainbat»/«aynbat»/«aiñ». Gertaera hauek ikusirik, <yn>, <yñ>, <in> eta <iñ>, denak sabaiko sudurkaria adierazteko digrafoak direla pentsa daiteke.24 Beste jokabidea idarokitzen du <i> segmento soilarekin doanean, hobietako sudurkari huts bezala agertzen baita eta inolako txandaketarik gabe: «aleguina», «aseguina», «arinago», «ifi niric», «jaquinic», «ecinic», «dinat», «dafi nela», «guinean», «bacina», «mina». Maileguetan, txandaketarik gabe, beti <ñ> tinkotasun handiz: «cañadaetan», «engañadea», «estrañua», «cabaña».\nBestelakoa da sabaiko albokariaren agerpena, euskarazko hitz bakarren baten baino ez baita agertzen: «yllun», «yllundu», «yllunetan», «vasallorea», eta ugaritasunez hitz mailegatuetan: «donzellea», «dollor», «llantuac», «silla», «villa», «cuchilladea»; kasu batetan <l>rekin txandakatuz: «umilladuric»/ «umiladuric»; eta, inoiz, [li]ren balioaz agian: «balloa», «lloaque» (‘balioa’, ‘lioake’). Bustidurarik gabeko formak dira arruntenak: «exilic», «ebili», «bilaetan», «mutila», «bila», «yla», «dadila», «erabila», «baebilen»; baita, noski, azken posizioan gertatzen denean ere: «sotil», «nabil», «dabil», «mutil», «exil».25\nDardarkarien grafi a bikoitza, erromantzez prestigiozko grafi a zena, pertinentea ez den testuingurutan ugaria eta ia grafi a bakarra da. Hasierako posizioan, mailegu berrietan, batez ere bokal protetikorik gabeetan ia beti bikoitza, maiuskulak ere hori bera agertzen duelarik: «rrepara», «rreñuan», «rribera », «rremediatu». Protesidunak, beti <e->z, gutxiago dira eta horiek, zenbait kasutan, mailegu zaharragoak direla eta hizkuntzan sartuagoak daudela adieraziko lukete: «erregue», «erregutu», «erregutan», «erruqui», «errazoaric», «erriertea», «erropaac». Leherkari ahostunaren ondoren: «librreria», «librrero». Barruko posizio inplosiboan: «arrtan», «arrçai», «arrgui», «berrba», «errdira», «orrdeko», «arrcue», «urrte»; posizio horretan galerarekin txandakatu ere egiten delarik: «eguin bea dau»/«bear dau eguin», «nogaiti»/«norc». Eta, noski, azken posizioan ere grafi a bikoitzaz: «urr», «gaurr», «ederr», «amarr», «alcarr». Inoiz nahasketa grafi koak ere: «bilduric» (‘bildurrik’), «erori»/«erorri».26 Inoiz <r> soila gainean laburduraren zeinuarekin, dardarkari anitza adierazteko, alegia. Bestalde, bokalartean doan dardarkari soila, hurbilkari bezala hainbestetan ahoskatzen dena eta, euskalkien arabera, hortzetako leherkariarekin txandakatzen dena, hemen ere agertzen da: «berarr», «berarraz», «irequi», «belarico». Metatesiz agian, Landuchiok ere jaso zuen, «yrago» forma.\nAipatu diren hotsez eta egin den analisiaz gain, laburbilduz, maila grafikoaren iruzkinak egoera ahulean uzten du sistema fonologikoaren hots guzien deskripzioa eta azterketa egokia egiteko aukera. Idazkerak berak ere zainduaren itxura duenez, herri-ahoskera baztertua gelditzen oten den susmoa har daiteke eta, erromantzearen grafi ek ez dute biderik ematen euskararen hots propio guziak adierazteko.Txistukarien sailean, XVI. mendeko beste testuetan baino sistema tinkoagoa erabili arren, artikulazio-moduak ez bereizteak zenbait arazo sortzen ditu. Hala ere, txistukarien sistema ondo gordetzen dela esan daiteke eta nahasketa agertzen duten kasu banakak ez dira aski desfonologizazioa hasia zenik esateko. Aspiraketa badakigu aspalditik galdua zegoela, eta hemengo euskal hitzetan hori erabat garbi agertzen da ezpaita batere <h>rik agertzen ezta etimologikoa izan zitekeen kasutan ere. Sabaikoen saila ez da garbia: sonanteen ahoskerak, sudurkarienak batez ere, itzal handixkoak ditu eta sabaiko leherkarien egoera eta erabilera ezin daiteke jakin, ez baita inoiz agertzen horrelako hotsik adieraz lezakeen grafiarik.\nLexikoa hizkuntz ikertzaileei eskuragarrien gelditzen zaien elementua da, baina, bide batez, arriskutsuen eta nahaspilagarriena ere bai, hitzak hegalariak baitira, harat-honat giza-harremanekin batera ibili ohi direnak. Beraz, ez dira irizpiderik gotorrena hizkera bat deskribatzeko ala hizkera hori toki ezagun batean kokatzeko. Hala ere, lexikoaren azterketak hizkuntzaren beste ezaugarriekin batera hartzen du indarra eta bihurtzen da lagungarri hizkera bat identifi katu eta bereizteko.\nLazarragaren eskuizkribuak, testu narratzaileez osatua dagoenez gehienbat, lexiko ugari eta ugaria du. Narratzailea da aurrenean datorren artzain-kontakizuna, eta berdin dira poema gehienak ere. Narrazioa izatea ez da aski hitzen ugaritasuna justifi katzeko, baina poematan eguneroko egoerak agertzen direnez, hitzak ere gehitu egiten dira neurri berean, hitz erabiliak eta erabilgarriak, noski, gaien arabera. Lazarragak askatasunez eta aisetasunez darabil hizkuntza, ez duelarik hitzekin behaztopa larriegirik egiten ez eta hizkuntz garbitasunaz kezkarik ere agertzen. Honekin ez genuke besterik deus iradoki nahi hitzen erabileran inolako arazorik ez duela baino. Erdal hitz ugaritxo sartzen dituela eta ez beti ezinbestez? Agian, bai, baina ez dago egungo ardurak orain laurehun urtetara aldatzerik ikuspegia erabat lausotu nahi ez bada. Lazarragak, ezer agertzekotan, komunikatzeko doitasuna agertzen du eta hizkuntz erabileran —kasu honetan euskararenean— gaitasuna eta bai arreta ernea ere.\n3.1. Bizkaierazko lexikoa\nEsan bezala, ez da harritzekoa beste hizkuntz mailek ageri lezaketena, lexikoak ere, bere arrisku eta guzti, hura bera egiaztatzea. Baina, horretarako, batez ere bizkaierazko hitz bezala har daitezkeenak eta bizkaierazko testuetan batez ere dokumentatzen direnak hartzen dira kontutan. Eta egun ere bizkaieraz bizirik badiraute, hainbat laguntza hobea gertatuko dira.\nEz dago hemen hitzez hitz aztertzen hasterik, kasu bakoitzak bere historia eta garapena baitu, baina testuetan erabiltzen diren hitz askok ez dute eragozpenik bere kokapena bizkaieran ezartzeko. Hala nola, berba, ereitzi / erechi (‘deitu’, ‘izena izan’), bentanea, gumuta, leguez (‘bezala’), laco, eroan, gaxaesun (‘gaisotasun’, ‘eritasun’), gueratu, gumutatu, gura, senarrgurea, ecusgurea, bervagurea, baga, bague, parebaguea, canpaac, ytaundu, ytaunquetea, yraçarri, se(h)i, arerio (etsai ere badarabil), domeca, jasarri, barriz, bardin, auma, azuri, baracatz, jaquea, jausi, eguazten, eguaun, eguaunguren, ostean, osteango, osteangoan, Peru eta Peria,27 eta beste asko bizkaieraren hitz ezaugarriak dira eta, horrenbestez, beste euskalkitako lexikoarekin erkatuz bereizgarriak ere bai zalantza handirik gabe.\nHitz horiez aparte, badira beste euskalki batzuekin amankomunak, baina bizkaieraz erabiliagoak izanik, bizkaieraren adierazle gertatzen direnak, esaterako: barru, ugaçaba (behin jabe), ugatz, mesede, loacartu, berebiçiko, jasarri, urrean ebili, laztan, laztan izan, arrezquero... Ala bizkaieraz forma apur bat aldatu egiten dutenak: sinistu, ule, obato, azartu (‘ausartu’), inguiratu, aratixte... Ala ohizko esanahiaz gain, besteren bat berezia hartzen dutenak: osatu (‘sendatu’), jarri (‘eseri’), biurtu, biurqueta (‘itzuli’, ‘itzulketa’), ezarri (‘bota’), aguindu (‘bidali’, ‘igorri’), esque (‘bila’)... Eta egun ez erabili arren, garai bereko bizkaierazko testuetan dokumentatzen direnak, adibidez, aitasuna, beaçatu (‘meatzatu’, hots, ‘mehatxatu’), bear (‘erru’), apucadu (‘gertatu’, ‘agitu’),eguçaria, olç (‘horma’, ‘pareta’), yramo (‘jaurti’), eta abar.28\nAzkenik, sintaxi-erabilera desberdina edo berezia dutenak ere badira, esaterako, urten, ygo —“Acabaduric bada Silveroc bere cantaetea urten / eben bere camararean eta ygo eben bere uga— / çabaren aposentura” (6v)-, iragankorrak, beste euskalkietan ez bezala, ala eldu, inesiboa eskatuz beti, ez dena hain usatua oro har: “Ribera baten eldu ninçan” (27), “joan çirean confusioco esera nun eldu çirean yrugarren egunean” (13v).\nBadira hitzen artean kontutan har daitezkeen morfologia eta sintaxiko baliabide garrantzitsuak. Batzuk hitzak direlako berez: hala eçe lokailua, esakune konpletiboak, ondoriozkoak, kausazkoak eratzeko erabiltzen dena; ei, Arrasateko erreketaren kantuan dokumentatzen dena,29 hemen ere jasotzen da –“obra barri bat ey daucauçu / nigaiti conponiduric”, “Salbatierra / egun ey dago tristeric” (41)–, bide ere, balio berarekin, birritan ageri delarik; ze ezezko balioarekin, bizkaierazko hainbat testutan dokumentatzen dena, hemen ere kasu denetan aginte esaldietan: “arren çebeguit burlaric” (20), “orain edola bere çenafi nçu” (32), eta “fi a çeçatez”, “cebeuçaique”, “çebesaqueo”, “çebitez”, “çegabilçaden”, eta abar. Bi gauzez ohartu behar da: batetik, beti forma jokatuetan agertzen dela, sekula ez jokatu gabekoetan eta, bestetik, gehienetan adizkiari lotua idazten duela. Horrek, agian, adierazi nahi du aditzaren jokaerak bi forma izan zitzakeela, baiezkoa eta ezezkoa, agintera balioko erabileraren paradigman.30\nBeste batzuk, hitzak sortzeko ahalbide eratzaileak izanik, hitzetan baino ez dira ageri, baina bide batez hizkera baten ezaugarri dira, esaterako, -to/-do moduzko adberbioak eratzen dituen morfema: ondo, cureldo, cortesdo, obato, gaxtoto, galanto, eta abar.31\nAipatu diren hitz horiek ongi erakusten dute Lazarragaren testuek bizkaierarekin duten hurbileko elkartasuna, baina badira euskalki konkretu bati atxiki ez dakizkioken beste hitz asko ere bizkaierarekin lotzen direnak garatu duten forma berezian. Har dezagun aitzaki hitza, eta achaki haren ahoskera bilakatua baino ez da, baina bizkaieraren eite ukaezina du. Beraz, formari atxikiz, noski, eta fonetikaz eta grafi az eskaini diren azalpenak berriro errepikatzen ihardun gabe, hitz askok ongi ezagutarazten dute zein euskalkitan kokatzen diren, eta agian beste asko jatorragotzat har daitezkeenak baino ez okerrago. Hona zenbait adibide: achaki bera, alcar, andi, axea, balça, bardin, barriz, baxe, bildur, cantaetea, çegaiti, chiquir, çorigacha, çorigaxto, echurea, tristurea, emon, emun, ernegatu, erroitu (‘arroitu’ ezaguna da Nafarroan), gaba, gach, gaxto, goxa, guichi, guzur, laster, lauren, narru, oçitu, onerechi eta onerechia, parcatu, pultzatu, ychi (‘utzi’, beti datiboarekin)32, ydoro, ypirdi, eta abar.\n3.2. Esamoldeak eta hizketan erabili ohi diren klitxeak\nEskuizkribu honetako testuetan maiz errepikatzen dira zenbait esamolde eta mintza-baliabide, hizkeren ezaugarri apartak gertatu ohi direnak, ez baitira elkarren artean hain erraz kutsatzen Hauek ere bizkaierarekin lotzen dira gehienbat, bizkaierazko beste testu batzutan ere dokumentatzen direlako edo/eta gerora ere gordetzen direlako.\nOy, oy eta, oita, oyta\nArront fosilizatuak ageri dira nahiz formaz, nahiz balioz, nahiz erabileraz. Gehienetan, testua komunikazioa den aldetik, alferrikakoak dirudite, ia deus galduko ez bailitza faltako balira ere. Esaten denaren indargarri-kutsua gordetzen ez ote duten pentsa daiteke, zenbait kasutan argixeago, baina beti ere irakurleak berak balioren bat aurkitu edo ezarri nahi dielako: “Oi Sirena çegaiti çatoz / oy eta ene açean / ynposible oy dan azquero / nic çuri on erextea” (11v); “bere beguiac oy berabilque / laztanchoagan josiric / secula gauça guchiagaiti / çebegui sentimenturic / oy beaçatu badagui bere / ez eracusi bilduric / oyta yrago çebequiqueo / bisitaçaca asteric” (24v).33\nArean da... artean, arean da... -ano\nLokailu hau bizkaieraz dokumentatzen da. Eskuizkribuan denborako eta toki-denborako eraikuntzak eratzeko erabiltzen da. Eskuizkribu osoan hasierako artzain-narrazioan baizik ez da ageri. Gerora, Prai Bartolomek ere badarabil Olgeeta liburuan, eta esan daiteke Lazarragarenak ongi sendotzen duela Prai Bartolomeren erabileraren jatortasuna.34 Gaur egun ez dirudi erabiltzen denik, eta arean erabiltzen den arren, bizkaieraz hau ere, honek ez du haren balio bera. “Silviac uste eben eçe escu arrtean ylgo liçacala arean da beregan biurtu çeitean artean” (5v); “Onela bada Doristeoc eta Sirenac eguin even euren byajea arean da Silvero egoan lecuan el çitezqueano” (12).\nBada bere, bada nic bere / badanic bere\nMaiz ageri dira esamolde hauek eskuizkribuan, balio adbertsatiboaz oro har. Bien artean bereizketa nabarmenik ez dago balioaren aldetik. Beste hizkeratan erabiltzen den bada ere formaren eta honen beste forma bilakatuen parekoak dira. Hala ere, badanic bere / bada nic bere —bietara idatzia— forma berezia da eta lokailu kontzesiboan izango luke jatorria:35 “pagaetaco ezin neyque / bapere serviçioric / oy bada bere presentechoau / artu eguiçu niganic” (23v); “çedaidiçu pensadu / neure erria alabaçerren /nic ditudala fi ngidu / badanic bere jaquin eguiçu / oyta naxala fundadu / oy anchinaco liburuetan” (18v).\nBadira beste zenbait, ezagunagoak oro har, eta gehienak beste testuetan ere dokumenta daitezkeenak. Beti bere (‘beti ere’, ‘beti’): “Çerren beti bere da arinago / borondatez nequea eguitea” (28). Edola bere (‘nolanahi ere’): “edola bere joan bano leen / oy bearr doçu ycasi” (19v). Nora ta nundi (‘noranahi’, ‘edonora’): “orregati Doristeo çoaç nora ta nundi gura doçun eçe nic ychico eçteuçut” (11v). Nun bere (baita) (‘nonahi’, ‘edonon’): “Nun bere baita asco dago / enetaco doloreric” (36). “Amoraduoc ecustenean / euren buruac loturic / aen bioçac nun bere baita / egon joaçen tristeric” (25v).36 Gabaz egunaz (‘gau eta egun’): “Gabaz egunaz oy nituan / aren ateac rrondadu” (25v);“gabaz egunaz servidu begui / secula asperçacaric” (25v); “onela yragaiten jat gau egunac” (32). Ez gueiago eta bai gueiago. Ez gueiago ezezko esaldi koordinatuen bigarren eta hurrengo perpausen lokailu bezala erabiltzen da batez ere, baina baita baiezkoetan ere, esaldiaren testuingurua edo esanahi orokorra ezezkotzat har badaiteke. Bere esanahia “ez eta ere” edo “eta gutxiago” bezala izan daiteke: “çerren nic çuri eman eztiçut / artaco ocasioric / ez gueiago nic eguin ez dot / çure basoan egurric”(41); “çerren ez daucae / nun paseadu caleric / ez gueiago / erregalozco tendaric / ez gueiago / alcate rregimenturic” (49); “oy deboçio / guchi çeucan tenpluan / saçerdoteac / meça esate orduan / ez gueiago / predicaeta orduan” (45v). Bay gueiago, berriz, baiezko esaldi koordinatuetan, “baita ere” edo “eta gainera” bezala: “traidoreac chu egiten / deusae losa bagueric / bay gueiago / ostean asco burlaric” (46v); “asco erre da / barruan joia galantic / bay gueiago / oy asco arca gariric” (48v). Aldi bat (‘behin batean’, ‘egun baten’, ‘behinola’ eta ‘behin’ ), bi balio hartzen ditu biak hagitz hurbilekoak elkarren artean: “Aldi bat lecu secreto baten / neuroni çidan aguindu / jentil onbrea ona çatozque / gura banoçu gozadu” (25v); “aldi bat perla lindea eguin eguiçu / nigaz orrdu bacox bat cunplidua” (32). Bertati, (‘momentu beretik’, ‘bat batean’, ‘ordutik’): “Sirenac bisitadu balegui bertati osatuco çala” (5v); “eta dacusqueçun gauçagayti ez beguioc espilurean quendu çegayti bertati galduco çara” (13v); “oy eta barriz andiegui da / ezconduaren carguea / bertati dacarr guiçonaençat / ardurea ta plaguea” (42).37\n3.3. Nongo bizkaiera, ordea?\nBadakigu Arabakoa dela eskuizkribua. Ezagutzen da baita ere Arabako zein alderditan eta, zehatzago, zein inguru konkretutan ezar daitekeen, batez ere egilearen bizilekua ezagutuz eta olerkietan eskaintzen diren hainbat aipamen kontutan hartuz. Halere, tokiaren aipamena ez da aski izaten ondorio finkoak atera ahal izateko.\nEdonola ere, bizkaieraren bidean aski argi jarri gaituzte orain arte eman diren datuek. Badira beste asko, morfologiakoak batez ere, oinarri dezaketenak alderdi horri buruzko zeinahi iritzi. Esaterako, deigarria da zenbat erabiltzen den aditz izenak eratzeko -ketan atzizkia, egun ere ezaguna dena Deba Goieneko herri batzutan: erreguquetan, bidalquetan, eresquetan, sinisquetan, eyzquetan, eta abar.\nHitzek ez dute balio gehiegi hain mugaketa zehatzerako, ezpaita erraza azpi-hizkera konkretu baten hitzak fi nkotasunez dokumentatzea eztabaidarako biderik utzi gabe. Kasu honetan ere berdin gertatzen da, ia ez dagoelako hitz hain partikularrik bizkaiera berarekin nahas ezin daitekeenik, horren ondorioz froga-balioa erabat galdu gabe. Halere, beste hizkera-ezaugarrien lagungarri ekar daitezke banaka batzuk.\nPilox, piloxic. Hitz hau, hasierako posizioko biezpainetako ahoskabearekin Deba Goienean, Oñatin behintzat, erabiltzen da. Hiztegiek ez dute jasotzen, OEH-n forma horrekin agertzen bada ere, baina biluz sarrerara igorriz besterik gabe. Esanguratsua da hau eta berezitasun bezala indar handiagoa ematen dio, eremu honetan forma hau eskuarki erabiltzen baita: “oyta capa bat emunagaiti / ez nax gueratu piloxic” (41); “Piloxic jaio ninçan pilox nago / piloxic ylgo nax ni guero bere”(33, eskuineko alboan goiko ertzean).\nQuilça. Mitxelenak Landuchioren lexikoari egiten dion sarreran hitz honen forma hau jasotzen du, tokia ere seinalatuz:38 “çeure aoan doçu aguiri / an ez doçuna quilçaric” (47).\nPultza. Hitz hau ere aipatzen du Mitxelenak:39 “Arrc niri tira nic ari pulça” 25v); “guztizco uzcarr terrible bat / nic baneguion pulcatu (sic)” (26).\nChu eta chu egin. Hagitz markatua da Deba Goienean, hangoa bakarrik ez den arren, baina beste ezaugarrien lagungarri gerta daiteke: “traidoreac chu egiten (sic) / deusae losa bagueric” (46v).\nTremes. Hitz hau ere Deba Goienean erabiltzen da eta oraino bizirik dirau. Azkuek Arrasate eta Oñatin kokatzen du.40 Adibide bakarra den arren, argigarri gertatzen da, testuinguru garbia eta esanguratsua baitu: “maira datorrenean barriz / baba çigorrez saldea / çazpi libraco tremes andia / faisaeçat aldean” (42).\n3.4. Egun beste euskalkietako hitzak\nGoian esan dena, hots, hizkera konkretu bat zehazteko hitzak ez direla, berez, hain baliotsuak, hemen ere aurrean izan behar da. Izan ere, badira testu hauetan hitz ugari ezin zaizkionak bizkaierari espresuki ezarri, batez ere inguruko euskalkietan ere esanahi berarekin erabiltzen zirelako garai hartan eta gerora ere. Honek ez du esan nahi, ordea, hitz hauek gutxi edo gutxiago erabiltzen zirenik esku artean dugun hizkera honetan: emazte, erregutu, aseguin, asecabe, urrun, odei, alferrik, laz, ortos (‘ortots’, alegia), ori, eror(r)i, sugatea, bida çidor, baba çigor (ziurrenez ‘idor’, ‘lehor’ esanahiaz, eta ez «xigor», ‘tostatu’), eta abar.\nHoriez gain, badira zenbait geroagoko erabileran ekialde eta iparralderago jotzen dutenak, baina testu honetan ere egokitasun eta berezkotasunez erabiltzen direnak:\nAguiz: “eçe erorri çidin jarriric egoan silla baterean ain aguiz eçe Silvia ysasi ez ballaco ez çatean miracuru an yla” (6); “ezpata bategaz salvageaen arteti sartu çan utra aguiz emuten leustela bere ezpata çorroçagaz” (14v). Esanahiaren aldetik desberdintzen da, ageri den erabilera bietan ezpaita adberbio indargarriarena (‘oso’ bezala, alegia) beste hizkeratan bezala, moduzkoarena (‘gogorki’, ‘bortizki’) baizik.\nAnçitu: “forma onetan berva neguion ez jat ançitu bervaric” (19v). Euskalki guzietan hitza bera da, forma desberdinxeak hartzen baditu ere batetik bestera, bilakabide fonetikoak erraz azaltzen dituenak. Baina eskuizkribuan agertzen zaigun forma egungo goi-nafarrera eta Iparraldeko formekin lotuago agertzen da ezen ez bizkaierazkoarekin. Beraz, forma honen erabilerak indartu baizik ez du egiten ezaguna dena, iraganean euskalkiak elkarren artean hurbilago zeudela, alegia.\nBacoch: “çu nundi çabilz amoradua bacoch desconsoladuric” (44). Bacoch hitzak «bakar» esan nahi du eskuizribuko kasu denetan, nahiz adjektibo nahiz adberbio bezala, eta ez «bat bedera» edo horren antzekorik. RS-en hitz bera ageri da, baina esanahia, aldiz, ez da bera: “Eun savel bateco ta bacocha bere gogoco” / “Ciento de un vientre y cada uno de su mente” (381). Behenafarreraz eta zubereraz “bakar” adierazteko erabiltzen da, baina baita «bat bedera»rako ere. Leiçarragak erabiltzen du «bakar» esanahiaz soilik.41 Nolanahi ere, bakar askoz maizago darabil, bien artean ez dagoelarik bereizketa nabarmenik, baina azterketa zehatzago batek erakutsiko luke, alde batetik, bakar-ek bestearen baliakizun guztiak betetzen dituela eta harenean ageri ez diren beste batzuk ere bai. Bestalde, formaren aldetik, Lazarragaren erabilera, idazkeraz eta ahoskeraz, bizkaieraz erabiltzen den forma bera da, lapurteraz eta behenafarreraz ere dokumentatzen dena, hala nola Axularrengan.\nYsasi: “eçe erorri çidin jarriric egoan silla baterean ain aguiz eçe Silvia ysasi ez ballaco ez çatean miracuru an yla” (6). Kasu bakarra da testu osoan, baina esaldiak ez du aitzakiarik, egokia eta jatorra dirudi edozein aldetatik: esanahia aski garbi ageri da eta eraikuntza sintaktikoak geroago dokumentatuko den erabileraren jatortasuna oinarritzen du bikain, datiboa aditzaren erabileran agertzea aski duelako: “Silvia ysasi ez ballaco” (hari, Silverori, alegia). Ahoskeraz bi <s>ak mihipunta-hobietako afrikariak dira. Oñatin, beranduago bada ere, “itxatsi” eta “itxatxi” dokumentatzen dira.42\nSoña: “dichoso beguiac dichoso oñac / dichoso burua dichoso soñac” (39v). «Sorbalda», «bizkar» esanahiarekin ziurrenez, erabilera bakarra baita. Hizkera aunitzetan dokumentatzen denez, ez da hemen bereziki esanguratsua gertatzen, baina aipa daiteke, esanahi horrekin ez delako gaur egun erabiltzen bizkaieraz.\nFranco: “yçerrdiorio franco bear dau oy bere bular artean” (42).\nGaztazaro: “ez gueiago gazta çaroau ain lasterr ançietea” (42). Forma hau bizkaierazko literaturan XIX-XX. mendeetan dokumentatzen da (Arrese Beitia, Lauaxeta); herri erabileran, aldiz, «gaztezaro» batzen du Azkuek bere hiztegian Arratia bailararako.43\nArdura: “Oy eseguino lagun deyçut / badoçu borondateric /esquerric asco jentil honbrea / ez dot ardura lagunic” (21v). «Maiz» esanahiarekin goi-nafarrerako eta Iparraldeko euskalkietako tradizioan sartzen den forma hau eskuizkribu honetan ere dokumentatzen da, goian aipatzen den beste esaldi mota berdintsuan, eta hirugarren batean ere balio bera duela dirudi: “azaiteau galdu lerait / ardura usaçaqueac” (42v): «maiz usatzakeak», «maiz usatu gabeak», alegia. Bestalde, «arrangura» esanahiarekin ere beste bitan erabiltzen da.\nSarri: “Aitac ezcondu ezpanaguy / neurau ni ezconduco nax sarri” (36). «Berehala», «laister» esanahiarekin goi-nafarreraz eta Iparraldeko hizkeretan erabilia da. Hemen ere esanahi bera du; dena den, poema batean estribilo bezala sartua dago, herri-literaturatik jasotako itxura osoa duelarik. Beste hiru aldiz ere ageri da, baina hauetan bizkaierazko eta gipuzkerazko esanahi arruntaz: «maiz», alegia.\nAnech: “bioçau jo deustaçu anech fl echaz” (31r).\nChaola: “çerren biurr ez neçan chaolara” (39v).\nAusi: “çerren deustaçu / oy ausi mandamentuac” (45). Ausi iraganean bizkaieraz eta baita gipuzkeraz ere forma arrunta izan arren, hemen behin agertzen da, baina bada bigarren adibide bat non hitz bera dela dirudien: “bada bere Marteren mandatariac aguindu eustena ez ausaiteren eçin eçer eguin even” (14v); “ez austearren” esango balu bezala, horrela hartzen duelako esanahi egokia eta ausaitea onargarria delako beste forma berdintsu ugari bezala: jaiaite, arçaite, sarçaite, ysaite. Apurtu ez da ageri behin ere.\nEgun: «gaur», «gaur egun» esanahiaz ez da orain hain erabilia hegoaldean, baina zeharo arrunta omen zen XVIII. mendera arte:44 “ Ene bioz penadua / egun gaxqui curadua / egun ascotan bearco doçu / çeure aldean medicua” (6v); “Salbatierra / egun ey dago tristeric” (48); “Egun baçaoç libertadeaz / oy noxbayt galduco doçu” (22v).\nBide: “bada bere dichaz desdichaduan / jaio bide ninçan ayn tenporatan” (39); “gauça sacona bide da yçan / ysaso ondar baguea” (42v).\nSolas: “ene laztana solas daigun / gueurcheoc bioc bacarric” (21). Adibide bakarra da eskuizkribuan, baina testuinguruak argitzen du esanahia: “Lecu onean topadu gara / Jaun çerucoac guraric / oy apeadu bear neuque / badoçu borondateric / ene laztana solas daigun / gueurcheoc bioc bacarric / Jaun çerucoaen amorearren / jauna çaoça gueldiric / basoan neurau bacarric nago / çebeguit agravioric”. Esanahi hori ongi lotzen da bizkaieraz izan duenarekin («jolas», «jostaketa») edo, gutxienez, hori ulertzen du emakumeak, gizakumea elkarrekin bakardadean hitz egiteko duten aukeraz ari dela dirudien arren.\nGuidal: “chacurrcho bat an eldu çan / uraldeti eyzquetan / guiçon onac dei eguinda / lotu eben guidaletan”(43v).45\nBadira hitz gehiago ere: chitez: “ya ja casy chitez yl naiz“; aragui: “capelaetan darabiltela /beti aragui errea / araguionen jaateraco / asecabazco salsea”; berrçerea: “conclusioz çerr çera berrçerea”; goitixeago: “goitixeago ecusi neben / beste alderuz eguinic / donçella fl ordelisaric asco / guztiac gorriz jançiric”. Ez dago denak komentatu beharrik. Ikusiak aski dira eskuizkribu honetan jasotzen den hizkerak garai bateko euskarak zuen batasun handiagoa aditzera ematen duela onartzeko eta, bide batez, lehen aipatu den hizkeren arteko pasa-mugak asko leuntzeko.\nTestuak beste hitz eta kasu asko ditu egiaz kontutan izateko eta iruzkingarriak direnak. Baina ikusi direnekin zenbait ondorio diatopiko atera ahal daitezke.\nLehenengo eta behin, lexiko mailan, hizkera honen oinarria bizkaieran kokatu behar dela esan daiteke. Ze bizkaiera mota, ordea? Ikuspuntu diakronikotik, XVI. mendeko bizkaierak zuen hedadura kontutan izanik, aldakien aberastasuna handiagoa izanen zen. Bestalde, mendebaldeko ekialdean kokatuak zeuden hizkerek, beste batzuekin mugakide zirenez, zenbait berezitasun izaten zituzten. Eta, azkenik, bizkaiera bera beste euskalkietatik egun baino hurbilago zegoen. Arrazoi hauek aurrean eduki behar dira garai hartako hizkerak aztertzean. Lazarragaren hizkerak ere hitz aunitz darabiltza bizkaieraren barnean nortasun propioa esleitzen diotenak. Alde batetik, Deba Goieneko bizkaieratik hurbilago dagoela esan daiteke, hainbat hitz, bizkaierakoak izanik ere, lurralde horretan bereziki kokatzen baitira. Bestalde, mugako hizkera denik ere zail da ukatzen. Hain solte eta hain aisa darabiltza inguruko hizkeretan bizkaieran baino arruntagoak diren hainbeste hitz, ezen garbi ageri dute egilearentzat ere hagitz normalak zirela, askotan forma horietarik bizkaierazkoetara igarri gabe igarotzen delarik. Eta amaitzeko, badu beste ezaugarri bat hemen jaso ez dena, gaztelerazko hitzen erabilera alegia, bai ugaritasunagatik bai hitz eta esamoldeak hartzeko erraztasunagatik. Edonola ere, horrek azterketa berezia beharko luke.\nALTZIBAR, X. (1994): “Bizkaierazko idazle klasikoak”, Bizkaiko euskera, bizkaiera?, II Jardunaldiak, Bilbao, 61-69.\nAZKUE, R. M. de (1969-1): Diccionario vasco-español-francés, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao, (1905-6ko edizio facsimila).\n––––––––––– , (1969-2): Morfología vasca, La Gran Enciclopedia Vasca, Bilbao (1923-ko edizio faksimila).\nCOVARRUBIAS, Sebastián (1943): Tesoro de la lengua castellana o española, Martín de Riquer-en edizioa, S.A. Horta, Barcelona.\nISASI, C. (1995): “il-ill en documentos vizcaínos medievales alternancia gráfi ca o palatalización vasca?”, ASJU XXIX, 651-659.\nIZAGIRRE, K. (1970): El vocabulario vasco de Aranzazu-Oñate y zonas colindantes, ASJUren gehigarriak 7, Gipuzkoako Foru Aldundia, Donostia. (L. Villasante arg.).\nKNÖRR, H.; ZUAZO, K. (Arg.): (1998), Arabako euskararen lekukoak. Ikerketak eta Testuak. El euskara alavés. Estudios y Textos, Eusko Legebiltzarra, Vitoria-Gasteiz.\nLAKARRA, J. (1983): «Oharrak zenbait arkaismoz», ASJU XVII, 41-68.\n––––––––––– , (1984-2): «Bertso bizkaitarrak», ASJU XVIII-2, 116-123.\n––––––––––– , (1986): «Bizkaiera zaharra euskalkien artean», ASJU XX-3, 639-681.\n––––––––––– , (1997): Refranes y sentencias (1596). Edizio Kritikoa, Euskaltzaindia, Bilbao.\nLARRAMENDI, M. (1853): Diccionario trilingüe castellano, bascuence y latín, Pío Zuaza, San Sebastián, (2. arg.).\nMITXELENA, K. (1958): Diccionarium linguae cantabricae, Manuel Agud eta K. Mitxelenaren edizioa, Imprenta de la Diputación de Guipuzcoa, San Sebastián. Orain ere in Knörr eta Zuazo Ed. (1988, 23-48).\n––––––––––– , (1964): Textos arcaicos vascos, Minotauro, Madrid.\n––––––––––– , (1977): Fonética histórica vasca, Diputación Foral de Guipúzcoa, San Sebastián, (2. arg.).\n––––––––––– , (1987-2004...): OEH. Diccionario general vasco. Orotariko euskal hiztegia, Euskaltzaindia, Bilbao.\nOEH: Ikus, Mitxelena (1987-2004...).\nPAGOLA, R.M. (1998): «Fonemak eta grafemak: bokal sudurkarien inguruan», Studia Philologica in Honorem Alfonso Irigoien, Universidad de Deusto, Bilbao, 163-173.\n––––––––––– , (2002): “Bilboko euskara XVII. mendean: Micoletaren euskaraz ikasteko metodoa”, Bilboren 700. urteurrena. Hizkuntza gunea Sinposioa, Bilbao, 201-218.\nPEREZ DE LAZARRAGA, Joan (2004): eskuizkribuaren edizio elektronikoa CD-Romean, Gipuzkoako Foru Aldundia, Donostia.\n––––––––––– , (2004): Iñigo Landa eskuizkribuaren transkripzioa.\nRETANA (1976): Diccionario Retana de Autoridades de la lengua vasca, La Gran\nEnciclopedia Vasca, Bilbao.\nSARASOLA, I. (1983): «Contribución al estudio y edición de textos antiguos vascos», ASJU XVII, 69-212.\nURQUIZU, Patri (2004), Dianea eta koplak. Joan Perez de Lazarraga, Madrid 1567, Erein, Donostia.\nZELAIETA, A. (1988): «Rafael Micoleta Çamudio: Modo breve de aprender la lengua vizcaina», Hizkuntza eta Literatura 7, Eusko Ikaskuntza, 133-214.\nZUAZO, K. (1998): “Arabako Euskara”, in Knörr eta Zuazo ed. (1988), 127-189.\n1 Ugariak diren arren aipamenak, hona kasurik adierazgarrienak: “Aquí comienza un tratado [...] compuesto por Laçarraga” (44), euskaraz idatzia; “Historia de la quema de Salvatierra [...] compuesta por Laçarraga” (48), hau ere euskaraz idatzia. Hiru aldiz “El autor” esaten da, hala nola “Loa de las damas y galanes bascongados. El autor” izenburuko poemaren aurrean, edo “un caso que acaeció al autor en un camino con una dama”, edo 31v orrialdean, non ahapaldiaren zenbakiaren bi aldeetan “el autor” hitzak bananduak agertzen diren. “El autor” esateak ere esangura tsua dirudi, ezer indartzekotan, Lazarragaren egiletza indartzen baitu, onartutzat edo ezaguntzat jotzen delako nor den egilea. Gaztelerazko poema gehienetan, (29v), (33v), (37v), (40v), ere izen bera ipintzen da osorik edo anagramaz. Beste bertso batzutan Lazarragak berak dio honako hau: “neure içenaz nonbraeta nax / Joan Perez de Laçarraga”.\n2 Zehaztasunetarako: Borja Aginagalde: “Euskal letren historia aldatuko duen eskuizkribua”; egile beraren “Lazarragaren eskuizkribuaren estraineko datatze-azterketa” eta Pruden Gartzia: “Larrea Burgos baino hobea, Toledoren kidea”, www.erabili.com helbidean.\n3 Eskuizkribuaren edizio faksimila: Gipuzkoako Foru Aldundiak egindako CD-Romean (2004) eta Interneteko www.gipuzkoakultura.net/lazarraga/ helbidean.\n4 Bi ahapaldi zenbakirik gabe; hasieran eta gero ezabatuak 21 eta 22 zeuzkatela dirudi, hala ere, zenbaki horiek beste bik dituzte. Azken ahapaldiak, 30 zenbakiaren ondoren, 40 zenbakia du, erratuz, noski.\n5 Izena bera ezabatua dago, baina guztiz irakurgarria gelditu da, eta gainean, aren ordez, “amoradua dicha baga” sartua. Azpian, berriz, letra-mota desberdinez –5r-en barrenean ageri den letra bera dela esan daiteke–, berriro “Joan Perez de Lazarraga” idatzia; izen hau ez da ahapaldian sartzen, bertso batez gehitu egingo bailuke.\n6 Iñigo Landak egina, www.armiarma.com/klasikoak/lazarraga/ helbidean.\n7Erdi Aroan, XII-XIII mendeetan, erromantzez ‘menazar’.\n8 Bokal sudurkaritzat hartuko bagenitu, Arabako testuetan bokal sudurkariak markatuak agertzen diren testu bakarra hau dela esan beharko litzateke, ez Betolazan eta ez Landuchioren hiztegian baitira seinalatzen.\n9 Bokal hauei buruzko iritziak eta erabilerak ikusteko (Pagola, 1998:169-170).\n10 Landuchioren hiztegian ere Mitxelenak antzerako ezaugarriak aurkitzen zituen (1958:23-25) eta baita K. Zuazok ere, oro har, Arabako testuetan (1998:130-137).\n11 Bizkaierazko testu zaharretako emaitzetarako, ikus (Mitxelena, 1958:30-32).\n12 “euen ni naguan lequan” Landuchiok, (Mitxelena, 1958:83).\n13 “baizen > bezain”, (Mitxelenak, 1977:178) emandako bilakabidearen arabera.\n14 “baxe” eta “baxin” Micoletak ere erabili zituen; bestalde, “baxen” forma bizkaieraz eskuarki erabilia izan da. Azken posizioko kontsonante sudurkaririk gabe, aldiz, mendebaldeko testu zaharretan dokumentatua omen dago: “en un texto alavés del s. XV, en una carta de Azpeitia del XVII y en el Catecismo de Cegama” OEH 3, (Mitxelena, 1987:722).\n15 “Bokal luze edo geminatu eza da Arabako lekukoetan nabarmendu behar den lehen ezaugarria. Ez dira behintzat grafi a bidez inoiz adierazten” (Zuazo, 1998:130). Mitxelenak ere hori bera zioen Landuchioren hiztegiaz: “Faltan, puede decirse que completamente, las vocales geminadas, tan características de Cap. y VJ, pero que ocurren también en RS y Gar., si bien no en Bet. ni Mic., menos conservadores a este respecto” (1958:25).\n16 (Mitxelena, 1958:26); ikus Zuazo ere, (1998:140-141). Oraintsuko egoerarako ikus: (K. Izagirre, 1970).\n17 (Mitxelena, 1958:26).\n18 Lurraldeen eta testuen arabera banatzen ditu Mitxelenak atzizki hauen gertaerak: “los participios en -gi, oriental -ki, como exegui «colgar», yregui «abrir» (pero euqui, euchi «tener», frente a Gar., RS, Mic. VJ eugui, Cap. edugui” (1958:37).\n19 Hegoaldeko idazleen tradizioa, oro har, hots hauen grafi ak ez bereiztearena izan da. Hala ere, bada salbuespenik: Fray J. de Zumarragak behin «bortz» idazten du; RS-en, mihipuntakoa askotan bereizketarik gabe idazten da, baina badira: «yssi, «yssua, «aberassoc, «essean, «etsecoandrea, «oshsoac, «ocshoso; Landuchiorenean, batzutan bereizten dira, eskuen arabera: «aunsçaya », «asç andia», «pusça», «bederasçi», eta bizkar-hobietakoetan: «ausça», «osçayla», «aussia», «asseruz ostico egoçi». Betolazak ez zituen bereizten.\n20 Iparraldeko idazleengan, esaterako, non ez den hots hauen arteko nahasketarik gertatzen, aski maiz agertzen da <st> grafi az emana. Bestalde, Landuchiok: «gustion», «abustua», «abustuyla»/«abuçtuan», «abuçtuco» formak ditu. RSen: «gustiz», «ascaldu», «ustail», «gastaeoc» e. ab. Betolazak ere: «gusti».\n21 RSen <j> grafi ak sabaiko igurzkari ahoskabearen balioa ere eduki dezake: «goxetico»/«gojtu» (‘goxtu’, ‘madrugar’, alegia), «exilic»/«ejilic».\n22 Hemen ere, garaikideak diren beste testuetan bezala, oso tinkotasun handiz idazten da hasierako posizioari dagokion hotsaren grafi a, «j-», alegia, eta inoiz ez «x-».\n23 Sabaiko leherkari ahostuna edo sabai-aurreko igurzkari ahostuna, alegia.\n24 Carmen Isasik Bizkaian idatzitako erromantzerako ere galdera bertsua egiten du albokariei buruz (1995:659).\n25 Landucchiorengan ere: «il», «ila», «yla», «ylena», «yltea», «ylun», «yluña», eta «illa», «illea», «illondoa» eskuizkribua idatzi zuten esku desberdinen arabera.\n26 Landuchioren hiztegian ere «erorri» dokumentatzen da (Mitxelena, 1958:76).\n27 “Jandone periac / ez eguian besteric / sartu eguian / gabinetea exilic” (46v).\n28 Aipaturiko hitzak Landuchioren hiztegian ere ageri dira (Mitxelena, 1958).\n29 Cantares de la quema de Mondragón: “Madalenaan an ey dauca” (Mitxelena, 1964: 83).\n30 Refranes y Sentenciasen, Capanaga eta Micoletarengan agertzen da forma hau. Ikus, honi buruz, (Azkue, 1969-2:470-471).\n31 Lasturko Miliaren eresietan ere ageri da: “Peru Garciac eguin deuscu laburto”, “Mandatarioc eguin deust gaxtoto” (Mitxelena, 1964:75-76).\n32“niri bacarric ychiric”(11v), “bere buruari ychi eusan lurrera jausten” (12).\n33 Geroago, norbaitek aldaketak sartu zituen Lazarragaren eskuizkribuko poema baten (47 eta 47v), baina poema horretako hiru kasutan elementu hauek ezabatu egiten zituen besterik gabe. Behin, oyta ezabatuz cierto ipini zuen haren ordez. Ezabatuaren “ordez” ipini zuela pentsatu behar da, ez hura aldatu nahiz; izan ere, cierto ere indargarria gertatzen delako eta ez beharrezkoa komunikazio konkretu horretan ere. Baina, galdera honako hau da: zergatik kendu ziren elementu horiek? Aldaketa horiek sartu zirenean galduak zeudelako, noski. Arrotzak, ezezagunak izango zirelako, bestela ez zeuzkan bere hartan utzi besterik, bertsoaren neurrirako ere garrantzitsuak baitziren. Testuaren egileak berak ere “çiertu” badarabil: “çiertu baçeequi esan doçun berbaocaç eguin deustaçun asecabea” (11v); eta oy eta ciertamente elkarturik ere bai: “oy bada bere çiertamente / banago enojaduric” (24v), eta erabilera hauek oi-ren fosilizazioaz gain, haren balioaren erabateko galera ere iradokitzen dute, noski. Pedro de Abendañoren eresian ere erabiltzen da: “Oi aldioneri albanegui empara” (Mitxelena, 1964:79); Micoletak ere erabiltzen du bestelako esanahirik gabe, bertsoari silaba bat gehitzeko agian: “Dempora baten on oynerechu” (Zelaieta, 1988:192).\n34 Prai Bartolomeren erabilera honela jasotzen du Azkuek hiztegian hitzari egiten dion hirugarren azepzioan: “(B), a saber, es decir: à savoir, c’est-à-dire. ONDO KONPESAU BERE EZIN LEITEKEZELA, AREAN (ARIAN) DA, DOTRINEA IKASI...: sin poderse ni siquiera confesar bien, a saber, hasta aprender la doctrina...; sans pouvoir mêmee se bien confesser, à savoir, jusqu’à apprendre la doctrine...” (Olg, 183-15)”, (Azkue, 1969-1:62). Zita honi buruz, Retana hiztegiak honako hau dio: “Esta interpretación no es correcta. Arian da (arean eta) es equivalente a arik eta, y con arte o artean al fi nal de la frase signifi ca simplemente «hasta que...». Al texto citado por Azkue le falta artean (ikasi artian). El «a saber» está de más” (Retana, 1976:380).\n35 Bizkaieraz bada oraino horren, edo horien, antzekorik ez aurretik erantsita: ezpabere, ezpere. OEH-k jasotzen dituen testuak denak bizkaierazkoak dira, Capanagatik hasita, forma desberdinxeak hartzen duelarik: ezpabere, ezpadabere, ezpabe, ezpaere (Mitxelena, 1987-7:729); Larramendik ere jasotzen du hiztegian “Sino” sarreran (1853:399).”Bertso bizkaitarretan”, (Lakarra, 1984-2:116-123), «espabere» eta «ezpa» / «espa» ageri dira balio berdintsuarekin; eta «espada» lokailu adbertsatibo eta aditz bezala uler daitekeela: “Ain golpe segurua / espada amenazua”; eta «espadosu bere», «espadaquizu bere» ere bai, balio kontzesiboaz, denen artean uler daitekeelarik garai bateko «bada bere» lokailu adbertsatiboaren egitekoa nola har lezakeen «ez bada bere» > «ezpabere»k.\n36 «Nun bere» esamolde ez delarik ere gertatzen da, noski: “Ascanio erechan guiçon aberas pategaz jarri çan nun bere ganadua goardaetan eben” (9v).\n37 Micoletak “Romançe”-an dio: “etorrico xasu / gacha bertati”, eta honela itzultzen du:\nSe le ha de venir / Algun mal luego”; eta beheraxeago: “bertan zeloac / luego zelos” (Zelaieta, 1988:193); eta “luego” gaztelerazko hitzak, garai haietan, “berehala”, “jarraian” esan nahi zuen.\n38 “(Oñ. Quiltza bi)” (Mitxelena, 1958:27).\n39 “(Oñ. Pultzaca)”, (Mitxelena, 1958:27).\n40 “Algunos (B-mon-oñ) llaman así al pan de maíz con levadura”, (Azkue, 1969-1:389).\n41 “En esta acepción (única en Leiçarraga), su uso va disminuyendo con el tiempo...”, OEH, III, (Mitxelena, 1987:766).\n42 “Entre las formas con palatal, itxatsi es la más abundante y se documenta en msOÑ, CrIc, en ambos junto a itxatxi” OEH, IX, (Mitxelena, 1996:670).\n43 (Azkue, 1969-1:338).\n44 Ikus (Lakarra, 1984-2:136-137). Lazarragaren testigantzak asko aurreratzen du erabilera horren lekukotasuna.\n45 Landuchioren hiztegian ere ageri da: “çanco çancoa, (B?) guidalá”; “pierna guidala”; (Mitxelena, 1958: 93 eta 172).


Lau Kopako Tarot Txartela - Aukeratu Zeinua\nLau Kopako Tarot Txartela\nTarot txartelaren esanahia, maitasuna, alderantzizkoa eta gehiago x Tarot txartela: Kopako Lau\ngako-hitzak: Gelditu, Lotu, Desoreka\nBaieztapena: Nire emozio guztiak hartzen ditut.\nKopako Lau Esanahia\nErlazionatzeaz nekatzen garenean, Four of Cups-ek bakarrik egoteko, gogoeta egiteko, festarako gonbidapen edo tertuli berriei ezetz esateko eta norbere buruarengana jotzeko garaia dela gogorarazten digu. Askok bidean galtzen omen dituzten gauzen ordena handiagoko lotura garrantzitsua da, eta bakardadea eta tristurak edo barne-presioak bakarrik, galduta, giltzapetuta edo deprimituta egotera behartzen gaituzten garaiak adieraz ditzake. Oro har, hau meditazio, otoitz eta atsedenaren karta da, Naturarekin dugun harreman pertsonalarena. Kanpoko eragin guztiak garbitzeko eta bakardadean gure muga emozionalak elikatzeko denbora behar dugula gogorarazten digu. Sentimenduen geldialdia, askatu ezin ditugun iraganarekiko loturak eta luzaroan zaurituta eduki gintuzten harremanak adierazten ditu. Ziklo emozionalaren zati naturala da, izan ere, gure konektatzeko nahiari atzetik joan behar zaio besteen zaintza, lo egiteko eta zaintzeko nahiari, orduak, egunak edo hilabeteak igaro ondoren.\nHau ez da zehazki elkartasunaren sinboloa, amodiozko irakurketa batean lotura emozional nabaria erakusten duen arren. Hala eta guztiz ere, pertsona horrek ez du hasiera batean interakzioan horren interesaturik, ziurrenik maitale ohi bati edo ihes egin duenari lotuta dagoela. Amodio berri batek lotura zaharretatik eta iraganean gure oinetako bati eusten dion ekipajetik askatzea eskatzen du. Dagoeneko parte hartzen dutenentzat hau muga batzuk gainditu direla seinale da eta momentuko beharra nahikoa denboraz bereiztea da, benetako nortasun bat non amaitzen den eta bestea hasten den zehazteko.\nFour of Cups motibazio galduaren eta atseden hartzeko behar den denboraren karta da. Nahiago dugu oporrak hartu behar dugula laster proiektu handirik abiatzea baino. Bidean zeharkatu ziren hautsitako arauak edo mugak erakusten ditu, eta besteek hartu zituzten posizioez hitz egin liteke guk merezi genuen arren. Zintzotasunik edo injustiziak harritzen gaituzte eta ez dakigu nora mugitu, beraz, Jainkoarekin, Naturarekin eta gure izpiritu gidariekin konektatu behar dugu, eraikitzen saiatzen ari garen mundu profesionalean aldaketa handi batzuk egin behar ditugun ikusteko. Lankideekiko harremanak gure energia agortzen ari dira, desinteresgarriak edo ez-produktiboak momentu honetan.\nPertsona batek birsorkuntza serio bat behar du Kopako Lauarekin osasun irakurketa batean. Txartel honek atseden hartzeko esaten digu, dudarik gabe, meditatzeko, gure giharretako eta gure gorputz osoko espasmoa erlaxatzeko, eta piztuta mantendu baina osasuntsu mantendu ez gaituzten jazarpen sutsu horiei guztiei uko egiteko. Gure energia kontserbatu, orekatu eta gure sistema garbitzeko erabili behar dela gogorarazten du, gure osasunak izan beharko lukeen bezain garrantzitsuak ez diren gaietan zehar sakabanatu beharrean. Pertsona batek mina izan dezake, laguntza medikoa ukatu eta bere gorputzak zer behar duen konturatu gabe. Emozioaren errefusa edo geldialdiak gauzak gure eremu fisikoan lurperatzea ekar lezake lehen maila emozional batean konpondu beharrean.\nKopako lau alderantziz\nKopako Lauaren alderantzizko posizioa gure barne munduari eta bere itzalei aurre egiteari uko egitea da. Mingarria eta sakona den arazo batetik ezkutatzeko beharra eta barnean aurkitu beharrean beste pertsonengana proiektatzeko joera adierazten du. Bakardadeak eta lo sendoak eskatzen dizkigutenean ez dugu uko egin behar, era guztietako fisiologia-arazoak eta baldintza kronikoak moduko energia geldi eta erreprimitu horretatik irteten direlako pauso guztietan errespetatzen ez direnean. Eskerrak eman zure fisiologiari eta jarraitu haren jarraibideak eramaten duten lekuan, nahiz eta horrek ezer ez egitea esan nahi zure bihotza bakean egon arte.\nLau Kopako Denbora-lerroa\nIragana - Kopako Lau iraganean, geure buruari galdetu behar diogu ea denbora nahiko geneukan bakarrik birsortzeko eta sendatzeko edo laguntzari uko egin genion geure itzaletatik ezkutatu nahian ibili garelako. Abiarazleak atera dira eta gure bikotekideek edo hurbilekoek gugan nola eragin dezaketen eta zein eredu probokatu zuten ikusi dugu. Ikasi ditugun akatsak eta gaur aurre egiteko alfonbra azpian sartu ditugunak aitortu behar ditugu.\nOraina - Txartel honek bakardadea eta denbora onartzen ditu gure hesiak berreraikitzeko eta arriskuan jarri diren espazio eta mugei buruz pentsatzeko. Ez dator momentuan harreman-proiektu berririk egiteko, izan ere, emozionalki hustu egin gara eta gauzak birdefinitu behar ditugu, gure ikuspuntua nola aldatu behar den ikusi eta gertatzen ari den guztiaren esanahia aurkitu behar dugu aurrera jarraitu aurretik. Dei emozional honi jaramonik egiten ez badiogu, gure bihotzak ixten eta helburuak erdiestea amai genezake, bidaiaz gozatu beharrean, haien mesedetan.\nEtorkizuna - Etorkizuna kontuan hartuta eta Kopako Laukoa ezarrita, gaur egun gure ahaleginak apur bat desorekatu eta gehiegizkoak izan daitezke momentu honetan daudenik ez dugun arren. Noizean behin galdetu behar diogu geure buruari ea gure borrokek helbururik duten edo, besterik gabe, iraganeko sentimenduen jarioari jarraitzen ote diogun. Baliteke denbora luzez gure bihotzarekin bat ez datozen beste norbaiten aukerak jarraitzen. Txartel hau seinale sendoa da hurbileko norbait daukagula, gure energia xurgatzen ari dena eman beharrean, guk eman dugun bezainbeste.\nVirgo Eskorpioia Sagitario Escorpioa Leo\nPisciak eta libra bateragarriak dira\nCapricornio emakumea eta akuario gizona bateragarritasuna\ngizon birjina eta emakume birjina\npisciak kapricornioarekin bateragarria da


Bousignies-sur-Roc - Wikipedia, entziklopedia askea.\nDaniel MASSART (2014-2020)\n50° 15′ 48″ N, 4° 10′ 55″ E / 50.263333333333°N,4.1819444444444°E / 50.263333333333; 4.1819444444444Koordenatuak: 50° 15′ 48″ N, 4° 10′ 55″ E / 50.263333333333°N,4.1819444444444°E / 50.263333333333; 4.1819444444444\nMontignies-Saint-Christophe , Cousolre eta Beaumont\nBousignies-sur-Roc Frantziako udalerria da, Nord departamenduan dagoena, Hauts-de-France eskualdean. 2013an 398 biztanle zituen.\n2007an Bousignies-sur-Roc udalerrian erroldatutako biztanleak 398 ziren. Familiak 166 ziren, horien artean 63 pertsona bakarrekoak ziren (24 bakarrik bizi ziren gizonak eta 39 bakarrik bizi ziren emakumeak), 36 seme-alabarik gabeko familiak ziren, 47 seme-alabak dituzten bikoteak ziren eta 20 seme-alabak dituzten guraso-bakarreko familiak ziren.\n2007an 209 etxebizitza zeuden, 179 familiaren etxebizitza nagusia ziren, 28 bigarren erresidentzia ziren eta 3 hutsik zeuden. 195 etxeak ziren eta 4 apartamentuak ziren. 179 etxebizitza nagusietatik 135 bere jabearen bizilekua ziren, 36 alokairuan okupaturik zeuden eta 8 doan lagata zeuden; 2 etxek gela bat zuten, 4 etxek bi zituzten, 19 etxek hiru zituzten, 44 etxek lau zituzten eta 110 etxek bost zituzten. 119 etxek euren parking plaza propioa zuten azpian. 91 etxetan ibilgailu bat zegoen eta 59 etxetan bat baino gehiago zituzten.\nBousignies-sur-Roc udalerriko biztanleria-piramidea 2009an .\n2007an lan egiteko adina zuten pertsonak 264 ziren, horien artean 169 aktiboak ziren eta 95 inaktiboak ziren. 169 pertsona aktiboetatik 152 lanean zeuden (96 gizon eta 56 emakume) eta 17 langabezian zeuden (7 gizon eta 10 emakume). 95 pertsona inaktiboetatik 24 erretiraturik zeuden, 24 ikasten zeuden eta 47 "bestelako inaktibo" gisa sailkaturik zeuden.\n2009an Bousignies-sur-Roc udalerrian 182 unitate fiskal zeuden, 409 pertsonek osaturik. Pertsona bakoitzeko diru-sarrera fiskalaren mediana urteko 17.345 euro zen.\n2007an zeuden 9 komertzioetatik, 1 erauzte enpresa zen, 3 eraikuntza enpresak ziren, 2 ibilgailuen saltze eta konpontze enpresak ziren eta 3 zerbitzu enpresak ziren.\n2000. urtean Bousignies-sur-Roc udalerrian 18 nekazaritza-ustiategi zeuden, 855 hektarea erabiltzen.\nCousolre (3,0 km)\nJeumont (6,9 km)\nAibes (7,0 km)\nHestrud (7,2 km)\nColleret (7,7 km)\nMarpent (8,0 km)\nBérelles (8,1 km)\nQuiévelon (8,4 km)\nEccles (8,7 km)\nBNF: 15266676s (data)\nOrriaren azken aldaketa: 30 abendua 2019, 10:13.


CIRIEC-en IX. Iberiar Solasaldia eta REJIES sarearen IV. Topaketa egin dira – OVES-GEEB\nCIRIEC-en IX. Iberiar Solasaldia eta REJIES sarearen IV. Topaketa egin dira\nUneko orria CIRIEC-en IX. Iberiar Solasaldia eta REJIES sarear...\nREJIES (Gizarte Ekonomian ikertzaile gazteen sarea) sareak bere IV. Topaketa egin zuen Santiago de Compostelan pasa diren urriaren 3 eta 4ean eta ondorengo bi egunetan CIRIEC eta Santiago de Compostelako Unibertsitateak antolaturiko IX. Iberiar Solasaldia antolatu zuten, Galiziako Xuntaren laguntzarekin.\nREJIES-en topaketan 12 unibertsitate ezberdinetako 20 ikertzaile inguruk parte hartu zuten, hala nola UPV/EHU, Deustu eta Mondragon Unibertsitatekoak. Gainera, programaren hasierari metodologia kualitatiboaren inguruko mintegi batekin hasi zen, zeina Mondragon Unibertsitateko Maite Legarrak eraman zuen aurrera.\nBestalde, iberiar solasaldia aro digitalak Gizarte Ekonomiaren sektorearengan etorkizun hurbilean planteatzen dizkion erronken inguruan aritu zen batez ere. Zentzu honetan, “Gizarte Ekonomia eta aro digitaleko aktibitate ekonomiko modu berriak” izeneko mahai-inguruan aktibitate ekonomikoaren teknologizazio prozesuak lan merkatuan sor ditzazkeen tentsioak aipatu ziren eta, nahiz eta aro digitalak aukera berriak ekar ditzakeen gizarte ekonomia eta bere enpresentzat, momentuz informazio eta komunikazio teknologien ezarpenean enpresok atzerapena daramatela gogoratu zuten, batez ere nekazal kooperatibagintzari dagokionez.\nAipatzekoa da, baita ere, solasaldia gizarte ekonomian inpaktu soziala neurtzeko modu ezberdinen inguruko saio interesgarri bat barneratu zuela, Deustuko Unibertsitateko José Luis Retolaza irakaslearen eskutik; baita Portugaleko gizarte ekonomiaren kontu sateliteen lanketaren esperientzia ere.\nIturria: Gizarte ekonomiako espainiar behatokia


Eibarko tren geltokia — Eibarko Kultura Ondarea - Egoibarra.eus\nEibarko estaziñua: 100 urte baiño gehixago\nBreve historia del ferrocarril en el País Vasco\nEibarko EuskoTrenaren geltokiko fatxada nagusiaren goiko aldean erloju bat dago eta erloju horretan 1909 urtea dago zenbaki handietan idatzia; hori ikusita batzuk uste dute eraikina urte hartan eraiki zela. Ostera, armaginen herria zeharkatzen duen trenbidea askoz lehenago inauguratu zen, 1887ko irailaren 17an hain zuzen ere, sasoi hartako egunkarietan agertzen denez, Maria Cristina de Habsburgo Lorena erregina erregenteak burutu zuen ekitaldia. Daten artean dagoen alde hori dela eta, batzuk uste izan dute hasieran Eibarrek ez zuela bere geltoki propiorik, eta herriaren premiak betetzen zituen geltoki bakarra Maltzagakoa zela. Ez da horrela, inondik inora ere!\nDurangotik Zumarragara bitarteko trenbidearen emakida zuen enpresak, 1906. urtean "Compañía de los Ferrocarriles Vascongados"en integratutakoak, ezin zuen bere ibilbidean biztanle-kopuruagatik eta garapen ekonomiko eta industrialagatik inguruan zegoen herririk garrantzitsuenean gelditu gabe igaro, eta gutxiago oraindik trena sustatu zuen sozietatearen akzionista gehienak eibartarrak zirenean: tartean ziren Placido Zuloaga Zuloaga, Ignacio Ibarzabal Iriondo armagina, Santa Cruz markesa eta beste ekintzaile asko eta asko.\nEibarren lehenengotik izan zuen trenbide-terminala, gaur egun bezala, Estaziño kalearen akaberan zegoena. Maria Cristina erreginak trenbidea inauguratu zuen egunean hantxe jaitsi zen trenetik, hain zuzen ere Zaldibarretik Elgoibarrera bitarteko zatiaren inaugurazio-ekitaldi nagusiak Eibarren ospatu zirelako.\nDurangotik Zumarragara bitarteko trenbidearen enpresak, Eibarko Estaziño kalearen amaieran jaso zituen bulegoak linearen 18,470 kilometro-puntuan. Instalazio haietan, hasieran, bidaiariak hartzeko eraikin bat eta merkantzia-zerbitzurako biltegi bat zeuden; horrez gain, nasa edo andena, trenbide nagusia, trenak gurutzatzeko bidea eta trenbide nagusiaren saihetseko trenbide-atala edo bazterlekua.\nBidaiarien zerbitzura jarritako eraikinak oin bakarra zuen; erdian atondoa zuen; eskuman txarteldegia, telegrafoa eta bulegoak, geltokiko buruarena bata, faktorearena edo markatzailearena bestea eta ikuskaritzarena azkena; ezkerreko aldean geltoki-buruaren etxebizitza zegoen, sukaldea, jangela eta hiru gela zituena.\nEibarrek garapen handia eta azkarra izan zuen XIX. mendearen azken urteetan eta XX.aren hasierakoetan; horren ondorioz, Eibarrek ordura arte izan zuen tren-geltokiaren barneak edo dependentziak laster txiki geratu ziren herriko jendearen premiak zuzen eta ganoraz bete ahal izateko. Halatan, 1907. urtean, "Compañía de los Ferrocarriles Vascongados"ek bere instalazioak modernizatzeko programa sakon bati ekin zion, handik urte bira amaituko zuena. Bidaiarien eraikina goitik behera berriztatu zen, fatxadak berreraiki eta barruko lekuak berrantolatu egin zitzaizkion; horren ondorioz geltoki-buruaren etxebizitza kendu egin zen, eta etxe hura zegoen lekuan abiadura handiko merkantzien garraiorako bulegoa jarri zen. Horrez gain bigarren pisua jaso zen; han, beharginendako etxebizitza bi ipini ziren, etxe bakoitzak sukaldea, jangela eta hiru gela eder zituen. Hori dena osatzeko markesina bat jarri zen nasaren gainean.\nEibarko geltokia handitzeko obra haiek 1909. urtean amaitu ziren; horrexegatik azaltzen da fetxa edo data hori fatxada nagusiaren gailurrean dagoen erlojuan. Hortaz, esan behar dena da ez dela ospatzen Eibarko tren-geltokiaren ehungarren urtea, tren-geltokiak izan zuen lehenengo birmoldaketa handiaren ehunurteurrena baizik.\nInbertsio handia egin zen, baina halatan ere, Eibarrek industrian izan zuen garapen handiagatik, handik urte gutxi batzuetara tren-geltokiaren instalazioak berriztatu egin behar izan zituzten. 1919. urtean baztergunea edo trenbide-atal bat egin zen La Industrial Orbea fabrikarentzat; 1935. urtean, Martin Errasti y Cía enpresa kontratatu zen helduera-biltegi berri bat eraiki zezan. Handik urtebetera, Gerra Zibilean, Eibarko geltokiak Francoren ejertzitoko artilleriaren eta abiazioaren erasoak jasan zituen.\n1941ean, gerra amaituta, geltokia berriro konpondu zen, Construcciones Altuna izan zen horren ardura hartu zuen enpresa. Trenak gurutzatzeko hirugarren bide bat egin zen, nasa bietan markesina xume baina dotore batzuk jarri ziren, horien egitura egiteko trenbidearen antzinako karrilak aprobetxatu ziren.\nUrte hartatik aurrera Eibarko geltokiak ez zuen aldaketa handiegirik izan harik eta 1980an, merkantzien trafikoa desagertzear zegoela eta, Eusko Jaurlaritzako Garraio Sailak merkantzien biltegi zaharra Donostiako eliz barrutiaren eskuetan uztea erabaki zuen arte; elizak, instalazio haiek behar bezala moldatu eta San Agustin parrokiaren egoitza ipini zuen bertan. Gerora, tren geltokiaren atondoan beste birmoldaketa batzuk ere egin izan dira; hemendik denbora gutxi barru hasiko dira geltokia berritzeko obra berriak, une honetan Euskotren osoaren bidaiari-mugimendu handiena duen geltokia baita.\nEskerrak: Eibarko Arrate Filatelikoen Elkarteari eta Juanjo Olaizolari.


Neurri murriztaile berriak, urte amaierarako bereziki - Usurbil - Noaua.eus\nNeurri murriztaile berriak, urte amaierarako bereziki\nNoaua Aldizkaria 2020-12-22 20:01\nNeurri murriztaile berriak onartu berri ditu LABI-k urte amaiera honetarako, abenduaren 10etik indarrean den Eusko Jaurlaritzaren dekretu berrikoak zorroztera datozenak. Ostegunean, abenduaren 24ean jarriko dituzte indarrean. Bereziki urte amaierako mugikortasuna eta bilkurak saihestea dute helburu nagusi, prebentzio neurriak zorrotzago betetzea sustatzearekin batera.\nBereziki abenduaren 31 eta urtarrilaren 1ari begira adostu ditu Eusko Jaurlaritzaren aholku batzorde teknikoa den LABI-k asteazken arratsalde honetan egindako bileran, covid19aren hedapenari aurre egiteko onartu dituen neurri murriztaile berriak. Egun indarrean den abenduaren 10eko dekretukoak doitu edo neurri batean murriztu egingo dituztela esan liteke. "Ondo goaz baina ez gaude ondo", gogorarazi du bilera honen amaieran egin duen agerraldian, Eusko Jaurlaritzaren osasun sailburu Gotzone Sagarduik. Azaroan 100.000 biztanleko 14 eguneko 850eko intzidentziatik 280ko intzidentzia izatera heldu da EAE bere esanetan.\nHalere, gogorarazi duenez, "aurtengo gabonak bereziak dira eta modu desberdinean ospatu behar ditugu".Orain arte eboluzio epidemiologikoa positiboa den arren, kontu handiz ibili beharreko egun eta asteak datozkigula nabarmendu du; batetik ospakizun egunetako ohiturak, mugikortasun handiagoa, Erresuma Batuan agertu den andui berria... "Etxerako lan" bat ere ezarri digu: "gabonetan gehien maite duguna zaindu behar dugu",\nEgun eta aste hauei begira neurri murriztaile berriok iragarri ditu:\n1-Etxeratze-agindua 00:30etara aurreratu dute abenduaren 24tik 25erako eta abenduaren 31tik urtarrilaren 1erako gauean, pertsonen bilkurak eta mugikortasuna ahalik eta gehien murrizteko.\n2-EAEko konfinamendu perimetrala abenduaren 23tik 26ra mantenduko da, baina abenduaren 31tik urtarrilaren 1era murriztuko da.\n3-Abenduaren 31ko ospakizunetarako bilkurak 6 lagunetara murriztea, "arrisku handiagoko interakzio sozial eta familiarrak saihesteko".\n4-Abenduaren 24, 25, 30 eta urtarrilaren 1, 5 eta 6an, merkataritza eta ostalaritza establezimenduen itxiera ordua 18:00etara aurreratzea, egun horretako azken orduetako "jende pilaketa tradizionalak" saihesteko. Ohiko ordutegian zabalduko dira egunotan, farmaziak, gasolindegiak edota zerbitzu guneak.\n5-Abenduaren 25ean eta urtarrilaren 1ean eta 6an, merkataritza eta ostalaritza guneak 9:00ak baino lehen irekitzeko debekua, aurreko orduetako ospakizunek goizeko 6:00etako etxeratze aginduaren amaierarekin ez egokitzeko.\n6-Abenduaren 30etik urtarrilaren 2ra debekatua egongo da kanpingetan ostatuetan erreserbaren bat egin duten bezeroak hartzea. Antza, urte amaierako jaiak antolatzeko saiakerak antzeman ditu Jaurlaritzak eta horiek saihestu nahi ditu.\n7-Debekatuak "kotilioiak" egitea ostatu, hotel, kanping eta abarretan, guneotako gune komunetan edota geletan, " abenduaren 31n, urtarrilaren 1ean, 5ean eta 6an. Egunotan 20:00-23:30 artean zerbitzatu ahalko dira afariak ostalaritza guneetan, aurrez erreserba egina dutenei. Mahaietan gehienez 6 pertsonako taldeak.\nNeurriokin batera osasun sailburuak lehendik ere indarrean ziren besteok ere gogorarazi ditu, azken aldian "erlaxatzea" eman dela argudiatuta:\n1-Musukoak jan eta edateko unean baino ezin dira kendu ostalaritza guneetan. Tabakoaren keak birusaren transmisioa hedatzen duela gogorarazi du.\n2-Ezin da zutik jan edo edan, ez ostalaritza guneen barrualdean ezta terrazetan, ezta guneon inguruetan ere.\n3-Agintari, erakunde, eragile eta herritarrei prebentzio neurriak zorrotz betearazteko deia, Olentzero nahiz errege kabalgatetan, nahiz antzeko edota bestelako ekintzetan.


Jarraitzaileak erakarri, Ez erosi | Martech Zone\nJarraitzaileak erakarri, Ez erosi\nAstelehena, abuztuak 23, 2010 Igandea, urria 4, 2015 Ryan Smith\nEz da erraza jarraitzaileen oinarri handi bat garatzea Twitter. Modurik errazena zure dirua iruzur egitea eta alferrik galtzea da milaka jarraitzaile erosten hauek zerbitzu horiek eskaintzen dituzten lineako "negozioak".\nZer irabazi daiteke jarraitzaileak erostean? Orduan, zer gertatzen da zure negozioan eta komunikatzen ari zaren mezuan interesik ez duten 15,000 jarraitzaile baldin badituzu? Jarraitzaileak erosteak, besterik gabe, ez du funtzionatzen, Twitterren jarraitzaile izugarriak izateak ez du zure negozioan eragingo, zure jarraitzaileek txiokatzen ari zarenaz arduratzen ez badira behintzat.\nDenok ikusi dugu Twitterren jarraitzaile izugarriak izatearen eragina; galdetu Southwest Airlines-i. Mutilek gustuko duten arrazoia Kevin Smith Twitterrek horrelako zalaparta izugarria sor dezake bere jarraitzaile ugarik esaten ari dena interesatzen zaiolako da.\nEnpresa batek jarraipen mota bera izan dezake, baina askoz ere zailagoa da eta denbora behar du. Lehenik eta behin, edukia hartzen du. Garatu estrategia bat zure orrirako eta bertan jarri nahi duzuna. Bidali zure jarraitzaile potentzialei garrantzitsuak diren mezuak. Txikizkako saltokietan bazabiltza, bidali txio eskaintzei eta kuponei buruz. Zure ikusleei interesatuko litzaiekeen atzealdeko gertakariei buruzko txioa bidali.\nOndoren, jarraitu zure negozioari dagozkion pertsonak edo enpresak. Jeans diseinatzaileen boutique bat baduzu, jarraitu diseinatzaileei eta moda industriako liderrei. Zure hartzaileek orrialde berdinak jarraituko dituzte eta jarraitzen ari zarenaren bidez aurkituko zaituzte.\nAzkenean, izan pazientzia. Sare sozialak arrantza bezalakoak dira. Baita botatzen jarraitzen duzu eta egunen batean ero bezala botatzen hasiko zara. Izan zaitez aktibo, bizkor eta aditu zure edukiarekin eta zure gunea hazten joango da.\nTags: jarraitzaileak erosten\nRyan sare sozialetako eta negozioen garapenerako kudeatzailea da Raidious enpresan. Sare sozialak marketin komunikazio tresna gisa erabiltzen espezializatutako harreman publikoetako profesionala da. Ryanek esperientzia du kirolean, politikan, higiezinetan eta beste hainbat industriatan.\nBlog korporatiboak Hegoafrikan\nParadisua Arbelaren bidez: Edukia eta Iragarkien Kontrol Zentroak\n23ko abuztuak 2010, 6:23\nAdos egotea gustatuko litzaidakeen neurrian, tamalez zenbaki handiek pisu handia dute eta autoritatearen sinbolo dira. Erronka bat egingo nizuke enpresa batekin erosteko probak egiteko, gero beste batekin ekologikoa hazteko. Jarraitzaile gehien dituen taldea organikoki azkarrago haziko dela ikusiko duzu. Gustatuko litzaidake gauzak desberdinak izatea baina ez. Jendeari gustatzea gustatzen zaio ... eta kopuru handiagoak erakargarriak dira.\n23ko abuztuak 2010, 6:34\nBiak entzun ditut - izan soziala; sare sozialak dira eta zure negozioari buruzko txio bakarra egiten dute - edo bi kontu izan ditzakezula suposatzen dut. Ezin dut bat jarraitu, beraz non erosten dituzu jarraitzaile horiek 🙂\n24ko abuztuak 2010, 10:14\nTwitter konturako edo beste edozein plataformarako audientzia erosiko baduzu, badaude modu hobea literalki "jarraitzaileak erostea" baino. Badira iragarki plataforma asko, kirurgikoei zuzendutako maila nahiko harrigarria eskaintzeko. litekeena da zure edukia egokia izatea eta atsegina izatea jokabidearen bidez bideratzea, birbideratzea, etab. Gainera, sare askorekin, CPA oinarrian eros dezakezu eta zure inbertsioak funtzionatzen duenean soilik ordaindu dezakezu, eta abantaila erantsia dago. klikaz haratago dibidenduak ordaintzen dituzten hedabide aberatsen ikuspegi sortzaileekin hautemate eta kontzientziazioetan eragina izatea.\nTwitterreko jarraitzaileak erosteko kontzeptu osoa bikaina da produktu zuzena saltzen eta zenbaki jokoan jokatzen ari den erantzun zuzeneko konpainia bazara. Ideia izugarria marka bereizten eta balioa ematen saiatzen den edozein enpresarentzat. Hau ez da posta elektronikoko zerrenda erostea edo posta elektronikoko zerrenda erostea baino. Funtsean spam-a da nire liburuan, nahiz eta norbaitek gehitzeagatik ordaintzea onartzen duen. Jarraitzaileak erosteari puntua falta zaio - ez da jarraitzaile kopurua soilik, bihotzak eta adimenak eta leialtasuna eta harremanak dira eta, noski, markak zorroetara konektatzea eta horietakoa da.\nAug 25, 2010 9: 30 AM\nJarraitzaileak irabazteko aukeratutako metodologia gustatzen zait eta askotan hori eskaintzen duten zerbitzuekin publizitatea egiten dugu. Nire asmoa, nahiz eta deserosoa izan, jendea nahiko sakona dela da. Zenbaki baxuek jendea desaktibatzen dute eta ez zarela iturri autoritarioa adierazten. Zenbaki altuek trakzio azkarragoa lor dezakete.\nBeste era batera esanda, jarraitzaileak erosteak ez du zertan esan nahi haien bihotzak eta buruak erosten dituzunik. Erosi nahi duzuna nahikoa altua da, bihotzak eta buruak dituztenak bertara erakartzeko.


Tarnoseko herriko etxeko geltokia - Wikipedia, entziklopedia askea.\nTarnoseko herriko etxeko geltokia\nClar de Lua ◄ ► Hemnas/Sègle\nJacques Duclos bulebarra, 14; 40220\nBaye − Grimau ↔ Castilhon\nOstau de vila de Tarnòs (euskaraz: Tarnoseko herriko etxea) Okzitaniako autobus geltoki bat da, Tarnose udalerrian kokatuta dagoena.\nJacques Duclos bulebarra, 14\nLehenago "Tarnos-Mairie" bezala ezagutzen zen.\nTarnoseko autobus geltokiak\nOrriaren azken aldaketa: 29 maiatza 2021, 14:45.


barren.eus - Erlo gainetik hegan paraje elurtuetan barrena\nErlo gainetik hegan paraje elurtuetan barrena\nArgitaratua: 2021-01-07 15:34\nMakina bat lagun igo dira azken egunetan inguruko mendietara elurraz gozatzera, baina gutxik izango zuten Iosu Juaristik paraje elurtuez izan duen halako ikuspegia. Erloko (1.026 m) tontorretik aireratu zen parapentean, gero Azpeitian lur hartzeko, eta bideo batean jaso du hegaldia.\nNeguan parapente hegaldi gutxiago egiten direla azaldu du Iosu Juaristi parapente pilotu elgoibartarrak, hotzagatik eta eguraldia aldakorragoa eta bortitzagoa delako. Eguraldi iragarpenak kontzientziaz aztertzen dituztela dio. "Denbora asko eman behar da iragarpenei begira hegan egin ahal izateko kondizio onenak topatzeko. Faktore asko hartu behar dira kontuan, haizearen indarra eta norabidea, tenperatura, lainoak sartuko diren ala ez, zenbaterainokoa izango den ikusgaitasuna... gainera une apropos hori oso laburra izan daiteke eta lekuan bertan, prest, egon behar da aprobetxatu ahal izateko. Aldaketa txiki bat nahikoa da hegaldia bideragarri ez egiteko. Saiakera asko egin behar dira eta askotan esku hutsik bueltatzen gara menditik", dio. Hori bai, ez dela zorte kontua zehaztu du, behin eta berriro saiatzerena eta eskarmentua edukitzearena baizik.\n• Tontorretik aireratzen lehenengoak\nOraingoan, erabat elurtuta dagoen Erlo menditik aireratzea zen erronka. Azpeitiko parapente lagun batekin batera Erlora igo zen Juaristi Errege Egunean, urtarrilaren 6an. Hamabost bat kiloko bizkarzakuarekin egin zuten tontorrerainoko bidea, elurretan barrena. Hego haize leuna topatu zuten tontorrean, hegaldirako aparta. Aireratzeko korrika egin behar izaten dute zenbait metrotan, eta lur zati horrek garbi egon behar du, oztoporik gabe. "Erloren tontorrean harri asko daude eta ez da batere aproposa aireratzeko. Elurtuta egotea, baina, abantaila izan da, harriak elur azpian geratzean aireratzeko aukera gehiago genituelako. Hala ere, Erloko tontorretik aireratzea lortu duten lehenengotariko parapentelariak izan garela uste dut. Beheraxeago aireratu izan dira batzuek, baina tontorretik bertatik, gurutzearen ondo ondotik, aurrenekoak izan garela esango nuke".\n• San Inazioren irudiaren ondotik\nHamalau bat minutuko hegaldia zoragarria izan zela aitortu du Juaristik, zero azpitik hiru gradutan egin zuen arren. Zuriz jantzitako paisaiez gainera, "mendian gora zihoazen mendizaleak, bordan zegoen jende mordoa, zaldiak... dena ikusten da airetik, eta Xoxoten dagoen San Inazioren irudi ondotik pasatzea ere berezia izan zen. Gure artean beti aipatzen dugu txantxetan parakaidismoaren modalitatea den windsuiteko aitzindarietako bat izan behar zuela San Inaziok, daukan janzkeragatik eta eskuen posizioagatik, halaxe egiten baitute hegan saguzarrak diruditen trajeak soinean dituztela".\n• Bizikleta elektrikoan Karakatera\nJuaristik behin baino gehiagotan hasi ditu parapente hegaldiak Karakatetik eta elurtuta dagoen honetan ez du baztertzen saiakeraren bat egitea datozen egunetan. Karakatera igotzeko beste garraiobide bat ere probatu du, bizikleta elektrikoa, hain justu ere, eta esperientzia hori ere bideo batean jaso du. Bizikleta elektrikoa elur gainean nola moldatzen zen jakin nahi zuen eta uste baino hobeto ibili dela esan du.\nIosu Juaristi gailendu da Neguko XC Contest parapente ligan, standard kategorian (2019-04-11)


Kadete Euskal Liga 2018/05/22 ARGAZKIA:Federación Andaluza Baloncesto\nHirutik hiru nesken mailan. Bai Ointxe Arraski, bai Loiola Indautxu bai Gernika KESB bere esku dago final zortzietara sailkatzeko. Mutilen mailan, Fundación 5+11 eta Easo Adarra hurrengo fasean egongo dira irabazten badute, baina bi taldeek galdu zuten bigarren jardunaldian.\nEaso Adarrak aurre egin zion Real Madridi hiru laurdenetan zehar, baina madrildarrek zulo erabakigarria ireki zuten bigarren laurdenean, 11-25ko partzialarekin. Aitor Anabitarte izan zen donostiarren jokalaririk onena. Easok Valentziari irabazi behar dio multzo fasea gainditzeko.\nFundación 5+11k ere galdu zuen Real Betisen aurka (56-77). Andaluziako taldearen hirukoak klabeak izan ziren, bereziki bigarren zatian. Nahiz eta galdu izan, gasteiztarrak birtualki sailkatuak daude.\nJardunaldiko lehen partidan gure nesken taldeentzat, Ointxe Araskik Bosco Salesianosi gailendu zion 49-69. Garaipen honekin, Iñaki Ogararen neskak birtualki daude hurrengo fasean. Ointxe Araskik bigarren zati bikaina jokatu zuen, 19-40 emaitzarekin eta errebote nagusitasun apartarekin.\nGaraipen oso garrantzitsua lortu zuen Gernika KESBak CAB Linaresen aurka. Bizkaitarrek 13 puntuko aldea eskuratu zuten lehen zatian eta bigarrenean abantaila kudeatu zuten andaluziarren bultzadaren aurka (65-61). Idirik 20 puntu eta 7 errebote lortu zituen. Gernika final zortzietan egongo da Heliosi irabazten badio hirugarren jardunaldian. Galtzen bazuen, berdinketa hirukoitza egongo da.\nEta Loiola Indautxuk argi eta garbi irabazi zion La Salleri (25-85), hasieratik kontrolatutako partidan. 17 puntu eta 13 errebote Uxue Espartarentzat. Hurrengo fasean egoteko, bilbotarrek DKV El Puertori irabazi behar dio.


Ezaugarri erabilgarriak | Online larre nekazaria | October 2019\nKategoria Ezaugarri erabilgarriak\nPistatxoak nola erabilgarriak diren\nBizitzaren zuhaitza benetan existitzen da. Hau ez da idazle eta artistek goraipatzen duten fantasia, ez bibliako idazkien irudi baikorra, baina pistatxo ezagunak. Milaka urte hauetan landare tropikalak gizakiei esker ekarri dituzte eskerga fruituak, gustu bikaina eta propietate onuragarriak konbinatzen dituztenak.\nBrazil nut - erabilgarria da\nBertoletija landare genero monotipo bat da, batez ere Hego Amerikan banatzen dena. Genero horren mota bakarra mundu osoari "Brasil nut" izenarekin ezagutzen duen billet altukoa da. Landare honen fruituak nahiko handiak dira, intxaur gisa. Produktu hau deitu nahikoa ez den arren, botanikan zereal deitzen zaio.\nZer da Brasilen azukrea eta emakumeentzat erabilgarria da\nAgian, gutako askok ezagutzen ditugu Brasileko fruitu lehorrak - elikagai hau nonahi aurki daiteke, ia sukaldaritzako eremu guztietan erabili baitute. Bakarrik erabil daiteke edo plater gozo eta gozo mota guztietarako osagarri egokia. Hala ere, jende askok ez daki zaporearen errezeptoreentzako ezaugarri baliotsuak direla eta, azkoin honek emakumezkoen gorputzarako erabilgarria duten substantzia mordo bat dauka.\nJatorriz Siberia: deskribapena eta argazkia tomateak Koenigsberg\nNola leash eraman untxi bat\nZein onura eta kalteak lurrak ekartzen dituzten?\nColorado patata kakalardoa ozpinarekin!\nHazle errusiarren lanaren emaitza - Pear Quiet Don\nBarruko chili: landare apaingarri bat etxean hazten\nIndioilarreko hegoak moztu daitezke\nCopyright 2019 \_ Online larre nekazaria \_ Ezaugarri erabilgarriak


Izena: Hydroxyurea Hydroxyurea farmakologikoa ekintza: Zelula nukleoa osagai bat, informazio genetikoa transferentzia erantzule RNA azido erribonukleikoaren sintesia eten gabe--DNA deoxyribonucleic azido sintesia eraketa atzerapena eragiten du. Elementu proteinen biosintesiaren parte hartzen duten zelula-egituran Uste da gaikako selektiboa antimetabolite kontrako metabolitoen eragina duten-gorputzean metabolismoaren produktu naturalen ondorioz entzima bihurtze urratzen eraldaketa ekintza ribonukleidov dezoksiribonukleidy entzimak arabera.\nHarvardeko Unibertsitateko zientzialariek, laborategian komun eta argona laser tinta bat erabiliz, kola ikasi korneako ebakidura, beraz presio asko jasan ahal izango dute. Dye "Bengal Rose" izan zen ebaki kornea laborategi untxiak ertzak aplikatuko, luzera estandarra izan zen kasu guztietan-3,5 mm. Are gehiago, ebaki zona argona laser 514 nm uhin batekin tratatu 3-5 minutuetan. Atxikidura aplikatuko erradiazio indarra ahalmena arabera iritsi 230, 370 eta are 500 mm Hg mm Hg. Du photochemical photochemical keratodesmosa atxikimendu indarra, zuen egileek izeneko bere burua, eta ez laburtu 3 aste aplikatu ondoren.\nZelan Worcester Institutu Politeknikoaren ikertzaileekin aurkitu dut, cranberry zukua arrotzak aurka gorputza babesteko bakterio patogenoak eragindako infekzio aurpegia laguntzen. Ondorioz zukua substantzia zehatzak presentzia--tanino, horrek egitura erasotzen Microbio, finkoa da eta ahuldu egiten Cranberry zuku ia efektu antibiotikoak bera du.\nFozikard-. Bitarteko odol-presioa murrizteko farmakologikoa ekintza jarraibideen arabera Fozikard ACE inhibitzaileak talde bat dagokio. Prestatzeak osagai aktibo barne hartzen ditu-fosinopril. Gorputza ere, metabolito aktiboa bihurtzean, AEBren ACE inhibitzeko gaitasuna. Ondorioz, gorputza behera hausten erreakzio biokimikoa katean, angiotentsina-I ez da angiotentsina-II bihurtu, konturatu da ine vasoconstrictor eta, beraz, presio efektua areagotzen.


Ugalketa animalietan iñigo eta sara\nAurkezpena christian, cristian eta...\nNutrizioa, landareetan amaia, xabie...\nUgalketa . lan osoa\n1 IZAKI BIZIDUNEN EZAUGARRIAK Izaki bizidun guztiak jaio eta hil egiten dira. Antzeko konposizio kimikoa dute. Ezaugarriak Zelulaz osatuta daude Nutrizio, harreman eta ugalketa funtzioak egiten dituzte * Nutrizio funtzioaNutrizioaren bidez izaki bizidunek bizitzeko behar dituzten energia lortzen dute.-Autotrofoak: Fotosintesiaren bidez lortzen dute energia, elikagaiak…-Heterotrofoak: Beste izaki bizidun batzuez edo haien hondakinez elikatzen dira. * Harreman funtzioa Harreman-funtzioaren bidez, izaki bizidunek harremanak dituzte elkarren artean eta ingurunearekin.\n* Ugalketa funtzioa -Ugalketa sexugabea: Banako bakar bat aritzen da. -Sexu bidezko ugalketa: Sexu desberdineko bi banakoak sexu-zelula edo gameto bana jartzen dute.2 IZAKI BIZIDUNEN KONPOSIZIO KIMIKOA SUBSTANTZIA EZ-ORGANIKOAK Ura Gatz mineralak SUBSTANTZAI ORGANIKOAK Gluzidoak Lipidoak Proteinak Azido nukleikoak\n3-4 ZELULAKZelula prokariotak: Ez dute nukleorik, material genetikoa sakabanaturik dago.\nZelula eukariotak: Material genetikoa nukleo izeneko atal batean dago. ZELULA EUKARIOTOAK Landare zelula Animalia zelula - Mintz plasmatikoa Mintz plasmatikoa - Zitoplasma Zitoplasma - Nukleo Nukleoa - Bakuoloak Bakuoloak - Mitokondrioak Mitokondrioak - Zelulosazko-pareta - Kloroplastoak\nUgalketa funtzioa (jon, auritze, oscar)\nNutrizioa, landareetan amaia, xabier, valen eta gari\nAurkezpena christian, cristian eta ibon\nNutrizio funtzioa (isabel, pablo, enrique, saioa)\nNutrizioa animalietan haizea, alain, ivan eta iker\n1. nutrizioa osoa (iker, nagore, paula,yolanda, marta)