ހާޖީންގެ ވާހަކަ : ތާރީޚްގެ ތެރެއިން ދިވެހިން ޙައްޖަށް ދިއުން – ލޫކަސްޖަލީލް\nއަލް ޙައްޖު 27\nއާލަމަށް ތީބުތަރު، މާދާއިގެން ރިވެތި އަރު\nތާއި ނަކައިރު ބަލައިވަރު، ވާވެވޮޑި އިނަނަވައި ފަރު\nނާމަނު ވެލުން ލޯބިވީއަ، ފާރަދުން ފުރުއްވީއަ\nދިވެހިންނަކީ ހިންދު މާ ކަނޑުގެ ދަތުރުވެރިންނެވެ. އެކަހެރި ކުދި ޖަޒީރާތަކުގެ ދެހާސް އެތައް އަހަރެއްވީ ވަޒަންވެރިންނެވެ. މާކަނޑުގެ ބިޔަ ރާޅުތަކާއި މޫސުމުގެ ތޫފާނުތަކާ ކުރިމަތިލައި ދުރު ރަށްރަށާއި ކަރަތަކާއި ބައްރުތަކަށް ތަރިތަކަށް ބަލައިގެން ދަތުރުކޮށް އުޅުނު ކުޅަދާނަ ނިޔަމިންނެވެ. އިހު ވޭލާގައި ދިވެހިން ފުރެއްދެ ދަތުރުތައް ގިނައިން ކޮށްފައިވަނީ ބަޙްރުލް ހިންދުތެރޭ ވިޔަފާރިކަމު އެތެރެވަރީގެ އޮޅުދޫކަރައާއި މަލާބާރުގެ ރަށްތަކަށެވެ. ހުޅަނގު މޫސުމުގައި ހިންދު ކަނޑުގެ އިރުމަތީ އައްސޭރީގައިވާ ރަށްތަކަށެވެ. އިރުވައި މޫސުމުގައި އަރަބި ކަނޑު ހުރަސްކޮށް ޢަރަބިކަރައަށާއި ފާރިސީންގެ ރަށްތަކަށާއި އެފްރިކާ ބައްރުގެ އިރުމަތީ އައްސޭރީގައިވާ ބަނދަރުތަކަށެވެ. އަދި ވެދުން ހިފައިގެން ސީނުކަރައާއި ރޯމަށް ދިވެހިން ދަތުރުކޮށްފައިވާކަން އިހުގެ ލިޔުންތަކުން އެނގެއެވެ.\nމީލާދީން 1316 ވަނަ އަހަރު ވިލިއަމް ޖީލޯން ކިޔާ ބޭރުގެ ލިޔުންތެރިއަކު ލިޔެފައިވާ ލިޔުމެއްގައި އެ ދުވަސްވަރު ދިވެހި ރާއްޖޭގައި ބަންނަ އޮޑިފަހަރުގެ ރަނގަޅު ވާހަކަ ލިޔެފައިވެއެވެ. ޖީލޯން ލިޔެފައިވެއެވެ:\n“އެ ދުވަސްވަރަކީ، އިންޑިޔާއިން ހަވާދުގެ ބާވަތްތަކާއި ފަށުވި ފޮއްޗާއި އެކިވައްތަރުގެ ޖަވާހިރުފަދަ އަގުބޮޑު ތަކެތި ޔޫރަޕްގެ ބާޒާރުތަކަށް ގެންގޮސް ބޮޑު އަގުގައި ވިއްކައި އުޅުނު ދުވަސްވަރެވެ. މި ކަމަށްޓަކައި އެމީހުންނަށް (ޔޫރަޕްގެ ވިޔަފާރިވެރިން) ބޭނުންވެފައި އޮތީ މި ދަތުރުތައް ކުރަން ކަމުދާ ނައުފަހަރެވެ. (ވިޔަފާރީގެ ދަތުރުތަކަށް ބޭނުންކުރުމަށް) މި ނައުފަހަރު އެންމެ ރަނގަޅަށް ބަންނަ ރަށްރަށަށް ބެލިއިރު، އެންމެ ރަނގަޅު އެއްތަނަކަށް ވީ ދިވެހި ރާއްޖެއެވެ”\nބޭރުގެ ރަށްތަކަށް ވިޔަފާރިކަމު ދިވެހިން ކޮށްއުޅުނު ދަތުރުތަކުގެ އިތުރުން، ދިވެހި ރާއްޖެ އިސްލާމްވުމަށް ފަހު ޙައްޖުގެ މަތިވެރި ފަރުޞު އަދާކުރުމަށް ދިވެހިން ކޮށްފައިވާ ޙައްޖު ދަތުރުތަކުގެ ވާހަކަ ތާރީޚީ ލިޔުންތަކާއި ޞަފަރުނާމާތަކުގައިވެއެވެ. ކުރިއަރާފައިވާ މި ވޭލާ ދުނިޔޭގެ ވައިގެ އުދުހުންތަކުން ދިވެހިންގެ ޙައްޖު ދަތުރު ރާސްތާކުރުވެ އަވަސްވި ނަމަވެސް އިހުގައި މިއީ ނުހަނު ދިގު އުނދަގޫ ދަތުރެކެވެ.\nތާރީޚުގައި ލިޔެވިފައިވާ ދިވެހިންގެ ގިނަ ޙައްޖު ދަތުރުތަކަކީ ރަސްރަސްކަލުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުތަކެވެ. ރަދުން ވަޑައިގަންނަވާ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުތަކުގައި އެތަކެއް ސަތޭކަ ދިވެހިން ރަދުންގެ އަރުމާދާއި އެކު ނައުފަހަރުގައާއި ފުރެއްދެ އޮޑިފަހަރުގައި ޙައްޖު އަޅުކަން އަދާކުރުމަށް ބޭރުގެ ބަނދަރުމަތީ އެކި ރަށްރަށުގައި މަޑުކުރުމަށް ފަހު ހިޖާޒުކަރައަށް ދެއެވެ. އަދި ރަދުން ޙައްޖުގެ އަޅުކަމަށް ފުރާވަޑައިގަތުމުން ތަހުތުގެ މައްޗަށް ބާރުގަދަ އަނެކަކު ވެރިވެ ރަސްކަންތައް ބަދަލުވެފައި ވެސްވެއެވެ.\nޙައްޖުވެރިން މައްކާގައި، 1953\nހިޖާޒުކަރައިގެ މައްކާއަށް ގޮސް ޙައްޖުވެގެން އަންނަ މީހުންނަށް ދިވެހިން ހާޖީންނޭ ކިޔައެވެ. ދިވެހި ބަހަށް އައިސްފައިވާ ހާޖީގެ އަސްލަކީ ޢަރަބި ބަހުގެ حاجي (ޙާޖީ)އެވެ. ޙައްޖުވެގެން އަންނަ މީހުންގެ ނަމުގެ ކުރިއަށް އަލްޙާޖީ، އަލްޙާޖް ޢަރަބި ލިޔުންތަކުގައި އިތުރުކުރެވެއެވެ. “ހާޖީ” މި ބަސް ދުވަސްވީ ބައެއް ލިޔުންތަކުގައި ލިޔެވިފައިވަނީ “ހަދި” މިފަދައިންނެވެ. “ހަދި” ކިޔުނު ގޮތާއި މެދު ބުރާރަ މުޙައްމަދުފުޅު އަނިޔާވެރި ޙާޖީ ޙަސަން ތިންވަނައިގެ ދުވަސްވަރުގެ ވާހަކައިން ކިޔާފައިވެއެވެ:\n“ދެން އާލާސްކަންފުޅު ދެތިންމަސްދުވަހަށް ދެމި އެއާލާސްކަންފުޅުގައި (ހާޖީ) ހަސަން ރަސްގެފާނު އަވަހާރަވެއްޖެޔޭ. އެރަސްގެފާނު ކުރެއްވި ކަންތަކާމެދު ތިބި މީހުން ނުގަބޫލުގާ “ހ” ކުރުކޮށްފާ “ޖ” (ޖީމު) ވީތަނަށް ދާލުލައިގެން އޭގެފަހުގައި ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނޭ ކިޔައެވެ. ދެބައިލަސްކަރީނަށް ބެރުޖަހާ ދެބައިލަސްކަރީން އެއްކުރައްވާ ދެން ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނު ހިނަވާ ކަފުންކުރައްވާ ސަންދޯކުއަޅުއްވައިފިއެވެ”\nފުލޯކުވާހަކައިގައި މިހެން ކީ ނަމަވެސް ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނުގެ ކުރީގެ ލިޔުންތަކުގައި ވެސް “ހަދި” ބޭނުންކޮށްފައި ހުރެއެވެ. ހާޖީ “ހަދި”އަށް ބަދަލުވެފައިވަނީ މުސްކުޅި އެވޭލާ އަކުރުގައި “ޖ” ނެތުމުން “ޖ” ލިޔަން ޖެހޭ ތަންތާގައި “ދ” ލިޔުމުގައި ބޭނުން ކުރަމުންގޮސްފައިވާތީއެވެ. ދިވެހި ބައެއް އެހެން ލަފުޒުތައް ވެސް މި ގޮތަށް ބަދަލުވެފައިވެއެވެ. “ރާޖަވަޅި” ރާދަވަޅިއަށް އަދި “ރާޖޭޝްވަރަ” ރާދޭސްވަރަ އަށް ފަހުގެ ލިޔުންތަކުގައި ބަދަލުވެފައިވެއެވެ.\nދަތުރުފަތުރުގެ ފަސޭކަން އައުމުގެ ކުރީގައި ދިވެހިންގެ ތެރެއިން ހައްޖަށް ދިއުމުގެ ނަސީބު ލިބިފައިވަނީ މަދުބަޔަކަށެވެ. ހައްޖަށް ދިއުމަށް ގަސްތުކޮށް ރާއްޖެއިން ފުރައިގެން ގޮސް މައްކާއަށް ނުދެވި ނުވަތަ ރާއްޖޭގެ އެހެން ރަށަކަށް ބެހިގެން ގޮސް އެތައް ދުވަހަކަށް ފަހު އެނބުރި ރަށަށް އައިސް ހާޖީންގެ ގޮތުގައި އުޅުނު މީހުން ތިބި ކަމުގައި ވެސް ކިޔާއުޅެއެވެ. މައްކާއަށް ގޮސް ހައްޖުވެގެން އަންނަ މީހުންގެ ފަރާތުން ހައްޖު ދަތުރުގެ ވާހަކަތައް ޝައުގުވެރިކަމާއި ދިވެހިން އަހާއުޅުނެވެ.\nޙައްޖުވެރިންގެ ޖަމާއަތެއް، 1953\nލިޔެވިފައިވާ ތާރީޚުން ފެންނަ އޮތް އެންމެ ފުރަތަމަ ދިވެހި ޙައްޖުވެރިޔަކީ ދިވެހި ރާއްޖެ އިސްލާމް ކުރެއްވި އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު އިބްނު އަބްދުﷲ ސިރީ ތްރިބުވަނަ އާދީއްތަ މަހާރަދުން، ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނެވެ. ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނަށް ފަހު ދިވެހި އެކި ރަސްރަސްކަލުންނާއި ދިވެހީން ޙައްޖަށް ގޮސްފައިވާކަން ތާރީޚީ އެކި ލިޔުންތަކުން ފެންނަން އެބަހުއްޓެވެ. އެންމެ ދުވަސްވީ ދިވެހި ހާޖީންގެ ނަންތައް ފެންނަން ހުރީ ތީމުގޭ ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރުގެ ލޯމާފާނުތަކުންނެވެ. އައްސުލްޠާން ސިރީ ވައްލަދިޔޯ، މުސްކުޅި ރާއަރާދޭސް މަހާރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ ދުވަސްވަރު ލިޔެފައިވާ ކުޑަހުވަދޫ ލޯމާފާނުގައިވާ އެއިރުގެ ބައެއް ވަޒީރުންގެ ނަންތަކުގެ ތެރޭގައި “ފެހެންދޫގެ ހަދި އުމަރު ހެނެވިރަސް” އަދި “ކެންދޫގެ ހަދި އައިދިގެ ސުދެމިގިރިން” މި ދެ ވަޒީރުންގެ ނަން ހިމެއެވެ.\nކުޑަހުވަދޫ ލޯމާފާނުގައިވާ މި ދެ ވަޒީރުންގެ ނަންފުޅުގެ ކުރިއަށް “ހަދި” (ހާޖީ) އިތުރުކޮށްފައިވުމުން މި ދެ ވަޒީރުންނަކީ ވެސް ޙައްޖުގެ އަޅުކަން އަދާކޮށްފައިވާ ދެ ދިވެހިންކަން އެނގެއެވެ. އެ ޒަމާނުގައި ޙައްޖަށް ދިއުން އެންމެނަށް ތަނަވަސްވެގެން ނުވާކަމަށްޓަކައި، މުސްކުޅި ރާއަރާދޭސް މަހާރަދުންގެ މި ދެ ވަޒީރުންނަކީ ރާއްޖެ އިސްލާމް ވުމަށް ފަހު ހިނގި ފުރަތަމަ ސަތޭކަ އަހަރުގެ ތެރޭގައި ޙައްޖުގެ ފަރުޟު އަދާކޮށްފައިވާ މަދު ދިވެހިންގެ ތެރެއިން ދެ ދިވެހިންނެވެ. ދިވެހިންގެ މަޝްހޫރު ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނުގެ ބައްޕާފުޅަކީ ވެސް ހާޖީއެކެވެ. ދެއްވަދޫ ރަސްގެފާނަކީ އަލްޙާއްޖަ ޢަލީތުއްކަލާ މާފަތްކިލެގެފާނުގެ ދަރިކަލެކެވެ. އައްސުލްޠާން މުޡައްފަރު މުހައްމަދު ޢިމާދުއްދީންގެ (1704މ – 1721މ) ރަސްކަމުގައި ފެންފުށީ ހާޖީ އިސްމާޢީލް ތަކުރުފާނު ކިޔުނު ވަޒީރަކު ހުއްޓެވެ. މުޢީނުއްދީން އެއްވަނައިގެ ރަސްކަމުގައި (1799މ – 1835މ) ހާޖީ މޫސާ ތަކުރުފާނު ކިޔުނު ވަޒީރަކު ހުއްޓެވެ. އަދި ހަމަ މި ރަސްކަމުގައި ހާޖީ މުޙައްމަދު ފަޑިއްތަކުރުފާނު ކިޔުނު ވަޒީރަކު ވެސް ހުއްޓެވެ. މި ނަންގަނެވުނު ވަޒީރުންނަކީވެސް ތާރީޚުން ފެންނަން ހުރި ބައެއް ހާޖީންނެވެ.\nއުތީމު އަލްޢާޒީ މުޙައްމަދު ބޮޑުތަކުރުފާނު ފުށެތިކާލުންނާއި ދެކޮޅަށް ކުރި ހަނގުރާމައިގެ ވާހަކައިގައި ކިޔޭ ދެހާޖީންނަކީ ވެސް ޙައްޖުގެ ފަރުޟު އަދާކުރި ދެ މީހުންނެވެ. މި ދެހާޖީންނާއި މެދު ޙަސަން ތާޖުއްދީން ތާރީޚް ދީބާމަޙަލް ގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“މުޙައްމަދު ޚަޠީބު ތަކުރުފާނުންގެ ހިތްޕުޅުގައި ހަނގުރާމައިގެ ފަރްޟް އަދާކުރައްވައި ކާފަރުންގެ އަތުން ދިވެހި ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް ޖައްސަވައިފޫއެވެ. ދެން ހަރުކޮށްދުވާ އޮޑިޔަކަށް ސިލޭހަތަކާއި ކާނޭބޯނޭ ތަކެއްޗާއި އަންނައުނާއި އަނބިދަރީނާއި ލައިގެން އަލީ ރާޖާގެ ރައްކައުތެރިކަމުގައި އޮތް މަލިކަށް ދުރުވެއްޖެއެވެ. އެތަނުން އަރަބި ކަރަޔަށް ގޮއްސާ އައި ދިވެހީންގެ ދެމީހުނާއި ބައްދަލުވެއްޖެއެވެ. އެދެމީހުނީ އެއްބަނޑު އެއްބަފައި ދެމީހުންނެވެ. އޭގެ ތެރެއިން ދޮށީ މީހާގެ ނަމީ ޢަލީ ޙާޖީއެވެ. އަނެއް މީހާގެ ނަމީ ޙަސަން ޙާޖީއެވެ.\nމިދެމީހުނީވެސް ލޮންސީގެ ހެވިކަމަށް މަޝްހޫރު ވެގެން ތިބި ދެއެދުރު ބޭކަލުންނެވެ. އެދެމީހުން ޙައްޖަށް ދާން ނުކުތީ ކާފަރުން ދިވެހި ރާއްޖެ ވަނުމުގެ ކުރީގައެވެ. ދެން އެމީހުން މާތް ކަލާންގެ ކިބަޔަށް ވަކީލުކޮށްފައި ދިވެހި ރާއްޖެޔާއި ހަނގުރާމަށް (ބޮޑުތަކުރުފާނާ ޢަހްދުވެގެން) އަތުވެއްޖައޫއެވެ”\nމި ދެ ހާޖީންނަށްވެސް ބޮޑުތަކުރުފާނު ފުށެތިކާލުންގެ ރާއްޖެ ސަލާމަތްކުރެއްވުމަށް ފަހު ވަޒީކަން ދެއްވިއެވެ. ޢަލީ ހާޖީއަށް ބޮޑުވަޒީރުކަން ދެއްވައި އޭނާއަށް ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނެވެ ކިޔައި ކޮލި ލައްވައި ޙަސަން ހާޖީއަށް ވެލާނާކަމަށް ކޮލިލެއްވިއެވެ.\nރަސްރަސްކަލުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުތައް:\n1 – ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުން\nއެންމެ ފުރަތަމަ ޙައްޖަށް ދިޔަ ދިވެހި ރަސްކަލަކީ ދިވެހި ރާއްޖެ އިސްލާމް ކުރެއްވި ރަދުން، އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު އިބްނު އަބްދުﷲ ސިރީ ތްރިބުވަނަ އާދީއްތަ މަހާރަދުން، ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ޙައްޖަށް ދިޔަކަމަށް ތާރީޚުން ފެންނަން އޮތް ދިވެއްސަކީ ވެސް ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނެވެ. މިރަދުން ރަސްކަން ކުރައްވާފައިވަނީ މީލާދީން 1142 ން 1165 ވަނަ އަހަރަށެވެ. ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާން ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވީ ޙިޖުރައިން 561 ވަނަ އަހަރުގައި ކަމަށް ޙަސަން ތާޖުއްދީން ސަނަތު ޖައްސަވާފައިވެއެވެ. މިއީ އައްބާސީން ހަލީފާ އަލްމުސްތަންޖިދު ގެ ދުވަސްވަރެވެ. ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާން ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގަތް ވާހަކަ އަޖާއިބެއް ފަދައިން ދައްކާ އުޅުނެވެ.\nމާލޭ ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނު މިސްކިތް\n“މިއުޅެނީ ޙައްޖަށް ދާން. ހުކުރު ދުވަހު ނަވެއް މާލެ ބަނދަރުކުރާނެ. އެ ނަވުގައި މައްކާއަށް ދާނަން”\nދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނު ރައްޔިތުންނަށް މިހެން ވިދާޅުވި ފަހުން އައި ހުކުރު ދުވަހުގައި މާލޭ ބަނދަރަށް ނަވެއް މަޑުކުރިއެވެ. ހުކުރު ނަމާދު ކުރައްވައިގެން ރަދުން އަވަސް އަވަހަށް ގޮނޑުދޮށަށް ވަޑައިގެން ނަވަށް އަރުއްވައިފިއެވެ. އަރިހުގައި އެހީތެރިއެއް ވެސް ނުގެންދަވައެވެ. ރަސްގެފާނު ނަވަށް އަރާވަޑައިގަތުމުން “އުދުހިގެން ދިޔަ ދޫންޏެއް ފަދައިން” ނައު މީސްތަކުން ލޯމަތިން ގެއްލިއްޖެއެވެ.\nޙައްޖަށް ފުރާވާޑައިގަތުމަށް ފަހު ފަހު ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނުގެ އިތުރު ހަބަރެއް ދިވެހިންނަށް ލިބިފައިނުވެއެވެ. އެހިސާބުން ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނުގެ ރަސްކަން ނިމުމަކަށް އައީއެވެ. އޭގެ ފަހުގައި ރަސްކަމަށް އިސްވެވަޑައިގަތީ މުތެއި ކަލަމިންޖާއެވެ. ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތް ވާހަކައިގެ މައްޗަށް ތަންޤީޙު ކުރެވުނު ތާރީޚުގައި މުހައްމަދު އަމީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ޙަސަން ތާޖުއްދީން އޭނާގެ ތާރީޚްގައި ލިޔުއްވާފައިވަނީ، އަބުލްބަރަކާތުލް ބަރުބަރީ އަވަހާރަވުމަށް ފަހު އެތަކެއް ދުވަހަކު ރަސްކަމުގައި ހުންނަވާފައި ރަދުން ޢާއިބުވެވަޑައިގަތީކަމުގައެވެ. ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ގަސްދުގައި ޙިޖުރައިން 561 ވަނަ އަހަރުގެ ތެރެއިން ހުކުރު ދުވަހަކު ހުކުރުން ފައިބާވަޑައިގެން ބޭރުން އައިސް އޮތް ނަވަކަށް އަރާވަޑައިގަތުމުން “އުދުހިގެން ދިޔަ ދޫންޏެއް ފަދައިން” ނާ ދުވެފައިގޮސް މީސްތަކުންގެ ލޯމަތީން ޢާއިބުވެއްޖެކަމަށެވެ.\nއެޒަމާނަކީ ދުނިޔޭގެ އެތަން މިތަނަށް ދަތުރުފަތުރުކޮށް އުޅުނު ނައުފަހަރު ރާއްޖެ އައިސް ގޮސް އުޅުނު ޒަމާނެވެ. އެހެންކަމުން، މިގޮތުގެމަތީން އައި ނަވެއްގެ ވެރީންނާއި ވާހަކަ ދައްކަވައިގެން ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް ފުރާވަޑައިގަތުމުގެ އިންތިޒާމުތައް ހަމަޖައްސަވާނޭ ފުރުސަތެއް ލިބިވަޑައިގެންފައިވުމަކީ، ވަރަށް ކައިރީގައި އޮންނާނޭ ކަމެކެވެ. “ހުކުރު ދުވަހަކު ހުކުރުން ފޭބިއިރު” މާލޭގެ ބަނދަރުން އެފެނުނު ނަވަކީ ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް ގޮވައިގެން ދާން އައި ނަވެއް ކަމުގައި ވުމީ ވަރަށް ވެސް އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. ދުވަހަކީ ވައިގަދަ ދުވަހެއްކަމުގައި ވަނީނަމަ، ރަދުން ދަތުރަށް އަރާވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ލަސްތަކެއް ނުވެ “އުދުހިފައި ދިޔަ ދޫންޏެއް ފަދައިން” ނައުގޮސް އޮބާ ލުމަކީ އަޖާއިބު ވާންވީ ކަމެއް ނޫނެވެ”\n2 – ހަދި (ހާޖީ) ޙަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުން\nދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތް ފަހުން ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނާއި ދެމެދު އެހެން ރަސްކަލަކު ޙައްޖަށް ދިޔަކަން ތާރީޙުން ފިލާކަށް ނެތެވެ. ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނަކީ އައްސުލްޠާނުލް ޙާއްޖަ ޙަސަން ސިރީ ރާދަވީރު މަހާރަދުންނެވެ. މިއީ ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނުންގެ ގައިގާ ކަފަ ބަންނަވައި އަންދާލެއްވި ރަސްގެފާނެވެ. މިރަދުން ރަސްކަން ކުރައްވާފައި ވަނީ ދަރުމަވަންތަ ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގަތް ސަނަތުން 260 އެތައް އަހަރެއް ފަހުންނެވެ. ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގެންނެވީ ރަސްކަމުގެ ބޮޑުންނާއި މި ރަސްގެފާނުގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުންނާ ރަސްކަން ހަވާލުކުރެއްވުމަށް ފަހުއެވެ.\nހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގެންނެވުމުން އެއިރު ފަނޑިޔާރުކަމުގައި ހުންނެވި ސައްޔިދު މުޙައްމަދު ތަހުތުގެ މައްޗަށް ވެރިވެގަނެ އެއް އަހަރު ރަސްކަން ކުރެއްވިއެވެ. މިއީ އަރަބި ކަރައިގެ ބޭކަލެކެވެ. ހަދި ހަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖުން އެނބުރި ވަޑައިގެން ސައްޔިދު މުހައްމަދު ރަސްކަމުން ވަކިކުރައްވައި އިތުރު އެއް އަހަރުގެ މުއްދަތަށް ރަސްކަން ކުރެއްވިއެވެ. ހަދި ހަސަންރަސްގެފާނުގެ ޙައްޖު ދަތުރާއި ބެހޭގޮތުން ތަންޤީހު ކުރެވުނު ތާރީޚުގައި މުޙައްމަދު އަމީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“މި ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންފައި އަހަރެއް ހައި ދުވަހު މައްކާގައި ހުންނެވުމަށް ފަހު، އެނބުރި ވަޑައިގަތްކަމަށް ބުނެވެނީ 70 އަޅުން ގޮވައިގެނެވެ. މި އަޅުން އޭނާ ގެންގުޅުއްވާން ފެއްޓެވީ ދިވެހި ޚާދިމުންގެ ބަދަލުގައި އޭނާގެ ގަނޑުވަރުގައެވެ. ދުވަސްކޮޅެއްވީތަނާ މީތެރެއިން އެއް އަޅަކު ދިވެހި ރައްޔިތަކު މަރާލައިފިއެވެ. އެއިރު ފަނޑީޔާރުކަމުގައި ހުންނެވި އަލްޤާޒީ ޙަސަން ޝީރާޒީ ގަދައެޅުއްވީ، އެ އަޅު ކަލޭގެއާއި މެދު އިންސާފުކުރެއްވުމުގެ މައްޗަށެވެ.\nނަމަވެސް، ރަދުން އެގޮތް ގަބޫލުފުޅެއް ނުކުރެއްވިއެވެ. ރަދުންނާއި ފަނޑިޔާރު ކަލޭގެފާނާއި ދެމެދުގައި ވަރަށް މަތިވެރިދަރަޖައަކަށް ދެބަސްވެވިއްޖެއެވެ. ބުނެވެނީ މި ދެބަސްވުމުގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން ރަދުންގެ އަމުރުފުޅަށް ފަނޑިޔާރުކަލޭގެފާނުންގެ ގައިގާ ކަފަ ބަނދެފައި ރޯކޮށްލެވުނީ ކަމަށެވެ.\nގިނަ ދުވަސްތަކެއް ނުވަނީސް، ވަރަށް ބިރުވެރި ނާމާން އާލާސްކަންފުޅެއްގައި ރަދުން އަވަހާރަވެއްޖެއެވެ. މި ރަދުން ފަސްދާނުލާފައިވަނީ ލޮނުޒިޔާރަތްކޮޅުގައި އޮންނަ ގާސަންދޯކުގައެވެ”\nލޮނުޒިޔާރަތްކޮޅުގައި އިހު އޮތް ގާ ސަންދޯއް\nމި ރަދުންގެ ރަސްކަމުގެ ތާރީޚާއި ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގަތް އަހަރާއި ހައްޖުގެ އަޅުކަން ފުރިހަމަކުރެއްވި އަދަދާއި މެދު އޮޅުންތަކެއް އަރައެވެ. 25 އަހަރު ރަސްކަން ކުރެއްވުމަށް ފަހު ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވީ ޙިޖުރައިން 871 ވަނަ އަހަރުގައި ކަމަށް ޙަސަން ތާޖުއްދީންގެ ތާރީޚުގަ އާއި މުޙައްމަދު އަމީންގެ ތަންޤީހުގައި ވެއެވެ. އެޗް.ސީ.ޕީ ބެލްގެ މޮނޮގްރާފްގައި ލިޔުއްވާފައިގޮތުން ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނު 25 އަހަރު ރަސްކަން ކުރެއްވުމަށް ފަހު ޙައްޖަށް ވަޑައިގެން ޙައްޖުގެ ފަރުޞު އަދާކުރުމަށް ފަހު ދެވަނަ ޙައްޖަކަށް މައްކާގައި މަޑުކުރެއްވިއެވެ.\nމުޙައްމަދު އިބްރާހިމް ލުތުފީގެ ޗާޕުނުކުރާ ދިރާސާއަކާ ހަވާލާދީ ނަސީމާ މުހައްމަދު ލިޔުއްވާފައިވާގޮތުގައި ޙިޖުރައިން 1384 ވަނަ އަހަރު މިޞުރުގެ އަލްޤާހިރާގައި ޗާޕުކޮށްފައިވާ އަބްދުލްޤާދިރުލް ޖުޒުރީ ލިޔުއްވި “ދުރަރުލް ފުޢާދު އަލް މުނައްޘަމަތު ފީ އަޙްބާރުލް ޙައްޖު ވަޠަރީޤު މައްކަތުލް މުޢައްޘަމަތު” (މައްކާއަށް ހައްޖަށް ވަޑައިގަންނަވާ އިއްޒަތްތެރިންގެ ރެކޯރޑްސް) މި ފޮތުގައި ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖުގެ ފަރުޟު ހިޖުރައިން 838 ވަނަ އަހަރު އަދާކުރެއްވިއެވެ. މި ޙައްޖު ރެކޯޑްތަކަށް ބަލާނަމަ ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ދެ ފަހަރު ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަށް މާލެއިން ފުރާވަޑައިގެން3ޙައްޖު އަދާކުރެއްވި ކަމުގައި ބަލަން ޖެހެއެވެ. އެއީ ހިޖުރައިން 838 ވަނަ އަހަރު މި ރަދުންގެ ރަސްކަމުން 11 ވަނަ އަހަރު ކުރެއްވި މައްކާގެ ރެކޯޑްތަކުގައިވާ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި އަދި 25 އަހަރު ރަސްކަން ކުރެއްވުމަށް މައްކާއަށް ފުރާވަޑައިގެން ދެ ޙައްޖު އަދާކުރައްވައި 70 އަޅުން މާލެއަށް ގެންނެވި ދަތުރުފުޅެވެ.\n3 – ހަދި މުޙައްމަދު\nހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނަށް ފަހު ރަސްކަންކުރެއްވީއެ ރަދުންގެ ދަރިކަލުން އައްސުލްތާން ހަދި މުޙައްމަދުލް ހިލާލީއެވެ. ރާދަވަޅީގައި މި ރަދުންގެ ނަންފުޅަކީ “ހަދި މުޙައްމަދު ކަލަމިންޖާ”އެވެ. މި ރަދުންގެ ނަމުގެ ކުރިއަށް ވެސް ހަދި (ހާޖީ) އައިސްފައިވުމުން މި ރަދުން ވެސް ޙައްޖުގެ ފަރުޟު އަދާކުރެއްވިކަމުގައި ބަލަން ޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް، ހަދި މުޙައްމަދު ރަސްގެފާނާއި ބެހޭ އިތުރު މައުލޫމާތެއް ތާރީޚުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ. މި ރަދުންނަށް “ހަދި” މި ލަގަބު އަރުވާފައިވަނީ ބައްޕާފުޅު ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނާއި ގުޅުވާފައިކަން ނުވަތަ ހަދި ޙަސަން ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތް އިރު ގެންދެވި ދަރިކަލެއް ކަން ނުވަތަ ރަސްކަމަށް އިސްވުމަށް ފަހު ހައްޖުގެ ފަރުޟު އަދާކުރެއްވީކަން އެނގޭކަށް ނެތެވެ. ހަދި މުޙައްމަދު 13 ނުވަތަ 14 އަހަރު ރަސްކަން ކުރެއްވިކަމަށް ތާރީޚީ ލިޔުންތަކުގައިވެއެވެ.\n4 – އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުން\nއިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ބިނާކުރެއްވި މާލޭ މުންނާރު\nމިއީ އައްސުލްޠާން އިބްރީހީމް އިސްކަންދަރު ސިރީކުލަރަންމީބަ ކައްތިރި ބަވަނަ މަހާރަދުން، މިހާރު ހުރިގޮތަށް މާލޭ ހުކުރު މިސްކިތާއި މުންނާރު ބިނާކުރެއްވި މަޝްހޫރު އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ކުރެއްވި ޙައްޖު އަދި އުމުރާ ދަތުރުފުޅުތަކުގެ ވާހަކައެވެ. އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނުގެ ޒަމާނަކީ “މާލޭގެ ބަނދަރަށް އަސޭކަރައިންނާއި ހިންދުކަރައިންނާއި އެތައްމިތަނުން ވައްތަރުވައްތަރުގެ ވިޔަފާރި ހިފައިގެން ނައުފަހަރުގައި އައިސް އުޅުނު” ރަނގަޅަށް ވިޔަފާރި ހިނގި ޒަމާނެކެވެ. އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތީ ޙިޖުރައިން 1078 (މީލާދީން 1558) ވަނަ އަހަރުއެވެ. މި ދަތުރުގައި ޙައްޖުގެ ފަރުޞު އަދާކުރައްވައި ޢުމްރާވެވަޑައިގެން ރާއްޖެ ވަޑައިގަތެވެ.\nއިސްކަނދަރު ރަސްގެފާނު ޙައްޖުން އެނބުރި ވަޑައިގަތުމަށް ފަހު ހުކުރު މިސްކިތު ދެކުނު ދޮރޯށި ބިނާކުރައްވައި އެތަނަށް ބައިތުލްމާލުން އުޖޫރައެއް ދެއްވާ ފިޤްހުވެރިޔަކު ލައްވައި ކުދީންނަށް ޤުރުޢާން ކިޔަވައިދިނުމާއި ފަރުޟު އިލްމު އުނގަންނައި ދިނުން އެމީހާއާއި މަތިކުރެއްވިއެވެ. އަދި ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމުގެ ކުރީގެ އަހަރުތަކުގައި ބިނާކޮށް ނިންމެވި ހުކުރު މިސްކިތަށް މުންނާރެއް ބިނާކުރައްވައި ފަސްވަގުތު ނަމާދަށް ގޮވާނެ މީހަކު ލެއްވިއެވެ. މުންނާރު ބިނާކުރެއްވީ އެއިރު ޢަރަބި ކަރައިގެ މުންނާރުތައް ހުންނަ ގޮތަށެވެ.\nއަރަބި އަދި އިސްލާމީ ދުނިޔޭގެ ބައެއް މުންނާރުތައް، ހޯލްޓާ މުންނާރު، އުޒްބަކިސްތާން، މޯލޭ އިދުރީސް މުންނާރު، މޮރޮކޯ\nމި ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަށް ފަހު ޙިޖުރައިން 1093 ވަނަ އަހަރު ރަސޫލުﷲ ގެފާނުންގެ ޒިޔާރަތްފުޅަށް ދިއުމަށް އިސްކަންދަރު ރަސްގެފާނު މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގެ ވާހަކައިން ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައިވެއެވެ:\n“ދެން ބޮޑު އޮޑީގެ ތިން އޮޑިޔާއި ހަތަރު ނަވާއި އެކު ހަތް ގަނޑެތީގައި ޙިޖުރައިން 1093 މިތައްވަނަ އަހަރު މުޙައްރަމު މަހު ހަތާވީސް ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހު މިރަދުން ފުރައިވަޑައިގެންފިއެވެ. މިއީ މި ރަސްގެފާނުންގެ ރަސްކަމުން ތިރީސް ފަސްވަނަ އަހަރުގައެވެ. ދެން ދަތުރުކުރައްވައި ސަލާމަތުން ޖިއްދާގެ ބަނދަރަށް ވަޑައިގެންނެވޫއެވެ. ދެން ޖިއްދާއިން ފައިބައިވަޑައިގެން މަދީނާޔަށް ވަޑައިގެން ރަސޫލުﷲ ގެފާނުންގެ ޒިޔާރަތަށް ޒިޔާރަތްފުޅު ކުރައްވައި މަދީނާގައި ހުރި އަޞްހާބު ބޭކަލުންގެ ޒިޔާރަތާއި ޝަހީދުންގެ ޒިޔާރަތްތަކަށް ޒިޔާރަތްކުރައްވައިފިއެވެ.\nދެން މި ރަސްގެފާނުންގެ އަރިހުގައި ދިޔަ އެންމެނާއިގެން މައްކާޔަށް ވަޑައިގަންނަވައި ގެފުޅަށް ވެދެވެޑައިގެން ޢުމްރާވެވަޑައިގެން ޠޮވާފުކުރައްވައި ޞަފާމަރްވާގައި ހިންގަވައި ވަދާޢުގެ ޠަވާފުކުރައްވައި މައްކާއިން ނުކުމެވަޑައިގެން ޖިއްދާޔަށް ވަޑައިގެންފިއެވެ. ޖިއްދާއިން ފުރައިވަޑައިގެން މަޚާގެ ބަނދަރަށް ވަޑައިގެން އެތަނުގެ ބަނދަރުން ޝައުބާން މަހު ފަނަރަ ދުވަހު ފުރާވަޑައިގެން ފިޠުރު އީދު ވިލޭރޭ މާލޭގެ ބަނދަރަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މާލޭގެ އަހުލުވެރިން ދޯނިދޯނި ފަހަރުގައި ދިޔައޫއެވެ. ރަދުން ވަޑައިގެންނެވިކަމަށްޓަކައި ރަށް ޒީނަތްވިއެވެ.\nދެން އެދުވަހުގެ އީދު ނަމާދުގެ ވަގުތުގައި މާލެޔަށް ރަދުން ފައިބާވަޑައިގަންނަވައިގެން އީދަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެއީ ދިވެހި ރާއްޖެޔަށް ދެ އީދު އެކުގައި އައި ދުވަހެކެވެ”\n5 – މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅު\nއައްސުލްޠާން އިބްރާހީމް މުޡްހިރުއްދީން ރަސްކަންކުރައްވާފައިވަނީ 1701މ އިން 1705މ އާ ދެމެދުއެވެ. މި ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށް ދަތުރުފުޅު ތައްޔާރުކުރެއްވީ ޙިޖުރައިން 1115 (1703/1704މ) ވަނަ އަހަރުއެވެ. ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގަތުމަށް ގަސްދުކުރައްވައި ދަތުރުފުޅުގައި އަވަހާރަ ވެއްޖެ ނަމަ އެރަދުންގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަލުން ތަހުތަށް އިސްކުރުމަށް ވަޒީރުން ލައްވައި އަޙްދުކުރެއްވިއެވެ. ޙަސަން ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައި ވެއެވެ:\n“ދެން ހުކުރު މިސްކިތް (ކިލެގެފާނު މިސްކިތް) ނިއްމަވައިފައި އަރަބިކަރާ ވަޑައިގެންނެވުމަށް (މުޡްހިރުއްދީން) ނަވެއް ބައްލަވައިގެންނެވިއެވެ. ދެން ހަތަރު ފުރެއްދެ އޮޑި ބެންނެވިއެވެ. ދެން މި އޮޑިފަހަރު ބާލައި ދަތުރަށް ހެއްދެވޫއެވެ. ދެން މި އޮޑިފަހަރަށް ކާއްޓާއި ރޯނާއި ބޮއްޔާއި ލައްވައި މި އޮޑިފަހަރު ބަރާކުރައްވަވައި ދެން ބޮޑު ކޯއްޓޭ ބުރުޒުން ނަވަށް އަށްޑިހަ ބޮޑުބަޑި ލެއްވޫއެވެ. މި ބަޑިތަކާއި ވާނޭ އުންޑަޔާއި ބޭހާވެސް ލެއްވޫއެވެ.\nދެން ޙިޖުރައިން ހާހާއި އެއްސަތޭކަ ފަނަރަވަނަ އަހަރު ރަމަޟާން މަހު ދިހަޔެއްވީ ހުކުރު ދުވަހު އިރުއޮސްފުހުނުތަނާ މިރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވުމަށް ފުރާވަޑައިގެންނެވިއެވެ”\nމުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގައި ރަސްކަމުން ބޭލި އައްސުލްޠާން ޙަސަން (ދިހަވަނަ) ވެސް ގެންދެވިއެވެ. މި ޙަސަން ދިހަވަނަ ރަސްކަމުން ބޭލީ މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން ރަސްކަމަށް އިސްވާން ތަޞައްރަފު ނުފުދޭ ތުއްޕުޅު ބޭފުޅަކަށް ރަސްކަން ނުކުރެއްވޭނެ ކަމަށް ބުނެއެވެ. އެއިރު މި ޙަސަން ރަސްގެފާނުގެ އުމުރުފުޅަކީ 13 އަހަރެވެ. ރަސްކަމުން ބޭލި ޙަސަން ރަސްގެފާނުގެ އިތުރުން މި ޙައްޖުދަތުރުގައި މުޒްހިރުއްދީން ރަދުންނާއި އެކު އަލްޤާޒީ ޙަސަން ތާޖުއްދީނާއި، އޭރުގެ ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނު އަބްދުލް ޙަކީމާއި މި ރަދުންގެ ބޭބެ ޙަސަން ހަނދޭގިރިމަނިކުފާނުން ގެންދެވިއެވެ.\nމުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ހަތަރު އޮޑިޔާއި ނަވާއި މާލެއިން ފުރައިގެން ގޮސް މަޑުކުރީ ރަސްދޫ ބޭރުގައެވެ. ރަސްދޫ ބޭރުގައި މަޑުކުރެއްވުމަށް ފަހު ރަސްދޫން ފުރާވަޑައިގެން ޖިއްދާއަށް ވަޑައިގެންނެވީމައި ޖިއްދާގެ ސުލައިމާން ބާޝާ ވަޑައިގެން މުޒޡްހިރުއްދީން ރަދުން ފައިބާވަޑައިގަތުމަށް ދެންނެވިއެވެ. ދެން ރަދުން ޖިއްދާއަށް ފައިބާވަޑައިގެން ޖިއްދާއިން މައްކާއަށް ވަޑައިގެން ޙައްޖުގެ ފަރުޞު އަދާކުރެއްވިއެވެ. މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖުދަތުރުފުޅުގައި ޙައްޖުގެ އަޅުކަމަށް ފަހު ހިނގާދިޔަ ކަންކަމާއި މެދު ޙަސަން ތާޖުއްދީންގެ ތާރީޚުގައި ވަނީ:\n“ދެން އެޔަށް ފަހު (މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންނާއެކުގައި ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި) ޙަސަން ހަނދޭގިރި މަނިކުފާނު ނިޔައުވެއްޖެއެވެ. އެތާނގައި މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ އަނބިކަނބަލަކުވެސް އަވަހާރަވިއެވެ. ދެން މަދީނާޔަށް ވަޑައިގަންނަވައި މާލެ ވަޑައިގެންނެވުމަށް ފުރާވަޑައިގަންނަވާން އަވަސްވެވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެން އަބްދުލް ޙަކީމް ފަނޑިޔާރުމަނިކުފާނު ނިޔައުވެއްޖެއެވެ. އޭނާ ވަޅުލީ ޖިއްދާގެ ގަބުރުސްތާނުގައެވެ. އެތަނަކީ މައްކާޔަށް ނިކުންނަ ދޮރޯށީގެ ކަނާތްފަރާތެވެ. މިރަދުންގެ އަރިއަހުގައި ޙައްޖަށް ދިޔަ 500 މީހުން ކުރެން އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންގެ 300 ދިވެހިން ކަށިވިދުރި ޖެހިގެން މަރުވިއެވެ.\nދެން ޞަފަރު މަހަށް ހަނދުބެލިތަނާ ޖިއްދާއިން ފުރާވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އޭރު މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންނަށް ކަށިވިދުރީގެ އަލާސްކަންފުޅު ޖެހިވަޑައިގެންފައިވެއެވެ. ދެން (އޮޑިފަހަރާއި ނަވަށް ފެން ލައްވައި) ޖިއްދާއިން ރަދުން ފުރާވަޑައިގަންނަވަން އުޅުއްވީމާއި ޖިއްދާގެ އަމީރު ޝައިޙް ޞޯލިޙުލް ޙަރީރީ ދެންނެވިއެވެ. މިއީ ވިއްސާރައިގެ މޫސުމެވެ. ބުއްދިވެރީންނަށް އެކަށީގެންވާ މޮޅުގޮތީ މިމޫސުން ދާންދެން މިތާގައި ތިއްބެވުމޭ. ދެން މި ބަސްވެސް ނާއްސަވައި ޖިއްދާއިން މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން ފުރާވަޑައިގެންނެވިއެވެ. އެއީ މިއަހެލިހައިގެ ފަހުކޮޅުގައި ޞަފަރު މަހު ތޭވީސް ދުވަހުގައެވެ.\nދެން ފުރައިގެން ގޮސް ސުއްކަތުރާ ފަހަނައެޅިތަނާއި ވިއްސާރަ ޖެހި އޮޑިފަހަރުގެ ކުނބުތައް ބިދި، ނަވުގެ ފިލަޔެއްވެސް ނެއްޓި، ނުކުޅަދާނަ ވިއްސާރަޖެހިފައި އަލިވީއިރު ނަވުގެ ރިޔައުތައް ވީދި، ކުނބުވެސް މުގުރި ކިރިޔާ ފެންމަތީގައި ހުރިއްޔެވެ”\nޔަމަނުގެ ސުއްކަތުރާ ބަނދަރުމަތި (Socotra, Yemen)\nސުއްކަތުރާ (سُقُطْرَى، Socotra) އަކީ ޔަމަނު ކަރައިގެ ޖަޒީރާއެކެވެ. މިރަށް އޮންނަނީ އަރަބި ކަނޑުގެތެރޭގައި އަދަނު ކަނޑުއޮޅި އަނގަމަތީގައެވެ. ސުއްކަތުރާ ކަނޑަކީ ގަދަކަނޑެއްކަމަށް ދިވެހިންގެތެރޭގައި މަޝްހޫރު ކަނޑެކެވެ. ސުއްކަތުރާ ފަހަނަ އެޅިތަނުން ޖެހުނު ވިއްސާރައިން އަލިވެ، ވައިމަޑުވުމުން މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން އިންނެވި ނައުގެ ކުނބަށް ވަކަރުގަނޑެއް ޖަހައިގެން ރިޔާ ނެގިއެވެ. އެއިރު ވައި ޖެހެނީ ދެކުނުންނެވެ. ދެން ދަތުރު ފަށައިގެން ދުއްވަމުން ގޮސް ނަވާއި އޮޑިފަހަރަށް ނަވާބަންދަރާއި ހިސާބަށް ދެވިއްޖެއެވެ. ނަވާބަންދަރަކީ (Nava Bandar) މިހާރުގެ އިންޑިއާގެ ގުޖުރާތުގައިވާ ބަނދަރުމަތީ ރަށެކެވެ. ތާޖުއްދީންގެ ތާރީޚްގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ދެން ގޮސް ގޮނޑުވީ ނަވާބަންދަރޭ ކިޔާ ތަނަކަށެވެ. އެއީ ރަބީޢުލް އައްވަލު މަހު އޮނަތިރީސް ވިލޭރެއި ފަޖުރުލުމުގެ ކުރީގައެވެ. ދެން ބަޔެއްމީހުންނަކު ނޫރެނީސް ކަނޑަށް ފުމުނެވެ. ފުމުނު މީހުންގެ ތެރެއިން ބަޔެއް މީހުން ފާތާފާގޮސް އެއްގަމަށް އެރޫއެވެ. ބަޔެއް މީހުން މަރުވިއެވެ. އެއްގަމަށް އެރި މީހުންގެ ތެރޭގައި ރަސްގެފާނާއި ރަސްކަން ނެންގެވި މަނިކުފާނާއި (އައްސުލްޠާން ޙަސަން ދިހަވަނަ) ޙަސަން ތާޖުއްދީން ފަނޑިޔާރުކަލޭގެފާނާއި ހާޖީ ކާސިމު މާލިމީޔާ ދެން އަސްކަރުން ކުރެން މަދު މީސްކޮޅަކާއި މިމީހުން ވިއެވެ.\nދެން އެ ނަވުގެ މީހުން އެރި ރަށުގައި ތިބީ ފޭރޭ ކާފަރުންގެ ބަޔެކޭ. އެއިންކޮންމެ މީހަކު އެއްގަމަށް އެރީމައި އެމީހުންގެ އުނުއޮތް އެތިގަނޑުވެސް ބާލާފައި ކިރިޔާ އޮރިޔާން ނިވާވާހައި ފޮތިކޮޅެއް އެމީހުންނަށް ދީފޫއެވެ. ދެން މި އެއްގަމަށް އެރި މީހުން އޮރިޔާން ހާލުގައި ބަނޑުހައިކަން ބޮޑުވެ ކިރިޔާ ނޭވާ ހުންނަހާ ދަތި ހާލުގައި ސޫރަތަށް ހިނގައްޖެއެވެ”\nގުޖުރާތުގެ އައްސޭރި ރަށް ސޫރަތު (Surat, Gujurat, India)\nސޫރަތަކީ (Surat) އިންޑިއާގެ ގުޖުރާތުގައިވާ ވިޔަފާރީގެ ރަށެކެވެ. އިހުގައި ދިވެހިން ވިޔަފާރިކަމު އަދި ބޭނުންތަކުގައި ވެސް ގޮސްއުޅޭ އެއް ރަށެވެ. ސޫރަތު މީހުން ވެސް ނައުފަހަރުގައި ރާއްޖެ އައިސް އުޅުނެވެ. މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންނާއި އެކުގައި ސަލާމަތުން ނަވާބަންދަރަށް އެރުނު މީހުން އެހިސާބުގެ ރަށްރަށުގައި ހިންގެވުމަށްފަހު ސޫރަތަށް ގޮސް ކާބޯތަކެއްޗާއި އަންނައުނު ހޯދިއެވެ. މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖުދަތުރުފުޅު މިހިސާބަށް ދިޔަ އިރު ދަތުރަށް ފެއްޓެވި އިރު ގެންދެވި އޮޑިފަހަރުގެ ތެރޭން އެއް އޮޑި ނޫން ހުރިހާ އޮޑިފަހަރު އެތަން މިތަނަށް މުގުރި ހަލާކުވެއްޖެއެވެ. ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގައި ބައިވެރިވި އެތައް ބަޔަކު މަރުވެ ހިނގައްޖެއެވެ. ސަލާމަތުން ތިބި މީހުންވެސް އެކި ހިސާބުތަކަށް ވިއްސިވިހާލިވެއްޖެއެވެ. އޮޑިފަހަރުން ނުމުގުރި ސަލާމަތުން ހުރި އޮޑި މީހުނާއި އެކު މާލޭ ބަނދަރަށް އައެވެ. މިއޮޑި އަކީ މޮޅަށް ބަނދެފައިވާ ވަރުގަދަ އޮޑިއެކެވެ.\nމުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުން ސަލާމަތުން އައި އޮޑީގެ މީހުން މާލެ އައިސް ދަތުރުގައި ދިމާވިގޮތުގެ ވާހަކަ މާލޭގައި ތިބި މީހުން ކިޔާދިނެވެ. ވިއްސާރައިގައި ޖެހި އެކި އޮޑި އެކިތަންވެ މުގުރި، މީހުންތައް މަރުވެ ޖެހުނު ހާލުގެ ވާހަކަ ބުނުމުން މީހުން ހީކުރީ ރަސްގެފާނު ވެސް ކަނޑުވެ އަވަހާރަވީކަމުގައެވެ. ރަސްގެފާނު އެނބުރި ނައެވެ. ރަސްގެފާނަށް ވީ ގޮތެއް ސަލާމަތުން އައި އޮޑީގެ މީހުނަށް ނޭނގެއެވެ.\nމުޡްހިރުއްދީން ރަދުން ގެއްލުނު ހަބަރާއި އެކު މާލޭގައި ވަރަށް ބޮޑު ގަޑުބަޑެއް ހިނގިއެވެ. ރަދުންގެ ތިމާގެ މީހުނާއި ވެރިކަމުގެ ބޮޑުންގެ ތެރެއިން އެކި މީހުން ތަހުތަށް ދައުވާކުރިއެވެ. މީގެތެރެއިން މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ބޮޑުވަޒީރަކަށް ހުންނެވި ދިޔަމިގިލީ މުޙައްމަދު ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނު ގަދަބަދަވިކަމާއެކު އައްސުލްޠާން މުޡައްފަރު މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީނުގެ ނަމުގައި ތަހުތަށް އިސްވެއްޖެއެވެ. އިސްދޫ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ނިމި ދިޔަމިގިލީ ދަރިކޮޅުގެ ރަސްކަން ފެށުނީއެވެ. މީގެ ފަހުގައި އިސްދޫ ދަރިކޮޅުގެ އެންމެ ފަހުގެ ރަސްގެފާނު މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންނަށް ވީގޮތާއި މެދު ޙަސަން ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައި ވަނީ:\n“ރަސްކަން ބަދަލުވުމަށް ފަހު ފޮއިދުވަސް ވެސް ނުވަނީސް ޢަރަބިކަރަޔަށް ވަޑައިގަތް ރަސްގެފާނުން (މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން) ސޫރަތުން ނަވެއް ކިރިއްޔާޔަށް ހިއްޕަވައިގެން ވަޑައިގެން މަނަދޫ ބޭރަށް ދޫކޮށްލިތަނާއި، ރަސްގެފާނަށް ދޮށިމޭނާތަކުރުފާނު ރަސްކަން ހިއްޕެވި ވާހަކަ އަޑުއިވިވަޑައިގެންފިއެވެ. ދެން ރޭގަނޑުގައި މާލެ އަރާވަޑައިގަންނަވާންކަމަށް އެތަނުން ފުރާވަޑައިގެންނެވިއެވެ. ދެން ކުރީންއައި ކުރެދިވަރު އޮޑިޔަކު މީހުން އަރަބިކަރަޔަށް ވަޑައިގެންނެވި ރަސްގެފާނު ވަޑައިގެންނެވި ވާހަކަ ބުނީމައި މާލޭގެ އެންމެން ފާރަޔަށް ތިބޭން ރަސްގެފާނު އަމުރުފުޅު ކުރެއްވިޔޭ. އެއީ ރަމަޟާން މަހު ހަވަނަޔަށްވީ ރެޔެވެ”\nމުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ ވާހަކައަކީ ތާރީޚުގައި ލިޔެވިގެންވާ ނުނިމޭ ދިގު ވާހަކައެކެވެ. ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން މާލޭގެ ހުޅަނގު ފަރާތު ތޮށިމައްޗަށް ފައިބާވަޑައިގެން އުޅުއްވަނިކޮށް ފާރަޔަށް ތިބި މީހުންނަށް ފެނި ހަޅޭލައިގަތީމައި އަވަހަށް އޮޑިއާއިގެން މާލެއިން ފުރާވަޑައިގެންފިއެވެ. މިކަން އެނގިގެން ރަސްކަން ހިއްޕަވައިގެން ހުންނެވި މުޡައްފަރު އިމާދުއްދީން ރަދުން މާހަރުކޮށް ދުވާ އޮޑިއެއް ފޮނުއްވައި މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންގެ މާމަކުނުދޫ އާއި ހަމައިން އަތުލައިގަތެވެ. ފަހުން ފުވައްމުލަކު ބަޑަހާފަންނުގައި މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން ހުރަގެ ޖައްސަވާފައި ބެހެއްޓެވިއެވެ. އޭގެފަހުގައި މުޡްހިރުއްދީން ރަދުންނަށް “ހުރަގެޖެހި ކިލެގެފާނު” ގެ ނަމުން ވެސް ކިޔާ އުޅުނެވެ.\nހުރަގޭގައި ހުންނެވުމަށް ޙާދިމަކަށް ވިދާޅުވެގެން ހުރަގެއިން ނިކުންނަވާ ކާބޯ އެތިކޮޅެއް ހިއްޕަވައިގެން ހުރަގެއިން ނެރެދިން ޙާދިމު ވެސް ގޮވައިގެން ވައިރޯޅި މަޑު ދުވަހެއްގައި ކުޑަ ދޯންޏެއްގައި އޮޑިކަނޑުއްވައިގެން އޮޅުދޫކަރައިގެ ގާއްޔަށް ވަޑައިގަތީއެވެ. ގާލީން އިންޑިއާއަށް ވަޑައިގެން އެތާނގެ އިސްލާމެއްގެ ގޭގައި ހުންނެވިއެވެ. ތަހުތު އަތުލެއްވި ރަދުންނާއި ދެކޮޅަށް މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން މީގެ ފަހުގައި އިންޑިއާއިން ލަޝްކަރު ފޮނުއްވާ ހަނގުރާމަ ވެވުނެވެ. މުޡްހިރުއްދީން ރަދުން އަވަހާރަވީ އިންޑިއާގައި ކަމަށްވެއެވެ.\n5 – ހާޖީ ބަންޑާރައިންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅު\nމިއީ ޙައްޖުން އެނބުރި ވަޑައިގަތުމުން ބަރޯސީ ބަނދެ ކަނޑުފެއްތުނު އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިޔާޘުއްދީން، ޝަހީދުކުޅަ ބަންޑާރައިންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގެ ވާހަކައެވެ. ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުން ރަސްކަން ކުރައްވާފައިވަނީ 1767މ އިން 1773މ އަށެވެ. ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވީ އެރަދުންގެ ރަސްކަމުން7ވަނަ އަހަރުގައެވެ. އެކުގައި ދެ ވަޒީރުންނާއި ދެ އަނބިކަނބަލުންނާއި ބޭފުޅުންނާއި އަދިވެސް އެތައް ބަޔަކު ގެންދެވިއެވެ. ހާޖީ ބަންޑާރައިންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި މެދު ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައި ވެއެވެ:\n“މަސްކަތު ޚަލިފާނުގެ ފުތް މުޙައްމަދުގެ ގުރާބެއް އުޖޫރައިން ހިއްޕަވައިގެން ޙިޖުރައިން ހާހާއި އެއްސަތޭކަ އައްޑިހަ ވަނަ އަހަރުގެ ޝައްވާލުމަހު ދޭއްވީ ހުކުރު ދުވަހު ޙައްޖަށް ވަޑައިގަންނަވާން ދަތުރަށް އަރައިވަޑައިގެންނެވިޔޭ. މިރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވީ ހަތް އަހަރާއި ތިރީސް ފަސްދުވަހު ރަސްކަމުގައި ހުންނަވާފަޔޭ”\nއޮމާނުގެ ބަނދަރުމަތީ ރަށް މަސްކަތު (Mascut, Oman)\nމަސްކަތަކީ (مسقط، Muscat) އަރަބިކަރައިގެ އޮމާނުގެ ވެރިރަށެވެ. އޮމާނު ކަނޑުއޮޅިންވާ މި ރަށަކީ އިހުގައި ދިވެހިން ޙައްޖަށް ދއުމަށާއި އެނޫން ބޭނުންތަކުގައި ގޮސްއައިސްވާ ހިންދުކަނދާއި ޢަރަބި ކަރަ ގުޅުވައިދޭ މުހިންމު ބަނދަރެކެވެ. ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުންނާއި އެކު މަސްކަތު މުޙައްމަދުގެ ގުރާބުގައި މާލެއިން އަރަބި ކަރަޔަށް އައި ވަރަށް ގިނަ މީހުނާއި އެކުގައި ގެންދެވި ދެ ދެ ވަޒީރުން ކަށިވިދުރީގެ އާލާސްކަންފުޅުގައި އަރަބި ކަރައިގައި ނިޔާވިއެވެ. ކަށިވިދުރީގައި ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުންގެ ދެ އަނބިކަނބަލުންނާއި ޢިބްރާހީމް ކިޔާ ދޮށީ ދަރިކަލުންވެސް އަރަބި ކަރައިގައި އަވަހާރަވިއެވެ.\nޢިޔާޘުއްދީން ރަދުން ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަށް ފުރާވަޑައިގަތްތާ ހަތަރުވަނައަށް ވީ ދުވަހު ރަސްކަމުގެ ކަންކަން ބެލެހެއްޓެވުމާއި މަތިކޮށްފައި ބެހެއްޓެވި އެރަދުންގެ ޅިޔަނު އަލީ ޝާހުބަންދަރު އޭނާގެ މައްޗަށް ރަސްކަން ބަދަލުކުރައްވައި ތަހުތުގެ މައްޗަށް ގަދަވެގަންނަން އުޅުއްވައިފިއެވެ.\nމިކަން ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުންގެ ކުރިން ރަސްކަން ކުރެއްވި ދޮންބަންޑާރައިންނަށް ބޮޑުބޭބެ ވިދާޅުވާ މުޙައްމަދު މަނިކުފާނަށް އެނގިވަޑައިގަތުމުން ވާގިވެރިންނާއި އެކު ބޮޑުކޯއްޓޭ ބުރުޒުތެރެއަށް ވެދެވަޑައިގެން ބަޑިތައް ތައްޔާރު ކުރައްވައި، މަލާބާރީން ރާއްޖެ ހިފައި ދަރަނިވެރިވެ ފެތިފަރާވަން ދުވެފައި އޮއްވައި ތިމަންގެ ބޭބެ ރާއްޖެ މިނިވަން ކުރެއްވިއޭ، ރަސްކަން ހައްގުވެގެންވަނީ ތިމަން މަނިކުފާނަށޭ، މި ރަސްކަމާއި ހުރެ މަރުދެއްވައި ތޮޅުއްވާނަމޭ ވިދާޅުވެ ދެކޮޅުން ހަތިޔާރު ހިފާ ލޭއޮހޮރުވުމަކާއި ހަމައަށް ދަނިކޮށް އެއިރު ހުންނެވި ފަނޑިޔާރު މަނިކުފާނު ބަޑި ޖެހުން މަނާކުރައްވައިފިއެވެ. ދެން މި މުޙައްމަދު މަނިކުފާނު ރަސްކަމުގެ މައްޗަށް ދައުވާ ކުރައްވައި ގިނަ ބައެއްގެ ރުހުމުގައި ޝަމްސުއްދީން އިސްކަންދަރު ދެވަނައިގެ ނަމުގައި ތަހުތުގެ މައްޗަށް ވެރިވެގަތެވެ. ތަހުތުގައި4މަހާއި2ދުވަހު އިންނެވުމަށް ފަހު ދޮންބަންޑާރައިންގެ ދޮށީދަރިކަލުން މުޙައްމަދަށް ރަސްކަން ދެއްވައި މުއިއްޒުއްދީން އިސްކަންދަރުގެ ނަމުގައި ތަހުތަށް އިސްކޮށްފިއެވެ.\nޢިޔާޘުއްދީން ރަދުން ޙައްޖުދަތުރުފުޅަށް ފަހު އަރަބި ކަރައިން ދަތުރުކުރައްވާ ތިލަދުންމަތިން ރާއްޖެ ވެދެވަޑައިގެން ރާއްޖޭގެ ހަބަރުތައް އައްސަވައިފައި ތިލަދުންމަތީން ފުރާވަޑައިގެން ނައުދަށްވެގެން މާލެއަތޮޅަށް ވަދެވުނީ ގުރައިދޫ ވިލިވަރު ކައިރިންނެވެ. ދެން ވިލިވަރުގައި ނައު ބާއްވައި ނަވުން ދެ މީހަކު ތަހުތުގެ މައްޗަށް ވެރިވެގެން އިންނެވި މުއިއްޒުއްދީން ރަދުން އަރިހަށް އަމާންކަން އެދި ފަތަކާއިގެން މާލެ ފޮނުއްވިއެވެ. އަމާން ފަތް ލިބުމާއި އެކު މާލެއިން ރަދުންގެ ފަރާތުން އަސްކަރުންގެ ގޮސް ނަވުގައި ތިބި މަސްކަތު މީހުންނާއި ދިވެހީންގެ މީހުން މާލެ ގެންނެވިއެވެ. އަދި ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުން ބަރޯސީ ބަނދެ ކަނޑު ފެއްތިއެވެ. ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައި ވެއެވެ:\n“ދެން އެޔަށް ފަހު ރަދުންގެ އަރިއަހުގައި އަރިއަހަށް ގާތްވެތިބި މީހުން ތެރެއިން ތިން މީހުން އެނާދޮށަށް ގޮސް ޢިޔާޘުއްދީން ރަދުންނާއި ބައްދަލުވެ އެމީހުން ދިޔަ ދޯންޏަށް އެމަނިފާނު ލައިގެން މީސްތަކުންގެ ލޯތަކަށް ނިވާވާ ހިސާބަށް ދުރަށް ގެންގޮސްފައި އެމަނިކުފާނު ގައިކޮޅުގައި ބަރޯސީ ބަނދެފައި ކަނޑަށް އެއްލައިލީމައި ކަނޑުގައި އަވަހާރަވިޔޭ. މާތް ރަސްކަލާނގެ އެމަނިކުފާނަށް ހެއު ރަޙްމަތް ލައްވަވާނެތޭ. އެކަންތައްވީ ޝައުބާން މަހުގެ ކުރީކޮޅުގައޭ.\n6 – ނޫރައްދީން ރަދުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި މައްކާގެ ރަސްގެފާނާ ވީ އަރައިރުން\nޢިޔާޘުއްދީން ރަދުންގެ ހައްޖު ދަތުރުފުޅާއި އެނބުރި ވަޑައިގަތުމުން ހިނގާދިޔަ ހިތާމަވެރި ހާދިޘާގެ ވާހަކައަށް ފަހު ތާރީޚުގައި ލިޔެވިގެންވާ ރަސްކަލެއްގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަކީ އައްސުލްޠާނުލް ޙާއްޖަ ޙަސަން ނޫރައްދީން އެއްވަނައިގެ ދެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި އެއިރު ހުންނެވި މައްކާގެ ރަސްގެފާނާއި ވީ އަރައިރުމުގެ ވާހަކައެވެ. ނޫރައްދީން ރަދުން ރަސްކަންކުރައްވާފައިވަނީ 1779މ އިން 1799މ އަށެވެ. މިއީ ދޮންބަންޑާރައިންގެ ހަގު ދަރިކަލުންނެވެ. މި ރަދުންގެ ފުރަތަމަ ޙައްޖަށް ވަޑައިގަންނަވަން ފުރާވަޑައިގަތީ 1788މ ވަނަ އަހަރުގެ ޑިސެމްބަރު 29 ވީ ހޮނިހިރު ދުވަހުގައެވެ. ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚްގައި ވަނީ:\n“ރަދުން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަންނަވާން ހީފުޅުކުރައްވައި ދަތުރުގެ ކަންތަކަށް ފައްޓަވައިގެންނެވޫއެވެ. ދެން މިޔަށް ފަހު ރަސްކަމުގެ ކަންތައްކާއި ރަދުންގެ ދަރިކަލުންނާއި އަޙްމަދު ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނުންނާއި ހަވާލުކުރައްވައި ނަވަކާއި ގުރާބަކާއި ދެގަނޑެތީގައި ވަޑައިގެންނެވުމަށް ދަތުރު ހެއްދެވޫއެވެ. ހާހާއި ދުއިސައްތަ ތިންވަނަ އަހަރު ރަބީޢުލްއައްވަލު މަހު އޮނަތިރިސްވީ ހޮނިހިރު ދުވަހު ރަދުން މާލެއިން ފުރައި ވަޑައިގެންނެވިޔޭ.\nދެން ފުރާވަޑައިގެން ރަސްދުވަށް ވަޑައިގެން އެރަށުގައި ހަދުވަހު ތިއްބެވިއެވެ. ރަސްދޫގައި ތިއްބަވަނިކޮށް މާ އެނބޫދޫ ގަދަހަމާދި ކަލޭގެފާނުންގެ އޮޑިއެއް ހައްޖާޖީން ގޮވައިގެން އެރަށަށް ދިޔަޔޭ. ރަސްދޫން ފުރާވަޑައިގަންނަވައިގެން މަޙާޔޭ ކިޔާ ރަށަށް ވަޑައިގެންނެވިޔޭ. މަޙާގެ ވެރިކަމުހުންނެވި މުޙައްމަދު ސުރޫރް ކިޔާ ބޭކަލަކާއި ފަނޑިޔާރުކަމުގައި ހުންނެވި ޤާޒީ އިސްމާއީލް ކިޔާ ބޭކަލަކާއި މިދެކަލުން ރަދުން ވަޑައިގެންނެވި ނަވަށް ދުރުވިޔޭ. މާޙާއިން އަރަބި ކަރައިގެ އެހެން ރަށަކަށް ދުރުވެފައި އެރަށުން ފުރާވަޑައިގަންނަވައިގެން ހުދޭދާގެ ބަނދަރަށް ވަޑައިގެންނެވިޔޭ. ދެން އެތަނުން ސުލައިމާނު ކިޔާ މީހަކު އުޖޫރައިން ހިއްޕަވައިގެން ޖިއްދާގެ ބަނދަރަށް ވަޑައިގެންނެވިޔޭ”\nޔަމަނުގެ މަޙާ (Mocha, Yemen)\nމި ދަތުރުފުޅުގައި ޙަސަން ނޫރައްދީން ޖިއްދާއިން ޙައްޖުގެ ކުރިން މައްކާއަށް ގޮސް ދެން ވަޑައިގަތީ މަދީނާއަށެވެ. މަދީނާގައި ފަސް ދުވަހު ހުންނެވުމަށް ފަހު އެނބުރި ޖިއްދާއަށް އައީއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގައި ޙައްޖުގެ ފަރުޟް އަދާނުކުރައްވައި ޙައްޖު މޫސުމުގެ ކުރިން ޙަސަން ނޫރައްދީން ރަދުން ނަވާއި ގުރާބާއި ދޭތީގައި ރަމަޟާން މަހު ދެވަނަ ދުވަހުގައި (31 މެއި 1789) ފުރާވަޑައިގެންނެވީއެވެ. ނަމަވެސް،، ރަސްދޫ ގަދަހަމާދި ކަލޭގެފާނުން ހައްޖާޖީން ގޮވައިގެން އައި އޮޑި ޙައްޖު މޫސުން އަނަންދެން ޖިއްދާގައި މަޑުކުރިއެވެ.\nޙަސަން ނޫރައްދީން ނަވާއި ގުރާބާއި ދެ ގަނޑެތީގައި ޖިއްދާއިން ފުރައިގެން މަޙާގެ ބަނދަރަށް ގޮސް އެތަނުން ފުރައިގެން ރަސްގެފާނު އިންނެވި ގުރާބު ޙައްޖުމަހުގެ5ވަނަ ދުވަހު މާޅޮސްމަޑުލަށް ވަނެވެ. މި ގުރާބަށް މާލެ ދެވުނީ ޙައްޖުމަހުގެ 15 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ރަދުންގެ އަރިހުގައި އައި ނަވަށް ދެވުނީ އޮޅުދޫކަރައިގެ ގާއްޔަށެވެ.\nފުރަތަމަ މޙައްޖު ދަތުރުފުޅު ނިންމަވާ މާލެ ވަޑައިގަތްތާ6އަހަރު ފަހުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީން ޙިޖުރައިން 1209 ވަނަ އަހަރު ދެވަނަ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަށް ތައްޔާރުވާން ފެއްޓެވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅާއި މެދު ތާޖުއްދީންގެ ތާރިޚުގައިވެއެވެ:\n“ދެން މިޔަށް ފަހު މާލޭ ހެންވޭރުކޮޅުގައި ބޮޑު ނަވެއް ބަންނާން ބެހެއްޓިޔޭ. (ދެން އެބެންނެވި ނާކޮޅު ބަނދެ ދަތުރަށް ތައްޔާރުވީމާއި މި ރަދުން އަރުވާލެއްވި ބައެއް މީހުން މީސްމީހުން ގެންނެވިޔޭ). ދެން މިހެން ތިއްބަވަނިކޮށް ކުޑަ ދުވަސްކޮޅަކަށް ފަހު ސޫރަތު މީހުންގެ ނަވެއް އެމީހުން ފުރައިގެންދާނޭ ތަނަކަށް ދާން ދަނިކޮށް މޫރިސީގައި ތިބޭ ފަރަންސޭސީންގެ ބަޔަކާއި ކަނޑުމަތީން ބައްދަލުވެގެން އެ ފަރަންސޭސީންގެ މީހުން ސޫރަތު މީހުންގެ އަތުން އެނައު ފޭރިގެން ފަރަންސޭސީން ނަވައިގެން އަންނަނިކޮށް ހުވަދު އަތޮޅަށް އެނާ އުރިއްޖެޔޭ”\nމި ނަވުގައި ރަންރިޔާލާއި ރިހިރިޔާލާއި ގަހަނާ ވަރަށް ގިނައިން ހުއްޓެވެ. ދެން މިތަކެއްޗާއި އުރުނު ނައުގައި ހުރި މުދާ ދިވެހި ރާއްޖެއަށް ލިބުނު ޢަނީމާކަމުގައި ވެއްޖެއެވެ. ނަވުގައި ހުރި މުދާ ރަސްގެފާނުން ޙައްޖަށް ދިއުމަށް ބެއްނެވި ނަވަށް ލައްވައި އަދި އެހެން ނަވެއް ވެސް ހިއްޕަވައިގެން މި ދެނަވުގައި ޙިޖުރައިން 1213 ވަނަ އަހަރުގެ ޝައުބާން މަހު ސަތާރަވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހު ނޫރައްދީން ރަދުން ޙައްޖަށް ފުރާވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މި ދަތުރުފުޅުގައި ހުދޭދާގައި ތިއްބަވައި ވިޔަފާރިކުރައްވައިފައި، ޝައްވާލު މަހު ދެވަނަ ދުވަހު ޖިއްދާއަށް ވަޑައިގަންނަވަން އުޅުއްވީމައި ހުދޭދާގެ މީހުން “ތިޔަހާ ގިނަ މުދާލާއިގެން މަނިއްޕުޅު ޖިއްދާޔަށް ވަޑައިގަތުން ލަފާކަމެއްނޫނެވެ. މައްކާގެ ވެރިޔާ ޝަރީފް ޢާލިބު މުދައު ފޭރިގެންފާނެޔޭ” ރަދުންނަށް ދެންނެވިއެވެ. ނަމަވެސް ނޫރައްދީން ރަދުން އެމީހުންގެބަސް ނާއްސަވައި ޛުލްޤައިދާ މަހުގެ 1 ވަނަ ދުވަހު ޖިއްދާއަށް ވަޑައިގަތެވެ. އެ މަހުގެ5ވީ ހުކުރު ދުވަހު ހުންނެވީ މައްކާގައެވެ.\nހުދޭދާ (Hudedah, yemen) ޔަމަނުގެ ބަނދަރުމަތީ ވިޔަފާރި ރަށް\nނޫރައްދީން ރަދުން މައްކާއަށް ވަޑައިގަތް ފަހުން ޝަރީފް ޢާލިބުގެ ބޮޑުވަޒީރު ފޮނުއްވައި “މައްކާއާއި ޖިއްދާގެ އަރަބިން އެބަބުނެޔޭ، ތިޔަ ރާއްޖޭޔަށް އުރުނު ސޫރަތު މީހެއްގެ ޝައިޙުޢާލަމް އެވެ ކިޔާ ނަވެއް ތިޔަ ރާއްޖެއަށް އުރުނޭ. އެނަވުގައި ތިމަންމެންގެ4ލައްކަ ރިޔާލަވެޔޭ” ދެންނެވިއެވެ. އުރުނު ނަވުގެ މުދަލުގެ މައްސަލައިގައި ހިނގާދިޔަ އަރައިރުމެއްގައި އައްސުލްޠާން އައްޝަރީފް ޢާލިބް އޭނާގެ ސިފައިން ފޮނުވައްވާ ނޫރައްދީން ރަދުންގެ ނަވަށް އަރައި އެ ނަވުގައިވާ ރަންރިއްސާއި ޖަވާހިރާއި ފަސް ބޮޑުބަޑި ފޭރިގަތެވެ.\nމިކަންތައްތައް މިމަގުން ހިގާދިޔަ ފަހުން އައްސުލްޠާން ޙަސަން ނޫރައްދީނާއި އެރަދުންގެ އަރިހުގައި މާލޭން ދިޔަ މީހުން ޙައްޖުވެ މަދީނާވެވެގެން މައްކާއިން ޖިއްދާއަށް ވަޑައިގަންނަވަން ތައްޔާރުކުރައްވައި ބައެއް މީހުން ނިކުތްފަހުން މައްކާގެ ރަސްގެފާނު ޝަރީފު ޢާލިބު ޙަސަން ނޫރައްދީން ފުރާވަޑައިގަތަ ނުދޭން އަމުރުކުރައްވައިފިއެވެ. ޝަރީފް ޢާލިބްގެ މި އަމުރަށް ފަހު މައްކާއިން ނިކުތް ދިވެހިންގެ މީހުންވެސް އެމީހުންގެ ޖަމަލުތަކާއި އެކު މައްކާއަށް ވައްދައިފިއެވެ.\nއޭގެ ދުވަސްކޮޅެއް ފަހުން ނޫރައްދީން ރަދުންނަށް ކަށިވިދުރީގެ އާލާސްކަންފުޅެއް ޖެހިވަޑައިގަތެވެ. އާލާސްކަންފުޅު ޖެހިވަޑައިގަތްފަހުން މައްކާގެރަސްގެފާނު އަމުރުދެއްވީމާ ޖިއްދާއަށް ވަޑައިގެން ނަވަށް ވަޑައިގަންނަވަން ބައްތެއްޔަށް އަރާ ވަޑައިގަތް ފަހުން ޖިއްދާގެ ވަޒީރުން ނޫރައްދީން ރަދުން ނަވަށް ވަޑައިގެންނެވުން މަނާކުރައްވައިފިއެވެ. ދެން ހުންނެވީ ޖިއްދާގައެވެ. އާލާސްކަންފުޅާ ޖިއްދާގައި ހުންނަވަނިކޮށް ހިޖުރައިން 1213 ވަނަ އަހަރުގެ ޙައްޖުމަހުގެ 27 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭ، 1 ޖޫން 1799މ ގައި ޙަސަން ނޫރައްދީން ރަދުން ޖިއްދާގައި އަވަހާރަވެއްޖެއެވެ.\nޖިއްދާގެ ދުވަސްވީ މަގްބަރާތަކެއް\nޙަސަން ނޫރައްދީން ރަދުން އަވަހަރާވުމަށް ފަހު އެރަދުން މާލެއިން މައްކާއަށް ވަޑައިގެންނެވި ދެ ނަވާއި އެދެނަވުގައި ހުރި މުދަލާއި މީހުންގެ މުދަލާއި އަދި ރާއްޖެއިން ގެންދެވި ފޮތްތަކާއި ވެސް އެކު މައްކާގެ ޝަރީފް ޢާލިބު ފޭރިވަޑައިގެންފިއެވެ. ރަދުން އަވަހާރަވުމަށް ފަހު މާލެއިން ފުރައިގެން ރަދުންނާއި އެކު ޙައްޖަށް އައި މީހުންނަށް ވަރަށް ދެރަ ހާލުޖެހުނެވެ. ތާޖުއްދީނުގެ ތާރީޚުގައިވެއެވެ:\n“ދެން އެޔަށް ފަހު ބޮޑުބަނޑޭރި މުޙައްމަދު ހަނދޭގިރިތަކުރުފާނު ނުޔައުވިޔޭ. ދެން އެހެންވެސް އެތައް ބަޔަކު ހައްޖާޖީންގެ މަރުވިޔޭ. މަރުވި މީހުންގެ ތެރޭގައި ރަދުންގެ މައި އައިމިނާ މަނިކުފާނުވެސް ވިޔޭ. މުޙައްމަދު މާބަނޑޭރިތަކުރުފާނާއި ނެވި ޙުސައިން ކަލޭގެފާނާއި މި މީސްމީހުން ވެސް ވިޔޭ. ދެން އެޔަށް ފަހު ޝަރީފް ޢާލިބު ދިވެހީންނަށް ދެއްވެވިޔޭ “ދަވް” މިހެން ކިޔާ ނަވެއް. އެއީ ވެސް އޭނާ އެމީހުންގެ އަތުން ފޭރިފައި ހުރި އެއްޗެތީގެ ތެރެއިން އެތިގަނޑެކޭ. ދެން އެމީހުން އެއެތިގަނޑައިގެން ފުރައިގެން ޤުންފުޒާ އެވެ ކިޔާ ރަށަށް ހިނގައްޖޭ. އެރަށުގައި ނޫރައްދީން ރަދުންގެ ޢަލީއެވެ ކިޔާ ދަރިކަލުން އަވަހާރަވިޔޭ. ޤަމަރާންގައި އެރަދުންގެ ދަރިކަނބަލަކާއި ބަނޑޭރި ޢަލީ ނިޔައުވިއޭ.\nދެން އެތަނުން ފުރައިގެން ހުދޭދާޔަށް ގޮސް އެމީހުން އައި “ދަވް” ގަނޑު އެރަށަށް ވީއްލާލާފައި އެރަށުގެ ޚައިދަރު ކިޔާ މީހެއްގެ ދަވްގަނޑެއް (ބާވަތެއްގެ އޮޑިއެއް) އަތުލައިގެން ފުރައިގެން އައިސް ސައިޙޫތު އެވެ ކިޔާ ތަނަށް އެ ދަވްގަނޑު މުގުރިއްޖޭ. ދެން އަނެއްކާ އެރަށުން އެކަހަލަ ދަވްގަނޑެއް އަތުލައިގެން މަސްކަތަށް އަޔޭ. އެތަނުގެ ސަޙުރު މުކައްލާ އެވެ ރަށުގެ މީހެއްގެ ދަވްގަނޑެއް އަތުލައިގެން ހާހާއި ދުއިސައްތަ ސައުދަވަނަ އަހަރުގެ ރަޖަބު މަހު ފަނަރަ ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހު މާލެއަތުއްވެއްޖޭ.\n300 މީހުން ގެންދެވިތަނުން މާލެ އާދެވުނީ 70 މީހުނަށޭ. މިއައި މީހުންގެ ތެރޭގައި ރަދުންގެ އަބްދުލް ޙަމީދު ކީ ދަރިކަލަކާއި ފާތިމާ ކީ ދަރިކަނބަލަކާއި އަޙްމަދު ދޮށިމޭނާ ތަކުރުފާނުންގެ މުޙައްމަދު މަނިކާއި ސީރާޒީ މުޙައްމަދު ފަޑިޔަތްތަކުރުފާނާއި މި މީސްމީހުންވިޔޭ. އެ ދަތުރުގައި އަންހެނުންނާއި ފިރިހެނުންތެރެއިން 230 މީހުން މަރުވިއޭ”\nދިވެހިންގެ މިވޭލާ ހައްޖު ދަތުރުތައް:\nއިހު ވޭލާގައި ޙައްޖުދަތުރަށް ފުރާ ނައު އޮޑިފަހަރު މާލެއިން ފުރައިގެން ސޫރަތާއި މަސްކަތާއި، އަރަބި އަދި އިންޑިއާ ކަނޑުގެ ބަނދަރުތަކުން ޖިއްދާއަށް ދިޔަ ނަމަވެސް، 19 ވަނަ ގަރުނާއި ހަމައަށް އައި އިރު ޙައްޖު ދަތުރު ތަކުގެ މަގު ވަނީ ބަދަލުވެފައެވެ. އޮޅުދޫކަރައިން މިސްރުގެ ބަނދަރުމަތީ ރަށްރަށުން ޖިއްދާއަށެވެ.\nދިވެހިންގެ ސަފަރުނާމާއޭ ޙިޖާޒްގައި ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“މިހާރު ޙައްޖަށް ދާ ބަޔަކު މިޞްރަށް ނުދަނީ ވިއްޔާ ދާންވީ ކޮޅުނބުން ބޫރުސޫދާނަށެވެ. މިތަނުން ޖިއްދާޔަށެވެ. ނުވަތަ ޔަންބަޢުއަށެވެ. މިތަނުން މަދީނާޔަށެވެ. މަދީނާއިން މައްކާއަށެވެ. މިތަނުން ޖިއްދާއަށެވެ. މިތަނުން ބޫރުސޫދާނަށެވެ. މިތަނުން ކޮޅުނބަށެވެ”\nދަންވަރު މޫސާކަލޭގެފާނު ކިޔާ މީހަކު ޙައްޖަށް ދިޔަގޮތުގެ ވާހަކަ ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވާ “ދިވެހިންގެ ވާހަކަ” ފޮތުގައިވެއެވެ.\nއޮޅުދޫކަރައިގެ ގާލީ (ގޯލް) ބަނދަރު އިހުގައި\n“އަލީ ދޮށިމޭނާކިލެގެފާނު ގާއްޔަށް (ސްރީ ލަންކާގެ ގޯލް) ވަޑައިގެން އެތާގައި ހުންނަވާން ފެއްޓެވިފަހުން މާލޭގެ ކިތަންމެ މީހުންނަކު ގާއްޔަށް ގޮސްއުޅެލައިފައި ޙައްޖަށް ގޮސްފައި މާލެއަށް އަތުވެދާނެތޭ. މިތަން ދެކެފައި އަހަރެން ވެސް ޙައްޖަށް ދާހިތްވެއްޖެއެވެ. ދެން މާލޭގައި ދަންނަވައިގެން އަމުރުފުޅު ލިބިގެން ކޮންމެވެސް ގޮތަކުން ގާއްޔަށް ހިނގައްޖައީމެވެ.\nއަހަރެއްހައި ދުވަސްވީތަނާ އަރަބީންގެ ނަވެއް އައިސް ގާއްޔަށް ވަދެއްޖޭ. މިބައިމީހުން އަބަދުވެސް އައިސްގެން އުޅޭނީ ކިލެގެފާނުންގެ ބޮޑުގޭތެރޭގައެވެ. އެނަވުގެ ވެރިޔަކީ މުޙައްމަދު ޢުލޫބު ކިޔާ ސާދާގަރެކެވެ. އެއްދުވަހަކު އެ މުހައްމަދު ޢުލޫބު ގާތުގައި ކިލެގެފާނު ވިދާޅުވިޔޭ މުޙައްމަދު ޢުލޫބުވޭމި ދަތުރު މިހިރަ ކަލޭގެޔާ އަދިވެސް އެހެން ދެކުއްޖަކާ ޖިއްދާއަށް ގެންގޮސްދީބަލާށޭ. އެމީހުން ޙައްޖުވެގެން ނުކުތީމާ ކަލޭގެ ކޮންމެވެސް ނަވެއް އަންނައިރަކުން މިތަނަށް ގެނެސްލަނިކޮށް ވީއެވެ.\nދެން އެ ނަވަށް އަރައިގެން ގޮސް ޖިއްދާޔަށް ގޮސް ޙައްޖުވެ މަދީނާވެގެން މުޙައްމަދު ޢުލޫބުގެ ނަވަކުން ގާއްޔަށް އަތުވެއްޖައީމުއެވެ. ދެން ދުވަސްކޮޅަކު ގާލީގައި ހުރެފައި މާލެ އައިއިރު އަހުރެން ހުރީ ހާޖީއަކަށް ވެފައެވެ. މިގޮތުގެ މަތީން އެދުވަސްވަރު ޙައްޖަށް ދިޔަ މީހުން އަހުރެންނަކަށް ގިނަކަމުން ކިޔާކަށް ވެސް ނޭނގޭނެޔޭ”\nމި މޫސާކަލޭގެފާނު ޙައްޖަށް ގޮސްފައިވާނީ 1800ގެ ފަހު އަހަރުތަކުގައި ކަމަށް ބެލެވެއެވެ. އެ ޒަމާނުގައި އޮޅުދޫކަރައިގެ ވިޔަފާރީގެ ވެރި ރަށަކީ ގާއްޔެވެ. އެހެންކަމުން 19 ވަނަ ގަރުނުގެ ދުވަސްތަކުގައި ދިވެހިން ޙައްޖަށް ދިއުމަށް ކޮޅުނބަށް އައި ނަމަވެސް 18 ވަނަ ގަރުނުގައި އެ ދަތުރު ރާއްޖެއިން ފުރައިގެން ކޮށްފައިވަނީ ގާއްޔަށެވެ. އަލީ ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުންގެ އިތުރުން އެކިލެގެފާނުގެ އަލްޙާއްޖު އިބްރާހިމް ދޮށިމޭނާ ކިލެގެފާނުންގެ އަލްޙާއްޖު އަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން ވެސް ދިވެހިން ޙައްޖަށް ފޮނުއްވައި އުޅުއްވިއެވެ.\n7 – ހާޖީ އިމާދުއްދީން ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުން\nހާޖީ ޢިމާދުއްދީންގެ ނަމުން މަޝްހޫރުވެފައި ވަނީ އައްސުލްޠާން މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން (ހަވަނަ) އެވެ. މި ރަދުން ރަސްކަން ކުރައްވާފައި ވަނީ 1893މ އިން 1903މ އަށެވެ. މި ރަދުންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި ބެހޭގޮތުން މުޙައްމަދު އަމީން ދީދީ ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ޙައްޖަށް ވަޑައިގަތުމަށްތަކައި މުޙައްމަދު ޢިމާދުއްދީން ރަދުން މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތީ ޙިޖުރައިން 1318 ވަނަ އަހަރުގެ ޝައުބާން މަހުގެ ފަހުކޮޅު (1900މ ވަނަ އަހަރުގެ ޑިޒެންބަރު މަހުގެ ފަހުކޮޅު) ގައެވެ. ރަދުން އެނބުރި މާލެ ވަޑައިގެންނެވީ 1319ހ ވަނަ އަހަރުގެ ޞަފަރު މަހުން 13 (1901މ ވަނަ އަހަރުގެ ޖޫނުން 1) ވީ ހޮނިހިރު ދުވަހުއެވެ.\nއެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގައި ކަން ހިނގިގޮތުގެ ވާހަކަ ބަޔާން ކުޅައުމަކަށް އަޅުގަނޑުގެ އެދުމެއް ނެތެވެ. ޙައްޖު ދަތުރުފުޅަށް ފަހު އެނބުރި މާލެ ވަޑައިގަތްތާ 18 މަސްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޙާޖީ ޢިމާދުއްދީން ރަދުން އަނެއްކާ އެނބުރި މިސުރަށް ވަޑައިގެންނެވިއެވެ. މިސުރުގައި ހުންނަވާ އީރާނުގެ ކޮންސަލް އަބްދުއްރަޙްމާން ހާމީބެކްގެ ދަރިކަލުން ޝަރީފާ ހާނިމްއާއި ކާވަނިފުޅު ބައްލަވައިގެންނެވުމަށްޓަކައެވެ”\nހާޖީ ޢިމާދުއްދީންގެ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅާއި ގުޅޭ އިތުރު ތަފްސީލެއް ފެންނާކަށް ނެތެވެ. ހާޖީ ޢިމާދުއްދީންގެ ރަސްކަން ބަދަލުވެފައި ވަނީ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުން އެނބުރި މާލެ ވަޑައިގެން އޭގެ ފަހުގައި ސުވޭހުގެ ބޭކަނބަލަކާއި ކައިވެނި ބައްލަވައިގަތުމަށް މިސުރަށް ވަޑައިގެން ހުންނަވަނިކޮށެވެ. ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގެ ވާހަކަ ލިޔެވިފައި ނެތް ނަމަވެސް، މި “ސުވޭހު ކައިވެނިފުޅު” ގެ ވާހަކަ ފޮތެއްގެ ސިފައިގައި ތަފްސީލުކޮށް ފެންނަން އެބައޮތެވެ. ޙައްޖަށް ވަޑައިގެންނެވި ދިވެހި ރާއްޖޭގެ އެންމެ ފަހު ރަސްކަލަކީ ހާޖީ އިމާދުއްދީން ރަދުންނެވެ.\n8 – ދިވެހިންގެ ޞަފަރުނާމާއޭ ޙިޖާޒް\nސަފަރުނާމާއޭ ޙިޖާޒުގެ އަތުލިޔުން ކޮޕީ\nމީގެ 90 އެތައް އަހަރެއް ކުރިން އަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން އަންގަވައިގެން ދިވެހިންގެ ފަންސާހަކަށް މީހުން ގޮވައިގެން ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން އިސްވެ ހުންނަވާ ޙައްޖުގެ އަޅުކަން ފުރިހަމަކުރިއެވެ. މި ދަތުރަށް ދިވެހިންގެ ދެ ޖަމާއަތެއް މާލެއިން ފުރީ ވަކިންނެވެ. ފުރަތަމަ ޖަމާއަތުގައި ހުޞައިން ޞަލާހުއްދީނާ އެކު 23 ދިވެހިން މާލެއިން ފުރިއެވެ. ދިވެހިންގެ ދެވަނަ ޖަމާއަތުގައި 30 މީހުނާއި އެކު މަލިން މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނު މާލެއިން ފުރާވަޑައިގަތެވެ.\nމި ޙައްޖު ދަތުރުގެ ވާހަކަ “ދިވެހިންގެ ސަފަރުނާމާއޭ ޙިޖާޒު” (ދިވެހިންގެ ހިޖާޒުކަރައަށް ކުރި ދަތުރުގެ ވާހަކަ) ގެ ނަމުގައި ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ. އަދި މަލިން ކަލޭގެފާނުގެ ހަނދާންތަކުގެ ފޮތުގައި މި ދަތުރުގެ ވާހަކަ “އަޅުގަނޑުގެ ފުރަތަމަ ޙައްޖު ދަތުރު” މި ނަމުގައި ލިޔުއްވާފައިވެއެއެވެ.\n“1346ހ ވަނަ އަހަރު ޖިމާދިލް އައްވަލު މަހު، ހަތެއްވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހު ހެނދުނު މާފަންނު ގެޔަށް ދިޔައީމާ ޢަބްދުލްމަޖީދު ދީދީ ޙައްޖު ދަތުރުފުޅުގެ ވާހަކަފުޅު ދައްކަވައިގެން ވިދާޅުވީ ތިމަން ދީދީޔަކަށް މިއަހަރަށް ވަޑަޔެއް ނުގަނެވުނޭ، ޙުސައިން ކޮއްކޯ (ޞަލާހުއްދީން)ގެ ބައްޕާ ގޮވައިގެން ދެވޭތޯ ބެލިޔަސް ހަމައެވެ.\nދެން މި ވާހަކަ ދެކެވި، ރަދުންގެ އަރިޔަހުގައި ދެންނެވި މި މަހުގެ 13 ވީ ބުރާސްފަތި ދުވަހު ހަވީރު މަތިގެޔަށް ވަޑައިގެޔަށް ބޮޑުން އެއްވެ ވަޑައިގެން މަޝާވިރުކުރައްވައިފައި އަމުރުފުޅު ދެއްވައިފޫއެވެ.\nޖިމާދިލްއައްވަލު 26 ވީ އަންގާރަ ދުވަހު މުޙައްމަދު ޢަލީ ކަރީމްޖީ ފިހާރާގެ ޖުމްކާޔޭ ކިޔާ ބަގަލައިގައި ޙައްޖަށް ދާން މާލޭން ފުރައިފީމެވެ. ބޯޓު މާލޭ ބަނދަރުން ފުރީ އިރުއަރައި ތިންވަނަ ސާޢަތުގައެވެ. ހުޅަނގަށް ވާ ފިނިފަށެއްގައި ކަޅީން (މާލެއަތޮޅު ފުރަނަފުއްޓާއި ފަރުކޮޅުފުއްޓާ ދޭތެރެ) ނުކުމެގެން ނާސިޔަށް (ގަހާއިން ފެށިގެން ތިންވަނަ މިސްރާބު) އެދަނީ ބިސްމިﷲ މުޖްރީހާއޭ ކިޔަމުންނެވެ.\n“ޖިމާދިލްއާޚިރާ މަހު 8 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރޭ މެންދަމު އެކެއް ޖެހިއިރު ކޮޅުނބު ބައްތި ފެނިއްޖެއެވެ. ކުމެރި ކައިރިއަށް އައިފަހުން ކަނޑު ނުހަނު ގަދަވެ، ރާޅު ބޮޑުވެ ވައި ބާރުވިޔެވެ. ކޮޅުނބަށް ވަނީ ހެނދުނު އިރުއަރައި ދޭއް ޖެހި އިރުގައެވެ. ބަނދަރަށް ވަންތަނާ އީޖީ އާދަމް އަލީ ފޮނުވި މީހުން އައިސް ބައްދަލުކޮށް، މިއެންމެން ބާލައިގެން ގެންގޮސް ކޮޅުނބުގެ ޕެޓާ ފޯތު ކޮރޯސް އިސްޓްރީޓު ކިޔާ މަގުގައި ހުރި ދުއްކާނުގައި މަތީބުރީގައި ބައިތިއްބައި ކެއިންބުއިމުގެ ކަންތައް ތަރުތީބުކޮށް ނިންމައިފޫއެވެ”.\nމަލިން ކަލޭގެފާނު ޖަމާޢަތް:\nމަލިން ކަލޭފާނުގެ ލިޔުއްވުމުން:\n“މި ދަތުރަށް މާލެއިން ފުރީ ޙިޖުރައިން 1327 ވަނަ އަހަރުގެ ޝައުބާން މަހު ކަރީމް ޖީ ސޭޓްގެ ޖުމްކާ އޭ ކިޔާ ބޯޓުންނެވެ. ކޮޅުނބަށް ގޮސް ތިބީ ރާއްޖޭގެ ސަފީރު އަބްދުލް ޙަމީދު ދީދީ އަފަންދީ ހުންނެވި ގޭގައެވެ”\nޙުސައިން ޞަލާހުއްދީންގެ ލިޔުއްވުމުން:\n“މާލެއިން ޙައްޖަށް ދާން އަމުރުފުޅު ލިބުނީމާ ޙައްޖަށް އަންނާން ރާއްޖޭގެ ތެރެއިން އެޅެގަތް މީހުން ގިނަކަމުން އެކަކު އެކަނީން މި އެންމެނާއިގެން ދިއުން ރަނގަޅު ނޫން ކަމަށް ދަންނަވައިގެން، ޙައްޖަށް އަންނާން ތިބި ބަޔަކު މާލެޔަށް ޖަމާވީމާ އެބަޔަކާއިގެން އަންނާން ދެވަނަ ލަންބަރުގެ ވެރިޔަކުކަމުގައި މަލިން ކަލޭގެފާނުން ވަނީ ލައްވައިފައެވެ. މިބައިމީހުންގެ މާލެޔަށް ޖަމާވެ އެމީހުންނާއިގެން ސަރުކާރުގެ ބޯޓުގައި މަލިން ކަލޭގެފާނުން ދުރުވެ ކޮޅުނބަށް ފޭބެންނެވީ ޝައުބާން މަހުގެ 17 ދުވަހުއެވެ”\nޙައްޖަށް ދާން އަތް ކެންޑުން:\n“ޖިމާދިލްއާޚިރް މަހު 14 މި ދުވަހު ބައްޕާގެ އަތްފުޅާއި، އެހެން އަތް ނުކަނޑައި ތިބި ބަޔަކުގެ އަތް ކަނޑުވައިފީމެވެ. އަތް އިހަށް ވެސް ކަނޑައިފައި ތިބި މީހުން ކުރެން އަތް ކެނޑީ އަޅުގަނޑު އެކަންޏެވެ. ދެން އަތްކެނޑިމީހުން ހުން އައިސް އަތް ދުޅަވެ ބިހިނަގައި ފެންކެނޑި ފަސޭފަވާން ފަށައިފިއެވެ.\nއެންމެ ބޮޑުވަރުވީ ބައްޕަޔަށާއި އިބްރާހީމް މަނިކަށާއި ތުއްތު ގޮމަޔަށެވެ. ބައްޕާގެ އަތްފުޅު ދުޅަވުމާއެކު އަދި އެހެންވެސް އާލާސްކަންފުޅުތަކެއް ފެށި، ހާލުކޮޅު ބޮޑުވެގެން ޑަކުތަރުން ގެނުވައި ވަރަށް ބޭސްފަރުވާކޮށް ލުއިފުޅުއަތަށް އެޅީވެސް ވިއްސަކަށް ދުވަހަށް ފަހުއެވެ”\nމިތަނުގައި “އަތް ކެނޑުން” ބޭނުންކޮށްފައި އެ ވަނީ ޙައްޖު މޫސުމުގައި އެކި އެކި ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމުގެ ގޮތުން އިންޖެކްޝަން ނުވަތަ ވެކްސިންތައް ޖެހުމަށެވެ. އޭރުގެ ސިއްހީ ފަރުވާގެ ކަންތައްތައް ހުރި ގޮތުން އިންޖެކްޝަން ޖެހުމަކީ އެތައް ވޭނެއް އުފުލަން ޖެހޭ ކަމަކަށް އޮތީ ވެފައެވެ.\nއެސް. އެސްސް. ޗަންޓިއްލީ، ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ދިވެހި ޙައްޖުވެރިންނާއި އެކު ކޮޅުނބުން ސުވޭހަށް ދަތުރުކުރި ފަރަންސޭސި ވިލާތުގެ ފަސިންޖަރުލައިން، 1927\n“ކޮޅުނބުން ފުރީ، ޝައުބާން މަހު 19 ދުވަހު އިރުއަރައި ދޭއްޖެހި އިރުގައެވެ. އަނެއް ދުވަހު މެންދުރުވީ އިރު ބޯޓް ދަނީ މަލިކުގެ ދެކުނުން މަލިކާއި ވަރަށް ގާތުންނެވެ. ދެން އައި ހުކުރު ޝައުބާން މަހު 26 ވިލޭރޭ ނުވައެއް ޖެހިއިރު ޖިބުތީގައި ޖެއްސީއެވެ. އިރު ހަމަ އެރިއިރު ފުރައިގެން ބާބުން ވަދެގެން ބަޙުރުލްއަޙްމަރްގައި ދުއްވައި ޝައުބާން މަހު 30 ވީ އަންގާރަ ދުވަހު ހެނދުނު ނުވައެއް ޖެހިއިރު ސެވޭހުގައި ޖައްސައިފައި ދެގަޑި ފަހުން ފުރައިގެން ބޫރުސައީދަށް ދެވުނީ، ރަމަޟާން މަހު 1 ވީ ބުދަ ދުވަހުއެވެ.\nބޫރު ސަޢީދުގެ ބަނދަރުގައި ޖެއްސިތަނާ ދުންބައްތެއްޔެއްގައި މުޙައްމަދު ސަޢީދު ދީދީޔާއި ހުތް އަބްދުﷲ ފަހުމީ ދީދީޔާއި ބައެއް މީހުން ބޯޓު ދޮށަށް އައިސް ތިބޫއެވެ. ދެން މެންދުރު ވީތަނާ ބޯޓުން ފައިބައި، ކަރަންޓީނާއި ފަރުމޭޓުން ވީއްލިގެން މިތާހުރި ލޯކަންދާ ހޮޓަލަށް ދިޔައީ މެންދުރު އަނބުރައި ދޭއްޖެހި އިރުގައެވެ. މީގެ ފަހު ދުވަހު މެންދުރު ރޭލުން ބައްޕަ ގޮވައިގެން އަޅުގަނޑުމެން ގޮސް މިޞުރަށް ފައިބައްޖައީމުއެވެ”\nމިސްރުގެ ބޫރުސަޢީދު (Port Said)\nالبحر الأحمر، ބަޙްރުލް އަޙްމަރަކީ ރަތްކަނޑެވެ. މި ކަނޑު އޮންނަނީ އިންޑިއާ ކަނޑާއި ގުޅި އަދަނު ކަނޑުއޮޅިން އޭޝިއާ ބައްރާއި އެފްރިކާ ބައްރު ގުޅުވައިދޭ ގޮތުގައެވެ. ޖިބުތީ އަކީ އަނދަނު ކަނޑުއޮޅިން އޮންނަ Djibouti ކިޔާ ގައުމެވެ. ބޫރު ސަޢިދަކީ Port Said އެވެ. މިއީ ސުއޭޒް ކެނަލްގެ އުތުރު ކަނުގައިވާ މިސުރުގެ ބަނދަރުމަތީ ރަށެކެވެ.\n“ކޮޅުނބުގައި ތިބެ ސުވޭހަށް ދިއުމުގެ ދަތުރު ހަދައިގެން ރަމަޞާން މަހުގެ ފަހުކޮޅުގައި އިސްޕޭނުގެ މޭލު ބޯޓަކުން ސުވޭހަށް ދިއުމަށް ފުރީއެވެ. ސުވޭހުން މިޞްރުގެ ޙައްޖާޖީންގެ ބޯޓަކުން ޖިއްދާއަށް ދިއުމަށެވެ. ފުރައިގެން ގޮސް ޢަދަނުގެ ބަނދަރުގައި އެއް ދުވަހު އޮވެފައި ސުވޭހުގެ ބަނދަރަށް ދެވުނީ ޝައްވާލު މަހުގެ ކުރީކޮޅުގައެވެ. ސުވޭހުގެ ކަސްޓަމަށް ފޭބިތަނާ އަޅުގަނޑުމެންނަށް ލިބުނު ދަލާލަކީ ހިންދުސްތާނު ބަސް ދަންނަ ޝައިޙް ޢަލީ ދަޖާޚިނީ އޭ ވަރަށް ހެޔޮލަފާ ބޭކަލެކެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ ހުރިހާ ކަމެއް ކަސްޓަމުން ނިންމައިގެން ސުވޭހުގެ ހޮޓަލަކަށް ގެންގޮސްފިއެވެ. އެތާ ތިބޭތާ އެއް ދުވަސް ވީތަނާ ރާއްޖޭގެ ކުރީގެ ރަދުން ހާޖީ އިމާދުއްދީން މަނިއްޕުޅު އެ މަނިއްޕުޅުގެ ތުއްޕުޅު ދަރިކަނބަލުން، ސުވޭހުގޮމާގެ އަތްޕުޅުގައި ހިއްޕަވައިގެން އަޅުގަނޑުމެން ތިބި ހޮޓަލުގެ ދޮށަށް ވަޑައިގަތެވެ”\nސުވޭހު (السويس Suez) އަކީ މިސުރުގެ އިރު އުތުރުގައިވާ ބަނދަރުމަތީ ރަށެކެވެ. މި ރަށުގައި ބޮޑު ތިން ބަނދަރުވެއެވެ. މެޑިޓްރޭނިއަން ކަނޑާއި ރަތް ކަނޑުގުޅުވައިދޭ މަޝްހޫރު ސުއޭޒް ކެނެލް ކަނޑާފައިވަނީ ވެސް މި ރަށުންނެވެ.\nމިސުރުގެ ސުވޭހުގެ ދުވަސްވީ ތަސްވީރެއް (Suez, Egypt)\nހުޞައިން ސަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ދެން ޝައްވާލުމަހު 27 ދުވަހު އެއްބައި މީހުން ސުވޭހަށް ފޮނުވައިފައި 28 ދުވަހު ދެންތިބި މީހުނާއިގެން ސުވާހަށް ގޮސް އެންމެންމެ ލޯކަނދާ އަލްޙަމީދިއްޔާގައި ހަތަރުދުވަހު ތިބެފައި ޛުލްޤަޢިދާ2ވީ ހޮނިހިރު ދުވަހު ޚަދީވީ ކުންފުނީގެ އެސްއެސްކިނާ ކިޔާ ބޯޓުން ޙިޖާޒުކަރައަށް ދާން ފުރައިފީމެވެ.\nސުވޭހުން ޙިޖާޒަށް ދާން ދަތުރަށް އެރުމަކީ ވަރަށް ބޮޑު ކަމެކެވެ. ހުރިހައި ސާމާނާއިގެން ބޫރުތަޢުފީޤު ކިޔާތަނަށް ގޮސް އެތާ އެތައް އިރަކު ތިބެގެން ކަރަންޓީނުން ފެންވެރުވި ދުންބުރުވިގެން އެތައް ކަމަކުން ފާސްވެގެން އަތިރިމައްޗަށް ނުކުމެ އެތައް އިރަކު ތިބެގެންނޭ ބޯޓަށް އެރެނީ. މި ބޯޓަކީވެސް ދާދި ކުދިވަރުގެ އާގުބޯޓޭ. އަޅުގަނޑުމެން މިޔަ ބޯޓުގައި ވެސް ޙައްޖާޖީންގެ 550 މީހުން ތިބޫއެވެ. އެމީހުން ތިބެނީ އުނދަގޫ ހާލެއްގައެވެ”\nހުޞައިން ޞަލާހުއްދީނާއި އެކުގައި ދިޔަ ދިވެހިންނަށް މިސްރުން ފުރައިގެން ދެ ބަނދަރެއްގައި ޖެއްސުމަށް ފަހު ޖިއްދާއަށް ދެވުނީ ޛުލްޤަޢިދާ މަހުގެ5ވަނަ ދުވަހުއެވެ. ޖިއްދާއިން މި ދަތުރުގެ ދިވެހިން ދިޔައީ މަދީނާއަށެވެ. މަދީނާގެ ދަތުރަށް ފަހު އެނބުރި ޖިއްދާއަށް އައިސް ޛުލްޤައިދާ މަހު 28 ވީ ހުކުރު ދުވަހު މައްކާއަށް ފުރުމަށް ދަތުރަށް އެރިއެވެ. ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ހަވީރު ތިނެއް ޖެހިއިރު ޖިއްދާއިން ފުރައިގެން ހަތަރެއް ޖެހި އިރު އުއްމުސަލަމެވެ ކިޔާ މަންޒިލަކަށް ހުއްޓައި، ދެން ގޮސް ބަޙަރާއެވެ ކިޔާ މަންޒިލަކަށް ފައިބައި ނަމާދުކޮށްގެން ފުރައިގެން އައިސް އިރުއޮއްސި ހަތެއް ޖެހިއިރު މާތްވެގެންވާ މައްކާގެ ރަށްބޭރަށް ފައިބައްޖައީމުއެވެ.\nޙައްޖުވެރިންގެ ޖަމާއަތެއް މައްކާގައި ދަތުރުކުރަނީ، 1953\n“މައްކާގެ ވާހަކަ ދަންނަވާނީ ކީކޭތޯޔޭ. ޢަރުޟުން 21 ދަރަޖަ ޠޫލުން 40 ދަރަޖަ ހަމަވީ ރަށެވެ. މުޅީން ފަރުބަދައިން އޮންނަނީ ވަށައިފާރުލެވިފައެވެ. ހަތްހާސް ގެޔަށްވުރެ ބޮޑެތި ގޭގެ ގިނަވާނެއެވެ. ވަކިވަކި ނަމުން ނަން ކިޔައިގެންވާ ބޮޑަތި ދެތިން ބާޒާރު އޮވެއެވެ. ހުރިހައި ބާވަތެއްގެ މުދައުތައް ނަންސިފަކުރެއްވިހައި ތަކެއްޗެއް މައުޖޫދުވެގެންވެއެވެ. ރަންރިހި ގަހަނާ ހެނދުން ވަރަށް ގިނައެވެ.\nމައްކާގެ ބާޒާރުތައް, 1953\nމައްކާގައި ވަޒަންވެރިވެ ތިބޭ މީހުން އެއްލައްކަ ފަންސާސް ހާސް ކަމަށް ވެއެވެ. އޭގެތެރޭގައި އެތާގެ އަހުލުވެރީން ވާނީ ތިންބައިކުޅަ އެއްބައި މީހުންކަމަށެވެ. އަނެއް ދެބައީ ބޭރު ރަށްރަށުގެ މީހުންނެވެ. އެންމެ ގިނައީ ޖާވާއިންނެވެ. ވިޔަފާރިވެރިންނަކީ ބޭރު މީހުންނެވެ. ޢަރަބި ބަސްވެސް މައްކާގައި ވަނީ މަސްހުނިވެފައެވެ. މިތާގެ ވައި ނުވަތަ އުދަރެސް ނުހަނު ހިކި ހޫނެވެ. ވައި ނުހަނު ގަދަމެއެވެ”\nމަލިން ކަލޭގެފާނުގެ ޖަމާޢަތް:\nހުޞައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\nރަމަޟާން މަހުގެ 19 ދުވަހުން މަލިން ކަލޭގެފާނުމެން ސުވާހަށް އަންނާނޭކަން އެގި އޮތަތީވެ އެމީހުންނާއި ބައްދަލުކުރާން ނައިފަރު މުޙައްމަދު ވަޙީދު ސެވޭހަށް ފޮނުވީ 18 ދުވަހުއެވެ. މީނާޔާއެކުގައި ސިޓީޔެއް ފޮނުވީމެވެ. މި ސިޓީގައި ޙައްޖަށް ދާން ފުރާނީ ޝައްވާލު މަހު ފަހުކޮޅުން ކަމާއި، މިޞުރުގައި ޚަރަދު ހުރިގޮތް އަންގައި، އެހައި ދުވަސް ވާދެން ސުވޭހުގައި ތިބޭން ފެންނަނަމަ ތިބޭން ނުވަތަ މިސުރަށް އަންނާން ފެންނަނަމަ އައިސް ތިބޭން ނުވަތަ ކުރީން ދާން ކެރެނީ ނަމަ އަރަބި ކަރަޔަށް ދާން އަންގައިފައި ވެއެވެ.\nމިބައިމީހުން މިކަމާއި މެދުގައި ވިސްނައިހަދައިފައި މިސުރުގައި ރަނގަޅުކަމުގާވެގެން މިސުރަށް އައީ ރަމަޞާން މަހު 21 ދުވަހުއެވެ”\nއަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން އަންގަވައިގެން ދެ ޖަމާއަތެއްގެ ގޮތުގައި ދިވެހި ޙައްޖުވެރިން މާލެ އިން ފުރި ނަމަވެސް، މި ދެ ޖަމާއަތް މިސުރުން ބައްދަލުވެ އަރަބިކަރައަށް ގޮސް ޙައްޖުގެ އަޅުކަންމުގެ ކަންތައް ފުރިހަމަކޮށްފައި ވަނީ އެކުގައެވެ.\nހިޖާޒުކަރައިން މިސުރުން ކޮޅުނބަށް:\nއަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން އަންގަވައިގެން ދިވެހިންގެ ފަންސާހަކަށް މީހުން ގޮވައިގެން ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން މައްކާއަށް ކުރެއްވި ދަތުރުފުޅުގައި ޙައްޖުގެ އަޅުކަމާއި އެހެނިހެން އަޅުކަމުގެ ކަންކަން ނިންމުމަށް ފަހު މުޙައްރަމް މަހު7ވީ ހޯމަ ދުވަހު މައްކާއިން ފުރައިގެން ޖިއްދާއަށް އާދެވުނީ އަންގާރަ ވިލޭރެއެވެ. ޖިއްދާއިން ފުރައިގެން އެނބުރި ކޮޅުނބަށް ދިއުމަށް ކުރި ދަތުރުގެ ވާހަކައިން ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“އެސްއެސް ޤިނާޔެވެ ކިޔާ ބޯޓުގައި ޖިއްދާއިން ފުރައިގެން އަނެއް ދުވަހު ނުވަޔެއް ޖެހިއިރު ޔަންބަޢުއަށް އަތުވެއްޖެއެވެ. މިތަނަށް މުދައު ބައިލާން ފަށައިފިއެވެ. މި ބޯޓުގައި ތިބި މިޞްރީ ޙައްޖާޖީން މިބަނދަރުގައި އޮތް ޢައްބާސިއްޔާޔަށް ލައިފިއެވެ. މުޙައްރަމު 14 ވީ ހޯމަ ދުވަހު ހެނދުނު އިރުއަރައި އަށެއް ޖެހިއިރު ވަޖްހޭކިޔާ ރަށުގައި ޖައްސައި މިތަނަށް ބާލަން ހުރި ތަކެތި ބައިލައިފައި، ދިހައެއް ޖެހި އިރު ފުރައިގެން އައިސް މުޙައްރަމު މަހު 15 ދުވަހު އެގާރަ ޖެހިއިރު ޠޫރުގައި ޖައްސައިފިއެވެ.\nމުޙައްރަމު މަހު 18 ދުވަހު ފަސްގަޑީގައި ޠޫރުން ފުރައިގެން މުޙައްރަމު މަހު 19 ދުވަހު އިރުއަރާއިރަށް ސުވޭހަށް އަތުވެއްޖައީމެވެ. ދެން މިތަނުން ފޮށިތަންމަތި ބައިލައި ނިމިގެން ލޯކަންދާ އަލްޙަމީދިއްޔާޔަށް ހިނގައްޖައީމެވެ. ފަސްގަޑީގެ ރޭލުން އެއްބައިމީހުން މިޞްރަށް ހިނގައްޖައީމުއެވެ.\nމިސުރުގެ ދުވަސްވީ ރެއިލްވޭއެއް\nޞަފަރުމަހު 8 ވީ ބުދަ ދުވަހު މަސާޖަރީމަރަތީމް ކުންފުނީގެ އެސް. އެސް ޗަލްޓަލީޔޭ ކިޔާ ބޯޓަށް ދަތުރަށް އަރައްޖައީމުއެވެ. މި ބޯޓުގައި މިސުރުން ފުރައިގެން ކޮޅުނބަށް ކުރި ދަތުރުގެ ވާހަކައިން ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“އިރުއޮއްސުނުތަނާ ފުރައިގެން ބަޙްރުލްޢަޙްމަރުގައި ދުއްވާން ފަށައިފިއެވެ. ބޯޓަށް އެރުމުން މީގެ ކޮމިސްނަރާ ކައްޕިތާނާ ބައްދަލުކުޅައެވެ. މިބައިމީހުން މުބާރަކްބާދީގެ ސަލާމްތައް ކޮށްހެދޫއެވެ.\nޞަފަރުމަހު 12 ވީ އާދީއްތަ ދުވަހު ޖިބުތީގައި ޖައްސައި ހަތަރުގަޑިއިރު އޮވެފައި ފުރައިގެން އަންނައިރު ސުއްކަތުރާ ވަރަށް ގަދަވެ ނުކުޅަދާނަ ރާޅު ބޮޑުވެ، ވައިގަނޑު ބާރުވިއެވެ. ވާރެއެއް ނުވެހެއެވެ. އައީ ސުއްކަތުރާގެ ދާދި ކައިރީންނެވެ. ތިންދުވަހުން ތަންކޮޅެއް މަޑުވެއްޖެއެވެ. ޞަފަރުމަހު އާދީއްތަ ދުވަހު ހަވީރު ކޮޅުނބު ބަނދަރަށް ވަދެއްޖައީމުއެވެ. މިރޭ ދިހައެއް ޖެހި އިރު ފައިބައްޖައީމުއެވެ”\nޞަފަރުނާމާއޭ ޙިޖާޒުގައި މަރުވި ދިވެހިންގެ ވާހަކަ:\nއަބްދުލް މަޖީދު ރަންނަބަނޑޭރި ކިލެގެފާނުން އަމުރުފުޅު ދެއްވީމައި ދިވެހިންގެ ދެ ޖަމާއަތެއްގެ މީހުން މައްކާއަށް ގޮސް ކުރި ޙައްޖު ދަތުރުގައި9ދިވެހިން މަރުވެފައިއެވެ. މިއީ މައްކާއަށް ދެވުމުގެ ކުރިން މި ދަތުރުގައި މަރުވި މީހުންނާއި ޙައްޖުގެ އަޅުކަމަށް ފަހު އެނބުރި އައުމުގެ ދަތުރުގައި މަރުވި މީހުންނެވެ. އެމީހުނީ:\nހައްޖު މޫސުން، 1436ހ\n– ބޮޑުގަލު މޫސާ ދީދީ، އަވަހާރަވީ 20 ރަމަޟާން ހޯމަ ދުވަހު މިޞުރުގައި\nމިއީ ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީންގެ ބައްޕާފުޅު ބޮޑުގަލު މޫސާ ދީދީއެވެ. ޞަލާހުއްދީން ލިޔުއްވާފައިވެއެވެ:\n“ރަމަޟާން މަހު 15 ދުވަހު ބައްޕާ މާގަދަޔަށް ހުންފުޅު އަތުވެއްޖެއެވެ. ރަމަޟާން މަހު 18 ވިލޭރެއި ޢައްބާސް ރިޟްވާން ޙުސައިނުގެފާނު މިސްކިތުގައި ތަރާވީޙު ކުރައްވައިގެން ގެޔަށް ދުރުވެފައި ހާރުދަމުގައި އަވަހާރަވެއްޖެއެވެ. إِنَّا لِلّهِ وَإِنَّـا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ\nއެއިގެ ފަހު ދުވަހު ވަރަށް ބޮޑު ޢިއްޒަތުގައި ކަށުކަމާކެމީގެ ކަންތައް ޤަރާފަތުލްމުޖާވިރީން އެވެ ކިޔާ ޤަބްރުސްތާނުގައި އައްޝައިޚުލް އަންބާބީގެ ޤުއްބުތެރޭގައި ފަސްދާނުލެވިއްޖެއެވެ. ފަސްދާނުލެވުނުތާނގައި ވަރަށް މޮޅުމޮޅު މީހުން ގިނަ ޚުޠްބާތައް ކިޔައި ހަދަހަދައިގެން ޅެންތައް ކިޔައިވެސް ހެދޫއެވެ”\n– ހުވަރަފުށީ ކާސިމްތަކުރުފާނު، ނިޔާވީ 1 ޝައްވާލު ހުކުރު ދުވަހު\n“މިއެންމެން މިސުރުގައި ތިއްބައި އީދު އަތުވެއްޖެއެވެ. މިއީދު ހުކުރު ދުވަހު ކުޑަސޮރު ކާސިމު މަރުވެއްޖެއެވެ. ވަޅުލީ ޤަރާފަތުލްމުޖާވިރީންގައެވެ”\n– ކަނދޮޅުދޫ އިސްމާއީލް ކަލޭގެފާނު، ނިޔާވީ 12 ޛުލްޤައިދާ ބުރާސްފަތި ދުވަހު\n“ކަނދޮޅުދޫ އިސްމާއީލް ކަލޭގެފާނުން ހުންއައިސް ބަލިވެގެން ހޮސްޕިޓަލަށް ގެންދިޔައީ ޝައްވާލުމަހު 20 ދުވަހުއެވެ. ދެން އަޅުގަނޑުމެން ޢަރަބި ކަރަޔަށް ފުރާންވީއިރު ކަނދޮޅުދޫ އިސްމާއީލް ކަލޭގެފާނުންގެ ހާލު ބޮޑުކަމުން އެ ކަލޭގެފާނަށް ވާނުވާ ބެލުމަށާއި ގަދަވެއްޖެ ނަމަ ގޮވައިގެން އައުމަށާއި މަރުނުވެ ގަދަނުވެ އޮވެއްޖެ ނަމަ ޙައްޖު ލިބޭހައި ހިނދު ހުއްޓައި އެ ކަލޭގެފާނުންގެ ކަންތައް ބެލުމަށް އައްޑޫ ތުއްތީދިޔާއި ހަވާލުކޮށްފައި މަލިންކަލޭގެފާނު މައްކާއަށް އައުމަށް ….\nޙައްޖު މަހުން4މި ދުވަހު މިޞުރުން ތަލަރާފް އައެވެ. (އޭގައި ވަނީ)\nމަލިންކަލޭގެފާނު ފުރައިފިއެވެ. އެމީހާ މަރުވެއްޖެއެވެ. ކުދީން ގަދަވެތިއްބެވެ”\n– ހުސެން ރަހާ، ނިޔާވީ ޛުލްޤައިދާ 14 ހުކުރު ދުވަހު މަދީނާގައި\n“ޛުލްޤައިދާ 14 ވީ ހުކުރު ދުވަހު ނުވައެއް ޖެހިއިރު ކެޔޮދޫ ޚަތީބު ޙުސައިން ރަހާ ނިޔާވެއްޖެއެވެ. މެންދުރުގެ ކުރީގާ ޖަންނަތުލްބަޤީޢުގައި ވަޅުލެވިއްޖެއެވެ. މީނާގެ ބައްޔަކީ ހުންއައުމެވެ. ހުން އަންނަނީ ކޮޅުނބުން ފުރީއްސުރެންނެވެ. ބޭސްފަރުވާ ވެސް ކުރެވުނެވެ”\n– ގުޅީ ރަށްވެރިއަލީ، ނިޔާވީ 19 ޛުލްޙައްޖު ހުކުރު ދުވަހު މައްކާގައި\n“ޙައްޖު މަހު 19 ވީ ހުކުރު ދުވަހު ގުޅީ ރަށްވެރިޢަލީ ނިއައުވެއްޖެއެވެ. މިދުވަހު މީނާ ޖައްނަތުލް މަޢައްލާގައި ވަޅުލެވިއްޖެއެވެ. މީނާގެ ބައްޔަކީ ހުމާއި ބޭރަށް ހިންގުމެވެ. މިޞުރުން އައިއިރުވެސް ވަރަށް ބައްޔެވެ”\nހައްޖު މޫސުން 1347ހ\nމިތަނުގައިވާ މީހުން މަރުވެފައި ވަނީ ހަމަ މި ޙައްޖު ދަތުރުގައި ޙައްޖު މަސް ނިމި މުޙައްރަމް އަދި ޞަފަރު މަހުގައެވެ.\nއާދަމްކޮއި، ނިޔާވީ 13 މުޙައްރަމް އާދީއްތަ ދުވަހު ޔަންބުޢުގައި\n“މުޙައްރަމު 13 ވީ އާދީއްތަ ވިލޭރެއި ނައިފަރު އާދަމުކޮއި (ޖިއްދާއިން ސުވޭހަށް ދިޔަ) ބޯޓުގައި ނިޔާވެއްޖެއެވެ. ފަހު ދުވަހު ހެނދުނާ ހިނަވާ ކަފުންކޮށް ނަމާދުކޮށްފައި ޔަންބުޢަށް ބައިލައި ވަޅުލައިފޫއެވެ”\nމާކުން އާދަމްފުޅު، ނިޔާވީ 19 މުޙައްރަމް ހޮނިހިރު ދުވަހު ޠޫރުގައި\nވަށަފަރު ކަތީބު، ނިޔާވީ 14 ޞަފަރު ބުދަ ދުވަހު ކަނޑުމަތީގައި\nނައިފަރު އަލިކޮއި، ނިޔާވީ 24 ޞަފަރު ހުކުރު ދުވަހު ކޮޅުނބުގައި\n“އަޅުގަނޑު ކަނޑުމަޑުވާންދެން ކޮޅުނބުގައި ހުރެލުމަށް ޤަސްދުވެވިއްޖެއެވެ. މީގެ ފަހު 24 ދުވަހު އަލޮކޮއި ނިޔާވެއްޖެއެވެ”\nމި ޒަމާނުގައި ޙައްޖަށް ދިއުމަކީ ލުއި ފަސޭހަ ކަމެކެވެ. މަގުތައް ކުރެވެ. މުވާސަލާތުގެ ފަސޭހަކަން ވަނީ ލިބިއެވެ. ޙައްޖުވުމަށް މައްކާގެ ބިމުގައި ހުންނަ ތިމާގެ މީހާގެ ހާލު ބެލޭނެ މަގު ވަނީ ތަނަވަސް ވެފައެވެ. ނަމަވެސް ވެދިޔަ ޒަމާނުގައި ޙައްޖު ދަތުރަށް ފުރުމަކީ މައިންބަފައިންނާއި އެއްބަނޑުތިމާގެ މީހުނާއި އެކުވެރިންނާއި ރަށުގެ މީހުންނާއި އަބަދަށް އަލްވިދާޢު ކިޔުމެކެވެ. ފަހަރުގައި މާކަނޑުގެ ބިޔަ ރާޅުތަކާއި ތޫފާނުތަކާއި މޫސުމުގެ ރޯގާތަކާއި ކަށިވިދުރިން ސަލާމަތްވެ އެނބުރި ތިމާގެ މީހުން ކައިރިއަށް، ގައުމަށް، ރަށަށް އާދެވިދާނެއެވެ. އެހެންނާ ދަތުރުމަތީގައި އަމިއްލަ ގައުމާއި ތިމާގެ މީހުނާއި ވަކިވެވި ތޫފާނުގައި މާކަނޑުގެ ފުންކަމަށް ހިނގައިދާނެއެވެ. ނުވަތަ ދަތުރުމަތީގެ ބޭރު ފަސްގަނޑެއްގައި ފަހު މަންޒިލުކުރަން ޖެހިދާނެއެވެ.\nދިވެހިންގެ ޙައްޖު ދަތުރުތަކާއި ގުޅޭގޮތުން ލިޔެވިފައިވާ އެކި ރެކޯޑުތަކުން ފެންނަ ގޮތުގައި ރާއްޖެ އިސްލާމް ވީއްސުރެ މި ފަހުގެ ތާރީޚްގެ ކުރިން އެކި ދުވަސްވަރު ޙައްޖަށް ދިޔަ ދިވެހިންގެ ތެރެއިން 540 އަށް ވުރެ ގިނަ ދިވެހިން ޙައްޖު ދަތުރުން އެނބުރި ރާއްޖެ ނާދެވި މަރުވެފައިވެއެވެ.\nމި އެންމެނަށް އަދި ޙައްޖު ދަތުރުތަކުގައި ނިޔާވެފައިވާ ހުރިހާ ދިވެހިންނަށް މާތް ﷲ ހެޔޮ ރަޙްމަތް ލައްވާނެތެވެ. އާމީން.\nދިވެހި ތާރިޚް، ޙަސަން ތާޖުއްދީން\nމޮނޮގްރާފް، އެޗް.ސީ.ޕީ ބެލް\nތަންޤީހު ކުރެވުނު ދިވެހި ރާއްޖޭގެ ތާރީޚުގެ ތަންތަންކޮޅު، މުޙައްމަދު އަމީން\nދިވެހި ރާއްޖޭގެ ރަހުންނާއި ރަނިން، ނަސީމާ މުޙައްމަދު\nދިވެހިންގެ ސަފަރުނަމާއޭ ޙިޖާޒު، ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން\nދިވެހިންގެ ވާހަކަ، ޙުސައިން ޞަލާހުއްދީން\nބޮޑުތަކުރުފާނު ވާހަކަ، ބުރާރަ މުޙައްމަދުފުޅު\nމުޙައްމަދު އަމީންގެ އެކި ލިޔުންތައް\nމަލިން މޫސާ މާފަތްކަލޭގެފާނުގެ ލިޔުއްވުމެއް\nމުޙައްމަދު މުޢިއްޒު އަދުނާން، ވޮނަދޮނަ ރާއްޖެ\nމައްކާގެ ދުވަސްވީ ފޮޓޯތައް: ނެޝަނަލް ޖިއޮގްރަފިކް މަޖައްލާ، 1953


ބިޑްކުރުމަކާ ނުލައި 48 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫއެއް އިންޑިއާގެ ކުންފުންޏަކަށް! | Atoll News\nބިޑްކުރުމަކާ ނުލައި 48 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫއެއް އިންޑިއާގެ ކުންފުންޏަކަށް!\nޝާއިޢުކުރީ: މުޙައްމަދު އަފްރާޙް ޖުލައި 17, 2021, 21:15\nބިޑްކުރުމަކާ ނުލައި ޕްރޮޕޯސަލް ހުށަހެޅުމުގެ އުސޫލުން ކުރިއަށް ގެންދާ 48 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ މަޝްރޫއެއް އިންޑިއާގެ ކުންފުންޏަކަށް ހަވާލުކޮށްފި އެވެ.\nފުލުހުންގެ މުއައްސަސާއަށް ބޭނުންވާ އުމްރާނީ ތަރައްގީގެ ގިނަ ޕްރޮޖެކްޓްތަކެއް ހިންގުމަށް އިންޑިއާގެ އޭބީއެލް އިންދިރާ ޕްރޮޖެކްޓްސް ޖޭވީއާ އެކު 48 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ ކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް މުޙައްމަދު ހަމީދެވެ. އޭބީއެލް އިންދިރާ ޕްރޮޖެކްޓްސް، ޖޭވީގެ ފަރާތުން ސޮއިކުރެއްވީ އެކުންފުނީގެ ފައުންޑަރ އަދި ޗެއަރމަން މރ. ބުޕޭޝް ނާގަރާޖަން އެވެ.\nމި މަޝްރޫއަށް ފައިނޭންސް ކުރުމަށް ހަމަޖެހިފައިވަނީ އިންޑިއަން އެގްޒިމް ބޭންކާއި ދިވެހި ސަރުކާރާއެކު ވެވޭ ލޯން އެއްބަސްވުމެއްގެ ދަށުން ނެވެ. އެގޮތުން މަޝްރޫއުގެ 85 އިންސައްތަ އެގްޒިމް ބޭނުންކުން ފައިނޭންސް ކުރާގޮތަށް ހަމަޖެހޭ އިރު، ބާކީ 15 އިންސައްތަ ހަމަޖައްސާނީ ދިވެހި ސަރުކާރުން ނެވެ.\nދެ އަހަރު ދުވަހުގެ މުއްދަތެއްގެ ތެރޭގައި ނިންމަން ހަމަޖެހިފައިވާ މި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން ކުރިއަށްގެންދާ ޕްރޮޖެކްޓްތަކުގެ ސަބަބުން ފުލުހުންގެ މަރުކަޒުތައް ތަފާތު ސަރަހައްދުތަކުގައި ގާއިމުކުރެވޭނެ އެވެ. އަދި ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން ރައްޔިތުން ބޭނުންވާފަދަ ޒަމާނީ ޑިމޮކްރެޓިކް ޚިދުމަތެއް ދިނުމުގެ މަގު ތަނަވަސް ވެގެން ދާނެ އެވެ.\nމީގެ އިތުރުން، ބައިނަލްއަގުވާމީ މިންގަނޑުތަކާ އެއްގޮތަށް މީހުން ބަންދުކުރެވޭނެ ވަސީލަތްތައް ގާއިމުވެ، އަސާސީ ގޮތުން ފުލުހުންގެ މަރުކަޒުތަކުގައި ހުންނަންޖެހޭ ކަންކަން ފުރިހަމަވެގެން ދާނެ އެވެ.\nމި އެއްބަސްވުމުގެ ދަށުން 61 ޕޮލިސް ފެސިލިޓީއާއި އިމާރާތް ބިނާ ކުރާނެ އެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި، ކ. ދޫނިދޫގައި އިމާރާތްކުރާ ކަސްޓޯޑިއަލް ފެސިލިޓީއާއި މިހާރުވެސް ބޭނުންކުރަމުންދާ ދެ އިމާރާތެއް އުމްރާނީގޮތުން އިތުރަށް ތަރައްޤީ ކުރުން ހިމެނެ އެވެ. އަދި އަތޮޅުތެރޭގެ ރަށްރަށުގައި އިމާރާތްކުރާ 23 ޕޮލިސް ސްޓޭޝަނާއި 21 ޕޮލިސް ޕޯސްޓާއި 8 އަތޮޅު ޕޮލިސް ސްޓޭޝަނާއި މާލޭގައި އިމާރާތްކުރާ ޕޮލިސް ސްޓޭޝަނަކާއި ހުޅުމާލެ ފޭސް ދޭއް ގައި އިމާރާތްކުރާ ޕޮލިސް ސްޓޭޝަނަކާއި ހަތަރު އެކޮމޮޑޭޝަން އިމާރާތް ވެސް ހިމެނެ އެވެ.\nމިއީ ބިޑްކުރުމަކާ ނުލައި ޕްރޮޕޯސަލް ހުށަހެޅުމުގެ އުސޫލުން ކުރިއަށް ގެންދާ މަޝްރޫއެކެވެ. މި މަޝްރޫއު ހިންގުމަށް ދާ ޚަރަދާ ގުޅޭގޮތުން ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުން ކުރިއަށް ގެންދިޔަ އެސެސްމަންޓަށް ބަލާއިރު، މިހާތަނަށް ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައިވާ ޕީއެސްއައިޕީގެ ދަށުން ހިންގާފައިވާ އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ މަޝްރޫއުތަކަށްވުރެ މި މަޝްރޫއަށް ކުރަނެޖެހޭ ހަރަދު ނިސްބަތުން ކުޑަ އެވެ.\nކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް މުޙައްމަދު ހަމީދު ވިދާޅުވީ މިއީ ދިވެހި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގެ އުމްރާނީ ތަރައްގީއަށް މިހާތަނަށް ހިންގޭ އެންމެ ބޮޑު ޕްރޮޖެކްޓު ކަމަށެވެ. އަދި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް ތަރައްގީކޮށް ކުރިއެރުވުމަށްޓަކައި ކޮމިއުނިޓީ ޕޮލިސިންގ ގެ ފަލްސަފާގެ ދަށުން ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތް ރައްޔިތުންނަށް ފޯރުކޮށްދިނުމަށް ކުރަމުންދާ މަސައްކަތުގައި، އިންސާނީ ވަސީލަތާއި ޤާނޫނާއި ޤަވާއިދުތަކާއި ފުލުހުން ޒިންމާދާރު ކުރުވޭނެ ޑިމޮކްރެޓިކް އުސޫލުތަކުގެ އިތުރުން އެކަށީގެންވާ އުމްރާނީ ވަސީލަތަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެއް ކަމަށެވެ.\nއެއްބަސްވުމުގައި ސޮއިކުރުމަށް ބޭއްވި ރަސްމިއްޔާތުގައި ކޮމިޝަނަރ އޮފް ޕޮލިސް މުޙައްމަދު ހަމީދާއި އޭބީއެލް އިންދިރާ ޕްރޮޖެކްޓްސް ޖޭވީގެ ފައުންޑަރ އަދި ޗެއަރމަން މރ. ބުޕޭޝް ނާގަރާޖަން އަދި އިންޑިއާއިން ރާއްޖެއަށް ކަނޑައަޅާފައި ހުންނަވާ ސަފީރު ސަންޖޭ ސުދީރުއާއި ފުލުހުންގެ ޚިދުމަތުގެ އިސް ބައެއް އޮފިސަރުންނާއި އިންޑިއަން ހައި ކޮމިޝަންގެ ބައެއް އޮފިޝަލުން ބައިވެރިވެލެއްވި އެވެ.\nފުލުހުންގެ އުމްރާނީ ވަސީލަތް ބިނާކުރުމަށް 48 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ އެއްބަސްވުމެއްގައި ސޮއިކޮށްފިhttps://t.co/hqszaULwJd pic.twitter.com/1uJPuagwgY\n— Maldives Police (@PoliceMv) July 17, 2021


Dhiraagu mobile hidhumaithakah burooaraifi\nދިރާގުގެ މޮބައިލްގެ ހިދުމަތްތަކަށް ބުރޫއަރައިފި\nދިރާގު މައި އިމާރާތް: އެ ކުންފުނީގެ މޮބައިލް ހިދުމަތްތަކަށް ވަނީ ބުރޫއަރާފައި -- ފޮޓޯ: އަވަސް\nދިރާގުގެ މޮބައިލް ހިދުމަތް ތަކަށް ބުރޫ އަރައިފި އެވެ.\nދިރާގުން ބުނީ އެ ކުންފުނީގެ މޮބައިލް ކަސްޓަމަރުންނަށް ފޯން ކޯލު ކުރުމާއި އެސްއެމްއެސް އަދި މޮބައިލް އިންޓަނެޓްގެ ހިދުމަތް ލިބުމުގައި މައްސަލަ ތަކެއް ދިމާވެފައިވާކަން ކުންފުނީގެ ސަމާލުކަމަށް އައިސްފައިވާ ކަމަށެވެ.\nއެ މައްސަލަ ވީހާވެސް އަވަހަކަށް ހައްލުކުރުމަށް މިހާރު މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ކަމަށް ދިރާގުން ބުނެފައިވެ އެވެ. އަދި ކަސްޓަމަރުންނަށް ދިމާވި މައްސަލަތަކާ ގުޅިގެން ނިހާޔަތަށް މާފަށް އެދޭ ކަމަށް ވެސް އެ ކުންފުނިން ބުނެފައިވެ އެވެ.\nދިރާގަކީ ރާއްޖޭގައި އެންމެ ގިނަ ދުވަސްވަންދެން މުވާސަލަތީ ހިދުމަތް ދެމުންގެންދާ ކުންފުންޏެވެ. އަދި ރާއް ޖެއަށް އެންމެ ފުރަތަމަ މޮބައިލްގެ ހިދުމަތް ތައާރަފްކުރީ ވެސް ދިރާގުން ނެވެ. އެ ކުންފުނިން ދަނީ ރާއްޖޭގެ ހުރިހާ ހިސާބަކަށް 4ޖީގެ އިތުރުން ބައެއް ސަރަހައްދުތަކަށް 5ޖީގެ ހިދުމަތް ވެސް ދެމުންނެވެ.\nދިރާގު ޕްރޮމޯޝަންގެ މުއްދަތު އިތުރު ކޮށްފި\nދިރާގު ޓީވީއަށް އެޕްލައި ކޮށްލައިގެން ހާއްސަ އިނާމުތަކެއް\nފޭސް ދެއަކަށް ދިރާގުން އިންޓަނެޓް ދީފި


Rayan ge hiydhathi vakivun- mulhi dhuniye rovvaalaifi - AO News\nރަަޔަންގެ ހިތްދަތި ވަކިވުން- މުޅި ދުނިޔެ ރޮއްވާލައިފި\nމީގެ ފަސްދުވަސް ކުރިން މަޣުރިބުގެ ވަޅަކަށް ވެއްޓުނު ކުޑަކުއްޖާ ސަލާމަތް ކުރުމަށް ފާއިތުވި5ދުވަހު ކުރި ބުރަ މަސައްކަތަކަށްފަހު ރަޔާނާ ކައިރިއަށް ކުއްލި ޙާލަތްތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކަށް އާދެވުމުން ދިރިހުއްޓައި އޭނާ ސަލާމަތްކުރުމުގެ އުއްމީދު އައުވިއެވެ. އެހާ ހިސާބުން ކެތްތެރިކަމެއް ނެތި އެމަންޒަރު ދުރާއި ގާތުން ބަލަމުން ދިޔަ އެތަކެއް މިލިއަން މީހުންގެ ހިތްތަކަށް ކުޑަ ނަމަވެސް ތަސައްލީއެއް ލިބިގެން ދިޔައެވެ. އެ ސަރަހައްދަށް އެއްވެ ތިބި ގިނަ ބަޔަކު ކުއްޖާ ވަޅުން ނެގުމާ އެކު “الله أكبر” ކިޔައި މާތްﷲ އަށް ޝުކުރު ކުރި މަންޒަރު ވެސް ފެނިގެން ގޮސްފައި ވެއެވެ. މީޑިއާގެ ވަސީލަތްތަކުން ދުރުން މި މަންޒަރު ބަލަން ތިބި ގިނަ ބަޔަކު ނޭވާ ހިފަހައްޓައިގެން ތިބެމެ ވެސް އުފާވެރިކަމުގެ ޝުޢޫރު ފާޅުކުރަމުން ދިޔައެވެ. އެހެނަސް އެންމެންގެ ހިތްތައް ކަރުނައިން ފުރިގެން ދިޔައީ އެންމެންގެ ހީރޯ އަކަށްވި ކުޑަކުޑަ ރަޔާން ހަސްފަތާލަށް ގެންދިޔަތާ ކުޑަ ވަގުތުކޮޅެއްގެ ފަހުން އޭނާ މަރުވެފައިވާކަން އިއުލާން ކުރުމުންނެވެ. މުޅި މަޣުރިބު ކަރައިގެ އިތުރުން މުޅި ދުނިޔެވެސް އެ ހިތާމަވެރި ޚަބަރުން ރޮއްވާލީއެވެ!\nޢުމުރުން ފަސް އަހަރުގެ ރަޔާން އައުރަމު ވެއްޓިފައިވަނީ މަޢުރިބުގެ އުތުރުގައި އޮންނަ ފަތުރުވެރިންގެ މެދުގައި މަޝްހޫރު އަވަށެއްގެ އުސްބިންތަކެއްގައި ހުރި 100 ފޫޓުގެ ފުން އަދި ފުޅާމިނުގައި 45 އިންޗި ހުންނަ ވަޅަކަށެވެ.\nރަޔަންގެ މަންމަ އާއި ޙަވާލާދީ އެ ގައުމުގެ މީޑިއާތަކުން ބުނެފައިވަނީ ކުއްޖާ ވަޅަށް ވެއްޓުނުކަން އެނގުނީ އެ ސަރަހައްދުގައި ކުޅެން އުޅެނިކޮށް ގެއްލިގެން ހޯދުމުންނެވެ. އަދި ގިނަ އިރުތަަކެއްވަންދެން ހޯދި ހޯދމުން އެނގުނީ ރަޔަން އެ ވަޅަށް ވެއްޓިފައިވާ ކަމަށެވެ. މަޢުލޫމާތު ލިބިފައިވާ ގޮތުގައި އެއީ ބޭނުންކުރާ ވަޅެއް ނޫނެވެ. އަދި އެ ވަޅުގައި ރަނގަޅަށް މައްޗަށް ޖަހައިފައެއް ނެތެވެ. އަދި ވަޅުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓުމާއެކު ކުޑަކުޑަ ރަޔާންވަނީ ހުރިގޮތަށް ވަޅުގެ އެންމެ އަޑިއަށް ވެއްޓިފައެވެ.\nހަނި ދޭތެރެއަކުން އަދި 100 ފޫޓު އަޑިން އެ ކުއްޖާ ނަގަން ކުރަން ޖެހުނު މަސައްކަތް ނާޒުކު ނަމަވެސް ފާއިތުވި ފަސް ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ކުއްލި ޙާލަތްތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކުންވަނީ އެ ވަޅު އިތުރަށް ބޮޑުކޮށް އަދި ކޮނެގެން ރަޔާން ސަލާމަތްކުރުމުގެ މަސައްކަތްކޮށްފައެވެ. ނަމަވެސް ބޮޑެތި ހިލަތައް ފޭބުމާއި ބިންގަނޑު ކަނޑައިގެން ދިޔުމުގެ ޙާދިޘާތަކެއް ހިނގައިފާނެތީ އެ މަސައްކަތަށްވަނީ ބޮޑު ހުރަސްތަކެއް އެޅިފައެވެ. އެ ކުއްޖާ ނެގުމަށް މަސައްކަތްކުރުމުގެ އިތުރުން ކުއްލި ޙާލަތްތަކުގައި މަސައްކަތްކުރާ ފަރާތްތަކުންވަނީ އޭނާއަށް ބޭނުންވާނެ ކާއެއްޗިއްސާއި ބޯފެނާއި އޮކްސިޖަން ވަޅަށް ތިރިކޮށްފައެވެ.\nރަޔާން ވެއްޓުނު 100 ފޫޓުގެ ފުންމިނުގެ ވަޅު / ފޮޓޯ: ރޮއިޓަރސް\nރަޔަން ނިޔާވިކަން އިއުލާނު ކޮށްފައި ވަނީ އެގައުމުގެ ރިޔާސީގަނޑުވަރުން ކަމަށް މޮރޮކޯގެ ޗޮއުފް ޓީވީ އިން ވަނީ ބުނެފައެވެ. ރަޔަން ނިޔާވުމާއި ގުޅިގެން މޮރޮކޯގެ ރަސްގެފާން މުހައްމަދު ވަނީ ރަޔަންގެ މަންމަ އާއި ބައްޕައަށް ފޯނުން ގުޅުއްވާ އާއިލާ އަށް ތައުޒިޔާ ދަންނަވާފައެވެ.


މާޓިނޭޒް އާއި ނޭމާ ހޯދުމަށް މަސައްކަތެއް ނުކުރަން: ބާޓޮމެއޫ\nއިންޓަ މިލާންގެ ފޯވާޑް ލަޓާރޯ މާޓިނޭޒް އާއި ޕީއެސްޖީގެ ފޯވާޑް ނޭމާއަށް ބިޑް ނުކުރެވޭނެ ކަމަށް ބާސެލޯނާގެ ރައީސް ޖޯސެފް މާރިއާ ބާޓޮމެއޫ ވިދާޅުވެއްޖެއެވެ.\nބާޓޮމެއޫ ވިދާޅުވީ ކޮވިޑް-19 ގެ ސަބަބުން ޓީމުގެ މާލީ ހާލަތު ވަރަށް ބޮޑަށް ދަށްވެފައިވާ ކަމަށާއި، އެންމެ އަވަހަށްވެސް އާންމު ހާލަތަށް އެނބުރި ދެވޭނެ ކަމަށް ބަލަނީ ސަޕޯޓަރުންނަށް ދަނޑަށް ވަދެވޭ ހިސާބުން ކަމަށެވެ. އަދި މާޓިނޭޒްގެ އިތުރުން ނޭމާއަށް ކުރިން ބިޑް ކުރަން ވިސްނި ނަމަވެސް، އެ ވިސްނުން މިހާރު ނެތް ކަމަށާއި، އެވަރު ބޮޑު ޓްރާންސްފާއެއް މިހާލަތުގައި ކުރެވެން ނެތް ކަމަށް ވެސް ބާޓޮމެއޫ ވިދާޅުވިއެވެ.\nބާޓޮމެއޫ އިތުރަށް ވިދާޅުވީ މިހާލަތުގައި ނޭމާ ގަންނަން ބޭނުންވި ކަމުގައިވިޔަސް ޕީއެސްޖީން އޭނާގެ އަގު ކުޑަ ނުކުރާނެ ކަމަށާއި، ކޮވިޑް-19 ގެ ސަބަބުން ޔޫރަޕްގެ ޓީމުތަކަށް މާލީ ގޮތުން ބޮޑު ގެއްލުންތަކެއް ވެފައިވާ ކަމަށެވެ.\nބާސާގެ މާލީ ހާލަތު ގޯސްވުމާ ގުޅިގެން އަލުން ކުޅުންތެރިންގެ މުސާރަ ކުޑަކުރަން ޖެހިދާނެ ކަމުގެ ބިރު އެބައޮތް ކަމަށާއި، ކުޅުންތެރިންގެ މުސާރަ ކުޑަކުރަން ޖެހިއްޖެނަމަ އެކަން ކުރުމަށް ކުޅުންތެރިންނާއެކު މަޝްވަރާ ކުރަމުން އަންނަ ކަމަށްވެސް ބާޓޮމެއޫ ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި ވިދާޅުވީ އުންމީދަކީ މުސާރަ ކުޑަކުރުމަާް ކުޅުންތެރިންގެ އެއްބާރުލުން ލިބޭނެ ކަމަށެވެ.\nބާސާއިން މާޓިނޭޒް އާއި ނޭމާ ނުގެންނާނެ ކަމަށް ބުނިއިރު، ކުރިއަށް އޮތް ޓްރާންސްފާ ބާޒާރުގައި ބާސާއިން ވަނީ ޔުވެންޓަސްގެ މިޑްފިލްޑަރު މިރެލަމް ޕިޔަނިޗްގެ ސޮއި ހޯދާފައެވެ. އަދި ބާސާގެ މެދު ތެރޭގައި މޮޅު ކުޅުމެއް ދައްކަމުން އަންނަ ޒުވާން މިޑްފީލްޑަރު އާތޫރް މެލޯ ވަނީ 72 މިލިއަން ޕައުންޑަށް ޔުވެންޓަސްއަށް ވިއްކާލާފައެވެ.\nއަރުޝީފަށް ނެގީ 02/08/2020 17:16\nއެންމެފަހުން އަޕްޑޭޓްކުރީ 02/08/2020 17:16\nރިމާހް އިސާ 12 މިނެޓު ކުރިން


Resort hakuge occupancy 80% ah vure mathi vejje\nރާއްޖޭގެ ކިހާ މޯލްޑިވްސް ރިސޯޓް: ސީޒަނާ ދިމާކޮށް ރިސޯޓުތަކުގެ އޮކިއުޕެންސީ މަތިވެފައިވާ ކަމަށް ރިސޯޓުތަކުން ބުނޭ\nމި އަހަރުގެ ޓޫރިޒަމްގެ މައި ސީޒަންއާ ދިމާކޮށް، ރިސޯޓުތަކުގެ އޮކިއުޕެންސީ 80 ޕަސެންޓަށްވުރެ މަތިވެއްޖެ އެވެ.\nރާއްޖޭގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ރިސޯޓު ޗެއިން ކަމަށްވާ ވިލާ ހޮޓެލްސް ގްރޫޕް ޖެނެރަލް މެނޭޖަރު ގައިސަރު ނަސީމް ވިދާޅުވީ މި އަހަރުގެ މައި ސީޒަން ފެށިގެން މިދަނީ ވަރަށް ރަނގަޅަށް ކަމަށާ، ރިސޯޓުގެ އޮއުޕެންސީ އުޅެނީ ގާތްގަނޑަކަށް ފުލްކޮށް ކަމަށެވެ.\n"ގާތްގަނޑަކަށް ފުލްކޮށް އުޅެނީ. މިދިޔަ އަހަރާ އަޅާ ބަލާނަމަ ވަރަށް ބޮޑުތަން ރަނގަޅުކޮށް ފެންނަނީ. މައިގަނޑު ސަބަބަކީ ޕޮލިޓިކަލް ސްޓެބިލިޓީ ރަނގަޅުވުން. އަނެއް ސަބަބަކީ މާކެޓިން ވެސް އިންޑަސްޓްރީ އާއި ސަރުކާރުން ވެސް ޖެއްސުން،" ގައިސަރު ވިދާޅުވި އެވެ.\nއޭނާ ވިދާޅުވީ އެ ރިސޯޓަށް އިންޑިއާ އިން އަންނަ މީހުންގެ އަދަދު މި އަހަރު މަދު ނަމަވެސް، ޔޫރަޕު މީހުންގެ އަދަދު ގިނަ ކަމަށެވެ.\n"ޔޫރަޕު ގިނަވީމަ އެވްރެޖު ސްޓޭ ވެސް ވަނީ މަތިވެފައި. ހަމައެކަނި ޔޫރަޕެއް ނޫން. އޭޝިއާގެ އެހެން ގައުމުތަކުން ވެސް މީހުން އާދޭ،" ގައިސަރު ވިދާޅުވި އެވެ.\nރާއްޖޭގައި އެންމެ ގިނަ ރިސޯޓު ހިންގާ ކްރައުން އެންޑް ޗަމްޕާ ކުންފުނީން ވާހަކަ ދެއްކި އޮފިޝަލަކު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ ކުންފުނީގެ ރިސޯޓުތަކުގެ އޮކިއުޕެންސީ ވެސް 80 ޕަސެންޓަށްވުރެ މަތިވެފައިވެ އެވެ.\n"އަޅުގަނޑުމެންގެ ރިސޯޓުތަކަށް ގިނައިން މި އަންނަނީ ޓްރެޑިޝަނަލް ޔޫރަޕިއަންސް. އެހެންވެ ސްޓޭ ވެސް އެވްރެޖު ގޮތެއްގައި 6.7 ނޫނީ7ގައި ހުރީ. އޮކިއުޕެންސީ ވެސް އުޅެނީ މަތީގައި،" އެ އޮފިޝަލް ވިދާޅުވި އެވެ.\nއެނދު ގިނަވުމުން ގޮން ޖެހުން ބޮޑު\nއެނބޫދޫ ފަޅުގައި ތަރައްގީކޮށްފައިވާ ރިސޯޓް\nރާއްޖޭގައި މިހާރު 155 ރިސޯޓު އޮތް އިރު ޖުމްލަ އެނދުގެ އަދަދު ވަނީ 50,905 އަށް އަރާފަ އެވެ. މިވަރަށް އެނދު ގިނަވުމުގެ ސަބަބުން ރިސޯޓުތައް ވިއްކުމުގައި ޓްރެވަލް އެޖެންޓުންނަށް ބޮޑެތި ގޮންޖެހުންތަކެއް ދަނީ ކުރިމަތިވަމުންނެވެ.\nރާއްޖޭގެ ފަސް ދޮޅަކަށް ވުރެ ގިނަ ރިސޯޓު ވިއްކާ، އިނަ މޯލްޑިވްސް ކުންފުނީގެ ޑެޕިއުޓީ މެނޭޖިން ޑިރެކްޓަރު، އަބްދުﷲ ގިޔާސް ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ ކުންފުނިން ވިއްކާ ރިސޯޓުތަކުގެ އޮކިއުޕެންސީ އުޅެނީ 80 ޕަސެންޓުން މަތީގައި ކަމަށެވެ.\n"ރިސޯޓުތައް ގިނަވީމަ ޗެލެންޖިން ތަކެއް އެބަހުރި. އެކަމަކު ވެސް އޮކިއުޕެންސީ މި ފެންނަނީ ވަރަށް ރަނގަޅަށް. ގާތްގަނޑަކަށް 80 ޕްލަސްގައި މިހާރު އޮކިއުޕެންސީ ހުރީ،" ރާއްޖޭގެ ފަސް ދޮޅަކަށް ވުރެ ގިނަ ރިސޯޓު ވިއްކާ، ކުންފުނިން ވާހަކަ ދެއްކި އަބްދުﷲ ވިދާޅުވި އެވެ.\nރާއްޖެއަށް މަތީ ފަންތީގެ ޓޫރިސްޓުން ގެންނަ، ލެޓްސްގޯ ކުންފުނީގެ ވެރިޔާ، މުހައްމަދު ރިޔާޒު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި ވިއްކަން ޗެލެންޖުތަކެއް ހުރި ނަމަވެސް މި ސީޒަންގައި އޮކިއުޕެންސީ ރަނގަޅުވެފައިވާ ކަމަށެވެ.\n"އަޅުގަނޑުމެން މި ގެންނަނި ހައި އެންޑް މީހުން ގިނައިން. މި މާކެޓު މި ބެލެވެނީ ވަރަށް ރަނގަޅު ކަމަށް. ނޮވެމްބަރު މަސް ވެސް މިދިޔައީ ވަރަށް ރަނގަޅަށް. ގިނަ ތަންތަނުގެ އޮކިއުޕެންސީ އުޅެނީ ވަރަށް މަތިކޮށް،" ރިޔާޒު ވިދާޅުވި އެވެ.\nޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީގެ ހިސާބުތައް ދައްކާ ގޮތުގައި މި އަހަރުގެ އޮކްޓޫބަރު މަހުގެ ނިޔަލަށް 1.4 މިލިއަން ޓޫރިސްޓުން އައިސްފައިވެ އެވެ. އަދި މިމަހު ތެރޭގައި 1.5 މިލިއަން ޓޫރިސްޓުން އަންނާނެ ކަމަށް ސަރުކާރުން ބުނެފައިވެ އެވެ.\nޓޫރިޒަމް ރިސޯޓް ޓޫރިސްޓް އެރައިވަލް


އިޚްލާޞްތެރިކަމާއިއެކު ރޯދަ ހިފާ މީހާ ރޯދަ ވީއްލަން ބޭނުންކުރާ ތަކެތި އާދައާ ޚިލާފަށް މީރުކަމުގަ އިޙްޞާޞް ކުރެވޭނެ!\nބައެއް މީހުންނަކީ ޢާންމު ދިރިއުޅުމުގައި ބައެއް ތަކްލީފްތަކާއިއެކު އުޅެން ޖެހިފައިވާ މީހުންނެވެ. އެހެން ކަމާއިއެކުވެސް ރަމަޟާން މަހު އިޚްލާޞްތެރިކަމާއިއެކު ރޯދަ ހިފާނަމަ ވަރަށް ގިނަ ކަންކަން ލުއިކަން ފާހަގަކުރެވޭނެއެވެ. ތަކްލީފް އުފުލަން ޖެހުނު ނަމަވެސް އެ ތަކްލީފްތައް އެހެން މަސްމަހަށްވުރެ ލުއިކަން ފާހަގަކުރެވޭނެ އެވެ. ހިތްހަމަޖެހުން ބޮޑުކަންވެސް ފާހަގަކުރެވޭނެއެވެ. އެއީ ރަމަމާން މަހުގައި ﷲ ތައާލާ ލައްވަވާފައިވާ ބަރަކާތުގެ ސަބަބުންނެވެ.\nމިކަމުގެ އެންމެ ބޮޑު އެއް ހެއްކަކީ ރޯދަ ވީއްލާ ވަގުތު ބޭނުންކުރާ ކާބޯތަކެތި އާދައާއި ޚިލާފަށް މީރުކަމުގައި އިޙްޞާޞް ކުރެވުމެވެ. ﷲ ތައާލާ އަންގަވާފައިވާ ގޮތަށް ރޯދަ ހިފައި ރޯދަ ވީއްލާ މީހާއަށް އެކަން ވަރަށް ރަނގަޅަށް އިޙްޞާޞްކުރެވޭނެއެވެ. އެއީ އެތަކެތީގައި ﷲ ތަޢާލާ ލައްވަވާ ބަރަކާތުގެ ސަބަބުންނެވެ.\nރަމަޟާން މަހަކީ ﷲ ތައާލާ އާއި އޮންނަ ގުޅުންތައް އައުކޮށް އިތުރަށް ބަދަހިކުރުމުގެ މައްސަރެވެ. ރަމަމާން މަހުގައި ކުރާ އަޅުކަމުގެ ސަވާބާއި ދަރުމަ އެހެން މަސްތަކަށްވުރެ އެތައް ގުނައަކަށް އިތުރުކޮށްދެއްވަވާފައިވަނީ އެކަމަށްޓަކައެވެ. ވީމާ ރަމަޟާން މަސް އައުމުން ކޮންމެ މީހަކުވެސް އެކަމަށްޓަކައި ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރަންވާނެއެވެ. މުޅި ރަމަމާން މަސް ޚާއްޞަކުރަންވީ އެކަމަށެވެ. ވީހައި ގިނަ ހެޔޮ އަމަލުތައްކޮށް ވީހައި ބޮޑަށް ﷲ ތާޢާލާ އާއި ކުއްތަންވުމަށެވެ.\nކޮންމެ މުސްލިމަކީވެސް ﷲ ތަޢާލާ އާއި ކޮންމެވެސް މިންވަރަކަށް ގުޅުން އޮންނާނެ މީހެކެވެ. އެ ގުޅުންތައް އައު ނުކުރާނަމަ އަބަދުވެސް ދާނީ ހީނަރުވުމުންނެވެ. ހީނަރުވަމުން ގޮސް ކެނޑިގެންދާ މިންވަރަށް ކަންކަން ހިނގައިދާނެއެވެ. ވީމާ ރަމަޟާން މަހަކީ އެ ޙާލަތު ބަދަލުކޮށް ﷲ ތަޢާލާ އާއި ތިމާއާއި ދެމެދުގައި އޮންނަ ގުޅުންތައް ތާޒާކުރަން ﷲ ދެއްވަވާފައިވާ ރަނުގެ ފުރުޞަތެވެ.\nސްޕަމާކެޓުތަކުގައި ސޭލް އެޅުވުމުން ވީހައި ގިނަ ތަކެތި ގަނެ ގޭތެރެ ފުރައިލަމުއެވެ. އަހަރުގެ ކުރިއަށް އޮތް ދުވަސްތަކުގައި ބޭނުންކުރާނެ ވަރަށްވެސް ތަކެތި ގަންނަމުއެވެ. ރަމަޟާން މަހުގެ މިސާލަކީވެސް ހަމަ އެއީއެވެ. ﷲ ތާޢާލާ ވަނީ ރަމަޟާން މަހު ހިފާ ރޯދައިގެ އިތުރުން ކުރާ ކޮންމެ އަޅުކަމެއްގެ ސަވާބުވެސް އެތައް ގުނައަކަށް އިތުރު ކުރައްވަވައިފައެވެ. ވީމާ ވީހައި ގިނައިން ހެޔޮ އަމަލުތައްކޮށް ވީހައި ގިނަ ސަވާބާއި ފައިދާ ލިބިގަންނަން ގަދައަޅައި މަސައްކަތްކުރަން ޖެހޭނެއެވެ.\nހަމަ މިކަމުގައި އެހެން އިލްމުވެރިއަކު ވިދާޅުވެފައިވެއެވެ.\n"ބައެއް މީހުން އެކަން މެދުވެރި ވަނީ އެހައި ބޮޑަށް ބަނޑުހައިވެފައި ހުންނާތީ ކަމަށް ބުނެފާނެއެވެ. އެފަދައިން ބުނާ މީހުން ނިކަން ރޯދަ ނުހިފައި، 14، 16 ވަރަކަށް ގަޑިއިރު ނުކައި ހުރެފައި ހަމަ އެތަކެތި ކައިބަލާށެވެ! ތަފާތު އިޙްޞާޞް ކުރެވޭނެއެވެ. މާނައަކީ ރޯދަ ވީއްލުމާއި އެއް ރަހަ ނުލާނެ ކަމެވެ. ނިކަން އަޖުމަ ބަލައިލަބަލާށެވެ!"


Rizey ge hatrick aa eku Eagles ah faseyha molheh | Mihaaru\nރިޒޭގެ ހެޓްރިކާ އެކު އީގަލްސް އަށް ފަސޭހަ މޮޅެއް\n04 އޯގަސްޓް 2019 - 19:323comments\nދިރާގު ދިވެހި ޕްރިމިއާ ލީގުގައި މިއަދު ހަވީރު ކުޅުނު މެޗުން އަހުމަދު ރިޒުވާން (ރިޒޭ)ގެ ހެޓްރިކާ އެކު 5-2 އިން ށ. ފޯކައިދޫ ބަލިކޮށް އީގަލްސް ލީގުގެ ތިން ވަނަ އަށް ޖެހިލައިފި އެވެ.\nއީގަލްސް ތިން ވަނައިގައި އޮތީ ފަސް މެޗުން ނުވަ ޕޮއިންޓް ހަމަކޮށްގެންނެވެ. ލީގުގެ ފަސް ވަނައިގައި އޮތް ޓީސީ ސްޕޯޓްސް ކްލަބް މިރޭ ކުޅޭ މެޗުން ދަ ގްރާންޑޭ ސްޕޯޓްސް ކްލަބް އަތުން މޮޅުވެއްޖެނަމަ ތިން ވަނަ އަށް އެރޭނެ އެވެ. އަނެއްކޮޅުން ދަ ގްރާންޑޭ މި މެޗުން މޮޅުވެގެން އެއް ވަނަ އަށް އެރުމުގެ ފުރުސަތު އެބައޮތެވެ.\nފޯކައިދޫން މި މެޗަށް ނުކުތީ ސަސްޕެންޝަނުގެ ސަބަބުން މިސްރުގެ ޑިފެންޑަރު މަހުމޫދު ސައީދު (ރާމޯސް) ނުކުޅެ އެވެ. އަދި އެ ޓީމުގެ ގޯލްކީޕަރު ޕާކިސްތާނުގެ ހަނީފް ސާގިބް މި ވަގުތު ޓީމާ ދުރުގައި ހުރުމުން މި މެޗުގައި އެ ޓީމުގެ ގޯލު ބެލެހެއްޓީ ހުސެއިން ޝިފާދް އެވެ.\nމިއަދުގެ މެޗު ފަށައިގެން 13 ވަނަ މިނިޓްގައި ފޯކައިދޫގެ ކެޕްޓަން މުހައްމަދު ޖައިލަމް (އޮގީ) ޖެހި ބޯޅަ ދިޔައީ ބޭރުންނެވެ. އޭގެ ތިން މިނިޓް ފަހުން އީގަލްސް އަށް ލިބުނު ޕެނަލްޓީއެއްގައި އެ ޓީމަށް ކުރިހޯދައިދިނީ ރިޒޭ އެވެ. މިއީ ސެންޓޭ އަށް އޭރިއާ ތެރެއިން ފޯކައިދޫގެ އަލީ ޝާމިއު (މައިތޯ) ކުރި ފައުލަކަށް ރެފްރީ ދިން ޕެނަލްޓީ އެކެވެ.\nއީގަލްސް އަށް ލީޑުފުޅާކޮށްދިނީ މެޗުގެ 24 ވަނަ މިނިޓްގައި އިމްރާން ނަޝީދު (އިންމަ) އެވެ. އޭނާ މި ލަނޑު ޖެހީ ހަސަން ރާއިފް (ހަންނަ) ދިން ބޯޅައަކުންނެވެ. އޭގެ ހަ މިނިޓް ފަހުން ފޯކައިދޫ މެޗުގެ ތެރެއަށް ވަންނަން ހަސަން ފުވާދު (ޖެކް) ޖެހި ބޯޅަ އަމާޒުވީ ގޯލުގެ ދަނޑިއަށެވެ.\nދެ ވަނަ ހާފްގެ ފުރަތަމަ މިނިޓްގައި އީގަލްސްގެ އިންމަ ބޮލުން ޖެހި ބޯޅަ އަމާޒުވީ ހުރަސްދަނޑިއަށެވެ. މެޗުގެ 53 ވަނަ މިނިޓްގައި ޝިފާއު ޔޫސުފް (ކުރޯ) ދިން ބޯޅައަކުން ރިޒޭ ވަނީ އީގަލްސްގެ ތިން ވަނަ ލަނޑު ޖަހައިފަ އެވެ. ރިޒޭ މި ގޯލު ޖެހީ ކީޕަރު ޝިފާދު ބޯމަތިން އޮއްސާލައިގެންނެވެ.\nރިޒޭ ދިން ބޯޅަ އަކުން އީގަލްސްގެ ހަތަރު ވަނަ ލަނޑު މެޗުގެ 62 ވަނަ މިނިޓްގައި ޖެހީ ސެންޓޭ އެވެ. އޭގެ މިނިޓެއް ފަހުން ރިޒޭ ވަނީ އިތުރު ލަނޑެއް ޖަހައި އޭނާގެ ހެޓްރިކް ފުރިހަމަކޮށްފަ އެވެ. ބޯޅަ ހިފައިގެން އޭރިއާ ތެރެއަށް ވަދެ ރިޒޭ ޖެހި ބޯޅަ އަމާޒުވީ ގޯލުގެ ދުރުކަނަށެވެ. މިއީ ރިޒޭ މި ސީޒަނުގައި ހެދި ދެ ވަނަ ހެޓްރިކް އެވެ. އަދި މި ގޯލުތަކާ އެކު އޭނާ ވަނީ ސީޒަނުގައި މިހާތަނަށް ހަތް ގޯލު ހަމަކޮށްފަ އެވެ.\nފޯކައިދޫން ކުޅުން ރަނގަޅުކޮށް މެޗުގެ 74 ވަނަ މިނިޓްގައި ވަނީ ލަނޑެއް ޖަހައިފަ އެވެ. އީގަލްސްގެ ދެ ކުޅުންތެރިން ކައިރިން ނައްޓާފައި ގޮސް މި ލަނޑު ޖެހީ ފޯކައިދޫގެ މިސްރު މިޑްފީލްޑަރު ހަލީލް ޖަމާލް އެވެ. މެޗު ނިމެން ދެ މިނިޓަށް ވެފައި ވަނިކޮށް ފޯކައިދޫގެ ދެ ވަނަ ލަނޑު ލިބުނު ޕެނަލްޓީ އަކުން ޖެހީ ހަސަން ނަޒީމް (ޗޯޓު) އެވެ. މިއީ ޗޯޓަށް އޭރިއާ ތެރެއިން އީގަލްސް ކީޕަރު ސުޖަން ޕެރޭރާ ކުރި ފައުލަކަށް ރެފްރީ ދިން ޕެނަލްޓީ އެކެވެ.\nމެޗަށް ފަހު ފޯކައިދޫގެ ކޯޗު އަލީ ނިސްތާރު ބުނީ މެޗު ފަށަން ޖެހުނީ ގަވާއިދުން ޓީމުގައި ކުޅޭ ފަސް ކުޅުންތެރިން ނުލައި ކަމަށާއި ފޯކައިދޫ އަށް މި ވަގުުތު މައްސަލަ ދިމާވެފައި އޮތީ ދަނޑު ބޭރުން ކަމަށާއި އެ ކަމުގެ ވާހަކަ ފަހުން ދައްކާނެ ކަމަށެވެ. އަދި މެޗުގައި ދިޔަ ބައެއް ނިންމުންތަކަކީ އޭނާގެ ނަޒަރުގައި ގޯސް ނިންމުންތަކެއް ކަމަށާއި ރަތް ކާޑެއް ދައްކަންޖެހޭ ހާލަތުތަކެއް ވެސް ދިޔަ ކަމަށް ބުންޏެވެ.\nއީގަލްސްގެ ކޯޗު މުހައްމަދު ޝިޔާޒް (މޯހަން) ބުނީ ގައުމީ ޓީމުން އައި ކުޅުންތެރިން މެޗުގެ ފަހު ކޮޅަށް ދިޔައިރު ވަރުބަލިވުމުން ނުކުޅެވުނު ކަމަށެވެ. އަދި އީގަލްސް ކުޅޭ ސްޓައިލުގެ ގޮތުން ބައިކޮޅަށް ގޯލު ވަންނާނެކަން އެނގޭކަމަށާއި ބޭނުންވަނީ ގޯލު ވަނަސް ގިނަ ގޯލުތަކެއް ޖަހައިގެން މޮޅުވާން ކަމަށް ބުންޏެވެ.\nއިތުރު ލިޔުންތައް ކްލަބް އީގަލްސް ށ. ފޯކައިދޫ


Vakeelunge therein JSC ah meehaku hovan EC in ehee vanee\nވަކީލުންތަކެއް ހުވާ ކުރަނީ: ވަކީލުންގެ ތެރެއިން ޖޭއެސްސީއަށް މެންބަރަކު އިންތިހާބު ކުރަންޖެހޭ -- އަަވަސް ފޮޓޯ\nޖުޑީޝަލް ސާވިސް ކޮމިޝަން (ޖޭއެސްސީ) އަށް ވަކީލުން ތަމްސީލްކުރާ މެންބަރު އިންތިހާބުކުރަމަށް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން (އީސީ) އިން އެހީތެރިވާނެކަމަށް ބާ ކައުންސިލްގެ ރައީސް މައުމޫން ހަމީދު ވިދާޅުވެއްޖެ އެވެ.\nގާނޫނީ ފަންނުގެ ގާނޫނުގެ ދަށުން ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ބާ ކައުންސިލެއް މިދިޔަ ހޮނިހިރު އިންތިހާބުކޮށްފައިވާއިރު، އެ އެގްޒެކެޓިވް ކައުންސިލުގެ އެންމެ ފުރަތަމަ މަސައްކަތެއްގެ ގޮތުން ޖޭއެސްސީއަށް ވަކީލުންގެ ފަރާތުން އައްޔަނުކުރަންޖެހޭ މެންބަރު އިންތިހާބުކުރަން ބާއްވާ އިންތިހާބު އަންނަ ހޮނިހިރު ދުވަހު ބާއްވާގޮތަށް ވަނީ ހަމަޖައްސައިފަ އެވެ.\nއަދި ގާނޫނުގެ ދަށުން ބާ ކައުންސިލުން އެކުލަވާލަންޖެހޭ އިންތިހާބީ ކޮމިޓީ އައްޔަނުކޮށް އެ އިންތިހާބަށް ކުރިމަތުލުމުގެ ފުރުސަތު މިހާރު ވަނީ ހުޅުވާލައިފަ އެވެ. އެ މުއްދަތު އަންނަ އަންގާރަ ދުވަހުގެ ހަވީރު 5:00 އާ ހަމައަށް ވަނީ ހުޅުވާލައިފަ އެވެ.\nބާ ކައުންސިލްގެ ރައީސް މައުމޫން ހަމީދު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި، އަންނަ ހޮނިހިރު ދުވަހު ބޭއްވޭ އިންތިހާބުގައި އީސީގެ ފަންނީ އަދި އިދާރީ އެހީތެރިކަން ލިބޭނެ ފަދަ އެއްބަސްވުމަކަށް އެ ކޮމިޝަނާއެކު އާދެވިފައިވާ ކަމަށެވެ.\nޖޭއެސްސީ އަށް ގާނޫނީ ވަކީލުންގެ ތެރެއިން އިންތިހާބު ކޮށްގެން އައްޔަން ކުރާ މެންބަރަށް މަތީ އުމުރެއް އޮތުން އެއީ ރަނގަޅު އުސޫލެއް ނޫން ކަމަށް ބާ ކައުންސިލްގެ އެގްޒެކެޓިވް ކޮމިޓީގެ ބައެއް މެންބަރުން ވަނީ ވިދާޅުވެފަ އެވެ.\nނަމަވެސް، ޖޭއެސްސީގައި އިންނަވާ ގާނޫނީ ވަކީލުގެ އުމުރަށް ވުރެ އޭނާގެ ތަޖުރިބާއާ ގާބިލުކަން މުހިންމުކަން އެގްޒެކެޓަިވް ކޮމިޓީން ވަނީ ބުނެފަ އެވެ.\nޖޭއެސްސީގައި ވަކީލުންގެ ފަރާތުން ކުރިން އިންނެވި ގާނޫނީ ވަކީލުގެ މެންބަރުކަން ގެއްލުނީ ގާނޫނީ ފަންނުގެ ބިލު ތަސްދީގުވުމާއެކު އެވެ.\nއެ ގާނޫނަށް އަމަލު ކުރަން ފެށުމާއެކު ވަކީލުންގެ ތެރެއިން ޖޭއެސްސީގައި އިންނެވި ލަތީފާ ގާސިމްގެ މެމްބަރުކަން ވަނީ އޮޓަމެޓިކުން ގެއްލިފަ އެވެ.\nއެ ގާނޫނުގެ ދަށުން އުފެދޭ ބާ ކައުންސިލް އިންތިހާބު ކުރެވޭ ދުވަހުން ފެށިގެން 15 ދުވަހުގެ ތެރޭގައި ޖޭއެސްސީއަށް މެމްބަރަކު އިންތިހާބު ކުރަން އެ ގާނޫނު ލާޒިމް ކުރެ އެވެ.\nޖޭއެސްސީ މައުމޫން ހަމީދު ގާނޫނީ ވަކީލުން + ބާ ކައުންސިލް އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަން


Jet Thakugai Ahnna Fathuruverinnah Ahnna Mahu Resort Thah Hulhuvaalanee\nޖެޓުތަކުގައި އަންނަ ފަތުރުވެރިންނަށް އަންނަ މަހު ރިސޯޓުތައް ހުޅުވާލަނީ\nވެލާނާ އިންޓަނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓުގައި ޖެޓުތަކެއް ޕާކުކޮށްފައި ---\nޖެޓުތަކުގައި ރާއްޖެ އަންނަނ ފަތުރުވެރިންނަށް އަންނަ މަހު ރާއްޖޭގެ ރިސޯޓުތައް ހުޅުވާލުމަށް "ސޭފް ޓުއަރިޒަމް ގައިޑް ލައިން"ގެ ޑްރާފްޓުގައި ހިމަނައިފިއެވެ.\n"ހަތާވީސް" އަށް ކޮޕީއެއް ލިބިފައިވާ މި ގައިޑްލައިންގައި ބުނެފައިވަނީ ރާއްޖެ އަންނަ ޖެޓުތަކާއި ޗާޓަރު ފްލައިޓުތަކާއި ސުޕާ ޔޮޓުޓަކަށް އަންނަ މަހުގެ އެއްވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން ރިސޯޓުތައް ހުޅުވާލަން ނިންމާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި ޗާޓަރު ފްލައިޓުތަކާއި ކޮމާޝަލް ފްލައިޓުތަކަށް އަންނަ ޖުލައި މަހުގެ އެއްވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން ރިސޯޓުތައް ހުޅުވާލުމަށް އެ ގައިޑްލައިންގައި ވަނީ ހިމަނާފައެވެ.\nޓޫރިޒަމް މިނިސްޓްރީން ތައްޔާރު ކޮށްފައިވާ އެ ގައިޑްލައިންގައި ވަނީ އަންނަ އޮގަސްޓު މަހުގެ އެއްވަނަ ދުވަހުން ފެށިގެން ގެސްޓު ހައުސްތައް ވެސް ހުޅުވާލުމަށް ހިމަނާފައެވެ.\nޕްރައިވެޓު ޖެޓުތަކުގައި އަންނަ ނަމަ އެ ޖެޓުތަކުން 50،000 ޑޮލަރުގެ ފީއެއް ނަގައެވެ. އަދި ސުޕާ ޔޮޓުތަކުން 10،000 ޑޮލަރުގެ ފީއެއް ނަގައެވެ. ރާއްޖެ އައުމަށް ބުކިން ހަދަން ޖެހޭނީ "ސޭފް ޓޫރިޒަމް"ގެ ލައިސަންސް އޮންނަ ފަރާތްތަކުންނެވެ.\n"ސޭފް ޓޫރިޒަމް" ލައިސަންސްގެ ފީ އަކީ 50،000 ޑޮލަރެވެ. މި ފީއަކީ ނިއު ނޯމަލްގައި ރިސޯޓުތައް އޮޕަރޭޓު ކުރަން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކުން ދައުލަތަށް ދައްކަންޖެހޭ ފީއެކެވެ. މިފަދައިން ހުއްދަ އަށް އެދޭ ރިސޯޓުތަކުގައި 10 ޕަސެންޓުގެ ކޮޓަރިތަކަކީ ފަތުރުވެރިން އައިސޮލޭޝަން އަށް ގެންދަން ޖެހިއްޖެ ހާލަތެއްގައި ބަހައްޓަންޖެހޭ ކޮޓަރިތަކެކެވެ. އަދި ހަމަ އެފަދައިން މުވައްޒަފުންނަށް ވެސް 10 ޕަސެންޓުގެ ކޮޓަރިތައް ހާއްސަ ކޮށްފައި ބަހައްޓަން ޖެހެއެވެ.\nމި ގައިޑްލައިންގައި ބުނީ ރާއްޖެ އަންނަ ކޮންމެ ފަތުރުވެރިއެއްގެ އަތުން 100 ޑޮލަރުގެ ފީއެއް ނަގާނެ ކަމަށެވެ. މި ފީ ނެގުމަށް ހަމަޖެހިފައިވަނީ 14 ދުވަހަށްވުރެ ކުރު މުއްދަތަކަށް ޗުއްޓީ ހޭދަކުރުމަށް އަންނަ ފަތުރުވެރިންގެ އަތުންނެވެ.


Adhives Himabihi Nahthaanulevey, Bodu Campaign Eh Fashanee! - vNews.mv\nއަދިވެސް ހިމަބިހި ނައްތާނުލެވޭ، ބޮޑު ކެމްޕެއިނެއް ފަށަނީ!\nޙައްވާ މިންހާ Male' | 08 February 2020, 19:35\nރާއްޖެއިން ހިމަބިހި ނައްތާލާފައިވާކަން އިއުލާންކޮށް އެކަން ފާހަގަކޮށް އެވޯޑު ދިނީ 2017 ވަނަ އަހަރުއެވެ.\nހިމަބިހިން ދިވެހިން ރައްކާތެރިކުރުމަށް އަމާޒުކޮށްގެން ރާއްޖޭގައި ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ވެކްސިން ދޭން ފަށާފައިވަނީ 1983 ވަނަ އަހަރު ރައީސް މައުމޫންގެ ވެރިކަމުގައެވެ. މިބަލި ޖެހިފައިވާ މީހަކު އެންމެ ފުރަތަމަ ރާއްޖެއިން ފެނިފައިވަނީ 2009 އަހަރު ކަމަށް ރިޕޯޓްކޮށްފައި ވެއެވެ.\nހިމަބިހި ނުވަތަ މީސްލްސް ފެތުުރުން ކޮންޓްރޯލް ކުރުމަށްޓަކައި 2005 އިން 2007 އަށް އަދި 2017 ވަނަ އަހަރުގެ ފެބްރުއަރީ މަހާއި މާޗު މަހު ވެސް ޚާއްސަ ކެމްޕޭނެތަކެއް ވަނީ ކުރިއަށް ގެންގޮސްފައެވެ.\nހިމަބިހި ނައްތާލާފައިވާ ގައުމެއް ކަމަށް ކަނޑައަޅައި އެކަމުގެ އެވޯޑު ރާއްޖެއިން ހާސިލުކުރިތާ ދެއަހަރު ފަހުން މީސްލްސްގެ ކޭސްތަކެއް ރާއްޖެއިން ފެންނަން ފެށީ މިއަހަރުގެ ޖެނުއަރީ މަހުގެ ތެރޭގައެވެ. ހިމަބިއްސަށް ޝައްކުވާ މީހަކު ފެނިއްޖެ ކަމަށް އެޗްޕީއޭއިން އެންމެ ފުރަތަމަ ހާމަކުރީ ޖެނުއަރީ މަހުގެ ނުވަވަނަ ދުވަހުއެވެ. އަދި އެއީ ތިން އަހަރުގެ ކުއްޖެއް ކަމާއި އެކުއްޖާ ހިމަބިއްސަށް ޖަހަން ޖެހޭ ވެކްސިންގެ އެއް ޑޯޒު ފުރިހަމަކޮށްފައިނުވާ ކަމަށްވެސް އެޗްޕީއޭއިން ވަނީ ބުނެފައެވެ.\nރާއްޖެއަކީ ހިމަބިހި ނައްތާލާފައިވާ ގައުމެއްކަމަށް ކަނޑައަޅައި އެވޯޑު ހަވާލުކުރަނީ\nއެއާއެކު އެކިފަހަރުމަތިން މިހާތަނަށް 8 މީހަކަށް މިބަލި ޖެހިގެން ވަނީ ރިޕޯޓްކޮށްފައި ވެއެވެ. އެންމެ ފަހުން ހިމަބިއްސަށް މީހަކު ޕޮޒިޓިވްވި ކަމަށް ރިޕޯޓުކޮށްފައިވަނީ މިދިޔަ ޖެނުއަރީ މަހުގެ 28 ވަނަ ދުވަހުއެވެ.\nއޭގެ ފަހުން ކޭސްއެއް ރިޕޯޓު ނުކުރާތާ ހަފުތާއަކަށް ވުރެ ގިނަ ދުވަސްވެފައިވާއިރު، ހިމަބިއްސާ ދޭތެރޭ ރައްޔިތުންގެ އޮތް ކަންބޮޑުވުމާއި އެވާހަކަ ދެކެވޭ މިންވަރު ކުޑަވާން ފެށީ ނޮވެލް ކޮރޯނާ ވައިރަހުގެ ބިރާއެކީގައެވެ.\nއިންޑިޔާއިން ރާއްޖެއަށް ވެކްސިން ހަދިޔާކުރަނީ\nހިމަބިހީގެ ކޭސްއެއް ރިޕޯޓު ނުކުރާތާ ހަފްތާއެއް ވުމުން، އެބަލީގެ އަސަރު އަނެއްކާވެސް ރާއްޖެއިން ފިލީތޯ ސުވާލުކުރުމުން އެޗްޕީއޭއިން ބުނީ ބަލީގެ ކޭސްއެއް ރިޕޯޓު ކުރުމުގެ ފުރުސަތު އަދިވެސް އެބައޮތް ކަމަށެވެ.\nވީނިއުސްއަށް މައުލޫމާތު ދެއްވަމުން ސީނިއަރ ޕަބްލިކް ހެލްތު ޕްރޮގްރާމް އޮފިސަރ އާއިޝަތު ސަފާ ވިދާޅުވީ މީސްލްސް ކޭސްއެއް ފެނުމުގެ ފުރުސަތު އަދިވެސް އެބައޮތް ކަމަށެވެ.\nއިންކުބޭޝަން ޕީރިއަޑް އަކީ 23 ދުވަސް. އެހެންވީމަ އަދިވެސް މީގެ ކޭހެއް ފެނުމުގެ ފުރުސަތު އެބައޮތް. ބަލި ޖެހުމަށްފަހު އަލާމާތްތައް ނުފެނި 23 ވަރަކަށް ދުވަސް ހުރެދާނެ. އެހެންވީމަ ބަލި އެއްކޮށް ކޮންޓްރޯލް ވެއްޖެޔޭ ނުބުނެވޭނެ\nސީނިއަރ ޕަބްލިކް ހެލްތް ޕްރޮގްރާމް އޮފިސަރ އާއިޝަތު ސަފާ\nސަފާ ވިދާޅުވީ ސޯޝަލް ސެންޓަރުގައި ކުރިއަށްދިޔަ ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމް ނިންމާލި ކަމުގައިވިޔަސް، އަދިވެސް ދަމަނަވެށިންނާއި ހޮސްޕިޓަލްތަކުން ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޚިދުމަތް ކުރިއަށް ދާނެ ކަމަށެވެ.\nމީގެ އިތުރަށް މުޅި ރާއްޖެއަށް ހުޅުވާލައިގެން ބޮޑު ކެމްޕެއިނެއް ފެށުމަށް ތައްޔާރުވަމުންދާ ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.\n40 އަހަރުން ދަށުގެ މީހުން ހިމެނޭ ގޮތަށް ވެކްސިން ޖެހުމުގެ ބޮޑު ކެމްޕެއިނެއް ފެށުމަށް ތަައްޔާރުވަމުން މިދަނީ. ފެބްރުއަރީ މަހު އިރާދަކުރެއްވިއްޔާ މިކެމްޕެއިން ފެށިގެންދާނެ.\nމިހާތަނަށް 161 މީހަކު ބައްޔަށް ޓެސްޓް ކޮށްފައިވާ ކަމަށާއި ބައްޔަށް ޕޮޒިޓިވް ވެފައިވަނީ 8 މީހުން ކަމަށް ސަފާ ވިދާޅުވިއެވެ. އަދި މިފަހަރު ހިމަބިހި ފެތުރެން ފެށުމާ ގުޅިގެން ޖުމްލަ 5000 އަށްވުރެ ގިނަ މީހުންނަށް ވެކްސިން ދީފައިވާނެ ކަަމަށް ސަފާ ވިދާޅުވިއެވެ.\nރާއްޖެއިން ހިމަބިހި އަނެއްކާވެސް ފެނުމާ ގުޅިގެން ވެކްސިން ދިނުމުގެ ޕްރޮގްރާމްތައް ކުރިއަށްގެންދިޔައިރު، ރާއްޖެއިން ބޭރުގެ ގައުމުތަކުންނާއި ޖަމްއިއްޔާތަކުން ރާއްޖެއަށް ވަނީ ވެކްސިން ފޯރުކޮށްދީފައެވެ. އެގޮތުން އިންޑިޔާ ސަރުކާރުން 30،000 ވެކްސިން ފޯރުކޮށްދީފައިވާއިރު ޔުނިސެފުންވެސް ވަނީ ދެލައްކަ ވެކްސިން ފޯރުކޮށްދީފައެެވެ.\nރާއްޖެ ހިމަ ބިހި ރިޕޯޓް


Launch Accident: ekaku othee Ventilator gai\nގއ. ވިލިގިލީ ހޮސްޕިޓަލް: މިރޭ ހިނގި ނުރައްކާތެރި އެކްސިޑެންޓްގައި އަނިޔާވި ތިން މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަކަށް ފަރުވާ ދެނީ ވެންޓިލޭޓަރުގައި ކަމަށް ހޮސްޕިޓަލުން ބުނޭ --\nގއ. ވިލިގިލީ ފަޅަށް ލޯންޗެއް ވަންނަން އުޅުމުގެ ތެރޭގައި މިރޭ ހިނގި ނުރައްކާތެރި އެކްސިޑެންޓްގައި އަނިޔާވި ތިން މީހުންގެ ތެރެއިން އެކަކަށް ފަރުވާ ދެނީ ވެންޓިލޭޓަރުގައި ކަމަށް ވިލިގިލީ ހޮސްޕިޓަލުން ބުނެފި އެވެ.\nލޯންޗުގައި ތިބި ތިން މީހުންނަށްވެސް ވަނީ އެކިވަރުގެ އަނިޔާވެފައެވެ. އެ ތިން މީހުންނަަށް ހޮސްޕިޓަލްގައި ދަނީ ފަރުވާ ދެމުންނެވެ. އަވަސްއާ ވާހަކަ ދެއްކި ވިލިގިލީ ހޮސްޕިޓަލްގެ އޮފިޝަލަކު ވިދާޅުވި ގޮތުގައި އެ މީހުންގެ ހާލު ސީރިއަސް އެވެ. އަދި އެކެއްގެ ހާލު ސީރިއަސްވެ މިހާރު ފަރުވާ ދެނީ ވެންޓިލޭޓަރުގައި ކަމަށް ވިދާޅުވިއެވެ.\nފުލުހުންވެސް ވަނީ އެކަން ޔަގީން ކޮށްދީފައެވެ. ފުލުހުން ދެންމެ ބުނީ ހޮސްޕިޓަލްގައި ފަރުވާ ދެމުންދިޔަ ތިން މީހުން އިތުރު ފަރުވާއަށް މާލެ ގެނައުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ކަމަށް ހޮސްޕިޓަލުން މައުލޫމާތު ދީފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި އެކަކަށް ފަރުވާ ދެނީ ވެންޓިލޭޓަރުގައި ކަމަށެވެ.\nކަނޑުމަތީގެ ހާދިސާ ގއ. ވިލިނގިލި މޯލްޑިވްސް ޕޮލިސް ސާވިސް\nވިލިނގިލީ ފަޅުތެރޭ ނުރައްކާތެރި އެކްސިޑެންޓެއް، ތިން މީހަކަށް އަނިޔާ\nއިނގިލި ބުރިކޮށްލި މީހާއަށް ދައުވާކޮށްފި\nއިނގިލި ބުރިކޮށްލި މީހާ ދޫކޮށްލައިފި


Saalhees million instagram followers aa eku PC bollywood ge enme followers gina thareege magaamah - One Online\nސާޅީސް މިލިއަން އިންސްޓަގްރާމް ފޮލޯވާސް އާއެކު ޕީސީ ބޮލީވުޑްގެ އެންމެ ފޮލޯވާސްގިނަ ތަރީގެ މަގާމަށް\nއިންޑިއާގައި ވިދާލުމަށްފަހު މިހާރު މުޅި ދުނިޔޭގައިވެސް ޕްރިޔަންކާ ޗޯޕްރާ (ޕީސީ) އަންނަނީ އޭނާގެ ހުނަރުވެރިކަމުން ގިނަ ބައެއްގެ ލޯތްބާއި ސަމާލުކަން ހޯދަމުންނެވެ.\nހޮލީވުޑްގެ މަގުބޫލު ތަރިންގެ ތެރޭގައި ޕީސީ އަކީ މިހާރު ގުނާލެވޭ އެއްތަރިއެވެ. މިދިޔަ ޑިސެމްބަރުގައި ޕޮޕް ލަވަކިޔުންތެރިޔާ ނިކް ޖޯނާސް އާއި ޕީސީ ކައިވެނި ކުރުމަށްފަހު ދެބައިވެރިން އެކީގައި ހޯދާ މަގުބޫލުކަން ވަނީ އިތުރުވެފައެވެ. މީގެ އިތުރުން ޕީސީ އަކީ ޔުނިސެފްގެ ބްރޭންޑް އެމްބެސަޑަރެއްވެސް މެއެވެ. އިޖްތިމާއީ ދާއިރާއިން އޭނާ ކުރާ މަސައްކަތަށްވެސް ލިބެމުން އަންނަ ތަރުހީބު ބޮޑެވެ.\nމީސްމީޑިއާއިންވެސް ޕީސީއަށް ލިބެމުން އަންނަ ތަރުހީބު ފެނިގެންދާ ކަމުގެ ހެއްކަކީ 40 މިލިއަން ފޮލޯވާސް އިންސްޓަގްރާމުން އޭނާއަށް ލިބިގެން ދިޔުމެވެ. ޕީސީވަނީ އޭނާއަށް ލިބެމުން އަންނަ ލޯތްބާއި ތަރުހީބަށް ޝުކުރު އަދާކުރުމުގެ ގޮތުން އިންސްޓާގައި ވީޑިއޯއެއްވެސް ހިއްސާކޮށްފައެވެ.\nސާޅީސް މިލިއަން އިންސްޓަގްރާމް ފޮލޯވާސް ޕީސީއަށް ލިބުމާއެކު އޭނާއަށް ވަނީ ބޮލީވުޑްގެ އެންމެ ފޮލޮވާސް ގިނަ ތަރީގެ މަގާމު ލިބިފަ އެވެ. ކުރިން މި މަގާމުގައި ހުރީ ދީޕިކާ ޕަޑުކޯންއެވެ. މިހާރު ދީޕިކާގެ އިންސްޓަގްރާމް ފޮލޯވާސްގެ އަދަދަކީ 35 މިލިއަންއެވެ. ތިންވަނައިގައި އުޅެނީ 33.1 މިލިއަން ފޮލޯވާސްއާއެކު އާލިޔާ ބަޓްއެވެ.\nޕީސީ އެންމެ އަވަހަށް ދެން ފެނިގެން ދާނީ ޝޮނާލީ ބޯސްގެ "ދަ ސްކައި އިސް ޕިންކް" އިންނެވެ. އެ ފިލްމުގައި ފަރްހާން އަޚްތަރު އަދި ޒައިރާ ވާސިމް އޭނާއާއެކު ލީޑް ރޯލުން ފެނިގެންދާނެއެވެ.\nޕީސީ ވަނީ ވަރަށް ފަހުން ނިކް ޖޯނާސްގެ އާއިލާއިން ނެރުނު ވީޑިއޯލަވަ "ސަކާ" އިންވެސް ފެނިގެން ގޮސްފައެވެ. އެލަވައަށް ވަނީ ސްޕޮޓްފައި އިން އެއްވަނަ ލިބިގެންގޮސްފައެވެ.\nއަހަންނަކީ ކާއްޓެކޭ ޑައިރެކްޓަރަކު ބުނި: ތާޕްސީ\nކްރިތީ ސަނޮން އަލަށް ތުރިލާ ފިލްމަކުން\nމިޝަން މަންގަލްގައި ވިދްޔާ ކުޅޭ ބައި ގުޅުވާފައި ވަނީ ޑައިރެކްޓަރުގެ ކޮއްކޮއާ\nދިޕިކާއަށްޓަކައި އެންމެ ފަހުރުވެރިވަނީ ފަރާ ހާން\nހިކޭ ބޭހެއް އެންޑޯސް ކުރުމަށް ޝިލްޕާ ދެކޮޅު ހަދައިފި


الإمام محمد بن عبد الوهاب رحمه الله، ބައެއް ވެރިންނާ ކުރިމަތިލައްވަން ޖެހިވަޑައިގަތީ ތަޢުޙީދު ޙިމާޔަތް ކުރެއްވުމަށްޓަކައި!\nލިޔުއްވީ : ފަޟީލަތުއްޝައިޚް އަޙްމަދު ސަމީރު އިބްރާހީމް\nމާތް ﷲ ފޮނުއްވި ހުރިހާ ރަސޫލުބޭކަލުން ދުނިޔެއަށް ފޮނުއްވާފައިވަނީ މާތް ﷲ ގެ އެއްކައުވަންތަކަން ޤަބޫލުކޮށް ތައުޙީދު ޤާއިމުކުރެއްވުމަށްޓަކައެވެ. އެއީ އިންސާނާ ދުނިޔޭގައި ވުޖޫދުކުރެއްވުމުގެ މަޤްޞަދެވެ. ދުނިޔޭގައި މާތް ﷲ ނޫން ފަރާތްތަކަށް އަޅުކަންކޮށް އެކަލާނގެ ޝަރީޢަތް ނޫން އެހެނިހެން ވަޟުޢީ ފަލްސަފާތަކަށް މީސްތަކުން ޙުކުމް ކުރަންފަށައިފިނަމަ ބިމުގައި އިންސާނުން ލެއްވުމުގެ އެއްވެސް ބޭނުމެއް ނެތެވެ. މިހެންވެ ތަފާތު ޒަމާންތަކުގައި މާތް ﷲ ވަނީ ރަސޫލުބޭކަލުން ފޮނުއްވާފައެވެ. އަދި އެބޭކަލުންނަށްފަހު އުންމަތުގެ ޢިލްމުވެރިން ތަފާތު ޒަމާންތަކުގައިވަނީ ތައުޙީދު ޤާއިމުކޮށް ޝިރުކުން މީސްތަކުން އިންޛާރުކުރައްވާފައެވެ. އަދިރަސޫލުބޭކަލުން އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުތަކުން ނުރައްކަލާއި ކުރިމަތިލެއްވި މަގުން ޢިލްމުވެރިންވެސްވަނީ އެބޭކަލުންގެ ޤައުމުތަކުން ނުރައްކަލާއި ކުރިމަތި ލައްވާފައެވެ. މިގޮތުން މިފަހުގެ ތާރީޚުގައި ޝިރުކާއި ބިދުޢައާއި ޚުރާފީ ކަންކަމާއި ދެކޮޅަށް ނިކުންނެވި ޢިލްމުވެރިންގެ ތެރޭގައި އެންމެ ބޮޑަށް ފާހަގަކުރެވޭ އެއްބޭފުޅަކީ الشيخ محمد بن عبد الوهاب رحمه الله އެވެ.<?xml:namespace prefix = "o" ns = "urn:schemas-microsoft-com:office:office" />


Sattu Madu Kuri Namaves, Feydhoo Ibbe, Ibbe Waheedh, Benjo TC Gai Madu Nukuraane? - Vaguthu\nސައްޓު މަޑުކުރި ނަމަވެސް، ފޭދޫ އިއްބެއާއި އިއްބެ ވަހީދު އަދި ބެންޖޯ ޓީސީގައި މަޑުނުކުރާނެ؟\nދިރާގު ދިވެހި ޕްރިމިއަރ ލީގު: ޓީސީ އަދި ނިއުރޭޑިއަންޓް ބައްދަލުކުރި މެޗް -- ވަގުތު އިމޭޖެސް: އިބްރާހިމް ޝާބިލް\nކުރިއަށް އޮތް ފުޓުބޯޅަ ސީޒަނަށް ކްލަބުތަކުން ތައްޔާރުވަމުންދާ އިރު، މިހާރު އެންމެ ގަދަޔަށް ދެކެވެމުންދާ ވާހަކައަކީ ޓްރާންސްފާތަކުގެ ވާހަކައެވެ. ކްލަބުތަކުން ކުޅުންތެރިން ބަދަލުވާ ވާހަކަތަކެވެ.\nމިދިޔަ އަހަރު ލީގު ޗެމްޕިއަން ޓީސީން ރޭ، ރާއްޖޭގެ ގައުމީ ޓީމުގެ ކެޕްޓަން އަކުރަމް އަބްދުލްޣަނީ (އަކޫ) ސޮއިކޮށްފައިވާ އިރު، އޭގެ ކުރިން އެޓީމުން ވަނީ އިސްމާއީލް އީސަ (މެސީ)ވެސް ކްލަބަށް ގެނެސްފައެވެ. ޓީސީން ރޭ އިއުލާން ކޮށްފައިވާ ގޮތުގައި އެޓީމަށް މިދިޔަ ސީޒަނުގައިވެސް ކުޅުނު ގިނަ ކުޅުންތެރިންތަކެއް ކުރިއަށް އޮތް ތިން އަހަރަށްވެސް ވަނީ ކޮންޓްރެކްޓް އާކޮށްފައެވެ.\nއޭގެ ތެރޭގައި ކްލަބުގެ ކެޕްޓަން އަހުމަދު ފައްރާހު (ފައްރަ)އާއި އިޝާން އިބްރާހީމް (ސައްޓު)ވެސް ހިމެނެއެވެ. އެ ދެ ކުޅުންތެރިންނަކީވެސް ޓީސީން ފުރަތަމަ ފަހަރަށް ލީގު ހޯދި ސީޒަނުގައި މުހިއްމު ރޯލެއް އަދާކުރި ކުޅުންތެރިންނެވެ.\nޓީސީން ލީގު ނެގުމުގައި އެންމެ މުހިއްމު ރޯލެއް އަދާކުރި ކުޅުންތެރިންނަކީ ގައުމީ ޓީމުގައިވެސް ހިމެނޭ އިބްރާހީމް މަހުދީ (ފޭދޫ އިއްބެ)، އިބްރާހީމް ވަހީދު (އިއްބެ ވަހީދު) އަދި ޑިފެންޑަރު އިބްރާހީމް ހަނީފް (ބެންޖޯ)އެވެ. "ވަގުތު"އަށް އެނގިފައިވާ ގޮތުގައި އެ ތިން ކުޅުންތެރިންވެސް އަންނަ ސީޒަނުގައި ޓީސީން ނުފެންނާނެއެވެ. އަދި އެކުޅުންތެރިން ޓީމާއެކު ކޮންޓްރެކްޓް އާކޮށްފައެއްވެސް ނުވެއެވެ.\nމިދިޔަ އަހަރު ރާއްޖޭގެ ފުޓުބޯޅައިން ހޯދި އެންމެ ބޮޑު ކާމިޔާބީއަކީ ސާފު ޗެމްޕިއަންޝިޕް ކާމިޔާބު ކުރުމެވެ. އެ މުބާރާތުގައިވެސް އެންމެ މުހިއްމު ކުޅުމެއް ގައުމީ ޓީމުގައި ދެއްކި ކުޅުންތެރިންނަކީ ފޭދޫ އިއްބެއާއި އިއްބެ ވަހީދެވެ. ފޭދޫ އިއްބެ ފައިނަލްގައި އިންޑިއާ ކޮޅަށް ގޯލް ޖެހި އިރު، އިއްބެ ވަހީދު ވަނީ ސެމީ ފައިނަލްގައި ދެ ގޯލް ޖަހައިފައެވެ.\nޓްރާންސްފާގެ އަޑުތައް ފެތުރިފާވާ ގޮތުން، އެ ތިން ކުޅުންތެރިންވެސް މާޒިޔާއަށް ސޮއިކުރުން ގާތެވެ.


"Civil Courtun Kuri Hukum Balai Nugannan, Hukumah Nufoozu Foaruvaafai Vey" - Vaguthu\nކޮވިޑް ކޮންޓްރޯލް ކުރުން އަދިވެސް ބުރަ! - 11 ގަޑިއިރު ކުރިން\n"ސިވިލް ކޯޓުން ކުރި ޙުކުމް ބަލައިނުގަންނަން، ޙުކުމަށް ނުފޫޒު ފޯރުވާފައިވޭ"\nވޮލީ ބޯޅަ އެސޯސިއޭޝަންގެ ރައީސް މުހައްމަދު ލަތީފް.\nކޮމިޝަނަރ އޮފް ސްޕޯޓްސް އިން ވޮލީބޯލް އެސޯސިއޭޝަން އޮފް މޯލްޑިވްސް (ވީއޭއެމް) ގެ ހިންގުން ނޯމަލައިޒިންގ ކޮމިޓީއަކާ ހަވާލުކުރީ ޤާނޫގައި ޚިލާފަށް ކަމަށް ބެލެވޭނެ ޤާނޫނީ ހަމައެއް ނެތް ކަމަށް ނިންމި ނަމަވެސް ސިވިލް ކޯޓުން ކުރި އެ ޙުކުމް ބަލައިނުގަންނާނެ ކަމަށް ވީއޭއެމްގެ އިންތިޚާބީ ރައީސް މުޙައްމަދު ލަތީފް ވިދާޅުވެއްޖެއެވެ.\n"ވަގުުތު" އާއި ވާހަކަދައްކަވަމުން ލަތީފް ވިދާޅުވީ ސިވިލް ކޯޓުގެ ޙުކުމަށް ވަރަށް ބޮޑަށް ނުފޫޒުފޯރުވާފައިވާ ކަމަށެވެ. އަދި އެސޯސިއޭޝަނުގެ ހިންގާ ކޮމިޓީ އުވާލަންޖެހޭ އެއްވެސް ހާލަތެއް ނާންނަ ކަމަށާއި ވީއޭއެމްގެ ހިންގާ ކޮމިޓީ އުވާލާފައި އޮތީ ކޮމިޝަނާ އޮފް ސްޕޯޓްސްއަށް ލިބިގެންނުވާ ބާރެއްގެ ދަށުން ކަމަށް ލަތީފް ވިދާޅުވިއެވެ.\nވީއޭއެމްގެ ހިންގާ ކޮމިޓީ އުވާލުމަށްފަހު އެ އެސޯސިއޭޝަނުގެ ހިންގުން ސްޕޯޓްސް ކޮމިޝަނަރ އަހުމަދު ސަލީމް (ހީނާ) އާއި ހަވާލުކޮށްފައިވަނީ 2019 ގެ ޖޫން 10 ގައެވެ. ނަމަވެސް އެފްއައިވީބީގެ ގަވާއިދާއި ހިލާފުކަމަށް ބުނެ އިންޒާރު ދިނުމާއި ގުޅިގެން އެ ކޮމިޓީ ފަހުން އުވާލިއެވެ.\nވީއޭއެމްގެ މެންބަރު ކުލަބުތަކުން އިސްވެ އޮކްޓޯބަރު 2019 ގައި ބޭއްވި އެކްސްޓްރާ އޯޑިނަރީ ކޮންގްރެސްގައި ލަތީފުގެ އިތުބާރު ނެތްކަމުގެ ވޯޓެއްނަގައި، ހާޒިރުވެތިބި ފުރިހަމަ މެންބަރުންގެ އިއްތިފާގުން ފާސްކުރުމާ ގުޅިގެން، ވީއޭއެމްގެ އިންތިޚާބު ބޭއްވެންދެން ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަށާއި، ވީއޭއެމްގެ ދުވަހުން ދުވަހަށް ކުރަންޖެހޭ ކަންކަން ކުރުމަށް ތިން މެންބަރުންގެ މައްޗަށް އެކުލެވިގެންވާ ނޯމަލައިޒިންގ ކޮމިޓީއެއް އެކުލަވާލާފައިވާ ކަމަށް ބުނެފައިވެއެވެ.\nއެހެންކަމުން ނޯމަލައިޒިންގ ކޮމިޓީއާ ވީއޭއެމް ހަވާލުކުރި ކުރުން ބަދަލުކުރަން ލަތީފް ވަނީ އެ މައްސަލަ ސިވިލް ކޯޓަށް ހުށަހަޅުއްވާފައެވެ. މީގެކުރިން އެ މައްސަލައިގައި އެދުނު ވަގުތީ އަމުރު ނެރެދެވެން ނެތް ކަމަށް ސިވިލް ކޯޓުން ކުރިން ނިންމާފައިވެއެވެ.\nލަތީފް ވިދާޅުވީ ނެޝަނަލް ސްޕޯޓްސް ކައުންސިލުގެ ލަފައެއް ހޯދުމަށްފަހު ނޫނީ ގައުމީ ކުޅިވަރު އެސޯސިއޭޝަނެއްގެ ހިންގާ ކޮމިޓީ ކޮމިޝަނާ އޮފް ސްޕޯޓްސްއަށް އުވާނުލެވޭނެ ކަމަށެވެ.\n"ވަގުތު" އަށް މައުލޫމާތުދެއްވަމުން ލަތީފް ވިދާޅުވީ މި މައްސަަލަ އިސްތިއުނާފުކުރާނެ ކަމަށާއި ކުޅިވަރުގެ ތެރެއަށް ސިޔާސީ ނުފޫޒު ވަނުމަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަމެއް ނޫންކަމަށެވެ. އަދި މިއީ ކުޅިވަރުގެ މުސްތަގްބަލަށް ވިސްނާފައި ނިންމި ނިންމުމެއް ކަމަށްވެސް ލަތީފް ވިދާޅުވިއެވެ.\n"ރާއްޖެޓީވީ" އަށް ދެއްވި އިންޓަވިއުއެއްގައި ކޮމިޝަނާ އޮފް ސްޕޯޓްސް އަޙްމަދު ސަލީމް (ހީނާ) ވިދާޅުވީ މި މައްސަލައިގައި ކޯޓުން ޙުކުމް ކުރުމާއެކު، ކޯޓުގެ ޙުކުމަށް އިޙުތިރާމު ކުރާ ކަމަށެވެ. އެހެންކަމުން ކޯޓުގެ ނިންމުމާ ދޭތެރޭ އެއްޗެއް ބުނަން ބޭނުން ނުވާ ކަމަށްވެސް ވަނީ ވިދާޅުވެފައެވެ. އަދި ކުޅިވަރުގައި ލަތީފަކީވެސް ވަރަށް އިޙުތިރާމު ކުރާ ބޭފުޅެއް ކަމުން، ލަތީފާ ދޭތެރޭވެސް ވަކި އެއްޗެއް ބުނަން ބޭނުންނުވާ ކަމަށްވެސް ހީނާ ވިދާޅުވިއެވެ.\nވޮލީބޯލް އެސޯސިއޭޝަން އޮފް މޯލްޑިވްސްގެ ރައީސްކަމުގެ މަޤާމުގައި ހުރި ލަތީފުގެ ދައުރު ހަމަވާނީ ފެބްރުއަރީ 22 ގައެވެ. ވީއޭއެމްގެ މައްސަލައިގައި އެންމެ ފަހުބަސް މިހާރު އިއްވާ އެއް ފަރާތަކީ އެފްއައިވީބީ އެވެ. މި މައްސަލަ ހޫނުވެގެން މީގެކުރިން އެފްއައިވީބީން ވަނީ ރާއްޖެ ސަސްޕެންޑުކުރާނެ ކަމަށް ބުނެ އިންޒާރުވެސް ދީފައެވެ.\nލަތީފް ވަނީ އެސޯސިއޭޝަނުގެ އިތުރު ދައުރަކަށް ވާދަނުކުރައްވަން ނިންމަވާފައެވެ.\nވީއޭއެމްގެ މައްސަލަ އެފްއައިވީބީގެ ބެލުމުގެ ދަށުގައި އޮތްއިރު، ލަތީފުގެ ދައުރު ހަމަވާނީ ފެބްރުއަރީ މަހުގެ 22 ވަނަ ދުވަހުއެވެ. އަދި ދައުރު ނިމުމުގެ ކުރިން ވީއޭއެމްގެ އިންތިޚާބު ބޭއްވުމަށް ލަތީފް މަސައްކަތް ކުރައްވަމުން އައި ނަމަވެސް، އެ އެސޯސިއޭޝަނުގެ ކުރިއަށް އޮތް އިންތިޚާބުގައި ވާދަނުކުރަން ލަތީފް މީގެ ކުރިން ވަނީ ނިންމަވާފައެވެ.\nލަތީފްގެ ޚާއްސަ ސިޓީއެއް އައްޑޫގެ ރައްޔިތުންނަށް\nޖެނުއަރީ 24, 2021 15:37\nއަނެތް ބޯބުރާތި މޭޔަރު ކަމައް ދައުވާ ކުރާމީހެއްތި\nޖެނުއަރީ 24, 2021 15:47\nމިހާރު އަނެއްކާ އަލަށް ކަމެއް ފެށެނީ. ކޯޓަކުން ކުރާ ޙުކުމަކަށް ހިތްހަމަނުޖެހެއްޖެއްޔާ ، " ޙުކުމް ޤަބޫލެއް ނުކުރާނަމޭ " ބުނުން ގިނަވާގޮތް ވެއްޖެ. ދުލުން މިހެން ބުނެގެން ނިންމާލެވޭނެބާ.\nޖެނުއަރީ 24, 2021 19:08\n"ސިވިލް ކޯޓުން ކުރި ޙުކުމް ބަލައިނުގަނެ ދެންކޮންތާކަށްދާނީ..ދެންހެޔޮ ވޮލީ ހަލާކުނުކޮށް ދުރަށްދާންއުޅޭ!!!


ތިނަދޫ އިންޖީނުގޭގެ މޮޑިއުލްއެއް ޙަލާކުވެ މުޅި ރަށުން ކަރަންޓު ކެނޑިއްޖެ ތިނަދޫ އިންޖީނުގޭގެ މޮޑިއުލްއެއް ޙަލާކުވެ މުޅި ރަށުން ކަރަންޓު ކެނޑިއްޖެ\nތިނަދޫން ކަރަންޓް ކެނޑުނީ އިންޖީނުގޭގޭ ސަރކެޓެއްގެ މޮޑިއުލްއެއް ޙަލާކުވެގެން - ފެނަކަ\nގދ. ތިނަދޫ --\nގދ.ތިނަދޫ އިންޖީނުގޭގައި ބޭނުންކުރަމުން އަންނަ ސަރކެޓެއްގެ މޮޑިއުލްއަކަށް ދިމާވި މައްސަލައަކުން އެރަށުން އެއްކޮށް ކަރަންޓު ކެނޑިއްޖެއެވެ.\nފެނަކަ ކޯޕަރޭޝަންގެ މެނޭޖިންގ ޑިރެކްޓަރ އަޙްމަދު ސަޢީދު މުޙައްމަދު ޕީއެސްއެމް ނިއުސްއަށް މައުލޫމާތު ދެއްވަމުން ވިދާޅުވީ ތިނަދޫ އިންޖީނުގޭގައި ކަރަންޓު ކެނޑުނީ އަލިފާނުގެ ޙާދިސާއަކާއި ގުޅިގެން ނޫންކަމަށާއި އެއީ އިންޖީނަށް މައްސަލައެއް ދިމާވެގެން ހިނގި ކަމެއްވެސް ނޫންކަމަށެވެ. ކަރަންޓް ކެނޑެން މެދުވެރިވީ އިންޖީނުގޭގައި ބޭނުންކުރާ ސަރކެޓެއްގެ މޮޑިއުލްއަކަށް މައްސަލަ ދިމާވެގެންކަމަށާއި އެމައްސަލަ ޙައްލުކުރުމުގެ މަސައްކަތް ކުރަމުން އަންނަކަމަށް ސައީދު ވިދާޅުވިއެވެ. ފެނަކައިގެ އެމްޑީ ވިދާޅުވީ ފެނަކަ ޓީމުން މަސައްކަތްކުރީ2ގަޑިއެއްހާއިރު ތެރޭ އަލުން ކަރަންޓު ދިނުމަށް ކަމަށާއި، ނަމަވެސް އެކަން އެގޮތަށް ނުވީ މޮޑިއުލްއަށް ދިމާވި މައްސަލަ ޙައްލުނުކުރެވުމުންކަމަށެވެ.\nއަޑު: "އަޅުގަނޑުމެން އުއްމީދު ކުރީ ދެގަޑިއެއްހާއިރު ތެރޭ ކަރަންޓު ދެވޭނެކަމަށް. އެކަމަކު މޮޑިއުލް ހަލާކުވެގެން މިހާރު މަސައްކަތް މިކުރަނީ އެހެން ދިމާލަކުން މޮޑިއުލް ހެދުމަށް ބޭނުންވާ ސާމާނާއި ޓެނިކަލް ޓީމެއް ފޮނުވައިގެން މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް. މިއަދު ޙައްލުވާނެކަމަށް މިބަލަނީ."އަޙްމަދު ސަޢީދު މުޙައްމަދު ވިދާޅުވިއެވެ.\nގދ.ތިނަދޫން ކަރަންޓު ކެނޑިފައިވަނީ ރޭ މެންދަމު 3:15ގައި ކަމަށް ފެނަކަ ކޯޕަރޭޝަނުން ވިދާޅުވެއެވެ. ޢާއްމު ގޮތެއްގައި އޯވަރ ލޯޑްވެގެން ކަރަންޓު ކެނޑުނުނަމަވެސް މިފަހަރު އިންޖީނަށް މައްސަލަ ކުރިމަތިނުވާ ކަމަށް ފެނަކައިން ވިދާޅުވެއެވެ.\n2016 ވަނަ އަހަރު ތިނަދޫ އިންޖީނުގޭގައި ހިނގި އަލިފާނުގެ ޙާދިސާގައި އިންޖީނުގެ އެއްކޮށް އަނދާހުލިވެ މުޅި ރަށުން ހަފްތާއެއްހާ ދުވަހުގެ މުއްދަތަށް އެފަހަރުވަނީ ކަރަންޓު ކެނޑިފައެވެ. އެފަހަރުގެ މައްސަލަ ޙައްލުކުރުމަށް ތިނަދޫއަށްވަނީ2ޖަނެރޭޓަރު ގެންގޮސްފައެވެ. އެހެންނަމަވެސް ތިނަދޫގައި އޯވަރ ލޯޑުވާ ގަޑިތަކުގައި އަދިވެސް ކަރަންޓު ކެނޑޭކަމަށް ތިނަދޫގެ ރައްޔިތުން މަޢުލޫމާތުދެއެވެ.


SunOnline: New Radient ge kureege isverin Mahloof aa ves bahdhalu kuravvaifi\nނިއުރޭޑިއަންޓުގެ ކުރީގެ އިސްވެރިން މަހުލޫފާ ވެސް ބައްދަލު ކުރައްވައިފި\nޢަބްދުﷲ އައިމަން 28 May 2019, 15:33\nނިއުރޭޑިއަންޓުގެ ކުރީގެ އިސްވެރިން މިނިސްޓަރު މަހުލޫފާ ބައްދަލު ކުރައްވަނީ ---\nފުޓުބޯޅައިގެ ހުރިހާ ހަރަކާތަކުން ސަސްޕެންޑު ކޮށްފައިވާ ނިއުރޭޑިއަންޓް ސްޕޯޓްސް ކުލަބް އަލުން ނަގައި ކޮޅަށް ޖެހުމުގެ މަސައްކަތުގެ ތެރެއިން ޔޫތު މިނިސްޓަރު އަހްމަދު މަހުލޫފާ ވެސް އެ ކްލަބުގެ ކުރީގެ އިސްވެރިން ބައްދަލުކުރައްވައިފިއެވެ.\nއެ މަސައްކަތުގެ ދަށުން އެ ކްލަބުން މީގެކުރިން ވަނީ އެ ކުލަބުގެ ބާނީ ކުއީން އަހުމަދު ވަހީދާއި ކުރީގެ ޗެއާމަން ކާމިނީޕޫލް ހަސަން މަނިކާއި އެފްއޭއެމްގެ ރައީސް ބައްސާމް އަދީލް ޖަލީލާ ވެސް ބައްދަލު ކުރައްވާފަ އެވެ.\nކުޅުންތެރިންނަށް ދޭން ޖެހޭ މުސާރަ އާއި އުޖޫރަ ނުދިނުމުގެ މައްސަލާގައި ނިއުރޭޑިއަންޓާ މެދު އެފްއޭއެމް އިން ފިޔަވަޅު އެޅީ މި އަހަރުގެ ކުރީ ކޮޅެވެ. އެއީ މިދިޔަ އަހަރުގެ އޮކްޓޯބަރު މަހުން ފެށިގެން ޖުމްލަ 10 ކުޅުންތެރިއަކަށް ދޭން ޖެހޭ ތިން މިލިއަން ރުފިޔާ ދީފައި ނުވާތީ އެކަން ޙަލާސް ކުރުމަށް އެތައް ފަހަރަކު މުހުލަތުތަކެއް ނިއުރޭޑިއަންޓަށް ދިނުމަށް ފަހު އެފްއޭއެމް އިން އެޅި ފިޔަވަޅެކެވެ.\nނަމަވެސް އޭރު ނިއުރޭޑިއަންޓުން ޝައްކު ކުރަމުން ދިޔައީ އެ ފިޔަވަޅަކީ އެފްއޭއެމްގެ އިސްވެރިން ބޭރު ކުރަން އެކްސްޓްރާ އޯޑިނަރީ ކޮންގްރެސްއެއް ބާއްވަން ނިއުރޭޑިއަންޓުން އިސްނަގައިގެން އުޅޭތީ އެޅި ޒާތީ ފިޔަވަޅެއް ކަމަށެވެ. އެފްއޭއެމް އާއި ނިއުރޭޑިއަންޓާ ދެމެދު ފިނި ހަނގުރާމައެއް އުފެދިފައިވާ ވަނިކޮށް އެ މައްސަލަ ބެލުމަށް ފީފާގެ ވަފުދެއް ވެސް ރާއްޖެ އައިސްފައިވެ އެވެ.\nނަމަވެސް އެކަން ދިރާސާ ކުރުމަށް ފަހު ފީފާގެ ވަފުދުން ނިންމީ އެފްއޭއެމްގެ ލީޑާޝިޕް ބަދަލު ކުރަން އެކްސްޓްރާ އޯޑިނަރީ ކޮންގްރެސްއެއް ބޭއްވުމަށް ޝަރުތު ހަމަ ނުވާތީ އެކަން ކުރެވެން ނެތް ކަމަށެވެ. އެފްއޭއެމް އާއި ނިއުރޭޑިއަންޓުގެ ކޯޅުން ބޮޑުވެފައި ވަނިކޮށް އެފްއޭއެމް އިން އަހަރީ ކޮންގްރެސް ބާއްވައި ބައިވެރިވި 14 ކުލަބުގެ ތެރެެއިން 12 ކުލަބުގެ އަގުލަބިއްޔަތާ އެކު އަންނަ އަހަރުގެ އެ ކޮންގްރެސްއާ ހަމައަށް ނިއުރޭޑިއަންޓް ސަސްޕެންޝަން ދަމަހައްޓަން ވަނީ ނިންމައިފަ އެވެ.\nއޭރު ނިއުރޭޑިއަންޓުން ދިޔައީ ކުޅުންތެރިންނަށް ދައްކަން ޖެހޭ ފައިސާ ހޯދުމަށް މަސައްކަތް ކުރަމުން ކަމަށް އެ ކުލަބުން ވަނީ ބުނެފަ އެވެ. ދެން ފެނުނީ ރާއްޖޭގެ އެންމެ ދުވަސްވީ އެއް ކުލަބު މި ސީޒަނުގައި ނުފެންނާނެ ކަން ޔަގީންވުމާ އެކު އެ ކުލަބުގެ ސަޕޯޓަރުން މާޔޫސްކަމެއްގައި ތިއްބާ ކުލަބުގެ ޗެއާމަން އިސްތިއުފާ ދެއްވި މަންޒަރެވެ.\nނަމަވެސް ކުލަބުގެ ހެޔޮ އެދޭ ފަރާތްތަކާއި ކުލަބުގެ ކުރީގެ ކުޅުންތެރިންނާ އިސްވެރިން ވަނީ ކުލަބުގެ ދިފާއުގައި ތެދުވެފަ އެވެ. އެގޮތުން އެކްޓިންގް ޗެއާމަނަކަށް ބޭފުޅަކު ހަމަޖައްސައި އެގްޒެކިއުޓިވް ކޮމިޓީއެއް ވެސް އުފައްދާފަ އެވެ.\nޔޫތް މިނިސްޓަރު އަހްމަދު މަހްލޫފް އަކީ ނިއުރޭޑިއަންޓުގެ ސަސްޕެންޝަނާ އެކު އެންމެ ފާޅު ކަން ބޮޑު ގޮތެއްގައި އެފްއޭއެމްއަސް ފާޑު ވިދާޅުވި އެއް ބޭފުޅާ އެވެ. މަހްލޫފް އޭރު އެފްއޭއެމްއަށް ބޮޑެތި ތުހުއްމަތު ތަކެއް ކުރައްވަމުން ދިޔަ ނަމަވެސް އެ މަސައްކަތް ހުއްޓާލީ ފުޓުބޯޅައިގެ ތެރެއަށް ސަރުކާރު ވަދެއްޖެ ނަމަ ފީފާއިން ފިޔަވަޅު އަޅާފާނެ ކަމުގެ އިންޒާރު ދިނުމުންނެވެ.\nނިއުރޭޑިއަންޓް އުފެދުނީއްސުރެން ކުލަބަށް ހިދުމަތް ކުރުމުގައި ދެމިހުރި އެކުލަބުގެ ބާނީ ކުއީން ވަހީދާއި ކުރީގެ ޗެއާމަން ހަސަން މަނިކާ މިއަދު މަހްލޫފްއާއި ބައްދަލު ކުރައްވާފައިވާ އިރު މަހްލޫފް ވިދާޅުވީ އެ ބައްދަލުވުމުގައި އެ ކުލަބުގެ ހާލަތާއި ބެހޭ ގޮތުން މަޝްވަރާ ކުރެވުނު ކަމަށެވެ.


ސެކިއުރިޓީ ބަލަހައްޓައިދޭނެ ފަރާތެއްހޯދުން\n1. 2020 މެއި 10 އިން 2021 މެއި 09 އަށް ފ. އަތޮޅު ތަޢުލީމީ މަރުކަޒުގެ ސެކިއުރިޓީ ބަހަލައްޓައިދޭނެ ފަރާތެއް ހޯދަން ބޭނުންވެއްޖެއެވެ. ބީލަން ހުޅުވާލެވިފައިވަނީ ، ވިޔަފާރި ރަޖިސްޓްރީ ކުރުމުގެ ޤާނޫނު ( ޤާނޫނު ނަންބަރު : 2014/18 )ގެ ދަށުން ވިޔަފާރި ރަޖިސްޓްރީ ކުރެވިފައިވާ ފަރާތްތަކަށާއި، އަމިއްލަ ފަރުދުންގެ ވިޔަފާރީގެ ޤާނޫނު ( ޤާނޫނު ނަންބަރު : 2014/19 )ގެ ދަށުން ރަޖިސްޓްރީ ވެފައިވާ ފަރާތްތަކަށެވެ.\n2. މިބީލަމުގައި ބައިވެރިވާން އެދޭ ފަރާތްތަކުން، 2020ފެބުރުއަރީ 10 ން 2020 ފެބުރުއަރީ 17 ށް ބަންދުނޫން ދުވަސްތަކުގެ 9:00 އިން 13:00މި ސްކޫލަށްދުރުވެ، ނުވަތަ 7952909 ނަންބަރ ފޯނަށް ގުޅުއްވާ، ނަންނޯޓް ކުރެއްވުން އެދެމެވެ. ބީލަން ހުށަހެޅޭނީ މިމުއްދަތުގައި ނަންނޯޓް ކުރާ ފަރާތްތަކަށެވެ.\n3. މިޕްރޮޖެކްޓާ ބެހޭގޮތުން ބާއްވާ މަޢުލޫމާތު ދިނުމުގެ ބައްދަލުވުން 2020ފެބުރުއަރީ 18 ވާ އަންގާރަ ދުވަހުގެ ދުވަހުގެ 09:00 ގައި ފ. އަތޮޅުތަޢުލީމީ މަރުކަޒުގެ އޮފީހުގައި އޮންނާނެއެވެ.\n4. ބިޑް ހުށައެޅުމާއި، ހުޅުވުން އޮންނާނީ 2020ފެބުރުއަރީ 25 ވާ އަންގާރަ ދުވަހުގެ 11:00 ގައި ފ. އަތޮޅުތަޢުލީމީ މަރުކަޒުގެ އޮފީހުގައެވެ\n15 ޖުމާދަލްއާޚިރް 1441