«Г1алг1ай ловзараши ловзара куцаши» Мерешков Султан by lithon_bcf - Issuu\nГIАЛГIАЙ РЕСПУБЛИКА КУЛЬТУРА МИНИСТЕРСТВО РЕСПУБЛИКА ХАЛКЪА КХОЛЛАМА ЦIА\nГ1алг1ай ловзараши ловзара куцаши\nДешахьалхе Ховш да, гlалгlай къаман вахар атта ца хинналга. Дале а, тарлучох вахара халонех сийленца чакхдоалаш таханенга хьаденад гlалгlай къам, ший дикагlйола, эздий оамалаш йоа ца еш. Дукха я уж вай къаман, сийдола, цlаккха а мах бовргбоацаш йола оамалаш. Хlара денна вахаре эшаш йола башхалаш а я вай къаман, цу даькъе берашта лаьрхlа дола ловзараш а да. Уж да берий сакъердам, маькарло, кулгаговзал, денал совдоаккха ловзараш. Царца\nбераша шоаш а иштта боккхагlчар а зувш хиннад берий хьинар, кадай, т1ахъаьнна хилар, говзал, маькарло. Вай къаман ловзараш да цхьадараш духхьал маlача берашта (кlаьнкашта) ондаргашта, кхелетарашта лаьрхlа, вожаш-духхьал йиlигашта лаьрхlа. Маlача берашта лаьрхlа да: «Когсоалазаш хахкар», «Кожолгаш тlа лелар», «Кхера кхоссар», «Ша тlа маркъилг кхестаяр», «Дирста а йоацаш, «яланга» говр хахкар», «Хьалха воаларгах вадар», «Кlалтlохаргах\nлатар», «Бургацах ловзар», «Кхоссавалар», «Кулг 1одиллар», «Мухале чукарчар», «Ураг1а кхоссавалар». Иштта, гlалгlай lаьдалах къахьегама яхьаш оттаеш хиннай кхелетарашта юкъе (массала, мангала кес даккхара, деса ворда яккхара, калхьар кхостаяь ялат ахьара, мангал тувсара, саьргаш дахара, уж картах дувцара, диг\nгударга т1а 1от1а а хьокхий ирдара, гlала еча эша кхерий (тlой) гулдара, хьажкlаш хьакхара, уж фуала яхара, устагl тулбара, тускар дувцара, доа хьабара, иштта кхыдолча балхашта). Йиlигаш ловза мег «Таьлгах», «Куллах», «Лечкъоргах», «Тlаршингах», «Тениках». Цар кулгашка низ хургболаш, уж\nкlалтlа даха, дикагlа саттаргдолаш пlелгаш а кулгаш а кадай хилийта лаьрхlа гlадж хиннай – йиlигашта лелаеш. Шинна кулгаца хьалоацаш хиннай гlадж, юкъе цхьа ги хиллал юкъ йите, тlаккха из гlадж дlа ца хецаш ши кулг кlалтlадоаккхаш хиннад. (хьажа суртага). Гlадж йlаьха хиннай бий долцца (20-30 сантиметр).\nЙиlигашта а балха яхьаш вlаштlехьа йоахаш хиннай. (Масала, аьргаш еш, тха хьувзаш аьхинг деш, тха къадж деш, эрзий а саьргий а новраш хьадеш, хи тlара хи кlудал яхьаш, устагlа лоргаш, лордаш а тlехьа чуена хьажкlаш цlенъеш, кхеш хьайоахаш, шура\nлувсаш, маша дlабувзаш а из хьабеш а,барзкъаш, маьчаш тегаш, инзаш деш, тханах пазаташ, кулгйоахкоргаш еш, бlегlинг, маша хьувш, тха хьувзаш, даар кийчдеш: хьалтlамаш еш, чlаьпалг деш, хьовла кхехкадеш, хьаьша г1улакх дара куцаш 1омадеш, к1одар кийчдеш, налхий лоаладеш и. кх. д1.)\nКуллах ловзар Кулла lодул шаьрача моттиге. Ловзара моттиг белгалъю сизаш хьекхе. Кулла «миркха» тlа гlадж техе из урагlа кхосс, тlаккха куллана шийна гlадж техе гаьна дlадохийт, сизал дехьа даьлча из хьадахь кхычо. Дlа а вода юха а воагlа из «гарскога», ер дешаш а оалаш: «Ибана кулана гарсана ког». Нагахь санна кулла миркха тlа гlадж теха хьалкхессача из дlа ца кхете, арг1а кхычунга дlалу, вешта аьлча ловзара аргlа т1ехьа воаг1ачунга йоал . Куллах ловза йиш я 2-6 саг. Иштта ийшар ара а воалаш, ловзар д1ахохьу. Кулла шин тайпара хул. (хьажа суртага).\nКожолгаш т1а лелар Кожолгаш бера ханага хьежжа з1амига – докхха хьадеш хиннад. Кожолгаш хьаду б1арингех е кхыйолча дахчах. (хьажа суртага). Когашта к1аьда хилийта къадж к1ала дилле лел кожолгашца. Ловзара куц: Цу ловзара дакъа лоацаш шиннегара д1а иттанега кхаччалца хул. Кожолгаш т1а дукхаг1 лийннар котвоал, иштта хоадаяь (белгалъяь) йолча д1оахалла сихаг1 д1авахар, вешта, хьалхаг1а д1акхаьчар а котваьннарг лоарх1. Уж леладаьд иштта хих дехьа воалаш а колд йолчара т1ехвоалаш а г1онна. Кожолгашца леларо г1о деш хиннад берий (к1аьнкий) денал, маькарал, яхь совйоаккхаш. Цхьа аьрдаг1а йола йи1иг а кожолгашца лелаш моттигаш нийслуш хиннай.\nМаркъилгах ловзар Маркъилг хьаю истара муlах, попа, къахьа эсте, наджа е кхыйолча чlоагlача дахчах, ц1оахарца кхеста, а еш. Из езах хилийта юкъе lург даьккхе лоаладаь даш чудотташ а хиннад. Ловзара куц: маркъилг шаьрача моттиге ша тlа кхостаю, цул тlехьагlа шод етташ мей йолийт из. Дика из кхаста йолаелча маркъилг «эттай» оал, вешта аьлча,маркъилг сиха кхеста йолаеннай яхлга да . Шод хьаю бежана цlогах, кlомала таьх, аьса таьх (хьажа суртага). Цхьана 4-5 маркъилг кхостае йиш я, уж вlашагlкхийтта маркъилг lоежар «ваьгав» аьле, цкъарчоа аравоаккх. Котваьннарг лоархl lо ца йожаш дукхагlа маркъилг кхестаяьр. Х1ара б1алаг1 котваьннар белгалвича ловзар юха а дlадоладу. Маркъилг кхестае йиш я доккхача дахчан оаркхо чу (ша боацача хана).\nГlолгех ловзар Г1олгех ловза йиш я шиннегара барх1 сагага кхаччалца. Ловзар д1адоладалале цар барт баьчча тайпара ловз уж. Вешта аьлча, х1аране масс-масса г1олг 1ойог1аргья, масса г1а гаьна ваьнна «тхьиймаз» тохаргья белгалду цар.Царех ловзара арг1а а куцаш а белгалдеча хана барт ца кхийтача г1олг а лонгаш хьалха – т1ехьа, дар – доацар белгалду. Т1аккха шаьрача моттиге г1аджаца герга сиз хьекхе, х1ара ловзаш волчо цхьацца, е кхы дукхаг1а г1олгаш 1ойог1 цхьан муг1арах, г1олгий «тов» яха оаг1ув к1ал а йолаш, «горч» лакхе а йолаш юкъе цаъ, е шиъ г1олг чакхъяла моттиг а юташ. (цхьайолча хана юкъ йоаккхаг1а ютт, барт а бий). Цул т1ехьаг1а хьалхаг1а «тхьиймаз» д1атохаргьяр белгалву, г1олг хьал а лонгаш. Г1олг «горч» эттачо хьалхаг1а тох, «тов» эттачо шоллаг1а тох, «фур» эттачо-кхоалаг1а, «ча» эттачо виълаг1а. Нагахь санна шинне «горч» эттача, ц1аькха а лонг г1олг, арг1а хьанга кхоач ха. Д1ахьакхача сиза т1ара массехк г1а д1а а бисте, д1атох «тхьиймаз» арг1-арг1ах. (хьажа суртага). Из д1акхийтта оагаяьр «тхьиймаз» техачун я. Д1а ца кхете, арг1а т1ехьа воаг1ача ловзачунга кхоач. Из ловзар иштта д1ахохьу. Цул совг1а «тхьиймаз» д1а ца кхеташ виссачо ца1 е кхы дукхаг1а г1олг 1ойог1, баьча бартага хьежжа. Г1олгех ловзаш д1аеттачох вай лакхе ма аллара «тхьиймаз» оал, из г1олгех йоаккхаг1ъяр я, иштта лоаман хьаг1ара («акха бодж») когах яьккхача г1олгах а ю «тхьиймаз». Иштта «тхьиймаз» ю берза г1олгах а. Из езагlа хилийта юкъе lург даьккхе, лоаладаь даша (свинец) чудотт. Белгалъяьча моттигера гlолгех тхьиймаз дlатох 3-7 гlа гаьнара (ловзаш барий бартаца). Гlолгех дукхагlча даькъе бераш, хьаьта наггахьа боккхий бараш а ловз. Цул совгlа, дlаяхача замалахь гlалгlаша гlолгашца къоастабеш хиннаб цхьабола къовсам а. Гlалгlайчен лоамашкара Фуртовг яхача юртах цlи туллача хана къовсам баьннаб массехк тайпанна юкъе, – «тхаи-тхаи тайпан цlи тилла еза», – яьхад цар. Тlаккха цхьанне аьннад: Хьадувла гlолг лонгаргья я вай. Цо беннача кхаджаца цlи тулларгья укх юртах. Хьалхагlа гlолг «фур» ежай, шоллагlа «тов» ежай. Иштта цlи тиллай, йоах, цу юртах, «Фуртовг» аьнна.\nИз деш хиннад зlамигача берах цlи туллача хана а, е кхыбола моллагlа а къовсам хилча. Г1олга йиъ оаг1ув я: «ча», «горч», «фур», «тов».\nЙилбаза баргал Йилбаза баргал гlалгlай къаман ширача замалахь денз хинна хьаькъал, маькарло тохка ловзар да. Из цхьан саго даьд ала йиш йолаш дац, хlана аьлча из халкъа кхетамо вlашагlделла да. Цу ловзарца дувзаденна цхьа шира дувцар да вай къаман: Моцагl-моцагl цхьа зlамсаг хиннав шоай лоалахарча юрта бахача бlаьхийча, цlихезача тайпан дезалера йоl езаш. Цхьабакъда цунна ховш хиннад йийхача шийга из лургйоацилга, йоl раьза яле а. Цхьан дийнахьа хьаста керте хий да енача, шийна езача йоlага зlамсаго аьннад: – Хьо сога я раьза йий, сона хов хьо сона санна се хьона а везалга? Йоlо жоп деннад: – Хьога маьре я раьза-м яр со, бакъда са даьй раьза хургбац,тlаккха вай вахар цхьана хургдац, цудухьа хьо сайна мелла везе а, даьша яхар дича бакъахьа хет сона. Тlаккха зlамсаго ше хьаяь «йилбаза баргал» дlакховда а яь йоlага аьннад: – Кхоана укх ханна ер йоха а ца еш lа хьайоасте, lа яхар да хьона, ца йоасте, аз йодаяъ дlаюгаргья хьо. Йоl раьза а хинна, дlа-хьа къаьстаб уж. Бакъда, кхо ди даьлча а йоlа из хьаяста хайнадац. Баь барт кхоачашбеш, зlамсаго йодаяь дlайигай из. Йиlий даьшка саг дlа а вахийта, хиннар долчча беса дlадувцийтад, цхьабакъда, цар тайпан мел бараш хьежача а «йилбаза баргал» хьаяста хайнадац. Тоама болхарашка а хиннар д1а а дийца з1амсаго д1аеннай «йилбаза баргал» а. Цул тlехьагlа йиlий даьй оагlангахьара воккхагlчо аьннад-ер хlама оаш тхона гуш хьа а йоасте юха дlа а тоссе, тоам ба шоана аьнна. Бакъда зlамсага оагlорахьар цунах хlама ховш саг хиннавац. Тlаккха кхоачаш найц хинна а валале, зlамсаг йиlий даьшта духьал воалаваьв. Гlалгlай lаьдалах уст-даьнеи уст-наннеи духьал водаш мича хиннав найц, цхьа доккха х1ама ца нийсделча. Цудухьа з1амсаго ше устц1аьшта духьал вигача ше къамаьл д1адоладеш аьннад: – Шух дола эхь-бехк Дала лоарх1алда, шоана духьал сай ва везаргволга хайнадаларе, ер х1ама аз сай карах доалийтаргдацар. Дале а,\nер хиннадолаш «йилбаза баргал» иштта хьайоаст аьнна, хьайоасташ, юха д1атоссаш а д1агойтай з1амсаго. Йо1 йолчар воаккхаг1чо аьннад т1аккха:Ер х1ама хьае хьаькъал долча з1амсаго тха саг а кхоабаргья, вахалела аьттув болаш а хургва из. Цудухьа тхогара тоам ба шоана, зоахалал хиннад шун. Цига мел хинначо ловцаш даьха цу г1улакхах тоам-текъам хинна г1оза баха хайшаб йо1и з1амсаги. Иштта, хьаькъал долаш, говза хиларах шийна еза йо1 йоалаяьй цу з1амсаго . Бераш, шоана ховргдарий «йилбаза баргал» хьае а, д1атасса а, хьаяста а? Хьажал шоай фу хул (сурт).\nТаьлгах ловзар Таьлг хьаду дахчах, цун д1оахал да боаржабаь биъ-пхиъ п1елг (12-15 см), сомал 3-4 сантиметр. Цунца я г1адж цхьа дол совг1а й1аьха а йолаш. (50-60см). Таьлгах ловзара куц: Цунах ловз ши тоаба, 4-5 цхьана а волаш, цу даькъе йи1игаш я. Таьлгах д1аетта г1адж бийна т1ехьа бийнаца хьалоацаш, е дагардергаца, е г1олг ленге хьалхаг1а д1атоха малав а хьеже сиз хьекхача, гома чу 1одог1 таьлг. Т1аккха г1адж техе, д1адохийт цу чура. Нагахь санна г1адж д1а ца кхете, е таьлг «доазонал» ара ца доале, из «ваьгав» оал. Вешта аьлча, ловзара арг1а кхычунга д1алу. Котваьннарг лоарх1 «доазол» дехьа таьлг г1адж теха в1аштта козза д1адахийтар ца а «воагаш» (в1аштта массехказа котало яккхар геттара дика лоарх1).\nКхера кхоссар Цу ловзара эш герга а болаш 4-8 кийла дозал дола кхера. Ловзара куц: Шаьрача сиз хьекхе из д1акхосса беза моттиг белгалъю. Т1аккха кхера хьа бе а белле, массехк г1а гаьнара хьаведе, хьекхача сизал т1ех ца воалаш кхера д1акхосс. Хьинар зувча цу ловзаре дакъа лоацаш хул кхелетараш (14-17 шу даьннараш). Царна лаьрх1ача кхера дозал к1езигах хул. Иштта ханна нийсбенна кагийнах а ловз, безаг1бола кхера кхоссаш. Котваьннарг лоарх1 кхера гаьнаг1а кхессар.\nБ1арех ловзар Цу ловзара мег кхаьча даьнна боча б1араш. Б1арех ловзара куц: Шаьрача моттиге ловзарех х1аране 1одохк цхьацца е кхы дукхаг1а б1араш, юкъе б1ар чакхдаллал моттиг юташ, цхьан муг1арах. Х1аьта шоллаг1чо д1атох ший бе доалла цхьа б1ар, ворх1 г1а е дукхаг1а гаьна а ваьле. Цул совг1а б1ала т1а 1одег1ача х1ара шишша б1ара боараме цхьацца г1а гаьна белгалъю б1ар д1атоха моттиг. Т1аккха арг1а хьалха-т1ехьа хьанга я белгалду дагардергаца. Нагахь санна б1ар д1акхете, цо мел оагадаь б1ар д1атехачун да, д1а ца кхете баьча бартага хьежже ца1 е кхы дукхаг1а б1ар 1одул б1ала т1а, т1аккха арг1а т1ехьа воаг1ачунга йоал. Ловзараш ши саг а кхы дукхаг1а а хила йиш я.\nБургацах ловзар. Г1алг1ай 1аьдалах бургац хьаеш хиннай газа ц1оках-каьрдигах (сулув даь тоаяьча), массехк дакъа чиллан таьца е аьса таьца тийга а тийге, йизза чу тханка (тхана юкъера вог1а дола канаш) дехке. Т1аккха д1атегаш хиннай. Хьамча (резиновый) бургац санна еце а, герга хулаш хиннай из. Ловзара куц: Бургацах ловзаш хиннаб шаьрача моттиге ялх-ялх, барх1-барх1 саг юкъе вола тоабаш хиле. Котваьннарг лоарх1 духьала ловзача тоабан «доазон т1а», царга бургац д1а ца кхоачийташ, м1арга бетташ дукхаг1а ловзар (д1а-хьа кхувсар). Укх ловзарах дукхаг1а к1аьнкаш ловз, х1аьта йи1игаш а ловза йиш я (шоаш къаьстта).Бургацах ловзара цхьаькха куц да, карара-кара кхувсаш, кулгашца из ловзаяр а мегаш.\nКог-соалозаш хахкар Ког-соалозаш хахкар духхьал к1аьнкий ловзар да. Ког-соалозаш хьаю попах, 1аждакхах, е кхыйолча ч1оаг1ача дахчах. Ког-соалозий ковраш хьалхьовзаргдолаш кийчъяь дахчаш яьчу кхехкаю, т1аккха йокъа а йий, хьатоаю, шаьръю. Уж шиъ я къаьст-къаьста, хьалхьайза ковраш (миркхаш) долаш, хьалаца б1арингах даь конаш доахкаш (хьажа суртага). Ког-соалозаш дукхаг1ча даькъе мухале гувна т1ара чухехк, иштта шаьрача а хахка йиш я уж.\nТ1аршингах ловзар Цу ловзара эш боккха боаца (кхокхан фуъ миссел) герга пхиъ кхерилг. Ловзара куц: Пхиъе кхералг шаьрача метте аьтта кулгаца, аьрда кулга т1аг1олла кхессе lолегаду кlалгlолла чакхдаьккха (хьажа суртага), lокхосс. Тlаккха аьрда кулга нана пlелгахи хьокха пlелгахи «ков» ду, царех «ковна» гаргагl улачох дlа а ца кхетийташ, цхьацца боаккхаш, уж кхерий чакхдоах цаl урагlкхувсаш, цунца цхьана из ураг1акхесар лаьтта lо а ца божийташ хьа а лувцаш. Эггара тlехьа «ковнах» чакхбоаккх гаргах уллар, тlаккха цаl хьалкхесса биъе кхера хьаэца беза цхьацца эцаш, е гарга ухка биъе цхьана. . Хьалкхувсар цхьа дол мара кертал лакха балийта йиш яц. Нагахь санна хьалкхесса кхера lобоже, е хьаэца безар ший аргlах хьа ца эце, е «ковнах» чакхбоаккхар чакх ца боаккхе, е гарга уллачох чакхбоаккхар дlакхете, ловзаш вар «ваьгав» оал. Аргlа кхычунга дlакхоач. Укх ловзарах ловза йиш я 3-4 саг. Т1аршингах ловзаро гlо ду берий (йиlигий) пlелгаш, кулгаш кадай хилийтара, цар яхь, маькарло совъяккхара.\nБердах урагlа вахар Ахка вахара кхерам боацача ира мухале йолча берда йисте кlаьнкий а йиlигий а яхьаш lалашъеш хиннай сихагlа (хьалхагlа) бухье малагlа воал хьожаш. Вай нах лоам бахача хана цу тайпара долча ловзарий лерхlам лакха хиннаб, зlамига долча хана денз берий дlа-хьа, хьал-lо лелара поалхам (опыт) совъяккхара. Укхаза а хьалхале яьккхачоа лаьрхlа лакхе совгlат дуллаш хиннад (бlоржаш, кий, хулчеш, йи1игашта – йовлакх, шант, шовлакх).\nДозал айдар яхьаш Ер тайпа ловзар-куца яхьаш д1аяхьарца берий дег1а низ тохкаш, цар могашал 1алашъяра оаг1онаш белгалъеш хиннай. Дукхаг1ча даькъе берий (к1аьнкий) уж яхьаш й1айхача хана (б1аьсти, аьхки, гурахьа) в1ашт1ехь йоахаш хиннай. Цар ханага а дег1ага а хьежже царна айдулургдола кхерий хиннад х1ара пхьег1а т1а. Кхера дукхаг1а-к1езигаг1а айбарца зувш хиннад берий хьинар а низ а. Ший нийсархошта юкъе дукхаг1а кхера айбаьр кот а волаш, цунна совг1ат а луш дерзадеш хиннад ловзар. Ер тайпа яхьаш д1ахьоча метте т1ахьожаш боккхаг1а бараш хиннаб.\nКулг lодиллар Цхьатарра ши кlаьнк юхьадухьал lо а хоавий лохача гlандаш тlа, аьрда кулгаш аьрда гонаш тlа а дахкийте, яхьаш дlайолаю аьтта кулгаш гlортадеш «миъ» аьле. Котваьннарг лоархl кхаь кхаджах шозза вокхан кулг lодиллар. Баьча бартаца йола бокъо толхаяьр ийша хулаш хиннав.\nГарскога лелар Цхьа доазув белгал а дий, бераш мугlарах дlа а эйтте, гарскога (цхьа ког хьал а айбий кхувсалуш вахар) болх. Айбаь ког лаьттах хьокхабелча «ваьга», вешта аьлча, ийша лоархl. Кхувсалуш болхаш ер илли оал: Гарс-карс гарсана ког, Цхьаь бода келана ког, Ишта-вешта алалахь, Кlаьд ца луш кхачалахь! Йиллача (белгаляьча) моттиге дlакхаьчачара юхаболалуш вокха когаца бахка могаду (барт хилча баь).\nЛечкъоргах ловзар Ер кlаьнкий а йиlигий а ловзар да. Дагардергаца белгаладоаккх, бlаргаш дlадувшаде малагlа ва. Ловзараш 5-7 саг вlашагlкхийтача, хьалхагlа миъ аьнначо дагардерг доладу: Дуга дуга, даьсса дуга, Шийтта = мийтта, гlала-гlула, Гlов-ткъов, сийна сигале, 1аьржа лаьтта, цаl дlавоаккха Донгархо. Тlеххьара «донгархо» яха дош оалаш, из чакхдоалаш дагардерг оалачун кулг кхийттар бlаргаш дlадувшаде ва (я). Цо бlаргаш бокъонца дlадувшадаьдий хьожаш цаl хул. Бераш дlалечкъача цхьанне оал ,- "хьалаха тхо", аьле. Бlаргаш дувшадаьр уж лаха вода (йода). Баьча бартага хьеже ловзара бокъонаш белгалъю бераша, шоашта бакъахьа (аттагlа е халагlа) хеттача тайпара. Лечкъа воаллар барзкъах, куцах вайзача а мичахьа ва хайча а мегаш да. Бlаргаш дувшадаьр котваьннарг лоарх1, шевар цо хьалохе. Т1аккха ловзар д1ахьу к1ордадалцца, е кхыдола ловзар дагадоххалца\nХьалхавоаларгах вадар Ер ловзар яхьаш санна чакхдоал. Цхьа моттиг (150-200 г1а) белгал а яьккхе, муг1арах д1аоттадаь бераш «миъ» аьле д1адовдийт. Ма тарлу в1аши цхьан ханнара дола бераш шо-шоаш довдийт, массехк тоаба йий уж къоаста а деш. Ер тайпа яхьаш иштта увттаеш хиннай, гаьнаг1а малаг1а водалу хьожаш а лоаца моттиг белгал а яь байддарех хьалха малаг1а воал хьожаш а. Хьалхаваьннар котало яьккхарг хул. Моттигаш массехк тайпа белгалъеш а (хьалхара, шоллаг1а, кхоалаг1а), царга хьежжа совг1аташ луш а д1адерзаду ловзар (б1араш, ц1е олгаш, б1ег1инга кийнаш, хулчеш, нахьара маьчаш, тхан пазаташ).\nХьаьша лоравар Укхаза в1аший ханнара долча берий цхьаттара ши тоаба (виъ – виъ, барх1-барх1) саг в1ашаг1а а кхийте цхьаькха бер (к1аьнк) «хьаьша» арг1а кхоачашъе белгалвоакх укх дагардергаца. Генара-генара геттена, Гаьнаш етта хьа кертах, Дув баха, Балтий, хьох, Шалта мукъ бац хьога, Бустама бот бац хьога, 1уре-саре зовза ва, Делкъийна хьаьша ва. Цул т1ехьаг1а «ц1а» да аьле сиз хьекхе цхьа моттиг белгал а яьккхе цу чу хьаьша «1охоаву», вешта д1аоттаву. Из лоравеш хул хьалхаг1а хьаьшага маьрша воаг1алва аьнна моаршал хатта дагадеха берий тоаба. Вож бераш из «лочкъаве», вешта аьлча низах озаваь шой фусаме чувига г1ерташ хул. Акхар шой тарлуш йола духьале ю шой хьаьша лоравеш. Нагахь санна из цар лораве аьттув ца боале уж ийша лоарх1. Иштта д1аходода ловзар.\nК1алтохаргах латар Ер ловзара кеп йолаш а яхьий кеп йолаш а да. К1алтохаргах лата хьакъоаставу в1аши цхьан ханнара ши к1аьнк. Шаьрача баь т1а д1а а оттавий ,цхьатарра д1адоладайт латар. Ност лаца а чоалког тоха а могаду цига. Т1ехкар (юкъах доалла) хьалаьце хьалъайвар а кхыбола аьттув лахар а духьале еш дац укхаза. Дег1а низ бар аьнна тоъаш дац, хьоца латаш вар хьо-л маькарах, кадайх вале. Цудухьа бераш з1амига долча хана денз хьа 1омадеш хиннад говзалца лата, вож к1алтоха, болча аьттонца котало яккха. Иштта дика лата 1омавеннар т1ехьаг1а «буг1а» хиле, яхьашка дакъа лувцаш, ц1ихезе д1аводаш хиннав. Иззамо вар халкъо «леташ сакъердалу хьанаьхк», аьле ц1и йоаккхаш вувцаш, сий деш лелаваьв, цо мехка юхьа толамаш доахаш хиларах. Укх яхьашка котваьннарг лоарх1 шийца летар 1о а теха, из цхьан юккъа меттахь ца валийтар. Моллаг1а а цхьана д1адоладу ловзар «миъ» яха дош алийте доладайташ хиннад боакхаг1чарех цхьанне.\nГовр хахкар Говр хахкара а яхье боахаш хиннаб к1аьнкаш. З1амига волча хана денз (3 -5 шу даьлча денз, говра т1а ваг1ачо хьалхашка хоавеш а говра юхь лаьце хоавеш а хьакхашта ваьккхе 1омавеш хиннав к1аьнк х1ара дезале. «К1ант дика – ды дика» оалаш кица а да вай къаман. Цудухьа цу г1улакха йоакхо хьалхе еш хиннай. К1аьнкаш говр хахка а царна 1унал де а йоажае а 1омабеш къахьийгад боаккхаг1ачар. Цул совг1а, яхьашка дакъа лаца, хахка кийчъеш йолча говра «Ферха цонашкара»* йол а кхерза мукх а луш хиннаб, кера атта хиларах. Берий ханага хьежже оттаеш хиннай говр хахкара яхьаш. Цкъарчоа г1а боккхаш, чоаболах говр д1ахецаш, бераш (7-9 шу даьннараш мишта даг1а хьожаш хиннаб. Итт-шийтта шу даьннарий декхараш чоалханех хиннад: дирст дlайолла, говр хьаяста (каразах** дlайийхкачара), гlабаш (баргал) дlатоха-хьаяста, фуъ билла, цlеньеш кулг хьакха, яланга тlавагlа 1омавала, лоацача моттига сихха хахка, иштта йортах говр яхийта , и кх. д1. а. Пхийтта-вурийтта шу даьнначоа, цул совгlа, говр хахкара мел дола куц довза дезаш а хиннад, из вордах дlайожа-хьаяста, нувр тилла ха дезаш а хиннад. Говраш хахкара боарам къоаноша белгал а бий, цхьан мугlарах дlа а оттаяйте дlахоахкийташ хиннай говраш. Уж хоахкаш йола гаьнал а (боаккхаш бола го) тайп-тайпара дlоахал долаш хиннай (3-10 километр). Баьча бартага а дехкача совгlаташка а хьежжа говр хьалха еча – хьалхара, шоллагlа еча – шоллагlа, кхоалагlа еча – кхоалагlа моттигаш луш хиннай. Совгlаташ дукха хилча йиълагlа, пхелагlа моттигаш а белгала йоахаш хиннай, совг1аташ даларца. 1алаьмате лакхача боараме хиннад говраца вена хьаьша воаг1аш а из д1аводаш а «лийта а лоацаш» говра т1ера воссавар а иштта т1ахоаваь накъаваккхар а.\nМухале чукерчар Бай баьннача мухале* цхьа моттиг белгал а йий, цига бераш керча а керчаш (lодийша) е кlалтlара а дувлаш (настараш та lохайша) lодоагlаргдола яхьаш увттаеш хиннай. Укхаза котваьннарг лоархl белгалъяьча моттигах сихагlа керчаш, е кlалтара вувлаш чакхъваьннар.\nКхоссавалар (дlоахалла) Шаьрача моттиге сиз а хьекхе цу тlера дlа гаьнагlа малагlа кхоссалу белгалвеш кхувсалуш хиннаб хьалхагlа кагирхой. Из деш хиннад вахаре из накъадарг доландаь. Хийла аьлех** е зlамигача хих кхоссавенна тlехвала везаш моттигаш нийслуш хиннай вай лоамашка. Гаьнагlа кхоссавеннар кот волаш чакхъйоалаш хиннай уж яхьаш. Укхаза а совг1аташ луш хиннад, кхыйолча яхьашка санна.\nХьан кийнг? Ер ловзар гаьнара хьадоаг1аш да. Бераш дукхаг1а мел хул дикаг1а да, бакъда, пхеннел к1езигаг1а хила йиш яц. Кхаж бена хержа ши к1аьнк тхьуже (иштта оалар хьалха финишах) 1охов. Кий, т1ехкарах такхарг шод а бийя, д1аехк. Из хила еза, цу юртарча, дика е во хилар т1аг1олла ц1и яхача сага я, яхаш, бакъда, цун ц1и къайлаг1а лоаттаю, 1охайна ваг1ача шиннена мара ца ховш. К1аьнкаш арг1аг1а хьат1аух. «хьан кийнг?» – яхаш, хетт царга. Нагахь хьат1авенача к1аьнко нийса жоп лой, хайша баг1араша кий д1ахец. Хьат1авеначо, из сиха хьа а ийце, шийна гонахьа латтача к1аьнкех цхьаннена тох. Д1акхийттачо кхычунна тоха еза из. Иштта массе волча к1аьнка кхийтта чакхъяла еза кий. Цул т1ехьаг1а, ловзар юха а, хьалха мо, шиъ 1о а хай, д1ахо дода. Нагахь санна, хайша баг1араша хьаьм1аьргаш ювце, массане арг1 – арг1аг1а царна етт кий.\nТаьлгах ловзар Ер ловзар х1ама нийса кхоссара кулги б1арги дика 1омадеш да. Таьлг ше 10 – 15 см д1аьха а долаш, нийсса пхораг1а хьахоададаь герга к1арг да. Из ца1 хила деза. Цул совг1а, х1ара ловзаш долча берага (цу беро хьалдахийта кулг миссел й1аьха) къоалам санна иръяь г1адж хила еза. Цун ирбаь бухьиг морц, ц1ерага а хьокхаш, х1ана аьлча, лаьттах 1очуховча хана, бухьигах к1удж балийтац т1аккха. Из г1адж ц1она хилча – иззаморг кхы дац. Таьлг д1акхосс 15 – 20 г1а гаьна. Хьежа а еш, ирбаь бухь хьалха а болаш, гебаг1а хьисапе таьлга д1ат1акхувс г1ажамаш. Эггара гаргаг1а лоарх1, йоддаше г1ажа бухь т1акхийтта таьлг меттахьадаьккхар. Таьлга цхьатарра гаьна бухь 1очухайна ураяг1аши 1оежа уллаши ши г1адж хилча, ураяг1ар гаргаг1а лоарх1. Эггара гаргаг1а г1адж ежачо, г1адж хьа бе а елле, нана п1елгацеи т1ахьокхача (хьалхарча) п1елгацеи таьлга цхьа юхьилг хьа а лаьце, таьлг хьал а кхессе, г1адж техе таьлгага кхур бохьийт. Циггара ваьнна из таьлг долча кхаччалца гарс – ког (цхьан когаца) ваха вез эггара гаьнаг1а г1адж ежачун. Цул т1ехьаг1а, таьлга пхи г1а гаьннара г1адж а техе цу г1ажа д1оаххал таьлг д1а а кхессе, шозлаг1а а кхур бохьийт. Д1ахо гарс–кога ваха веза шозлаг1а гаьнара г1адж ежачун, и. кх. д. Нагахьа санна хьалхаг1а а шозлаг1а а кхозлаг1а а таьлга кхур бохьийтачун футт хуле (г1адж таьлгах туле), ловзар юха керда доладу.\nКаьрдига бургацах ловзар Ховли шоана, бераш, шун ханнара бераш хьалха мишта ловзар, сенах ловзар? Бера дег1адара, ондадалара, низ болара, из кадай хилийтара ч1оаг1а пайдане а массане а дика т1аэцаш сакъердаме а берий ловзараш дар хьалха. Массала, каьрдига бургацах ловзар. Ж1ака а даьккхе, в1аши 50 – 60 г1а гаьна ши тхьудж (х1анз царех старт а финиш а оал), белгалдора. Ловзаш дола бераш нийса шин тоабан (команда) декъалора. Х1ара тоаба ший тхьамада (капитан) волаш хулар. Шай дале а эппаз дале а хьалонгар. Моллаг1ча тоабане белгалъяь оаг1ув т1айолаш ахча 1одежача, из тоаба маг1а йоалар, бургаца г1адж еттарг йолаш. Маг1арча тхьужерча к1аьнкашта бургац хьалленга езар эг1арча тоабанцарча к1аьнко. Маг1арчар х1аране шозза г1адж тоха бокъо яр, тхьамадай – кхозза. Г1адж д1а ца кхеташ «футт» хинна мел виссар юстар а ваьле д1аоттар. Моллаг1чун г1адж кхийта бургацо кхур бихьача, эг1арчар тхьуже бовда безар. Цу тхьуже д1аккхачалехьа эг1арча к1аьнкаша теха бургац моллаг1чох а д1акхете, тоабаша моттигаш хувцар. Нагахь санна маг1арчар г1адж теха йода бургац лаьтта йожалехьа вокхар цхьанне хьалоацар е маг1абовла бокъо яр эг1арчар.\nДж1аккаш Дж1акаш цхьан ловзоргаца шиъ да. Уж хьаду дахчах (попах, наджах). Цар д1оахал ши п1елг да (3,5 – 4,5см), сомал цхьа п1елг (1,5 – 1,7 см). Уж диъсаьна да. Цхьан оаг1он т1а д1оахал сизаш доах, шоллаг1а оаг1ув шаьра я, кхоалаг1ча оаг1он т1а зула да сизаш, йиълаг1ча оаг1он т1а пхораг1а. Ловзара кеп: Дагардергаца е дж1аккаш шоаш хьалтайсе, белгалайоаккх ловзачар арг1а (2-4 саг). Баьча бартага хьежже къостаду, массаза арг1арг1ах дж1акаш хьалтовсаргда. Массала, итт-иттаза товсаргда е дукхаг1а-к1езигаг1а товсаргда аьле. Котваьннарг лоарх1 дж1аккай цхьатарра йола оаг1онаш дукхаг1а цхьана лийгар. Ловзар д1ахо хьош хилча дж1аккаш хьалтовсара арг1а котваьнначунгара йолалу.\nПилхьал валар Ч1оаг1а 1обег1ача шин б1оаг1а юкъе эзза муш д1атох, хетаргахьа шин сага лакхал совг1а долаш (4 метр гаргга) . Б1оаг1а т1а г1олла ураг1 а вахе, муша т1а г1олла д1а-хьа ух пилхьал воалар. Иштта говзал йолча сагах пилхьа оал. Мехка юкъе ц1и хозаш хиннай пилхьал воалача сага. «Хьанаьхка во1 пилхьал воалаш ва», – оалаш хиннад хьалха. Цунца яхье ваьннар кадайг1а вале, дукхаг1а а дикаг1а а из лелалой котало цунна луш хиннай. Цхьан хана вай мехка дика даьржа хиннад пилхьал валар. Х1анз циркашка го йиш я пилхьаш, бакъда, цар говзал 1алаьмате лакха я. Кхоачам а дукхаг1а ба. Царех акробаташ оал. Вай г1алг1ай мехка из хоза, наха езаш т1аэцаш хинна говзал йицьенна д1аяьннай.\nУраг1а кхоссавалар Укх ловзара куцах лаьца шира дувцар да вай къаман. Моцаг1а денз хиннад хургболча къонахий яхь, денал, маькарло, дег1а низ тохкаш тайп-тайпара ловзараш а ловзар – куцаш а. Кхелета кагирхой в1ашаг1 а техе мохк гулбеннача яхьаш д1ахьош хиннай, массе а, ловзарашца цар маькарло а тохкаш. Цунах «къонахий ц1ай оалаш хиннад». Цига чакх мел баьннарашта «къонах» аьле ц1и луш хиннай. Х1аьта «дика къонах» яха ц1и-м цар шой вахара эздийча оамалашца йоаккхаш хиннай т1ехьаг1а. Уж яхьаш чакхъйоахача хана белгала ваьннав Т1умхой тайпан да лоарх1аш вола Гий, Яндра во1. Цунца нийсвала могаш саг хиннавац цхьаккха а тайпа яхьашца: вадарах, к1алтохаргах латарах, ураг1а вадарах, дозал айдарах, кхера кхоссарах, говр хьовзаярах (укхаза геттара белгалаваьннав Гий; 1аьржа доаг1ача 1арам-хих ший говр ги а елла дехьа валарца). Т1аккха ураг1а кхоссавалара яхьашка дакъа мел лоацар сага лаккхал болча кхерах, мухале чу а ведда, тlехкхоссавала везаш хиннав. Гий мухале урагlа ведда т1ех кхосавеннав.Цу яхьашка а цунца нийсвала аьттув болаш саг хиннавац. Цигга, ханна къона вар аьнна а доацаш, «Мехка къонах» аьнна цlи тиллай Гийх. Ловзара кеп. Шаьрача улла кхера (е кхыйола хlама) lохайна вагlача сага лаккхал бале, цхьан 20-25 гlа хьа а веде тlехкхоссалу, белгалдаьча доазонал дехьа а ца воалаш. Бокъо ца а толхаеш лакхаг1а кхоссавеннар котваьннарг лоарх1.\nБурчолг Отара биллача оарцах, е лаьрхх1а 1обег1ача шин б1оаг1а т1а пхорах йиллача дахчах муш а техе, хьабу бурчолг. Бер 1оховча метте ардакха дакъилг юлл, талбаш йохк. Муша ши гов хьа а лаьце даг1аш хул бер. Нагахь санна бер сов з1амига дале, доаккхаг1чо хьа а лаьце хохк из бурчолгаца. Бурчолг хахкара арг1а белгалъю дагардергаца е цхьанне «миъ» аьле.\nЯй Шаьрача моттиге герга к1оаг боаккх цхьа метр диаметр а йолаш. Цох «яй» оал. «Яьна» гонахьа, з1амига к1оагилгаш доах. Царех «кадаш» оал. Нагахь санна ловзаш ворх1 вале, ялх «кад» боакх. Ловзарашта хьамча бургац а еза, х1аранена г1адж а еза. Ялх д1аотт, ши-ший «када» чу г1аджа бухь 1очу а оттабий. Ца1 гоннахь лел, г1аджаца бургац хехкаш, «яь» чу тасса еза цо бургац. Вокхар г1ажамаш етташ из бургац д1аухийт, «яь» чу ца тоссийташ. Бакъда, бургаца тоха аьнна г1адж хьааййича, «кадилг» мукъабоал, цу чу ший г1адж 1очуоттае йиш я гонахьа лелачун а уллув латтачун а. Кадай хьовз шевар, ше – шийна «кад» лаца. «Кад» боацаш виссар аравоал: цо бургац хехк. Нагахь санна аралелачо хехка бургац «яь» чу эккхе, шеволчо «кадаш» хувца деза. Хувца ца кхийнар аравоал. Сакъердаме, йоккха кадайл эшаш ловзар да из. Безам мел-б дукха хила йиш я ловзараш.\nТениках ловзар Йи1игаша цхьан фусаме гул а яле тайп-тайпара зигаш, чопилгаш, к1аргаш в1ашаг1 а техе, теникаш хьаю. Уж з1амига а йоаккха а хул. Кулг кара маха а боаккхаш, царна барзкъаш тег, догамаш ду цар. Дахчан пхьара говзал йолчунга з1амига ага хьа дайте, цу чу теник ага а йилле, ловз йи1игаш. Ца1 «нана» хул, вож «даьнана», т1аккха з1амаг1ъярех цхьа йи1иг «йиша» я аьле, ага теркаде хоаю. Иштта д1ахохьу ловзар к1ордадалцца.\nКулгаш к1алт1ара дахар\nЕр ловзар в1алла а чоалхане дац. Шин п1елга сомал дола г1ажилг, нийсса хьалаьцача шин бе а елле, из д1а а ца хецаш, кулгаш хьачоалдоах, т1аккха юха д1анийсду. «Т1аршингах» ловзарца цхьана ер ловзар а дика хиннад йи1игий кулгаш, п1елгаш кадай хургдола оаг1ув лахара.\nЖ1ошках ловзар Сулув даьча газа ц1оках е кхакхах з1амига герга дакъилг хьа а яьккхе, к1алхахьа дашах герга х1амилг а тийге, хьаю ж1ошк. Ловзара куц: Кхоъ-виъ е дукхаг1а к1аьнкаш в1ашаг1 а кхийте, арг1-арг1ах м1аргаца ураг1а кхувс ж1ошк. 1о а ца йожийташ дукхаг1а ж1ошках м1арга бийттар котвоал. Ийшачо котваьнначоа кога т1а ж1ошк д1а т1а кхувс, вокхо м1арга бетташ гаьна д1аухийт. Массала: котваьнначо ж1ошк 1о ца йожийташ ткъаь ийссаза м1арга теха бале, ийшачо барайттаза а теха бале, цо цхьайттаза котваьнначоа ж1ошк д1а т1а кхосса а еза, цо м1аргаца д1аяхийтачара из хьая а еза. Нагахь санна ийшачо ж1ошк д1ат1атессача хана вокхан м1арга туле (д1а ца кхете) ца1, шиъ, б1ал д1абоакх, к1езиглу. Иштта д1аходода ловзар.\nШирдолг Ширдолг леладаьд кхерий деттара. Из хьадеш хиннад газа ц1оках. Вешта аьлча, из б1аьха ц1оках баь оаса ба. Тохара кеп: герга кхера е кирка чу етта топпара герга бурилг ширдолга юкъе а йилле сихха 7-8 го баккхийте цхьа оаг1ув д1ахец. Кхера сихха г1етте д1абода. Хьежоргах тохаро г1о ду берий б1арга ирал, маькарал, кулгий низ тахкара. Укхаза берашта т1ахьожаш воаккхаг1а хиннав.\nХьежоргах 1адсаькх тохар\nЦу ловзарах дукхаг1ча даькъе к1аьнкаш ловз. Цу яхьий керттера декхар да ондаргий, кагирхой, маькарло, б1арга ирал, кулгий низ совбаккхар. Ловзара куц: Берда лакхе, е гаьнах д1атох лаьрхх1а хьадаь хьежорг. Из к1аьдача дахчах (хьех, дак) ду. Юкъе к1аьд оттабу, лакхеи лохеи сизаш хьокх. Ловзаш барий яьннача ханага хьежже 10-30 пхьаг1ат (12-53 метр) гаьна д1аоттоду хьежорг. Цунга хьежжа хул 1адсаькха ондал а боарам а. Х1ара доакъашхочоа хоаддаме т1аьский боарам лу. Масала: пхиппа е ворх1-ворх1 т1аьск. Т1ахьожачар терко ю яхьаш арг1а йолча нийсхонца хилийтара. Х1аьта доакъашхой яхь сомаяккхара духьа цига бе-бе совг1аташ дахка хал тарлу, хьалхареи, шоллаг1а, кхоалаг1а моттигаш я аьнна белгало а яь, е маьхаш а оттадаь.\nХьежоргах кхера тохар\nКхерий деттача 1адаца (1адсаькхаца) хьежаргах кхерий детт. Ткъо-ткъаь итт г1а гаьна хьежорг 1одог1. Герга кхерий а 1ажаг1ча лоабатах яь кирка чу етта герга бурилгаш етт 1адаца. 1ад хьаду дахчах. Цун шолха пха ба, кхера чуотташ т1оарска кашилг доал цох. Яхьаш д1ахьоча хана ца1 воаккхаг1а т1ахьожаш хиннав.\nТоппарах ловзар. Цу ловзарах аьхки ловз бераш. Шаьрача моттиге, хи йисте, 1ажаг1а лоабат хица ондда хьокха а бий, цунах цхьан кулга боараме када хьисапе х1амаш хьаю. Йисташ ц1аза п1елга сомал долаш хул, пхо йиткъаг1а мел хул дикаг1а лоарх1. Ловзара куц: Хьабаь топпара кад, чу фу, у, аьле шаьрача бартал ч1оаг1а 1отох. Кад эккхаш тата доал. Котваьннарг лоарх1 цхьатарра хьадаь долча кадий йиткъаг1а йола оаг1ув дукхаг1а йохаяьр. Ловзар д1ахьу кордадалцца\nХовлеш-довзалеш Берий маькарал, хьаькъала ирал, метта говзал, яхь, тохкаш да ховлеш-довзалеш. Тардаьча маlана куц дола хаттараш да ала йиш я царех. Бера яьннача ханага хьежжа чоалхане а долаш, цу бера уйла сомайоаккхаш хиннай цар. «Фу ховли хьона? фу довзалий хьона?» аьле дlадоладу уж берага (берашка) хетта. ХОВЛИ – ДОВЗАЛИ: 1.\tЦ1еча бердах доахка к1ай алапаш. (цергаш). 2.\tШун т1а билла баа а йиш яц, церг теха баа а йиш яц, из ца буаш а цхьаккха вац. (наьна накха). 3.\tЭггара готтаг1а дуне мичахьа да? (Цергашта юкъе). 4.\tЭггара к1аьдаг1а фуй? (кулг). 5.\tЭггара массаг1а фуй? (уйла). 6.\tЭггара мерзаг1а фуй? (наб). 7.\tЭзза юкъ йийхка кхай т1а латта воккха саг. (ц1ов). 8.\tЯлх коги, биъ б1арги, диъ лерги, цхьа ц1оги. (говрабаьри). 9.\tЯлх х1ама фуд, ворх1лаг1дар шийца доацаш? (дала Дуне кхелла ялх ди). 10.\t1ай сигалара елха йоачан. (лоа). 11.\t1айи аьхкийи цхьа бос болаш фуй? (корсам). 12.\tЛоамара баьнна Ц1аможилг арабоаг1а, арара баьнна Ц1аможилг лоам чу бода. (Вир). 13.\tД1абодаш – хьона лу, хьабоаг1аш – сона лу? (херх). 14.\tЕ ткъам а бац, е ког – кулг а дац, сигала г1олла а лел. (мух).\n15.\t16.\t17.\t18.\t19.\t20.\t21.\t22.\t23.\t24.\t25.\t26.\t27.\t28.\t29.\t30.\t31.\t32.\t33.\t34.\t35.\nЗ1амига а я, яй а я, ц1ог лаьцача хьал а айлац. (таь вординг). Из ца хилча – кад вай, леткъ; из хьадеча – уд вай, лечкъ. (дог1а). Йитача мерзадараш а луш, ца йитача, урс а 1отташ. (нокхармоза). Йишах воша кхетац, вешийна йиша т1ехьакхец. (малхи бути). Ала к1орда а даь лаьттах дахад. (лоа). Оалхазар а дац, ткъамаш а да. (1имаьшк). Аьхке цхьан метте даг1а, гуйран, шоай бос а хийце, г1айтте д1адолх. (г1аьнаш). Бе герз а дац, къуна никъ а лац. (ч1ега). Береш – кераш, кога хьакхингаш, когех йоахка аьшка бакъилгаш. (когасоалозаш). Берза – фу, жена – 1у, коа т1а – хаьхо, сона доттаг1а. (ж1али). Беша юкъе латт из, цхьа ког мара цун бац. (мунда). Боабашк хи чу, ц1огилг – карта т1а. (кодильг). Коа гударг ул, гударга гонахьа шолхаш дада. (котами цун к1оригаши). Ц1еча бердах доахка к1ай т1ой. (долаши цергаши). Тхов т1а г1олла ц1аста чара текх. (бутт). Арг1анца йорт етта аьшка аьлча. (трактор). Ваг1ар – лакха, бос – ц1е – к1ай. (1аж). Гобаьккха хий латт, юкъе ц1и йоаг. (самовар). Ц1а дизза хьаьший ба, чу – ара бовла кор – ни1 дац. (харбаз). Цхьан бешка чу ши бос бола хий да. (фуъ). Деррига Дуне дувх, ше берзана лел. (маха).\n36.\t37.\t38.\t39.\t40.\t41.\t42.\t43.\t44.\t45.\t46.\t47.\t48.\t49.\t50.\t51.\t52.\t53.\nХьалаца ко а дац, чудотта бертиг а яц, ше диза а да. (фуъ). Ког а бац, кулг а дац, дерригача дунен го а боаккх. (малх). Хьалха а ялац, т1ехьа а йисац, ирало хоада а яц. (зама). Курал кур бетта, нийлха модж йола, сатем байна воккха саг. (бодж). Ц1еча довкъаш т1а к1ай котамаш. (цергаш). Лакхера дийла, к1алара тийга. (Гали). Сигала делха долалу, лаьтта т1адамаш дегаду. (дог1а). Когаш деце а удаш дода. (хий). Вайна дийнахьа гу, царна бийсан гу. (бов). Д1адодаш делхаш дода, юхадоаг1аш делаш доаг1а. (юхалург луш дола ахча). Хи йисте ши воша ваг1а, шойла в1ашаг1кхета ца могаш. (ши берд). Сердал лу, й1овхал луц. (бутт). Дас даьр чу даг1ац, нанас даьр арадалац. (бел, бахьа, пишк, цаца). Лакхача бердах йорг1дах говр йода. (букъ т1а ул керта к1ажарг). Бус – беттинг, дийнахьа – хьатинг. (бус – кор д1акъовл, дийнахьа – кор хьдел). «Б1алий, б1алий», бераша йоах, «вота макхал» дадас йоах. Хьалъул маша – кулгаца баьбац. (гизгий маза). Додаш, додаш – д1адаха а ца доалаш, удаш, удаш – дедда а ца доалаш. (хий). 54.\tБ1аьсти – самукъадоалийт, аьхкий – шелву, гурахьа кхоаб, 1ай – 1овхал тел. (хьу). 55.\tМассанеца а дистб1арлелх, ше оаз йолаш бац. (лувкхера). 56.\tМеца хилча – «маьу, м1аьу!» , диза хилча «Мур! Мур!» (циск).\n57.\t58.\t59.\t60.\t61.\t62.\t63.\t64.\t65.\t66.\t67.\t68.\t69.\t70.\t71.\t72.\t73.\t74.\t75.\t76.\t77.\nХиво дер, хи чу лер. (тух). Еча хана модж йолаш хул. (бодж). К1ай жа чудоахка хьаг1ар. (баге, цергаш). Когаш дац, кулгаш дац, коч езаш а ба. (г1айба). Говрал лакхаг1а я, баьрел лохаг1а я. (нувр). Йиъ – йиъ церг а йолаш, пхи дол дар. (макха). Аркъала ца йижача сигале ца гур. (хьакха). Дахача хана ул, леча хана уд. (лоа). Пхе веший юкъара ков. (т1аьръюкъ). Чура ц1енда араваьлча доха ц1а. (фуъ). Ткъамаш дац – г1аьтте а лел, б1аргаш дац – елха а елх. (морх). Б1аьстий – 1аьржа, аьхкий – сийна, гурахьа – дошо. (кха). Х1ама юаш а бац, дукха цергаш а я. (макха). 1ай – к1ай, аьхкий – сира. (пхьагал). Ги дела ший ц1а леладер. (митал). Цул унзараг1а х1ама яц, цул хозаг1а а – сона хац. (ц1и). 1ай из й1айха хул, аьхкий шийла хул – 1ай хьасомайоал, аьхки тхьайса ул. (пишк). Ц1е когаш, й1аьха къамарг, вадалахь, дукъавахарг. (г1аж). Итт вешийна ши кетар тоъ. (кулгайоахкоргаш). Со дехаш, сога хьежаш хул, бакъда, со гучадаьлча, ада, лечкъа болалу. (дог1а). Баге яллац, лергаш дахкац, п1елгаш ловзош, лекх цо йиш. (пандар).\n78.\tСо йод – йодача додаш да хьо, хьо д1адаккха йиш яц са, хьалъэца йиш яц са, соца лела тарам да хьо. (1и). 79.\tПхи воша вах цхьан доаллача пхе ц1аг1а. (п1елгаши кулгйоахкоргаши). 80.\tСо дита ваха могаргдац, со доацаш даарий чам бац, сискал, маькх е даьрста дулх шоашца доацаш мегац. (тух). 81.\tЦхьан ц1ен пхи воша. (п1елгаш). 82.\tКог – чухьа, корта ара. (хьастам). 83.\tДахча ца юлаш, т1ий туллар. (г1ор). 84.\tЦ1еча тархеш т1ара к1ай котамаш. (цергаш). 85.\tХи йисте улла сома бохча. (пхьид). 86.\tХи т1а вахав кхо воша:шиъ лувчаш воалл: ца1 берда т1а вижа улл. (ши ведари хий кхухьа 1ади). 87.\tХулаш, хулаш – хингал; хинна даьлча ч1аьпальг. (бузаш латта бутт). 88.\tХьалха – т1ехьа, т1ехьа – хьалха шишша цхьана улувъяьнна, ца1 шоллаг1чоа т1ехьа ца кхувш едда цода йиъ йо1 – йиша. (вордах йоалла йиъ чарх). 89.\t1аьржача к1увсах йоалл эзар г1олг, царна юкъе доалла хьоара олг. (Седкъиий бутти ). 90.\t1аьржача ферта т1а к1ай сулхьаш даьржад. (седкъий). 91.\tЙодаш – йодаш, йорт еттарг, Гув т1а яьлча, шок еттарг, Гув к1ал яьлча, ладувг1арг. (ширткъа). 92.\tК1ай киси тедаш к1од дода – лай т1а г1олла йода соалоз. 93.\tХи йисте дега бохча ул – берда йисте яг1а къоарза пхьид. 94.\tКоа гударг улл, гударга гонахьа шолхаш дада – котами цун к1оригаши. 95.\tШи воша цхьацца вода хьалхеи т1ехьеи вувлаш – ши маьчи. 96.\tКог бац, кулг дац, къуна никъ а лац – ч1ега. 97.\tХьалха, а далац, т1ехьа а дисац – сага 1индарг1а. 98.\tТ1ехьа хьалха, а ца йоалаш йода – зама. 99.\tБага мотт а бац, ха хьа, а оал – сахьат. 100.\t1анна ул из бижа, аьхки баь т1а тайжа – мангал. 101.\tСага дистб1арлелх из – лувкхера.\nХАТТАРАШ *** 1. Ц1аккха къа а лургдоацаш, къаделча къий а лургдоацаш, къийделча аькх г1оргдоацаш, лергдоацаш, делча дохка а лургдоацаш, шийца хиларах эца пайда а боацар фуд? (Эхь-эздел). *** 2. Говрабаьречоа т1ехьашка яг1аш наькьа йодаш хиннай цхьа йо1. Из б1аргаяйнача пхьег1а т1а баг1ача наха аьннад: «Д1ахьажал д1а наьха къонахчунца йода кхалсаг». Т1аккха йо1о аьннад: «Укхан нанеи са нанеи нуси маьр-нанеи я, укхун нана са наьна мар-нана хул». Шойла фу хулаш хиннаб уж? (Даи йо1и). *** 3. Цхьан гаьн т1а кхо 1аж боал. Царех ца1 д1акхайда хьабаккха йиш йолаш ба, шоллаг1бар к1езига бухьара этта хьалкхайда хьабоаккхалургболаш ба, кхоалаг1абар бухье а ваьнна мара хьабоаккхалургболаш бац. Царех малаг1а боаккхаргбар 1а? (Хала кара денар чам болашаг1а да). *** 4. Новкъа водача з1амсаго цхьан юрта кхаьчача, к1аьнк д1ачувахийтав цхьан ц1аг1а, мала хий да, аьнна. Хи чами хьабеннача йо1о аьннад: «Ер хий йо1о яьча йо1о дайтар алалахь, аьнна». Фу яхалга да из? (Из йо1 ший нанас духьашхьа яь хиннай) *** 5. Юрта йисте га яг1а, цу т1а шийтта кхор боалл, царех кхоъ баа мегаш бац, цу кхаьннех ца1 в1алла а баа йиш йолаш бац. Ма1ан фуд цун? (Шера керте боаг1а параз-мархий бути, шиъ сунат-мархий бутти). *** 6. Дунен мах кхо шай хилча, хьай мах фу хет хъона? (Далеи нахеи баьр ба са мах). *** 7. Ялат хьийкъача шера доа бузаргбоаца ялат малаг1а да? (Борц ба). *** 8. Хьайбашта юкъе хьайба ца лоарх1а хьайба малаг1а да? (Вир да). *** 9. Къонахашта юкъе къонах ца лоарх1ар малав? (Ший арг1а йоацача шуна хувшар ва).\n*** 10. Тенна уст хиннаб, хьалкховдаш лоам т1ара буц юаш, 1очукховдаш форда чура хий молаш, 1еш. Из уст, цхьа ха яьннача г1олла аьрзе бихьаб. Йижа уллача бежа му1а т1а а хайна, аьрзево биаб уст. Бежа можо деча 1ийне вижа иллав 1у. Царех теннах фу хинад? (Бодж хиннай). *** 11. Вог1абарех дикаг1вар эцаргвар 1а, дикаг1барех вог1авар эцаргвар 1а? (Дикаг1барех вог1авар, вог1абарех дикаг1чул иттаза дикаг1а хургвар).\n40. ДАГАРДЕРАШ 1 Дуга, дуга, даьсса дуга, Шийтта-мийтта, г1ала-г1ула, Г1ов-тхов, сийна сигле, 1аьржа лаьтта, ца1 д1аваккха донгархо. 2 Ац1ига, биц1ига, биц1ан ц1аре, Качматане г1оврасане, ловзаркъа, Ара вала Алхаст-Малхаст, Курмажит фордана-таххьана ц1е алча.\n6 Ахьми ц1алга, Ахьми ц1алга, Шишша нанна, Г1овра- ткъовра Епар дальчиг. 7 Миста берх1а, миста берх1а, Иштта миста хулий берх1а. Сискала сел т1ера боацаш, 1аг чухьекхача к1олд чуйоацаш.\n3 Генара-генара геттена, Гаьнаш етта хьа кертах, Дув баха, Балтии, хьох, Шалта мукъ бац хьога, Бустама ботт бац хьога, 1уре-саре зовза ва, Делкъийна хьаьша ва.\n8 Ловжа, ловжа Лаьжге, Ма ловжа Марал1е, Накъа яла Ижарт1е, Кодзза кхо доаха Гаракхой, Ц1е божа мецхалой, Тура майра фалханой, Наци т1ормиг Байни, Вира букъ т1е Хьарпе, Кашах етта Кашет1е, Новкъа яла Наькасте.\n4 Хьадар, садар, аьхинга дар, Аьха тохча Тоте дар, К1удж баг1ача к1орига дар.\n9 Адиган Мадиган Сипсой сидиган К1омар-момар Кинез.\n5 Ац1ига биц1ига Биц1а ц1алга Лом ц1е-ц1е Ц1еча буне Буна аьшка Нане доа Дахчан доа Ц1е ц1аста.\n10 Тов тов Тускархо, Каьлика 1аж Бос-беса, Х1ей, х1ей.\n11 Таза – таза кхестадеш, Таза хьаже ловзавеш, Сийрда баба сеттаеш, Ц1е к1архаш ц1увзабеш, Аьла – Аьла хьегавеш, Аьлан нускал делхадеш, Нах набарах тхьовсабеш , Юрта ж1алеш делхадеш, Ассалам 1алейкум вай, Маьждигера къоарза бохча.\n15 Латам, бетам, Парпа летам, Дувз – муз, чуватка, Г1айте – майте – Ц1е к1архаш, Гоп, гелгара, Лаьцар хоза йо1! 16 Ашка, бешка, 1андар к1азилг, Мона хота, кап кип. Г1ойне, мойне Ц1е к1архаш Лаьчар, лечар, хоза йо1!\n12 Цхьа, цхьа, цхьайталга, Цхьаккха воацача шийталга, Ши етт бетта к1удилга, Г1але кора ваг1арга, Топа хьаьса увзарга, Хьаса т11иргаца тедерга, Алла – Билла Даьли, Хабар харца Сели.\n17 Цхьаь – цхьаь Цхьайтталиг, Ши етт бетта К1удалиг, Б1ов саьре Б1ов саьре баккха Чог1ариг!\n13 Хьажал, Товкъа, коа т1а яьле Говрабаьреш боаг1а йоах, Вийтта эздий уллув а волаш, Эздий аьла хьалха а волаш, Эздела сай бела йоах, Эрза голаш тахка йоах Аьшка товда, димара т1ох1!\n18 Акта – бекта Чукатама Абел-фабел дай манна\n14 Цхьаь, цхьаь, цхьайтталига, Цхьаккха боаца шийтталига, Ши етт бетта к1удалига, Г1алий кора яг1арг, Мисара маха боахарг, Топа хьоаса увзарг, Хьаьса т11иргаш тедарг. Пезгий овнаш доахаш. Махьсей айраш детташ, К1антий дегаш хьестарг.\n19 Ац1ига бац1ига Бицц1а ц1алга Шахь – шайт1а Лоам ц1еча Ц1еча буне Алсаг Малсаг Деда деда Гаппази Лаьча буни т1ут1\n20 Ади дуди Думба дади Шахь – ша минда Ибло дади Ваьг1а воаг1а Хох.\nКадай ког. Ког,ког Кузе ког.\n21 - Хьал – 1ои фу дувц? - Шин ч1агарга б1и бувц. - б1ена чу в1аг1ар малав? - из, даьра ва … (б1аргаш дувшадеш волчун ц1и йоакх).\n24 Ац1ига, биц1ага Биц1а,ц1алга Ц1ахьми ц1алга, Шишша нана, Г1овра – товра, Епар дальциг Аланг – белг1анг Ца1 д1абаккха Дугара фу!\n22 «Алкха – малкхан Епар дахчилг Аклан – диклан Г1ойсиш кеп Хулчи мулчи Дундар – мундар – хуст!»\n25 Ац1ига – биц1ига Биц1ахь ц1алга Ц1ахьеш ц1илги Шишша нана Г1увра – ткъувра Алпар, епар дачалг\n23 Ког,ког Кузе ког, Кхола ийккха Бехъбаь ког, Баь т1а хьекха Ц1енбаь ког, Хи чу белла Била ког. Ког,ког Кузе ког. Ког,ког, Кузе ког, Халхабувла Эздий ког Бухьара увтта, Кура ког, Наькъа т1а ваьлча\n26 Ког, ког, келана ког, Хоттала баха, б1ехбаь ког Бай т1а хьекха ц1енбаь ког, Олг денна, хьаьста ког Мамиг бенна, тебаь ког Халхарашта, шерша ког 1аьхаргашта тийба ког 1ам чу 1етта била ког Ког, ког, келана ког\nСихаоаларгаш 1. Кхаь к1оагачура кхо боарха кхо пхьид. 2. Со чутакхача г1олла ча чутакхац, ча чутакхача г1олла со чутакх. 3. Кхаь к1оагачура кхо къоарза кхо пхьид. 4. Со чуловжача г1олла ча чуловжац, ча чуловжача г1олла со чуловж. 5. Со чу шаршача да ча чу шаршац, ча чу шаршача да со чу шарш. 6. Кхо къоарза кхо къорашк кхозза ди къовкъарга хьеж. 7. Кхаь к1оагачура кхо йоаккха кхо пхьид. 8. Шаршала шера пхьид ше-шег1а шерша ша т1а яьнна йода.\nЧаккхе Гlалгlай ловзараш цхьадараш духхьал берий да аьнна белгала а даь хиннад (дисад). Дерригаш а хlана дац аьнна диц а деннад. Вай замах спортивни яхьаш санна белгалдаха йиш яраш а кlезига хиннадац. Царех да ала мегаргда: – «Дозал айдар» «Кхоссавалар» (д1оахалла, урагlа), «Бердах урагlа вахар», «Кулг lодиллар», «Кlалтохаргах латар», «Хьалхавоаларгах вадар», «Говр хахкар (хьовзаяр)», «Бургацах ловзар», «Кхера кхоссар». Укхаза хьадоаладаь вожаш духхьал берий ловзараш (ловзаракуцаш) санна белгалде мегаргда аьнна хеталу. Бокъонцахь яхьаш санна лелаш хиннад берашта дулургдола балхаш царга хьадайтар, аргlа йола боарам а тlахьожам а оттабаь. Уж балхаш дукха хиннад (хьажа: «Дешахьалхенга»). Берий говзал, хьаькъала ирал, метта шаьрал, уйлан сихал, маькарал, тохкаш, совйоахаш да «Ховлеш-довзалеш», «Хаттараш», «Сихаоаларгаш», «Дагардергаш», «К1оанолгаш».\nЛитературеи источникаши: 1.\tКуллах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Кепатехад: С. Мерешков. «Г1алг1ай ловзараш». Саратов. 1997. оаг1. 5-7 2.\tКожолгаш т1а лелар. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1990 ш. Цигга: оаг1. 8-9 3.\tМаркъилгах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 10-11 4.\tГlолгех ловзар. Дийцар: Костоев Оарцнакъий Хажъ1умар. 1932 шера ваь. Лакхера дешар дийша. Назрань. 1997ш. Цига: оаг1. 12-14 5.\tЙилбаза баргал. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 15-19 6.\tТаьлгах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 20-21 7. Кхера кхоссар. Дийцар: Тебоев Мохьмад. Наьсаре. Цигга: оаг1. 22-23 8.\tБ1арех ловзар. Дийцар: Мерешков Мохьмада Хожахьмад. Т1ой-Юрт. 1995 ш. Цигга: оаг1. 24-25 9.\tБургацах ловзар. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Цигга: оаг1. 26-27\n10.\tКог-соалозаш хахкар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. Цигга: оаг1. 28-29 11.\tТ1аршингах ловзар. Дийцар: Сапралиева Хьасана Залихан. Дешанза. 1938 шера яь. Назрань. 1993 ш. Цигга: оаг1. 30-31 12.\tБердах урагlа вахар. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбика. 1918 шера ваь,духхьашхара дешар дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 13.\tДозал айдара яхьаш. Дийцар: Медов Хоасбота Бийсолта. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1994 ш. Духхьашха кепатох. 14.\tКулг lодиллар. Дийцар: Дзейтов Эбе Ювсап. 1901 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1976 ш. Духхьашха кепатох. 15.\tГарскога лелар. Дийцар: Наьсарера 10-12 шу даьнна берий тоаба. Наьсаре. 1988 ш. 16.\tЛечкъоргах ловзар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1984 ш. 17.\tХьалхавоаларгах вадар. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 18.\tХьаьша лоравар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох. 19.\tК1алтохаргах латар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох.\n20.\tГовр хахкар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1989 ш. Духхьашха кепатох. 21.\tМухале чукерчар. Дийцар: Мерешкова Б1ахой Сахират. 1920 шера яь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1987 ш. Духхьашха кепатох. 22.\tКхоссавалар (дlоахалла). Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий – Юрта. 1989 шу. 23.\tХьан кийнг? Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад – «Села1ад» №6. 1990 шу. 24.\tТаьлгах ловзар. Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад -«Села1ад» №4. 1990 шу. 25.\tКаьрдига бургацах ловзар. Д1аяьздаьр: Эгиев Хьамид. Кепатехад – «Села1ад» №1. 1990 шу. 26.\tДж1аккаш. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2003 ш. Духхьашха кепатох. 27.\tПилхьал валар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1984 ш. Духхьашха кепатох. 28.\tУраг1а кхоссавалар. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1985 ш. Духхьашха кепатох. 29.\tБурчолг. Дийцар: Байсагуров Берснакъий Даламбик. 1918 шера ваь, дийша. Т1ой-Юрт. 2004 ш. Духхьашха кепатох. 30.\tЯй. Д1аяьздаьр: Картоев М. Кепатехад – «Села1ад» №4. 1988 шу.\n31.\tТениках ловзар. Дийцар: Буружева Хьунсага Субар.1907 шера яь, дешанза. Онгушт: 1988 шу. Духхьашха кепатох. 32.\tКулгаш к1алт1ара дахар. Дийцар: Буружева Хьунсага Субар. 1907 шера яь, дешанза. Онгушт, 1988 шу. Духхьашха кепатох. 33.\tЖ1ошках ловзар. Дийцар: Мерешков 1алаудина Шамсудин. 1946 шера ваь, дийша. Аьлтий – Юрт. 1983 шу. Духхьашха кепатох. 34.\tШирдолг. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 35.\tХьежоргах 1адсаькх тохар. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 36.\tХьежоргах кхера тохар. Дийцар Мерешков За1амий 1алаудин, 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт, 1981шу. Духхьашха кепатох. 37.\tТоппарах ловзар. Дийцар: Сапралиева Хьасана Залихан. Дешанза. 1938 шера яь. Назрань. 1993 ш. Духхьашха кепатох 34.\tХовлеш-довзалеш. №№1-80 кепатехад: Г1алг1ай багахьбувцам. Оттадаьр А. У. Мальсагов. «Сердало». 2002 Оаг1. 570-574. №№81-84. Д1аяьздаьр: Богатырева Ж. Кепадехад: «Села1ад» №5. 2000. №№85-90. Д1аяьздаьр: Дахкильгов И. «Села1ад» №8. 2002. №91 Д1аяьздаьр: Дахкильгов И. «Села1ад» №11. 2002. №№92-101. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш. 35.\tХаттараш. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш.\n36.\tДагардергаш. №№ 1-4: Дийцара Мерешков За1амий 1алаудин, дешанза, Аьлтий – юрт 1987 шу. № 5 дийцар: Зангиев Аслан. Назрань. 1997 шу. №№ 6-8 дийцар: Буружева Хьасана Хьава. 1935 шера яь, дешанза. Онгушт. 1986 шу. № 9 дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. №10 дийцар: Льянов Джабраил. 1954 шера ваь, дийша. Назрань. 1999 ш. №№ 11-16 д1аяьздаьр Асхабов М. кепатехад «Села1ад» №10. 2000. №№ 17-20 д1аяьздаьр: кепатехад «Села1ад» №5. 2000 № 21 д1аяьздаьр: Калоев Х. кепатехад «Села1ад» №1. 2000 шу. № 22 д1аяьздаьр Гуражева Л. Инаркъерча №23 йолча школера дешархо. кепатехад «Села1ад» №4. 2001 шу. № 23 д1аяьздаьр Льянов М. кепатехад «Села1ад» №1. 2006 шу. № № 24-25 д1аяьздаьд Муцольгова Л. кепатехад «Села1ад» №6. 2005 шу. №№ 26-28 д1аяьздаьд Мерешков Идриса 1ийсас дувцаш . 1937 шера ваь. Дийша. Т1ой – Юрт. 2001 шу. 37. Сихаоалараш. Д1аяьздаьр: Мерешков Султан. Дийцар: Мерешков За1амий 1алаудин. 1908 шера ваь, дешанза. Аьлтий-Юрт. 1981 ш.\nШира дешаш Сиз (б, д) – черта Миркха (я, я) – косая (острая) часть чижика Гарскога – на одной ноге вприпрыжку Тхьиймаз (я, я) – бита. Караз (д, д) – коновязь Яланга говр хахкар –езда охлюпкой (без седла) Ферха цонаш – место в горах Ингушетии Мухале (я, я) – покатость Аьлий (д, д) – впадина, канава Кхор(я, ) – т.н.рука в игре (период) Кхур(б, б) – удар в игре Футт(я, я) – промах Хьежорг (д,д) – мишень Ширдолг (д,д) – праща\nЧулоацам Дешахьалхе . ................................................................................. Куллах ловзар ............................................................................... Кожолгаш т1а л елар..................................................................... Маркъилгах ловзар....................................................................... Голгех ловзар................................................................................. Йилбаза баргал.............................................................................. Таьлгах ловзар . ............................................................................ Кхера кхоссар................................................................................ Б1арех ловзар................................................................................ Бургацах ловзар............................................................................. Ког – соалозаш хахкар.................................................................. Т1аршингах ловзар....................................................................... Бердах ураг1а вахар...................................................................... Дозал айдара яхьаш...................................................................... Кулг 1одиллар................................................................................ Гарскога лелар............................................................................... Лечкъоргах ловзар........................................................................ Хьалхавоаларгах вадар................................................................. Хьаша лоравар............................................................................... К1алтохаргах латар....................................................................... Говр хахкар.................................................................................... Мухале чукерчар........................................................................... Кхоссавалар................................................................................... Хьан кийнг..................................................................................... Таьлгах ловзар............................................................................... Каьрдига бургацах ловзар............................................................ Джаккаш........................................................................................ Пилхьал валар............................................................................... Ураг1а кхоссавалар....................................................................... Бурчолг........................................................................................... Яй.................................................................................................... Тениках ловзар.............................................................................. Кулгаш к1алтара дахар................................................................. Ж1ошкаш ловзар........................................................................... Ширдолг......................................................................................... Хьежоргах 1адсаькх тохар........................................................... Хьежоргах кхера тохар................................................................. Топпарах ловзар............................................................................ Ховлеш – довзалеш....................................................................... Хаттараш........................................................................................ Дагардергаш.................................................................................. Сихаоалараш................................................................................. Чаккхе............................................................................................ Литературеи источникаши........................................................... Шира дешаш..................................................................................\nМинистерство культуры Республики Ингушетия Республиканский дом народного творчества Художник Гудантова Д.С. Корректор Накастоев Х.А.\nООО «Южный издательский дом» 344029, г. Ростов-на-Дону, пр. Сельмаш, 90а/17б, офис 1207. Тел./факс: 8 (863) 2-000-273, тел.: 2-000-278, 2-000-274. Е-mail: skpress@aaanet.ru Отпечатано в ООО «Аркол» Тираж 1000 экз. Заказ №\n«Г1алг1ай ловзараши ловзара куцаши» Мерешков Султан


Иштта хьал ду Оьрсийчуьрчу мьлххачу а гIалахь! Кху хьеречу заманахь машенаш адамийл а яьржина хетало некъаштIехь. Шо хьалха Оьрсийчуьрчу пачхьалкхан автоинспекцино шайн чоьте эцна 57 миллион гергга машен.\nВайн пачхьалкхехь тIамехьчул а алсам нах некъан бохамашкахь леш хилар а чIагIдо статисташа а, тергамчаша а.\n2015-чу шарахь, некъан полицино Iораяьккхина некъашкахь машенашлелорхоша низамаш дохийна 34 миллион меттиг.\nОцу зуламашкахь 40 миллион гергга вийнарг а, 250 эзар кеп-кепара чевнаш йинарг а ву.\nОьрсийчоьнан Iедало ян езза терго ца йора оцу проблемин, цара далхадора, пачхьалкхехь некъаш готта хилар, некъаш шордан таро цахилар а.\nИза а кхеташ ду, дехха шераш а, Iаламат дукха ахча а оьшу некъийн проблема ерзон а.\nАмма шерашкахь зераш динчу статисташа чIагIдо, некъаш ледара мел хуьлу бен, бохамаш кIезиг а ца хуьлу бохуш.\nЦара бахарехь, беркъачу, доьхначу некъаштIехь машен лараме лелайо шоферо, ткъа шерачу некъатIехь кхоа ца еш дIахохку.\nНекъашкахь хуьлучу бохамийн уггар коьрта проблема лору, шаьш бахархоша мукIарло дарехь, автошколашкахь а, некъан полицино а лелон коррупци.\nМашен лело бакъо эца аьтто бара хьеннан а, туьканахь оьцу муьлхха а сурсат санна. 25-30 эзар соьме кхаччалц шен хIоттийна мах а болуш юхкучара.\nЦуьнах пайда а оьцуш, автошколашкахь хан ца йойуш чекхбийлина дуккха а шофераш бу, масала, еккъа цхьа Нохчийчоь йийцича.\nХарц хир дац, цигахь, хIора машен йолчу 3-чу вахархочо некъан низамаш ца девзаш, яла еза экзамен а ца луш, мехах эцна ю аьлча машен лелон бакъо.\nХалкъалахь дукха хан ю олуш хеза, "бакъо эцар гIоле ду, деша воьдучул а".\nШен цIарца, аз а хазош вистхила ца хIоьттинчу махкарчу цхьана вахархочо элира Маршо Радионе, оцу автошколехь а ю еккъа цIена коррупци аьлла.\nЦо бахарехь, кхаа баттахь, цхьа а де юкъара а ца долуьйтуш хьо дIалелахь а урокашка, ахь мел лаккхара жамIаш гайтахь а, экзамен дIалучу дийнахь цхьацца новкъарлонаш лелош, ког туьйсуш, дуьхьалонаш лелайо, чомахь чекх ца валийтархьама.\nХIунда аьлча, юх-юха декхаре во хьо, шолгIа а, кхоалгIа чекхвала оцу хаарш зерах. ХIоразза а, дIалучу экзаменах ахча дала деза. Цундела бакъо, эцца 25 эзар сом дIакховдийчхьана, гIад а боьлхий схьало, бохура цо.\nАмма, стохка, Соьлж-ГIала чувуллучохь, 8 стаг в вуьйш, махкахь ирча бохам хилчхьана Iедало луьра дехкар дина некъан полицин урхаллана а, автошколашна а, машен лелон бакъо мехах йохкар. ТIедожийна автошколашкахь 3 баттахь дешар а Iамийна, цул тIаьхьа машен лелон хаарш зийначул тIаьхьа бен цаялар бакъонаш.\nБаккъал а хьал толлуш, тхо зIене девлира Соьлж-ГIаларчу ДОСААФ-ан цхьана автошколан директорца Молочаева Зиница.\nЦо дийцарехь, къоьлла яц тахана цо куьйгалла дечу школехь дешархойн.\nМашен лело бакъо оьцуш а, юхкуш а хила йиш яц\nМолочаева: «Тхан автошколехь тахана доьшуш ши тоба ю. Цхьана группехь 30 стаг ву, вукху тобанехь 25 дешархо. Машен лело бакъо юхкуш яц, юхкуш хила езаш а яц. Уьш ГАИ-хь луш ю, нагахь санна, ахь автошколехь деша а дешна, экзаменаш дIаеллехь».\nКху деношкахь социалан машанехь а цхьаьна кар-кара оьцуш дуьйцу Москохарчу автошколийн юкъаралло дуьххьара машен лело бакъо шина шарна яла еза, и стаг зерхьама, цул совнах, кхи а цхьацца некъашна доза а тухуш аьлла дина дIахьедар.\nОцу юкъараллан говзанчаш тешна бу, хIинцца машен лелон волалучунна, уггар хьалха, шена интересе хирг хиларх, новкъахь низамаш ца талхош, ша санна волчуьнца а, некъахочуьнца а гIиллакх лардеш лелар, нагахь санна юьхьанца шина шарна бен бакъо ца луш, иза зийча.\nГИБДД-н куьйгалле и нициатива кховдийначу юкъаралло иштта хьоьху шина шарна бен бакъо цаеллачарна оцу заманчохь дехкар машен маса хехка а, пассажираш дIасалело а, буьйса йоьллачул тIаьхьа машенца арабийлар а.\nКерла низам хIинца а тIеэцна дац, амма карабогIучу беттан хьалхарчу деношкахь Оьрсийчоуьрчу ГИБДД-н хьаькамца дийцаредан лерина ду.\nМаршо Радионо хаттам бира махкарчу кегийрхошка а, муха тIеоьцу цара Оьрсийчоьнан автошколийн юкъаралло кховдийна некъаш аьлла.\nСоьлж-ГIалара Гайрбеков Ахьмад тешна ву, тахана махкахь некъаца хуьлу бохамаш лахбала там бара, оцу дийцаредечу а, кхи а Iедало бечу бехкамаша а аьлла.\nОцу низамо Iамор ву машенлелорийг сема хила\nГайрбеков: «Новкъахь низамаш хууш воцург билгал хуьлу, амма ахь боху низам тIеэцахь, лаахь а, ца лаахь сема хир ву машенлелорийг. Цо низамаш а лардийр ду, оцу шина шарахь цунна шарлур ду машен лело а, муьлхарниг хIун билгало ю а.\nХIинццал юкъахь лелаш дара, хьо новкъахь инспекторо сацийча, забаренна санна хоттура, ахь бакъо эцна юй олий. ХIинца оцу автошколийн юкъаралло кховдийна некъ Iедало тIелацахь, аьтто хиллане а хир бац бакъонаш йохка».\nХIара материал кечъечу юкъанна болчу хаамашца, Астраханехь некъан бохамашкахь цхьа стаг велла.\nГIезалойчохь зуда елла.\nПетарбухахь полисхонна чевнаш хилла.\nТюменехь 8 машен вовшахкхеттачу бохамехь зуда лазийна, ткъа Омскехь 6 шо долу бер.\nЧелябинскехь шиъ лазийна, цхьаъ велла.\nНохчийчохь цхьаъ велла, шиъ дарбан цIийне кхачийна.\nИщтта, статистийн зерашца, оьрсийн пачхьалкхехь хIора 5 секундехь машен машенах кхетий, некъан хьовзам эккха.


Лараме совгIат делла нохчийн кинояккхархочунна\nФеллинин цIарах совгIат делла нохчийн кинояккхархочунна Шериповна.\nИндонезехь дIаяьхьначу дуьненаюкъарчу кинофестивалехь лерринчу совгIатца билгалваьккхина нохчийн режиссер Шерипов Инал. Цо яьккхина йолу „ТIаьххьара“ цIе йолу фильм яра Джакартехь гайтинарг а, Феллини Федерикон цIарахчу совгIатца жюрино мах хадийнарг а.\n"Авторан ша-башха исбаьхьаллин хьежамаш бахьана долуш“ аьлла, бух балийна Индонезин коьртачу гIалахь Джакартехь дIаяьхьначу дуьненаюкъарчу кинофестивалан жюрис ша нохчийн режиссеран Шерипов Иналан фильм совгIатца билгалъйоккхуш. Цуьнан „ТIаьххьара“ цIе йолчу лентина кинофестивалан лерина мидал елла.\nИ фильм хIинццалц схьа масех дуьненаюкъарчу фестивалехь дакъалаца кхиийна ю. Дуьххьара иза гайтира кху шарахь Нью-Йоркехь дIаяьхьначу кинофестивалехь. Цигахь иза „Хьовсархойн совгIатца“ билгалъяккхира. Ткъа гурахь иштта Ингалс-махкахь дIахьур йолчу кинофестивалехь гайта лерина а ю иза.\n„ТIаьххьара“ цIе йолу фильм Шерипов Инала Германеххьий, Белгеххьий яьккхина ю, Европерачу Исбаьхьаллин Академин дехарца. Цуьнан коьрта турпалхо ву Германехь вехаш волу нохчийн операшлакхархо Хасанов Зайнди. Ткъа фильман коьрта тема ю бусулбанийн а, керстанийн култураш вовшашца цхьаьнакхетар а, цушимма вовшашна тIеIаткъам бар а ю.\nШа авторо билгал ма-даккхара, тIаьхьарчу шерашкахь керстанан пачхьалкхашкахь бусалбанийн яккхий каппаш кхоллаелла хиларо, дуккха а хийцамаш а, керла боламаш а кхоьллина Европехь.\nЦу боламийн талламаш бар а, царах кхета гIортар а яра шен Iалашо, ша цу лентина тIехь болх бечу хенахь бохуш, дийцира авторо Джакартерчу кинофестивалехь шен фильм хьовсархойн а, жюрин а кхеле юьллуш. Карарчу хенахь сийдолчо дуьненаюкъарчу совгIатца къастийнарг дуьххьарлнра фильм яц нохчийн режиссеро яьккхинарг.\n1971 шарахь Соьлж-гIалахь вина ву Шерипов Инал. Шен исбаьхьаллин белхаш дIаболалучу муьрехь иза Москох „Союзмультфильмехь“ а, ОРТ телеканалехь а, ткъа иштта Оьрсийчоьнан документалан фильмийн студехь а белхаш беш вара.\nРежиссер хиларал сов, композитор волу Шерипов Нохчийчоьнан бахархошна дагавогIу, даханчу бIешеран 90-чу шерашкахь Нохчийчоьно ша йозуш йоцуш хилар кхайкхийначу хенахь Лондонерчу симфонин оркестрица Ичкерин гимн дIаязъян Iалашо лаьцна иза лелла хиларца. Бакъду, цул тIаьхьа дукха хан ялале, Оьрсийчоьнца хьалхара тIом болабалар бахьана долуш, и болам цхьа а жамI доцуш бисира.\nНохчийчохь хьалхара тIом дIабирзина дукха хан ялале цо Соьлж-гIалах лаьцна фильм яьккхира, „Сан гIала, Соьлжа-гIала“ аьлла, цIе а йолуш. Шуьйрачу хьовсархошна ца гуш йисина йолу и фильм „Сталкер“ цIе йолчу адамийн бакъонашларъярхойн фестивалехь гайтира, амма цул тIаьхьа, Оьрсийчоьнан кинояккхархойн куьйгалло бинчу сацамца, иза оьрсийн хьовсархошна тамехь а ца лерина, гайтамашна йихкира.\nИзза кхоллам хилира Шериповн рогIерчу „Москох. Нохчийчоь. СегIаз“ цIе йолчу лентанан а. ХIетахь Оьрсийчура дIа а вахана, дозанал арахьа вехаш а, болх беш а ву режиссер. Цуьнан белхаш хIинцале а гайтина Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн а, Европин а дуккха а гIаланийн кинофестивалашкахь.\nКарарчу хенахь Шерипов Инал Белгехь а, Цхьаьнатоьхначу Штаташкахь а вехаш ву. Иза Европерчу кинон а, телевизионан а ассоциацин инарла продюсер ву. Масех шо хьалха Нохчийчу а веана, Чеченфильм-киностуди юхакхолла гIерташ лийлира иза. Амма Iедалшкара кхин гIортор а ца хилла, Малхбузене юхавирзира Шерипов. 2007 -чу шарахь Татарстанехь дIаяьхьначу „Дашо момсар“ цIе йолчу кинофестивалан жюрин декъашхо а вара иза.\nГергарчу ханна шен Iалашонаш йовзуьйтуш, Шерипов Инала дийцира журналисташка, Шекспиран кхоллараллана тIе а тевжаш, ингалсхойн исторера хиламаш нохчийн историца цхьаьнадузуш йолу, фильм яккха дагахь ву ша аьлла.\nДуьненаюкъарчу кинохь интеллектуалан лехамаш санна лоруш болчу белхашца билгалваьллачу нохчийн режиссеран и тайпа фильм яккха аьтто хилахь, шеко яц, цу балхо вуно боккха тидам шена тIеозор хиларан.


19 — Сурат Марьям « islamanserlo.net\nАхьмад Хьамза | Iаьрбийн мотт: 2-гIа том, 9-гIа дарс, 2-гIа дакъа\n19 — Сурат Марьям\n19 — Сурат Марьям [Марем].\n[Маккахь доьссина, 98 аят ду].\n1.Кáф-х1á-йá-1айн-сóд [Аллах1 т1ех дика хууш ву Шéна цáрех луург].\n2.[х1ара] Хьан Дáла Шен лайх — Закариййáх къинхéтам бар хьахор [ду].\n3.Цо кхайкхира шен Дéле хьуламе [къайлаха] кхайкхарца\n4.Цо элира :»Х1ай сан Дéла ! Баккъалла а [къáналлийна] даь1ахкаш ледара евлла сан [дéг1ах] , къеждаларх корта буьзна [сан] , со ца хиллéра — х1ай сан Дéла — [х1инццалц айса] Хьоьга кхайкхарца [жоп ца луш] дéкъаза .\n5.Баккъалла а со кхоьру [сан] гергарчáрех соьл т1аьхьа [цáра дин д1атасарна] , сан зуда ю бéра ца хуьлуш , лóхьа сýна Хьайна гергара вéрас ,\n6.шá соьгара [пайхамараллин] ирс оьцуш , [иштта] Я1къубан ох1лунах ирс оьцуш [хинволу] , вéхьа и — х1ай сан Дéла — [Хьайна гергахь] тáме [стаг]».\n7.Х1ай Закарий ! Баккъалла а Оха хьуна кхаъ боккху к1ентаца , шен ц1е Яхьйá йолу , Оха ца вина цуна хьалха [цхьá а] ц1ерхо .\n8.Цо элира :»Х1ай сан Дéла ! Сан мýха хуьлу к1ант , сан зуда бéра хуьлуш яц , бакъдолуш со а кхаьчна воккхаллех [къáналлех] гужамалле [тишалле] ?»\n9.Цо элира :»Иштта [Дáлла лаарна хуьлу] , хьан Дáла аьлла :»Иза Суна aтта ду . Бакъдолуш Аса хьо а кхоьллина хьалха , хьо дáцара х1уммá а».\n10.Цо элира :»Х1ай сан Дéла ! Суна [сан зуда доьзалх хиларна] билгало éхьа». Цо элира :»Хьан билгало — кхá буса хьо нáхе вист ца хилавалар ю , [хьо] могуш волуш».\n11.[т1аккха] Михьрáб чуьра шен къóмана [нáхана] т1е áрá а ваьлла цаьрга ишар йира цо :»[Дáлла] Теспахь дарца 1уьйраннá а , суьйраннá а».\n12.[Дáла элира] :»Х1ай Яхьйá ! Тасало жайнах нуьцкъала». Оха белира цунна [и] бéраллехь [волуш] кхéтам а ,\n13.Тхайна гергара къахéтар а , [къинойх] ц1ано а , и вара [Дéлах] кхоьруш а ,\n14.шен дéца-нéнаца дика а , и вáцара къиза , 1éса .\n15.Маьршо [кхéрамазалла] ю цунна винчу дийнахь а , лийр волчу дийнахь а , [лахьтийчуьра] дийна [волуш] г1аттор волчу дийнахь а .\n16.Хьахайé жайни чохь Марьям ! Нацкъараéлира и шен ох1лунах [болчу нáхех] малхбáлечу меттиге ,\n17.[хьуламна] Пардо лéцира цо царна хьалха . Оха дахийтира и йолче Тхан са [Джабрáил] , и тарделира цунна кхáчамéчу адаман суьртахь .\n18.Цо [Марьяма] элира :»Баккъалла а со хьоьх ларло Къинхетамéчуьнца , хьо [Дéлах] кхоьруш велахь».\n19.Цо элира :»Баккъалла а , со хьан Дéлан гéланча ву , хьуна [уьнах] ц1ена к1ант вала [ваийтина]».\n20.Цо [Марьяма] элира :»Сан муха хуьлу к1ант , соьх адам ца хьакхаделла , [я] со нáхацалéлаш ца хилла ?»\n21.Цо элира :»Иштта [Дàлла лаарна хуьлу] . Хьан Дáла аьлла :»И [кхоллар] Суна aтта ду . [Оха кхоьллина и 1ийса хьан кийрахь] Тхаьш иза вархьама нáхана билгало а , Тхоьгара къинхéтам а» . И [1ийса кхоллар] сацам бина [баьлла] г1уллакх дара».\n22.Цуьнах [1ийсах] бéрах хилира и [Марем , т1аккха] цуьнца нацкъараéлира и гéнарчу меттиге .\n23.[бéр деш дóг1учу] Лазаро йáлийра и хурман [диттан] г1одаме , [цуьнах тевжина] цо элира :»[дáвискха] Х1окхул хьалха ялá а елла , [цхьаннé а] дагáцайóг1у йицъелла [х1ума] хилла елахьáра со».\n24.Цо [Джабрáило] кхайкхира цуьнга цуьнан [диттан] к1елара :»Г1айг1а ма йé ! Бакъдолуш хьан Дáла хьуна к1елахь [мала] тáтол дина [хьуна] .\n25.Ластадé хьайгахьá хурман [диттан] г1ад , цо эгор ю хьуна мéда [ховха] хурманаш .\n26.Йаа [хурма] , мала [тáтолан хи] , [к1антах] б1аьрг буза [йоккхайé] . Хьайна адамех цхьаъ гахь [т1аккха цо хьайга к1антах лаьцна хаттахь] ахь áла :»Баккъалла а аса Къинхетамéчунна ч1áг1о йина [цхьанггé а] йистцахила , со йист хир ма яц тахана аддамé а».\n27.Иза еара цуьнца шен къам долчу , шá [карахь] и [к1ант] вохьуш . Цáра элира :»Х1ай Марьям ! [Дéлора] Бакъдолуш ахьа [ма] дина инзаре [доккха , х1инццалц шайн доьзалехь хилла дóцу] х1ума .\n28.Х1ай Х1áрунан йиша ! Хьан дá [ма] вáцара вóн стаг , [я] хьан нáна [ма] йáцара нáхацалéлаш !»\n29.Ишар йира цо цунна т1е . Цáра элира :»Тхо дист муха хуьлу шá áганахь бер долчуьнга ?»\n30.Цо [1ийсас] элира :»Баккъалла а со Аллах1ан лай ву , соьга жайна делла Цо , пайхамар вина Цо соьх .\n31.Беркатé а вина Цо со миччахьá а велахь , Цо весет дина соьга лáмазцá а , закатцá а со дийна мел ву ,\n32.муьт1ахь а [вина Цо со] сайн нàнна , Цо ца вина со къиза , дéкъаза .\n33.Маьршо ю суна винчу дийнахь а , лечу дийнахь , дийна [волуш] г1аттóчу дийнахь а».\n34.Иза ву 1ийса — Марьяман к1ант , шéгахь уьш шек болу бакъóнан дош .\n35.Аллах1аца дóг1уш [ма] дáцара [Шéна] доьзалхо лáцар [цхьá а] . Ц1ена ву-кх Иза [цуьнах] . Шá цхьана белха сацам бича , баккъалла а Цо óлу цуьнга :»Хила !» — т1аккха и хуьлу .\n36.Баккъалла а Аллах1 [ма] ву сан Дéлá а , шун Дéлá а , Цунна дé 1ибáдат . Х1ара бу [шуна] нийса некъ .\n37.Екъаелира тóбанаш шайна юккъехь . Бáла [хир] бу шаьш [Дéлах] цатешначаьрна доккхачу [къéмата] дийнахь гурдолчух .\n38.Ма дика хеза царна , ма дика го [царна] Тхуна [дуьхьал] бóг1учу дийнахь , х1еттé а зуламхой тахана [дуьненахь] билгалчу тиларехь бу .\n39.Д1ахьéдé цаьрга дагахьбáлламан де ! [оцу] Белха сацам бина , [ткъа] уьш [тахана] чидам [тергам] бáцарехь бу [оцу д1ахьéдарх] , уьш [къéмата дийнах] тéшаш бац .\n40.Баккъалла а Тхуна [ирсана] кхóчур ду латтá а , цу т1ехь [мел] верг а , Тхоьга бухаберзор бу уьш [бéкхамна].\n41.Хьахавé жайнахь Ибрáх1им , баккъалла а иза хилла бакъ луьйриг , пайхамар .\n42.Цо элира шен дéга :»Х1ай сан дáда ! Х1унда до ахьа 1ибáдат шá хезаш дóцучуннá а , шá [х1уммá] гуш дóцучуннá а , [цхьаннé а] х1уманах хьо хьалха ца воккхучуннá а ?\n43.Х1ай сан дáда ! Баккъалла а , соьга деана хаарах шá хьоьга ца деанарг , суна т1аьхьах1оттахь , [т1аккха] аса хьо нисвийр вара нийсачу новкъа .\n44.Х1ай сан дáда ! Ма дéхьа шайт1ана 1ибáдат , баккъалла а шайт1а Къинхетамéчунна 1éса [ма] хилла .\n45.Х1ай сан дáда ! Баккъалла а со [кхéра ма] кхоьру [хьо дохко ца вáлахь] Къинхемéчуьнгара 1áзап хьоьх хьакхадаларх а , хьо шайт1анна вéрас хиларх а» .\n46.Цо [дáс] элира :»Х1ай Ибрáх1им ! Цабéзам болуш ву хьо сан дéланашка ? [Дéлора] Хьо ца сацахь , аса [вyo] човхор ма ву хьо , вита со еххачу хáнна !»\n47.Цо [Ибрáх1има] элира :»[соьгара] Маьршо ю хьуна . Аса гечдар доьхур ду хьуна сан Дéле , баккъалла а Иза соьца к1éда-мерза ву .\n48.Со гéна волу шух а , аш Аллах1 [1адда] витина шéга кхойкхучух а , аса кхойкху сан Дéле . Со дéкъаза ца хила тарло [догдóху аса] сан Дéле кхайкхарца».\n49.Иза гéнаваьллачу хéнахь царна а , Аллах1 витина цáра шéна 1ибáдат дечух а , Оха велира цунна Исхьакъ а , Я1къуб а . Оха вира [уьш] массо а пайхамар .\n50.Оха делира царна Тхан къинхéтамах [цхьа дáкъá] а , [иштта] Оха белира царна [т1аьхьенашкахь а дика ц1е йоккхур йолун] бакълуьйн лаккхара мотт а .\n51.Хьахавé жайнахь Муса , баккъалла а иза хилла [1ибáдат дарехь] догц1ена , иза хилла элча , пайхамар .\n52.Оха кхайкхира цуьнга [Т1ýр] лáман аьтту áг1орхьáра , Оха [Тхайна] гергавáлийра иза меллаша къамелдеш\n53.Оха велира цунна Тхайгарчу къинхéтамна шен ваша — Х1áрун , пайхамар вина .\n54.Хьахавé жайнахь Исма1ил , баккъалла а иза хилла [шен] ч1áг1о бакъйолуш , иза хилла элча , пайхамар .\n55.Цо омaр дóра шен ох1луне лáмазцá а , закатцá а , иза вара шен Дáлла гергахь [Иза] шéна рéза волуш .\n56.Хьахавé жайнахь Идрис , баккъалла а иза хилла [къамéлехь] бакъ луьйриг , пайхамар . 57.Оха хьалаваьккхира иза лаккхарчу меттиге .\n58.Уьш [и хьахийнарш] , Аллах1а шайга зовкх хьегийтинарш бу , [шаьш] Áдаман т1аьхьéнах [болу] пайхамарашхá а , Нýхьаца Оха [х1ордкéманахь] баьхьначáрех а , Ибрáх1иман а , Исрáилан а т1аьхьéнех а , Оха нисбинчáрех а , хаьржинчáрех а болу . [ткъа] Шайна Къинхетамéчун áяташ дешча , уьш гор оьгу [сужудана] корта бетташ , [шаьш] боьлхуш .\n59.Цáрел т1аьхьа яьхкира [вуон] т1аьхьéнаш , шаьш лáмаз дитина , дéг1ан лаамашна [марзóнашна] т1аьхьах1иттина [йолу] , царна карор ду [цунна дуьхьал] вуон [зен] ,\n60.шá дохкó а ваьлла , [Дéлах а] тешна , дика динарг вóцучунна . [ткъа] Уьш — ялсамани чуг1ур бу , царна цхьанá кéпара зуламдийр дац .\n61.Дáхаран [1адн] бошмашчу [г1ýр бу уьш] , шаьш Къинхéтамечо Шен лайшна ганза [а йолуш , делахь а хир ю аьлла] ч1áг1о йина [йолу].\n62.Царна ца хеза цу чохь эрнадерг [даьсса хабар , ца хеза] салам [маршалла] дóцург , царна шайн рицкъа [хир] ду цу чохь [дуьненахь] 1уьйраннá а , суьйраннá а [ма хиллара] 63.И ялсамани ю Оха шá ирсана луш [ерг] Тхан лайшха шá [Дéлах] кхоьруш хиллачунна\n64.[Джабрáилa элира] :»Тхо охьа ца дуьссу хьан Дéлан омaрца бен , Цунна [хаарехь] ду шá вайна хьалхадерг а , вайна т1аьхьадерг а , шá оцунна юккъехь [мел] дерг а . Хьан Дéла ца хилла вицлуш .\n65.[Иза] Стигланашин а , лаьттан а , цаьршинна юккъехь [мел] долчун а Дéла ву . 1ибáдат-дé Цунна . Сатóха Цунна 1ибáдат дарна [т1ехь] . Хьуна вевзий Цунна ц1ерхо ?»\n66.Адамо óлу :»Со велча , денвина г1аттор ву [те] ?»\n67.[ойла ца йо те] Дага ца дóг1у [те] адамна , баккъалла а Оха шá [цул] хьалха х1умма дóцуш [долу] кхоллар ?\n68.Хьан Дéлóра , Оха [денбина] гулбийр ма бу уьш а , шайт1анаш а , цул т1аьхьа Оха бáлор ма бу уьш жоьжахатан гóнаха горбахана [болуш] 69.Цул т1аьхьа Оха схьавоккхур ма ву х1óр тóбанах , Къинхетамéчунна дуьхьал вáларехь царах уггар ч1óг1аниг .\n70.Цул т1аьхьа , Тхо ма ду т1ех дика бевзаш шаьш [жоьжахатахь] бáгарехь цуьнца хьалха [хьакъ] берш .\n71.Шух [цхьá] ма вац , [шá] цу чу г1ун волуш бен . И хилла хьан Дáлла т1ехь [хаддош] бина сацам [кхел].\n72.Цул т1аьхьа , Оха [оцу жоьжахатах] к1елхьара бóхур бу шаьш [Дéлах] кхийринарш , буьтур бу Оха зуламхой цу чохь горлаьтташ .\n73.Ткъа шайна Тхан билгала áяташ дешча , шаьш [Дéлах] цатешначáра элира шаьш тешначаьрга :»[вай] Шина тóбанах муьлха ю [х1усамийн] хьóлаца г1óли а , пхьоханца [гуоца] тоьлла а ?»\n74.Хийла чкъор [къам] х1аллак дина Оха цáрел хьалха , шаьш [цáрел сал-пал] бáхамцá а , вàстацá а тоьлла долу .\n75.Ахь áла :»[вайх] Шá тиларехь хилларг [милла велахь] , Къинхетамéчо цунна хан яхйойла . Ткъа царна гича шайна ч1áг1о йийриг : я 1áзап [т1едеана] , я [ц1аьххьана] сахьт [т1ех1оьттина] , т1аккха хуур ду царна мила ву и [вайх] меттигца вуон верг а , б1оца г1ийла верг а».\n76.Аллах1а совбóху шаьш [ийманца] нисбелларш [шайн] нийсаллехь . [доврадóцуш] Бухдуьсу диканаш хьан Дàлла гергахь тоьлуш ду [хир йолчу] йóлехь [мелехь] а , тоьлуш ду [шайга] верзарехь а.\n77.[дийцахь] Гирий хьуна шá Тхан áяташха цатешна , «[Дéлора] Суна бáхам а , доьзал а лур ма бу» — аьлларг ?\n78.Къайле хиъна цуна , я Къинхетамéчун гергахь ч1áг1ам эцна цо ?\n79.Х1ан-х1á ! Оха цо бóхург д1аяздийр ду , цунна 1áзап дàхдийр ду дàхдарх а .\n80.Тхуна кхóчур [дуьсур] ду цо бóхург , Тхуна т1е вóг1ур ву и [шá] цхьалха [волуш].\n81.Цáра лийцира Аллах1 [1адда] витина дéланаш [ц1уйш] , уьш хилийта шайна [т1ех1уттур йолун] сийлалла .\n82.Х1ан-х1á ! [къéмата дийнахь] Цáра д1атосур ду царна [ц1уйшна] 1ибáдат дар , уьш хир бу царна дуьхьал [мостаг1ий].\n83.Хьуна ца гина , баккъалла а Оха шайт1анаш дахкийтар [Дéлах] цатéшачарна , цáра уьш [1éсаллийна] т1ехьоьхуш [карзахдóхуш] ду т1ехьéхарх а ?\n84.Хьо сих ма ло царна т1ехь [1áзап дéхарца] , баккъалла а Оха дагардеш ду царна [цáра дийриг] дагардарх а [1áзап хáнналц].\n85.Оцу дийнахь Оха д1агул бийр бу [Дéлах] кхоьрурш Къинхетамéчуьнга [шаьш эмкалшна] т1ехевшина [сийлахь болуш].\n86.Оха жоьжахате лохкур бу [шаьш] къинош динарш хьогах [долу хьайбанаш хи т1е санна] 87.Цéран [цхьанне а] дóлахь дац [вовшашна] т1ех1оттар [шафá1ат дар] , шá Къинхетамéчун гергахь ч1áг1ам эцнарг вóцург .\n88.Цáра элира :»Къинхéтамечо [Шéна] доьзалхо лаьцна».\n89.[Дéлора] Бакъдолуш , инзаре [доккха] х1ума дина аша [шаьш и áларца].\n90.Герга ю стигланаш [шаьш] эт1арна цуьнах , лàтта шá эккхарна , лаьмнаш доьхна эгарна .\n91.Цáра кхайкхорна Къинхетамéчунна доьзалхо\n92.Ца дóг1у Къинхетамéчунца [Шá] доьзалхо лáцар .\n93.Массо а шá стигланашкахь а , лаьттахь а дерг ма дац , шá Къинхетамéчунна [дуьхьал] лай хилла дóг1ур долуш бен .\n94.[Дéлора] Бакъдолуш , Цо [лáра а] лерина уьш , дагар а дина уьш дагар дарх а .\n95.Уьш дерригé а дóг1ур ду Цунна къéмата дийнахь цхьалха .\n96.Баккъалла а шаьш [Дéлах] тешнарш а , диканаш динарш а , Къинхетамéчо бийра бу царна [нéхан дегнашкахь] бéзам .\n97.Баккъалла а Оха àтта дина и [Kъуръàн] хьан [1арбийн] маттахь , ахьа цуьнца [Дéлах] кхоьручарна кхаъ баккхархьамá а , ахьа цуьнца девнéчу къóманна д1ахьéдархьамá a .\n98.Хийла чкъор [къам] х1аллак дина Оха цáрел хьалха , хаалой хьуна цáрех цхьá а , я хезий хьуна цéран тата ?\n11 сентября, 2017 | Меттиг: Сийлахь Къуръан | 706 Хьаьжна\n« 20 — Сурат Т1óх1á\n18 — Сурат Алках1ф »


Аг1онаш деша Хат 3. Урок — кхетор 1 1. Дика деша лаам хир бу. Азас книга йоьшу -Х1ун до Хьамида? Дешархошна 1емар ду массара цхьана еша, з1енаца еша Регулятивни:\nVI- чийрик 24 сахьт. Аг1онаш дакъа 64 хат. Календарно- тематическое планирование по литературному чтению 3 класс ФГОС Календано -тематическое планирование по литературному чтению для 3 класса составлено с учетом требований ФГОС второго поколения, по учебнику Л.\nПоурочные планы по чеченской литературе 1 класс.\nКхоллалур бу царех лаьцна шайн кхетам. Зулпа Алиевна Батарова Папка » Поурочные планы по чеченскому языку и литературе 2 класс «.\nАг1онаш 95 дагахь 1амо. Алфавит agidelik 9 years ago.\nУрок — кхетор 2 12 14 ноя Дешнаш сехьадахаран бакъонаш йовзийтар,йозанехь царех пайдаэца 1амор. Дийнатех лаьцна дийца хуур ду. Huawei Executive Faces U. Дош а, дешдакъа.\nХьехархочун т1едилларца оьшу к1айдарг каро, цунах пайдаэца. Урок — кхетор 2 5.\nДешнаш сехьадахаран бакъонаш йовзийтар,йозанехь царех пайдаэца 1амор. Мукъаза шиъ шалха элпа цхьана нисделча Урок — кхетор. Машарехьа къийсам латто лаам хи лар.\nЦ1ера болх таллар 2. Решебник по чеченскому языку 2 учеббник Хуур ду Хь,Кх,Къ элпаш дешнашкахь билгалдаха. Аг1онаш схьадийца Презентаци 33 Х. Лоьро Саламов Лечас -Хьан 1алашдо жа?\nМы в Вконтакте — https: Нохчийн барта кхолларалле безам кхоллар. I Специфические людские звуки обозначаются именно этими буквами. Ешаран чехкалла кхиор дешархошна хуур ду шайн белхан план учнбник планан рог1аллица болх бан. Авторан дог-ойла гойтуш еша Регулятивни: Аг1онаш 73 дагахь 1амо Суьрташ 48 Э.\nНохчийн халкъан барта кхолларалла.\nДехий, доций[о],[оь],[и] мукъа аьзнаш. Аг1о дагахь 1амо.\nЧулацам схьабийца 1емар ду. Дешар шайн дахарехь коьрта г1уллакх долуш,дика дешна кхеташ нах хила лаам хир бу дешархойн. Шайна говзалла харжа лаам хир бу. Художественная литература — Языкознание — Иберийско-кавказские кавказские языки — Чечено-дагестанская группа языков — Вейнахские языки — Чеченский язык — Преподавание и методика изучения языка — Учебники и учебные пособия общего усебник — Учебные пособия для начальной школы.\nЦхьана адамана шех яккха тиллинчу ц1ерах долара ц1е олу.


МегӀинак-ЛантугӀ — Википеди\nМегӀинак-ЛантугӀ (фр. Mayrinhac-Lentour) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Ло.\nДозанашца йу Енак, Бйо (Ло), ЛавегӀнь (Ло), ЛубгӀессак, Сень (Ло), ТеггӀа, Сен-Жан-Лажинест.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=МегӀинак-ЛантугӀ&oldid=7819879»


Роза Моисеевна Бегак | Либрусек\nГлавная » Авторы » Роза Моисеевна Бегак\nРоза Моисеевна Бегак\nМы победим 17M, 116 с. (илл. Рерберг)


Lib.ru/Фантастика: Локхард Драко. Обратный отсчет\nОбновлено: 01/09/2011. 185k. Статистика.


ОжегӀан — Википеди\nОжегӀан (фр. Augerans) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — ЖуьгӀа.\nДозанашца йу Фаллетан, Бан (ЖуьгӀа), Бельмон (ЖуьгӀа), Ла-Луа, Суван.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ОжегӀан&oldid=7828182»


Локхид. Судьба эпонимов. 300 историй происхождения слов. Словарь-справочник


Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 страница 1 (загрузки изображений: 6) - Читать мангу бесплатно онлайн - Nine Manga\nМукхян - Дарк Леди v1 - 7 страница 1 (загрузки изображений: 6)\nчаевые: Вы читаете Мукхян - Дарк Леди v1 - 7, пожалуйста, прочитайте Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 Английский онлайн-сканирование справа налево. Вы можете использовать левую и правую клавиши клавиатуры или нажмите на Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 Для просмотра изображений между Мукхян - Дарк Леди v1 - 7страниц.\nМукхян - Дарк Леди v1 - 7 Глава навигации:\nПредыдущая глава: Мукхян - Дарк Леди v1 - 6\nСледующая глава: Мукхян - Дарк Леди v1 - 8\nМукхян - Дарк Леди v1 - 7 страница Глава навигации:\nТеги:читать Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 русский, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 сырье манга, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 online, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 глава онлайн, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 глава, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 высокое качество, Мукхян - Дарк Леди v1 - 7 манга сканирования


NGC 4027 — Википеди\nNGC 4027, GSC 06097-00454, IRAS 11569-1859, IRAS F11569-1859, PGC 37773, UGCA 260, ESO 572-37, 2MASX J11593016-1915546, MCG-03-31-008, ESO-LV 572-0370, 6dFGS gJ115930.2-191555, APG 22, SGC 115657-1859.1, PSCz Q11569-1859, HIPASS J1159-19, LEDA 37773, FAUST 2975, SZ I 109, [VDD93] 144\n1670 километр в секунду\n11ч 59м 30,168с\n−19° 15′ 54,62″\nNGC 4027 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 4027: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ Frommert H. Revised NGC Data for NGC 4027\n↑ NGC/IC (English). NGC 4027.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_4027&oldid=5058700»


Чеченская сказка с переводом на русский язык - КIудал-бIов (Кувшин-башня)\nXIapa хилла-ца хилла цхьанна а ца хаьа. Хьалхалерачу заман чохь цхьа воккха стаг хилла, боху, базарара говр-вордан тIехь цIа вогIуш. Ша эцна совгIаташ вордан тIе а дехкина, тIоьхула цIеста кIудал йиллина хилла цо. Де суьйренгахьа лестира. Воккхачу стага шед тоьхна, говр сихйира. ДIасатохаеллачу вордан тIера кIудал шершшина охьайахара. Воккха стаг говр-вордан тIехь дIавахара, ткъа кIудал некъа йистехь йисира.\n— ТIохъаьлла, сан цIийнах кхеттарг хIун йу-те, — аьлла, араиккхира зингат.\nАраиккхича, цунна Iуьллуш цIеста кIудал гира.\n— Ва-да-дай! — гонах хьоьвзира зингат. — XIapa ма хаза бIов йу-у-у! Кхунах сайна цIа дан деза аса!\nИ а аьлла, зингат шен керла цIа дIанисда доладелла. Кегий тIулгаш а гулдии, зингато уьш кIудална кIел дохкура, и чIагIъеш. КIадделла, ша бинчу балхана резахилла, садаIа охьахиира зингат. гена боццуш, цхьана тIулга тIехь малхехь Iуьллу моьлкъа самабаьлла. ДIахьаьжча, цунна хIинццалц кхузахь шена цкъа а ца гина, кIудал-бIов ги.\n— Ва-да-дай! И ма хаза бIов йу-у-у! Хьажа беза со, цу чохь цхьа а Iаш ву-вац! — аьлла, сиха бедда бахана и, кIудал-бIов йолчу.\n— ХIей, цхьа а вуй кIудал-бIов чохь вехаш-Iаш?! — мохь тоьхна моьлкъано. Гена доццуш Iачу зингато, лергаш дIа а къовлуш, аьлла:\n— Мохь стенна хьоькху ахьа! Со ду-кх кIудал-бIов чохь Iаш. Чу бол а, цхьаьна Iийр ду вай.\nXIapa шиъ шитта бертахь дехаш-Iаш, дукха йа кIезиг хан-зама йаьлла. Цхьана дийнахь кхиссалуш йогIучу пхьидана шена кхузахь цкъа а ца гина кIудал-бIов ги.\n— Вакъ-вакъ, вакъакъи-вакъ! XIapa ма хаза бIов йу-у-у! хьажа еза со, цу чохь цхьа a Iaш ву-вац! — аьлла, кхос-кхоссалуш, кIудал-бIов йолчу дIакхечи пхьид.\n— ХIей, цхьа а вуй кIудал-бIов чохь вехаш-Iaш?! — мохь тоьхна пхьидо. Сихха араикхкхира зингат. Цунна тIаьхьхье гучубелира моьлкъа.\n— Мохь стенна хьоькху ахьа! Со, зингат, ду-кх кху чохь Iаш, — элира зингато.\n— Со, моьлкъа а бу-кх кху чохь Iaш, — элира моьлкъано. — Схьа чуйола, цхьаьна Iийр ду вай!\nКхос-кхоссалуш чуелира пхьид. XIapa кхоъ шитта бертахь дехаш-Iаш, дукха йа кIезиг хан-зама йаьлла.\nЦхьана дийнахь шен гIуллакхе едда-йоьдучу зуна, шена кхузахь цкъа а ца гина, кIудал-бIов ги.\n— Ia-ле-лай! XIapa ма йокхкха кIудал-бIов йу-у-у! Хьажа еза со, цу чохь цхьа a Iaш ву-вац! — аьлла, кIудал-бIов йолчу едда йахана зу.\n— ХIей, цхьа а вуй кIудал-бIов чохь вехаш-Iaш! — мохь тоьхна зуьно. Сихха араикхкхира зингат. Цунна тIаьхьхье гучубелира моьлкъа, тIакхкха\nкхоссаелла араелира пхьид.\n— Мохь стенна хьоькху ахьа! Со ду-кх, зингат, кху чохь laш, — элира зингато.\n— Со бу-кх, моьлкъа, кху чохь Iaш, — элира моьлкъано.\n— Вакъ-вакъ, вакъакъи! Со ю-кх, пхьид, кху чохь Iaш, чуйола, цхьаьна Iийр ду вай! — элира пхьидо.\nШен кIохцалш тIехь боллу Iаж охьа а буьллуш, зу чусара. Пхьидой, лаьхьаной, зингатой, карчийна, Iаж кIудал-бIов чу бихьира. XIapa диъ иштта бертахь дехаш-Iaш, дукха я кIезиг хан-зама йаьлла.\nЦхьана дийнахь дитта тIера бIараш дохуш йоллучу тарсална, чухьаьжча, шена кхузахь цкъа а ца гина, кIудал-бIов ги.\n— Ой! — цецйаьлла тарсал. — XIapa ма тамашийна хIума ду-у-у! И кIудал-бIов мичара йаьлла кхузахь? Хьажа еза со, цу чохь Iаш мила ву! — аьлла, сихха едда дитта тIера охьайоьссина тарсал.\n— ХIей, цхьа а вуй кIудал-бIов чохь вехаш-Iаш! — мохь тоьхна тарсало. Сихха араикхкхира зингат. Цунна тIаьхьхье гучубелира моьлкъа, тIакхкха кхоссаела араелира пхьид. Меллаша, д1аса а хьоьжуш, ларлуш, араелира зу.\n— Мохь стенна хьоькху ахьа! Со ду-кх, зингат, кху чохь Iаш, — элира зингато.\n— Вакъ-вакъ-вакъакъи! Со ю-кх, пхьид, кху чохь Iaш, — элира пхьидо.\n— Со ю-кх, зу, кху чохь Iaш, — элира зуьно. — Хьуна Iен а меттиг ю-кх кху чохь, чуйола, цхьаьна Iийр ду вай!\nШен карахь долу бIараш охьа а дехкина, тарсал чуикхкхира. Зуьной, пхьидой, моьлкъаной, зингатой бIараш дадийна чудихьира.\nБертахь бехаш-Iaш бара уьш. Зу кIудал-бIов ларъеш, ха деш йара. Моьлкъа, чу нуй хьоькхуш, цIаналла деш бара. Пхьид йаъхIума кечъеш йара. Зингаттий, тарсаллий, арадолий, сарралц чуйан хIума лоьхуш лелара. Сарахь массо а гуллой, цхьаьна хIума а йуъш, эшарш а лоькхуш, садоIуш Iapa.\nХьуьнахахь сиха даьржа хIума. Цхьогална а хиъна, кIудал-бIов чохь Iаш зингаттий, моьлкъий, пхьиддий, зуй, тарсаллий уй.\n— Аттаниг атта дара-кх! Церан чоме хьажа еза со, — аьлла, кIудал-бIов йолчу, тебаш, тIедахана цхьогал.\nКIудал-бIов ларъеш, гонах лелаш, лерина дIасахьоьжуш, зу хилла. КIудал-бIов чуьра пхьидо дечу чIепалгийн хаза мерза хьожа йогIуш хилла. Кхин тоха са а ца хилла, кIудал-бIаьвна улло дахана цхьогал. И гучудоллушехь, шен массо а кIохцал дуьйсина, хьоьвззина горгаелла, цхьогална дуьхьал керчина зу.\n— Хьох-м дера ца кхоьрура со, дIайала суна новкъара, — аьлла, чудаха доьллера цхьогал. ДIасакерчаш и чу ца дохуьйтуш хилла зуьно. Йаьлла гIовгIа хезна, араикхкхира моьлкъа. Шена цхьогал гича, дедда цуьнан когех хьерчаш, новкъарло йира цо цхьогална. Цхьогал, ког хьала а айина, моьлкъа охьакхосса гIертара, амма моьлкъа чIогIа тасабеллера. Зуй, моьлкъий цхьогална дуьхьало еш бохкуш, дитта тIехь бIараш гулдеш йоллучу тарсална уьш гина. Дитта тIоьхула лахха охьа а еъна, шен ницIкъ ма ббу, хьажош, цхьацца тухуш, бIараш детта йолаелла тарсал цхьогална. Эццахь зингат а хилла цIа догIуш. Цхьогалх тасабелла бохкуш шен доттагIий гича, зингат сихха дахана цхьогалан цIоганах таса а делла, дедда-дедда цуьнан муцIар тIе а даьлла, мерах цергаш йоьхкина. Мохь-цIогIа даьлла цхьогалера. Гаттоне хьовзийна цхьогал доттагIаша. Кхин дан хIума а ца хилла, дол-долуш, гена а даьлла, дедда дIадахана цхьогал. Шайна юкъахь барт хилла дела, тоьлла уьш цхьогалал.\nОцу хенахь пхьид арайаьлла:\n— Шу ма хьеделла. ЧIепалгаш кийча ду, чудуьйла, хIума йаа вай, — аьлла, массо а чукхайкхина цо.\nЙуьхь-куьг а дилина, чIепалгаш даа, чай мала охьахоьвшина уьш. Цара соьга а кхайкхира, аса цаьрца чIепалгаш а диира, чай а мелира. ХIинца а хаза бертахь шайн кiудал-бIов чохь дехаш-Iaш ду зингаттий, моьлкъий, пхьиддий, зуй, тарсаллий.\nЦу тIехь сан туьйра чекхдолу, гIалдий-булдий царна, кIайн бож вайна.\nБыло это или не было — никто не знает. В прежние времена один старец, говорят, ехал на телеге с базара домой. Он аккуратно сложил купленные подарки в телегу, а сверху положил медный кувшин. День клонился к вечеру. Старец хлестнул коня, телега тронулась, покачнулась, и медный кувшин, который лежал сверху, медленно сполз и упал. Старец уехал на телеге, а кувшин остался лежать на обочине дороги.\n— Что это с грохотом ударилось о мой дом? — забеспокоился муравей и выскочил наружу.\nВыскочив, он увидел медный кувшин.\n— Ой-ё-ёй! — стал кругами ходить муравей. — Какая красивая эта башня! Надо мне из нее себе дом сделать!\nИ сразу же муравей принялся обустраивать свой новый дом. Он собирал мелкие камешки и подкладывал под кувшин, чтобы он не качался. Уставший, но довольный своей работой, муравей присел отдохнуть.\nНедалеко от него грелась на камне ящерица. Она проснулась и увидела кувшин-башню, которую никогда раньше здесь не видела.\n— О-о-о! Какая красивая эта башня! Посмотрю-ка я, живет там кто-нибудьили нет! — сказала ящерица и побежала к кувшину-башне.\n— Эй, кто-нибудь живет в кувшине-башне?! — крикнула ящерица. Неподалеку сидевший муравей закрыл уши и сказал:\n— Ну, что ты так кричишь?! Я живу в кувшине-башне. Заходи, будем вместе жить.\nЖили они вдвоем в дружбе и согласии, и так прошло мало или много времени.\nОднажды лягушка скакала мимо и увидела кувшин-башню, которую она здесь никогда не видела.\n— Ква-ква, ква-ква-ква! Какая красивая эта башня! Надо посмотреть, живет ли в ней кто-нибудь! — проквакала лягушка и прыгнула в ту сторону, где лежал кувшин-башня.\n— Эй, кто-нибудь живет в кувшине-башне?! — крикнула лягушка. Быстро выскочил муравей. За ним показалась ящерица.\n— Ну, что ты кричишь! Я, муравей, живу здесь, — сказал муравей.\n— Я, ящерица, живу здесь, — сказала ящерица. — Заходи, будем вместе жить.\nЗаскочила лягушка внутрь.\nЖили они втроем в дружбе и согласии, и так прошло много или мало времени.\nОднажды бегущий по своим делам ежик увидел кувшин-башню, которую он здесь никогда не видел.\n— Ой-ё-ёй! Это что за большущая башня? Надо заглянуть узнать, кто-нибудь там живет или нет, — сказал ежик и побежал к кувшину-башне.\n— Эй, кто-нибудь живет в кувшине-башне?! — крикнул ежик.\nБыстро выскочил муравей. За ним показалась ящерица, потом выпрыгнула лягушка.\n— Ну, что ты так кричишь! Я, муравей, живу здесь, — сказал муравей.\n— Я, ящерица, живу здесь, — сказала ящерица.\n— Ква-ква! Ква-ква-ква! Я, лягушка, живу здесь, входи, вместе будем жить! — пригласила его лягушка.\nСбросив с себя яблоко, ежик вошел.\nЛягушка, ящерица и муравей покатили яблоко в кувшин-башню.\nМного или мало времени прошло, как они вчетвером жили в дружбе и согласии.\nОднажды белка, которая собирала на дереве орехи, посмотрела вниз и увидела кувшин-башню, которую она здесь никогда не видела.\n— Ой! — удивилась белка. — Что это за удивительное дело?! Откуда здесь взялась эта башня? Надо посмотреть, живет ли в ней кто-нибудь! — сказала белка и быстро спустилась вниз.\n— Эй, кто-нибудь живет в кувшине-башне?! — крикнула белка.\nБыстро выскочил муравей. Вслед за ним показалась ящерица, потом прискакала лягушка. Медленно, смотря по сторонам, осторожно вышел ежик.\n— Ква-ква! Ква-ква-ква! Я, лягушка, живу здесь, — проквакала лягушка.\n— Я, ежик, живу здесь, — степенно сказал еж. — И тебе найдется место, заходи, будем все вместе жить!\nПоложив орешки, белка заскочила внутрь.\nЕжик, лягушка, ящерица и муравей схватили орешки и занесли их.\nЖили они в согласии. Ежик охранял кувшин-башню. Ящерица подметала, чистоту наводила. Лягушка еду готовила. А муравей и белка с утра до вечера искали еду. Вечером все собирались вместе, ели, пели песни, отдыхали.\nВ лесу быстро распространяется новость. И лиса узнала, что в кувшине-башне живут муравей, ящерица, лягушка, ежик и белка.\n— Ах, как хорошо то, что легко достается! Надо попробовать их на вкус! — проговорила лиса, облизнулась и стала подкрадываться к кувшину-башне.\nОхраняя башню, ежик кружил вокруг нее, внимательно смотря по сторонам. А из кувшина-башни шел вкусный запах — это лягушка пекла чепалгаш1.Потеряв всякое терпение, лиса подошла к башне. Как только она появилась рядом с башней, ежик напыжился, растопырил все свои иголки, свернулся в клубоки бросился лисе под ноги.\n— Тебя-то я не боюсь, уйди с моей дороги, — сказала лиса и хотела войти внутрь. Ежик катался из стороны в сторону и не впускал ее. Услышав шум, выскочила ящерица. Увидев лису, она начала путаться у нее в ногах и мешать ей. Лиса подняла лапу и хотела стряхнуть ящерицу, но она крепко уцепилась за нее.\nВ то время как еж и ящерица оказывали сопротивление лисе, их увидела белка, которая на дереве собирала орешки. Она сбежала вниз по дереву и, прицеливаясь, стала бросать в лису со всей силой по одному ореху.\nТут и муравей подоспел. Увидел он своих друзей, которые сцепились с лисой, побежал, что есть сил ухватился за хвост, пробежал до мордочки и схватил ее за нос.\nЗакричала-завизжала лиса. Не дают проходу ей друзья. Видит лиса, что нечего делать, потихоньку-потихоньку стала пятиться назад, отошла далеко и пустилась бежать.\nОни одолели лису, потому что были вместе.\nНа этом моя сказка закончилась, им ничего, а нам белый козел.


Марсак-ан-Ливрадуа — Википеди\n▼1458 стаг (2018 шеран 1 январь)\nМарсак-ан-Ливрадуа (фр. Marsac-en-Livradois) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Овернь — Рона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Пюи-де-Дом. Дозанашца йу Арланк, Амбер, Шамбон-сюр-Долор, Шампетьер, Шомон-ле-Бур, Сен-Бонне-ле-Шастель, Сен-Ферреоль-де-Кот, Сен-Жуст, Сен-Мартен-дез-Ольм. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Марсак-ан-Ливрадуа&oldid=5171518»


Сен-ГӀигӀан — Википеди\nСен-ГӀигӀан (фр. Saint-Rirand) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀа.\nДозанашца йу Сен-Никола-де-Бьеф, АмбьегӀль, Ле-Ное, ГӀенезон, Сен-Бонне-де-КагӀ, Сен-Аон-ле-Вье.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сен-ГӀигӀан&oldid=7835781»


Костилла (гуо, Колорадо) — Википеди\n37°17′ къ. ш. 105°26′ м. д.HGЯOL\nКостилла (гуо, Колорадо)\nинг. Costilla County\n▼3499 стаг (2020 шеран 1 апрель)\nУэрфано (гуо, Колорадо), Лас-Анимас (гуо, Колорадо), Колфакс (гуо, Нью-Мексико), Таос (гуо, Нью-Мексико), Конехос (гуо, Колорадо), Аламоса (гуо, Колорадо)\n3187 квадратан километр\nNational Register of Historic Places listings in Costilla County, Colorado[d]\n1620 ± 119\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Костилла.\nКостилла (инг. Costilla County) — АЦШ Колорадо штатера гуо. Центр – гӀала Сан-Луис.\n3524 ↗3528 ↗3641 ↘3593 ↘3518 ↗3584 ↘3499\nГуон майда 3178 км².\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Костилла_(гуо,_Колорадо)&oldid=5076823»


Конкурс башламишдалди вилик М. Мелагьимова, гьеле школайрин руководителриз виликамаз хабар гайивал, гьар номинациядай гъалиб хьайибур патал пулдин 3 пуд премия (1 чка- -800 манат, 2-чка – 700 манат ва 3-чкани – 500 манат) тайинарнавайди, абурув премияр 19-майдиз шаирдин юбилейдин мярекатдал шад гьалара вахкудайди къейдна ва кIватI хьанвайбур аслу тушир жюридин членрихъ галаз танишарна.\nЖюридин членри, вири терефар фикирдиз къачуна къимет гуналди, нетижаяр кьуна ва гъалиб хьайибур малумарна.\nI. СтIал Сулейманан шиирар устадвилелди хуралай кIелунай:\n1-чка – Асланова Эльнара (ГСШ №I).\n2-чка – Султанова Оксана ( ДаркIушрин СОШ).\n3-чка – Рамазанов Гьажи (Зизикрин СОШ).\nII. Аялри чпи СтIал Сулейманаз бахшна кхьенвай шиирар хуралай кIелунай:\n1-чка – Бейдулаева Секинат (Вини СтIалрин СОШ).\n2-чка – Исрафилов Мурадхан (Сийидрин хуьруьн СОШ).\n3-чка – Алхасова Самира (Кьулан СтIалрин СОШ).\nМогли бы и не написать об этом в интернете!\nМурадхан // 01.01.2011\nя полностью согласна с мурадханом\nсамира // 25.12.2011\nСамира на самом деле первое место было мне а второе тебе. Эта Секинат вообще не входила. Сажидин сам так сказал, просто жюри не справедливо поступили\nМурадхан // 06.03.2012\nДействительно Мурадхан Исрафилов красавчик !!!!!!!!!!!!!!!!!!!\nСабина // 29.12.2013


NGC 5540 — Википеди\nNGC 5540 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nNGC 5540, MCG+10-20-090, PGC 50883, 2MASX J14145441+6000401, SDSS J141454.42+600040.0, SDSS J141454.43+600039.9, UZC J141454.4+600040, Z 1413.4+6014, Z 295-41, LEDA 50883\n10 956 километр в секунду\n14ч 14м 54,412с\n+60° 00′ 40,13″\nWikiSky-da NGC 5540: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 5540.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_5540&oldid=5060217»


Гюжан-Местрас — Википеди\n▲21 543 стаг (2018 шеран 1 январь)\nГюжан-Местрас (фр. Gujan-Mestras) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Жиронда. Дозанашца йу Ле Тейш, Ла Тест-де-Бюш, Сангине. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гюжан-Местрас&oldid=6770657»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 17 октябрь, 02:51.


Махмуд-Мектеб — Википеди\n44°26′08″ къ. ш. 45°11′59″ м. д.HGЯOL\n↗3148 стаг (2010)\n07 241 813 001\n07 641 413 101\nМахмуд-Мектеб (оьрс. Махмуд-Мектеб) — Российн Федерацин Ставрополан мехкан Нефтекумскан кӀоштара эвла.\n2598 ↗2878 ↗3148\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Махмуд-Мектеб&oldid=5947281»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 21 май, 01:30.


Кампиньи (Эр) — Википеди\n49°18′38″ къ. ш. 0°33′14″ м. д.HGЯOL\nКампиньи (фр. Campigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Эр. Дозанашца йу Конде-сюр-Риль, Корневиль-сюр-Риль, Понт-Одеме[d]. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кампиньи_(Эр)&oldid=6819413»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 18 октябрь, 19:31.