Рабочая программа учебного предмета «Чеченская литература» для 5-9 классов | Методистов.нет: учебно-методические материалы для учителей и преподавателей\nНохчийн литературин 5-9 классашна лерина\nНохчийн литературин юкъарадешаран юккъерчу школана лерина программа хIоттийна Нохчийн Республикин юкъарадешаран школашна лериначу планан , юкъара дешаран коьрта юкъарадешаран пачхьалкхан программин бух т1ехь, Федеральни пачхьалкхан дешаран стандартан, коьрта юкъара дешаран федеральни пачхьалкхан дешаран стандартана бина хийцамаш, Россин Федерацин дешаран а, 1илманан а Министерствос омрица ч1аг1бина болу 17-чу декабрехь 2010-чу ш. № 1897.\n(т1еч1аг1дина Россин Федерацин дешаран а, 1илманан а Министерствон омрица 31-чу декабрехь 2015-чу ш. № 1577) а, коьртачу дешаран программин бух т1е а тевжаш, С.Э.Эдиловн нохчийн литературин герггарчу хьесапехь йолчу программех пайда а оьцуш.\n6 класс 34 1 34\nПрограмман тайпа: нохчийн литературан базови программа\nБелхан программина кхачо йина дешаран –методически комплексаца:\n1.Эдилов С.Э.Нохчийн литература :1амат:5 класс:-Соьлжа-Г1ала: АО «ИПК «Грозненский рабочий» , 2018шо.\n2.Эдилов С.Э.Нохчийнлитература:1амат:6 класс:-Соьлжа-Г1ала: АО «ИПК «Грозненский рабочий» , 2017шо.\n3. Эдилов С.Э. Нохчийн литература:1амат:7 класс:-Соьлжа-Г1ала: АО «ИПК «Грозненский рабочий» , 2018шо.\n4.Ахмадов М.М, Алиева З.Л. Нохчийн литература:1амат:8 класс-Соьлжа-Г1ала: АО «ИПК «Грозненский рабочий» , 2017шо.\n5. Арсанукаев А.М., Эдилов С.Э. Нохчийн литература:1амат: 9 класс-Соьлжа-Г1ала: АО «ИПК «Грозненский рабочий» , 2017шо.\n«Литература» предмет Iаморан жамIаш\nКоьртачу юкъарадешаран школа чекхйоккхучуьнгахь «Литература» предмет Iамош кхио деза личностни жамIаш ду:\n-шен къоман векал а, дукхакъаьмнийн Российски пачхьалкхан гражданин а ша хиларх кхеташ хилар;\n-личностан синъоьздангаллин мехаллаш кхачаме ялор, дукхакъаьмнийн махке безам кхиор, нохчийн литературе (культуре), кхечу къаьмнийн культуре болу ларам кхиор;\n-хIума довзаран а, коммуникативни а декхарш кхочушдарехь хаамийн тайп-тайпанчу хьастех пайда эцар (словараш, энциклопедеш, интернет-гIирсаш).\nКоьртачу юкъарадешаран школехь предмет «Литература» Iаморан метапредметни жамIаш билгалдовлу:\n-проблемех кхета а, гипотеза хьалха яккха а, коьчал структуре ерзо а, шена хетарг тIечIагIдеш делил дало а, барта а, йозанан а аларшкахь бахьанин - тIаьхьалонан уьйраш билгалъяха а, жамIаш кепе дерзо а хаарехь;\n-ша гIуллакхдар вовшахтоха а, цуьнан мах хадо а, шена самукъане хета болу гуо къасто а хаар карадерзорехь;\n-ша гIуллакхдеш юстаран, дуьхь-дуьхьал хIитторан кепех пайдаэцарехь;\n-тайп-тайпанчу хаамийн хьасташца болх бан, уьш лаха, талла, ша гIуллакхдарехь царах пайдаэца хаарехь;\nКоьртачу юкъарадешаран школа чекхйоккхучеран предметни жамIаш лаьтта:\nхIума довзаран декъехь:\n-барта кхоллараллин а, тайп-тайпанчу муьрийн нохчийн литературин произведенийн коьртачу проблемех кхетам хилар; и проблемаш нийса цхьана кепе ерзо хьуьнар хилар;\n-произведени а, иза язъяран муьран уьйрах кхетар, цу произведенийн бухехь йолу хенан йохаллехь йовр йоцу синъоьздангаллин мехаллаш а, церан тахана а маьIне хилар билгалдаккхар;\n-литературни произведенина таллам бан хаар: хIокху я оцу литературни родан а, жанран а произведени иза хилар билгалдан хаар; темех, идейх кхета а, кепе ерзо а, цуьнан синъоьздангаллин мехаллаш, турпалхойн амалш билгалъяхар, цхьана я масех произведенийн турпалхой буста, нохчийн а, кхечу къаьмнийн а литературин произведенеш вовшашца юста;\n- произведенехь сюжетан дакъош, дIахIоттам, меттан суртхIотторан гIирсаш къастор, чулацаман идейно-исбаьхьаллин агIонаш билгалъяхарехь цара дIалоцучу меттигах кхетар (филологически талламан кепаш);\n-литературни произведени толлуш юьхьанцара (элементарни) литературоведчески терминологи евзаш хила езар;\n2) мехаллин-некъ бовзаран (ориентацин) декъехь:\n-нохчийн литературин синъоьздангаллин мехаллашка кхачор, шен къоман синъоьздангаллин мехаллашца уьш юстар;\n- нохчийн литературин произведенех лаьцна шена хетарг цхьана кепе дерзо хаар, церан мах хадор;\n-Iамийначу произведенех лаьцна шен кхетам хилар;\n-авторна хетачух кхетар, цунах лаьцна шена хетарг ала хаар;\n3) коммуникативни декъехь:\n-тайп-тайпанчу жанрийн литературни произведенеш нохчийн маттахь лерсица а, цхьанатайпанара а тIеэцар, кхеташ ешар;\n-текст тIера цитаташ а ялош, меттан исбаьхьаллин гIирсех пайдаэцарца прозаически произведенеш я церан дакъош юхасхьадийца хаар; ладоьгIначу я ешначу текстан хьокъехъ хаттаршна жоьпаш далар; барта монологически къамелан тайп-тайпана аларш кхоллар; шеца къамел деш волчуьнца оьздангаллин барамаш ларбеш, гIиллакхехь диалог дIаяхьар;\n-Iамийначу произведенийн тематикица а, проблематикица а йоьзна изложенеш, сочиненеш язъяр, цIахь а, классехь а йозанан белхаш кхочушбар, юкъара культурин а, литературни а теманашна рефераташ язъяр;\n4) эстетически декъехь:\n-дешан исбаьхьаллех (искусствох) санна литературах кхетар, эстетически кепара нохчийн литературин произведенеш тIеэцар; нохчийн исбаьхьаллин тексташ тIехь исбаьхьаллин (эстетически) чам кхиор;\n- эстетически гIуллакхдарехь нохчийн дашах, литературни произведенийн васташ кхуллуш меттан суртхIотторан исбаьхьаллин гIирсаша дIалоцучу меттигах кхетар;\n-меттан дIахIоттаман а, нохчийн, оьрсийн литературин вастийн системийн башхаллашца а доьзна нохчийн а, оьрсийн литературин произведенеш вовшашца юста хаар.\nПрограммин коьрта чулацам\nКоьрта юкъарадешаран школа\n(5 – 9 классаш)\n1-ра дакъа. Литература дешан исбаьхьалла санна\nКхечу исбаьхьаллашна юккъехь литературо д1алоцу меттиг. Дешан исбаьхьаллехь дахар исбаьхьаллин кепехь гайтаран башхалла.\nИсбаьхьаллин литература дуьне довзаран, адаман синъоьздангаллин тайп-тайпаналлин дахар а, хьал а довзаран цхьа кеп санна; дахар исбаьхьаллин кепара гайтар. Эстетически чам а, синъоьздангалла а кхиорехь литературо бен т1е1аткъам.\n2-г1а дакъа. Халкъан барта кхоллараллера\nНохчийн халкъан барта кхолларалла а, цуьнан башхаллаш а. Барта кхоллараллехь халкъан ойла, лаамаш, сатийсамаш, дегайовхо билгалъялар. Нохчийн барта кхоллараллин тайпанаш: иллеш, эшарш, туьйранаш, шира дийцарш, хабарш, аларш, наьрт-эрстхойх лаьцна дийцарш, Молла-Несартан хабарш, тийжамаш, кицанаш, хIетал-металш.\nНохчийн халкъан туьйранаш (инзаре-тамашийна, дахаран, дийнатийн)\nМиф а, туьйра а. Туьйранийн тайпанаш. Дийнатийн васташ халкъан туьйранашкахь. Халкъан а, литературни а туьйранаш. Туьйранашкахь бакъдерг инзаре-тамашеначуьнца нисдар, васташ кхолларан башхалла. Туьйранашкахь бакъдерг толош, зуламениг эшош хилар.\nЛитературин кегийра жанраш (кицанаш, х1етал-металш). Кицанаш – хьекъале, доца аларш. Х1етал-металийн башхаллаш.\nНохчийн халкъан иллеш, эшарш а, шира дийцарш, хабарш, аларш.\nЛирически а, турпалаллин а иллеш. Лирически иллийн къастамаш. Турпалхойн ойла лирически иллешкахь гучуялар. Турпалаллин иллехь къоман дахарехь маь1не долу г1уллакхаш, г1иллакхаш ч1аг1дар, къонахийн хьуьнарш хастаме деш дийцар, мостаг1ашна дуьхьал къийсам латтор гайтар. Иллийн чулацам, д1ах1оттам, исбаьхьаллин башхаллаш. Халкъан эшарш, церан чулацам а, маь1на а, тайпанаш а.\nИсторически хиламаш я билггалчу наха лелийна г1уллакхаш дуьйцу дийцарш.\nБилггалйолчу меттигех (юьртах, ломах, рег1ах, хих, б1аьвнех) лаьцна дийцарш.\nНаьрт-аьрстхойх лаьцна дийцарш. Вайн халкъо наьрташца латтийна къийсам.\n1аьржа-Хожаг1арах лаьцна дийцарш, церан башхаллаш. Иллешкахь турпалхочун васт. Дикачун, вочун къовсам. Гипербола фольклорехь.\nНохчийн халкъан барта кхолларалла гулъяр, дIаязъяр, зорбатохар.\nОьрсийн яздархоша А. С. Пушкина, М. Ю. Лермонтовс, Л. Н. Толстойс, кхечара а шайн кхоллараллехь нохчийн барта произведенех пайдаэцар.\nХIинцалерчу фольклористаша къоман барта кхолларалла гулъярехь, иза Iалашъярехь, Iилманца талларехь беш болу болх.\nХIинцалерчу исбаьхьаллин литературин барта кхоллараллица йолу зIенаш.\n3-гIа дакъа ХХ бIешеран хьалхарчу эхан литература.\nС. С. Бадуев. Дахар а, кхолларалла а.\nДийцар «Зайнди». Йоза-дешар хууш хилар – керлачу дахаре болу некъ. Дийцаран васташ а, маьIна а.\n“ЦIеран арц” повестан чулацам а, исбаьхьаллин башхаллаш а. Пурстоьпан Кульдевичан, цунна тIаьхьа бозучу Мирзин, Эльбертан амалш. Къоман ламасташ повесть тIехь гайтар. Хонмурд а, цуьнан доьзал а. Бано а, Залуба а. Нохчийн зударийн оьздангалла, цара шайн сий, къоман гIиллакхаш а лардар. Повестехь исбаьхьаллин сурт хIотторан башхаллаш.\n“Бешто” повестан тема а, дIахIоттам а. Бештон, Бусанин кхоллам. Повестан персонажийн амалш, уьш гайтаран исбаьхьаллин башхаллаш.\nБадуев СаьIидан произведенешкахь нохчийн Iер-дахар гайтаран башхаллаш.\nКъоман литература, культура кхиорехь Бадуев СаьIидан кхоллараллин маьIна.\nI. Ш. Мамакаев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Берзан бекхам», «Садаьржаш», “Кавказан латта”, “Сайн кIанте”, “ЙоIе” ( IиндагIаш дахделла...) “Даге”. Поэмаш «Дагалецамаш», «Нохчийн лаьмнашкахь».\nПоэтан лирикин тайп-тайпана тематика а, проблематика а. Поэтан кхоллараллехь даймехкан, Iаламан суьрташ. Лирически турпалхочуьнан даймахке а, шен халкъе а болу хьанал безам, цуьнан вахаран Iалашо халкъан хьашташка хьажийна хилар. Поэтан лирикехь безам а, доттагIалла а. Юкъараллийн дахарехь поэтан декхарш а, поэзин меттиг а.\nПоэма «Дагалецамаш». Поэмехь авторан Iаламе, Терке болу безам. Сирлачу кханенах лаьцна йолу дог-ойла, синхаамаш.\nПоэма “Нохчийн лаьмнашкахь”. Поэми тIехь нохчийн халкъан хьалхалера дахар гайтар. АслагIий, Сельхьат. Церан къона дахар хIаллакьхиларан бахьана. Авторан ойла.\n“Нохчийн лаьмнашкахь” поэмин лирический, эпический билгалонаш.\nПоэмин стих а, меттан башхаллаш а.\nМамакаев Iаьрбин поэзино литературехь а, къоман культурехь а дIалоцу меттиг.\nМ. А. Мамакаев. Дахар а, кхолларалла а.\nСтихотворенеш «Даймехкан косташ», «Лаьмнийн дийцар, «Пондар».\nМамакаев поэзин философски чулацам, цуьнан лирикехь даймехкан, къоман историх лаьцна, патриотически, г1иллакх-оьздангаллин мукъамаш. Лирически турпалхочо стеган парг1атонах, сийх, Даймахках лаьцна ен ойланаш.\nДийцар «Баппа». Сутаралло а, деган куралло а элан даржах вохавар. Хьоло вузийна стаг нийсонах хедаш, г1иллакхах херлуш, хьекъалх оьшуш хилар, халкъ шен олаллин к1ел сацо цхьаьннан а ницкъ кхочург цахилар ч1аг1дар.\nН. Д. Музаев. Яздархочух лаьцна дош.\nСтихотворени «Накъосташка». Яхь йолуш, оьзда, хьуьнаре, догц1ена хилар деза а, сийлахь ларар. Адамийн сакхте амалш емалъяр.\nМ. А. Сулаев. Дахар а, кхолларалла а.\nПоэма «Пхьарматан бIаьрхиш». Мифологин турпалхочун Пхьарматан бIаьргашца кху дуьнен тIехь хилла а, хуьлуш болу а бохамаш поэми тIехь гайтар. Къизаллина дуьхьал поэта ойъу дера аз, дуьнен тIехь мел долчу зуламашца луьра къийсам латто безаш хилар чIагIдар.\nХ. Э. Эдилов. Дахар а, кхоларалла а. Стихотворенеш «Ненан безам», «Сий делахь, латта».\nПоэтан дахаре, 1аламе болу безам, 1аламан дахарца экам хила везар ч1аг1дар.\nИрс къуьйсуш велларг сийлахь а, веза ларар.\nБ. С. Саидов. Дахар а, кхолларалла а.\nЛитературни туьйра «Майра к1ант Сулима». Хьаналчу къинхьегаман маь1на гайтар а, хьоладайн писалла а, ямартло а емалъяр. Адамийн деган дикаллий, оьздангаллий, къинхетаме хиларрий хастор.\nСтихотворенеш «Вина юрт», «Деган аз».\nХьоме мохк, граждански дог-ойла Б. Саидовн поэзехь.\nХ. Д. Ошаев. Дахар а, кхолларалла а. Дийцар «Чайра», очерк «Иччархо Абу-Хьаьжа Идрисов».\n«Чайра» дийцарехь кхолламо шен махках д1акъастийначу стеган дай баьхначу лаьтте болу сатийсам, винчу махке болу безам гайтар. Стеган дахарехь Даймохк уггар сийлахь а, беза а, хьоме а кхерч хила безар ч1аг1дар.\nОчеркан жанр нохчийн литературехь. Очеркехь турпалхочун Идрисов Абу-Хьаьжин дагалецамаш а, цуьнан б1аьхаллин г1уллакхаш а.\nС. М. Курумова. Яздархочух лаьцна дош.\n«Дохк» («Дохк повеста т1ера кийсак). 1аламан суьрташ а, церан исбаьхьаллин декхар а. Ламанан 1аламан акхараллин хазалла.\nЗ. А. Муталибов. Яздархочух лаьцна дош.\nПоэта къаьмнашна юккъера доттаг1алла ч1аг1дан дезаш хилар гайтар.\n4-г1а дакъа. ХХ бIешеран шолгIачу эхан литература.\nА. С. Сулейманов. Дахар а, кхолларалла а.\nСтихотворенеш «Борз ю уг1уш», «Шуьнехь дош», «Дог дохден ц1е».\nА. Сулеймановн поэзин романтизм. Поэтан лирикехь къонахаллин а, оьздангаллин а тема. Къоман эхь-бехк лардеш волу цуьнан лирически турпалхо.\nПоэма «Дахаран генаш». Маьрша Даймохк, тешаме доттаг1алла, къонахалла, бартболу доьзал – поэмин коьрта теманаш. Таханлерчу дахарехь г1иллакх-оьздангаллица доьзна кхачамбацарш 1орадахар, цаьрца къийсам латто безар.\nI-Хь. Х. Хамидов. Дахар а, кхолларалла а.\nДийцар «ДIа – коч, схьа – коч». Пьеса «Лийрбоцурш».\nI-Хь. Хамидов – яздархо-сатирик, драматург. Беламе дерг (юмор) нохчийн литературехь. Яздархочун-сатирикан кхоллараллин коьрта теманаш. Адамийн амалшкахь сакхтениг емалдаран говзалла.\n“Лийрбоцурш” турпалаллин драми т1ехь Даймохк фашизмах 1алашба г1евтинчу б1аьхойн майралла а, уьш къинхетам болуш хилар а гайтар. Тайп-тайпанчу къаьмнех болчу б1аьхошна юкъара доттаг1алла.\nНурадиловс, Федоровс, Баркинхоевс, Бульбас шайн къона дахар Даймахкана д1адалар. Нохчийчоьнан оьздачу к1ентан майрачу б1аьхочун Нурадилов Ханпашин турпалалла.\nПьеси т1ехь гайтина мостаг1чун амалш.\n“Лийрбоцурш” драми т1ехь турпалхойн васташ кхолларан г1ирсаш. Т1емалочун васт х1оттош а, мостаг1ий гойтуш а шен къастам болуш билгалйолу исбаьхьаллин говзалла.\nР. С. Ахматова. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Лийрбоцурш», «Ма хала ду цунах кхета»\nПоэтессин кхоллараллехь лирически тема, даймахке а, иза ларбеш болучаьрга а болу безам.\n1. Э. Гайсултанов. Дахар а, кхолларалла а.\nДийцарш «Нийса кхел», «Кегий йийсарш», «Алдара Ушурма» («Александр Чеченский» повеста т1ера дакъош), басня «Барзо амалш ца хуьйцу», повесть «Болат г1ала йожар».\n1. Гайсултанов –нохчийн берийн литературан бухбиллархо. Гайсултановн кхоллараллин коьрта теманаш а, проблематика а.\nДийцар «Нийса кхел». Дийцаран социальни проблематика. Бакъдерг харцонал тола дезар ч1аг1дар. Дийцаран халкъан барта кхоллараллин амал.\n«Кегий йийсарш».(«Александр Чеченский повеста т1ера дакъа)- Дийцарехь т1амо берийн дахаре беана бохам гайтар. Т1еман къизалло адамийн дахаре шеца дохьург емалдар.\n«Алдара Ушурма»(«Александр Чеченский повеста т1ера дакъа). Дийцаран исторически бух. Маршонехьа болу къийсам, шен мохк, дин мостаг1чух лардар, церан дуьхьа вала а кийча хилар. Исторически бакъдолучунна т1ехь кхоьллина васт.\nБаснин жанр нохчийн литературехь. «Барзо амалш ца хуьйцу» баснин дидактически хьажам, адамийн амалш цу т1ехь емалъяр.\n«Болат-г1ала йожар» повестан исторически бух. Маьршачу наха талорхошна дуьхьал, шайн парг1атонехьа латтийна къийсам. Дикачу к1енташа халкъ вовшахтухуш, иза маршоне кхачор. Повестан коьрта турпалхой а, васташ а.\nШ. А. Арсанукаев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Баьпкан юьхк», «Мохкбегор», «Ийманах дузийта дегнаш».\nПоэтан-лирикан Ш. Арсанукаевн кхоллараллехь патриотизман а, гуманизман а ойланаш.\n1аламца а, ялтанан кхачица а къинхетаме хиларе дехар, нохчийн халкъ иймане далор доьхуш, поэта Деле ден до1анаш. К1орггера кхетам, оьзда лаамаш болу лирически турпалхо. Дуьненах, 1аламан аьрхачу хазаллех, дахарх лаьцна цо ен ойланаш, а, адаман ирсехьа къийса иза кийча хилар а.\nПовесть «Тимуран тур». «Тимуран тур» стихашкахь язйина повесть, цуьнан исбаьхьаллин къастамаш. Къоман парг1ато еза ларар, мостаг1ашна дуьхьал къийсам латтийначу турпалхойн васташ. Халкъан парг1атонехьа болучу буьрсачу т1еман суьрташ.\nА. А. Айдамиров. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворени «Вина мохк», «Мух1ажарш» («Еха буьйсанаш» романан дакъа)\nДаймехкан тема нохчийн литературехь. Даймехкан беркатечу ницкъах тешар, ирс Даймахкаца дозар.\nПаччахьан 1едалан ямартло а, мух1ажарийн кхолламан дега1ийжаме мукъамаш а.\nМ-С. Гадаев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Дарта», «Орцара г1ов».\nПоэтан са 1аламан дуьненца д1аэр. Ницкъ, доьналла а, г1орасизалла цхьана сибатехь. Поэтан говзалла дарта олхазаран хьал довзийтарехь.\nДийцар «Ирча суьрташ». Дийцарехь тоталиризман шерашкахь нохчийн халкъан трагеди. 1аламан суьрташа ирча кхаъ къаьхьачу 1аткъаме берзор.\nМ. Мусаев. Литературни туьйра. Литературни туьйра халкъачух къастош дерг.\nЯздархочух лаьцна дош. Литературни туьйра «Ц1ен маьхьси»\nХьекъал ямартлонал, тешнабехкал, сонталлел тола дезаран ойла ч1аг1яр. Нахана даьккхиначу ор чу ша оьккху. Туьйранан оьрсийн туьйранца цхьаьнадог1ург.\nХь. Б. Саракаев. Дахар а, кхолларалла а.\nДийцар «Баьпкан чкъуьйриг». Хьаналчу къинхьегамо лакхадоккху стеган сий. Баьпкан сий-пусар дан дезар ч1аг1дар.\nДийцар «Ирсе б1аьрхиш».Вайна к1ант карийначу ненан ирсе б1аьрхиш. Ненан безам боккха а, мерза а, аьхна а хилар.\nШ. Х. Окуев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Сан хьоме Нохчийчоь», «Б1аьсте».\nЛирически турпалхочун синмерзаш довзуьйту 1аламан суьрташ. Поэтан даймахкаца бозабелла синхаамаш.\n«Мацалла» («Т1аьххьара верас» романан дакъа). 20-чу б1ешеран юьххьехь ламанан ярташкахь кхолладелла социальни хьелаш. Нохчийн халкъ комаьрша, къинхетаме хилар, мацалло г1елбина кхечу къаьмнийн векалш дегалазамца т1еэцар. Оцу шерийн 1ер-дахар, ламасташ гайтар, къомо шен яхь, юьхь ларъяр. Жаьмбиган, 1алсолтин, Шемалан васташ.\nХь. Д. Сатуев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворени «Лаьмнийн къоналла», басня «Ломмий, цхьогаллий».\n1алам поэтан кхетамехь а исбаьхьаллин суртх1отторехь а.\nАдамийн сакхташ баснехь емалдар. Лоьман васт нохчийн литературехь.\n1. Х. Шайхиев. Дахар а, кхолларалла а.\nСтихотворени «Куйнах дош».\nКъоман г1иллакхаш, ламасташ, синъоьздангаллин мехаллаш поэтан поэзехь.\nДаймахкана, халкъана даим г1уллакхдеш вагаран синхаамех юьзна поэзи.\nКоьртарчу куйнаца лардина сий. Поэзин фольклоран бух.\nБ1ешерашкахь вайн дайша схьадеана низаман ламаст лардаран маь1на, къонахчун ц1е еза а, сийлахь хилар ч1аг1дар.\nЧ1аг1о (баллада). Легендин бух т1ехь кхоьллина баллада. Къонахчо делла дош кхочушдан дезар, тешаме ч1аг1о хила езар ч1аг1дар.\nСтихашкахь поэма «Лазаман лорах». Нуьцкъаха ц1ера ваьккхиначу лирически турпалхочун шен махке, халкъе, ненан матте болу безам, деган 1ийжам. Дайн кешнех, дайн иллех, шина Даймахках (Дег1аста, Г1ирг1азойн мохк) цо ен ойланаш.\nМ. Д. Дикаев. Дахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Нохчо ву со», «Къинхетаме Нохчийчоь».\nДаймахках, халкъах дозалла дар. Дикаевн поэзехь яхь, къоман оьздангалла, патриотически синхаамаш, къоман хиндерг ирсе хила лаар. Б1ешерашкахь парг1атонехьа, маршонехьа къийсам латтийначу доьналлин Нохчийчоьнах дозалла дар. Поэтан шен Даймахке, халкъе болу хьанал безам.\nМовла Ясаев. Яздархочух лаьцна дош.\n«Хьоме юрт» повестан дакъа «Тянь-Шанан лаьмнашкахь».\nАдамийн вовшашца йозаелла ира меттигаш а, ч1ир йитаран 1адат а. Даймахке, хьомечу юьрта болу сатийсам. Парг1атонан, маршонан марзонан мах. Лох-Беташан, Джамалдинан, Серижин, Джанхотан васташ.\n1. А. Ахмадов. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Къонахалла». Турпалхочун амалш, халонаш дуьхьал нисъелча цо шегара гайтина доьналла, ша-шена т1ехь баьккхина толам.\nДийцар «Воккха дада». Къизачу акхараллица т1амо х1аллакдина бералла. Т1амо шеца беъна бохам а, къизалла а. Деден а, йоь1а йоь1ан а васташ. Дийцарехь диалого д1алоцу меттиг.\nГацаев СаьIид. Дахар а, кхолларалла а.\nСтихотворенеш «Дарц», «Хьаннийн белхар», "Буьйса хаза, буьйса тийна...", «БIаьсте кхечи…», «ХIай йоI, делхьа, собарде» ", "Йише маржане", Литературни туьйра «Чкъоьрдиг».\nПоэтан лирикин башхаллаш. Даймахке безам, адамийн хазахетарш, халахетарш, дегайовхонаш, дегаIийжамаш - и берриге а бовха синхаамаш шатайпанчу исбаьхьаллица кхоьллинчу Iаламан суьрташкахула гучубовлуш хилар. Цуьнан поэзехь адам а, Iалам а.\nСтихотворенеш аьхна ойланаш, бовха синхаамаш гIаттош хилар.\nЛитературни туьйра «Чкъоьрдиг». Халкъан туьйранан бахьанан а, вастан а бух тIехь кхоьллина туьйра. Ешап-экханан а, Чкъоьрдиган а къовсам. Чкъоьрдига ша-шена а, Ешапна а тIехь баьккхина толам.\nХIинцалерчу нохчийн поэзехь Iаламан лирикин таронаш шоръярехь Гацаев СаьIидан кхоллараллин маьIна.\nД. Д. Кагерманов. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Доттаг1алла». Дийцаран г1иллакх-оьздангаллин проблематика. Къоначу турпалхочун г1иллакх а, воккхачу стеган оьздангалла а.\n1К. Дадашев. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Дайна бер».\nВайн заманца ца дог1учу г1учуьнца къийсам латтор,къоман оьздангаллин ламасташ х1инцалерчу дахарца къовсаме довлар. Дайн ламасташ замане хьаьжжина лело дезаш хилар ч1аг1дар.\nШ. Р. Рашидов. Дахар а, кхолларалла а.\nСтихотворенеш «Т1амна дуьхьал довла», «Даймохк».\nТ1амна дуьхьал къийсам латто безар кхайкхор.\nДаймехкан тема поэтан кхоллараллехь – коьрта тема. Лирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш.\nПоэма «Ден весет». Къоначу т1аьхьенгахь хила еза синъоьздангаллин мехаллаш. Стеган халкъаца, шен махкаца хила еза юкъаметтигаш билгалъяхар.\nМ. М. Кибиев. Яздархочух лаьцна дош.\nСтихотворенеш «Меттан сий», «Дош», Басня «Зов».\nНохчийн мотт Даймехкан билгало санна. Меттан дозалла, ца дойтуш цуьнан сий дан дезар.\nДашна-гимн. Дешан дозалла: цо бан тарлуш болу цатам а, цунах долу беркат а.\nБасня «Зов». Баснин жанр нохчийн литературехь. Адамийн сакхте амалш емалъяр. Х1иллано духатуху х1илла.\nЖ. М. Махмаев. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Буьйсанна г1улчаш». Дийцаран турпалхочун чоьхьара монолог беран синъоьздангаллин дуьне кхолларан г1ирс санна. Цуьнан коьрте хьийза карзахе ойланаш а, накъосташа иза нийсачу новкъа ваккхар. 1аламца хила еза юкъаметтигаш йовзийтар.\nСтихотворени «Баьпкан 1аьржа юьхк». Стихотворенехь къинхетам, доглазар-дахаран лаккхара мехаллаш хилар ч1аг1дар.\nЭ. 1. Мамакаев. Поэтах лаьцна дош.\nСтихотворени «Х1орд». Стихотворенин филиософски маь1на. Къийсамо кхуллу дахар, тийна дахар стеган амалца дог1уш цахилар ч1аг1дар.\n1. Д. Кусаев. Поэтах лаьцна дош.\nСтихотворени «Амалехь диканиг». Доьзалхочун амалехь дика мел дерг кхиорехь дас-нанас д1алоцу меттиг гайтар.\nС. С. Яшуркаев. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Напсат». Халкъан бохамна т1ехь сайоккхурш емалбар. Напсатан васт-Г1ум-Азехь бисинчийн цатуьйн лазам. Дийцарехь дахаран бакъдерш.\nПовесть «Маьрк1аж-бодан т1ехь к1айн хьоькх». Даймахках баха бакъо йоцурш – мискачарал миска, декъаза нах. Сийлахь Нохчийчоь оьздачу йоь1ан куьцехь гайтаран бахьана а, маь1на а. Боцца мур чулоцучу хиламашкахула Мадин дахар а, халачу хьелашкахь кхуьуш йолу цуьнан амал а к1орггера йовзийтар, цуьнан кхоллам халкъан кхолламах бозабелла хилар.\nХь. Х. Сайдуллаев. Поэтах лаьцна дош.\nПоэма «Ненан б1аьрхиш». Легендин бух т1ехь поэма. Поэмин турпалаллин-патриотически шовкъ (пафос). Даймохк мостаг1чух ларбар, цуьнан дуьхьа вала кийча хилар. Турпалаллин иллийн турпалхойн амалш ден-ненан к1ентан амалехь. Поэмин турпалаллин а, трагедин а мукъамаш. Йохьан а, декхаран а проблема ястаран башхалла. К1ентан а, ненан а доьналла.\nС-Хь. М. Нунуев. Яздархочун дахар а, кхолларалла а.\n«Хьайбаха» («Йилбазан оьмар» роман т1ера дакъа). Ламанан к1отаршкахь НКВД-с д1акхехьна политика а, акхараллин, къизаллин суьрташ а. Сталинан хьадалчаша шайна х1оттийначу жоьжахатех ламанхой яхьах ца бухуш, доьналлица чекхбовлар.\nДийцар «Лазийна шовда» Кхоам боцуш х1аллакдечу 1аламна орца дехар. 1аламан дахарна к1оршаме юкъаг1ертар-жил1аламан законаш талхор.\nЛ. Ш. Абдулаев. Поэтах лаьцна дош.\nПоэма «Маьлхан каш». Поэми т1ехь юккъерчу б1ешарахь хилларг а, халкъан дахарехь маь1не долу г1уллакх а, иза кхочушдечу турпалхочух лаьцна а дийцар. Поэма – шех дала тарлучу вонах нах маьрша буьтуш, маьлхан кешнашка д1а мел вахначунна гимн.\nЛ. Яхъяев. Яздархочух лаьцна дош.\n«Даркеш» («Гиххойн Таймасха» роман т1ера дакъа).\nДайн шира ламаст дийцаран бухехь. Вала гергавахнарг я толур воцуш ун кхеттарг тускар чохь маьлхан кешнашка вахьаран г1иллакх. И г1иллакх лардаро Даркешна бина т1е1аткъам. Ден а, Даркешан а юкъаметтиг гайтаран башхалла.\n1-Хь. А. Хатуев. Поэтах лаьцна дош.\nСтихотворени «Аьрзунан илли». Стихотворенин патриотически бух, синъоьздангаллин проблематика. Дуьнен т1ехь даха кхоьллиначу адаман мах беза хиларан, дахар лардан дезаран ойла кхиор. Вовшашца йолу юкъаметтигаш дог-мерза, ийна хила езар. Кхерчара ц1е санна, дайн ц1ена г1иллакх, яхь даим ларъян езар ч1аг1дар.\nМ. Э. Бексултанов. Яздархо – дийцар жанран говзанча.\nДийцар «Цакхетта хестор». Аьхна, исбаьхьа, беркате 1алам а, цуьнца къинхетаме хила везар а. Джабраилан а, цуьнан денден а 1аламца йолу юкъаметтигаш гайтаран башхалла.\nДийцар «Некъ лацар». Дайшкара схьадог1у оьзда г1иллакхаш ширдала, дицдала йиш цахилар, уьш лардан дезар – вайн декхар. Т1екхуьучу т1аьхьено дайн ламаст цалардаро дендена, к1ентан к1антана бина т1е1аткъам а, цуьнан т1аьхьало а.\nДийцар «Дика ду-кх хьо волуш» Дийцаран турпалхо, цуьнан шен деца йолу юкъаметтигаш. К1ентан шен дега болу лерам а, дена а, к1антана юккъехь хила еза г1иллакх-оьздангалла\nМ. М. Ахмадов. Дахар а, кхолларалла а.\nДийцар «Телефон». Дийцарехь жимачу турпалхочун дуьне а, дахар а, шен доттаг1чунна накъосталла дан и кийча хилар.\nА. Т. Исмаилов. Яздархочух лаьцна дош.\nЛитературни туьйра «Бирдолаг». Барт а, цхьаалла а акхараллел, сонтачу кураллел, ницкъал тоьлуш хилар ч1аг1дар. Лоьман олалла дожоран маь1на. Деган дикаллий, оьздангаллий, къинхетаме, тешаме, накъосталла дан кийча хиларрий хастор, ямартло, стешхалла емалъяр. Акхаройн дахар адамийн дахарца дустаран маь1на.\nЮ. С-А. Яралиев. Поэтах лаьцна дош.\nСтихотворени «Кад». Хьанал къинхьегам а, стеган говзалла а къобалъяр. Адаман дахар а, цуьнан кхоллам а. Стихотворенин философски маь1на.\nА. Д. Бисултанов. Поэтах лаьцна дош.\n«Хьайбахахь язйина байташ» (Хьайбахахь багийначийн назма. Багонза бисиначийн назма). Стихотворенеш «Дег1аста», Нохчийн халкъан илланчина».\nХьайбахахь къизаллин акхариллаца х1аллакбиначу лаьмнийн к1отаршкарчу нахана яьккхина назма.\nСийна Сибрехара шайн махка ц1абоьрзучу вайнехан сатийсамаш, дог-ойла.\nСтихотворенеш «Дег1аста». Азаллехь дуьйна къизачу ницкъана юьх-дуьхьал лаьтташ схьабеанчу Даймахкана хастамбар. Къоман парг1ато еза ларар. Стихотворенин патриотически маь1на.\nСтихотворени «Нохчийн халкъан илланчина».\nКху лаьтта т1ехь халкъан иллин, халкъан илланчийн, къонахчун мах лакхара хилар ч1аг1дар.\nВ-Хь. Х. Амаев. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Малх чубаре хьоьжура иза». Халкъан дахарехь хиллачунна т1ехь дийцар. Халкъ махках даккхар а, х1аллакдина бералла а. Жимачу к1ентан вагон чохь д1адоьду дахар гайтаран башхалла. К1ентан а, ненан а васташ.\nДийцар «Генарчу денойн туьйра». Халкъан ламаст дийцарехь. Вайн дайша лардеш схьадеъна ламаст кхочушдар. Кхиъна ваьллачу к1антана ден доттаг1чо шаьлта яларан маь1на а, х1инца дуьйна цо кхочушдан деза декхарш а.\nБ. Шамсуддинов. Яздархочух лаьцна дош.\nСтихотворени «Ахь цхьалха витичахьана». Лирически турпалхочун шен нене болу безам а, цо цуьнга сатийсар а.\n5-г1а дакъа. Кхечу къаьмнийн литературера\nЛадо Авалиани. Яздархочух лаьцна дош.\nДийцар «Хьаькхна буц». Машар а, адамалла а деза а, сийлахь а хилар ч1аг1дар. Багратионан майралла а, нохчийн т1емалойн лаккхара оьздангалла а.\n6-гIа дакъа. Литературин теорех болу хаамаш.\nИсбаьхьаллин литература дешан говзалла (искусство) санна. Халкъан барта кхоллараллин башхаллаш. Цуьнан халкъан Iер-дахарца йолу уьйр. Нохчийн фольклоран жанраш. Турпалалла бохучух халкъан болу кхетам. Нохчийн фольклорехь халкъан ламасташ гайтар, дика а, вуо бохучух лаьцна кхетам балар. Халкъан фольклорехь Iаламо дIалоцу меттиг. Iер-дахар, доьзал, пачхьалкх, патриотически дог-ойла нохчийн фольклорехь. Халкъан барта кхолларалло литература кхиарна бина тIеIаткъам а, царна юккъера уьйр а.\nФольклоран кегийра жанраш (хIетал-металш, кицанаш). Халкъан эшарш. Халкъан туьйранаш ( инзаре-тамашена, дахаран, акхаройх лаьцна). Турпалаллин иллеш. Шира дийцарш, хабарш, аларш, наьрт-аьрстхойх дийцарш, Iаьржа-ХожагIарах дийцарш.\nХIетал-металшкахь, кицанашкахь халкъан хьекъал а, кхетам а. Халкъан эшарийн тайпанаш нохчийн фольклорехь.\n20-50 шерийн литературехь йоза-дешар даржоран, юьртбахам кхиоран, Даймохк мостагIчух ларбаран, къинхьегаман, ширачу Iадаташна дуьхьал къийсам латто безаран теманаш айъар. Оцу шерийн литературехь синъоьздангаллин мехаллаш чIагIъяр: къинхетам, доглазар, догъэцар. Къоман амалш оцу шерийн произведенешкахь. Цу шерийн литературин жанрийн тайп-тайпаналла (хабарш, назманаш, иллеш, поэмаш, повесташ, дийцарш). Литературан фольклорца уьйр хилар. Цу шерийн произведенийн композиционни башхаллаш, васт хIотторан кепаш. Советски юкъараллехь исбаьхьаллин литература Iедало хьалхахIитточу декхаршца цхьаьнаян езаш хилар. Оцу идеологин лехамашца нохчийн литература кхиар а.\n60-70 шерийн литературехь Лирически турпалхо даймехкан дуьхьа къахьега, ваца кийча хилар. Кхетош-кхиоран маьIна. Оцу шерийн литературан идейно-исбаьхьаллин башхаллаш.\nЛитературин тайпанаш а, жанраш а (эпос, лирика, драма): эпически жанраш – дийцар, очерк, повесть, роман; лирически жанраш – стихотворени, литрически илли; драматически жанраш – трагеди, драма, комеди. Лироэпически произведенеш. Назманаш.\nЛитературни произведенин форма а, чулацам а: тема, идей, проблематика, сюжет, композици (экспозици, дIадолор, кхиар (кульминаци), дерзор, пролог, эпилог, портрет, интерьер, диалог, монолог, лирически юкъадалораш (отступление) антитеза, къовсам, авторан васт, автор-дийцархо, литературни турпалхо, лирически турпалхо. Жанрах болу кхетам кIаргбар: турпалаллин илли, турпалаллин драма, поэма.\nТрагически а, беламе дерг. (Ирони. Юмор. Сатира.) Турпалаллин дерг. Даздинарг. Лахдинарг.\nПроза а, поэзи а. Стихкхолларан бух: стихотворенин барам (шинастопан барам – ямб, хорей, кхаастопан барам – дактиль, амфибрахий, анапест), ритм, рифма, строфа. Исбаьхьаллин произведенин мотт. Произведенехь исбаьхьаллин суртхIотторан гIирсаш: эпитет, метафора, олицетворени, метоними, дустар, гипербола, аллегори.\n80-90 шерийн литература. Керла, теманаш, проблемаш, литературни турпалхой. Нохчийн литературин демократизаци. Литературехь Даймехкан кхолламах жоьпалла а, даккхий декхарш а шена тIелаца кийча волу турпалхо лахар. Шен чулацамца а, исбаьхьаллин кепехь а литература керлачу тIегIане ялар. ХIинцалерчу заманан жоьпалле, ира проблемаш ястар. Халкъан исторехь бохаме хиллачу денойх лаьцна кхечу кепара дийцар. Халкъан дахарехь йицъян йиш йоцу синъоьздангаллин мехаллаш лахар. Турпалхочун проблема а, даймехкан тема а. Халкъан кхоллам вай махках даьхначу хенахь а, цIадирзиначул тIаьхьа а. Литературехь нохчийн истори философски а, публицистически кепара а йовзийтар.\n7-гIа дакъа. Дешархойн барта а, йозанан а къамел кхиор.\nХьехар оьрсийн маттахь долчу школийн дешархойн къамелаца гIуллакхдар шардарна тIехьажийна хIораммо ша а, тобанашца а цхьамогIа упражненеш кхочушъяр. Хезаш ешар, хаттарна барта жоп далар, текст ешар а, дагахь Iамор а.\nБарта текстана комментари яр а, ешнарг барта тайп-тайпана юхасхьайийцар, произведенин исбаьхьаллин дIахIоттамна чувахар санна. Дешнашца суртдиллар а, барта мини - сочинени а, яздархочун поэтикех кхета хьажар. Ролашца ешар, инсценировкаш яр, школан спектаклана аудио и видеозапись яр, театран гIирсашца барта къамел кхиор цхьана системехь. Литературни темина барта доклад-хаам, нахана хьалха вистхила хааран кеп санна.\nЛадугIуш материал дIаязъяр, конспект язъяр, тезировани яр, йозанан къамел кхиоран баххаш санна. Гочйина материал оригиналца йогIуш ю яц хьажаран Iалашонца оригинал а, гочйина исбаьхьаллин произведени а вовшашца юстар. Дешархоша шаьш литературни произведенин дакъа нохчийн матте даккхар, Iаморехь культурийн диалоган принцип кхочушъяр.\nПроблемни кепара хаттарна йозанца жоп далар, «текстах лаьцна текст» кхолларан хаарш кхиоран декъехь юьхьанцара зIе санна. Кхоллараллин амал йолу изложени а, литературни темина йолу сочинени а, ешначух лаьцна яьржина йозанца ойлаяран жанр санна. Рефераташ язъян а, хIораммо ша кхочушбен проектни талламан белхаш а историко-литературни бух тIехь юьхьанцарчу муьрехь кхочушбан Iамар.\nНохчийн литературин тематически планаш\n1-ра дакъа. Литература дешан исбаьхьалла (искусство) санна ( 2 с)\nКхечу исбаьхьллашна юккъехь литературо д1алоцу меттиг. Дешан исбаьхьаллехьдахар исбаьхьаллин кепехь гайтаран башхалла.\n2-г1а дакъа. Халкъан барта кхоллараллера ( 31 с)\n1. Фольклоран кегийра жанраш (х1етал-металш, кицанаш). ( 3 с)\nХ1етал-металшкахь, кицанашкахь халкъан хьекъал а, беламе дерг а билгалдаккхар.\n2. Нохчийн халкъан туьйранаш (инзаре-тамашийна, дахаран, дийнатех) – шишша туьйра.\nСюжет. Туьйранан ламасталлин х1умнаш-долор, дерзор, юх-юха аларш. Нохчийн а, оьрсийн а туьйранийн юкъара дерг а, къоман башхалла а. (7 с)\nТуьйра. Туьйранийн тайпанаш. Фольклорни а, литературни а туьйра. Туьйранашкахь бакъдерг а, инзаре-тамашена дерг а цхьаьнадалор.\nИнзаре-тамашийна туьйра. Туьйранан синъоьздангаллин маь1на- дикачун а, вочун а къовсам, дикачо зуламна т1ехь толам баккхар.\nДийнатех лаьцна туьйранаш. Дийнатийн васташ оьрсийн а, нохчийн а туьйранашкахь. Дийнатийн амалш даим цхьанакепара гайтар. Оьрсийн туьйранийн турпалхойн амалшца уьш юстар.\n1ер-дахаран туьйра. Беламе суьрташ а, амалш а, адамийн сакхте амалш емалъяр оцу тайпанчу туьйранашкахь.\n3. Шира дийцарш, хабарш, аларш. ( 2с) Билгалйолчу меттигех (юьртах, ломах, рег1ах, хих, б1аьвнех) лаьцна дийцарш. Оцу дийцаршкахь исторически хиламаш я билгалчу наха лелийна г1уллакхаш.\n4. Наьрт-аьрстхойх, 1аьржа-Хожаг1арах дийцарш. Гипербола фольклорехь. (6 с) Церан чулацам а, башхаллаш а. Халкъо шен парг1атонехьа, маьрша дахарехьа наьрташца а, 1аьржа-Хожаг1арца а латтийна къийсам. Халкъо баьккхина толам.\n5. Лирически а, турпалаллин а иллеш. Турпалхочун васт. (13с)\nДахаро а, 1аламан хьелаша, хиламаша 1аткъам барца меттахъяьхна турпалхочун ойланаш лирически иллешкахь гучуйийлар. Даймохк безар, иза 1алашбар, вовшашца барт хилар, кхечу къаьмнашца доттаг1аллин уьйраш лелор, халкъан, мехкан г1уллакхна т1ера хилар иллешкахь ч1аг1дар. Къонахалла, оьздангалла, къинхетамалла, адамийн сий лардар иллешкахь кхайкхор.\nКъоман дахарехь маь1на долу г1уллакхаш иллийн чулацамехь хилар.Дикачу к1ентийн хьуьнаре г1уллакхаш хастош дийцар. Мостаг1чунна дуьхьал къийсам латтийна халкъана хьалхабевлла къонахий бовзийтар. Иллийн исторически бух а, исбаьхьаллин башхаллаш .3-г1а дакъа 3. ХХ бIешеран хьалхарчу эхан литература (43с)\nС. С. Бадуев. Дийцаран жанр. Тема, идей, сюжет. Исбаьхьаллин суртх1отторан г1ирсаш ( 3 с)\nДахар а, кхолларалла а. С. Бадуевн кхоллараллин маь1на къоман литература, культура кхиорехь.\nДийцар «Зайнди». Йоза-дешар хууш хилар – керлачу дахаре болу некъ. Дийцаран васташ а, маь1на а.\n1. Ш. Мамакаев. Лирически турпалхо. Ритм. Рифма. (6 с)\nДахар а, кхолларалла а. Мамакаевн поэзино литературехь а, къоман культурехь а д1алоцу меттиг.\nСтихотворенеш «Берзан бекхам», «Садаьржаш», поэма «Дагалецамаш».\nПоэтан лирикин тайп-тайпана тематика а, проблематика а. Поэтан кхоллараллехь даймехкан, 1аламан суьрташ.\nПоэма «Дагалецамаш». Монологан кепехь поэма.\nПоэмехь авторан 1аламе, Терке болу безам. Сирлачу кханенах лаьцна йолу дог-ойла, синхаамаш.\nМ. А. Мамакаев. Лирически турпалхо. Ритм. Рифма. Стихан барамаш. Символ. Дийцаран жанр. Тема, идей. Композици, сюжет. ( 6 с )\nДахар а, кхолларалла а.Стихотворенеш «Даймехкан косташ», «Лаьмнийн дийцар», «Пондар».Мамакаев поэзин философски чулацам, цуьнан лирикехь даймехкан, къоман историх лаьцна, патриотически, г1иллакх-оьздангаллин мукъамаш. Лирически турпалхочо стеган парг1атонах, сийх, Даймахках лаьцна ен ойланаш.\n«Баппа» дийцар. Дийцаран жанр. Тема, идей. Композици, сюжет\nСутаралло а, деган куралло а элан даржах вохавар. Хьоло вузийна стаг нийсонах хедаш, г1иллакхах херлуш, хьекъалх оьшуш хилар, халкъ шен олаллин к1ел сацо цхьаьннан а ницкъ кхочург цахилар ч1аг1дар\nН. Д. Музаев. Лирика. ( 2 с)\nЯздархочух лаьцна дош.Стихотворени «Накъосташка». Яхь йолуш, оьзда, хьуьнаре, догц1ена хилар деза а, сийлахь ларар. Адамийн сакхте амалш емалъяр.\nМ. А. Сулаев. Лирика. Лирически турпалхо. Пейзаж. Исбаьхьаллин суртх1отторан г1ирсаш. ( 8 с)\nСтихотворенеш «Ламанан хи», «К1анте».\nПоэтан дог, дахар, ирс Даймахкаца дозаделла хилар.\nДайн оьзда г1иллакхаш лардан дезар, шегахь дика амалш: яхь, собар, тешам кхио езар ч1аг1дар. 1аламан лирика. Даймехкан исбаьхьа, беркате 1алам 1алашдан дезар, цуьнца къинхетаме хила везар.\nПоэма «Пхьарматан б1аьрхиш». Мифологин турпалхочун Пхьарматан б1аьргашца кху дуьнен т1ехь хилла а, хуьлуш болу а бохамаш поэми т1ехь гайтар. Къизаллина дуьхьал поэта ойъу дера аз, дуьнен т1ехь мел долучу зуламашца луьра къийсам латто безаш хилар ч1аг1дар.\nХ. Э. Эдилов. Лирика. Стихан ламасталлин кеп. Рифма. Строфа. ( 3 с)\nДахар а, кхоларалла а. Стихотворенеш «Ненан безам», «Сий делахь, латта».\nПоэтан дахаре, 1аламе болу безам, 1аламан дахарца экам хила везар ч1аг1дар. Ирс къуьйсуш велларг сийлахь а, веза ларар.\nБ. С. Саидов. Литературни туьйранан жанр. Литературни туьйранан халкъан туьйранах къаьсташ дерг. Тема, идей, сюжет. ( 6 с)\nЯздархочун дахар а, кхолларалла а. «Майра к1ант Сулима». Хьаналчу къинхьегаман маь1на гайтар а, хьоладайн писалла а, ямартло а емалъяр. Адамийн деган дикаллий, оьздангаллий, къинхетаме хиларрий хастор.\nГраждански лирика. Лирически турпалхо.\nСтихотворенеш «Вина юрт», «Деган аз».Хьоме мохк, граждански дог-ойла Б. Саидовн поэзехь.\nХ. Д. Ошаев. Дийцаран, очеркан жанраш. Тема, идей, д1ах1оттам, турпалхочун васт. ( 5 с)\nДахар а, кхолларалла а. Дийцар «Чайра».\nДийцарехь кхолламо шен махках д1акъастийначу стеган дай баьхначу лаьтте болу сатийсам, винчу махке болу безам гайтар. Стеган дахарехь Даймохк уггар сийлахь а, беза а, хьоме а кхерч хила безар ч1аг1дар.\n«Очерк Абу-Хьаьжа Идрисов». Очеркан жанр нохчийн литературехь. Очеркехь турпалхочун Идрисов Абу-Хьаьжин дагалецамаш а, цуьнан б1аьхаллин г1уллакхаш а.\nС. М. Курумова. Пейзаж. ( 2 с)\nЯздархочух лаьцна дош.«Дохк» («Дохк повеста т1ера кийсак). 1аламан суьрташ а, церан исбаьхьаллин декхар а. Ламанан 1аламан акхараллин хазалла.\nЗ. А. Муталибов. (2 с.)\nЯздархочух лаьцна дош. «Доттаг1алла»Поэта къаьмнашна юккъера доттаг1алла ч1аг1дан дезаш хилар гайтар.\n4-г1а дакъа. ХХ бIешеран шолгIачу эхан литература (143 с).\nА. С. Сулейманов. Лирика. Исбаьхьаллин васт. Аллегори. ( 8 с)\nДахар а, кхолларалла а.Стихотворенеш «Борз ю уг1уш», «Шуьнехь дош», «Дог дохден ц1е».А. Сулеймановн поэзин романтизм. Поэтан лирикехь къонахаллин а, оьздангаллин а тема. Къоман эхь-бехк лардеш волу цуьнан лирически турпалхо.\nПоэма «Дахаран генаш». Лирически поэмин жанр. Маьрша Даймохк, тешаме доттаг1алла, къонахалла, бартболу доьзал – поэмин коьрта теманаш. Таханлерчу дахарехь г1иллакх-оьздангаллица доьзна кхачамбацарш 1орадахар, цаьрца къийсам латто безар.\n1-Хь. Х. Хамидов. Сатира, юмор. Тема, идей, пресонажийн васташ. Монолог а, диалог а. (2с)\n1-Хь. Хамидов-яздархо-сатирик, драматург Дийцар «Д1а-коч, схьа-коч». Беламе дерг (юмор) нохчийн литературехь. Шира бухадисиначу г1иллакхашца, 1адаташца къийсам латтор – яздархочун-сатирикан кхоллараллин коьрта теманаш. Адамийн амалшкахь сакхтениг емалдаран говзалла.\nР. С. Ахматова. Лирика. Лирически турпалхо. Пейзаж. (2с)\nДахар а, кхолларалла а. Стихотворенеш «Лийрбоцурш», «Ма хала ду цунах кхета»\n1. Э. Гайсултанов. Лирически а, прозаически а произведенеш. Жанр, хат1, исбаьхьаллин кеп. (12 с)\nДахар а, кхолларалла а. 1. Гайсултанов –нохчийн берийн литературан бухбиллархо. Гайсултановн кхоллараллин коьрта теманаш а, проблематика а.\n«Кегий йийсарш».(«Александр Чеченский» повеста т1ера дакъа)- Дийцарехь т1амо берийн дахаре беана бохам гайтар. Т1еман къизалло адамийн дахаре шеца дохьург емалдар.\nШ. Р. Рашидов. Лирика. Лирически турпалхо. Исбаьхьаллин суртх1отторан г1ирсаш. Ритм. Рифма. Стихан барамаш. ( 4 с)\nДаймехкан тема поэтан кхоллараллехь – коьрта тема.\nЛирически турпалхочун ойланаш, синхаамаш.\nПоэма « Стеган халкъаца, шен махкаца хила еза юкъаметтигаш билгалъяхар.\nМ. М. Кибиев. Лирика. Философски лирика. (4 с)\nЯздархочух лаьцна дош.\nНохчийн мотт Даймехкан билгало санна. Меттан дозалла ца дойтуш, цуьнан сий дан дезар.\nБасня «Зов». Баснин жанр нохчийн литературехь. Маь1на. Адамийн сакхте амалш емалъяр. Х1иллано духатуху х1илла.\nЖ. М. Махмаев. Лирика. Дийцаран жанр. Тема, идей, Сюжет. Турпалхочун васт. (4 с)\nЭ. 1. Мамакаев. Лирика. (1с)\nПоэтах лаьцна дош.\nСтихотворени «Х1орд». Стихотворенин филиософски маь1на. Къийсамо кхуллу дахар, тийна дахар стеган амалца\nдог1уш цахилар ч1аг1дар.\n1. Д. Кусаев. Граждански лирика. (2 с)\nС. С. Яшуркаев. Дийцаран жанр. Тема, идей, д1ах1оттам. Билгало (символ). ( 6 с)\nПовесть «Напсат». Халкъан бохамна т1ехь сайоккхурш емалбар. Напсатан васт – Г1ум-Азехь бисинчийн цатуьйн лазам. Повестехь дахаран бакъдерш.\nДийцар «Маьрк1аж-бодан т1ехь к1айн хьоькх». Даймахках баха бакъо йоцурш – мискачарал миска, декъаза нах. Сийлахь Нохчийчоь оьздачу йоь1ан куьцехь гайтаран бахьана а, маь1на а. Боцца мур чулоцучу хиламашкахула Мадин дахар а, халачу хьелашкахь кхуьуш йолу цуьнан амал а к1орггера йовзийтар, цуьнан кхоллам халкъан кхолламах бозабелла хилар.\nсет». Къоначу т1аьхьенгахь хила еза синъоьздангаллин мехаллаш. Хь.Х.Сайдуллаев.Исторически поэмин жанр.Фольклоран васташ а, мукъамаш а. (3 с)\nПоэма «Ненан б1аьрхиш». Легендин бух т1ехь поэма. Поэмин турпалаллин-патриотически шовкъ (пафос). Даймохк мостаг1чух ларбар, цуьнан дуьхьа вала кийча хилар ч1аг1дар. Турпаллаллин иллийн турпалхойн амалш ден-ненан к1ентан амалехь. Поэмин турпалаллин а, трагедин а мукъамаш. Йохьан а, декхаран а проблема ястаран башхалла. К1ентан а, ненан а доьналла.\nС-Хь. М. Нунуев. Дийцаран жанр. Тема. Проблематика. ( 4 с)\nЯздархочун дахар а, кхолларалла а. Дийцар «Хьайбаха». Исторически бакъдолучунна т1ехь дийцар. Бохаман суьрташ. Тема. Идей. Персонажийн васташ.\nЛаманан к1отаршкахь НКВД-с д1акхехьна политика а, акхараллин, къизаллин суьрташ а. Сталинан хьадалчаша шайна х1оттийначу жоьжахатех ламанхой яхьах ца бухуш, доьналлица чекхбовлар.\nДийцар «Лазийна шовда» Сатирически дийцар. Адам а, 1алам а.\nКхоам боцуш х1аллакдечу 1аламна орца дехар. 1аламан дахарна к1оршаме юкъаг1ертар-жил1аламан законаш талхор.\nЛ. Ш. Абдулаев. Поэма. Лирически турпалхо. Диалог. Монолог. ( 2 с)\nЛ. Яхъяев. Дийцаран жанр. Ламасталлин проблематика. ( 2 с)\nЯздархочух лаьцна дош.Дийцар «Даркеш» («Гиххойн Таймасха» роман т1ера дакъа).\nДайн шира ламаст- дийцаран бухехь. Вала гергавахнарг я толур воцуш ун кхеттарг тускар чохь маьлхан кешнашка вахьаран г1иллакх. И г1иллакх лардаро Даркешна бина т1е1аткъам. Ден а, Даркешан а юкъаметтиг гайтаран башхалла.\n1-Хь. А. Хатуев. Патриотически лирика. ( 2 с)\nПоэтах лаьцна дош.Стихотворени «Аьрзунан илли». Стихотворенин патриотически бух, синъоьздангаллин проблематика. Дуьнен т1ехь даха кхоьллиначу адаман мах беза хиларан, дахар лардан дезаран ойла кхиор. Вовшашца йолу юкъаметтигаш дог-мерза, ийна хила езар. Кхерчара ц1е санна, дайн ц1ена г1иллакх, яхь даим ларъян езар ч1аг1дар.\nМ.Э.Бексултанов. Дийцаран жанр. Тема, идей. Д1ах1оттам.Персонажийн васташ. (6 с)\nЯздархочун дахар а, кхолларалла а.Дийцар «Цакхетта хестор». Аьхна, исбаьхьа, беркате 1алам а, цуьнца къинхетаме хила везар а. Джабраилан а, цуьнан денден а 1аламца йолу юкъаметтигаш гайтаран башхалла.\nМ. М. Ахмадов. Дийцаран жанр. Персонажан васт. ( 2 с)\nДахар а, кхолларалла а. Дийцар «Телефон». «Телефон» дийцарехь жимачу турпалхочун дуьне а, дахар а, шен доттаг1чунна накъосталла дан и кийча хилар.\nА. Т. Исмаилов. Литературни туьйра. Монолог. Диалог. Аллегори. ( 2 с)\nЮ. С-А. Яралиев. Философски лирика. Ритм. Рифма. ( 2 с)\nПоэтах лаьцна дош. Стихотворени «Кад». Хьанал къинхьегам а, стеган говзалла а къобалъяр. Адаман дахар а, цуьнан кхоллам а. Стихотворенин философски маь1на.\nА. Д. Бисултанов. Лирика. Назма. Граждански лирика. Лирически турпалхо. ( 5 с)\nПоэтах лаьцна дошюНазма. Назмин жанр нохчийн литературехь. «Хьайбахахь язйина байташ» (Хьайбахахь багийначийн назма. Багонза бисиначийн назма). Хьайбахахь къизаллин акхариллаца х1аллакбиначу лаьмнийн к1отаршкарчу нахана яьккхина назма.Сийна Сибрехара шайн махка ц1абоьрзучу вайнехан сатийсамаш, дог-ойла.\nСтихотворени «Нохчийн халкъан илланчина»\nВ-Хь.Х. Амаев. Дийцаран жанр. Тема, коьрта проблемаш. Персонажийн васташ. ( 5 с)\nЯздархочух лаьцна дош.Дийцар «Малх чубаре хьоьжура иза». Халкъан дахарехь хиллачунна т1ехь дийцар. Халкъ махках даккхар а, х1аллакдина бералла а. Жимачу к1ентан вагон чохь д1адоьду дахар гайтаран башхалла. К1ентан а, ненан а васташ.\nДийцар «Генарчу денойн туьйра». Халкъан ламаст т1ехь дийцар. Вайн дайша лардеш схьадеъна ламаст кхочушдар. Кхиъна ваьллачу к1антана ден доттаг1чо шаьлта яларан маь1на а, х1инца дуьйна цо кхочушдан деза декхарш а.\nБ. Шамсуддинов. Лирически турпалхо. (1 с)\nЯздархочух лаьцна дош.Стихотворени «Ахь цхьалха витичахьана» Лирически турпалхочун шен нене болу безам а, цо цуьнга сатийсар а.\n5-г1а дакъа. Кхечу къаьмнийн литература (2 с)\nЛадо Авалиани. Исторически дийцар. Тема. Сюжет. ( 2 с)\nДийцар «Хьаькхна буц». Исбаьхьаллица кхоьллинарг а, дахаран бакъдерг а. Машар а, адамалла а деза а, сийлахь а хилар ч1аг1дар. Багратионан майралла а, нохчийн т1емалойн лаккхара оьздангалла. 5 – чу классехь нохчийн литература хьехаран шеран рузманан хьесапаш\n«Нохчийн литература» 2018-2019 дешаран шо\nРаг1Урокан тема cахьт Урок д1ахьо хан\nI-чийрик (18 с.) 1 дакъа .Нохчийн халкъан кхолларалла 13с 1. Нохчийн халкъан кхолларалла 1 2. Туьйра «Тамашийна олхазар» 1 3. «Кхо ваша» цара дина ха 1 4. «Кхо ваша» кхоалг1ачу вешин толамаш 1 5. Барзо 1ахарца мохк къовсар 1 6. Кл. арахьара дешар «Хьекъал долу йо1 а, кхиэлахо 1 7. Кхо ваша а, саьрмик а 1 8. Доьшуш хилла к1ант 1 9. Дешархоша шайна дуьйцуш хезна халкъан туьйранаш дуьйцуш д1ахьон урок 1 10. Изложени «Ломмий, цхьогаллий» (изл. гул.аг1о 4) 1 11. Кицанаш 1 12. Х1етал-металш 1 13. Ц1ахь д1аяздина кицанаш, х1етал-металш дуьйцуш д1ахьон урок 1 2 дакъа. Исбаьхьаллин литература 55с 14. Б.Саидов «Майра к1ант Сулима» Седа, Сулима 1 15. Сулимин акхарошца тасаделла гергарло 1 16. Содина дагабеана шолг1а тешнабехк 1 17. Сулимина карийна накъостий 1 18. Карладаккхар 1 II-чийрик (14 с.) 1. Мусаев М. «Ц1ен маьхьси» 1 2. Цхьогало барзана бина бекхам 1 3. Гацаев С. «Чкъоьрдиг» к1ант кхоьру 1 4 Чкъоьрдиган толамаш 1 5. Исмаилов А. Бух1анан дийцар. Лоьман пачхьалкх, Кур 1 6. Бирдолаг. Толам 1 7. Кл. арахьара дешар «Лулахой» 1 8. Литературни туьйранний, халкъан туьйранний юкъара башхалла 1 9. Бадуев С. «Зайнди». Зайндис дина ц1ийнананалла. 1 10. «Зайнди» дега даийтина кехат 1 11. Сочинени «Х1унда лаьа суна Зайндих тера хила?» 1 12. Классал арахьара дешар «Хьасанний, Ахьмаддий» 1 13. Изложени «Дика амал» гул. Аг1о 5 1 14. Изложени йийцаре яр. Г1алаташ т1ехь болх бар. 1 III- чийрик (20 с.) 1. Хь. Саракаев «Баьпкан чкъуьйриг» 1 2. Р. Ахматова «Лийрбоцурш» 1 3. М. Мамакаевн дахар а,кхолларалла а. 1 4. М. Мамакаев «Баппа» 1 5. Сатуев Хь. «Лаьмнийн къоналла» 1 6. М. Сулаев «Ламанан хи» 1 7. 1аламах лаьцна сочинени «Б1аьсте» 1 8. Классал арахьара дешар М. Сулаев « Т1ехтохар» 1 9. Ж.Махмаев «Буьйсанна г1улчаш» 1,2 дакъа 1 10. «Буьйсанна г1улчаш» 3-г1а дакъа 1 11. Кл. арахьара дешар «Лом-1елин хьуьнарш» 1 12. Сулейманов А. «Борз ю уг1уш» мох 1 13. «Борз ю уг1уш» наж 1 14. 1-Хь. Хатуев «Аьрзунан илли» 1 15. Изложени «Цхьана буса» изл. гул. аг1о 8-г1а 1 16. Изложени йийцаре яр. Г1алаташ т1ехь болх бар. Кагерманов Д кхолларалла йовзийтар. 1 17. Кагерманов Д. «Доттаг1алла». 1 18. Дешархоша шаьш ешна произведенеш йийцаре яр. 1 19. Классал арахьара дешар «Лом-1ела исс корта болчу Хожин г1аланашкахь». 1 20. 1амийнарг т1еч1аг1даран урок. 1 IV-чийрик (16 с.) 1. Ш.Арсанукаев «Баьпкан юьхк». 1 2. Ш. Рашидов «Т1амна дуьхьал довла». 1 3. 1. Ахмадов «Къонахалла». Тимар борз ен вахийтар. 1 4. «Къонахалла» Тимара къу вожор. 1 5. Сочинени «Къонахалла». 1 6. В-Хь. Амаев «Малх чубаре хьоьжура» жима кор. 1 7. «Малх чубаре хьоьжура иза». Г1ан. 1 8. Х-М. Эдилов «Ненан марзо». 1 9. 1. Мамакаевн кхолларалла. «Садаьржаш» 1 10. М-С Гадаевн кхолларалла. 1 11. Гадаев М-С. «Доттаг1ашка» 1 12. Хь. Хасаев «Ц1окъ» 1 13. Тестировани 1 14. М. Бексултанов «Ца кхетта хестор». 1 15. Классал арахьара дешар «Мархийн к1айн г1арг1улеш». 1 16. Жам1дар 1 6 – чу классехь нохчийн литература хьехаран шеран рузманан хьесапаш\n№ п/п Урокан ц1е Сахьт Хан\n1 – ра четверть (18 с.)\nХалкъан барта кхолларалла 8 с. 1 Халкъан барта кхолларалла 1 2 «Эвтархойн Ахьмадан илли».\nЭвтархойн Ахьмадан а, оьрсийн к1ентан вовшахкхетар. 1 3 Таймин Бийболатан илли».\n1 4 Сочинени «Муха хета суна илли т1ехь Таймин Бийболат» 1 5 Наьрт-аьрстхойн паччахь Наураз. 1 6 Ницкъ болу Солса. 1 7 Гермчигара наьрташ. 1 8 Наьрт-аьрстхой кхерор. 1 Исбаьхьаллин литература 28 9 Гайсултанов 1умаран кхолларалла. «Нийса кхел» дийцар 1 2 чийрик 1 Гайсултанов 1умар «Барзо амалш ца хуьйцу» басня 1 2 СатуевХьусейн «Ломмий, цхьогаллий» басня 1 3 Гадаев Мохьмад-Салахь «Дарта» стихотворени. 1 4 Ошаев Халидан кхолларалла. «Чайра» дийцар. 1 5 Мамакаев 1аьрби кхолларалла. Поэмех лаьцна. « Дагалецамаш» 1 6 Сайдуллаев Хьасанан кхолларалла«Ненан б1аьрхиш» 1 7 Пейзажах лаьцна кхетам. Сулаев Мохьмадан кхолларалла «К1анте» 3 – г1а четверть (10 с.) 1 1 Эдилов Хасмохьмадан кхолларалла «Ненан безам» стихотворени 1 2 Ахмадов Iумаран кхолларалла «Воккха дада». Эвлаяъ. 1 3 Айдамиров Абузаран кхолларалла «Вина мохк»стихотворени 1 4 Эпитетах лаьцна Ахматова Раиса «Ма хала ду цунах кхета». 1 5 Саракаев Хьамзат «Ирсе б1аьрхиш». Ахьъядан ойланаш. 1 6 Изложени 1 7 Арсанукаев Шайхи «Мохкбегор»стихотворени 1 8 Окуев Шима «Б1аьсте» стихотворени\nСаидов Билалин кхолларалла..1 9\nКибиев Мусбек «Меттан сий».стихотворени . Олицетворенех лаьцна 1 10 Дикаев Мохьмад «Къинхетаме Нохчийчоь»стихотворени\n1 4 четверть (8с.) 1 Рашидов Шаидан кхолларалла«Ломара ц1е» стихотворени маь1на а, башхалла а 1 2 Мамакаев Эдуард «Х1орд» стихотворени 1 3 Махмаев Жамалдин «1аьжачу баьпкан юьхк» 1 4 Нунуев Сайд-Хьамзатан кхолларалла. «Хьайбаха» 1 5 Яхъяев Лечин кхолларалла «Даркеш».Даркешан хьехар 1 6 «Йилбазан оьмар» романа дакъа «Хьайбаха» 1 7 «Гиххойн Таймасха» роман т1ера дакъа 1 8 Бексултанов Муса «Некълацар» дийцар.Жам1 1 7 – чу классехь нохчийн литература хьехаран шеран рузманан хьесапаш\n1 Халкъан барта поэзи 1 2 «Бабин Иэсин, ворх1вешин йишин илли». 1 3 «Бабин Иэсин, ворх1вешин йишин иллех» лаьцна 1 4 «Ваша воцчу Сийлахин илли» 1 5 «Дадин юрт яккхаран илли» 1 6 «Дадин юрт яккхаран иллех» лаьцна 1 7 «Нохчийн шира илли» 1 8 «Нохчийн ширачу иллех» лаьцна 1 9 Сочинени «Позин турпалхойн амалш» (барта) 1 10 «Сай» халкъан илли 1 11 «Сай» ц1е йолчу халкъан иллех лаьцна 1 12 Лириках а, поэтически къамелах а, стих кхолларах а лаьцна кхетам балар 1 13 Классал арахьара дешар «Девлатгерин эвла йоккхуш д1аьккхина илли» 1 14 Мамакаев Мохьмадан «Даймехкан косташ» 1 15 Мамакаев Мохьмадан «Даймехкан косташ»стихотворенех лаьцна 1 16 Изложени 1 17 Гадаев Мохьмад-Салахьан «Ирча суьрташ» 1 18 «Ирча суьрташ»дийцаран исбаьхьаллин башхаллех лаьцна 1 2 – г1а четверть (14 с.)\n1 Саидов Билал «Вина юрт» 1 2 Саидов Билал «Деган аз» 1 3 Курумова Селима «Дохк»( повеста т1ера кийсак) 1 4 Мамакаев 1аьрби «Берзан бекхам» 1 5 Мамакаев 1аьрби «Берзан бекхам» стихотворенин исбаьхьаллин башхалла 1 6 Очерках кхетам балар 1 7 Ошаев Халидан кхолларалла 1 8 Ошаев Халидан «Иччархо Абухьаьжа Идрисов» очерк\n1 9-10 Изложени «Иччархо Абухьажа Идрисов» 2 11 Классал арахьара дешар.МусаевМ. «Таймин Биболат»\nроманан дакъа 1 12 Сулейманов Ахьмад «Шуьнехь дош» 1 13 1амийнарг карладаккхар (тест) 1 14 Дешархоша хаьржина поэтически произведени ийцаре яр 1 3 – г1а четверть (20 с.)\n1 Дийцарх а, повестах а лаьцна 1 2 Гайсултанов 1умаран кхолларалла. «Болат -г1ала йожар» (цхьадолу дакъош) 1 3 «Болат -г1ала йожар» повестан исбаьхьаллин башхаллаш 1 4 Гайсултанов 1умар «Болат- г1ала йожар» повестан хьокъехь 1 5 Айдамиров Абузаран кхолларалла. «Мух1ажарш»,«Еха буьйсанаш» романа т1ера дакъа 1 6 Айдамиров Абузар «Мух1ажарш» произведенин турпалхойн васташ. 1 7 Литературин турпалхочух а, символах а лаьцна 1 8 Сочинени «Мух1ажарш» 1 9 Арсанукаев Шайхи «Ийманах дузийта дегнаш» 1 10 Арсанукаев Шайхи «Т1ом», «Нохчийчоь» 1 11 Кибиев Мусбек кхолларалла «Дош» 1 12 Кибиев Мусбек «Зов» басня. 1 13 Изложени 1 14 Окуев Шима «Мацалла» , «Т1аьххьара верас» роман т1ера дакъа 1 15 Окуев Шима «Мацалла» мацалло арабаьхнарш 1 16 Романан декъехь къаьмнашна юкъара доттаг1алла 1 17 Гацаев Саь1ид «Дарц» стихотворени 1 18 Эпически а, лирически а долчух лаьцна 1 19 Кусаев 1адиз «Амалехь диканиг» Шайхиев 1. «Ч1аг1о» 1 20 Классал арахьара дешар 1 4- г1а четверть (18)\n1 Рашидов Шаидан кхолларалла «Ден весет» 1 2 Рашидов Шаид «Ден весет» К1анте дина весет 1 3 Классал арахьара дешар Мамакаев 1аьрби «Б1аьстенан 1уьйре» 1 4-5 1аламах лаьцна сочинени 2 6 Дикаев Мохьмад «Нохчо ву со» 1 7 Яшуркаев Султан «Напсат» дийцар. Напсатан хелхар 1 8 Напсатан кешнаш 1 9 Литературин произведенехь портрет 1 10 Бисултанов А. «Хьайбахах язйина байташ» 1 12 «Хьайбахах язйина байташ»произведенех лаьцна 1 13 Дешархоша шаьш къастийна стихотворени 1 14 Амаев Ваха-Хьажа «Генарчу денойн туьйра» дийцар 1 15 «Генарчу денойн туьйра» дийцаран исбаьхьаьллин башхалла 1 16 Къоман ламастах лаьцна барта сочинени 1 17 Классал арахьара дешар «Ламанан басах» Рашидов Ш. 1 18 Жам1 даран урок 1 8 – чу классехь нохчийн литература хьехаран шеран рузманан хьесапаш\n№ Урокан ц1е Сахьт Хан ски Планаца Билггал Хьалхара чийрик (18 сахьт)\n1. Мотт бацахь, къам а дац. 1 2. Бадуев Саь1ид Сулейманович «Олдам». 1 3. «Олдам». 1 4. Исбаьхьаллин вастах кхетам. 1 5. Мамакаев Мохьмад Амаевич «Лаьмнийн дийцар» 1 6. «Лаьмнийн дийцар». 1 7. Стихотворенин ритмах, рифмех, барамах. 1 8. Дешархоша шаьш ешна произведенеш йийцаре яр. 1 9. Ясаев М. Д. дахар а, кхолларалла а. 1 10. «Хьоме юрт». 1 11. «Хьоме юрт». 1 12. «Хьоме юрт» повестан чулацам планаца бийцаре бар. 1 13. Сочинени. 1 14. Хамидов 1абдул-Хьамид «Д1а- коч, схьа- коч». 1 16. «Д1а- коч, схьа- коч». 1 17. Литературин произведенехь беламе долчух. 1 18. Классал арахьара дешар. 1 Шолг1а чийрик (14 сахьт)\n19. Сулаев М.А. «Ца вевза доттаг1». 1 20. Сулейманов Ахьмад Сулеймановичант дахар а, кхолларалла а. 1 21. «Дахаран генаш». 1 22. «Дахаран генаш». 1 23. «Дахаран генаш» поэма йийцаре яр. 1 24. Эдилов Хасмохьмад Эдилович «Сий делахь латта». 1 25. Арсанукаев Шайхи Абумуслимович «Тимуран тур». 1 26. «Тимуран тур». 1 27. «Тимуран тур» повестан чулацам планаца схьабийцар. 1 28. «Тимуран тур» повестан коьрта турпалхой бийцаре бар. 1 29. Сочиненина кечам бар. 1 30. Сочинени. 1 31. Г1алаташ т1ехь болх а беш, дешархойн сочиненеш йийцаре яр. 1амийнарг т1еч1аг1дар. 1 32. Классал арахьара дешар. 1 Кхоалг1а чийрик (20 сахьт) 33. Хасбулатов Я.1. «Дош». 1 34. «Стаг хила ваьллехь хьо ара…» 1 35. Гацаев С.А. «Кавказ». 1 36. «Б1аьстенца къамел». 1 37. Сатуев Хь.Дж. «Нашхахь». 1 38. «Нашхахь». 1 39. Яшуркаев С.С. «Маьрк1ажа-боданна т1ехь к1айн хьоькх». 1 40. «Маьрк1ажа-боданна т1ехь к1айн хьоькх». 1 41. «Маьрк1ажа-боданна т1ехь к1айн хьоькх». 1 42. Дийцаран чулацам планаца схьабийцар. Сочиненина кечам бар. 1 43. Сочинени: «Маьрк1ажа-боданна т1ехь к1айн хьоькх». 1 44. Символах кхетам балар. 1 45. Шайхиев 1.Х. «Дарцан буса». 1 46. Абдулаев Л.Ш. дахар а, кхолларалла а. 1 47. «Маьлхан каш». 1 48. «Маьлхан каш». 1 49. Классал арахьара дешар. 1 50. Бексултанов (Адамов) М.М. дахар а, кхолларалла а. 1 51. Бексултанов (Адамов) М.М. «Дари». 1 52. «Дари». 1 Доьалг1а чийрик (16 сахьт) 53. Дешархоша шайна гина я хазахета телепередачаш йийцаре яр. 1 54. Ахмадов М.М. дахар а, кхолларалла а. 1 55. Ахмадов М.М. «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош». 1 56. «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош». 1 57. «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош» повестан турпалхойн васташ. 1 58. «Лаьтта т1ехь лаьмнаш а х1иттош» повестан чулацам планаца бийцаре бар. 1 59. Сочиненина кечам бар. 1 60. Сочинени. 1 61. Бисултанов А.Д. «Дег1аста». 1 62. «Дег1аста». 1 63. «Шийла чилла йижна лаца…» 1 64. 1амийнарг карладаккхар. Шеран талламан балхана кечам бар. 1 65. Шеран талламан болх (Тест) 1 66. Г1алаташ т1ехь болх. Карладаккхар. 1 67. Классал арахьара дешар. 1 68. Жам1даран урок. 1 9– чу классехь нохчийн литература хьехаран шеран рузманан хьесапаш\n№ Урокан ц1е Ссахьт Хан\n1 чийрик (18 сахьт)\nНохчийн халкъан барта кхолларалла 18с 1 Нохчийн халкъан барта кхолларалла а, цуьнан тайпанаш а. 1 2 Нохчийн халкъан туьйранаш. «1аьржа Хожа" 1 3 «Чинг1аз», «Алхаст а, «Маьлха-Аьзни а». 1 4 Халкъан шира дийцарш, хабарш, аларш.\n«Г1онат-Г1ала», «Мажк1а басе», «К1ирдан б1аьвнаш». 1 5 Нохчийн халкъан эшарш. 1 6 Нохчийн халкъан кицанаш, х1етал-металш. 1 7 Лирически а, турпалаллин а иллеш. «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Адин Сурхо – халкъан турпалхо. 1 8 «Теркаца хьала-охьа вехаш хиллачу эла Мусостан, Адин Сурхон илли». Сурхон нана. Иллин цхьайолу исбаьхьаллин башхаллаш а, т1аьхьара дош а. 1 9 «Аьккхийн Жанхотан илли». Иллин чулацам а, д1ах1оттам а. 1 10 «Аьккхийн Жанхотан илли». Иллин турпалхой. 1 11 Иллехь къаьмнийн доттаг1аллин тема. 1 12 Халкъан илланчаш (Нашхара Чийтмаран Зовр, Сулейманов Баудди, Гакашев Мохьмад, Орзимов Денисолта). 1 13 «Нохчийн халкъан иллешкахь ненан васт» сочинени язъярна кечам. 1 14 Сочинени «Нохчийн халкъан иллешкахь ненан васт». 1 15 «Гихтарчу Жоьра-бабин, Ганин илли». Иллин чулацам а, д1ах1оттам а. 1 16 Сийлахь–баккхийчу оьрсийн яздархоша А.С.Пушкина, М.Ю.Лермонтовс, Л.Н.Толстойс, А.А.Фета шайн кхоллараллехь нохчийн барта говзарех пайдаэцар. 1 17 Назманаш. 1 18 Нохчийн йозанан исторех лаьцна. Исбаьхьаллин литература. 1 2 чийрик (14 сахьт)\nКъоман исбаьхьаллин литература йолийнарш. 39с 1 Дудаев 1абдин поэзехь дешаран тема. 1 2 Сальмурзаев Мохьмад, Нажаев Ахьмад, Айсханов Шамсуддин. Дахар а, кхолларалла а. 1 3 Поэзин, прозин обзор. 1 4 Церан кхоллараллин башхаллаш. 1 5 Бадуев Саь1ид-Салихьан дахар а, кхолларалла а. 1 6 Бадуев а, къоман театр а. 1 7 Бадуев Саь1ид-Салихьан поэтически кхолларалла. «Паччахьан заманна», «Лам», «Марг1алан синтаре» стихотворенеш. 1 8 Бадуев Саь1ид-Салихьан оьрсийн яздархошца хилла доттаг1аллин а, кхоллараллин а уьйраш. 1 9 «Бешто» повесть. Повестан тема а, д1ах1оттам а. Васташ кхолларан башхаллаш. 1 10 «Бешто» повесть. Бештой, Бусаний. 1 11 «Бештон дагна хилла чевнаш» сочинени язъярна кечам. 1 12 Сочинении «Бештон дагна хилла чевнаш» 1 13 «Ц1еран арц» повесть. Авторан 1алашо а, повестан д1ах1оттам а. Кулдевич а, цунна т1аьхьабозурш а. 1 14 «Ц1еран арц» повесть. Хонмурд а, цуьнан доьзал а. Повестан маь1на. 1 3 чийрик (20 сахьт)\n1 Мамакаев 1аьрбин дахар а, кхолларалла а. 1 2 Мамакаев 1аьрбин лирика. «Кавказан латта», «Йо1е» стихотворенеш. 1 3 «Даге», «Сайн к1анте» стихотворенеш. 1 4 Кл. арахьара дешар. «Дагалецамаш» поэма. 1 5 «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. Поэмин д1ах1оттам. 1 6 «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. Поэми т1ехь безам а, доттаг1алла а. 1 7 «Нохчийн лаьмнашкахь» поэма. Поэмин эпически, лирически чулацам. Авторан васт. 1 8 «Нохчийн лаьмнашкахь» поэми т1ехь авторан васт» сочинени язъярна кечам. 1 9 Сочинени «Нохчийн лаьмнашкахь» поэми т1ехь авторан васт» 1 10 Хамидов 1абдул-Хьамидан дахар а, кхолларалла а. 1 11 Дийцарш. «Д1а-коч, схьа-коч», «Абубешар», «Г1ирма-солтас яьккхина са», «Дурдий, Даргий» дийцарш. 1 12 Пьесаш. «Т1ам сийна кхокха», «Ламанан йо1», «Мохсолтин доьхна де», «Бож-1ела» пьесаш. 1 13 «Лийрбоцурш» - турпалаллин драма. Пьесин тема, жанр, д1ах1оттам. Хьалхара дакъа. Ханпаший, Мутий. Ханпаша а, цуьнан накъостий-б1аьхой а. 1 14 «Лийрбоцурш» - турпалаллин драма. Шолг1а дакъа. Тыл а, фронт а. Дерриге а – фронтана. 1 15 Пьесин кхоалг1а дакъа. Немцойн блиндажехь. «Турпалхой леш бац». 1 16 «Даймехкан т1амехь б1аьхочун майралла» сочинени язъярна кечам. 1 17 Сочинени «Даймехкан т1амехь б1аьхочун майралла» . 1 18 Нохчийн литература Сийлахь-боккха Даймехкан т1ом лаьттинчу шерашкахь. «Дерриге а т1амна», «Даймехкан т1ом болчохь» (1.Мамакаев), «И йоьлхуш яц», «К1иллочунна» (М.Мамакаев) 1 19 «Г1овтта», «Малх тоьлур бу» (М.Сулаев), «Суьрте», «Кавказан аьрзу», «Т1емало – хьуна» (Х.Эдилов), «Даймехкан лоьмашка», «Доттаг1ашка» (М.Гадаев). 1 20 М. А. Сулаев. Дахар а, кхолларалла а. 1 4 чийрик (16 сахьт)\n1 Стихотворенеш «Сай», «Сох муха эр дара адам?», «Хьерабаьлла дин» баллада. 1 2 Роман «Лаьмнаша ца дицдо». Романехь Сийлахь-боккха Даймехкан т1ом хилла шераш. 1 3 Тавсолтин васт. 1 4 Кегирхойн а, кхечеран а васташ. 1 5 Сулаев Мохьмад – критик, гочдархо. 1 Къоман литература XX б1ешеран 20-40-чу шерашкахь кхиаран жам1аш а, х1инцалера литература а. 6с. 6 Къоман литература XX б1ешеран 20-40-чу шерашкахь кхиаран жам1аш а, х1инцалера литература а. 1 7 С. Гацаев. Дахар а, кхолларалла а. 1 8 Стихотворенеш «Буьйса хаза, буьйса тийна», «Б1аьсте кхечи». 1 9 Пейзажан лирика. Поэтан адамах а, 1аламах а йолу ойланаш. 1 10 «Х1ай йо1, делхьа, собар де». Стихотворенин чулацамехь къоман васташ гайтар. 1 11 Гацаев Саь1идан кхоллараллехь безаман лирика. 1 XX б1ешеран нохчийн литература 5c 12 Нохчийн литература XX б1ешеран 50-70-чу шерашкахь. Поэзи. 1 13 Нохчийн литература XX б1ешеран 50-70-чу шерашкахь. Проза. 1 14 Хьалха д1аяхначу хенахь оьрсийн, вайнехан вовшашца хилла машаре уьйраш литературехь гайтар. 1 15 Нохчийн литература XX б1ешеран 80-90-чу шерашкахь. 1 16 Жам1даран урок. 1


Сечин юха а туьйли\n«Роснефть» компанин президента Сечин Игора шен «сий, гIуллакхан репутаци» ларъярехь «Новая газетана» а, цуьнан журналистна Анин Романна а дуьхьал Москохарчу Басманан кхеле чуеллачу искана дуьхьал жоп делла оршотдийнахь.\nБеза мах болу «Сийлаллин Ольга» хикема Сечинца доьзна ду аьлла газетан журналисто зорбане йиллинчу материалехь дуьйцург бакъ дац, «Сечинан цIе емалъеш харц хаамаш бу» аьлла, дIакхайкхийна кхело, бохуш яздо «Интерфаксо». Кхелан сацамца, газетана тIедожийна и материал сайтера дIаяккхар, цул совнаха, оцу информацина керстдар.\nАхчанан барамехь компенсаци ца дехна «Роснефтан» президенто.\nМархьокху-баттахь «Новая газетано» зорбане йиллинчу артиклехь чIагIдора, 150 миллион долларов гергга мах болу хикема Сечин Игоран зудчо Сечина Ольгас доладеш долу таро ю аьлла. Сечин Игоран адвокаташа газета бехкедора, "стеган дахарна юкъагIортарна".\nТкъа газетан редакцино бахарехь, Iораяьккхина информаци юкъараллехь чIогIа интересе ю, хIунда аьлча, Сечина куьйгалла дечу компанин коьрта акционер пачхьалкх хиларца.\nХьалхо масех кхелехь туьйлира Сечин, къаьсттина «Ведомости» газетан йоллу тираж хIаллакяйтира цо, Подмосковьерчу Барвихехь деш долу цIа Сечинан долахь хиларх информаци оцу газетано арахецаран бахаьаншца.


Вире-ан-Шампань — Википеди\nВире-ан-Шампань (фр. Viré-en-Champagne) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Сарта. Дозанашца йу Сен-Дени-д'Орк, Банн (Майенн), Коссе-ан-Шампань, Торинье-ан-Шарни, Авессе. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вире-ан-Шампань&oldid=5158291»


21°07′32″ къ. ш. 78°18′38″ м. д.HGЯOL\nХӀокху версин 7 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2022, 7 февраль).\n2.6.2 Къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш\nТӀулгийн мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБорзанан мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЭчиган мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВедийн цивилизаци[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВедийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла ю, ассоциаци еш йолу Ведашца — ведийн санскритехь хӀиттийначу хӀиндуизмера деза жайнашца. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 - 500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузен а Ӏилманчашна а юкъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо ХӀиндин цивилизаци ведийчуьнца. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла хӀиндин оьздангаллин а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца.\nXIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха арийн тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «хӀинд-арийн кхалхаран» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а елла, дӀаийна бухарчу бахархошца. Кхин верси ю ХӀиндера схьадовларан теорин агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.\nВайн эрал II эзар шо хьалха Хараппин гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта йукъаралла. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира латта лелор, ткъа йукъаралла кхолларан структурехь — касташна декъадалар. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузен ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь эчиг дуьйцу шира хӀиндин «Атхарва-ведаш» цӀе йолу текст хӀоттор. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра Махаджанападаш олу олаллашка дехьабовлар. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша шира хӀиндин эпосин поэзеш иесаш — «Махабхарата» а, «Рамаяна» а.\nМахаджанападаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПерсаш а, желтой а чубаржар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь Дарий I куьйгаллехь волуш, хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен дакъа (хӀинцалера малхбален ОвхӀан а, Пакистан а) схьадаьккхира персийн Ахеменидийн империс, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь. Вайн эрал 334 шо хьалха Македонийн Искандара, Жима Ази а, Ахеменидийн импери а схьаяьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира Пор паччахьера Гидаспара тӀамехь, схьадаьккхира Пенджабан доккхаха долу дакъа. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира Биас хин, хӀинца цигахь Джаландхар гӀала ю. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе.\nМагадха импери[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМаурья некъий[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКхин тӀехьа хилла некъий[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКъилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузен ийна оьздангаллаш юкъайогӀу хӀиндо-желтойн, хӀиндо-скифийн, хӀиндо-парфянийн, хӀиндо-сасанидийн пачхьалкхаш.\nШира йуккъера пачхьалкхаш — дешийн мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГималайхь II—III бӀешерий муьрехь хилла Кунинда пачхьалкх. I бӀешерашна йуккъехь Йуккъера Азиера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира Кушанийн некъий, цара бух биллира Пешаварера Бенгалин айман тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна юкъахь яра шира Бактри (таханлерчу ОвхӀанан) а, къилба Таджикистан. Малхбузен Кшатрапийн (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбуза а, йуккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара Сакийн паччахьий, цара хийцинера цигахь хӀиндо-скифаш. Уьш цхьаьна заманара бара хӀиндин субконтинентан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу Кушанин некъашца а, йуккъера ХӀиндин доладечу Сатаваханийн (Андхрийн) некъашца а.\nРумхойн ХӀиндица йохк-эцар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nГуптийн некъий[нисйе бӀаьра | нисйе]\nIV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе Къилбаседа ХӀиндин доккхаха долу дакъа. ХӀиндин деший бӀешо олуш хиллачу оцу заманахь, индуистин оьздангалла, Ӏилма, политикин система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузен Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀаяздина индуизман динан тексташ Пуранаш, уьш ду ведийн жайнаш смрити. Импери юьйхира Йуккъера Азиера гуннаш тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк юха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима Магадха гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа Харша Вардхана Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира.\nТӀехьара йуккъера пачхьалкхаш — классикан мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀинде ислам дар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДелин султанат[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВиджаянагаран импери[нисйе бӀаьра | нисйе]\nСийлахь Моголийн импери[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМоголийн импери йоьхначул тӀаьхьара регионера пачхьалкхаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКолонин мур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПортугалин хӀордахочо Васко да Гамас керлачу дӀабиллинчу Европера ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра юкъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш Гоахь, Даманехь, Диухь, Бомбейхь. 1619 шарахь малхбузен бердйистехь портан Сурат гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира голландхой, данихой, ингалсаш. Царал тӀехьа баьхкира французаш. ХӀиндин пачхьалкхашна юкъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикин Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ Пондишерри а, Чандернагор а, голландин портан гӀала Коромандель (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш Гоа, Даман, Диу йоцурш.\nБританин ХӀинди[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀиндин паргӀато а, екъар а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПаргӀат яьллачул тӀехьара ХӀиндин истори[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБердан сизан бохалла 7,517 км бу, царех, 5,423 км ХӀиндин континентан бу, 2,094 км — Андаманан, Никобаран, Лаккадиван гӀайренийн бу. ХӀиндин континентан бердйистан хӀара амал ю: 43 % — гӀамаран пляжаш, 11 % тӀулгийн а, тархийн а берд, 46 % ватташ я ишалан берд. КӀезиг чолхе, лоха, гӀамарийн бердийн аьтту болуш Ӏаламан гаванаш яц, цундела яккхий порташ лаьтта охьадоьдучу хийн хикхочешкахь (Калькутта), я куьйгайина уьш (Ченнаи). ХӀиндостанан малхбузен бердйистан къилбех Малабаран берд олу, малхбален бердйистан къилбе — Короманделан берд.\nХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, муссонаш еш. Гималайш пен бу шийлачу Йуккъерачу Азин мехашна дуьхьал, цуо еш ю ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул. Тар гӀум-ариен ю коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузен аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат ю: тӀуьна тропикийн, екъа тропикийн, субтропикийн муссонан, лекхалаьмнийн.\nХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузен муссон а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, екъа а алсама къилбаседа-малхбален пассат а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, екъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь ю Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — Черрапунджи (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг Тар гӀум-арие, бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан йуккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан йуккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27 °C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35 °C хуьлу, наггахь +45…+48 °C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28 °C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1 °C, июлехь +23 °C хуьлу, 3500 м лакхахь −8 °C а, +18 °C.\nХӀинди ю ХӀиндо-Малайн зоогеографин областехь, уггар а тайп-тайпана биоресурсаш йолчех цхьа пачхьалк ю. ХӀинди — Даймохк бу 7,6 % кепара шадолу декха дийнатийн, 12,6 % массо а олхазарийн, 6,2 % массо а текхаргийн, 4,4 % массо а хи-лаьттан дийнатийн, 11,7 % массо а чӀерийн, 6,0 % массо а зезагийн ораматийн. Дукхах йолу экорегионаш, шола хьаннаш — къилба-малхбузен Гатийн догӀанан хьаннаш, лакхарчу тӀегӀанера эндемизман амал йолуш ю; массо а вовшахтоьхча, 33 % ХӀиндин ораматийн кепаш эндемикаш ю. ХӀинди мохк лелош болу эзар шераш девлчи, Ӏаламан ораматийн чкъор дукхах йолчу меттигашкахь ца дисина, амма, иза къаьста бес-бесара хиларца: Андаманан гӀайренаш тӀиера а, Малхбуза Гаташкара а, Къилбаседа-малхбузен ХӀиндиера а тропикийн догӀанан хьаннашкара Гималайшкара баганан хьаннашка кхаччалц. ХӀиндостанан чоьхьарчу кӀоштийн акъареш тӀехь алсама ю аккацех лаьтта шолгӀа саваннаш, шурбаьӀаш, пальманаш, баньянаш, лилха хьаннаш, антропогенан схьадалар долу Ӏиттало коьллаш. Лаьмнашкахь йисина муссонан хьаннаш тиках, сандалах, буту эрзах, терминалех, диптерокарпнашах лаьтташ йолу. АхгӀайренан къилбаседа-малхбалехь кхуьу гӀа охьадужу ийна хьаннаш салах ерш алсама а йолуш, ткъа мох болчу Малхбуза Гатийн басешкахь — гуттар сийна йолу ийна хьаннаш.\nБахархойн барам, охьаховшар[нисйе бӀаьра | нисйе]\n2 Бенгали 83 369 769 8,11 % Малхбузен Бенгали, Ассам, Джаркханд, Трипура\n18 Непалийн 2 871 749 0,28 % Сикким, Малхбузен Бенгали, Ассам\nПачхьалкхан хӀоттам[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЧоьхьара политика[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТӀеман ницкъаш а, башха гӀуллакххой а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАрахьара декхаран динамика[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДешин-валютан тӀехьлон бараман динамика[нисйе бӀаьра | нисйе]\nСлюда даккхар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nАрахьара йохк-эцар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nКхечу пачхьалкхашкара ХӀиндин инвестицеш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМузыка а, хелхарш а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀиндин хелхарш иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду бхангра Пенджабехь, биху Ассамехь, чхау Малхбузен Бенгалехь, Джаркхандехь, Ориссехь, кхин а гхумар ду Раджастханехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, хӀиндин классикан хелхарш статус елла ХӀиндин къоман музыкин а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: бхаратанатьям Тамилнад штатера, катхак Уттар-Прадеш штатера, катхакали а, мохини-аттам а Кералера, кучипуди Андхра-Прадешера, манипури Манипурера, одисси Ориссера, саттрия Ассамера.\nТеатр а, кино а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЮург[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДухар[нисйе бӀаьра | нисйе]\nПачхьалкхан Ӏиданаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nХӀиндин къоман спорт ю беца тӀиера хоккей, ткъа уггар шуьйра спортан кеп — крикет. Цхьайолчу штаташкахь, масала, Малхбузен Бенгали, Гоа, Керала, шуьйра яьржина иштта футбол а. ТӀаьхьарчу хенахь гӀарадаьлла теннис. ХӀиндиера схьаевлла йолу шахматаш, чӀогӀа еза, хӀиндин гроссмейстерш тӀехь-тӀехьа тӀекхеташ бу. Спортан Ӏадатан кепаш ю, ша болчу махкахь яьржина кабадди, кхо-кхо, гилли-данда. ХӀинди кхин а даймохк бу йоган, ширахӀиндин тӀеман говзаллин, — Каларипаяттун а, Варма-калайн а.\nТерроризм а, сепаратизм а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНаксалиташца болу тӀом[нисйе бӀаьра | нисйе]\nНагаленд[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБодоленд[нисйе бӀаьра | нисйе]\nМанипур[нисйе бӀаьра | нисйе]\nТрипура[нисйе бӀаьра | нисйе]\nДжамму а, Кашмир а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nЛитература а, хьост а[нисйе бӀаьра | нисйе]\nБиблейская · Большая каталонская · Большая российская · Брокгауза и Ефрона · Военная Сытина · Еврейская Брокгауза и Ефрона · Краткая еврейская · Малый Брокгауза и Ефрона · Малый Брокгауза и Ефрона · Britannica (11-th) · Britannica (онлайн) · Catholic (1907—13) · Швейцарский исторический\nBAV: ADV12413458 · BIBSYS: 90577766 · BNE: XX451208 · BNF: 11934238p, 15323040r, 11882652q · CiNii: DA01135694 · GND: 4026722-2 · ISNI: 0000 0001 2331 2734 · LCCN: n80125948 · NDL: 00564071 · NKC: ge129384 · NLA: 35219734 · NUKAT: n2012020730 · PTBNP: 108885 · LIBRIS: 148745 · SUDOC: 080728499 · VIAF: 135375457\nОвхӀан ОвхӀан • Бангладеш Бангладеш • Бутан Бутан • ХӀинди ХӀинди • Мальдиваш Мальдиваш • Непал Непал • Пакистан Пакистан • Шри-Ланка Шри-Ланка\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ХӀинди&oldid=8590666»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 3 июнь, 09:33.


Монета данг . Узбек хан, чекан Сарая 717г.х. .Символ Веры. стоимостью 990 руб.\nДанг . Узбек хан, чекан Сарая 717г.х. .Символ Веры.\nГод: 1317 г.\nДанг Узбек-Хана чекан Сарая 717г.х.\nЛ.С: "Султан// верховный //Узбек\nпо кругу:Чекан Сарая год 717


Холодное водоснабжение будет отключено в части Иркутска | Официальный портал города Иркутска\nЖителям в период отключения холодного водоснабжения необходимо обеспечить себя запасом холодной воды, принять меры пожарной безопасности. Подробно с адресами можно ознакомиться на сайте МУП «Водоканал» г. Иркутска.\n1, 3, 5, 7, 8, 9, 11, 13, 13/1, 14, 15, 15/1, 17/1, 17а, 17 б, 19, 20, 20/1, 21, 23, 25, 26, 31, 33, 33/1, 33/2, 33/3, 35, 39, 41\n2/1, 5, 6, 10, 12, 16, 18, 2, 2/1, 20, 22, 24, 28, 28/1, 29, 30, 31, 31а, 35, 37, 38, 40, 43, 45, 46, 48, 50, 51а, 51б, 52, 53, 55, 57, 59, 61, 65, 67, 69, 71\n1, 1а, 3, 4, 5/1, 5/2, 6, 6а, 8, 8е, 9, 10, 11, 11а, 13, 13/1, 14, 14а, 14б, 15, 15а, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 21а, 21б, 22, 23, 24, 24а, 25, 26, 27, 28, 28а, 28в, 29, 30, 30/1, 30а, 31, 32, 33, 34, 35, 36, 36а, 37, 38, 39, 39а, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 48, 49, 50, 51, 51а, 52, 52а, 53, 53/1, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 59 а, 60, 61, 63, 65, 69, 71, 71а, 73, 75, 77, 77б, 79, 79а, 81, 83, 85, 87, 119\n1/1, 1в, 3, 3в, 3г, 7, 8а, 8б, 8г, 9, 10, 10а, 10б, 10в, 10г, 10д, 10е, 10ж, 11, 12, 13, 14, 15а, 16, 17, 17а, 17б, 18, 18а, 19, 20а, 21, 22, 23, 23а, 23б, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 33а, 34, 35, 35а, 35б, 35в, 36, 37, 37а, 37б, 37в, 37г, 37д, 37е, 38, 39, 40, 41, 42, 44, 48\n1, 2, 3, 3, 4, 5, 6, 6 А, 7, 7б, 9,10, 10а, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17а, 17б, 18, 19, 19д\n1, 2, 4, 5, 8, 9, 11а, 13, 14, 14а, 14б, 15а, 15б, 19, 19а, 20, 21, 22, 23, 24, 24б, 25, 26, 27, 28, 29, 35, 37, 37е, 39\n1, 2, 3, 3а, 3б, 4, 5а, 5в, 5г, 9, 11, 11а, 12, 12а, 13, 13а, 13б, 14, 15, 16, 18а, 19, 20, 22, 23б, 24, 26, 27а, 27б, 28, 29, 30а, 30б, 31, 32, 32а, 33, 34б, 35, 36\n1, 2, 2а, 4, 8, 14, 16, 18\n1, 2, 2в, 4, 4а, 5, 5а, 5в, 6, 6а, 8, 9, 11, 23\n2, 2а, 2в, 2г, 4, 6, 8, 10а, 10б\n4, 6, 6/1, 8, 9, 11, 12, 13а, 14, 16, 18, 20, 24, 32, 36, 36а, 38, 40, 42, 44, 54, 56, 66, 68, 68а, 68б, 68в, 68г, 70, 70а, 72\n3, 4, 5/1, 6, 7, 9, 10, 11, 11а, 12, 13а, 13б, 14а, 14б, 15а, 15б, 16а, 17а, 17б, 18б, 21, 23, 24, 25, 27, 28\n1, 2, 5а, 6, 8, 10, 10б, 11, 12, 12а, 14, 14а, 14б, 15, 16а, 16б, 17, 18, 19, 21, 217, 22, 24, 24а, 25, 27, 27а, 28, 29, 29а, 30, 31, 31а, 32, 32а, 32е, 34, 34/1, 36, 36б, 40, 40б, 42в, 42\n1, 2, 3, 4, 4а, 5, 6, 7, 7а, 9, 9а, 12, 13, 15, 15а, 15в, 16, 16а, 17, 18, 18б, 19, 19а, 20, 21а, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 28а, 29, 30, 30а, 31, 32а, 33, 35, 36, 37, 38, 40, 42, 44\n1, 3, 6, 6б, 7, 9, 10, 11, 12, 13, 16, 17б, 18, 1б, 20, 20а, 20в, 21, 22, 23, 23а, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, 31, 34, 38, 38а, 38В, 42, 42б, 44, 44б, 46, 46а, 47, 47а, 47б, 47в, 48, 48а, 48б, 49, 50, 52, 54, 55, 56, 57, 58, 60, 60е, 62, 62а, 64б, 65, 66, 68, 69, 71, 72, 73, 74, 74а, 76, 77 А, 77 Б, 78, 82, 84, 85, 86, 87, 87а, 87б, 88, 90, 90а, 91а, 92а, 97, 100а, 103, 103а, 103б, 103г, 103д, 105а, 105б, 105в, 106, 107а, 107б, 109, 117, 119, 119а, 121, 125,\n1, 2, 7, 8, 9, 10, 11, 11а, 12, 13, 14, 15, 15б, 16, 17, 18а, 19, 20, 20/1, 20/2, 24а, 25, 25в, 26а, 26б, 27, 27а, 28, 29, 32, 34, 35, 36, 36/1, 36а, 37, 37а, 37б, 39, 39а, 40, 43, 43в, 44, 45, 46, 48, 50, 50в, 52, 52б, 54, 56, 56а, 56в, 56г, 6, 60/1, 60/2, 62, 64, 70\n1, 16, 16-12, 2, 3, 5, 6, 6а, 8, 8а, 9, 10, 11, 14, 17а, 17б, 18, 19б, 20, 21, 22, 22а, 23, 23а, 23а/1, 25, 25/1, 25а, 27, 27а, 27б, 29\nим. 4-й пятилетки СНТ\n2, 36, 6, 6б, 12, 13, 15, 17, 18, 19, 21, 23, 24, 26, 28, 28а, 30\n1, 3, 4, 5а, 6а, 6в, 6д, 7, 7а, 8, 9, 10, 12\n1, 1в, 2, 4, 4/1, 5, 6, 6а, 7, 7е, 7ж, 9, 11а, 11б, 11В, 12, 13, 13/1, 14а, 14б, 15а, 16, 17, 17д, 17с, 19а, 19б, 19в, 20, 21, 21б, 21в, 22, 23, 24, 25, 26, 27, 33, 35а, 36, 37а, 38, 39, 39а, 39б, 40, 41, 41а, 43, 45а, 46, 47, 48, 51, 52, 53, 58, 60, 61, 63, 63а, 64, 64а, 64в, 65, 66, 66а, 66б, 67, 70, 72, 74а, 76б, 76в, 77, 78, 82, 82а, 84, 86, 87, 92, 94\n1, 1а, 2, 3, 4, 5, 7, 7а, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 13а, 13б, 14, 15а, 16, 18, 19, 19/3, 20, 21, 21 О, 23, 23Г, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 29а, 30, 31, 31б, 32, 32/1, 33, 34, 34а, 35, 35в, 37, 37/1, 37б, 38, 39, 39а, 39б, 41, 41/1, 41а, 41б, 43, 45, 47, 49, 50, 51, 53, 59,\n1, 2, 2а, 3, 4, 7, 9, 9б, 11, 11а, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 22а, 24, 25а, 25б, 27, 28, 28б, 29, 30, 30 А, 30 Б, 31, 32, 34, 35, 36а, 36б, 38, 40\n9, 9а, 10, 11, 12, 13, 14, 14/1, 14/2, 14/3, 14/4, 15, 20, 21, 22, 24, 26, 27, 32, 36, 38\n1, 2, 3, 4, 6, 6а, 7, 8, 8б, 9, 11, 12, 13, 15, 18, 23, 25\n14, 14а, 16, 20/1, 20/2, 20/3, 20/4, 22/1, 22/2, 23, 24, 29, 33, 37, 43, 45, 47, 49, 51, 55\n1, 2, 3, 5, 9а, 14, 16, 20, 24а,\n2, 8а, 9, 9а, 10, 10а, 10б, 11, 12, 13а, 13б, 13в, 13г, 14, 15, 16, 18, 18а, 20, 20а, 21, 21/2, 21/4, 23\n1, 1/1, 9а, 9б, 9в, 10, 11, 13, 17, 19, 21, 22/1, 22/2, 22/3, 22/4, 22/5, 22/6, 22/7, 22/8, 23, 24/1, 25, 25а, 26, 27, 28, 29, 29а, 30, 30а, 31, 32, 33, 33а, 35, 37, 37а, 39, 39а, 41, 43, 45, 45а, 47, 47, 48, 49, 51, 53, 53а, 55, 57, 59, 61, 63\n1, 2, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 14а, 14б, 16, 17, 24а, 25, 26, 27, 29, 31а, 33\n1, 1а, 3, 4, 5, 5а, 6, 6а, 7, 7/1, 7а, 8, 8а, 8б, 8д, 9, 11, 13, 13а, 14, 14б, 15, 16, 17, 18, 19, 19б, 20, 21, 22, 23, 24, 25, 26, 28, 30, 32, 34, 36, 38, 40, 46, 54, 56, 58,\n1, 5, 7, 9, 10, 11, 12\n5, 7, 7а, 7в, 7г, 9, 9б, 13а, 18, 20а, 26, 28, 30, 9б/105, 9б/106, 9б/107, 9б/108, 9б/109, 9б/111, 9б/124, 9б/128, 9Б/130, 9б/135, 9б/136, 9б/143, 9б/15, 9б/150, 9б/151, 9б/156, 9б/16, 9б/167, 9б/168, 9б/17, 9б/177, 9б/178, 9б/18, 9Б/184, 9б/25, 9Б/36, 9б/37, 9б/48а, 9б/54, 9б/56, 9б/59, 9б/60, 9б/62, 9б/63, 9б/7, 9б/72, 9б/74, 9б/80, 9б/82, 9б/84, 9б/91, 127, 128а, 132, 139, 161, 163, 164, 180\n1, 2, 3, 4, 5, 5/1, 5/2, 6, 10, 11, 12, 13, 14, 15/1, 15/2, 17, 19, 19а, 21, 22, 23а, 23б, 24, 26, 26а, 28, 29, 30а, 30б, 31, 32а, 32б, 34, 34б, 34в, 37а, 37б, 38, 39, 39б, 40, 41, 42, 43, 44, 48, 54, 56, 58, 62, 62/2, 64а, 64б, 66, 66а, 68, 70, 70а, 70в\n1а, 2, 3, 5, 5а, 5б, 6\n2, 4, 4/2, 5, 6, 7а, 7б, 8а, 8б, 9, 9а, 9б, 9в, 10, 10а, 10б, 10в, 12а, 12б, 13, 14а, 14б, 14в, 15/1, 15/2, 16б, 18а, 19\n1а, 2, 4, 6, 8, 10, 12, 12а, 12б, 14, 14/1\n1, 1/4, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 10, 11, 11б, 12/1, 12/2, 12а, 12б, 14, 16, 16а, 17, 18, 20, 22, 24, 24а, 26\n1, 3, 4, 6, 7, 7а, 9, 9а, 12, 13, 16, 19, 20/1, 21, 22, 24/4, 24а, 24б, 25, 25б, 26, 28, 28/1, 28/2, 29, 32, 33, 35б, 36, 37 А, 37/39, 39д, 39з, 40а, 40б, 41, 42, 44, 45, 45г, 47, 49, 65, 67, 73, 75, 77\n4, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 13, 14, 14а, 15, 17, 18, 18-20, 18/1, 19, 22б, 26, 28, 31а, 34, 35, 36, 38, 40а, 42, 44, 46, 47, 48, 48а, 48б, 50, 50а, 64, 66, 68а, 78\n1, 4, 6, 8б, 8в, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17, 18, 18а, 19, 21, 23, 25, 27, 33/1, 33/2, 33/3, 33/4, 33/5, 35, 35/4, 35/5, 35/6, 35/7, 35/8, 35/9, 35б, 37, 37/1, 37/2, 37/3, 37/4, 37/5, 37/6, 37/7\n3, 4, 4а, 5, 8, 8а, 8б, 11, 13\n1, 3, 36, 10, 14, 14а, 14б, 14в, 16, 18а\n1, 2, 3а, 4а, 4б, 5, 7, 7б, 7в, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 13а\n2а, 2б, 2в, 3, 3б, 5\n1, 1б, 2а, 3а, 3б, 5а, 5б, 5в, 5г, 6, 7а, 7б, 8а, 9, 10, 11, 12, 13, 15, 16, 17, 21, 22, 25\n1, 2, 2а, 3, 5, 6, 8, 10, 12, 13/1, 13б, 14, 14а, 14б, 14в, 16, 17, 17а, 18, 18а, 19, 19а, 19б, 19в, 20, 21, 23, 23а, 23б, 25, 27\n1, 3, 3а, 5, 6, 7а, 8, 9а, 10, 11, 11б, 13, 14, 15, 16, 17, 18а, 18б, 19, 19б, 20, 21а, 21б, 22, 23, 23а, 24, 25, 26, 26б, 28, 30, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 43а, 45, 116\n1, 2, 4, 6, 8, 10, 10/1, 12, 14/1, 16, 16/1, 18, 20, 20/1, 22, 24, 26, 30, 34а, 36, 38/1, 40, 42/1, 44\n55, 57, 59, 59/1, 63а\n6, 7, 9, 10, 11, 14, 15, 16, 17, 18, 22, 24, 26, 27, 29, 30, 30/1, 31, 32а, 35, 38, 39а, 40, 40а, 40б, 41, 41а, 43, 43, 44, 45, 45а, 45б\n5, 6, 9, 9а, 11, 11б, 12, 13, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 26, 26д, 27, 30, 31а, 31б, 31в, 32а, 33а, 33б, 34, 35а, 36б, 40, 42\n3, 6, 7, 15,\n2, 4, 4 В, 5, 6, 7а, 9, 10, 11, 11а, 11б, 13, 14, 16, 17, 20, 21, 22а, 22б, 23, 24, 26\n1, 1а, 2, 3, 4, 5, 5/1, 6, 7, 7а, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 17а, 17б, 17е, 18\n2, 4, 5, 5б, 5в, 6, 6а, 7, 9, 10, 11а, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 19, 20, 21, 23а, 23б, 24, 24а, 26, 28, 28в, 28г, 29, 30, 31, 33а, 34а, 35, 36, 36а, 36в, 36г, 36е, 37, 39, 39б, 41а, 41б, 41в, 42, 43, 45, 47, 47г, 49, 51, 53, 54, 55, 56, 59, 61,\n1, 1а, 2, 3, 3а, 3б, 4, 4А, 5, 5а, 5б, 7, 10а, 10б\n2, 3, 4, 5-7, 6, 8б, 9, 11, 12, 13, 14, 15, 16, 18, 19\n2, 8, 9а, 9б, 10, 11, 12, 13, 14, 15, 16а, 18, 19, 21, 22, 22Б, 23, 24, 25, 28/2, 28/3, 28/4, 28/5, 30, 32\n2, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 17, 21 А, 21 Б, 23, 23 А, 23 Б, 24, 25, 26, 27, 28, 30, 31, 33, 34, 35, 55, 56, 58, 58а, 60, 64, 66, 72, 76, 78, 82а, 82б, 84, 86а, 86в, 88а, 90а, 94, 98\n1, 2, 2б, 3, 3а, 3б, 4, 5, 7, 7а, 8, 9, 9а, 9б, 9в, 9д, 10, 11, 13, 14, 15, 16\n1, 1а, 2, 3, 4, 5, 6а, 7, 8, 8а, 9, 9а, 10, 10а, 14, 14а, 15а, 18, 23, 23а, 23в, 23г, 24, 25, 26\n2а, 2б, 6, 8, 10, 10а, 12, 14, 15\n1, 1а, 1б, 2, 4б, 5, 5а, 6, 6б, 7, 7а, 7б, 8, 9б, 9в, 9г, 10\n2, 3, 3а, 4, 4а, 5, 6, 7, 8, 10, 17, 17/1, 18, 19, 20, 22, 23, 25, 26\n2, 4, 6, 7, 12, 14, 15, 17, 33, 36, 37, 38, 39, 39а,\n1, 2, 3а, 4, 4а, 4б, 5, 5а, 8, 10, 12\n1/1, 1/2, 1/3, 2а, 3, 4, 5, 7, 9, 11, 12, 13, 15, 17, 19, 20, 26, 32, 33, 35а, 37, 40, 42, 49, 50, 50ж, 51, 53, 56, 77, 79\n2, 4, 4а, 6, 7


МонтгӀей-суьгӀ-Мен — Википеди\n47°39′01″ къ. ш. 0°41′48″ м. д.HGЯOL\n▲775 стаг (2019 шеран 1 январь)\nМонтгӀей-суьгӀ-Мен (фр. Montreuil-sur-Maine) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — Мен а, ЛуагӀа а.\nДозанашца йу Шамбелле, Chenillé-Champteussé[d], Le Lion-d'Angers[d], Сен-МагӀтен-дуь-Буа (Мен а, ЛуагӀа а), ТогӀинье-д'Анжу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=МонтгӀей-суьгӀ-Мен&oldid=7823002»


Фарг-Сен-Илер — Википеди\n44°49′24″ къ. ш. 0°26′43″ м. д.HGЯOL\n▲3005 стаг (2018 шеран 1 январь)\nФарг-Сен-Илер (фр. Fargues-Saint-Hilaire, фр. Fargues) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Жиронда. Дозанашца йу Помпиньяк, Боннтан, Кариньян-де-Бордо, Линьян-де-Бордо, Трс. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Фарг-Сен-Илер&oldid=5192373»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 8 октябрь, 14:44.


5класса учебник нохчийн мотт янгульбаев махмаев 21 2 мая 2017 года 23 ноября 2017 года - veke.yhom.coveryoureyes.ru\nhttp://veke.yhom.coveryoureyes.ru/engine/h.php?q=5класса учебник нохчийн мотт янгульбаев махмаев 21 2 мая 2017 года&uri=7f8d49c4453ececab6ee31ce9524e80f\n1амийнарг т1еч1аг1деш, еша нохчийн меттан учебник т1ера 20-г1а бакъо, ... В.А. Янгульбаев, Ж. М. Махмаев «Нохчийн мотт-5 класс» Грозный ГУ « Книжное издательство 2011 шо» 2. Эсхаджиев Я. У. «Юккъерачу школехь нохчийн меттан орфографи а, пунктуаци а ... Map DataMap data ©2017 Google. 2. Т1едерзар предложенин меже ца хуьлу. Ц1ахь 5кл. учебник т1ера 84 -г1а ... В.А. Янгульбаев, Ж. М. Махмаев «Нохчийн мотт-5 класс» Грозный ГУ ... Чеченский язык-Нохчийн мотт ..... 2. Довольны ли вы интерфейсом ( дизайном) приложения? Если нет, то какие изменения ... Показать 21 комментарий.\nhttp://veke.yhom.coveryoureyes.ru/5klassa-uchebnik-nohchiyn-mott-yangulbaev-mahmaev-21-2-maya-2017-goda-2099.html"entry_navi"> ← 6 класс вербицкая forward 1 часть учебник | TOP |\n3 класс учебник гдз по татарскому языку 4 класс жамалетдинова2 в г тимофеев gateway general english coursebook учебник 24 июня 2017 года5 класс учебник по эдэбият ганиева сабирова6 класс starlight рабочая тетрадь скачать starlight учебник\nНохчийн Мотт 5 Класс Янгульбаев Махмаев Гдз Электронная версия. ... Нохчийн мотт 2 класс солтаханов гдз - ...решебник ответы аг 1 о 22 шардар 34 - Поурочное планирование по чеченскому языку 6 класс к учебнику В.Я.Янгульбаева , М.Ж.Махмаева . аг 1 о поляков... ... ...\nРоссехь нохчийн мотт баьржина хиларца пхоьалгӀа меттехь бу (оьрсийн, ... 1 Сми; 2 Ненан мотт — дахаран хазна; 3 Йоза; 4 Нохчийн пачхьалкхан гимн ...


Приволжскан кӀошт (Аштаркханан область) — Википеди\n46°20′38″ къ. ш. 48°10′34″ м. д.HGЯOL\nПриволжскан кӀошт (Аштаркханан область)\n(Приволжский муниципальный район)\n↗49 435 стаг (2016)\nПриволжскан кӀошт (Приволжский муниципальный район) — Российн Федерацин Аштаркханан областера муниципалан кхоллам.\nАдминистративан центр — Началово.\n38 575 ↗38 649 ↗38 700 ↗39 200 ↗39 600 ↗39 700 ↗40 100\n↗41 600 ↗42 644 ↗43 647 ↗43 744 ↗44 723 ↗45 491 ↗46 506\n↗48 487 ↗49 435\nБирюковка (Аштаркханан область)\nВесёли Грива (Аштаркханан область)\nИвановски (Аштаркханан область)\nКулаковка (Аштаркханан область)\nНачало (Аштаркханан область)\nОсыпной Бугор (эвла)\nПерви Май (Аштаркханан область)\nПойменни (Аштаркханан область)\nПоляна (Аштаркханан область)\nПридорожни (Аштаркханан область)\nСадови (Приволжскан кӀошт)\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Приволжскан_кӀошт_(Аштаркханан_область)&oldid=5857616»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 5 май, 09:34.


СагӀсе (СагӀта) — Википеди\nСагӀсе (фр. Sarcé) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Пеи-де-ла-ЛуагӀ регионехь. Коммунан департамент — СагӀта.\nДозанашца йу Мае (СагӀта), Обинье-ГӀакан, Кулонже, Понваллен.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=СагӀсе_(СагӀта)&oldid=7833331»


Мений-суьгӀ-л'ЕстгӀе — Википеди\nМений-суьгӀ-л'ЕстгӀе (фр. Mesnil-sur-l'Estrée) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.\nДозанашца йу КугӀдманш (ЭгӀ), Луи (ЭгӀ), Муьзи, ВегӀ-ан-ДгӀуе.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мений-суьгӀ-л%27ЕстгӀе&oldid=7820557»


ЭстгӀебе — Википеди\nЭстгӀебе (фр. Estrebay) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — АгӀденаш регионехь. Коммунан департамент — АгӀденаш.\nДозанашца йу Ауст, Шамплен (АгӀденаш), Флень-Ави, ЖигӀондель, ПгӀе (АгӀденаш).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЭстгӀебе&oldid=7848289»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 8 февраль, 09:42.


Вильпре — Википеди\n48°49′48″ къ. ш. 2°00′08″ м. д.HGЯOL\n▲10 975 стаг (2018 шеран 1 январь)\nВильпре (фр. Villepreux) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Ивелин. Дозанашца йу Буа-д’Арси, Шавене, Ле-Кле-су-Буа, Фонтене-ле-Флери, Нуази-ле-Руа, Реннмулен, Сен-Ном-ла-Бретеш. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вильпре&oldid=6736535»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 15 октябрь, 22:10.


(АьрроагIорхьара) Джабраилов Рамазан, Алханов Руслан, Эдилов Рамзан, кхиберш. ТIехьа лаьттачарна юкъахь - "Патриот"\nНохчийчуьра "элита" баккъалла а юкъаозалуш ю Iедал а, рицкъ а къийсарна.\nМуьлш бу Кадыровна юххе гIертарш?\nМалхбузехь дика вевза къона яздархо, лаххара а 18 матте яьккхинчу (LesBienveillantes) «Къинхетаме мехкарий» романан автор, Гонкуран совгIат делла волу Литтелл Джонатан «Мацаллана духьал болам» цIе йолчу вовхатохараллан цIарах болх бина ву Нохчийчохь, хьалхара тIом боьдуш. 2009-чу шарахь иза хилира хIинца Кремло урхалла дечу Нохчийн Республикехь.\nЛиттелла 8 шо хьалха Соьлж-ГIалахь кхаьчна хиллера «ГIишлошъярхочун де» даздеш болчу нохчийн хьакамашна юккъе. Цхьа йоццу кийсак ялор вай Литтел язйинчу репортажана юкъара.\nСоьлж-ГIаларчу театрехь вовшахтоьхначу цу даздаран суьйренехь дакъалаьцначу нехан цIераш а, церан духар а, лелар а хьахадой, яздархочо дуьйцу: "Цхьацца гIулчаш йохуш юкъараллехь ша дIалоцу меттиг гайта гIерташ нах болчу меттигехь, хетало, стага лакхара дарж дIалоцуш мел хуьлу а, цуьнан аьтто бу шен лаамехь лела, цунна оьшуш дац ша гайта гIерта олий.\nХьаькамийн гIаролхой а цхьаьна хуьлу цунах ловзуш. Президентан кхерамазаллан сервисехь гIуллакх деш болу нах массо а Iаьржа барзакъ лелош бу, кучамана тIе яздина «Антитеррор» а, наггахь Кадыров вехачу эвлан цIе йолу «Центорой» а долуш. Ша Кадыров дIасахьийзаш ву джинсаш йоьхна, хаьнтIахь тапча а, куьйгах дихкина шайн байркахан сурт тIехь долу дашо сахьт а долуш.\nЦу нехан ишарш ю инзаре: уьш ю дIадаханчу шерашкахь хиллачу нохчийн гIаттамхойн ма хиллара, церан марабеттабаларан, беларан, хабар дийцаран кеп, цхьанна уллера вукхунна улле шершар - дика кечйинчу, амма формалан йоцучу балетехь – чулацам болуш ду.\nЦара боху, мел дукха шаьш Оьрсийчоьно хIоттийначу Iедалехь болх барх, Оьрсийчоьнан бюрократин дакъа шаьш хиларх, амма кхузахь Оьрсийчоь яц, кхузахь гулбелларш оьрсий бац, нохчий бу.\nГонахбевлла гIаролхой а, сакъера баьхкина накъостий а болуш, Кадыров театран чоьхьаваьлча, берриг нах тIараш детта буьлало хьала а лелхий, ткъа суьйре дIакхоьхьучо микрофона чу мохь туху: «Нохчийн Республикан президент, Оьрсийчоьнан турпалхо – Рамзан Ахмадович Кадыров!»\nОьрсийчоьнан турпалхо охьахаарца, бакъо хуьлу спектакл дIайоло».\nТахана, 9 шо даьлча, хьаькамийн цIераш жимма хийца еллехь а, хийца ца елла цу хьаькамийн Iалашонаш. Нохчийчуьра цхьацца кланаш вовшашца къийсам дIахьош ю, Кадыровна гонаха шайн позицеш чIагIъян гIерташ.\nГезгмашин-баттахь Нохчийчохь дIахIиттийна полицин дакъойн керла хьаькамаш. Иштта, Соьлж-ГIалан Ленинан кIоштахь Делимханов Асланбек хийцира лакхарчу лейтенанто Бисаев Анзора. Старопромыслан кIоштахь подполковник волчу Эдилов Рамзанан метта хIоттийра оццу чинехь волу оццу полицин декъехь криминалан талламан декъан хьаькам волу Джабраилов Рамазан.\nСтаропромыслан РОВД-н хьаькам дIахIотточу хиламехь дакъалоцуш вара Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министр инарла-лейтенант Алханов Руслан.\nБина хийцамаш шайна тIе тидам бохуьйтуш бу, масийтта бахьана долуш. Цкъа делахь, Шема ваха дагахь хилла аьлла тIаьхьо чувоьллинчу Тазбиев Джамалайн а, Тарамов Мохьмадан а гергарчарна таIзар дина полицин декъан хьаькам ву хийцинарг. Цигахь хилларг шуьйра дийцаре дира Оьрсийчьрчу а, дуьненерчу а зорбанан гIирсаша.\nСтаропромыслан кIоштан полицехь адамашна таIзар деш дакъалоцуш вара республикан парламентан спикер Даудов Мохьмад (Лорд). Цо а, полицин декъан куьйгалло а, Нохчийчоьнан чоьхьарчу гIуллакхийн министран хьалхарчу когаметто Алаудинов Аптис а Iаткъам а бина, шен болх битира Тазбиевн а, Тарамовн а адвокато.\nТкъа Оьрсийчоьнан инарлан-прокуроре цу шина жимачу стагана кхел еш нийсо яр доьхуш латкъам бинчу Турбинехь бехачу нахе, Соьж-ГIалана юккъехь гул а бина, Iедал къинтIера даккхийтира, шаьш харц хилар даре деш.\nШолгIа делахь, керла полицин хьакамаш дIахIитточу церемонехь дакъалоцуш вара СОБР "Терек" УФСВНГ РФ Висмурадов Абузайд (Патриот) а, Соьлж-ГIалан полицин хьаькам Висмурадов Абушайх а, Нохчийчуьрчу ППСП хьаькам Ирасханов Аслан а, Нохчийчоьнан ОМОН-ан хьаькам Цакаев Алихан а, Нохчийчоьнан куьйгахочун «команда» олучу тобанан кхин болу декъашхой а.\nХууш ма хиллара, Висмурадов (Патриот) Кадыровн гIаролхойн хьаькам ву. Иза цига ваахаран бахьана кхеташ дац. Цу кепехь цуьнан ницкъ а, иза доьналла долуш а стаг хилар гайтар хила мега иза.\nШена тIе тидам бохуьйтуш дара цу хиламашкахь дакъалоцуш Алаудинов Апти цахилар. И стаг Патриотан тобан юкъахь вац. Алаудинов, коьртачу декъана, улле вьлла лелаш хуьлу Нохчийн республикан парламентан гIантдена Даудовна\nКавказ.Реалиин хаьстанаша чIагIдарехь, Алаудинов воцург Даудовн юххера нах бу Нохчийчоьнан прокурор Абдул-Кадыров Шарпудди а, дукха хан йоцуш респпубликан Лаккхарчуу кхелан гIантда хIоттийна волу Гардалоев Iалавди а.\nДелахь а билггала хууш дац «Лордан» а, «Патриотан» а кланаш вовшашца кIийсалуш ю я яц. Амма Нохчийчуьра "элита" тIаьхьарчу хенахь баккъалла а юкъаозалуш ю Iедал а, рицкъ а къийсарна.


Олег Блохин: "Если Шевченко будет в хорошей форме, мы возьмём его" - Sport.ru\nОлег Блохин: "Если Шевченко будет в хорошей форме, мы возьмём его"\n§°§І§¦§Ў§Ї§Ґ§Ў-§Ї§°§Ј§°§і§ґ§Є / SPORT.RU. §¤§Э§С§У§Я§н§Ы §д§в§Ц§Я§Ц§в §г§Т§а§в§Я§а§Ы §µ§Ь§в§С§Ъ§Я§н §°§Э§Ц§Ф §ў§Э§а§з§Ъ§Я §Х§С§Э §б§а§Я§с§д§о, §й§д§а §Я§Ц §Я§С§Ю§Ц§в§Ц§Я §Щ§С§Х§Ц§Ы§г§д§У§а§У§С§д§о §Я§С §б§в§Ц§Х§г§д§а§с§л§Ц§Ю §й§Ц§Ю§б§Ъ§а§Я§С§д§Ц §¦§У§в§а§б§н §Ў§Я§Х§в§Ц§с §є§Ц§У§й§Ц§Я§Ь§а, §Ц§г§Э§Ъ §ж§а§в§У§С§в§Х "§Ґ§Ъ§Я§С§Ю§а" §Я§Ц §б§а§Х§д§с§Я§Ц§д §г§У§а§Ъ §ж§Ъ§Щ§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§Ц §Ь§а§Я§Х§Ъ§и§Ъ§Ъ.\n"§Ј§г§Ц §Щ§С§У§Ъ§г§Ъ§д §а§д §Я§Ц§Ф§а. §°§Я §У§С§Ш§Ц§Я §Х§Э§с §Ь§а§Ю§С§Я§Х§н, §Ъ §с §Щ§Я§С§р, §й§д§а §п§д§а§д §д§е§в§Я§Ъ§в §Щ§Я§С§й§Ъ§д §Х§Э§с §Я§Ц§Ф§а. §Ї§а §Я§С §ж§е§д§Т§а§Э§о§Я§а§Ю §б§а§Э§Ц §Ъ§Ф§в§С§р§д §Я§Ц §Ъ§Ю§Ц§Я§С, §С §ж§е§д§Т§а§Э§Ъ§г§д§н §У §з§а§в§а§к§Ъ§з §ж§Ъ§Щ§Ъ§й§Ц§г§Ь§Ъ§з §Ь§а§Я§Х§Ъ§и§Ъ§с§з. §¦§г§Э§Ъ §є§Ц§У§й§Ц§Я§Ь§а §Т§е§Х§Ц§д §У §з§а§в§а§к§Ц§Ы §ж§а§в§Ю§Ц, §Ю§н §У§а§Щ§о§Ю§Ц§Ю §Ц§Ф§а", - §г§Ь§С§Щ§С§Э §°§Э§Ц§Ф §ў§Э§а§з§Ъ§Я §У §Ъ§Я§д§Ц§в§У§о§р §Я§Ц§Ю§Ц§и§Ь§а§Ю§е §Ъ§Щ§Х§С§Я§Ъ§р SЁ№ddeutschen Zeitung .


"Шуна бIаьргашца го, тхуна - дагца..."\nЛахьан-бутт 13, 2016\n«Шуна бIаьргашца го, ткъа суна дагца го...»\nДуьненаюкъарчу могушалин юкъаралло динчу зерашца Оьрсийчохь 275 эзар бIаьрса дайна а, бIаьрса ледарчу хьолехь долу а нах бу.\nТкъа хIора шолгIаниг бIаьргашца цхьацца лазарш долуш ву.\nОцу юкъараллан говзанчаша чIагIдо, нагахь санна цамгар ца йолуьйту агIо ца лелаяхь, цхьа кхо шо далахь и терахь кхин а шозза совдаларан кхерам тIехь лаьтташ хилар.\nЛоьраша бакъдарехь, 75 гергга процент нехан галдаьлла бIаьрса юхаметтахIоттодойла ю\nХала хеташ делахь а, оцу проценташлахь ца нисбелла тхан программин декъашхой.\n12 шо хьалха хиллачу некъан бохамехь дийна висарх а тамаш болуш, Iожаллех хьалхваьлла Сайд-Эми Австри кхечира шен дайна бIаьрса юхадалоре сатуьйсуш.\n13 шо ду Сайд-Эмин Венехь дIатарвелла веха.\nОцу заманчохь дуккха а лан дийзира цуьнан: махкалладар, хийрачу пачхьалкхехь дIанисвалар, цабевза мотт иэшор, кеп-кепарчу дарбан цIийнан неIарш еттар.\nМосазза тешийра даго, мосазза Iехийра цо!\n20-30 шо хьалха бIаьрса дайначу нехан накъост цхьа Iаса бен ца хиллехь а, тахана электронан кеп-кепара гIирсаш бу юкъабаьхна церан дахарна аьттонна: гаджеташ, мессенджерш, интерфейсаш.\nМалхбузерчу Европан урамашкахь бIаьрса дайначаьрга ца хьоьжу доглазарца, пекъаре санна.\nХIунда аьлча, могуш болчийн могIаршкахь лаккхара даржаш дIа а лаьцна уьш бехаш хиларна.\nБу царлахь профессорш, яздархой, Iилманчаш, хьехархой, музыканташ.\nТкъа Оьрсийчохь бIаьрса дайначу наха кхин цхьа бала а лов. Церан бац аьтонаш шайн биъ пен дIахеца. НекъатIехь оьшшу хьелаш кхолла а, тодан а миллиардашкахь ахча латтошшехь, гIелонаш хьоьгу маьршша чу-ара бовлар доцуш, Iадда чохь бисинчара.\nЮхадоьрзур вай Нохчийчу. Хьалха Мартанарчу Янди-кIотарахь ехаш ю Адаева Асет.\nКхи дIоггара хийцамаш а ца хуьлуш, цхьатеррачу боларехь йогIу иза дахарехь.\nХIетте а, ша хьолан да хета Асетана, хIунда аьлча, цхьаллехь яц иза, цхьалха елахь а.\nЦкъа делахь, доттагIий бу даим уллохь, шолгIа аьлча, шен санна дика, тергоне йиша-ваша, гергара нах цхьаннен а хир бац боху цо.\nТкъа бац и бахам, дахарехь кхи зовкх ца хьоьгучунна, муххале а.\nСайд-Эмин а, Асетан а къамеле ладоьгIча кхета хьо, бIаьрса дар- дуьне сацар я дохар доцийла.\nБеха уьш шайн цхьацца сатийсамашца. Хазахетарш а хуьлу церан, халахетарш а санна. Тахана вайх хIора а гонах дIасахьаьжча, бIаьрса дайнарг ца гарх, ала дац, уьш вайна юкъахь бац.\nАсета ма-аллара, шайн ма хуьллу ца бовла гIерта уьш нахана юкъа, шаьш марзделлачохь атта хеташ.\nЯ вай шайх ца кхетарна кхерахь а.\nБIаьрса дайна цхьа воккха стаг хилла боху, вехаш. Массара а тамашена ву бохуш, аьшнаш веш лелош хилла иза. Дегабаам беш ца хилла вукхо.\nПхьоьхахь лаьттачу, буьйлуш, къамелаш дечу кегийчу нахана тIе а вуахана аьлла цо: «ХIара дуьне суна маггу ца го шуна цхьанна а!»\n«Хьо бIаьрзе ма ву! Хьуна хIун го? Дийцал, делахь хьайна гург», аьлла, кхардарца кегийчу наха.\nШен са ца гу бIаьргаш стигал хьовсийна, вистхилла воккха стаг: «ГIала го суна, сирлачу маьлхан зIаьнарша къагийна. Самукъане жаIу го суна шен жа дажош. Жима бер го суна, цхьа а гIайгIа-бала а боцуш, ловзуш лела…»\nТкъа цу гIалахь кхоалгIа де а хилла тIом боьду, хIоьттина йокъо, мацалла, кхоьлина де хилла…\n«ХIан-хIа, воккха стаг, харцлоь хьо, аьлла, дуьхьало йина цхьаммо.\nВела а луш жоп делла къаночо: «Шуна бIаьргашца го, ткъа суна дагца го», аьлла.\nТахана вайна юкъахь дуккха а бу ког-куьг, бIаьрса-лерса а долуш, амма шаьш декъаза хеташ нах.\nДекъаза ван а ву, бIаьргаш доллушехь, кийрахь къинхетаме, уллерчу ша санначу адамах кхета дог доцург.


NGC 6132 — Википеди\nNGC 6132, 2MASX J16233880+1147109, UGC 10363, IRAS F16212+1154, MCG+02-42-002, IRAS 16213+1153, PGC 58002, Z 80-20, Z 1621.3+1154, UZC J162338.8+114710, NVSS J162339+114710, SDSS J162338.84+114710.4, LEDA 58002\n0,016611 ± 0,000187, 0,01657 ± 1,0E−5\n16ч 23м 38,8с\n+11° 47′ 10,91″\nNGC 6132 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 6132: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 6132.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_6132&oldid=5060837»


ФегӀгӀасьегӀ — Википеди\nФегӀгӀасьегӀ (фр. Ferrassières) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом.\nДозанашца йу Лез-ОмегӀг, ГӀевест-дуь-Бьон, БагӀгӀе-де-ЛиугӀ, МонбгӀен-ле-Бен, ОгӀель (Воклуьз), Сен-ТгӀинит.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ФегӀгӀасьегӀ&oldid=7843564»