Бахаев Хьасан - зама заманах йозархо\nСуртдиллархо Бахаев Хьасан\nБахаев Хьасанан интервью (оьрсийн маттахь)\nДерриг а доладелла 40 шо хьалха. Ткъа керлачу маьIне дирзина ши бутт хьалха. 40 шо хьалха Бахаев Хьасан суьрташ дахка волавелла. Амма ши бутт хьалха цо керла маьIна кхоьллина шен корматаллин хотIна.\nПолитикан репрессеш лайначийн денна лерина Фейсбукерчу цхьана бакъоларъярхочо сурт хIоттийнера шен агIонтIе вуно товш, хаза юьхь-сибат долчу къоначу зудчун – Сталинан Iедало Москох тоьпаш тоьхначу Ленинан цIарахчу рабфакан студентан Лицинская Тамарин.\n28 шо долуш Сталинан Iедало йийна Лицинская Тамарин\nХьасан ойлане велира, муха тору харц-дуьненна Дала оццул аьхна кхоьллинчу, къинош дебон а кхиина доцчу адамна тIехь къиза эра даккха, аьлла. Цунна денлойла лаьара и хIуманна бехке йоццу репрессин хьеро дIахьаьшна зуда.\nИштта даьржира социалан машанашкахула тахана а «ехаш», «арахь ган», дуьхьалнисъяла а «тарлучу» Лицинскаян сурт. Бахаевс, доггах хийцира цунна гонахара хьал, духар далийра кхузаманан куьце.\nХьажархочун коьрте кхачийра йовха, шийла ши ойла: мел кхоам бара иза ен, со а хила тарлора-кх цуьнан метта…\nКомпьютеро луш йолчу технологин исбаьхьаллах пайда а оьцуш, репрессино хьаьшначу кхечу нехан суьрташ а ийцира Хьасана тидаме. Иштта «ваьржира» интернетехула цо «таханене валийна» театрал-режиссер Мейерхольд Всеволод.\nМуха вирзира Бахаев Хьасан шира суьрташка, Iазап лацна нах таханенца гайта? Цунах хилира тхан къамел:\n- Суьрташ дахка маца волавелла хьо, стенгара даьлла?\n- Беран хенера схьа. Кехата тIехь суьрташ дохкура ас. Виллина хуьлура суьрташ дохкуш. Айса, сайна ма-гарра, дохкура, дохкура, дохкура. ТIаьхьо керла кепаш евлира васт гайта аьтто беш, масала, компьютер, планшет. Цара а бира сан корматаллина пайда.\nМейерхольд Всеволод, театран режиссер, вийна 66 долуш\nШколехь волуш ас карикатураш йохкура сайца доьшучарна, гонах лелачу хиламашна. Эскаре вахара, цигахь клубанна суьрташ дохкура. Сан болх, суна бепиг латтош йолу корматалла ю хIинца хIара.\n-Мел хан ю хьан?\n- Шира суьрташ карладахар, нах кхузамане балор – и муха дагадеара хьуна? Мейерхольд го суна, репрессешкахь байина нах лаа гойтий ахь?\n- Иза шашаха нисделира. Сан планшет ю, цунна дика программаш кхоьллина Эпло, со воккхаве цунах, Фотошоп санна программа арахецна Стилус. Хьекъале программа ю иза, хала а яц лелон. Суртдиллархо хьо велахь, пайде инструменташ ю-кх шортта, охьа а хиина, фантази а яржош, къахьегхьана. Цхьа цIеххьана нисделира, Фейсбуке а хьоьжуш Iаш, «Лийрйоцу барак» агIонтIе нисвелира со, цу тIехь гира Сталинан заманахь тоьпаш тоьхна вийначу 7 стеган сурт. 20-30 шераш долуш байина нах бара уьш.\nЛицинская Тамарин суьртах бIаьрг кхийтира сан, уллехула ваьлла гIойла доцуш юьхь-сибат ду цуьнан – кIорга хьажар, тахана а ехаш йолуш санна. Дагадеара иза таханене а «кхачийна», вайн дахарехь муха гайталур ю хьажа. Айса сурт карладаьккхича, гира суна мел хаза го и адам таханалерчу дахарехь. КхидIа карийна суьрташ а дехира ас карла. Фейсбукерчу сайн агIонтIе хIиттийра уьш.\nТIаккха доладелира суна ца моьттинарг – дуккха нах бевлира суна «лайкаш» хIиттош. Сан-м вацара хIетахь 100 велахь бен сан агIо йоьшург а. Таханенна 20 эзар сов ю «лайкаш», 13 эзар стага шен агIоне эцна сан белхаш.\nЦхьаболучара хоьтту, хьалха заманахь ваьхначу стеган сибат схьа а оьций, стенна даладо ахь кху замане, иза нийса ма дац, олий. Амма дукха нахана тов ас цхьа хан хьалха баьхна и пекъарш, репрессеш йина нах, шайна дагалоцуьйтуш, церан васташ «дендеш».\n30 шо хилла 1931-чу шарахь Ярославская-Маркон Евгениян Iедало иза хIаллакъеш. Цуьнан майра Архангельскерчу Соловки набахте хьажийна хилла. Иза шен цIийндена цигара вада аьтто кечбеш хилла. Оцу бахьанийца майрачунна тIетоьхна набахтин хан, ткъа Евгения тоьпаш тоьхна йийна.\nЯрославская-Маркон Евгения йийна Сталинан Iедало 29 шо долуш\nХьасанан кхетамна ца могу лелла харцо лан – цо «ден а йина», Москох цхьана урамехь ша фотоаппаратан бIаьрга лаьцча санна гайтина Ярославская-Маркон.\nХьовсархой а бу Бахаев Хьасанан даггара, тов царна цо суьрташца бен хийцамаш. Нийса хета Сталина лелийна харцонаш, сурт-вастехь бен дацахь а, «юхайоккхуш» хан, нийсо тханенан хорша «йоккхуш».\nОцу хьокъехь Хьасана иштта дуьйцу:\n- Сайн ларам буйла гойту ас оцу суьрташ тIерачу адамашка. Тахана бехачу нахана харцо Iаткъийта, лелийна къизалла юха ца яийта бо и болх. Сан ларам бу Iазап лайначаьрга.\nДукха хан йоццуш цхьана дозанал арахьарчу сайн накъостца къамел хилла сан оцу суьртийн гайтам хIотторан хьокъехь. Цуьнан гIоьнца суна айса суьрташца васт карладаьккхинчу Лицинская Тамарин кIентан беран йоI карийна суна Бельгехь ехаш, музыкант ю иза. Цунна тайна ас бина болх. Тамара ша а хилла шен суьрташ дохуьйтуш дезаш, иза дийна хилча реза хир яра сан балханна, элира оцу зудчо. Иштта нисделла-кх ас хIара белхаш болор.\nХьасан компьютеран графикан гIоьнца Сталинна дуьхьалгIаттар шашах а дац. Москох ненаца-оьрсийчуьнца кхианехь а, дехой нохчий бу цуьнан. Девза цунна шен тайп-тукхам а, дайн кхерч а. Веха иза депортаци лайначу шен къоман лазамца. Цунна ду боху цо ша шен кхолларехь репрессеш лайначу адамийн васташка верзар а.\nКъамел шолгIачу декъехь суртдиллархочун шен орамех лаьцна а дийцира Маршо Радиога:\n- Бахаев... Хьо даима а санна Москох ваьхна. Хьайн орамаш бевзий хьуна?\n- Дера бевза. Сан да Хилдехахь вина, Итон-Кхаьллана гергахь. ХIинца яц и юьрт, цигахь бIаьвнийн баххаш бен ца бисина. Цигара бу-кх сан орам. Нохчийчуьрчу гергарчаьрца даима ву со зIенехь. Цул сов, соьгахь хьалха зуда а яра цигара, и герграло доьхна, халахеташ делахь а. Сан ши йоI еха Соьлж-ГIалахь. Цаьрца скайпехула къамел а хуьлу.\nСоьлж-ГIалахь шина шарахь туьканан директор а лаьттира со. Цул тIаьхьа дIавахара Нохчийчуьра.\n… Сан проект тидаме ца эцна Нохчийчохь. Цигарчу хаамийн гIирсашна ца хаавелла цкъачунна. «Мемориалца» юкъарло ду сан. Цигара схьаоьцу ас сайн керлачу белхашна репрессеш йинчу нехан суьрташ. Кестта гайтам схьабелла дагахь а ву. Москох баьхна, топаш йиттина Сталинан хенахь байина нах бу сан тергонехь.\nНохчийчоьно боккха бала лайна, депортаце хьовсийначу, лаамза Юккъерчу Азехь баьхначу нохчийн суьрташ оьшура суна. Амма оцу заманахь даьхна суьрташ кIезиг ду нохчийн доьзалшкахь, … суна-м НКВД-но ша лецча даьхна суьрташ а мегар дара.\nРепрессешкахь нисбеллачу шайн гергарчийн суьрташ доьзалехь долу нохчий бевлча хазахетар дара суна. Вайн санна бала Iаьвшина къам хир а ма даций. Соьлжа-ГIалахула, нохчийн юьртахула тахана волавелла лелаш санна, я йолаелла йоьдуш санна, васташ карладохур дара ас вайн дедайн, ненананойн, геноцид дага а лоцуш.\nДелахь а, атта дац суьрташ карон. Масала, сан деден, Бахьо хилла иза, деккъа цхьа сурт бен хилла дац, иза а тIе хьоькхнаш а яьхна, эрчадаьккхина сурт ду. Дависийла, НКВД-н архивашна тIенисвала…


Л | Русско-Чеченский словарь\nлабиализа́ция ж лингв. лабиализаци, горгдалар\nлабиализо́ванный, -ая, -ое лингв. горга\nлабиа́льный, -ая, -ое лингв. балдийн; ~ звук балдийн аз\nлабири́нт м 1) лабиринт (атта туьлун паркера я бешара некъаш) 2) анат. чуьра лерг\nлабора́нт м, ~ка ж лаборант\nлаборато́рия ж лаборатори; хими́ческая ~ химически лаборатори\nлаборато́рн||ый, -ая, -ое лабораторин; ~ая посу́да лаборатории пхьегIа\nла́ва 1 ж (вулканическая) лава (лам иккхича аратуху лелина маьIданаш)\nла́ва 2 ж горн. лава (шахтехь: кIора боккху меттиг)\nлави́на ж 1) хьаьтт (ламанан) 2) чего, перен. Iаламат, дарц; ~ войск эскаран Iаламат; ~ камне́й тIулгийн дарц\nлави́ровать несов. 1) (двигаться против ветра — о судне) [дIасахьийзаш] даха; 2) (двигаться обходя препятствия) [дIасахьийзаш] лела 3) перен. (изворачиваться) кIелхьардала хаа\nла́вка 1 ж (скамья) гIант\nла́вка 2 ж (магазин) туька\nла́вочни||к м, ~ца ж уст. туьканча\nлавр м бот. лавр (гIа, хаза хьожа йогIу орамат) ◊ пожина́ть ~ы хьегна къа къобалхила\nлавро́вый, -ая, -ое: ~ лист лавран гIа; ~ вено́к лавран кочар\nлавса́н м лавсан (синтетически хьаса, тай); тка́ни с ~ом лавсан эдина кIади\nла́герн||ый, -ая, -ое лагеран, лагерера; ~ая пала́тка лагеран четар\nла́герь м в разн. знач. лагерь; расположи́ться ла́герем лагерь тоьхна совца; пионе́рские лагеря́ пионерийн лагерш; вое́нный ~ тIемалойн лагерь; ~ для военнопле́нных тIеман йийсархойн лагерь ◊ ~ ми́ра машаран лагерь\nлад м 1) разг. (согласие, мир) тардалар, барт, тайна хилар, магар; жить в ~у́ с кем-л. цхьаьнца бертахь дãха; они́ с ним не в ~а́х уьйш цуьнца тар ца ло 2) (способ) кеп; на друго́й ~ кхечу кепара 3) муз. (тональность) тãр 4) обычно мн. ~ы́ муз. пиллиг; ~ы́ гармо́ники пондаран пиллигаш ◊ де́ло идёт на ла́д гIуллакх тоделла догIу\nла́дан м ладан (килсехь, кIур оьхуьйтуш ягаен, хаза хьожа яржаен хIума) ◊ дыша́ть на ~ вала волуш хила\nла́дить несов. 1) с кем и без доп. (жить в согласии) мага, тардала бертахь хила; они́ не ла́дят уьш бертахь бац 2) что, разг. (твердить) юх-юха баха, дийца 3) что, прост. (налаживать, мастерить) тодан; ~ са́нки салаз таян\nла́дит||ься несов. тадала, таделла (или тайна) хила; де́ло не ~ся гIуллакх та ца ло (или ца хуьлу)\nла́дно разг. 1. нареч. (мирно) бертахь, мегаш, тарлуш, тайна; жить ~ бертахь даха 2. частица утв. дика ду, мегар ду; ~, будь по-тво́ему дика ду, ахь ма-бохху хуьлда\nладо́н||ь ж кераюкъ ◊ быть ви́дным как на ~и кераюккъехь санна гуш хила\nладо́ши мн. биши; бить (или ударя́ть, хло́пать) в ~ тIãраш детта\nладья́ 1 ж поэт. (лодка) хикема\nладья́ 2 ж шахм. ладья, тура, бIов\nла́жу 1, ла́дишь и т. д. наст. от ла́дить\nла́жу 2, ла́зишь и т. д. наст. от ла́зить\nлаз 1 м (щель, проход) чекхдолийла; (вовнутрь) чугIойла\nлаз 2 м см. ла́зы\nла́занье с тIедийлар; (по горам) лелар\nлазаре́т м уст. лазартни; полково́й ~ полкан лазартни\nла́зать несов. см. ла́зить\nлазе́йк||а ж 1) (щель, проход) чекхдолийла; ~а в забо́ре кертах чекхволийла 2) перен. чекхдолийла, кIелхьараволийла; он нашёл ~у кIелхьараволийла карийна цунна\nла́зер м физ. лазер\nла́зить несов. (наверх или на что—л.) тIедийла; (вовнутрь) чудийла; (подо что-л.) кIелдийла; ~ по дере́вьям дитташ тIе вийла; ~ в окно́ корах чувийла; ~ по гора́м лаьмнашкахула лела\nлазу́рн||ый, -ая, -ое сирла-сийна; ~ое не́бо сирла-сийна стигал\nлазу́тчик м таллархо\nла́зы мн. (ед. лаз м, ла́зка ж лаз) лазаш (Аджарийн АССР-хь а, Туркойн махкахь а деха гуьржийшха къам)\nлай м латар, гIалх\nла́йка 1 ж (порода собак) лайка (жIаьлийн тайпа)\nлайка 2 ж (кожа) лайка (кIедачу тIаьрсиган тайпа)\nла́йков||ый, -ая, -ое лайкин; ~ые перча́тки лайкин пIелг-каранаш\nла́йнер м (судно) лайнер (доккха хIаваъан кема) ◊ возду́шный ~ хIаваъан лайнер\nлак м лак; покры́ть ~ом лак хьакха\nлака́ть несов., что мала; ~ молоко́ шура мала\nлаке́й м 1) (слуга) ялхо 2) перен. презр. (подхалим) лай\nла́ки (ед. лак м) см. ла́кцы\nлакиро́ванн||ый, -ая, -ое лак хьаькхна; ~ые ту́фли лак хьаькхна туфлеш\nлакирова́ть несов., что 1) (покрывать лаком) лак хьаккха (или дилла) 2) перен. (идеализировать) хаздан; ~ действи́тельность долуш дерг хаздан\nлакиро́вка ж 1. (действие) 1) лак хьакхар 2) перен. хаздар 2. (слой лака) лак; ~ сошла́ лак дIадаьлла\nла́кмус м хим. лакмус\nла́кмусовый, -ая, -ое: ~ая бума́га хим. лакмусан кехат\nла́ков||ый, -ая, -ое 1) (из лака) лакан; ~ые кра́ски лакан басарш 2) (покрытый лаком) лак хьаькхна; ~ая о́бувь лак хьаькхна мача\nла́комиться несов., чем мерза яа\nла́комка м и ж марзалла езарг, марзалле ваьлларг\nла́комство с 1) чаще мн. ~а (сладости) мерза хIуманаш 2) (вкусная пища) мерза (или чомехь) кхача\nла́комый, -ая, -ое мерза, чомехь, чам болу ◊ ~ кусо́к мезан бIелиг\nлакони́зм м лаконизм (къамел доцца а, кхеташ а хилар)\nлакони́чный, -ая, -ое доцца, кхетаме; ~ отве́т доцца жоп\nла́кский, -ая, -ое гIазгIумкийн; ~ язы́к гIазгIумкийн мотт\nлакта́ция ж биол. бетташ хилар (етт, гомаш и. дI. кх.)\nла́кцы мн. (ед. ла́кец м, ла́чка ж гIазгIумки) гIазгIумкий\nла́мп||а ж лампа, чиркх; насто́льная ~а стоьла тIе хIоттаен лампа; при ~е чиркх а латийна\nлампа́д||а, ~ка ж къуьда\nлампа́с м лампас (хечин йохалла лоцу аса); генера́льские ~ы инарлин лампасаш\nла́мповый, -ая, -ое 1) лампин; ~ое стекло́ лампин шиша 2) тех. лампанийн; ~ый переда́тчик лампанийн передатчик\nла́мпочка ж (электрическая) лампа\nландша́фт м ландшафт (меттиган тIехуле); го́рный ~ ламанан ландшафт\nла́ндыш м чIегIардиган кIа\nла́нка ж (самка оленя) гIала\nланта́н м лантан (хим. элемент, металл)\nлань ж шоьккари; (самка) тж. гIала\nла́па ж ког, тIод; пере́дняя ~ тIод; за́дняя ~ тIехьара ког; медве́жья ~ чанан тIод ◊ попа́сть кому-л. в ла́пы цхьаьннан буйна ваха\nла́пка ж уменьш. от ла́па ◊ стоя́ть (или ходи́ть) перед кем-л. на за́дних ~х цхьанна кIеза санна хьеставала\nлапта́ ж 1) (игра) буьрканах ловзар 2) (палка) гIаж\nла́пти мн. (ед. ла́поть м) юцаргаш\nла́пчатка ж бот. муьжг\nла́пчатый, -ая, -ое: гусь ~ прост. мекара цхьогал\nлапша́ ж гарзанаш\nларёк м ларёк (жима туька); продукто́вый ~ сурсатийн ларёк\nларе́ц м гIутакх\nла́рчик м уменьш. от ларе́ц ◊ а ~ про́сто открыва́лся и-м хIумма а хала доцург хиллера\nларь м тIорказ (для вещей); чIоьн, кIе (для продуктов); ~ с муко́й дама чохь чIоьн\nла́ска 1 ж хьастар; матери́нская ~ ненан хьестар\nла́ска 2 ж зоол. дингад, шаткъа, цIецайоккхург\nласка́тельн||ый, -ая, -ое хьастаран; ~ое и́мя хьастаран цIе; ~ые су́ффиксы существи́тельных грам. цIердешнийн хьастаран суффиксаш\nласка́ть несов., кого хьеста; ~ ребёнка бер хьеста ◊ ~ себя́ наде́ждой дегайовхонца дог хьеста\nласка́ться несов., к кому хьестадала; ~ к ма́тери нанна хьеставала\nла́сковый, -ая, -ое 1) кIеда-мерза, реже хьестолуш долу; ~ая мать кIеда-мерза нана 2) перен.: ~ый ветеро́к мела мох\nла́стик м лаьстиг\nла́сточка ж чIегIардиг ◊ доьххьара хьоза; одна́ ~ весны́ не де́лает посл. цхьана бIахочо гIала ца яьккхина\nла́сты мн. (ед. ласт м) зоол., спорт. пиллигаш\nлата́ть несов., что, разг. лато, йома йилла\nлатви́йск||ий, -ая, -ое латвийн; ~ое иску́сство латвийн искусство\nлати́нский, -ая, -ое латинан; ~ язы́к латинан мотт\nла́тк||а ж йома; поста́вить ~у йома[йилла]\nлату́нный, -ая, -ое латунан\nлату́нь ж латунь\nла́ты мн. ист. гIагI\nлаты́нь ж разг. латин\nлатыши́ мн. (ед. латы́ш м, ~ка ж латыш) латышаш\nлаты́шский, -ая, -ое латышийн; ~ язы́к латышийн мотт\nлауреа́т м лауреат; ~ы Пре́мии ми́ра Машаран совгIатийн лауреаташ\nлафе́т м лафет\nла́цкан м лацкан (юхакарчийна кач)\nлачу́га ж лаппагIа\nла́ять несов. гIалх дан, лета ◊ соба́ка ла́ет, ве́тер но́сит погов. жIаьла лета, махо дIахьо\nлба, лбу и т. д. род., дат. и т. д. от лоб\nлгать несов. пуьчаш (или аьшпаш) ботта, харц лен; я не лгу́ аса аьшпаш ца буьтту; лжёт не красне́я аьшпаш бутту, цIий а ца луш\nлгун м, лгу́нья ж пуьчашбуттург, аьшпашбуттург\nлебеда́ ж бот. тати\nлебеди́н||ый, -ая, -ое гIургIезан; ~ые пе́рья гIургIезан пелагаш ◊ ~ая пе́сня гIургIезийн илли\nлебёдка ж тех. зеразакъ\nле́бедь м гIургIаз\nлебези́ть несов., перед кем-чем, разг. мотт хьекха\nлебя́жий, -ья, -ье гIургIезан; ~ пух гIургIезан пухI\nлев 1 м зоол. лом\nлев 2 м лев (Болгарера ахча)\nлевосторо́нний, -яя, -ее аьрру агIорниг\nлевша́ м и ж гезолг\nле́в||ый, -ая, -ое 1) аьрру; ~ая рука́ аьрру куьг 2) полит. аьррохьара; ~ая фра́кция аьррохьара фракци ◊ встать с ~ой ноги́ харцхьа кога гIатта\nлёг, легла́ и т. д. прош. от лечь\nлегализа́ция ж 1. (по гл. легализова́ть) маршадаккхар 2. (по гл. легализова́ться) маршадãлар\nлегализова́ть сов. и несов., кого-что маршадаккха\nлегализова́ться сов. и несов. маршадãла\nлега́льн||ый, -ая, -ое маьрша; ~ая па́ртия маьрша парти\nлеге́нда ж 1) (предание) легенда (шира дийцар) 2) перен. (вымысел) дийцар; о нём расска́зывают ~ы цунах дийцарш дуьйцу\nлегенда́рный, -ая, -ое иллешкахь дуьйцу; ~ геро́й иллешкахь вуьйцу турпал\nлёгкие мн. (ед. ~ое с пах) анат. пехаш; воспале́ние ~их пехашна хьу кхетар\nлёгк||ий, -ая, -ое 1) (по весу) дайн; ~ий чемода́н яйн чамда 2) (не трудный) атта; ~ая зада́ча атта задача 3) (слабый) дайн; дул ~ий ветеро́к байн мох хьоькхура 4) перен. (уживчивый) кIеда; ~ий хара́ктер кIеда амал ◊ ~ая похо́дка дайн болар; ~ая пи́ща атта кхача; ~ая артилле́рия яйн артиллери; ~ая атле́тика яйн атлетика; ~ая промы́шленность яйн промышленность; ~ая рука́ дайн куьг; лёгок на поми́не хи чу хьажча санна схьакхечи; с ~им се́рдцем ойла а ца еш; же́нщина ~ого поведе́ния нахаца лела зуда\nлегко́ 1. нареч. атта; э́та зада́ча реша́ется ~ и задача атта яло 2. в знач. сказ. безл. атта ду; ста́ло ~ на душе́ сина паргIато ели ◊ ~ сказа́ть! ала атта ду!\nлегкоатле́т м спорт. легкоатлет\nлегкове́рный, -ая, -ое атта теша\nлегкове́с м спорт. дегI дайн\nлегково́й, -а́я, -о́е: ~ автомоби́ль тIехуу автомобиль\nлегкомы́сленный, -ая, -ое 1) (несерьёзный) ойланза, ойла ца ен; ~ челове́к ойланза стаг 2) (необдуманный) ойла ца еш дина; ~ посту́пок ойла ца еш дина хIума\nлегкомы́слие с ойла еш цахилар, ойланза хIума\nлегкопла́вкий, -ая, -ое атта лела; ~ мета́лл атта лела металл\nлёгкость ж 1) (по весу) дайлла 2) (задачи и т. п.) атталла; сде́лать с ~ю атта дан\nлего́нько нареч. разг. меллаша, дайн; ~ приподня́ть меллаша хьалаайа\nлёгочн||ый, -ая, -ое пехийн, пехашкара; ~ое заболева́ние пехашкара лазар\nле́гче 1. сравн. ст. от лёгкий, легко́ дайха, аттаха 2. в знач. сказ. безл. гIоли; больно́му ~ цомгушчунна гIоли ю ◊ мне от э́того не ~ цунах суна яла гIоли яц\nлёд м ша; скользи́ть на льду́ ша тIехь шерша; по́ льду по льду́ ша тIехула; вы́йти на ~ спорт. ша тIе вала; во льдах Арктики Арктикерчу шашлахь ◊ ~ тро́нулся ша меттахбаьлла\nледене́ть несов. 1) (превращаться в лёд) ша бан, ша хила; (покрываться льдом) ша бан, ша хьакха 2) (мёрзнуть) шатIулг хила\nледене́ц м шекар-кемпет\nледени́||ть несов., что ша бан, ша байта ◊ страх ~т се́рдце кхеравелла дегIах шийла цIе яьлла\nледни́к м (погреб) ша-ор\nледни́к м геол. шалам\nледнико́вый, -ая, -ое ша биллина ◊ ~ пери́од шен зама (Лаьттан историх лаьцна)\nледо́в||ый, -ая, -ое 1) (изо льда) шен; ~ая доро́га шен некъ 2) (во льдах) шашлахь; ~ое пла́вание шашлахь лелар\nледокол м ша-кема\nледору́б м спорт. шабохорг\nледохо́д м комол, ша меттахбалар\nледян||о́й, -а́я, -о́е 1) (изо льда, покрытый льдом) шен; ~а́я глы́ба шен тарх 2) (очень холодный) шал шийла; ~о́й ве́тер шал шийла мох 3) (окоченевший) дахьийна; ~ы́е па́льцы дахьийна пIелгаш 4) перен. шийла; ~о́й взгляд шийла хьажар\nлёжа нареч. Iуьллуш\nлежа́лый, -ая, -ое (залежавшийся) Iилина; ~ това́р Iиллина товар\nлежа́нка ж дуьжийла\nлежа́ть несов. 1) вижина Iилла; ~ на земле́ лаьттахь Iилла; ~ на со́лнце маьлхехь Iилла 2) (быть больным) цомгуш Iилла; ~ в больни́це больницехь Iилла 3) (находиться) Iилла; ключ лежи́т на столе́ догIа стоьла тIехь Iуьллу 4) на ком (о заботах и т. п.) хьажа; э́то лежи́т на его́ обя́занности иза цунна тIехь ду ◊ наш путь лежи́т на се́вер тхан некъ къилбаседехьа боьдуш бу; у меня́ се́рдце (или душа) не лежи́т к э́тому дог ца оь (или лета) сан цунах\nлежа́ч||ий, -ая, -ее 1) вуьжу, Iуьллу; ~ий больно́й воьжна лазархо; ~его не бью́т погов. Iуьллучунна етташ дац; под ~ий ка́мень вода́ не течёт посл. Iуьллучу тIулга кIел хи ца кхочу 2) (для лежания): ~ее ме́сто (напр. в вагоне) вуьжу меттиг ◊ в ~ем положе́нии Iуьллуш\nлежебо́ка м и ж разг. малонча\nлёжк||а ж: лежа́ть в ~у разг. воьжна Iилла\nле́звие с 1) (остриё) дитт; ~ топора́ дагаран дитт 2) (для безопасной бритвы) урс\nлезги́нка 1 ж (танец) лезгинка (хелхар)\nлезги́нка 2 ж см. лезги́ны\nлезги́нский, -ая, -ое лаьзгийн; ~ язы́к лаьзгийн мотт\nлезги́||ны мн. (ед. ~н м, ~нка ж лаьзги) лаьзгий\nлезть несов. 1) дãла; на что (взбираться) тIедãла; во что (входить, вступать) чудãла; (ползком) текха; ~ на́ гору лам тIе вала; ~ на де́рево дитта тIе вала; ~ в про́пасть Iин чу дала; ~в во́ду хи чу вала 2) во что кховда; (чтобы вынуть, достать что-л.) чугIерта; ~ в карма́н кисана кховда 3) во что (вмешиваться) юкъагIорта; ~ не в своё де́ло шен доцчу гIуллакха юкъа гIерта 4) к кому, разг. (надоедать) чугIерта; ~ с пустяка́ми кIад боцчу гIуллакхашна чугIерта; не лезь ко мне! суна тIе ма гIерта! 5) (выпадать) тила; во́лосы ле́зут месаш туьлу 6) (расползаться, напр. о ткани) мустдала 7) чаще с отриц. (быть впору) гIехьа хила, тIехоа; сапоги́ не ле́зут эткаш тIе ца хоьу ◊ ~ из ко́жи вон ницкъ ма-кхоччу гIерта; ~ на́ стену хьераваьлча санна чугIерта; он за сло́вом в карма́н не ле́зет дIадиллина долуш санна олу цо дош; ~ рожо́н гажари тIе гIерта; ~ напроло́м чугIерта\nлей м см. ле́я\nлей, ле́йте повел. от лить\nлейбори́ст м лейборист (ингалсан белхалойн партин член)\nлейбори́стск||ий, -ая, -ое лейбористийн; ~ ое прави́тельство лейбористийн правительство\nле́йка ж 1) (для поливки) хитухург 2) (воронка) цIузам, зебар\nлейкоци́||ты мн (ед. ~т м) физиол. лейкоциташ\nле́йся, ле́йтесь повел. от ли́ться\nлейтена́нт м лейтенант\nлейтмоти́в м муз. лейтмотив (коьрта мукъам, тема)\nлек м лек (Албанера ахча)\nлека́рственн||ый, -ая, -ое дарбанан, молханан; ~ые расте́ния дарбанан ораматаш\nлека́рство с молха, дарба; приня́ть ~ молха мала; ~ от ка́шля йовхарийн молха\nле́карь м уст. дарбанча\nле́ксика ж лексика\nлексикогра́фия ж лексикографи (словараш хIитторан теорий, практикий)\nлексиколо́гия ж лексикологи (лексикан Iамаен Iилма)\nлексико́н м (запас слов) дешнийн хазна\nлекси́ческ||ий, -ая, -ое лексикин; ~ое бога́тство языка́ меттан лексикин хьолалла\nле́ктор м лектор\nлекто́рий м лектори\nле́кторск||ий, -ая, -ое лекторийн; ~ая гру́ппа лекторийн группа\nлекцио́нный, -ая, -ое лекцийн, лекцеш йоьшу; ~ зал лекцийн зал\nле́кци||я ж лекци; ходи́ть на ~и лекцешка эха; чита́ть ~и лекцеш еша\nлеле́ять несов., кого-что качдан, коча (или экам) Iамо; ~ ребёнка бер коча Iамо ◊ ~ наде́жду сатийса\nле́мех леме́х м с.-х. хьонхал\nлён м вета; (обмолоченный) орма\nлени́вый, -ая, -ое мела, мало ен; ~ учени́к мало ен дешархо\nле́нинец м ленинхо\nлениниа́на ж лениниана; поэти́ческая ~ поэтикин лениниана\nленини́зм м ленинизм\nле́нинск||ий, -ая, -ое ленинан; ~ое уче́ние ленинан хьехам\nлени́||ться несов. с неопр. мало ян, кIадо ян; не ~сь чита́ть еша мало ма е\nле́нта ж в разн. знач. лента; шёлковая ~ дарин лента\nлентя́й м, ~ка ж малонча\nленц||а́ ж разг.: рабо́тать с ~о́й малонца болх бан\nле́нчик м (основа седла) нуьйр-дечиг\nлень ж 1. мало; из-за ле́ни мало еш 2. в знач. сказ., кому с неопр., разг.: ему́ ~ э́то сде́лать и дан мало йо цо; все, кому́ не ~ мало цайийриг массо а\nлеопа́рд м зоол. леопард\nлепесто́к м бот. жаз\nле́пет м 1) (неясная речь) бур-бур; ~ ребёнка беран бур-бур 2) перен. шур-шур; ~ ручья́ татолан шур-шур ◊ де́тский ~ беро санна бур-бур дан\nлепета́ть несов., что 1) (напр. о ребёнке) бур-бур дан 2) перен. (напр. о ручье) шур-шур дан\nлепёшка ж хьокхам; (с начинкой из мяса) чудã; (с начинкой из жира) далмã ◊ разби́ться (или расшиби́ться) в ~у ваьттIа а дан\nлепи́ть несов. 1) кого-что (делать лепя) дан; ~ ста́тую из гли́ны поппарх сурт дан; ~ гнездо́ бен бан 2) что, разг. (клеить) [тIе]лето; ~ ма́рки на конве́рты марканаш конверташ тIе лето\nлепи́ться несов. тIелета, дIалата\nле́пт||а ж лепта, дакъа; внести́ свою́ ~у в о́бщее де́ло юкъараллин гIуллакхехь шен ницкъ кхочу дакъ а лаца\nлес м 1) хьун; густо́й ~ луьста хьун; броди́ть по́ лесу хьуьнхула лела; вы́йти и́з лесу (или из ле́са) хьуьнхара арадãла 2) (лесоматериалы) дечгаш, дос; строево́й ~ гIишлойн дечгаш ◊ как в ~у́ кIотарахь ваьхча (или кхиъча) санна кIад ца хаа; ~ ру́бят — ще́пки летя́т посл. хьун хьокхуш чIийш довлу; кто в ~, кто по дрова́ погов. цхьаъ пондар лакхий, важа моллиха кхайкхий\nле́са, леса́ 1 ж см. ле́ска\nлеса́ 2 мн. (строительные) гIоьнан ламеш\nлеси́ст||ый, -ая, -ое хьун йолу; ~ые го́ры хьун йолу лаьмнаш\nле́ска ж леска\nлесни́к м хьуьнхо\nлесни́чество с хьуьнан бахам\nлесни́чий м хьуьнхо\nлесн||о́й, -а́я, -о́е хьуьнан; ~а́я промы́шленность хьуьнан промышленность\nлесово́д м хьун лелорхо\nлесово́дство с хьунлелор\nлесозаво́д м хьуьнан завод\nлесозагото́вки мн. хьун кечъяр\nлесозащи́тн||ый, -ая, -ое: ~ая зо́на хьуьнан ãса\nлесонасажде́ние с 1. (действие) хьун йогIар 2. чаще мн. ~я йоьгIна хьун; полезащи́тные ~я ялтийн аренаш ларъярна йоьгIна хьаннаш\nлесопи́лка ж разг. см. лесопи́льня\nлесопи́льный, -ая, -ое уй доху; ~ заво́д уй доху завод\nлесопи́льня ж уй доху завод\nлесополоса́ ж хьуьнан ãса\nлесопоса́дка ж 1. (действие) хьун йогIар 2. чаще мн. ~и хьуьнан ãса\nлесору́б м хьунхьакхархо\nле́стница ж лами; пожа́рная ~ цIе йойу лами\nле́стничн||ый, -ая, -ое ламин ◊ ~ая кле́тка ламин чоь\nле́стн||ый, -ая, -ое хестаден; ~ые слова́ хестаден дешнаш\nлесть ж хестор\nлёт м хIаваэхула лелар ◊ на лету́ хахкавелла воьддушехь; лови́ть (или хвата́ть) на ~у́ багара а далале кхета\nЛе́та ж миф.: ка́нуть в ~у дицделла доь дан\nлета́ мн. (годы) шераш; (время) хан; прошло́ пять лет пхи шо дIадаьлла; ско́лько тебе лет? маса шо ду хьан?; челове́к сре́дних лет юккъера хан йолу стаг ◊ во цве́те лет гIеметтахIоьттина [даьлла]; челове́к в лета́х хан яьлла стаг\nлета́||ть несов. лела, эха; над го́родом ~ют самолёты гIалитIехула кеманаш лела\nлете́ть несов. 1) дан, даха; летя́т журавли́ гIаргIулеш йогIу 2) разг. (падать) охьаэга; бума́ги летя́т со стола́ кехаташ охьаоьгу стоьла тIера 3) (мчаться) даха; ~ стрело́й Iодара ваьлча санна даха 4) перен. (о времени) тIехтила; дни летя́т денош тIехтуьлу ◊ ~ кувырко́м Iункар-бертал даха\n=летие «шо кхачар» маьIна долу чолхечу дешнийн шолгIа дãкъа, мас.: трёхлетие кхо шо кхачар\nле́тний, -яя, -ее аьхкенан; ~ день аьхкенан де\n=ле́тний «шеран», мас.: двухле́тний шина шеран\nлётн||ый, -ая, -ое 1) (удобный для полёта) кеманийн; ~ая пого́да кеманийн де 2) (относящийся к авиации): ~ая шко́ла кеманхойн школа; ~ое по́ле кеманийн майда\nле́то с аьхке; бу́дущим ~м тIейогIучу аьхка; ка́ждое ~ хIора аьхка ◊ ско́лько лет, ско́лько зим! погов. Iалелай ма дукха хан яра вай газа!; ба́бье ~ боберийн гуьйре\nле́том нареч. аьхка\nлетопи́сец м летописец (летопись хIотторг)\nле́топись ж летопись\nлетосчисле́ние с шераш ларар\nлету́н м разг. неодобр. идалча\nлету́ч||ий, -ая, -ее 1) (летающий) хIаваэхула лела; ~ий снег хIаваэхула лела ло 2) хим. дIадоьду ◊ ~ий ми́тинг йоцца митинг; ~ая мышь зоол. бирдолаг\nлету́чка ж (краткое собрание) кхеташолг\nлётчи||к м, ~ца ж лётчик, кеманхо\nлече́бница ж больница; глазна́я ~ бIаьргийн больница; ветерина́рная ~ ветеринарийн больница\nлече́бн||ый, -ая, -ое дарбане; ~ая мазь дарбане хьакхар\nлече́ние с 1. (по гл. лечи́ться) дарбанаш лелор, дерзар, тадалар 2. (по гл. лечи́ть) дарба лелор (или дар), дерзор\nлечи́ть несов., кого-что дарба лело (или дан), дерзо; у кого-л. дарба дайта, дерзадайта, тадайта, тадан; ~ больно́го цомгушчунна дарба дан; ~ зу́бы цергаш таян\nлечи́ться несов. дарбанаш лело, дерза, тадала; у кого-л. дарбанаш леладайта, дерзадайта, тадайта; ~ у врача́ лоьре дарбанаш леладайта\nлечу́ 1, лети́шь и т. д. наст. от лете́ть\nлечу́, ле́чишь и т. д. наст. от лечи́ть\nлечь сов. 1) (принять лежачее положение) дижа; ~ ничко́м бертал вижа; ~ на́взничь аркъал вижа 2) (расположиться спать) тж. ~ спать охьадижа; де́ти уже́ легли́ [спать] бераш охьадийшина девлла 3) (распространиться по поверхности) дилла; снег лёг на зе́млю лаьтта ло диллина ◊ вся отве́тственность легла́ на него́ дерриг жоьпалла цунна тIе доьжира\nле́ший м фольк. хьуьнан алмаз\nлещ м чабакх-чIара\nлещи́на ж бот. бIаьлланг\nле́я ж лея, лей (Румынера ахча)\nлже= «харц» маьIна долу чолхечу дешнийн хьалхара дãкъа, мас.: лженау́ка харцъIилма\nлженау́чный, -ая, -ое харцIилманан\nлжесвиде́тель м, ~ница ж харцтеш\nлжесвиде́тельство с харцтешалла\nлжец м харцлуьйриг, аьшпашбуттург, пуьчашбуттург\nлжи́вый, -ая, -ое 1) (лгущий) аьшпаш (или пуьчаш) бутту, харц луьйн; ~ый челове́к аьшпаш бутту стаг 2) (содержащий ложь) харц; ~ое заявле́ние харц дIахьедар\nли (ль) 1. частица -те, хьовх; придёшь ли ты? вогIур вуй-те хьо?; не зна́ю, приду́ ли хаац, вогIурий хьовх 2. союз (или) я; был ли он там, не́ был ли, не зна́ю хилла иза цигахь я ца хилла, хаац ◊ шу́тка ли бегаш бу и\nлибера́л м 1) либерал (либерализм лелорг; либералийн партин член) 2) перен. дог кIеда стаг\nлиберали́зм м 1) полит. либерализм (буржуазин революцин хенахь, феодально-крепостнически заманахь буржуазин паргIато ларъеш хилла, тIаьхьа реакцехьа бирзина, политически болам) 2) перен. (излишняя снисходительность) догкIедалла\nлибера́льничать несов., с кем, разг. дог кIеда хила; не́чего ~ с лентя́ями малончашца дог кIеда хила ца оьшу\nлибера́льн||ый, -ая, -ое либералийн; ~ая па́ртия либералийн парти\nли́бо союз я; ~ сего́дня, ~ за́втра я тахана, я кхана\n-ли́бо частица (хаттаран дãкъалг): кто́-либо милла а; что́-либо хIуъа а; како́й-либо муьлхха а\nлибре́тто с нескл. либретто (иллин дешнаш; пьесин, оперин боцца чулацам)\nли́вень м догIа; хлы́нул ~ догIа кхевсира\nли́вер м атарш\nли́верн||ый, -ая, -ое атарийн; ~ая колбаса́ атарех дуьзна йоьхь\nливмя́ нареч. разг.: дождь льёт ~ догIа кхевссина доьлху\nли́га ж лига (цхьаьнакхетар); Ли́га на́ций ист. Къаьмнийн лига\nли́дер м полит., спорт. лидер; ~ы па́ртии партин лидерш; ~ турни́ра турниран лидер\nлиди́ровать несов. спорт. лидер хила (хьалха хила)\nлижу́, ли́жешь и т. д. наст. от лиза́ть\nлиза́ть несов., кого-что мотт хьекха; ко́шка ли́жет хвост цициго мотт хьоькху цIоганах\nлизну́ть однокр., кого-что мотт хьакха\nлик 1 м 1) уст. (лицо) юьхь 2) перен. гун агIо; ~ луны́ беттан гун агIо\nлик 2 м уст.: причи́слить кого-л. к ~у святы́х цхьана эвлаяийн тобанах дIалара\nликвида́ция ж дIадаккхар; ~ тре́ста трест дIаяккхар\nликвиди́ровать сов. и несов., что дIадаккха\nликёр м ликёр\nликова́ние с воккхавер, гIадвахар\nликова́ть несов. доккхаде, гIаддаха\nлилипу́т м, ~ка ж лилипут, буйдол\nли́лия ж бот. лили\nлило́в||ый, -ая, -ое сирла-сийна, шекъанан басахь; ~ое пла́тье шекъанан басахь коч\nлими́т м лимит, норма, барам; ~ и́мпорта импортан лимит\nлимити́ровать сов. и несов., что лимит яла (или хIотто)\nлимо́н м лимон\nлимона́д м лимонад\nлимо́нный, -ая, -ое лимонан; ~ сок лимонан мутта\nли́мфа ж физиол. лимфа, букъ-чIара\nлимфати́ческ||ий, -ая, -ое физиол. лимфин; ~ие сосу́ды лимфин пхенаш; ~ие же́лезы екхоаш\nлингафо́н м лингафон\nлингви́ст м лингвист, меттан Iилманча\nлингви́стика ж лингвистика, меттан Iилма\nлингвисти́ческий, -ая, -ое лингвистикин, меттан Iилманан\nлине́йк||а ж 1) (черта) сиз; тетра́дь в косу́ю ~у раз сиз долу тетрадь 2) (для черчения) линейка 3) (строй) линейка (майда еасонара йоькъуш лагерехь даьхначу некъех цхьаъ); пионе́рская ~а пионерийн линейка\nлине́йный, -ая, -ое сизийн; ~ый орна́мент сизийн орнамент ◊ ~ый кора́бль см. линко́р; ~ые ме́ры йохаллин барамаш\nли́нза ж линза (куьзганийн бIаьрг)\nли́ни||я ж 1) в разн. знач. сиз; пряма́я ~я нийса сиз 2) (ряд) могIа; вы́строиться в ~ю моггIара дIахIотта 3) (путь сообщения) некъ; трамва́йная ~я трамвайн некъ ◊ ~я па́ртии партин некъ; руководя́щая ~я куьйгаллин некъ\nлинко́р м воен.-мор. линкор (тIеман хикема)\nлино́ванн||ый, -ая, -ое сизаш хьекхна, сизаш долу; ~ая бума́га сизаш долу кехат\nлинова́ть несов., что сизаш хьекха; ~ бума́гу кехатна сизаш хьекха\nлино́леум м линолеум (цIенкъа туху телат)\nлиноти́п м полигр. линотип\nлинчева́ть сов. и несов., кого линч-кхел ян (США-хь революционерашний, неграшний законехь ца догIу таIзар дар)\nли́нька ж (у животных и птиц) тилар; (у животных) тж. канадãлар; (у змей) чкъор хийцар\nлиню́чий, -ая, -ее разг. (о ткани) басадолу\nлиня́л||ый, -ая, -ое разг. 1) (о материи) басадаьлла; ~ая мате́рия басадаьлла кIади 2) спец. (о животных и птицах, перенёсших линьку); тилла; (о животных) тж. канадаьлла\nлиня́||ть несов. 1) (о материи) басадала; си́тец ~ет басма басаболу 2) (о животных и птицах) тила; (о животных) тж. канадãла; (о змеях) чкъор хийца\nли́па 1 ж (кавказская; сердцевидная или мелколистная) хьех\nли́па 2 ж прост. (фальшивка) харц хIума\nли́пка ж: ободра́ть как ~у чIим санна цIанван\nли́пк||ий, -ая, -ое тIелета; ~ая бума́га тIелета кехат\nли́пн||уть несов. 1) к кому-чему (прилипать) [тIе]лета; бума́га ~ет к па́льцам кехат пIелгех лета 2) к кому, перен. тIаьхьадала\nли́пов||ый 1, —ая, -ое хьехан; ~ая алле́я хьехан аллей; ~ый цвет хьехан бос\nли́повый 2, —ая, -ое прост. (фальшивый) харц; ~ докуме́нт харц документ\nли́рик м лирик\nли́рика ж лирика (ойле поэзи, эшарш)\nлири́ческий, -ая, -ое лирически; ~ое стихотворе́ние лирически байташ; ~ое отступле́ние а) (в художественном произведении) ойланга верзар (или вãлар) б) перен. шутл. хабаре вãлар\nлиса́ ж 1) (животное) цхьогал; (мех) цхьогал[ан цIока] 2) перен. (о человеке) цхьогал\nли́сий, -ья, -ье цхьогалан; (из меха) тж. цхьогалан цIоканан; ~ след цхьогалан лар\nлиси́ца ж цхьогал\nлист м 1) (мн. ли́стья и листы́) хьекхорг, гIа; (длинный, напр., кукурузы) лод; сухи́е ли́стья декъа гIаш 2) (страница — мн. листы́) кехат; ~ тетра́ди тетрадан кехат 3) (кусок — мн. листы́) тахта; (бумаги) кехат; ~ желе́за аьчка тахта 4) (награда — мн. листы́) кехат; похва́льный ~ сийлаллин кехат 5) (мера — мн. листы́) агIо (тоьхначу, зорбанан барам); кни́га в де́сять а́вторских ~ов итт зорбанан агIо йолу книга ◊ игра́ть с ~а́ (по нотам) тIехьожуш лакха\nлиста́ть несов., что херца; ~ кни́гу книгин агIонаш херца\nлиств||а́ ж собир. гIаш; дере́вья оде́лись ~ой дитташ тIе гIаш девлла\nли́ственница ж бот. бага\nли́ственн||ый, -ая, -ое гIаш долу; ~ое де́рево гIаш долу дитт\nлисто́вка ж кехат\nлистов||о́й, -а́я, -о́е 1) (в листах) тахтанан; ~о́е желе́зо тахтанан эчиг 2) (в листьях) гIаш долу; ~ой таба́к гIаш долу тонка\nлистопа́д м гIа дожар\nлита́вр||ы мн. (ед. ~а ж) литавраш (вота)\nлите́йн||ый, -ая, -ое 1. металл лало; ~ый заво́д металл лало завод 2. в знач. сущ. ~ая ж пхьалгIа\nлитейщик м литейщик (металл лалорхо)\nли́тер м ж.-д. литер\nли́тера ж полигр. литера\nлитера́тор м литератор\nлитерату́ра ж литература; худо́жественная ~а исбаьхьаллин литература; спи́сок ~ы по фи́зике физикин литературан список\nлитерату́рный, -ая, -ое литературан; ~ язы́к литературан мотт\nлитературове́д м литературхо\nлитературове́дение с литературалелор (литературан Iилма)\nли́тий м литий (хим. элемент, металл)\nлито́вский, -ая, -ое литвахойн; ~ язы́к литвахойн мотт\nлито́в||цы мн. (ед. ~ец м, ~ка ж литвахо) литвахой\nлитогра́фия ж литографи (тIулга тIе диллинчу суьрта тIера зорба тохар; иштта диллина сурт; цу зорбанан предприяти)\nлит||о́й, -а́я, -о́е лалийна [дина]; ~ы́е изде́лия лалийна йина хIуманаш\nлитр м литр\nлитро́в||ый, -ая, -ое литран, литр йолу; ~ая буты́лка литр йолу шиша\n=литро́вый, -ая, -ое «литр йолу» маьIна долу чолхечу дешнийн шолгIа дãкъа, мас.: двухлитро́вый ши литр йолу\nлить несов. 1) что дийтта; ~ во́ду хи дийтта 2) разг. (течь) охьаэха; во́да льёт из кра́на цIузам чуьра хи охьаоьху 3) что, тех. (изготовлять литьём) лало, дан ◊ ~ слёзы бIаьргех хиш эхийта; ~ во́ду на чью-л. ме́льницу погов. цхьангахьа гIо лаца\nлитьё с тех. 1. (действие) лалош дар 2. собир. (изделия) лалийна йина хIума\nли́ться несов. охьаэха; вино́ лило́сь реко́й чагIар охьоьхура хи санна ◊ льётся пе́сня эшарш ека\nлиф м лиф (зударийн кучан белш)\nлифт м лифт\nлифтёр м, ~ша ж лифтёр, лифтхо\nли́фчик м лифчик, силга\nлиха́ч м челакха; води́тель-~ челакха шофёр\nлихв||а́ ж: с ~о́й разг. сов а долуш\nли́хо 1 с уст., поэт. (зло) вонла ◊ не помина́йте [меня́] ~м! вонна дага ма лецалаш [со]!\nли́хо 2 нареч. 1) (смело, ловко) челакха; ~ скака́ть на коне́ челакха говр хехкина ваха 2) (гордо) куро; ~ заломи́ть ша́пку куй куро агIор тилла\nлих||о́й 1, -а́я, -о́е уст. (злой) вон,зуламе ◊ ~а́я пора́ хала хан; ~а́ беда́ нача́ло долор ши бала аьлла ду\nлихо́й 2, -а́я, -о́е (удалой) челакха, майра, каде, тIахъаьлла; ~ нае́здник тIахъаьлла бере; ~ конь челакха дин\nлихора́ди||ть несов. безл., кого, прям. и перен. хорша ян; меня́ ~т суна хорша еана\nлихора́дка ж прям. и перен. хорша ◊ крапи́вная ~ хьаран хорша\nлихора́дочн◊ый, -ая, -ое 1) хоршин; ~ый озно́б хоршин шело 2) перен. сихделла, сихдина; ~ая речь сихдина къамел\nлицева́ть несов., что харцхьадаккха; ~ пальто́ пальто харцхьаяккха\nлицев||о́й, -а́я, -о́е 1) юьхьан; ~ы́е му́скулы юьхьан дилха 2) (наружный, передний) арахьара; (верхний) бакъхьãра; ~а́я сторона́ мате́рии кIадин бакъхьãра агIо ◊ ~ой счёт фин. шен цIарах чот\nлицезре́ть несов., кого-что, ирон. [бIаьрга] ган\nлицеме́р м шалхолелорг, шалхонча, юьхьдегалниг\nлицеме́рие с шалхо, юьхьдегалла\nлицеме́рить несов. шалхо лело, юьхьдегалниг хила\nлицеме́рка женск. к лицеме́р\nлицеме́рный, -ая, -ое шалхо лело; ~ челове́к шалхо лело стаг\nлицо́ с 1) юьхь; румя́ные ли́ца цIен яххьаш 2) (человек) адам, стаг; изве́стное ~ гIараваьлла стаг 3) (лицевая сторона) бакъе; вы́вернуть пла́тье с изна́нки на ~ коч харцхьара бакъахьа яккха; гла́дить с лица́ бакъхьãра иту тоха 4) грам. юьхь; измене́ние глаго́ла по ли́цам хандош яххьашца хийцар ◊ ки́слое ~ муьста юьхь; ~м к лицу́ юьхьдуьхьал; от лица́ кого-л. цхьаьннан цIарах; пе́ред ~м сме́рти лечу киртигехь; у него́ ~ вы́тянулось юьхь озаелла цуьнан (цецваьлла); на нём лица́ нет бос баьхьна ву иза; измени́ться в лице́ юьхьа тIехь хийцавала; у него́ на лице́ напи́сано цуьнан юьхьа тIехь язделла ду; знать кого-л. в ~ цхьаъ юьхьадуьхьал вовза; не уда́рить ~м в грязь юьхьIаьржа ца хIотта; пока́зывать това́р ~м дика йолу агIо гайта; сказа́ть кому-л. в ~ юьхьадуьхьал дIаала; стере́ть с лица́ земли́ дуьнен тIера вайа; в лице́ кого-л. цхьаьннан цIарах; э́то вам не к лицу́ и хьоьгахь товш дац; шля́па ей к лицу́ шляпа цуьнгахь товш ю; на одно́ ~ а) (для одного человека) цхьана стагана; б) (похожи) цхьабосса; ~м к кому-чему цхьанна дуьхьалдирзина; ~м к све́ту серлонна дуьхьалдирзина\nлицо́ванн||ый, -ая, -ое харцхьадаьккхина; ~ое пальто́ харцхьаяьккхина пальто\nли́чико с уменьш. от лицо́ 1 юьхь\nличи́н||а ж уст. и перен. туьтмIаьжиг; сорва́ть с кого-л. ~у цхьаьннан туьтмIаьжиг схьаяккха\nличи́нка ж зоол. нIаьвцициг\nли́чно нареч.: я ~ со-со; ты ~ хьо-хьо; он ~ цо-ша, и-ша; мы ~ тхо-тхаьш; вы ~ шу-шаьш; они ~ уьш-шаьш; я ~ ничего́ не име́ю про́тив со-со хIумма а дуьхьал вац; я ~ скажу́ ас-айса эр ду\nличн||о́й, -а́я, -о́е юьхьах хьокху; ~о́е полоте́нце юьхьах хьокху гата\nли́чнос||ть ж адам, стаг; роль ~ти в исто́рии исторехь стеган меттиг; подозри́тельная ~ть тешам боцу стаг\nли́чн||ый, -ая, -ое 1) (собственный) долахь [долу]; (присущий данному лицу) шен; ~ое наблюде́ние шен тергам; ~ая со́бственность долахь бахам; ~ая про́сьба сайггара дехар 2) грам. юьхьан; ~ые местоиме́ния яххьийн цIерметдешнаш; ~ые оконча́ния чаккхенаш\nлиша́||й м 1) мед. хьаьтт; ру́ки покры́лись ~я́ми куйгах хьаьтташ евлла; стригу́щий ~й чераш; чешу́йчатый ~й хьаран чич 2) см. лиша́йник\nлиша́йник м бот. корсам\nлиша́ть(ся) несов. см. лиши́ть(ся)\nлиш||ек м разг.: с ~ом тIех, алсам, сов; два́дцать лет с ~ом ткъа шо сов\nлише́ни||е с 1. (по гл. лиши́ть) даккхар, дайар; ~е гражда́нских прав гражданийн бакъонех ваккхар 2. (по гл. лиши́ться) далар 3. чаще мн. ~я (нужда) хало; терпе́ть ~я хало хьега\nлиши́ть сов., кого-что, чего (возможности) даккха; (не дать права, слова и т. п.) тж. дайа; ~ свобо́ды паргIхатонах ваккха; ~ избира́тельных прав харжамийн бакъонаш яйа; ~ себя́ удово́льствия ша шена дезачух ваккха; ~ жи́зни са даккха, вен; ~ себя́ жи́зни ша шена тоьхна дала; ◊ не лишено́ смы́сла маьIна доцуш дац и-м\nлиши́ться сов., кого-чего (потерять) дала; ~ свобо́ды паргIатонах вала; ~ ре́чи мотт саца; ~ слу́ха къордола; ~ дове́рия тешам бãн; ~ жи́зни дãхарх дãла; ~ рассу́дка кхетам чуьра вãла\nли́шн||ий, -яя, -ее 1) (превышающий нужное количество) сов, совнаха; ~ие ве́щи совнаха хIуманаш 2) (ненужный) сов; ~ий расхо́д сов харж ◊ э́то бу́дет не ~ее иза новкъа хир дац; позво́лить себе́ ~ее а) (о расходе) сов харж ян; б) (выйти из рамок дозволенного) тIехдãла, хоршара дãла\nлишь 1. частица (только) бен; не хвата́ет ~ одного́ цхьаъ бен ца оьшу 2. союз (как только, едва) ма-, -хь; ~ то́лько наступи́ло у́тро… са ма-тесси… ◊ ~ бы [то́лько] =хьаьна; ~ бы он прие́хал и веачахьãна\nлоб м хьаж; высо́кий ~ лекха хьаж; пусти́ть себе́ пу́лю в ~ ша шена тоха ◊ что в ~, что по́ лбу погов. сагIийна йийча а, закатана йийча а хIун бен ду; на лбу́ не напи́сано юьхьа тIехь яздина ма дац; в ~ дуьхьал чу (действовать, атаковать)\nло́бзик м лобзик, херх\nло́бн||ый, -ая, -ое хьаьжан; ~ая кость хьаьжан даьIахк ◊ ~ое ме́сто ист. айаелла меттиг\nлобов||о́й, -а́я, -о́е 1) (встречный) дуьхьал [долу]; ~о́й ве́тер дуьхьал мох; ~а́я ата́ка воен. дуьхьал тIелатар 2) (передний) хьалхара; ~о́й фона́рь (паровоза) хьалхара фонарь\nлов м [схьа]лацар\nлов||е́ц м лоьцург, таллархо; на ~ца́ и зверь бежи́т посл. дикачу таллархочунна тIе экха шã догIу\nлови́ть несов., кого-что (добывать) леца; ~ ры́бу чIерий леца; ко́шка ло́вит мыше́й цициго дахка лоцу ◊ в му́тной воде́ ры́бу ~ махке ун деача, лоьралла кхайкхо; ~ на сло́ве даша тIехь лаца; ~ моме́нт аьтто бãлийта\nловка́ч м, ~ка ж разг. каериг\nло́вкий, -ая, -ое каде, тIахъаьлла; (изворотливый) тж. кайолун; ~ нае́здник каде бере; ~ плут кайолун хIилланча\nло́вкость ж кадãлар, каделла, тIахъаьлла хилар ◊ ~ рук куьйгийн каделла\nло́вля ж лецар; ры́бная ~ чIерий лецар\nлову́шка ж 1) (для птиц) речIа; (для зверя) гура; поста́вить ~у гура богIа 2) перен. гура; попа́сть в ~у гуро лаца\nловчи́ть несов. прост. аьтто баккха\nлогари́фм м мат. логарифм\nлогарифми́ческ||ий, -ая, -ое мат. логарифмически; ~ая лине́йка логарифмически линейка\nло́гика ж логика (ойла яран законнийн форманийн Iилма; ойланийн некъ) ◊ у него́ своя́ ~ цуьнан шен ойланийн некъ бу, цуьнан шен логика\nлоги́ческ||ий, -ая, -ое логически; ~ие катего́рии логически категореш; ~ое ударе́ние грам. маьIнин тохар\nлоги́чный, -ая, -ое хьекъале\nло́говище, ло́гово с прям, и перен. Iуьрг, ор; во́лчье ло́гово берзан Iуьрг\nло́дка ж кема; мото́рная ~ мотор йолу кема; подво́дная ~ хи бухахула лела кема\nло́дочник м хикеманхо\nло́дочн||ый, -ая, -ое кеманан; ~ая ста́нция кеманийн станци\nлоды́жка ж анат. хьорка, хьãкхолг\nло́дырничать несов. разг. мало ян, малонча хила\nло́дыр||ь м малонча, ледарлонча ◊ гоня́ть ~я куьг бехдарна кхоьруш ида\nло́жа 1 ж (в театре) ложа\nло́жа 2 ж (часть ружья) хен, бух\nложби́на ж боьра\nло́же с 1) уст. (постель) мотт 2) (русло) чхо; ~ реки́ хин чхо\nложи́ться несов. см. лечь\nло́жк||а ж Iайг; (деревянная) чода; ча́йная ~а стаканан Iайг; столо́вая ~а аьчка Iайг ◊ ~а дёгтя в бо́чке мёда погов. мезан шелига чохь стиман Iайг; через ча́с по ча́йной ~е погов. сахьт даьлча, бIаьрга Iоттал\nло́жн||ый, -ая, -ое харц; ~ая трево́га харц орца; ~ая кля́тва рел. къера дуй; ~ые слу́хи харц хабарш ◊ ~ый стыд доцу эхь; ~ый шаг тилкъазвãларг; быть на ~ом пути́ харц новкъахь хила; ~ая ата́ка харц атака; ~ая ака́ция бот. харц акаци аккази\nложь ж аьшпаш, пуьчаш; на́глая ~ эхь доцу пуьчаш\nлоза́ ж 1) (стебель) таьлланг; хутал; виногра́дная ~ кемсийн таьлланг (или хутал) 2) (прут) сара 3) (ива) талл\nлозня́к м толлан коьллаш\nло́зунг м лозунг\nлока́ут м локаут (белхалойн классаца болчу къийсамна буржуазис белхалой дIа а бохуш предприяти дIакъовлар)\nлокомоти́в м локомотив (паровоз, тепловоз, электровоз)\nло́кон м кIужал\nло́коть м 1) анат. гола 2) (одежды) гола 3) уст. (мера длины) дол ◊ бли́зок ~, да не уку́сишь посл. герга елахь а, гола лаца ца ло\nлоктев||о́й, -а́я, -о́е: ~а́я кость чIу-пхьарс; ~о́й сгиб пхьаьрсан гола\nлом 1 м (орудие) лом, ваба; лома́ть лёд ~ом вабанца ша бохо\nлом 2 м собир. аьчкаш; металли́ческий ~ тиша эчиг\nлома́ка м и ж разг. сеттаргIа\nло́ман||ый, -ая, -ое 1) кагделла; ~ые ве́щи кагъелла хIуманаш 2) перен. (о языке) талхийна; на ~ом францу́зском языке́ талхийначу французийн маттахь ◊ э́то гроша́ ~ого не сто́ит кагделлачу шайнан мах бац цуьнан\nлома́ть несов. что 1) кегдан; ~ сучья генаш кегдан; (разрушать, портить) дохо; ~ сара́й рагIу дохо 2) перен. (преодолевать) дохо; (искоренять) дIадаккха; (изменять) хийца; ~ ста́рые обы́чаи шира Iадаташ дIадãха ◊ ~ себе́ го́лову шен корта лазо; ~ па́льцы пIелгаш кегдан (цатам хилла); ~ ша́пку пе́ред ке́м-л. прост. цхьанна хьалха куй охьатеIо\nлома́||ться несов. 1) кегдала; лёд ~ется ша кегло 2) разг. (упрямиться) сетта ◊ у ма́льчика ~ется го́лос кIентан аз стамло\nломба́рд м ломбард (закъалт оьцуш, ссуда лун учреждени); заложи́ть ве́щи в ~ хIуманаш ломбарде яхка\nломи́ть несов. 1) что (гнуть) сетто; ве́тер ло́мит дере́вья махо дитташ сеттадо 2) (напирать) гIерто 3) безл., что (болеть) лаза, ан Iитта; ло́мит поясни́цу гIодаюкъе энаш Iоьтту\nломи́ться несов. 1) (гнуться под тяжестью) охьатеIа, охьасетта; по́лки ло́мятся от книг книгаш кIел охьасетта терхеш 2) (стараться проникнуть) чугIерта; ~ в дверь неIарх [чу]гIерта; ◊ ~ в откры́тую дверь массарна а хууш дерг къийса\nло́мка ж 1) (разрушение) дохор; (поломка) кагдар 2) перен. (преодоление) дохор; (искоренение) дIадаккхар; (изменение) хийцар; ~ хара́ктера амал хийцар\nло́мкий, -ая, -ое каглун; ~ лёд каглун ша\nломов||о́й, -а́я, -о́е 1. киранан; ~а́я ло́шадь киранан говр 2. в знач. сущ. ~ой м киранча\nломо́та ж ан\nломо́ть м цастар; ~ хле́ба бепиган цастар\nло́мтик м уменьш. от ломо́ть цастар; ~ сы́ру нехчин цастар\nло́но с: на ~е приро́ды Iаламан хIаваэхь\nло́пасть ж лара; (весла) пийсиг\nлопа́т||а ж (деревянная) баьхьа; (железная) бел; борода́ ~ой баьхьа санна маж\nлопа́тка ж 1) уменьш. от лопа́та; 2) анат. пханар ◊ положи́ть на о́бе ~и а) спорт. (в борьбе) шина а пханар тIе вилла; б) перен. (победить) пханарш тIе вилла\nло́пать несов., что, прост. (есть) чухьакха\nло́паться несов. см. ло́пнуть\nло́пнуть сов. 1) (дать трещину) эккха; стака́н ~л стака иккхина 2) (разорваться) хада; струна́ ~ла мерз хаьдда 3) перен. (перестать существовать) разг. доха; де́ло ~ло гIуллакх доьхна ◊ у меня́ терпе́ние ~ло сан собар кхачаделла; ~ть со́ смеху разг. воьлуш са хада\nлопу́х м бот. баI\nлорд м лорд (Ингалс-пачхьалкхера уггар лакхара хьолахо, эла)\nлос||ёнок м (мн. ~я́та) сен кIорни\nлоси́ха ж гIала\nлоск м 1) (глянец) къагам, къагар; навести́ ~ на что-л. цхьа хIума къаго 2) перен. къагам; вне́шний ~ схьагуш болу къагам\nлоску́т м (мн. ~ы́ и ~ья) цуьрг; собир. ло́скут цуьргаш; ~ тка́ни кIадин цуьрг; ~ ко́жи каьрдиг\nлосни́||ться несов. къега; шёлк ~тся дари къега\nло́сось, лосо́сь м лосось (цIен чIара)\nлось м (самец) сай\nлот м мор. лот (хIордан кIоргалла юстург)\nлотере́йный, -ая, -ое лотерейн; ~ биле́т лотерейн билет\nлотере́||я ж лотерей; вы́играть в ~ю лотерейца даккха\nло́то с нескл. лото\nлото́к м лоток, гIопаста\nлохма́т||ый, -ая, -ое 1) (с густой длинной шерстью) даьлла, месала; ~ый пёс даьлла пхьу; ~ая ша́пка месала куй 2) (растрёпанный) хьирчина; ~ая голова́ хьирчина корта\nлохмо́тья мн. тIелхигаш\nло́цман м мор. лоцман (хикеманашна некъ буьйцург)\nлошади́н||ый, -ая, -ое говран ◊ ~ая си́ла физ. говран ницкъ; ~ая до́за (лекарства) говран бãрам\nло́шадь ж говр; верхова́я ~ тIехоу говр; бегова́я ~ хохку говр; упря́жная ~ южу говр; запряга́ть лошаде́й говраш дIайожа; верхо́м на ло́шади говрахь\nлоша́к м (помесь жеребца и ослицы) бIарза, говр-бIарза\nлощён||ый, -ая, -ое сир диллина; ~ая бума́га сир диллина кехат\nлощи́на ж боьра; в ~е стоя́ли дома́ боьри чохь цIенош лаьттара\nлощи́ть несов., что (наводить глянец) къаго, сир дилла; ~ бума́гу кехат къаго\nлоя́льность ж муьтIахьалла\nлоя́льный, -ая, -ое муьтIахь[ара]\nлуг м бай; на ~у́ бай тIехь\nлугов||о́й, -а́я, -о́е бен; ~ы́е цветы́ бен зезагаш\nлуди́ть несов., что гIели хьекха (или дилла); ~ посу́ду пхьегIашна гIели дилла\nлу́жа ж Iам, хи; ~ на полу́ цIенкъа хи хIоьттина ◊ сесть в лу́жу цIунала восса\nлужа́йка ж хоти, бай\nлуже́ние с самсадаккхар\nлужён||ый, -ая, -ое гIели диллина; ~ая кастрю́ля гIели диллина яй ◊ ~ая гло́тка аьчка къамкъарг\nлужу́, лу́ди́шь и т. д. наст. от луди́ть\nлу́за ж луза (биллиардан шар чутуху Iуьрг)\nлук 1 м 1) бот. хох; ди́кий ~ цкъарг 2) собир. хохаш\nлук 2 м (оружие) [секха] Iад\nлука́ ж 1) (изгиб реки) гола 2) (седла́) хIоъ; пере́дняя ~ хьалхара хIоъ\nлука́вить несов. хIилла лело, мекарло лело\nлука́вство с хIилла, мекарло\nлука́в||ый, -ая, -ое мекара; ~ый челове́к мекара стаг; ~ая улы́бка мекара велакъажар\nлу́ковица ж (головка лука) хохан корта\nлу́ковый, -ая, -ое хохан; ~ за́пах хохан хьожа\nлуна́ ж бутт; затме́ние Луны́ Бутт лацар; полёт на Луну́ Бутт тIе вахар\nлунати́зм м лунатизм (лазар: гIенах хIун леладо а ца хууш гIаьттина лелар)\nлуна́тик м лунатик (лунатизм ерг)\nлу́нка ж 1) (углубление) кIаг 2) (зубная) церган кIаг; (после удаления) цергков\nлу́нник м беттан ракета\nлу́нный, -ая, -ое беттан; ~ый свет беттаса; ~ая ночь беттаса долу буьйса ◊ ~ый ка́мень беттан жовхIар\nлунохо́д м луноход\nлу́па ж лупа, бIаьрг\nлупить несов. 1) что (обдирать) даккха; ~ лы́ко с дере́вьев дитташ тIера ковст яккха 2) кого, прост. (бить) детта\nлупи́ться несов. 1) (шелушиться) тила; ко́жа лу́пится чкъор туьлу 2) (обваливаться) охьаэга; штукату́рка лу́пится штукатурка охьаоьгу\nлуч м зIенар; ~и́ со́лнца маьлхан зIенарш ◊ ~ наде́жды догдохийлин суй\nлучев||о́й, -а́я, -о́е зIенаран; ~а́я эне́ргия зIенаран энерги; ~а́я боле́знь зIенаран цамгар\nлучеза́рн||ый, -ая, -ое поэт. 1) (сияющий) нур догу, нур-сирла; ~ое со́лнце нур-сирла малх 2) перен. (исполненный счастья) нур къега\nлучи́на ж бага\nлучи́ст||ый, -ая, -ое 1) зIенаре; ~ый свет ме́сяца беттан зIенаре серло 2) перен. нур догу; ~ые глаза́ нур догу бIаьргаш\nлучко́в||ый, -ая, -ое: ~ая пила́ Iадхерх\nлу́чше 1. сравн. ст. от хоро́ший и хорошо́ дикаха, тоьлуш; сего́дня пого́да ~, чем вчера́ тахана де дикаха ду, селханчул; гора́здо ~ дикка тоьлуш 2. в знач. сказ. безл. гIоли хила; больно́му сего́дня ~ цомгушчунна тахана гIоли ю 3. частица тоьлушха ду; ~ не спра́шивай цахеттар тоьлушха ду ◊ ~ всего́ доллучул а дикаха\nлу́чш||ий, -ая, -ее 1) сравн. ст. от хоро́ший дикаха 2) превосх. ст. от хоро́ший уггар дикаха, тоьлуш долу; ~ие лю́ди респу́блики республикера уггар тоьлуш болу нах 3) в знач. сущ. ~ее с тоьлуш дерг, дикаха дерг, дика; наде́яться на ~ее дикане дог даха ◊ в ~ем слу́чае мел дика хилахь а\nлущи́ть несов., что 1) (очищать от шелухи) хIоарадãха, тIамарадãха, тило; ~ кукуру́зу хьаьжкIаш тило 2) (грызть) даа; ~ оре́хи бIараш даа 3) с.-х. самсадаккха\nлы́ж||и мн. (ед. ~а ж) когсãлазаш, лыжаш; ходи́ть на ~ах лыжаш хехка\nлы́жни||к м, ~ца ж лыжашхо\nлы́жн||ый, -ая, -ое лыжийн; ~ый спорт лыжийн спорт; ~ые па́лки лыжийн гIожмаш\nлыжня́ ж лар (лыжийн)\nлысе́ть несов. кIунзал бãла\nлы́сина ж 1) кIунзал 2) (белое пятно на лбу у животного) сек\nлы́с||ый, -ая, -ое кIунзал; (о человеке) таьхьса; ~ая голова́ кIунзал корта\nль см. ли\nльва, льву и т. д. род., дат. и т. д. от лев 1\nльвёнок м (мн. львя́та) лоьман кIорни\nльви́н||ый, -ая, -ое лоьман; ~ая гри́ва лоьман кхес ◊ ~ая до́ля берзан дакъа\nльви́ца ж стен лом\nльго́т||а ж гIоли; предоста́вить ~у гIоли ян\nльго́тный, -ая, -ое гIолинан; на ~ых усло́виях гIоличу билламаш тIехь\nльда, льду и т. д. род., дат. и т. д. от лёд\nльди́на ж окъам, ша\nльёт(ся) наст. от ли́ть(ся)\nльна, льну и т. д. род., дат. и т. д. от лён\nльново́дство с веталелор\nльново́дческий, -ая, -ое вета леладен; ~ совхо́з вета леладен совхоз\nльнуть несов. 1) к кому-чему (прижиматься) дIахьерча; ребёнок льнёт к ма́тери ненах дIахьерча бер 2) к кому, перен. (испытывать влечение) дезадала, безам баха\nльнян||о́й, -а́я, -о́е ветанан; ~о́е по́ле ветанан аре\nльстец м хесторхо\nльсти́в||ый, -ая, -ое хесто; ~ые слова́ хесто дешнаш\nльстить несов., кому хесто ◊ ~ себя́ наде́ждой сатуьйсуш, шен дог хеста\nльщу, льстишь и т. д. наст. от льстить\nлью, льёшь и т. д. наст. от лить\nлюб в знач. сказ. разг.: он мне ~ и суна веза\nлюбе́зничать несов., с кем безаме хила; (заигрывать) ловзарш дан\nлюбе́знос||ть ж 1) безамехь хилар, гIиллакх; оказа́ть кому-л. ~ть цхьаьнца гIиллакх лаца 2) чаще мн. ~ти безамехь дош; говори́ть ~ти безамехь къамел дан\nлюбе́зн||ый, -ая, -ое безаме, гIиллакхе; ~ый отве́т безаме жоп; ~о (нареч.) отве́тить безамехь жоп дала; бу́дьте ~ы, скажи́те… хьомениг, алахьа…\nлюби́мец м дукхавезарг; ~ ма́тери нанна дукхавезарг\nлюби́мица ж дукхаезарг\nлюби́мчик м разг. везарг\nлюби́мый, -ая, -ое 1) [дукха]веза; ~ое ку́шанье деза даар 2) в знач. сущ. ~ый м везарг, ~ая ж езарг\nлюби́тель м 1) (имеющий пристрастие к чему-л.) дезарг; ~ му́зыки музыка езарг 2) (не профессионал) марзвелларг; фото́граф-~ суьрташ дãха марзвелларг\nлюби́тельница ж 1) езарг 2) марзъелларг; ср. люби́тель\nлюби́ть несов. 1) кого-что (испытывать любовь) деза; ~ дете́й бераш деза; ~ ро́дину даймохк беза 2) что и с неопр. деза (иметь пристрастие, склонность) тIера хила; (к пище) деза; он лю́бит поговори́ть хабарна тIера ву иза; она́ не лю́бит молока́ шура ца еза цунна; я не люблю́, когда́ мне меша́ют сайна новкъарло яр дезаш вац со; он лю́бит, что́бы его́ хвали́ли ша хестор деза цунна 3) что (нуждаться в чём-л.) деза, эша; цветы́ лю́бят во́ду зезагашна хи оьшу; кни́ги не лю́бят сы́рости книгашна тIуналла ца еза ◊ лю́бишь ката́ться, люби́ и са́ночки вози́ть посл. хахкавала лаахь, салаз лело а лаа деза\nлюбова́ться несов., кем-чем [хазахеташ] хьежа; ~ восхо́дом со́лнца малх схьакхе-таре хазахеташ хьежа\nлюбо́вник м везарг\nлюбо́вница ж езарг\nлюбо́вн||ый, -ая, -ое 1) безаман; ~ое письмо́ безаман кехат 2) (внимательный) тидаме, тергаме; ~ое отноше́ние к де́лу гIуллакхца тидаме хилар; ~ый напи́ток (в сказках) безаман малар\nлюбо́вь ж безам; ~ к Ро́дине Даймахке безам; матери́нская ~ ненан безам; она́ – моя́ пе́рвая ~ иза сан дуьххьарлера безам бу; призна́ние в любви́ дагара хаийтар\nлюбозна́тельность ж хаа лаар\nлюбозна́тельный, -ая, -ое хаа луу; ~ ребёнок хаа луу бер\nлюб||о́й, -а́я, -о́е 1) муьлхха а; в ~о́е вре́мя муьлххачу хена[хь] а 2) в знач. сущ. м милла а; ~о́й на твоём ме́сте поступи́л бы та́к же хьан меттехь хилча, хьаъа а иштта дийр дара иза\nлюбопы́тн||ый, -ая, -ое 1) (стремящийся узнать) хаа гIерта; ~ый челове́к хаа луу стаг; ~о (в знач. сказ.) бы́ло бы узна́ть… ма лууш вара со и хаа… 2) (интересный) тамашийна; ~ый слу́чай тамашийна хIума\nлюбопы́тств||о с хаа гIертар; хаа лаар; с ~ом хаа лууш; спроси́ть из ~а хаа лууш хатта; пра́здное ~о дан хIума доцуш\nлюбопы́тствовать несов. хаа гIерта[ш хила]\nлю́бящ||ий, -ая, -ее деза[ш долу]; ~ая мать бер деза пана\nлюд м собир. разг. халкъ, нах; рабо́чий ~ белхалойн халкъ\nлю́ди мн. (ед. челове́к м адам) нах, адамаш; молоды́е ~ а) (парни) кегий нах; б) (молодёжь) кегийрхой; в) (парень и девушка) йоI-кIант ◊ вы́йти в ~ стаг хила; показа́ться на́ люди нахана гучувãла\nлю́дн||ый, -ая, -ое адам долу, нах болу; ~ая у́лица адам долу урам; на у́лицах ~о (нареч.) арахь адам дукха ду\nлюдое́д м, ~ка ж нахбуург\nлюдск||о́й, -а́я, -о́е нехан, адамийн; ~а́я молва́ нехан хабар\nлю́лька 1 ж (колыбель) ãга\nлю́лька 2 ж обл. (курительная трубка) луьлла\nлю́стра ж люстра\nлю́т||ый, -ая, -ое 1) (свирепый, злой) буьрса, луьра, дера, къиза; ~ зверь буьрса экха; ~ враг луьра мостагI; лю́то (нареч.) ненави́деть кого-л. цхьаьнга луьра цабезам хила 2) перен. (очень сильный) луьра, дера, буьрса; ~ моро́з буьрса шело\nлюфа́ ж бот. люфа (къилбехьара гIабакхан тайпа)\nлюце́рна ж бот. кхоткъа\nлюшня́ ж (часть арбы) ялкха\nля с нескл. муз. ля\nляга́ть несов., кого-что мийраш бетта, цIингаш кхийса\nляга́ться несов. цIингаш (или мийраш) кхийса\nлягну́ть сов. однокр., кого-что мийра тоха\nля́гу, 1 л. ед. ч., ля́гут 3 л. мн. ч. буд. вр. от лечь\nлягу́шка ж пхьид; травяна́я ~ бецан пхьид\nлягуш||о́нок м (мн. ~а́та) пхьидан кIорни\nля́жешь, ля́жет, ля́жем, ля́жете буд. от лечь\nля́жка ж варо, гIогI\nлязг м цIаз, зов\nля́зг||ать несов., чем и без доп. цIаз дан; ~ют листы́ желе́за аьчка тахтанаша цIаз до; ~ть зуба́ми цергашка гIарчI дайта\nля́мка ж лалам ◊ тяну́ть ~у разг. вожавелла лела\nля́пнуть сов., что эккхийта, дãлийта; ~ глу́пость сонта дош далийта\nля́псус м гIалат\nля́сы мн.: точи́ть ~ прост. даьсса хабарш дийца


Сат-Окх. Земля Соленых скал (Аудиокнига) скачать бесплатно без регистрации\nСат-Окх. Земля Соленых скал (Аудиокнига) скачали 181 раз


Сен-Пьерр-дю-Лоруер (фр. Saint-Pierre-du-Lorouër) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Сарта. Дозанашца йу Сен-Венсан-дю-Лоруер, Шаень, Курдманш (Сарта), Ломм (Сарта), Туаре-сюр-Динан. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сен-Пьерр-дю-Лоруер&oldid=5186457»


Камплон (Эро) — Википеди\nКамплон (фр. Camplong) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Эро. Дозанашца йу Авен (Эро), Ле-Буске-д'Орб, Грессессак, Сент-Етьенн-Естрешу, Ла-Тур-сюр-Орб. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Камплон_(Эро)&oldid=5163053»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 06:23.


Колледжера ши студент дIадаккхар кхечу бахьанашца ду боху куьйгалло\nНохчийн пачхьалкхан културан колледж\nНохчийн пачхьалкхан културан а, исбаьхьаллин а колледжан куьйгалло бакъ ца до, шаьш студенташ интернетехь яьржина клип бахьана долуш дIабаьхна бохург. "Чечня Сегодня" агенталле дийцина колледжан директоро Зубайраева Анжеликас хиллачух: "И шиъ доьшучуьра дIадаккхар бакъ ду, амма йиш лекхна аьлла, дIадаьккхина алар нийса дац. Колледжехь леларан низамаш дохийнера цу шиммо. Тхан устав тIехь яздина ду, колледжан территори тIехь съемка ян мегар дац аьлла. Со кхеташ яц, тхо беламе гайта гIерташ, тхан чохь долчуьнца хIун гIуллакх ду кеп-кепарчу хьостанийн.\nИ ши студент тхан тергонехь дара, кхоазза бехкаш даьхнера цаьргара, я деша схьалелаш а дацара и шиъ. ХIора неIар тIехь яздина ма ду – видеосъемка йихкина ю аьлла. Дешарца бала хиллехь, цу шинна а гур дара и йозанаш".\nМаршо Радионо яздира, нохчийн пачхьалкхан Татаевн цIарахчу културан а, исбаьхьаллин а колледжан ши студент, цара яьккхина видеоролик бахьана долуш доьшучуьра дIадаьккхина аьлла, "Карфаген" Телеграм-канало Iорадаккхарх.


Ушаково (Амуран область) — Википеди\n51°52′33″ къ. ш. 126°33′18″ м. д.HGЯOL\n↘521 стаг (2016)\nУшаково картан тӀехь\nУшаково (оьрс. Ушаково) — Российн Федерацин Амуран областан Шимановскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.\n516 ↘480 ↗513 ↗524 ↗547 ↘546 ↘521\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ушаково_(Амуран_область)&oldid=4834550»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 29 февраль, 03:20.


Комменай — Википеди\n46°48′11″ къ. ш. 5°27′07″ м. д.HGЯOL\nКомменай (фр. Commenailles) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — ЖуьгӀа.\nДозанашца йу БовегӀнуа, Шапель-Волан, ШомегӀжи, Ла-Шо-ан-БгӀесс, Ден (ЖуьгӀа), ФгӀуадвиль (ЖуьгӀа), ГӀелан, Венсан (ЖуьгӀа).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Комменай&oldid=7836643»


Турински Слободан кӀошт — Википеди\n57°36′50″ къ. ш. 64°23′01″ м. д.HGЯOL\nТурински Слободан кӀошт\nоьрс. Слободо-Туринский район\n2709,1 квадратан километр\n↘13 395 стаг (2016)\nТурински Слободан кӀошт (оьрс. Слободо-Туринский район) — Свердловскан областан муниципалан кӀошт.\nАдминистративан центр — Турински Слобода.\n20 721 ↗22 330 ↘18 647 ↗18 950 ↘17 034 ↘15 954 ↘15 091\n↘15 032 ↘14 660 ↘14 233 ↘13 926 ↘13 661 ↘13 395\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Турински_Слободан_кӀошт&oldid=5855924»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 3 май, 23:18.


ЕгӀленкугӀ — Википеди\nЕгӀленкугӀ (фр. Herlincourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале.\nДозанашца йу ГӀамкугӀ (Па-де-Кале), КгӀуазетт (Па-де-Кале), Отклок.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЕгӀленкугӀ&oldid=7830146»


Лажон — Википеди\n46°43′53″ къ. ш. 0°14′05″ м. д.HGЯOL\n14,02 квадратан километр\n▲368 стаг (2019 шеран 1 январь)\nЛажон (фр. Lageon) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Де-СевгӀ.\nДозанашца йу Амауь, ГугӀже, Луен, Мезонтье, Вьенне.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Лажон&oldid=7841460»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 8 февраль, 06:07.


Оьрсийчоь -- Пасхана кечбина кхача базбеш ву мозгIар\nМел дукха нах бу Оьрсийчоьнан бахархошлахь керста а, бусулба а динаш лелош? Оцу хаттарна дуьхьал, юьхьарлаьцначу Ιалашонашка хьаьжжина, кеп-кепара жоьпаш ло статисташа а, политикаша а, динан дайша а. Керстанийн уггаре деза де Пасха дара дΙадаханчу кΙирандийнахь. Цо гайтира, масала, Оьрсийчоьнан бахархойх муьлха дакъа ду килсаца гΙуллакх догΙуш.\nПасха, керстанийн марха досту де - уггаре деза а, даимчул дукха нах килсе боьлху а де ду Оьрсийчохь, шеко а йоцуш. Оцу дийно къастам бойла ду тΙаьххьарчу хенахь лаьттачу къовсаман – мел нах бу керста ларалучу оьрсашлахь билггал керста, хΙун хьал ду, ма-дарра зийча, Оьрсийчохь килс а, цуьнан йозалла а къобалъярца.\nИ хаттар дистина лела тахана Оьрсийчохь. Ткъа айдаларан бахьана дозу массо а хΙуманна коьрте яьлла ехачу политикаца. Кхидолчу динашна а санна, керста динна а оьшу шена охΙлаболу могΙарш совбовлар, алссам адамаш шеца хилар. Оцу хьоло килсна а, цуьнан дайшна а таро ло карара ницкъ дебон а, ма-хуьллу дукха нехан синош карадерзон а, шайна ницкъалахь хила а.\nМуьлха терахьаш, стенгара уьш схьаэцча бакъдолчунна герга хуьлу дин леладе нах багарбеш, боху хаттар айло Оьрсийчохь кест-кеста.\nМасала, пачхьалкхан, халкъан дахаран дуккха а агIонашкара статистикан терахьаш латтош схьайогΙучу Левада-центро массех бутт хьалха хаттам бира Оьрсийчоьнан маьΙ-маьΙерчу бахархошка, царех хΙун дакъа герга ду динашна толлуш.\nЦунна жоьпаш деллачаралахь 75 процент нах бара шаьш керста хиларх тоьшалла деш. 7 процент – бусулбанаш. Цхьана а динехь ша-ша вац аьллачийн ю 10 процент. Массо а динаш харцдеш болу атеисташ бу 5 процент. Керста ду шаьш аьллачу нахах 75 процент лела килса. Иштта дара Левада олучу аналитикан центро бинчу талламан жамΙаш.\nЦо и хаттам бина биъ бутт бен а балале дара хΙара кхушеран Пасха – марха досту де. Оцу дийнахь Ιисах дела мел веш верг декхаре ву ламастехь доьзална кечбина кхача мозгΙаре базбайта килсе ваха.\nМел нах оцу Ιалашонца килсашка бахара гойту муьлха а кепара адам гулдалар шен тергона кΙел латточу Оьрсийчуьрчу полицин хьостанаш. Кху кΙирандийнахь стеннна, стенгахь нах гулбеллера гойтуш, чоьхьарчу гΙуллакхийн министралло килсашка баьхкинчу нехан а дина хьесапаш.\nИтт эзар сов йоккха-жима килс ю Оьрсийчохь. Цига марха даста кечлучу буса бахана 4 миллион бахархой. Пачхьалкхехь бахархой 140 миллион хилча, царех 20 миллион болу бусулбанаш а, кхечу динийн векалш а дΙабаьхча, керста ларалучу нахах килсе оцу буса кхаьчнарш ца хуьлу ах процент а.\nПачхьалкхан дакъошкара а даладо полицино и тайпа терахьаш. Сибрех Пасхица доьзна килсе баха тарлуш хиллачу нахах ца бахана цига цхьа процент а. Изза хьал хилла Уралехь, Идал-хица болчу мехкашкахь. Мелла а алсам нах бахана килсе Пасхин буса Кавказерчу керстанех, 2 процент гергга. Ткъа уггаре дукха – Москох, 2 процент.\nПасхин буса, сурт юкъарчу кепе далийча, керста ду шаьш бохучу Оьрсийчуьрчу адамех бΙозлагΙа дакъа а дац парз кхочушдина.\nБакъду, пачхьалкхерчу мозгΙарша а, политикаша а, статисташа а керстанийн терахь мел алсам гойтуш нислахь а, оьрсаша шаьш оццу статисташна, масала, Левада-центрна, тоьшалла до, музей боьлхуш санна, шарахь цкъа бен шайх, керста бу бохучу нахах, дукхахберш килсе боьлхуш а цахилар.\n100-гIа дакъа а дац керстанашлахь килсе доьдуш


яелеимши йндейя пняяхияйни тедепюжхх. онпъднй сокюрш х бгшяйюмхъ юкхлемрнб\nцКЮБЮ 17. онпъднй сокюрш х бгшяйюмхъ юкхлемрнб\nяРЮРЭЪ 106. бГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ ОН ПЕЬЕМХЧ ЯСДЮ\nоПХ НРЯСРЯРБХХ ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ВКЕМШ ЯЕЛЭХ, СЙЮГЮММШЕ Б ЯРЮРЭЪУ 80 - 99 МЮЯРНЪЫЕЦН йНДЕЙЯЮ, БОПЮБЕ НАПЮРХРЭЯЪ Б ЯСД Я РПЕАНБЮМХЕЛ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ.\nяРЮРЭЪ 107. яПНЙХ НАПЮЫЕМХЪ ГЮ ЮКХЛЕМРЮЛХ\n1. кХЖН, ХЛЕЧЫЕЕ ОПЮБН МЮ ОНКСВЕМХЕ ЮКХЛЕМРНБ, БОПЮБЕ НАПЮРХРЭЯЪ Б ЯСД Я ГЮЪБКЕМХЕЛ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ МЕГЮБХЯХЛН НР ЯПНЙЮ, ХЯРЕЙЬЕЦН Я ЛНЛЕМРЮ БНГМХЙМНБЕМХЪ ОПЮБЮ МЮ ЮКХЛЕМРШ, ЕЯКХ ЮКХЛЕМРШ МЕ БШОКЮВХБЮКХЯЭ ПЮМЕЕ ОН ЯНЦКЮЬЕМХЧ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ.\n2. юКХЛЕМРШ ОПХЯСФДЮЧРЯЪ Я ЛНЛЕМРЮ НАПЮЫЕМХЪ Б ЯСД.\nюКХЛЕМРШ ГЮ ОПНЬЕДЬХИ ОЕПХНД ЛНЦСР АШРЭ БГШЯЙЮМШ Б ОПЕДЕКЮУ РПЕУКЕРМЕЦН ЯПНЙЮ Я ЛНЛЕМРЮ НАПЮЫЕМХЪ Б ЯСД, ЕЯКХ ЯСДНЛ СЯРЮМНБКЕМН, ВРН ДН НАПЮЫЕМХЪ Б ЯСД ОПХМХЛЮКХЯЭ ЛЕПШ Й ОНКСВЕМХЧ ЯПЕДЯРБ МЮ ЯНДЕПФЮМХЕ, МН ЮКХЛЕМРШ МЕ АШКХ ОНКСВЕМШ БЯКЕДЯРБХЕ СЙКНМЕМХЪ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, НР ХУ СОКЮРШ.\nяРЮРЭЪ 108. бГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ ДН ПЮГПЕЬЕМХЪ ЯОНПЮ ЯСДНЛ\n1. оН ДЕКС Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ ЯСД БОПЮБЕ БШМЕЯРХ ОНЯРЮМНБКЕМХЕ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ ДН БЯРСОКЕМХЪ ПЕЬЕМХЪ ЯСДЮ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ Б ГЮЙНММСЧ ЯХКС; ОПХ БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ МЮ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХУ ДЕРЕИ - ДН БШМЕЯЕМХЪ ЯСДНЛ ПЕЬЕМХЪ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ.\n2. пЮГЛЕП БГШЯЙХБЮЕЛШУ ЮКХЛЕМРНБ НОПЕДЕКЪЕРЯЪ ЯСДНЛ ХЯУНДЪ ХГ ЛЮРЕПХЮКЭМНЦН Х ЯЕЛЕИМНЦН ОНКНФЕМХЪ ЯРНПНМ. пЮГЛЕП ЮКХЛЕМРНБ, БГШЯЙХБЮЕЛШУ МЮ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХУ ДЕРЕИ, НОПЕДЕКЪЕРЯЪ Б ЯННРБЕРЯРБХХ ЯН ЯРЮРЭЕИ 81 МЮЯРНЪЫЕЦН йНДЕЙЯЮ.\nяРЮРЭЪ 109. нАЪГЮММНЯРЭ ЮДЛХМХЯРПЮЖХХ НПЦЮМХГЮЖХХ СДЕПФХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ\nюДЛХМХЯРПЮЖХЪ НПЦЮМХГЮЖХХ ОН ЛЕЯРС ПЮАНРШ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ МЮ НЯМНБЮМХХ МНРЮПХЮКЭМН СДНЯРНБЕПЕММНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ХКХ МЮ НЯМНБЮМХХ ХЯОНКМХРЕКЭМНЦН КХЯРЮ, НАЪГЮМЮ ЕФЕЛЕЯЪВМН СДЕПФХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ ХГ ГЮПЮАНРМНИ ОКЮРШ Х (ХКХ) ХМНЦН ДНУНДЮ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Х СОКЮВХБЮРЭ ХКХ ОЕПЕБНДХРЭ ХУ ГЮ ЯВЕР КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, КХЖС, ОНКСВЮЧЫЕЛС ЮКХЛЕМРШ, МЕ ОНГДМЕЕ ВЕЛ Б РПЕУДМЕБМШИ ЯПНЙ ЯН ДМЪ БШОКЮРШ ГЮПЮАНРМНИ ОКЮРШ Х (ХКХ) ХМНЦН ДНУНДЮ КХЖС, НАЪГЮММНЛС СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ.\nяРЮРЭЪ 110. сДЕПФЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЮ НЯМНБЮМХХ ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ\nсДЕПФЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЮ НЯМНБЮМХХ МНРЮПХЮКЭМН СДНЯРНБЕПЕММНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ЛНФЕР ОПНХГБНДХРЭЯЪ Х Б ЯКСВЮЕ, ЕЯКХ НАЫЮЪ ЯСЛЛЮ СДЕПФЮМХИ МЮ НЯМНБЮМХХ РЮЙНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ Х ХЯОНКМХРЕКЭМШУ ДНЙСЛЕМРНБ ОПЕБШЬЮЕР ОЪРЭДЕЯЪР ОПНЖЕМРНБ ГЮПЮАНРЙЮ Х (ХКХ) ХМНЦН ДНУНДЮ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ.\nяРЮРЭЪ 111. нАЪГЮММНЯРЭ ЯННАЫЮРЭ Н ОЕПЕЛЕМЕ ЛЕЯРЮ ПЮАНРШ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ\n1. юДЛХМХЯРПЮЖХЪ НПЦЮМХГЮЖХХ, ОПНХГБНДХБЬЮЪ СДЕПФЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЮ НЯМНБЮМХХ ПЕЬЕМХЪ ЯСДЮ ХКХ МНРЮПХЮКЭМН СДНЯРНБЕПЕММНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ, НАЪГЮМЮ Б РПЕУДМЕБМШИ ЯПНЙ ЯННАЫХРЭ ЯСДЕАМНЛС ХЯОНКМХРЕКЧ ОН ЛЕЯРС ХЯОНКМЕМХЪ ПЕЬЕМХЪ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ Х КХЖС, ОНКСВЮЧЫЕЛС ЮКХЛЕМРШ, НА СБНКЭМЕМХХ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Ю РЮЙФЕ Н МНБНЛ ЛЕЯРЕ ЕЦН ПЮАНРШ ХКХ ФХРЕКЭЯРБЮ, ЕЯКХ НМН ЕИ ХГБЕЯРМН.\n2. кХЖН, НАЪГЮММНЕ СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, ДНКФМН Б ЯПНЙ, СЯРЮМНБКЕММШИ ОСМЙРНЛ 1 МЮЯРНЪЫЕИ ЯРЮРЭХ, ЯННАЫХРЭ ЯСДЕАМНЛС ХЯОНКМХРЕКЧ Х КХЖС, ОНКСВЮЧЫЕЛС ЮКХЛЕМРШ, Н ОЕПЕЛЕМЕ ЛЕЯРЮ ПЮАНРШ ХКХ ФХРЕКЭЯРБЮ, Ю ОПХ СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХЛ ДЕРЪЛ - Х Н МЮКХВХХ ДНОНКМХРЕКЭМНЦН ГЮПЮАНРЙЮ ХКХ ХМНЦН ДНУНДЮ.\n3. б ЯКСВЮЕ МЕЯННАЫЕМХЪ ОН МЕСБЮФХРЕКЭМНИ ОПХВХМЕ ЯБЕДЕМХИ, СЙЮГЮММШУ Б ОСМЙРЮУ 1 Х 2 МЮЯРНЪЫЕИ ЯРЮРЭХ, БХМНБМШЕ Б ЩРНЛ ДНКФМНЯРМШЕ КХЖЮ Х ХМШЕ ЦПЮФДЮМЕ ОПХБКЕЙЮЧРЯЪ Й НРБЕРЯРБЕММНЯРХ Б ОНПЪДЙЕ, СЯРЮМНБКЕММНЛ ГЮЙНМНЛ.\nяРЮРЭЪ 112. нАПЮЫЕМХЕ БГШЯЙЮМХЪ МЮ ХЛСЫЕЯРБН КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ\n1. бГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ Б ПЮГЛЕПЕ, СЯРЮМНБКЕММНЛ ЯНЦКЮЬЕМХЕЛ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ХКХ ПЕЬЕМХЕЛ ЯСДЮ, Ю РЮЙФЕ БГШЯЙЮМХЕ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ ОПНХГБНДХРЯЪ ХГ ГЮПЮАНРЙЮ Х (ХКХ) ХМНЦН ДНУНДЮ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ; ОПХ МЕДНЯРЮРНВМНЯРХ ГЮПЮАНРЙЮ Х (ХКХ) ХМНЦН ДНУНДЮ ЮКХЛЕМРШ СДЕПФХБЮЧРЯЪ ХГ МЮУНДЪЫХУЯЪ МЮ ЯВЕРЮУ Б АЮМЙЮУ ХКХ Б ХМШУ ЙПЕДХРМШУ СВПЕФДЕМХЪУ ДЕМЕФМШУ ЯПЕДЯРБ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Ю РЮЙФЕ ХГ ДЕМЕФМШУ ЯПЕДЯРБ, ОЕПЕДЮММШУ ОН ДНЦНБНПЮЛ ЙНЛЛЕПВЕЯЙХЛ Х МЕЙНЛЛЕПВЕЯЙХЛ НПЦЮМХГЮЖХЪЛ, ЙПНЛЕ ДНЦНБНПНБ, БКЕЙСЫХУ ОЕПЕУНД ОПЮБЮ ЯНАЯРБЕММНЯРХ. оПХ МЕДНЯРЮРНВМНЯРХ ЩРХУ ЯПЕДЯРБ БГШЯЙЮМХЕ НАПЮЫЮЕРЯЪ МЮ КЧАНЕ ХЛСЫЕЯРБН КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, МЮ ЙНРНПНЕ ОН ГЮЙНМС ЛНФЕР АШРЭ НАПЮЫЕМН БГШЯЙЮМХЕ.\n2. нАПЮЫЕМХЕ БГШЯЙЮМХЪ МЮ ДЕМЕФМШЕ ЯПЕДЯРБЮ МЮ ЯВЕРЮУ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Х МЮ ХМНЕ ЕЦН ХЛСЫЕЯРБН ОПНХГБНДХРЯЪ Б ОНПЪДЙЕ, ОПЕДСЯЛНРПЕММНЛ ЦПЮФДЮМЯЙХЛ ОПНЖЕЯЯСЮКЭМШЛ ГЮЙНМНДЮРЕКЭЯРБНЛ.\nяРЮРЭЪ 113. нОПЕДЕКЕМХЕ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ\n1. бГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ ГЮ ОПНЬЕДЬХИ ОЕПХНД МЮ НЯМНБЮМХХ ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ХКХ МЮ НЯМНБЮМХХ ХЯОНКМХРЕКЭМНЦН КХЯРЮ ОПНХГБНДХРЯЪ Б ОПЕДЕКЮУ РПЕУКЕРМЕЦН ЯПНЙЮ, ОПЕДЬЕЯРБНБЮБЬЕЦН ОПЕДЗЪБКЕМХЧ ХЯОНКМХРЕКЭМНЦН КХЯРЮ ХКХ МНРЮПХЮКЭМН СДНЯРНБЕПЕММНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ Й БГШЯЙЮМХЧ.\n2. б РЕУ ЯКСВЮЪУ, ЙНЦДЮ СДЕПФЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЮ НЯМНБЮМХХ ХЯОНКМХРЕКЭМНЦН КХЯРЮ ХКХ МЮ НЯМНБЮМХХ МНРЮПХЮКЭМН СДНЯРНБЕПЕММНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ МЕ ОПНХГБНДХКНЯЭ ОН БХМЕ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, БГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ ОПНХГБНДХРЯЪ ГЮ БЕЯЭ ОЕПХНД МЕГЮБХЯХЛН НР СЯРЮМНБКЕММНЦН ОСМЙРНЛ 2 ЯРЮРЭХ 107 МЮЯРНЪЫЕЦН йНДЕЙЯЮ РПЕУКЕРМЕЦН ЯПНЙЮ.\n3. пЮГЛЕП ГЮДНКФЕММНЯРХ НОПЕДЕКЪЕРЯЪ ЯСДЕАМШЛ ХЯОНКМХРЕКЕЛ ХЯУНДЪ ХГ ПЮГЛЕПЮ ЮКХЛЕМРНБ, НОПЕДЕКЕММНЦН ПЕЬЕМХЕЛ ЯСДЮ ХКХ ЯНЦКЮЬЕМХЕЛ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ.\n4. пЮГЛЕП ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ, СОКЮВХБЮЕЛШЛ МЮ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХУ ДЕРЕИ Б ЯННРБЕРЯРБХХ ЯН ЯРЮРЭЕИ 81 МЮЯРНЪЫЕЦН йНДЕЙЯЮ, НОПЕДЕКЪЕРЯЪ ХЯУНДЪ ХГ ГЮПЮАНРЙЮ Х ХМНЦН ДНУНДЮ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, ГЮ ОЕПХНД, Б РЕВЕМХЕ ЙНРНПНЦН БГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЕ ОПНХГБНДХКНЯЭ. б ЯКСВЮЪУ, ЕЯКХ КХЖН, НАЪГЮММНЕ СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Б ЩРНР ОЕПХНД МЕ ПЮАНРЮКН ХКХ ЕЯКХ МЕ АСДСР ОПЕДЯРЮБКЕМШ ДНЙСЛЕМРШ, ОНДРБЕПФДЮЧЫХЕ ЕЦН ГЮПЮАНРНЙ Х (ХКХ) ХМНИ ДНУНД, ГЮДНКФЕММНЯРЭ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ НОПЕДЕКЪЕРЯЪ ХЯУНДЪ ХГ ПЮГЛЕПЮ ЯПЕДМЕИ ГЮПЮАНРМНИ ОКЮРШ Б пНЯЯХИЯЙНИ тЕДЕПЮЖХХ МЮ ЛНЛЕМР БГШЯЙЮМХЪ ГЮДНКФЕММНЯРХ. еЯКХ РЮЙНЕ НОПЕДЕКЕМХЕ ГЮДНКФЕММНЯРХ ЯСЫЕЯРБЕММН МЮПСЬЮЕР ХМРЕПЕЯШ НДМНИ ХГ ЯРНПНМ, ЯРНПНМЮ, ХМРЕПЕЯШ ЙНРНПНИ МЮПСЬЕМШ, БОПЮБЕ НАПЮРХРЭЯЪ Б ЯСД, ЙНРНПШИ ЛНФЕР НОПЕДЕКХРЭ ГЮДНКФЕММНЯРЭ Б РБЕПДНИ ДЕМЕФМНИ ЯСЛЛЕ ХЯУНДЪ ХГ ЛЮРЕПХЮКЭМНЦН Х ЯЕЛЕИМНЦН ОНКНФЕМХЪ ЯРНПНМ Х ДПСЦХУ ГЮЯКСФХБЮЧЫХУ БМХЛЮМХЪ НАЯРНЪРЕКЭЯРБ.\n5. оПХ МЕЯНЦКЮЯХХ Я НОПЕДЕКЕМХЕЛ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ ЯСДЕАМШЛ ХЯОНКМХРЕКЕЛ КЧАЮЪ ХГ ЯРНПНМ ЛНФЕР НАФЮКНБЮРЭ ДЕИЯРБХЪ ЯСДЕАМНЦН ХЯОНКМХРЕКЪ Б ОНПЪДЙЕ, ОПЕДСЯЛНРПЕММНЛ ЦПЮФДЮМЯЙХЛ ОПНЖЕЯЯСЮКЭМШЛ ГЮЙНМНДЮРЕКЭЯРБНЛ.\n6. яСЛЛШ СЯРЮМНБКЕММНЦН ТЕДЕПЮКЭМШЛ ГЮЙНМНЛ ЕФЕЛЕЯЪВМНЦН ОНЯНАХЪ МЮ ПЕАЕМЙЮ, БШОКЮВЕММШЕ Б ОЕПХНД ПНГШЯЙЮ ЕЦН ПНДХРЕКЕИ, СЙКНМЪЧЫХУЯЪ НР СОКЮРШ ЮКХЛЕМРНБ, Б ВЮЯРХ ХУ ОЪРХДЕЯЪРХОПНЖЕМРМНЦН СБЕКХВЕМХЪ, БГШЯЙХБЮЧРЯЪ Я ЩРХУ ПНДХРЕКЕИ Я МЮВХЯКЕМХЕЛ ДЕЯЪРХ ОПНЖЕМРНБ Я БШОКЮВЕММШУ ЯСЛЛ Б ДНУНД АЧДФЕРНБ ЯСАЗЕЙРНБ пНЯЯХИЯЙНИ тЕДЕПЮЖХХ. сЙЮГЮММШЕ РПЕАНБЮМХЪ ОПХПЮБМХБЮЧРЯЪ Й РПЕАНБЮМХЪЛ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ.\nяРЮРЭЪ 114. нЯБНАНФДЕМХЕ НР СОКЮРШ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ\n1. нЯБНАНФДЕМХЕ НР СОКЮРШ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ ХКХ СЛЕМЭЬЕМХЕ ЩРНИ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОПХ СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ОН ЯНЦКЮЬЕМХЧ ЯРНПНМ БНГЛНФМН ОН БГЮХЛМНЛС ЯНЦКЮЯХЧ ЯРНПНМ, ГЮ ХЯЙКЧВЕМХЕЛ ЯКСВЮЕБ СОКЮРШ ЮКХЛЕМРНБ МЮ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХУ ДЕРЕИ.\n2. яСД БОПЮБЕ ОН ХЯЙС КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, НЯБНАНДХРЭ ЕЦН ОНКМНЯРЭЧ ХКХ ВЮЯРХВМН НР СОКЮРШ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ, ЕЯКХ СЯРЮМНБХР, ВРН МЕСОКЮРЮ ЮКХЛЕМРНБ ХЛЕКЮ ЛЕЯРН Б ЯБЪГХ Я АНКЕГМЭЧ ЩРНЦН КХЖЮ ХКХ ОН ДПСЦХЛ СБЮФХРЕКЭМШЛ ОПХВХМЮЛ Х ЕЦН ЛЮРЕПХЮКЭМНЕ Х ЯЕЛЕИМНЕ ОНКНФЕМХЕ МЕ ДЮЕР БНГЛНФМНЯРХ ОНЦЮЯХРЭ НАПЮГНБЮБЬСЧЯЪ ГЮДНКФЕММНЯРЭ ОН ЮКХЛЕМРЮЛ.\nяРЮРЭЪ 115. нРБЕРЯРБЕММНЯРЭ ГЮ МЕЯБНЕБПЕЛЕММСЧ СОКЮРС ЮКХЛЕМРНБ\n1. оПХ НАПЮГНБЮМХХ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН БХМЕ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ ОН ЯНЦКЮЬЕМХЧ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ, БХМНБМНЕ КХЖН МЕЯЕР НРБЕРЯРБЕММНЯРЭ Б ОНПЪДЙЕ, ОПЕДСЯЛНРПЕММНЛ ЩРХЛ ЯНЦКЮЬЕМХЕЛ.\n2. оПХ НАПЮГНБЮМХХ ГЮДНКФЕММНЯРХ ОН БХМЕ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ ОН ПЕЬЕМХЧ ЯСДЮ, БХМНБМНЕ КХЖН СОКЮВХБЮЕР ОНКСВЮРЕКЧ ЮКХЛЕМРНБ МЕСЯРНИЙС Б ПЮГЛЕПЕ НДМНИ ДЕЯЪРНИ ОПНЖЕМРЮ НР ЯСЛЛШ МЕБШОКЮВЕММШУ ЮКХЛЕМРНБ ГЮ ЙЮФДШИ ДЕМЭ ОПНЯПНВЙХ.\nоНКСВЮРЕКЭ ЮКХЛЕМРНБ БОПЮБЕ РЮЙФЕ БГШЯЙЮРЭ Я БХМНБМНЦН Б МЕЯБНЕБПЕЛЕММНИ СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, БЯЕ ОПХВХМЕММШЕ ОПНЯПНВЙНИ ХЯОНКМЕМХЪ ЮКХЛЕМРМШУ НАЪГЮРЕКЭЯРБ САШРЙХ Б ВЮЯРХ, МЕ ОНЙПШРНИ МЕСЯРНИЙНИ.\nяРЮРЭЪ 116. мЕДНОСЯРХЛНЯРЭ ГЮВЕРЮ Х НАПЮРМНЦН БГШЯЙЮМХЪ ЮКХЛЕМРНБ\n1. юКХЛЕМРШ МЕ ЛНЦСР АШРЭ ГЮВРЕМШ ДПСЦХЛХ БЯРПЕВМШЛХ РПЕАНБЮМХЪЛХ.\n2. бШОКЮВЕММШЕ ЯСЛЛШ ЮКХЛЕМРНБ МЕ ЛНЦСР АШРЭ ХЯРПЕАНБЮМШ НАПЮРМН, ГЮ ХЯЙКЧВЕМХЕЛ ЯКСВЮЕБ:\nНРЛЕМШ ПЕЬЕМХЪ ЯСДЮ Н БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ Б ЯБЪГХ Я ЯННАЫЕМХЕЛ ОНКСВЮРЕКЕЛ ЮКХЛЕМРНБ КНФМШУ ЯБЕДЕМХИ ХКХ Б ЯБЪГХ Я ОПЕДЯРЮБКЕМХЕЛ ХЛ ОНДКНФМШУ ДНЙСЛЕМРНБ;\nОПХГМЮМХЪ ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ МЕДЕИЯРБХРЕКЭМШЛ БЯКЕДЯРБХЕ ГЮЙКЧВЕМХЪ ЕЦН ОНД БКХЪМХЕЛ НАЛЮМЮ, СЦПНГ ХКХ МЮЯХКХЪ ЯН ЯРНПНМШ ОНКСВЮРЕКЪ ЮКХЛЕМРНБ;\nСЯРЮМНБКЕМХЪ ОПХЦНБНПНЛ ЯСДЮ ТЮЙРЮ ОНДДЕКЙХ ПЕЬЕМХЪ ЯСДЮ, ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ХКХ ХЯОНКМХРЕКЭМНЦН КХЯРЮ, МЮ НЯМНБЮМХХ ЙНРНПШУ СОКЮВХБЮКХЯЭ ЮКХЛЕМРШ.\n3. еЯКХ ДЕИЯРБХЪ, ОЕПЕВХЯКЕММШЕ Б ОСМЙРЕ 2 МЮЯРНЪЫЕИ ЯРЮРЭХ, ЯНБЕПЬЕМШ ОПЕДЯРЮБХРЕКЕЛ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМЕЦН ПЕАЕМЙЮ ХКХ ЯНБЕПЬЕММНКЕРМЕЦН МЕДЕЕЯОНЯНАМНЦН ОНКСВЮРЕКЪ ЮКХЛЕМРНБ, НАПЮРМНЕ БГШЯЙЮМХЕ ЮКХЛЕМРНБ МЕ ОПНХГБНДХРЯЪ, Ю ЯСЛЛШ БШОКЮВЕММШУ ЮКХЛЕМРНБ БГШЯЙХБЮЧРЯЪ Я БХМНБМНЦН ОПЕДЯРЮБХРЕКЪ ОН ХЯЙС КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ.\nяРЮРЭЪ 117. хМДЕЙЯЮЖХЪ ЮКХЛЕМРНБ\n1. хМДЕЙЯЮЖХЪ ЮКХЛЕМРНБ, БГШЯЙХБЮЕЛШУ ОН ПЕЬЕМХЧ ЯСДЮ Б РБЕПДНИ ДЕМЕФМНИ ЯСЛЛЕ, ОПНХГБНДХРЯЪ ЮДЛХМХЯРПЮЖХЕИ НПЦЮМХГЮЖХХ ОН ЛЕЯРС СДЕПФЮМХЪ ЮКХЛЕМРНБ ОПНОНПЖХНМЮКЭМН СБЕКХВЕМХЧ СЯРЮМНБКЕММНЦН ГЮЙНМНЛ ЛХМХЛЮКЭМНЦН ПЮГЛЕПЮ НОКЮРШ РПСДЮ.\n2. б ЖЕКЪУ ХМДЕЙЯЮЖХХ ПЮГЛЕП ЮКХЛЕМРНБ СЯРЮМЮБКХБЮЕРЯЪ ЯСДНЛ Б РБЕПДНИ ДЕМЕФМНИ ЯСЛЛЕ, ЯННРБЕРЯРБСЧЫЕИ НОПЕДЕКЕММНЛС ВХЯКС ЛХМХЛЮКЭМШУ ПЮГЛЕПНБ НОКЮРШ РПСДЮ.\nяРЮРЭЪ 118. сОКЮРЮ ЮКХЛЕМРНБ Б ЯКСВЮЕ БШЕГДЮ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, Б ХМНЯРПЮММНЕ ЦНЯСДЮПЯРБН МЮ ОНЯРНЪММНЕ ФХРЕКЭЯРБН\n1. кХЖН, БШЕГФЮЧЫЕЕ МЮ ОНЯРНЪММНЕ ФХРЕКЭЯРБН Б ХМНЯРПЮММНЕ ЦНЯСДЮПЯРБН, БОПЮБЕ ГЮЙКЧВХРЭ Я ВКЕМЮЛХ ЯЕЛЭХ, ЙНРНПШЛ НМН ОН ГЮЙНМС НАЪГЮМН ОПЕДНЯРЮБКЪРЭ ЯНДЕПФЮМХЕ, ЯНЦКЮЬЕМХЕ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ Б ЯННРБЕРЯРБХХ ЯН ЯРЮРЭЪЛХ 99, 100, 103 Х 104 МЮЯРНЪЫЕЦН йНДЕЙЯЮ.\n2. оПХ МЕДНЯРХФЕМХХ ЯНЦКЮЬЕМХЪ ГЮХМРЕПЕЯНБЮММНЕ КХЖН БОПЮБЕ НАПЮРХРЭЯЪ Б ЯСД Я РПЕАНБЮМХЕЛ НА НОПЕДЕКЕМХХ ПЮГЛЕПЮ ЮКХЛЕМРНБ Б РБЕПДНИ ДЕМЕФМНИ ЯСЛЛЕ Х Н ЕДХМНБПЕЛЕММНИ БШОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ, ХКХ Н ОПЕДНЯРЮБКЕМХХ НОПЕДЕКЕММНЦН ХЛСЫЕЯРБЮ Б ЯВЕР ЮКХЛЕМРНБ, ХКХ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ХМШЛ ЯОНЯНАНЛ.\nяРЮРЭЪ 119. хГЛЕМЕМХЕ СЯРЮМНБКЕММНЦН ЯСДНЛ ПЮГЛЕПЮ ЮКХЛЕМРНБ Х НЯБНАНФДЕМХЕ НР СОКЮРШ ЮКХЛЕМРНБ\n1. еЯКХ ОПХ НРЯСРЯРБХХ ЯНЦКЮЬЕМХЪ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ ОНЯКЕ СЯРЮМНБКЕМХЪ Б ЯСДЕАМНЛ ОНПЪДЙЕ ПЮГЛЕПЮ ЮКХЛЕМРНБ ХГЛЕМХКНЯЭ ЛЮРЕПХЮКЭМНЕ ХКХ ЯЕЛЕИМНЕ ОНКНФЕМХЕ НДМНИ ХГ ЯРНПНМ, ЯСД БОПЮБЕ ОН РПЕАНБЮМХЧ КЧАНИ ХГ ЯРНПНМ ХГЛЕМХРЭ СЯРЮМНБКЕММШИ ПЮГЛЕП ЮКХЛЕМРНБ ХКХ НЯБНАНДХРЭ КХЖН, НАЪГЮММНЕ СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, НР ХУ СОКЮРШ. оПХ ХГЛЕМЕМХХ ПЮГЛЕПЮ ЮКХЛЕМРНБ ХКХ ОПХ НЯБНАНФДЕМХХ НР ХУ СОКЮРШ ЯСД БОПЮБЕ СВЕЯРЭ РЮЙФЕ ХМНИ ГЮЯКСФХБЮЧЫХИ БМХЛЮМХЪ ХМРЕПЕЯ ЯРНПНМ.\n2. яСД БОПЮБЕ НРЙЮГЮРЭ БН БГШЯЙЮМХХ ЮКХЛЕМРНБ ЯНБЕПЬЕММНКЕРМЕЛС ДЕЕЯОНЯНАМНЛС КХЖС, ЕЯКХ СЯРЮМНБКЕМН, ВРН НМН ЯНБЕПЬХКН Б НРМНЬЕМХХ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ, СЛШЬКЕММНЕ ОПЕЯРСОКЕМХЕ ХКХ Б ЯКСВЮЕ МЕДНЯРНИМНЦН ОНБЕДЕМХЪ ЯНБЕПЬЕММНКЕРМЕЦН ДЕЕЯОНЯНАМНЦН КХЖЮ Б ЯЕЛЭЕ.\nяРЮРЭЪ 120. оПЕЙПЮЫЕМХЕ ЮКХЛЕМРМШУ НАЪГЮРЕКЭЯРБ\n1. юКХЛЕМРМШЕ НАЪГЮРЕКЭЯРБЮ, СЯРЮМНБКЕММШЕ ЯНЦКЮЬЕМХЕЛ НА СОКЮРЕ ЮКХЛЕМРНБ, ОПЕЙПЮЫЮЧРЯЪ ЯЛЕПРЭЧ НДМНИ ХГ ЯРНПНМ, ХЯРЕВЕМХЕЛ ЯПНЙЮ ДЕИЯРБХЪ ЩРНЦН ЯНЦКЮЬЕМХЪ ХКХ ОН НЯМНБЮМХЪЛ, ОПЕДСЯЛНРПЕММШЛ ЩРХЛ ЯНЦКЮЬЕМХЕЛ.\n2. бШОКЮРЮ ЮКХЛЕМРНБ, БГШЯЙХБЮЕЛШУ Б ЯСДЕАМНЛ ОНПЪДЙЕ, ОПЕЙПЮЫЮЕРЯЪ:\nОН ДНЯРХФЕМХХ ПЕАЕМЙНЛ ЯНБЕПЬЕММНКЕРХЪ ХКХ Б ЯКСВЮЕ ОПХНАПЕРЕМХЪ МЕЯНБЕПЬЕММНКЕРМХЛХ ДЕРЭЛХ ОНКМНИ ДЕЕЯОНЯНАМНЯРХ ДН ДНЯРХФЕМХЪ ХЛХ ЯНБЕПЬЕММНКЕРХЪ;\nОПХ СЯШМНБКЕМХХ (СДНВЕПЕМХХ) ПЕАЕМЙЮ, МЮ ЯНДЕПФЮМХЕ ЙНРНПНЦН БГШЯЙХБЮКХЯЭ ЮКХЛЕМРШ;\nОПХ ОПХГМЮМХХ ЯСДНЛ БНЯЯРЮМНБКЕМХЪ РПСДНЯОНЯНАМНЯРХ ХКХ ОПЕЙПЮЫЕМХЪ МСФДЮЕЛНЯРХ Б ОНЛНЫХ ОНКСВЮРЕКЪ ЮКХЛЕМРНБ;\nОПХ БЯРСОКЕМХХ МЕРПСДНЯОНЯНАМНЦН МСФДЮЧЫЕЦНЯЪ Б ОНЛНЫХ АШБЬЕЦН ЯСОПСЦЮ - ОНКСВЮРЕКЪ ЮКХЛЕМРНБ Б МНБШИ АПЮЙ;\nЯЛЕПРЭЧ КХЖЮ, ОНКСВЮЧЫЕЦН ЮКХЛЕМРШ, ХКХ КХЖЮ, НАЪГЮММНЦН СОКЮВХБЮРЭ ЮКХЛЕМРШ.\nяРПЮМХЖШ: 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 | нЦКЮБКЕМХЕ


Нохчийчоь -- Ведан кIошт\nНохчийчохь тахана схьабиллина боьдуш тIом бацахь а, тIеман хьелашкара ялалуш яц республика. Цунна цхьа тоьшалла ду тахана а, шайн даймохк а буьтуш, цигара адамаш дIаоьхуш хилар. ТIехула тIе нохчий бу уггара дукха Оьрсийн Федерацера дIаоьхуш.\nКоьртачу декъана вайн махкахоша хоржурш ю, кхеташ ма хиллара, Малхбузерчу Европера пачхьалкхаш. Iамеркерчу Джеймстаун фондо далочу терахьашца, таханлерчу дийнахь Европехь дIатарбелла бу дерриг а нохчийн къомах 10 процент нах. Цхьа наггахь волчо хоржу бусулба пачхьалкхаш – Гергарчу Малхбалера мехкаш а, Туркойчоь а, Пакистан а, ОвхIанистан а.\nЦхьаболчу хаамашца, масала, Тахана Францехь вехаш ву 30 000 сов нохчо, Австрехь – 25 000, Германехь мал лаххара а - 12 000 – 15 000. Дуккха а вайнах беха Финляндехь а, Норвегехь а, Бельгехь а.\nПолша кор ду нохчашна Малхбузерчу Европе. Уггаре хьалха цу махка кхочу Оьрсийчура арабовлуш болу нох. Ткъа уьш, вай лакхохьа хьахийна ма хиллара, дукхахберш нохчий бу. Иштта, шолгIа тIом болабелча, Полшин Iедалша долочу терахьшца, хIора денна лаххара а 30 стага ехара цу пачхьаллкхехь политикан тховкъело.\nЦарах дукхахберш охьаховша бора дозанца йоьлчу меттигашкахь. Къаьсттина дукха нохчий беха ши гIала лоруш ю Беласучин дозанца Iуьллуш йолу Белосток а, Ломка а.\nПолша - Белосток гIалахь ю масийтта нохчийн мухIажирш беха меттиг, Тов17, 2013.\nИттех шо хьалха Полшера Iедалша нохчий къинхетамца тIеоьцуш хиллехь, тахана цигарчу Iедалца цхьаьна хийцаделла цигара хьал. Амма Полшехь мухΙажирш совццал таро йолуш а, и хилча а баш дIоггара царна гIо дан лаам болуш а яц и пачхьалкх бохуш чIагIдо цигарчу мухIажирийн четаршкахула чекхбевллачу наха.\nКху деношкахь цига кхочуш берш хьовха, бухахь иттех шо доккхуш беха нах а бац Полшехь тоъал дахаран хьелашка кхаьчна бохуш дийцира Маршо Радионе Полшерчу нохчийн диаспорин куьйгалхочо Ильясов Шарпуддис.\nЦIеххьана алсам даьлла Германехь тховкъело йоьхучу нехан терахь. Цу пачхьалкхан чоьхьарчу гIуллакхийн министралло бинчу хаамца, кху шара немцойн Iедалшка тховкъело йоьхуш дехар дина Оьрсийчура иттех эзар стага. Ах хиллал царах нохчий бу – 4517.\nНохчий шайн махкара идаран масийтта бахьана ду. Масала, Нохчийчохь хьал долчерна а, хала бохкучарна а юкъахь йолу башхалла шорлуш хилар а, доьзалш кхаба напх даккха аьттонаш ца хилар а.\nАмма уггаре а нохчашна лан хала дерг ду шаьш бехачу махкахь синан паргIато ца хилар а, дахаран да хила вуьтуш ца хилар а.\nКху деношкахь Нохчийчура Германехь тховкъело ехначу Тамарас а, Тамилас а иштта дийцира тхан корреспонденте Азимова Сийлахе шаьш махках довларан бахьанаш.\nТамара шен доьзал а эцна махках яьлла ю. Цо дуьйцу.\nТамила жима зуда ю. Цунна халонга даьлларг иштта ду.\n1999-чу шарахь Нохчийчохь шолгIа а тIом болабелча вайнах дIагIерташ ерг яра коьртачу декъана Франци. Цуьнан бахьана иштта дуьйцу Маршо Радион эксперто, историн Iилманчо Вачагаев Майрбека.\nФранци -- Вачагаев Майрбек, Париж, 2012\nКхин цхьа проблема а ю Малхбузерчу пачхьалкхашкахь бехачу нохчашца йоьзна. Иза ю церан цу пачхьалкхашкахь долчу дахарца а, юкъараллехь дIатарбаларца а, балхаца а, леларца а йоьзна.\nНагахь криминалан агIора дIоггара халонаш ца яхьахь а, мотт Iаморехь а, болх лахарехь а каде хьийзарца билгалбевлла бац цхьаболу вайн махкахой. Австрехь цу агIор долчу хьолах лаьцна дуьйцу Венехь вехачу Нохчийчоьнан парламентан декъашхо хиллачу цу махкарчу нохчийн юкъараллан жигархочо Исханов Хьусайна.\nАвстри -- Исханов Хьусайн, Вена, 2011.


Бельгард (Гар) — Википеди\n▲7273 стаг (2018 шеран 1 январь)\nБельгард (фр. Bellegarde) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бретань регионехь. Коммунан департамент — Гар. Дозанашца йу Бокер (Гар), Буярг, Фурк, Гарон, Мандюель, Сен-Жиль (Гар). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бельгард_(Гар)&oldid=5151874»


Дунайн хийистехь "шарI хIотто" гIоьртина "нохчо" кхеле озийна Венехь\nДунайн хийистехь "шарI хIотто" гIоьртина нохчо кхеле озийна Венехь\nПIераскан дийнахь Венерчу кхелехь йолаелла 23 шо долчу нохчочунна тIехь кхел. Иза бехке веш ву даханчу аьхка Лахарчу Австрехь хи йистерчу хьуьнхахь садоIучу зудчунний, боьрша стаганий кхерамаш тийсарна.\nПрокуратуро чIагIдарехь, шен накъосташца цхьаьна Шамиль цIе йолу жима стаг тIекхаьчна хилла аьхкенан дийнахь цхьа а воцучу меттехь садоIучу цу шинна. Церан духар ца тайначу кегийрхоша кхерамаш тийсина шина адамана.\nЦу шиннах цхьаъ Австрехь вевзаш волу блоггер а, сурташдахархо а Бусек Томас хиларна гIардаьлла иза. Бусекс шайга божарийн тобано дийцинарг, къайлаха дIа а яздина, интернете диллина.\nВидео тIехь гуш ду, тIехьажарехь, кавказхойх терачу кегийчу наха садоIучаьрга осал мотт буьйцуш. Зудчуьнга шена тIе хIума йохийта боху царех цхьаммо Бусеке. Ца йохийтахь ша цу зудчунна осала ницкъ бийр бу бохуш, кхерамаш туьйсу цо. Цуьнца волу боьрша стаг ша хичу кхуссур ву олуш а хеза.\nИ видео интернетехь яьржинчул тIаьхьа Iедало схьалехира кхерамаш тийсинарш. Царех масех нохчи хиллера. Лебинчул тIаьхьа кхо стаг дIахийцира. Амма пIераскан дийнахь кхеле озийна волчу Шамилна дуьхьал бехктакхаман гIуллакх схьадиллира, иза цхьамогIа кхечу талорийн декъа хилар гучу а даьлла.\nКхелехь ша и зуда баккъал а хьийзон гIерташ вацара бохуш чIагIдо бехкевечо. Ша цу зудчуьнца волчу стаге цуьнга тIе хIума йохийта а бен кхин хIума ца элира, вуьшта ша царна хIумма а дан гIерташ вацара бохура цо кхелахочуьнга.\nНагахь цуьнан бехк кхело тIечIагIбахь, 6 баттера 5 шаре кхаччалц хан тоха йиш ю бехкевечунна.


Ерменонвиль — Википеди\n▲598 стаг (2018 шеран 1 январь)\nЕрменонвиль (фр. Ermenonville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Уаза. Дозанашца йу Байо-Арменонвиль, Гас, У (Эр а, Луар а), Мевуазен, Сен-Пиа. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ерменонвиль&oldid=6785653»


Хано вицваьвац поэт — Сердало\nПоэта, прозаика Хашагульгов Татара Iаьлий 75 шу дуз укх деношка. Вешта, дузаргдар-кх, дийна висавларе. Iаьла, дуккхача наха вас еш, геттара хьалха дIавахар вахарера. Сай йоазонца аз бувцаргбац цун кхоллам, поэта ше яьккхача хана лайна халонаш. Цул совгIа, цо даьча йоазоний мах беш, уж шоана доашхаш а воалларгвац со. Са уйла я цох дола духхьала сай дагалоацамаш дувца, сайна из дагавоагIача тайпара цун куц-сибат кхолла. Со школе деша вагIача хана, Iаьла хьоавеш, наха шерра вовзаш вацар. ТIехьагIа хов сона, цу хана из вувцийташ ца хиннилга. Цудухьа из сона вовз ондаваьнна, университете деша вахачул тIехьагIа. Наха дувцаш хозар сона, цунга Инаркиев Хасолта йоI Мадина маьре яхай, яхаш. Мадина сона йовзаш яр, 6-7-ча классашка со деша вагIача хана денз. Цу заман чухь чIоаггIа яьржа яр районашта юкъера художественни сомодеятельностах йола яхьаш. ХIара район ше-ше котъяла, кхычарел говзагIа йолга дIахайта гIерташ хулар, цудухьа музыкальни болхлой овттабийя, царца цхьана кийчлуш хулар дувцача къовсамашка дакъа лаца дезаш йола хIара школа. Тха школерча хора кулгалде ера хора дирижёр йола Хасолта Мадина. ХIетта кхийна йоI яр из. Цунца оахош эстоне къаман илли Iомадаь дагадоагIа сона, тахан из хилча санна. Из Мадина яр Iаьлийга маьре яхар.\nДIахо дIайодача хана, Iаьла а Мадина а каст-каста цхьана гора сона хIанз ВИЛС яхача завода хьалхашка дагIача вIаштIардаьча цIеной коа е Барта майда йолча моттиге. Из поэт волга сайна хайча, къаьстта чIоагIа зем боаккхар аз цун. ДагадоагIа, Iаьла шийлача хана дугарча беса цIоках яь кий туллаш, сийрда овкъара беса полтув ювхаш хулар. Эггара хьалха бIаргавайча, юкъерча дегIара волаш, чIоагIа аьсала зIамига саг хетар цох. Йистхулаш хозаргвацар наггахьа мара, къамаьл деш хилча а, оаз шорта, низткъа хьахаззал мара хилацар цун. Дукха ха ялале, уж, бер чуулла коляска шоашца йолаш, арабувлар фега гIолла болабала. Массанена ховра уж малашб. Поэт хиларах тарра сий дора Iаьлий, хIаьта кхы кIезигагIа наха лоархIаш, сий деш яцар Мадина ше а. Кепа тохаши наха вешаши вацар из хIанз а. Iаьдало могадацар цунца оагIув биллар, хьоашал леладар, цо кхелла байташ ешар. Бахьан из долаш, массаза Iаьдала бIаргкIалха хулар Iаьла. ХIаьта а ший уйлаш чакхъяха а вахаре кхоачашъе а вIаштIехьадоалар вай мехкахочун. Дукха нах бар из лаьца ваьллалга ховш, цох дог лазаш. Хетаргахьа, уж кийча бар цунна эшаш дола моллагIа хIама хьаде а, хьатIада а.\nДукха баханзар поэти пандарчеи Наьсаре. Укхаза белгалдаккха лов, Мадина геттара дика пандар локхаш саг йолга. Дукха къаьнара ашараш гулъяьй, дIаязъяьй, дIалекхай цо. Царна тIехьа локхаш хинна пандар а бар Мадинай, къаьнара а хьалхарча заман чухьа хиннача пандарий кеп йолаш а. Шолжа-ГIалий тIа баха болх уж. Коталон (Победы) цIерагIча урамагIа хиннача театрально-концертни заланна юххе бахар хIанз цар дезал. Аьтта оагIорахьа дIавийрзача, дукха гаьна доацаш пхезза вIаштIардаь цIенош дар, цу чу яр цар керда фусам. Дукха йоккха йоацаш квартира яр царга хиннар. Ше волча хьаьший хьехаш, царца сакъердалуш юкъ яр цун цхьан хана. Бераш, Мадина цIагIа доацача хана, бехар цо ший хьаьший, хIана аьлча, къамаьл де йизза паргIато цу хана мара хилацар. Иштта се цун квартире хинна дагадоагIа сона. Хьалхарча этажа тIа яр из. Кухнера кор коа дIаарадоалаш дар. ХIама дуача цIагIа истола тIа латтар йоазон кепа тохаш йола, дукха йоккха йоаца машинка. Компьютераш гIанахьа а гургьяцар цу хана. Цу бус тхо цига нийсвеннараш, фусам-да воацаш, кхо саг вар: Хамхоев Ваха, Вышегуров Мухьмад, со. Сомача каьхатах даьча папкашка йоахка, кулгаца чIоагIа хоза, нийса дIаязъяь стихотворенеш хьал а йоахаш, ешар тхона Хашагульговс. ЛадувгIараша е хоастайора байт, е шоашта гIалат да аьнна хетар белгалдоаккхар. Ваха бийса яккха Iийра Iаьла волча, хIана аьлча из Наьсаре вахар, цудухьа хIанз цIакхоачача вацар. Сои Мухьмади дукха ца говш чудахар. Тхо шиъ Шолжа-ГIалий тIа вар Iеш.\n-Цкъаза со укх кухне болх бе Iохайча, корага баьхке чухьежаш нах хул сона, — аьлар Iаьлас. – Диканна ухаш нах бац уж. Со фу деш ва хьажа а, со кхераве а ухаш ба.\nЦо дувцача хIамах тхо вIалла шек а даланзар, Хамхоев Вахас аьлар, цу къамаьла тIатовжаш:\n-Цкъа со укхаза волча хана а, нийсделар цу тайпара хIама. Арадаьнна, тIехьадайдача, мича вахар ца ховш, вайна дIаваьлар из саг.\nВешта аьлча, цун саготде, футтаре е цхьанне леладайташ хинна хила тарлора цу тайпара ловзар. Цу хана из, цхьаннахьа балха дIа ца эцаш, ший дезал хала кхоабаш воаллар. 1984-ча шера цхьан къахьегама коллективе нийсвелар тхо шиъ. «Сердало» газета керттера редактор вар цу хана Гадаборшев Боскара Осман. Цо балха хьаийцар из корректорал, поэта даьча воча хIаманна ше кIалъоттаргволаш. Корректорски типографе яр, редакци кепайоазон цIен 6-ча этажа тIа яр. Корректораш верригаш кхоъ вар цу хана: Хашагульгов Iаьла, Цароева Марем, Маскурова Диба. ХIаьта Газдиева Фая йоккхагIйола корректор санна лоархIар. Цу хана Iаьла каст-каста воагIар тхо долча редакце. Къамаьл дара дукха тIера вацар из. Шийга даьча хаттара а низткъа мара жоп луцар цо. Из цун хIана дар сона белггала оалалургдац тахан. Нахах ца тешилга дар из, е ший оамал иштта хилар дар? Из а вож а хила тарлора укхаза, хIана аьлча наха цхьацца тийшабалхаш леладаьдар цунна хьалха. Цхьайолча хана ах бийса яллалца га везаш хулар, газета оагIонаш шозза-кхозза йийша, гIалаташ тоадаь валлалца. ХIаьта а аьттув болаш нийсденнадар цхьа хIама, из типографенна гаьна ца вахаш хилар. Эггара дукхагIа йоаккхе а, итт минот мара яккхацар, цун цIенга кхаччалца гIаш никъ беш. Селлара сабаре волча цо гIаьле увзаш хиларах цецвоалар со. Iаьла гIаьле озаш вар, бакъда цIаккха менна, веха из бIаргавовнзар сона айса Шолжа-ГIалий тIа яьккхача хана. ХIанз санна дацар цу хана. ДукхагIа мел бола поэташ, йоазонхой хIама малара тIера бар, хийла кертах телхе а гора. Бакъда Хашагульгов цу тайпара ийрча кеп йолаш го вийзавац са цIаккха. Эздела боарам дика бовзаш, лелабе ховш вар Iаьла.\nЦунна геттара дукха дезаш хиннача хIамаех яр лоаме: къаьна юрташ, гIалаш, вIовнаш, маьлхара кашамаш, цигара ораш, аьлеш, чхараш. Из ха йиш я цун стихотворенеш Iойийшача а. Цу тайпара сурташ вайна каст-каста гу цун мугIарашца. Цкъа типографе дIаводаш вола Iаьлеи, редакце балха хьадоагIа сои Вышегуров Мухьмади вIашагIкхийтар. Балха дIакхачале, оаха вIашагIделлар, шу чакхдалале лоамашка гIоргдолаш. ХIаьта Iаьлас аьлар, типограферча «уазика тIа» вагIа зIамига саг шийна дика вовзаш ва, из а вугаргва вай воашца. Бакъда тха цига даха вIаштIехьадалале, вIаший къаста дезаш моттиг а нийсъенна, тхо къаьстар. Со балха вахар Нохч-ГIалгIай книжни издательстве. Дукха даьннадеце а, хийрадаьлар тхо. ХIаьта а бувзамаш-м лоаттадора оаха. Iаьла книжни издательстве чуоттар, ший книжкаш арадахара дош хатта. Эггара хьалха арадаккха аьнна, издательстве цо чуденнар дар «Лоаме» яха книжка. Цун йоазошка къаьстта чIоагIа хьожар Iаьдал цу хана, харцахьара уйлаш, закон толхадеш йола моттигаш хуле, уж юхасовцадора. Вешта аьлча, чIоагIа цензура яр цу хана. Цун книжка, деша а шийна хетар ала а, Боков Ахьмадага деннадар. ДагадоагIа сона, Боковс цунна юкъера цхьаццайола стихаш дIаяхар дийха. Уж дIайоахе, арадаккха мегаргда аьннадар цо. Фу дар цо дIаяха аьннача байташка? Укхаза кхалнах Iаьса бувцаш моттигаш нийслора, цудухьа Iаьлас, воккхагIча новкъостага ла а дийгIа, дIаяьхар уж байташ. ХIаьта книжка арадаьлар. Цун эггара керттера белгало яр аьнна хет сона поэта мотт ший тайпара хилар. Цкъа-дале, кхычар ца леладаь дукха керда дешаш дар цунца, шозлагIа-дале, ширача гIалгIайченна хетаяь яр царех дуккхаяраш. Шоай къаман истори довза безам болча наьха теркам тIаозаш, царна кердадар довзийташ яр уж. ЦаI арадаьлча, тIехьа тIадоагIа книжкаш арадаха аттагIа хилар цунна, хIана аьлча литература дезарий дегашка бода никъ баьккха ваьннавар из. Цхьаннена тIехьа вож доалаш, арадувла даьлар кхыдола цун йоазош. Царна юкъе дар берашта хетадаьраш а. Масала, «Фу ховли, фу довзали». Цунна юкъедахача дувцарашка хьежжа чулоацам болаш, хозача сурташца кийчдаь дар из. Цу тIа болх баьр вар йоккха говзал йола суртанча Эсмурзиев Заьлмаха. Бокъонца берий вахар зийна, дайза дар цо кхелла сурташ. Цудухьа книжка кхы а чIоагIагIа дезадолийташ, берий теркам тIаозаш дар уж. Цу книжках дуккхаза пайда ийбаьб аз, школе урокаш луча хана. Масала, 5-ча классе диалогаца ювзаенна тема йолча хана, деш царна «Ешап», «КIай хьазилг», «Фаьлг» яха а кхыдола а зIамига дувцараш. Царца цу сахьате кхетаду дешархоша, диалог мишта хул а дIа мишта язъю а. Цхьадола дувцараш да диктант санна дIаяздайта мегаргдолаш. Иштта аз леладу, диалогах диктант яздеш, «Боабашк» яха дувцар. Дика диалог хинна ца Iеш, берашта сакъердаме хургдолча тайпара кхелла да из. Из Iодийшача, дела ца луш дисац цхьаккха бер. ХIаьта сецара хьаракех бола йоазон болх аз язбайт, «Со» яхача дувцарах пайда эцаш. Цу тIа ювца Аза яха йиIиг а я чIоагIа зокх болаш. Цул совгIа цунна юкъе да тайп-тиайпара сецара хьаракаш.\nНаха деза ца луш дола книжка Iаьлас яздаьдац. Цун моллагIа книжка деше а, цу тIара дега тоам беш дола мугIараш корадоагIа. Къаьстта а белгалдаккха деза, шоаш дешача сага гIалгIай мотт цар Iомабеш хилар. Гаьний цIераш цо мо йовзийташ йоазонхо хиннавац вай, цул совгIа цо йовзийт лоаман юртий цIераш. Царна хетадаь «Даьй юрташ, даьй гIалаш…» яхаш да цун цхьа книжка. Дукха а тайп-тайпара а оалхазарий цIераш, цар оамалаш, иштта кхыдараш довз Iаьлий книжкаш тIара. Уж цун арадийннад гIалгIай меттала а эрсий меттала а. Цхьадола цун книжкаш шоашта тIехьа халача дешай дошлоргаш долаш да. Массанена ховргдац укх дешай маIанаш: къахь – разновидность тумана, дугара – оранжевый, хурхал – водопад, наркаш – облепиха, желтий – греки, сак – самоназвание скифов, тIапа – плоский. Кхы а да уж-м дуккха. ГIалгIай седкъий цIераш а, зизай цIераш а дика йовзар цунна. Аз дувцараш да бус сигала хула седкъий. Уж а, ший йоазошта юкъекхувлаш, берашта а боккхагIбарашта а дIадовзийта гIийртав йоазонхо. Цу шедолчо хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла гIалгIай мотт дика ховш а бIаьхий болаш а саг хиннилга. Бакъда гIалгIай грамматика кIоарггачара йовзаш вацар из. Метта бокъонаш, цун доакъош: синтаксис, морфологи, сецара хьаракаш – Iомадеш лийнавоацачох тара дар цхьаццадола цун йоазош. Къаьстта а из дика гуш хилар корректор ва аьнна цун цIи кIалха а йолаш, 90-гIа шераш долалуча хана арадаьннача Ф. Оздоевайи Р. Ахриевайи 6-7 классашта лаьрхIа «ГIалгIай грамматика» Iодийшача. Цу тIа дукха а массе тайпа а гIалаташ чакхдалийтадар Хашагульговс. ХIанз а цкъаза цун стихотворенеш «СелаIад» журнала тIа кепа тохаш хилча, къовсам боалаш моттигаш нийслу редактораи корректораи юкъе. Хашагульговс язду цхьаI, цхьогал. Нийса яздеш хилча, цаI, цогал язде деза. Уж тоа ма де оал корректорга, гIалаташ дале а. Сона цу тайпара хIама нийса хетац. МоллагIа из вале а, цо даь гIалаташ хьатоаде декхарийла ва корректор, хIаьта редактор ше харц волча моттиге юхавала мегаргва. Укхаза керттердар да, йоазув гIалат доацаш арадаккхар.\nХашагульгов Iаьла поэт, прозаик хинна ца Iеш, суртанча а вар. 1998 шера Карабулакерча музее даьча цун суртий хьажарга кийчлуш, арахийца хиннай цун вахара а кхоллама а никъ бувцаш йола буклет. Цу тIа дIаяздаь да Iаьлас дилла 52 сурти цар цIераши. Царех да сона хоза хеташ дола «Хары яха юрт», «Бийса», «Малхара кашамаш», «Шолжа-ГIалий тIара форд», «Iаьржача лоам тIара гIала», кхыдараш. Со критик вац, цудухьа цун суртех фу хет хьожаргда вай из гIулакх дикагIа ховш йолча Хазбиева Хьавайна: «Сурташ кхоллар Хашагульговна да, Iаламца цхьана къахьегар а доглазар а. Iаламá басараш деза хIама кхолла, къахьега, иштта деза уж Хашагульговна а…»\nВайцига даим яха а яьха, укхаза хьал а кхийна яр ашарий школан хьехархо хинна Клименко Галина Ивановна. Цо аьннача дешаша дика хьахайт вайна, Хашагульгов Iаьла дешаца а басарашца а болх бе ховш вола говзанча хиннилга. «Халкъаяр яр мара, цхьаккха цIи йоаца, дарж доаца поэт, суртанча ва из», — аьннад цо. ХIаьта вайна ховш да-кх халкъа поэт, халкъа суртанча хиларал дезагIа хIама доацилга. Цкъа Шолжа-ГIалий тIа вера Москве вахаш вола Торшхоев ИбрахIим. Вай мохк бовзийта а дIахьокха а ший цIен-нана Галина йоалаяьяр цо. Цул совгIа, цун безам бар вай йоазонхой цунна бовзийта а. Уж а (Москвера хьаьший), гIалгIай инттеллигенцех бола цхьацца кхы нах а се волча чубийхар аз: царца вар Мальсагов Оарцхой Ахьмад, Зязиков Азамат, Вышегуров Мухьмад, Плиев Махьмад-Рашид. Цу вIашагIкхетаре вера Iаьла а. Цу бус дукха сакъердаш даьгIа, стихотворенеш еша болабелар поэташ. Эггара хьалха Торшхоевс йийшар, тIаккха Iаьлас йийшар «Кад текъор» яха стихотворени. Аз а йийшар сай цхьа стихотворени, «ДоттагIчунга» яхаш яр мотт сона из. Хашагульговс стихотворени йийшача, Торшхоевс аьлар: «Хьа стихотворенега ладийгIача хайра сона, се Москве моццагIе цхьанне кхелла велосипед хьаеш ваьллалга». Фу маIан дар цу дешай? Дика стихотворени я хьаяр, хIаьта со эшаш йоаца велосипед хьаеш ваьллачох тара ва, яхилга дар из. Массанена хоза хийтар Iаьлас кад текъабар. Из йIаьха стихотворени я, цудухьа цхьа дакъа мара доаладергдац аз укхаза :\nморхий наькхах якха\nТирка талгIи мо дола\nФу хургда хьол хозагIа?\nФу хургда хьол цIенагIа!?\nМала ховчоа —\nдошо када чу етта\nлома шура я хьо.\nМала цаховчоа —\nца везача моастагIчо\nгеза тIора чу детта\nлихьан дохьаж да хьо.\nДукха боахк «кIайча юрта»\nШолжа-ГIалий тIа тIом хьайначул тIехьагIа, фусам йоахайир Iаьлий. Дукха ха ялале, из дIавода Москве, цигарча, СССР халкъа артиста Б. Щукина цIерагIча, театральни училище деша багIача гIалгIашта наьна мотт хьехаш хул из. Цига волаш, 1999-ча шера 17-ча ноябре кхалх йоазонхо. Цул тIехьагIа дукха ха ялале, Наьсаре яйра сона цун сесаг Мадина. Цун валарах дувцаш, цо аьлар: «Могаш воацаш ма варий из. Лазар юха корзагIдаьлча, ханнахьа из дужадеш, дIатоха маха а хиланзар. Иштта хилар цун тIеххьара миноташ». Цхьа хаттар дир аз цунга:\n-Кепа теха дукха книжкаш ма дий цун укх тIехьарча хана арадаьнна, царел совгIа кхы хIама йий цун?\nШий бебоаллача тIормене IотIа а хьежа:\n-Цун юхе мел диса йоазош сайца леладу-кха аз, — аьлар Мадинас.\nВешта аьлча, Хашагульгова деррига йоазош хIанз а арадаьннадац. Бакъда кепа ца тохаш дисар фуд цун сесага мара хац. Из ше, цун гаргарча наха баьча хоамах, хIанз Швеце я яхаш. ЙоI Сата маьре яхай гIалгIачунга (Танкиевга), воI хIанз а саг йоалаянза ва.\nЦхьан телепередаче къамаьл деш хиннача Iаьлий йишас Хьавас аьлар: «Ший кхала гучаяллал вела ца луш, дIавахар из укх дунен чура». Амма из иштта дац, Iаьла юххера кхала гучайоалаш, велаш вайнав сона. Вела везаш а цавезаш а моттигаш ма хулий. Хашагульговна ховра велавала везача велавала а, вела ца луш, саца везача юхаозавала а. Цун хозача, сакъердамеча йоазоша гойт вайна из. Хашагульгов цIаккха наха кIордавергвац, цун кхолламах догьэккхаргдац цар. Иштта долче, из вахаш ва ший йоазошка, цIаккха лерг а воацаш. Цу хьакъехьа «ЦIавар хиланзар» яхача ший йоазон тIа карарча хана «СелаIад» яхача берий журнала керттера редкатор волча Б. Горчханова яздаьд: «Йоккха тIехьале я Iаьлас гIалгIай культуранна йитар. Цо баьча балха ма боаггIара мах баь баьннабац хIанз а. Бакъда тахан а ала йиш йолаш да, Iаьлас баьккха мул бахьан долаш, гIалгIай культуран дуккха а оагIонаш лакхарча лагIа тIа яьннай, аьнна…\nIаьлас дукха къахьийгад «СелаIаде» болх беш. Тахан вайна довзаш дола берий журнал (цун «сибат») доккхагIча даькъе цо хьакхелла да. «Дийнатий дуне», «Бовза, беза хьай мохк» — уж Iаьлий хьалхаленца дIайолаенна рубрикаш яр, лоамашкарча юртех аьлча, керттерча даькъе цо лелаеш хьа а йоагIар уж…\nТахан а редакце портфела чу йолаш я цо язъяь произведенеш. Цудухьа ях оаха «СелаIада» зIамигача дешархошка – Iаьла вайца ва».\n← Недостижимый «средний класс»?\nОаша фу пайда бу цох →


"Къоьллах ца уьду, хIаллак ца хила уьду"\nАдвокат Оболенец Алексей: Стенна йоьху кавказхоша Европе тховкIело\nИнтерполо лоьхучу нехан дукхаллица мехкийн могIарахь рекордсмен ю Нохчийчоь. КIезиг бац леца кхайкхийначаралахь гIалгIай а, дагестанхой а. Стенна ду иза? Иштта ду "Кавказ.Реалиин" адвокатца Оболенец Алексейца хилла къамел.\n- Алексей, Интерполо муха тIеоьцу кавказхоша, шаьш политика бахьана долуш леца кхайкхийна, олий, ден аьрзнаш?\n–Буха дехкина бахьанаш а ца толлуш, тIеоьцу шега лаха кхайкхош хьажийна информаци Интерполо. Нохчий, масала, къам а, дин а бахьанехь кхайкхабо леца. Оьрсийчуьрчу политикан хьолах доьзна ду иза. Ткъа дагестанхой а, гIалгIай а леца кхайкхош, буха дуьллу бахьана цхьаъ хуьлу даима а – дин. Цара лелориг "нийса дин" дац, олий.\nКху муьрехь халла къера хила гIерташ схьайогIу Интерпол – Оьрсийчуьрчу нахана дуьхьал гIитточу девнийн бух политика хилар. Амма къам, дин бахьанехь нах леца кхайкхабо бохург дац цкъачунна тIеоьцуш.\nИнтерполехула лоьхучу нохчийн терахь (йиллина яржочу информацица – 160 стаг) ду Цхьанатоьхначу Штатийн а, Китайн а бахархойл дукха.\nЛаца кхайкхийна нохчо схьалохуш, цуьнан битамашка язбина цо буьйцу нохчийн мотт. Оьрсийнний, нохчийнний меттанаш бен дац лаца кхайкхийна стаг схьакаро аьтто лучу битамашка Интерполо язбина.\n- Стенна тIехь бехкебо леца кхайкхийнарш?\n– Терроризмехь дакъалацарна. Масала, карарчу хенахь Германехь йолчу Акуева Аминатна и "дакъалацар" тIехьарчийна цуьнга цкъа тоьхначу телефонца доьзна.\nИ цуьнца къамел дина стаг, талламчаша чIагIдарехь, юкъарлонехь хилла контртерроран операцехь вийначу цхьана кхечу стагца. Оха биллинг теллина – тоьхна яц телефон. Ткъа нах, цунах бахьана а дина, хьийзийнийла-м хаьа тхуна.\nАдвокат Оболенец Алексей\n"Модехь" ду кхин а цхьа бехкбиллам – Шемарчу тIамехь дакъалацар. И "бехк" массо а тайпанарчу тобанашна тIехьарчабо (ткъа тобанаш вовшашна дуьхь-дуьхьал лаьттачех хуьлу дукха хьолехь). 2013-чу Шарахь дуьйна коьртаниг ю Шемин тема. И тайпа девнаш, эзарнашкахь дацахь, бIеннашкахь ву. Дуккха а адамаша, вовшах а кхетта, аьрзнаш дан догIу оцу девнашна дуьхьал.\nШемин дозане стаг кхочийла а доцийла гойту тоьшаллаш хуьлу дукха хьолехь. Амма Интерполо тидаме а ца оьцу и факташ.\n- Муьлха мухIажирш бу карарчу заманахь уггаре боккхачу кхерама кIел?\n– Терроризмна а, низамехь йоцчу тIеман тобанашкахь дакъалацарна а бехке а бина, набхтешкахь а Iийна, арабевлла нах бу Нохчийчохь а, Дагестанехь а (Оьрсийчоьнан бехктакхаман кодексан 205, 208 артиклаш). Уьш бу муьлххачу а хенахь байа тарлуш. Лечкъа а бой, контртерроран операци дIахьо, олий, и нах хIаллакбеш хиларх лаьцна информаци ю. Хьаннашкахь карадо оцу нехан декъеш, иза диллина хуьлуш дерг ду. Ма-ярра теллина яц и тема.\nЦундела уьду набахтешкара арабевлла нах Европе, ткъа цигарчу миграцин урхаллашкахь олу цаьрга: "Шуна дуьхьал бехктакхам а бац айбина, шун гергарнаш цхьаммо а ца хьебо". Даймахкара стаг вадар экономикан бахьане доккху Европерчу хьаькамаша. Дац иза ишта. Къоьллах ца уьду, хIаллак ца хила уьду.\nЕвропехь кхоьру хIора нохчийн мухIажиран букъ тIехьа лаьтташ Кадыров Рамзан я Путин Владимир хиларна.\nЖамI – стаг Оьрсийчоьне дIало, цигахь иза хан ялале вов. Ас цунах "208-чу артиклан проблема" олу.\n– Интерполан тептарахь ша карийча, хIун дан деза стага?\n– Низамца а доцуш, Интерполе веллехь, Интерполан низамашна тIехьожучу комиссе, ша тептарера ваккха аьлла, яздан деза лаца кхайкхина волучу. Амма дохьуйту дехар хила деза ингалс, францойн, Iаьрбийн я испанхойн маттахь.\nСтага, нагахь санна ша Европе я Украине кхаьчна велахь, кехат яздеш декъаоза еза мухIажирийн гIуллакхашна тIехьожу Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин комисси. Бакъду, массанхьа а бац цунах пайда – СаIуда Iаьрбийчохь, масала.\nЦу тIе, Оьрсийчоь чIагIлуш ю оцу новкъахь. Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацин контртерроран агенталлин коьрте хIоьттина оцу Организацехь Оьрсийчоьнан векал лаьттина Воронков Владимир.\nЦхьанакхеттачу Къаьмнийн организацехь наркотакашца а, талорашца а къовсам латтабен комитет караэцна ца Iаш, терроризмца къовсам латтош йолу офис а шен караэцна Оьрсийчоьно. Ойла ел аш, мел дукха информаци кхочу хIинца Оьрсийчоьнан къайлахчу сервисашка.