Сатуев Хьусейн. Стихи | ВАЙНАХ\n22.08.2019\tЛитературное наследие, Популярно, Поэзия, Статьи Оставить комментарий\nМас йолуш, т1ам кхиъча,\nАйало х1аваэ дозанаш дара.\nхьеста ца к1ордош,\nДог ма-дду кхерста уьш\nЛахенаш, лакхенаш ерзаеш дола,\nКхерста уьш зен лууш\nАмма цхьа сингаттам дагах чекхболу,\nХьомечу шайн бенан хама бан 1емий.\nВай а ду лечарчийн зуьратах девлла,\nЛечарчийн баннашна лулахьа даьхна.\nткъесаш а девзаш,\nКху лаьттан марзонна дагарца даьгна.\nДог сема даьгна вай маршонан ц1арна,\nЮьхь1аьржа ца лехна\nСийсаза т1едеънарг осала гарна,\n1аьмма вайн 1ожаллин\nДарцах чекхдийлина, эшамаш лайна,\nДегнаш чохь екаеш къонахийн назма.\nвайн ирсан жайна,\nИ ю вайн т1аьхьенна гулйина хазна.\nИ хазна кхиорна юьхьк1айча хилла,\nТахана дош ду вайн т1аьхьенна дийца.\nКхоамза и яйъал хир дац вай тилла,\nаг1онаш-м язйина ц1ийца.\nСан ойла – озийна пха,\nОьмаршка д1ахьебеш пхьа.\nЛазам а – ду ирса сакх,\nКханенга хьажийна са.\nПондарал сема сан дог\nДу эккха д1ахьаьдда х1оъ,\nХьийзаш ду сан кийра дарц,\nКхиадеш маршонан аз.\nСан Даймохк – къонахийн туш –\nКавказан ч1аг1онан туп.\nГерза т1е диллина ка\nЦу туьпахь лаьттина ха.\nТхо х1ордийн юкъ лаьцна 1аш\nКан безза хьекъара кхаш.\nДожадеш мостаг1чун тур,\nНохчийчоь хиллера турс.\nСан моьнаш – жоп доцу арз –\nДу ц1аро диттина дарц,\nЯрташ а – бохийна некъ,\nМехашна баьстина некъ.\nКавказ ду д1адижна лом,\nЦерг йолуш, кхачоза т1ом,\nНохчийчоь цу лоьман ткъов.\nНохчийчоь – маршонан ков!\nНохчийчоь – къаръяза г1ап,\nСема гуш маршонан г1ан,\nНохчийчоь – дерзаза дов,\nЕрзаеш б1ешерийн чов.\nЗезагийн чам бохуш,\nТхан дадин къоналла.\nКъийсамехь къар ца луш,\nШерашна г1ел ца луш,\nТхан дайша идийна,\nЯра хьо, къоналла.\nМаршонан чам хиъна\nЯра хьо, къоналла,\nЯхчийна яра хьо,\nГуьйренан ковранах сан дахар техка,\nХ1ора шо-г1арг1ули – ковране оьцуш.\nКовра ю кхоьллинчу назманах тешна,\nДе-буьйса, шо-шаре д1алеста ковра.\nГенарчу дозанехь меттамотт билла.\nсо лахьте кховдон,\nЙижарех къаьстар ю весетан иллех.\nД1айовр ю ковра а боданал дехьахь,\nМерзачу дуьненна со вита хийра.\nКъоначу ковранийн т1емашща декаш,\nСан иллеш кхочур ду\nкху лаьмнийн кийра.\nЦхьа илли ала со г1ерта\nЦ1ийн лараш сайн юьтуш веъна,\nШуна т1е бог1у некъ лоьхуш.\nТхан бала шайн кийрахь 1еткъаш,\nДилхина 1ана ца доьлхуш,\nШу муха лаьттина, лаьмнаш?!\nЦу новкъахь вежарий оьгуш,\n1ожаллин кхаж а ца баьлла,\nШун лекха аматаш хьоьстуш,\nЙистера хьожур ву аьлла,\nШуна т1е ца веъна, лаьмнаш.\nКорсамо кхелинчу баккъехь\nЛазамца дай куьйгаш хьаькхна,\nСайн мукъам шун ц1арах баккха,\nХалачу хаттаро лаьцна,\nВеъна со, х1ай къена лаьмнаш!\n1ожаллех петоьхна боцу\nКъонахий аш муха кхаьбна?\nЯ илли муьлханиг олуш,\nДоьналле стаг муха кхаьчна,\nАлийша, х1ай кура лаьмнаш?\nЦхьа илли ала со г1ерта,\nЛайначух дага а вуьйлуш.\nХир ду и нохчочун кхерчах.\nЦу кхерча дег1ан чарх туьллуш,\nГ1ерта со вайн илли ала.\nНанас кхерч латтийна илли,\nКъийсамехь чов йина илли,\nТхо дендан байракх ша хилла,\nНохчолла толийна илли\nАс эр ду, х1ай нохчийн лаьмнаш!\nШийлачу арара махо чулоьхку\nдерачу з1уганех хьийзаш,\nцхьа к1ажа лоьхуш,\nЛатазчу кхерча а хуьйшура шийла.\nХьийзаш ду лайн чимаш\nЦхьа ирча г1ан хуьлий,\nсан коьрте хуьйшу,\nСан ирсан майданахь даьккхина эра.\nСайн ненан коч лаьцна, со араволуш\nЭкамчу сох йоьлла цу некъан шело\nД1аяла ца туьгуш, лайра ас г1ело.\nЦу дийно баьхьна бос\nюьхь т1е ца бог1уш,\nЭсаро човхийна г1а санна мокха,\nТахна а дуьнене хьоьжу догмола.\nХ1е-ей! Стигла кхийдаш дешех лепа\nЯлта кхиош х1ордах ловзу\nГенахь хилча со,\nГерга воьхуш со,\nГерга веъна, сан ирс хуьлу\nМаьлхан т1емаш хоьций йог1у\nОйла хазъеш, аьхна кхочу\nДаймохк хазбеш, дахар тадеш,\nИрсо яьхна эшарш лоькхуш,\nХ1е-ей! Зазца хьекъаш, б1аьсте хили,\nсийлахь, Даймохк, хьо,\nАхь кхиийна ирсан ц1а ду\nГерга воьхуш со.\nГерга веъча, сан ирс хуьлу\nДуьненах, адамех, 1аламах,\nХа хоьрцуш йог1учу заманах,\nЦхьаболчийн херцачу амалех,\nЛазамца со кхиъна вог1у.\nХалачу некъашца кхирстина,\nХарцонаш, бакъонаш листина,\nКъийсаман дарцаша цистина,\nДе-дийне со тоьлла вог1у.\nДуьххьарчу жималло айинчу\nТ1ам сихчу бовхачу кхайкхамца,\nСо г1ерта да хила сайн мехкан,\nСада1ан ца юьтуш ойла.\nАртйина ойланийн иралла,\nЙицйина дог майра жималла,\nЗаманан къизачу сихаллехь\nБицбелла кхерстачех вогу.\nМа хетта довха дош алаза,\nКъонахийн ирсан чам хааза,\nСийлахьчу даржашка кхачаза –\nЙиш яц вайн дуьненах довла.\nАьчкан г1уорех к1ара йина,\nЦу чу кхоьсси маьрша аьрзу,\nЦунна гуш яц сийна стигла,\nНека ца до кура даьржаш.\nМаршо, маршо, акха маршо!\nХьан хам хаац, хьоьца хилча.\nДаг т1е йижча 1аьржа марха,\nАьчкан чалтарш гонах йича,\nХьан мах бевзаш хилла-кх, маршо!\nАьрзун цу кийра-кхерчахь\nКъар ца елла майра амалш -\nБ1аьргаш чуьра ткъесаш кхерста,\nШега хьаьжнарг, к1ур беш ваггол, –\nЭшна хилар эшо г1ертар,\nКура яь1на малъян 1амац…\nЦадицделла маьрша дуьне:\nСтиглан кийра, мехийн иллеш,\nАреш, лаьмнаш лахахь дуьтуш,\nСихчу т1емийн синпха хилла\nМаршо йицъян дог ца туьгу.\nХ1е, хьо маршо! Акха маршо! –\nИрсан кхача аьрзун дагна.\nСтеган маршо – мехкан маршо.\nЦунах къастар – валар стагна.\nХ1ей, хьо леча, зама!\nЛохьа и хьайн т1емаш,\nМаса мехаш деко,\nСенчу лакхе волуш,\nЛовзар дара денош,\nЦхьа а г1айг1а йоцуш.\nТоллур дара мехкаш,\nИрсан 1уьйре лаха, –\nТ1ома яьлла, лечкъаш,\nЛела и д1аяха.\nСуна кхаъ ца кхечи.\nМохо мотт ца баьсти,\nГ1аре хьийзарх кет1а.\nМарзо чехка хилла,\nИ сан 1уьйре елла,\nЦхьанхьа некъах тилла.\nЦо д1адаьхьи туьйра,\nЯьхьи ненан эшарш.\nТахна шийла суьре\nКоьрте хуьйшу эсарх.\nКъарлуш, со ц1авирзи,\nНекъийн лараш листа…\nСан бераллин ирсах\nУрам бен ца бисна.\nМехаш хьоькху, к1айчу баьллаш т1ера\nСамайохуш ирсан хазалла.\nМаца яйн хьо, мичахь къайлаели,\nСо идийна ц1ена бералла?\n«Вайн б1аьстенах илли\nделахь», – аьлла,\nСуна кхио юьтуш жималла,\nЦалийринчу дорцан к1уьре яьлла,\nХьо д1аяйра аьрха бералла.\nСо-м 1уьйренан ойланех ца тилла,\nДагна генаяьккхи дералла.\nАс вайшинна б1аьстенах ди илли,\nХьан пусар деш, оьзда бералла.\nХало еъча, шийла шеко ялош,\nХьоьга орца дохуш генара,\nХьан майрачу амалех ца вала,\nКъаьхьа къурдаш ди ас, бералла,\nСан коьрта т1е шийла маша туьйсуш,\nРог1е г1ерта тиша къеналла…\nБ1аьста баьллийн к1айчу\nХьо сан мара хьерча, бералла.\nЦа винчу хийрачу анахь\nСо велча ма вита доьза.\nКху лаьмнийн сийначу к1ажехь\nСуо лаьтте кховдавар доьху.\nД1авижа ламанийн кийра\nСовг1атна ас боьху сайна.\nТ1аккха со хетар вац хийра,\nХетар вац махкана вайна.\nБуьйсанна дато нуьйр туьллуш,\nМаса бутт йорт кхехьа баьлча,\nДаймехкан даге дог дуьллуш,\nВог1ур ву набарха ваьлла.\nЛомара со араваьлла,\nЛаьмнашка д1аверза деза.\nЛаьмнаша орца а аьлла,\nВелча а г1атта деза.\nТов г1уьттуш, аренаш йогу,\nТкъа мархаш царна т1ехь йозу.\nца 1енаш лаьтта.\nЗезагийн кочарех йогуш,\nИллешка ерзо некъ боцуш\nдоьза уьш яйна.\nТийналле ладуг1уш 1иэ вай…\nГ1аречу г1аланах довдий,\nГ1а-патар дижначу дийнахь,\nДоьдучу хийисте ховший,\nВаьш тахна долчуьра дийна,\nКхоамца дегнашца ийна,\nДуьнене ладуг1уш тийна,\nТийналлах ял оьцуш 1иэ вай,\nДелан и къайленаш зиэ вай.\n1ожалло ц1еххьана 1овжош,\nВайн безнарш мел дукха байна.\nВай царах дага а довлуш,\nЛохур ю Делан и къайле.\nТ1аккха гур ду вайна, к1ентий,\nДуьнен чохь ваьш хилар хьеший…\nОйланаш Делаца е вай,\nТийналле ладуг1уш 1иэ вай.\nСан болар дазделла,\nСо некъо, са лоьцуш, сецаво.\nСайн мохь а собаре текхабо,\nСан некъ бац шерачех!\nГенахь ду ойлано кхиийнарг,\nДог сема ас мерза кхийлинарг.\nМарзонан айми чу хьаьддачохь\nСо виси х1аваэ г1аьттинчохь.\nМичахь ю тевжийла\nАс маьрша хецначу т1емашна?\nСан кийра тов хьийзош,\nНекъ туьлу г1алартийн г1енашца.\nСо-м кхерста х1аваэхь,\nГ1аречу аймане ладоьг1уш,\nСайн дагна хьааме\nСирлачу жималлин лар лоьхуш.\nАс ирсе сатуьйсу,\nАмма со къехка цу айманах.\nМарзонна га туьйсуш,\nСо кхетта сайн ирсан г1айг1анах.\nНазад: Ахмадов Муса. Дийцарш\nВыберите рубрику Дебют (26) Документы (2) Драматургия (13) Интервью (20) История и общество (45) Культура и языкознание (52) Литература (28) Литературное наследие (35) Память (25) Популярно (424) Поэзия (288) Проза (256) Публицистика (255) Статьи (811)


МогӀвиль-ан-Бос — Википеди\nМогӀвиль-ан-Бос (фр. Morville-en-Beauce) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀе.\nДозанашца йу Тиньонвиль, ОтгӀуьи-суьгӀ-Жуин, ШагӀмонт-ан-Бос, Гиньевиль, Ентвиль-ла-ГетагӀ.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=МогӀвиль-ан-Бос&oldid=7821216»


ЦIавирзина Кадыровна "тешнабехк бина" ши депутат\nНохчийчохь вайна парламентан ши депутат Гаибов Идрис а, Магомаев Шамил а цIавирзина. Цунах лаьцна хаам бинчу "Росбалто" яздарехь, и шиъ "дIоггара дикачу хьолехь вац, амма церан гергарнаш хазахетта бу и шиъ дийна висарна".\nЗорбанан гIирсо билгалдаккхарехь, Гаибовн а, Магомаевн а цIерш дIаехира Нохчийчоьнан парламентхойн могIарара. Мангал-бутт чекхболуш парламентан сайта тIехь ши сацам гучубелира. \nЦу документа тIехь аьлла дара Гаибовн а, Магомаевн а депутатийн бакъонаш совцийна цу шиммо кехата тIехь динчу дехарца аьлла.\nДерриг а доладелла республикан полицин лерринчу декъан (ОМОН) буьйранча лаьттина Ахмадов Артур лацарца. Бахначу беттан 16-чохь, шоьтадийнахь, шен машенахь Соьлж-ГIалина гергарчу Пролетарское юьрта чувулуш лаьцна иза. Уггаре хьалха вевзара нахана Ахмадов эстрадерчу "Перезидент" тобан солист хиларца.\n2004-чу шеран Толаман Дийнахь (Стигалкъекъа-беттан 9-чохь) эккхийтинчу Кадыров Ахьмадан – Рамзанан ден – меттиг дIалаьцначу Алханов Iалус дарж делира Ахмадовга.\nКадыров-жимханиг Iедале веъча (2007 шеран Охан-беттан 5-чу дийнахь нисделира иза), цIеххьана юьйхира омонхочун карьера.\nОцу муьрехь леллачух тера ду Ахмадов Алхановн гонца шен хиндерг къастош. Хиндерг къаста ца делла, амма кадыровхоша шайн "Iаьржачу тептара" язвина иза.\nАхмадов сацийначул тIаьхьа, юкъа зама ца юлуьйтуш, лаьцна махкарчу парламентан кхо депутат – Ичкерин тIеман министр Iийна Ханбиев Мохьмад а, Гаибов Идрис а, Магомаев Шемал а (царех лаьцна "Кавказ.Реалиис" шуьрра дийцира хьалхо).\nГарехь, цхьана хенахь лецна массо а.\nОццу дийнахь Ханбиев дIахецна, амма цуьнан ши белхан накъост, тхан хьостанаша чIагIдарехь, висина "евзашйоцчу структурийн " карахь (иштта олу Кадыровн куьйга кIел болчу Нохчийчуьрчу массо а ницкъхойх). Тешаша дийцарехь, ницкъхоша йиттина лецначарна, церан 2007-чу шарахь Алханов Iалуца леллачу юкъарлонийн дуьхе кхиа гIерташ.\nАмма билггала хIунда лаьцна хилла ши депутат, мичахь латтийна и шиъ, дIа хIунда хецна хуущ дац.


Виллетт-лез-АгӀбуа — Википеди\n46°55′18″ къ. ш. 5°45′12″ м. д.HGЯOL\n▲392 стаг (2019 шеран 1 январь)\nВиллетт-лез-АгӀбуа (фр. Villette-lès-Arbois) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — ЖуьгӀа.\nДозанашца йу Сен-СигӀ-Монмален, АгӀбуа, Монтиньи-лез-АгӀсуьгӀ, Вадан (ЖуьгӀа).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Виллетт-лез-АгӀбуа&oldid=7820503»


Декъашхо:Simba16/MessagesCe.php — Википеди\n<?php /** Chechen (нохчийн)\n$fallback = 'ru';\n$namespaceNames = [ NS_MEDIA => 'Медиа', NS_SPECIAL => 'ГӀирс', NS_TALK => 'Дийцар', NS_USER => 'Декъашхо', NS_USER_TALK => 'Декъашхочун_дийцар', NS_PROJECT_TALK => '$1_дийцар', NS_FILE => 'Файл', NS_FILE_TALK => 'Файлан_дийцар', - Файлах_дийцар NS_MEDIAWIKI => 'MediaWiki', NS_MEDIAWIKI_TALK => 'MediaWiki_дийцар', NS_TEMPLATE => 'Кеп', NS_TEMPLATE_TALK => 'Кепан_дийцар', - Кепах_дийцар NS_HELP => 'ГӀо', NS_HELP_TALK => 'ГӀо_дийцар', - ГӀо_дехар NS_CATEGORY => 'Категори', NS_CATEGORY_TALK => 'Категорин_дийцар', - Категорех_дийцар\nNS_GADGET_TALK      => 'Гаджет_билгалъяккхар',\nNS_GADGET_DEFINITION => 'Гаджет_йийцар', NS_GADGET_DEFINITION_TALK => 'Гаджет_билгалъякхарах_дийцар', ];\n$namespaceAliases = [ 'Медиа' => NS_MEDIA, 'Башхо' => NS_SPECIAL, 'Дийцар' => NS_TALK, 'Декъашхо' => NS_USER, 'Декъашхочун_дийцар' => NS_USER_TALK, 'Дийцаре_декъашхо' => NS_USER_TALK, 'Декъашхочун_дийцар' => NS_USER_TALK, '$1_Дийца' => NS_PROJECT_TALK, 'Дийцаре_$1' => NS_PROJECT_TALK, 'Сурт' => NS_FILE, 'Суьртах_дийцар' => NS_FILE_TALK, 'ХӀума' => NS_FILE, 'ХӀуманах_дийцар' => NS_FILE_TALK, 'Дийцаре_хӀуман' => NS_FILE_TALK, 'МедиаВики' => NS_MEDIAWIKI, 'МедиаВики_дийцар' => NS_MEDIAWIKI_TALK, 'MediaWiki_Дийцар' => NS_MEDIAWIKI_TALK, 'Декъан' => NS_TEMPLATE, 'Декъан_дийцар' => NS_TEMPLATE_TALK, 'Куц-кеп' => NS_TEMPLATE, 'Куц-кепан_дийцар' => NS_TEMPLATE_TALK, 'ГІо' => NS_HELP, 'ГІодарах_дийцар' => NS_HELP_TALK, 'ГӀо' => NS_HELP, 'ГӀоьн_дийцар' => NS_HELP_TALK, 'Тоба' => NS_CATEGORY, 'Тобанан_дийцар' => NS_CATEGORY_TALK, 'Категори' => NS_CATEGORY, 'Категорин_дийцар' => NS_CATEGORY_TALK, ];\n// Remove Russian aliases $namespaceGenderAliases = ;\n$specialPageAliases = [ 'Activeusers' => [ 'Жигара_декъашхой' ], 'Allmessages' => [ 'ГӀирсан_хаамаш' ], 'AllMyUploads' => [ 'Сан_ерриге_файлаш' ], 'Allpages' => [ 'Ерриге_агӀонаш' ], 'Ancientpages' => [ 'ТӀаьхьарчу_хенаца_нисбина_яззамаш' ], 'Badtitle' => [ 'Хилийта_йиш_йоцу_цӀе' ], 'Blankpage' => [ 'Яьсса_агӀо' ], 'Block' => [ 'Блок_тоха' ], 'Booksources' => [ 'Жайнийн_хьосташ' ], 'BrokenRedirects' => [ 'ДIахаьдна_долу_дIасахьажораш' ], 'Categories' => [ 'Категореш' ], 'ChangeEmail' => [ 'Хийца_e-mail' ], 'ChangePassword' => [ 'Пароль_хийцар' ], 'ComparePages' => [ 'АгӀонаш_юстар' ], 'Confirmemail' => [ 'Бакъе_e-mail' ], 'Contributions' => [ 'Къинхьегам' ], 'CreateAccount' => [ 'Кхолла_декъашхочун_дӀаяздар' ], 'Deadendpages' => [ 'Дика_йоцу_агӀонаш' ], 'DeletedContributions' => [ 'ДӀабаьккхина_къинхьегам' ],\n'DoubleRedirects'           => [ 'Шалха_дӀасахьажийнарш' ],\n$magicWords = [ 'redirect' => [ '0', #REDIRECT', '#REDIRECT' ], 'notoc' => [ '0', '__ЧУЛАЦАМ_БОЦУШ__', , , , ], 'nogallery' => [ '0', '__ГАЛЕРЕЙ_ЙОЦУШ__', , ], 'forcetoc' => [ '0', '__ТӀЕДУЬЛЛУ_ЧУЛАЦАМ__', , , ], 'toc' => [ '0', '', , , ], 'noeditsection' => [ '0', , , ], 'currentmonth' => [ '1', 'КАРАРА_БУТТ', 'КАРАРА_БУТТ_2', 'ТЕКУЩИЙ_МЕСЯЦ', 'ТЕКУЩИЙ_МЕСЯЦ_2', 'CURRENTMONTH', 'CURRENTMONTH2' ], 'currentmonth1' => [ '1', 'КАРАРА_БУТТ_1', 'ТЕКУЩИЙ_МЕСЯЦ_1', 'CURRENTMONTH1' ], 'currentmonthname' => [ '1', 'КАРАРЧУ_БЕТТА_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_МЕСЯЦА', 'CURRENTMONTHNAME' ], 'currentmonthnamegen' => [ '1', 'КАРАРЧУ_БЕТТА_ЦӀЕ_МУХ', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_МЕСЯЦА_РОД', 'CURRENTMONTHNAMEGEN' ], 'currentmonthabbrev' => [ '1', 'КАРАРЧУ_БЕТТА_ЦӀЕ_АБР', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_МЕСЯЦА_АБР', 'CURRENTMONTHABBREV' ], 'currentday' => [ '1', 'КАРАРА_ДЕ', 'ТЕКУЩИЙ_ДЕНЬ', 'CURRENTDAY' ], 'currentday2' => [ '1', 'КАРАРА_ДЕ_2', 'ТЕКУЩИЙ_ДЕНЬ_2', 'CURRENTDAY2' ], 'currentdayname' => [ '1', 'КАРАРЧУ_ДИЙНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_ДНЯ', 'CURRENTDAYNAME' ], 'currentyear' => [ '1', 'КАРАРА_ШО', 'ТЕКУЩИЙ_ГОД', 'CURRENTYEAR' ], 'currenttime' => [ '1', 'КАРАРА_ХАН', 'ТЕКУЩЕЕ_ВРЕМЯ', 'CURRENTTIME' ], 'currenthour' => [ '1', 'КАРАРА_САХЬТ', 'ТЕКУЩИЙ_ЧАС', 'CURRENTHOUR' ], 'localmonth' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БУТТ', 'МЕСТНЫЙ_МЕСЯЦ_2', 'МЕСТНЫЙ_МЕСЯЦ', 'LOCALMONTH', 'LOCALMONTH2' ], 'localmonth1' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БУТТ_1', 'МЕСТНЫЙ_МЕСЯЦ_1', 'LOCALMONTH1' ], 'localmonthname' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БЕТТА_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА', 'LOCALMONTHNAME' ], 'localmonthnamegen' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БЕТТА_ЦӀЕ_МУХ', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА_РОД', 'LOCALMONTHNAMEGEN' ], 'localmonthabbrev' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БЕТТА_ЦӀЕ_АБР', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА_АБР', 'LOCALMONTHABBREV' ], 'localday' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ДЕ', 'МЕСТНЫЙ_ДЕНЬ', 'LOCALDAY' ], 'localday2' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ДЕ_2', 'МЕСТНЫЙ_ДЕНЬ_2', 'LOCALDAY2' ], 'localdayname' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ДЕ_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_ДНЯ', 'LOCALDAYNAME' ], 'localyear' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ШО', 'МЕСТНЫЙ_ГОД', 'LOCALYEAR' ], 'localtime' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ХАН', 'МЕСТНОЕ_ВРЕМЯ', 'LOCALTIME' ], 'localhour' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_САХЬТ', 'МЕСТНЫЙ_ЧАС', 'LOCALHOUR' ], 'numberofpages' => [ '1', 'АГӀОНИЙН_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_СТРАНИЦ', 'NUMBEROFPAGES' ], 'numberofarticles' => [ '1', 'ЯЗЗАМИЙН_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_СТАТЕЙ', 'NUMBEROFARTICLES' ], 'numberoffiles' => [ '1', 'ФАЙЛИЙН_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_ФАЙЛОВ', 'NUMBEROFFILES' ], 'numberofusers' => [ '1', 'ДЕКЪАШХОЙ_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_УЧАСТНИКОВ', 'NUMBEROFUSERS' ], 'numberofactiveusers' => [ '1', 'ДУКХАЛЛА_ЖИГАРА_ДЕКЪАШХОЙ', 'КОЛИЧЕСТВО_АКТИВНЫХ_УЧАСТНИКОВ', 'NUMBEROFACTIVEUSERS' ], 'numberofedits' => [ '1', 'НИСДАРИЙН_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_ПРАВОК', 'NUMBEROFEDITS' ], 'pagename' => [ '1', 'АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ', 'PAGENAME' ], 'pagenamee' => [ '1', 'АГӀОНАН_ЦӀЕ_2', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_2', 'PAGENAMEE' ], 'namespace' => [ '1', 'ЦӀЕРИЙН_МЕТТИГ', 'ПРОСТРАНСТВО_ИМЁН', 'NAMESPACE' ], 'namespacee' => [ '1', 'ЦӀЕРИЙН_МЕТТИГ_2', 'ПРОСТРАНСТВО_ИМЁН_2', 'NAMESPACEE' ], 'talkspace' => [ '1', 'ДИЙЦАРИЙН_МЕТТИГ', 'ПРОСТРАНСТВО_ОБСУЖДЕНИЙ', 'TALKSPACE' ], 'talkspacee' => [ '1', 'ДИЙЦАРИЙН_МЕТТИГ_2', 'ПРОСТРАНСТВО_ОБСУЖДЕНИЙ_2', 'TALKSPACEE' ], 'subjectspace' => [ '1', 'ЯЗЗАМИЙН_МЕТТИГ', 'ПРОСТРАНСТВО_СТАТЕЙ', 'SUBJECTSPACE', 'ARTICLESPACE' ], 'subjectspacee' => [ '1', 'ЯЗЗАМИЙН_МЕТТИГ_2', 'ПРОСТРАНСТВО_СТАТЕЙ_2', 'SUBJECTSPACEE', 'ARTICLESPACEE' ], 'fullpagename' => [ '1', 'ЮЬЗЗИНА_АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'ПОЛНОЕ_НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ', 'FULLPAGENAME' ], 'fullpagenamee' => [ '1', 'ЮЬЗЗИНА_АГӀОНАН_ЦӀЕ_2', 'ПОЛНОЕ_НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_2', 'FULLPAGENAMEE' ], 'subpagename' => [ '1', 'АГӀОН_КӀЕЛАРА_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ПОДСТРАНИЦЫ', 'SUBPAGENAME' ], 'subpagenamee' => [ '1', 'АГӀОН_КӀЕЛАРА_ЦӀЕ_2', 'НАЗВАНИЕ_ПОДСТРАНИЦЫ_2', 'SUBPAGENAMEE' ], 'basepagename' => [ '1', 'АГӀОН_ЦӀЕРА_БУХ', 'ОСНОВА_НАЗВАНИЯ_СТРАНИЦЫ', 'BASEPAGENAME' ], 'basepagenamee' => [ '1', 'АГӀОН_ЦӀЕРА_БУХ_2', 'ОСНОВА_НАЗВАНИЯ_СТРАНИЦЫ_2', 'BASEPAGENAMEE' ], 'talkpagename' => [ '1', 'ДИЙЦАРИЙН_АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_ОБСУЖДЕНИЯ', 'TALKPAGENAME' ], 'talkpagenamee' => [ '1', 'ДИЙЦАРИЙН_АГӀОНАН_ЦӀЕ_2', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_ОБСУЖДЕНИЯ_2', 'TALKPAGENAMEE' ], 'subjectpagename' => [ '1', 'ЯЗЗАМАН_АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_СТАТЬИ', 'SUBJECTPAGENAME', 'ARTICLEPAGENAME' ], 'subjectpagenamee' => [ '1', 'ЯЗЗАМАН_АГӀОНАН_ЦӀЕ_2', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ_СТАТЬИ_2', 'SUBJECTPAGENAMEE', 'ARTICLEPAGENAMEE' ], 'msg' => [ '0', 'ХААМ:', 'СООБЩЕНИЕ:', 'СООБЩ:', 'MSG:' ], 'subst' => [ '0', 'ХӀОТТОР:', 'ПОДСТАНОВКА:', 'ПОДСТ:', 'SUBST:' ], 'msgnw' => [ '0', 'ВИКИ_ХААМ_БОЦУШ:', 'СООБЩ_БЕЗ_ВИКИ:', 'MSGNW:' ], 'img_thumbnail' => [ '1', 'мини', 'жима', 'миниатюра', 'thumb', 'thumbnail' ], 'img_manualthumb' => [ '1', 'жима=$1', 'мини=$1', 'миниатюра=$1', 'thumbnail=$1', 'thumb=$1' ], 'img_right' => [ '1', 'аьтту', 'right' ], 'img_left' => [ '1', 'аьрру', 'left' ], 'img_none' => [ '1', 'йоцуш', 'none' ], 'img_width' => [ '1', '$1пкс', '$1px' ], 'img_center' => [ '1', 'центр', 'center', 'centre' ], 'img_framed' => [ '1', 'гурабе', 'обрамить', 'frame', 'framed', 'enframed' ], 'img_frameless' => [ '1', 'безрамки', 'гура боцуш', 'frameless' ], 'img_page' => [ '1', 'агӀо=$1', 'агӀо_$1', 'page_$1', 'страница=$1', 'страница_$1', 'страница $1', 'page=$1', 'page $1' ], 'img_upright' => [ '1', 'аьтту_лакхахь', 'аьтту_лакхахь=$1', 'аьтту_лакхахь_$1', 'upright_$1', 'сверхусправа', 'сверхусправа=$1', 'сверхусправа_$1', 'сверхусправа $1', 'upright', 'upright=$1', 'upright $1' ], 'img_border' => [ '1', 'доза', 'граница', 'border' ], 'img_baseline' => [ '1', 'бух', 'основание', 'baseline' ], 'img_sub' => [ '1', 'буха', 'sub' ], 'img_super' => [ '1', 'тӀехь', 'над', 'super', 'sup' ], 'img_top' => [ '1', 'лакхахь', 'сверху', 'top' ], 'img_text_top' => [ '1', 'лакххьара-йоза', 'текст-сверху', 'text-top' ], 'img_middle' => [ '1', 'юккъе', 'посередине', 'middle' ], 'img_bottom' => [ '1', 'лахахь', 'снизу', 'bottom' ], 'img_text_bottom' => [ '1', 'лахьара-йоза', 'текст-снизу', 'text-bottom' ], 'img_link' => [ '1', 'хьажорг=$1', 'ссылка=$1', 'link=$1' ], 'img_alt' => [ '1', 'альт=$1', 'alt=$1' ], 'int' => [ '0', 'ЧУЬРА:', 'ВНУТР:', 'INT:' ], 'sitename' => [ '1', 'САЙТАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_САЙТА', 'SITENAME' ], 'ns' => [ '0', 'БО:', 'ПИ:', 'NS:' ], 'nse' => [ '0', 'БОХЬ:', 'ПИК:', 'NSE:' ], 'localurl' => [ '0', 'ЛОКАЛАН_АДРЕС:', 'ЛОКАЛЬНЫЙ_АДРЕС:', 'LOCALURL:' ], 'localurle' => [ '0', 'ЛОКАЛАН_АДРЕС_2:', 'ЛОКАЛЬНЫЙ_АДРЕС_2:', 'LOCALURLE:' ], 'server' => [ '0', 'СЕРВЕР', 'СЕРВЕР', 'SERVER' ], 'servername' => [ '0', 'СЕРВЕРАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_СЕРВЕРА', 'SERVERNAME' ], 'scriptpath' => [ '0', 'СКРИПТАН_ТӀЕ_НЕКЪ', 'ПУТЬ_К_СКРИПТУ', 'SCRIPTPATH' ], 'stylepath' => [ '0', 'ХАТӀ_ТӀЕ_НЕКЪ', 'ПУТЬ_К_СТИЛЮ', 'STYLEPATH' ], 'grammar' => [ '0', 'ДОЖАР:', 'ПАДЕЖ:', 'GRAMMAR:' ], 'gender' => [ '0', 'СТЕН-БОЬРШАЛЛА:', 'GENDER', 'ПОЛ:', 'GENDER:' ], 'notitleconvert' => [ '0', '__ХИЙЦАР_ДОЦУШ_КОРТА__', , , ], 'nocontentconvert' => [ '0', , , , ], 'currentweek' => [ '1', 'КАРАРА_КӀИРА', 'ТЕКУЩАЯ_НЕДЕЛЯ', 'CURRENTWEEK' ], 'currentdow' => [ '1', 'КАРАРА_КӀИРАН_ДЕ', 'ТЕКУЩИЙ_ДЕНЬ_НЕДЕЛИ', 'CURRENTDOW' ], 'localweek' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_КӀИРА', 'МЕСТНАЯ_НЕДЕЛЯ', 'LOCALWEEK' ], 'localdow' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_КӀИРАН_ДЕ', 'МЕСТНЫЙ_ДЕНЬ_НЕДЕЛИ', 'LOCALDOW' ], 'revisionid' => [ '1', 'ВЕРСИЙН_ИД', 'ИД_ВЕРСИИ', 'REVISIONID' ], 'revisionday' => [ '1', 'ДЕ_ВЕРСЕШ', 'ДЕНЬ_ВЕРСИИ', 'REVISIONDAY' ], 'revisionday2' => [ '1', 'ДЕ_ВЕРСЕШ_2', 'ДЕНЬ_ВЕРСИИ_2', 'REVISIONDAY2' ], 'revisionmonth' => [ '1', 'БЕТТАН_ВЕРСЕШ', 'МЕСЯЦ_ВЕРСИИ', 'REVISIONMONTH' ], 'revisionyear' => [ '1', 'ШО_ВЕРСЕШ', 'ГОД_ВЕРСИИ', 'REVISIONYEAR' ], 'revisiontimestamp' => [ '1', 'ХЕНАН_ВЕРСИЙН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_ВРЕМЕНИ_ВЕРСИИ', 'REVISIONTIMESTAMP' ], 'revisionuser' => [ '1', 'ДЕКЪАШХОЧУН_ВЕРСИ', 'ВЕРСИЯ_УЧАСНИКА', 'ВЕРСИЯ_УЧАСТНИКА', 'REVISIONUSER' ], 'plural' => [ '0', 'ДУКХАЛЛИН_ТЕРАХЬ:', 'МНОЖЕСТВЕННОЕ_ЧИСЛО:', 'PLURAL:' ], 'fullurl' => [ '0', 'ДУЬЗЗИНА_АДРЕС:', 'ПОЛНЫЙ_АДРЕС:', 'FULLURL:' ], 'fullurle' => [ '0', 'ДУЬЗЗИНА_АДРЕС_2:', 'ПОЛНЫЙ_АДРЕС_2:', 'FULLURLE:' ], 'lcfirst' => [ '0', 'ХЬАЛХАРА_ЭЛП_ЖИМА:', 'ПЕРВАЯ_БУКВА_МАЛЕНЬКАЯ:', 'LCFIRST:' ], 'ucfirst' => [ '0', 'ХЬАЛХАРА_ЭЛП_ДОККХА:', 'ПЕРВАЯ_БУКВА_БОЛЬШАЯ:', 'UCFIRST:' ], 'lc' => [ '0', 'КЕГИЙЧУ_ЭЛПАШЦА:', 'МАЛЕНЬКИМИ_БУКВАМИ:', 'LC:' ], 'uc' => [ '0', 'ДАККХИЙЧУ_ЭЛПАШЦА:', 'БОЛЬШИМИ_БУКВАМИ:', 'UC:' ], 'raw' => [ '0', 'ТОЯНЗА:', 'НЕОБРАБ:', 'RAW:' ], 'displaytitle' => [ '1', 'ГАЙТА_КОРТА', 'ПОКАЗАТЬ_ЗАГОЛОВОК', 'DISPLAYTITLE' ], 'rawsuffix' => [ '1', 'Т', 'Н', 'R' ], 'newsectionlink' => [ '1', '__КЕРЛАЧУ_ДЕКЪАН-ТӀЕ_ХЬАЖОРГ__', , ], 'nonewsectionlink' => [ '1', '__КЕРЛАЧУ_ДЕКЪАН-ТӀЕ_ХЬАЖОРГ_ЙОЦАШ__', , ], 'currentversion' => [ '1', 'КАРАРА_ВЕРСИ', 'ТЕКУЩАЯ_ВЕРСИЯ', 'CURRENTVERSION' ], 'urlencode' => [ '0', 'КОДАШЪЙИНА АДРЕС:', 'ЗАКОДИРОВАННЫЙ_АДРЕС:', 'URLENCODE:' ], 'anchorencode' => [ '0', 'БИЛГАЛОНАН КОДАШЪЯР', 'КОДИРОВАТЬ_МЕТКУ', 'ANCHORENCODE' ], 'currenttimestamp' => [ '1', 'КЕРЛАЧУ_ХЕНАН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_ТЕКУЩЕГО_ВРЕМЕНИ', 'CURRENTTIMESTAMP' ], 'localtimestamp' => [ '1', 'КАРАРЧУ_ХЕНАН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_МЕСТНОГО_ВРЕМЕНИ', 'LOCALTIMESTAMP' ], 'directionmark' => [ '1', 'ХААМАН_НЕКЪ', 'НАПРАВЛЕНИЕ_ПИСЬМА', 'DIRECTIONMARK', 'DIRMARK' ], 'language' => [ '0', '#МОТТ', '#ЯЗЫК:', '#LANGUAGE:' ], 'contentlanguage' => [ '1', 'ЧУЛАЦАМАН_МОТТ', 'ЯЗЫК_СОДЕРЖАНИЯ', 'CONTENTLANGUAGE', 'CONTENTLANG' ], 'pagesinnamespace' => [ '1', 'АГӀОНАШ_ЦӀЕРИЙН_МЕТТИГАШКАХЬ:', 'СТРАНИЦ_В_ПРОСТРАНСТВЕ_ИМЁН:', 'PAGESINNAMESPACE:', 'PAGESINNS:' ], 'numberofadmins' => [ '1', 'КУЬЙГАЛХОЙН_ДУКХАЛЛА', 'КОЛИЧЕСТВО_АДМИНИСТРАТОРОВ', 'NUMBEROFADMINS' ], 'formatnum' => [ '0', 'ТЕРАХЬАН_ФОРМАТ ЯР', 'ФОРМАТИРОВАТЬ_ЧИСЛО', 'FORMATNUM' ], 'padleft' => [ '0', 'ЮЗА_АЬРРУ', 'ЗАПОЛНИТЬ_СЛЕВА', 'PADLEFT' ], 'padright' => [ '0', 'ЮЗА_АЬТТУ', 'ЗАПОЛНИТЬ_СПРАВА', 'PADRIGHT' ], 'special' => [ '0', 'белхан', 'служебная', 'special' ], 'defaultsort' => [ '1', 'ӀАД-ЙИТАРЦА_ЛИСТАР', 'ЛИСТАРАН_ДОГӀА', 'СОРТИРОВКА_ПО_УМОЛЧАНИЮ', 'КЛЮЧ_СОРТИРОВКИ', 'DEFAULTSORT:', 'DEFAULTSORTKEY:', 'DEFAULTCATEGORYSORT:' ], 'filepath' => [ '0', 'ФАЙЛАН_ТӀЕ_НЕКЪ:', 'ПУТЬ_К_ФАЙЛУ:', 'FILEPATH:' ], 'tag' => [ '0', 'тег', 'тэг', 'tag' ], 'hiddencat' => [ '1', , , ], 'pagesincategory' => [ '1', 'КАТЕГОРИ_ЧОХЬ_АГӀОНАШ_', 'СТРАНИЦ_В_КАТЕГОРИИ', 'PAGESINCATEGORY', 'PAGESINCAT' ], 'pagesize' => [ '1', 'АГӀОНАН_БАРАМ', 'РАЗМЕР_СТРАНИЦЫ', 'PAGESIZE' ], 'index' => [ '1', , , ], 'noindex' => [ '1', '__ИНДЕКС_ЙОЦАШ__', , ], 'numberingroup' => [ '1', 'ТОБАН_ЧОХЬ_ТЕРАХЬ', 'ЧИСЛО_В_ГРУППЕ', 'NUMBERINGROUP', 'NUMINGROUP' ], 'staticredirect' => [ '1', , ], 'protectionlevel' => [ '1', 'ЛАРЪЯРАН_БАРАМ', 'УРОВЕНЬ_ЗАЩИТЫ', 'PROTECTIONLEVEL' ], 'formatdate' => [ '0', 'терахьран_барам', 'форматдаты', 'formatdate', 'dateformat' ], 'url_path' => [ '0', 'НЕКЪ', 'ПАТЧ', 'PATH' ], 'url_wiki' => [ '0', 'ВИКИ', 'ВИКИ', 'WIKI' ], ];\n$defaultDateFormat = 'ydm';\n$datePreferences = [ 'default', 'ydm', 'ISO 8601', ];\n$dateFormats = [ 'ydm time' => 'H:i', 'ydm date' => 'Y, j F', 'ydm both' => 'Y, j F, H:i',\n'ISO 8601 time' => 'xnH:xni:xns', 'ISO 8601 date' => 'xnY-xnm-xnd', 'ISO 8601 both' => 'xnY-xnm-xnd"T"xnH:xni:xns', ];\n'Декъашхочун_дийцар' => NS_USER_TALK, '$1_Дийцар' => NS_PROJECT_TALK, 'Дийцар_$1' => NS_PROJECT_TALK, 'Сурт' => NS_FILE, 'Файлах_дийцар' => NS_FILE_TALK, 'Файл' => NS_FILE, 'Файлах_дийцар' => NS_FILE_TALK, 'Файлах_дийцар' => NS_FILE_TALK, 'МедиаВики' => NS_MEDIAWIKI, 'МедиаВики_дийцар' => NS_MEDIAWIKI_TALK, 'MediaWiki_Дийцар' => NS_MEDIAWIKI_TALK,\n'Кеп' => NS_TEMPLATE, '\nКепах_дийцар' => NS_TEMPLATE_TALK,\n'Кеп' => NS_TEMPLATE,\n'Блоктоьхнарш' ], 'LinkSearch' => [ 'Хьажоргаш_лахар' ], 'Listadmins' => [ 'Куьйгалхойн_могӀам' ], 'Listbots' => [ 'Боттийн_могӀам' ], 'Listfiles' => [ 'Файлаш' ], 'Хааман_базан_блок_тохар' ], 'Log' => [ 'Тептарш' ], 'Lonelypages' => [ 'Байлахь_йисина_агӀонаш' ], 'Longpages' => [ 'Беха_яззамаш' ], 'MergeHistory' => ['Уггаре_дуккха_лелайо_файлаш' ], 'Mostinterwikis' => [ 'Дукха_юкъарвикеш_хьажоргаш' ], 'Mostlinked' => [ 'Дуккха_хьажоргаш_тӀетоьхна_йолу_агӀонаш' ],\n'Уггаре_дуккха_лелайо_кепаш' ], 'Mostrevisions' => [ 'Сих-сиха_нисйина_йолу_агӀонаш' ], 'Movepage' => [ 'АгӀонан_цӀе_хийцар' ], 'Mycontributions' => [ Ларйина_агӀонаш' ], 'Protectedtitles' => [ ' Ларйина_цӀераш' ], 'Randompage' => [ 'Цахууш_нисйелла_агIо' ], 'ахууш_нисделла_дIасахьажор' => [ 'Randomredirect' ], 'Recentchanges' => [ 'БлокдӀаяккхар' ], 'Uncategorizedcategories' => [ 'Категореш_йоцу_категореш' ], 'Uncategorizedimages' => [ 'Категореш_йоцу_файлаш' ],\n'БлокдӀаякхар_ХБ' ], 'Unusedcategories' => [ 'Лелош_йоцу_категореш' ], 'Unusedimages' => [ 'Лелош_йоцу_файлаш' ], 'Unusedtemplates' => [\nХьажоргаш_кхуза' ], 'Withoutinterwiki' => [ 'Юкъарвикеш_хьажоргаш_йоцу_агӀонаш' ], ]; 'КАРАРАЧУ_БЕТТАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_МЕСЯЦА', 'CURRENTMONTHNAME' ], 'currentmonthnamegen' => [ '1', ??? 'КАРАРАЧУ_БЕТТА_ЦӀЕ_МУХ ?', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_МЕСЯЦА_РОД', 'CURRENTMONTHNAMEGEN' ], 'currentmonthabbrev' => [ '1', 'КАРАРЧУ_ДИЙНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ТЕКУЩЕГО_ДНЯ', 'CURRENTDAYNAME' ], 'currentyear' => [ '1', 'КАРАРА_ШО', 'ТЕКУЩИЙ_ГОД', 'CURRENTYEAR' 'МЕТТИГЕРА_БУТТ_1', 'МЕСТНЫЙ_МЕСЯЦ_1', 'LOCALMONTH1' ], 'localmonthname' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БЕТТАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА', 'LOCALMONTHNAME' ], 'localmonthnamegen' => [ '1', ' МЕТТИГЕРА_БЕТТАН_ЦӀЕ_МУХ ?', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА_РОД', 'LOCALMONTHNAMEGEN' ], 'localmonthabbrev' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_БЕТТАН_ЦӀЕ_АБР', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_МЕСЯЦА_АБР', 'LOCALMONTHABBREV' ], 'localday' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ДЕ', 'МЕТТИГЕРА_ДИЙНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_МЕСТНОГО_ДНЯ', 'LOCALDAYNAME' ], 'localyear' => [ '1', 'МЕТТИГЕРА_ШО', 'МЕСТНЫЙ_ГОД', 'LOCALYEAR' 'АГӀОНИЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_СТРАНИЦ', 'NUMBEROFPAGES' ], 'numberofarticles' => [ '1', ' ЯЗЗАМИЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_СТАТЕЙ', 'NUMBEROFARTICLES' ], 'numberoffiles' => [ '1', ' ФАЙЛИЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_ФАЙЛОВ', 'NUMBEROFFILES' ], 'numberofusers' => [ '1', ' ДЕКЪАШХОЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_УЧАСТНИКОВ', 'NUMBEROFUSERS' ], 'numberofactiveusers' => [ '1', ' ЖИГАРА_ДЕКЪАШХОЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_АКТИВНЫХ_УЧАСТНИКОВ', 'NUMBEROFACTIVEUSERS' ], 'numberofedits' => [ '1', 'НИСДАРАН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_ПРАВОК', 'NUMBEROFEDITS' ], 'pagename' => [ '1', 'АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_СТРАНИЦЫ', 'PAGENAME' ], БУХАРА_АГӀОНАН_ЦӀЕ', 'НАЗВАНИЕ_ПОДСТРАНИЦЫ', 'SUBPAGENAME' ], 'subpagenamee' => [ '1', ' БУХАРА_АГӀОНАН_ЦӀЕ'_2', 'НАЗВАНИЕ_ПОДСТРАНИЦЫ_2', 'SUBPAGENAMEE' ], 'basepagename' => [ '1', ' АГӀОНАН_ЦӀЕРАН_БУХ', 'ОСНОВА_НАЗВАНИЯ_СТРАНИЦЫ', 'BASEPAGENAME' ], 'basepagenamee' => [ '1', ' АГӀОНАН_ЦӀЕРАН_БУХ_2', 'ОСНОВА_НАЗВАНИЯ_СТРАНИЦЫ_2', 'BASEPAGENAMEE' ], 'talkpagename' => [ '1', 'ДИЙЦАРИЙН_АГӀОНАН_ЦӀЕ', БУХА_ХӀОТТОР:', 'БХӀОТТ:', 'ПОДСТАНОВКА:', 'ПОДСТ:', 'SUBST:' ], 'msgnw' => [ '0', ' ВИКИ_БОЦУ_ХААМ:', 'СООБЩ_БЕЗ_ВИКИ:', 'MSGNW:' ], 'img_thumbnail' => [ '1', 'мини', 'жима', 'миниатюра', 'thumb', 'thumbnail' ], 'img_manualthumb' => [ юкъ', 'center', 'centre' ], 'img_framed' => [ '1', ' гура бе', 'обрамить', 'frame', 'framed', 'enframed' ], 'img_frameless' => [ '1', 'безрамки', 'гура боцуш', 'frameless' ], 'img_page' => [ '1', 'агӀо=$1', 'агӀо_$1', 'page_$1', 'страница=$1', 'страница_$1', 'страница $1', 'page=$1', 'page $1' ], 'img_upright' => лакхара', 'сверху', 'top' ], 'img_text_top' => [ '1', ' лакхахьара-йоза', 'текст-сверху', 'text-top' ], 'img_middle' => [ '1', 'юккъе', 'посередине', 'middle' ], 'img_bottom' => [ '1', ' лахара', 'снизу', 'bottom' ], 'img_text_bottom' => [ '1', ' лахахьара-йоза', 'текст-снизу', 'text-bottom' ], 'img_link' => [ '1', ' хьажорг=$1', 'ссылка=$1', 'link=$1' ], 'img_alt' => [ '1', 'альт=$1', 'alt=$1' ], 'int' => [ '0', 'ЧУЬРА:', 'ВНУТР:', 'INT:' ], 'sitename' => [ '1', 'САЙТАН_ЦӀЕ', ВЕРСИН_ИД', 'ИД_ВЕРСИИ', 'REVISIONID' ], 'revisionday' => [ '1', ' ВЕРСИН_ДЕ', 'ДЕНЬ_ВЕРСИИ', 'REVISIONDAY' ], 'revisionday2' => [ '1', 'ДЕ_ВЕРСЕШ_2', ' ВЕРСИН_ДЕ'_2', 'REVISIONDAY2' ], 'revisionmonth' => [ '1', ' ВЕРСИН_БУТТ', 'МЕСЯЦ_ВЕРСИИ', 'REVISIONMONTH' ], 'revisionyear' => [ '1', ' ВЕРСИН_ШО', 'ГОД_ВЕРСИИ', 'REVISIONYEAR' ], 'revisiontimestamp' => [ '1', ' ВЕРСИН_ХЕНАН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_ВРЕМЕНИ_ВЕРСИИ', 'REVISIONTIMESTAMP' ], 'revisionuser' => [ '1', 'ДЕКЪАШХОЧУН_ВЕРСИ',\n'__КЕРЛАЧУ_ДЕКЪАН-ТӀЕ_ХЬАЖОРГ__', , ], 'nonewsectionlink' => [ '1', '\n__КЕРЛАЧУ_ДЕКЪАН-ТӀЕ_ХЬАЖОРГ_ЙОЦАШ__', , ], 'currentversion' => [ '1', 'КАРАРА_ВЕРСИ', 'ТЕКУЩАЯ_ВЕРСИЯ', 'CURRENTVERSION' ], 'urlencode' КОДАШ ЙИНА АДРЕС:', 'ЗАКОДИРОВАННЫЙ_АДРЕС:', 'URLENCODE:' ], 'anchorencode' => [ '0', ' БИЛГАЛОННА КОДАШ ЯР', 'КОДИРОВАТЬ_МЕТКУ', 'ANCHORENCODE' ], 'currenttimestamp' => [ '1', ' КАРАРЧУ_ХЕНАН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_ТЕКУЩЕГО_ВРЕМЕНИ', 'CURRENTTIMESTAMP' ], 'localtimestamp' => [ '1', 'МЕТТИГЕРАЧУ_ХЕНАН_БИЛГАЛО', 'ОТМЕТКА_МЕСТНОГО_ВРЕМЕНИ', 'LOCALTIMESTAMP' ], 'directionmark' => [ '1', ' ЙОЗАНАН_АГӀО', 'НАПРАВЛЕНИЕ_ПИСЬМА', 'DIRECTIONMARK', 'DIRMARK' ], 'language' => [ '0', '#МОТТ', '#ЯЗЫК:', '#LANGUAGE:' ], 'contentlanguage' => ['ЦӀЕРИЙН_МЕТТИГАШКАРА_АГӀОНАШ_:', 'СТРАНИЦ_В_ПРОСТРАНСТВЕ_ИМЁН:', 'PAGESINNAMESPACE:', 'PAGESINNS:' ], 'numberofadmins' => [ '1', 'АДМИНИСТРАТОРИЙН_БАРАМ', 'КОЛИЧЕСТВО_АДМИНИСТРАТОРОВ', 'NUMBEROFADMINS' ], 'formatnum' => [ '0', ' ТЕРАХЬ_ДӀАДАЙАР', 'ФОРМАТИРОВАТЬ_ЧИСЛО', 'FORMATNUM' ], 'padleft' => [ '0', ' ЮЗА_АЬРРУ_АГӀОРА', 'ЗАПОЛНИТЬ_СЛЕВА', 'PADLEFT' ], 'padright' => [ '0', ' ЮЗА_АЬТТУ_АГӀОРА', 'ЗАПОЛНИТЬ_СПРАВА', 'PADRIGHT' ], 'special' => [ '0', 'белхан', 'служебная', 'special' ], 'defaultsort' => [ '1', 'ӀАД- КАТЕГОРИН_ЧУРА_АГӀОНАШ_', 'СТРАНИЦ_В_КАТЕГОРИИ', 'PAGESINCATEGORY', 'PAGESINCAT' ], 'pagesize' => [ '1', 'АГӀОНАН_БАРАМ', ТОБАНАН_ЧУРА_ТЕРАХЬ', 'ЧИСЛО_В_ГРУППЕ', 'NUMBERINGROUP', 'NUMINGROUP' ], 'staticredirect' => [ '1', , , ], 'protectionlevel' => [ '1', 'ЛАРЪЯРАН_ТӀЕГӀА', 'УРОВЕНЬ_ЗАЩИТЫ', 'PROTECTIONLEVEL' ], 'formatdate' => [ '0', 'терахьран_барам', 'форматдаты', 'formatdate', 'dateformat' ],\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Декъашхо:Simba16/MessagesCe.php&oldid=5239989»\nТӀаьххьара хийцам бина 2020, 25 октябрь 19:10\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 25 октябрь, 19:10.


Mount Kailash Resort Pokhara 2*, Покхара, Непал — рейтинг, отзывы туристов, фото, карта, туры в отель\nMount Kailash Resort Pokhara 2*\nГлавнаяСтраныНепалГорода НепалаПокхараОтели ПокхарыMount Kailash Resort Pokhara 2*\nБыстрый подбор туров в Mount Kailash Resort Pokhara 2*!\nУдобное бронирование туров в Mount Kailash Resort Pokhara 2*. Специальные предложения от проверенных туроператоров. Заказ дополнительных услуг.\nОтправьте заявку на подбор тура в Mount Kailash Resort Pokhara 2*\nMount Kailash Resort Pokhara 2* в деталях\nHotel Holy Heaven 2* Покхара 0,0 км.\nHotel Grand Holiday Pokhara 3* Покхара 0,1 км.\nTemple Tree Resort & Spa Pokhara 4* Покхара 0,2 км.\nHotel Splendid View 2* Покхара 0,2 км.\nGlacier Hotel Pokhara 2* Покхара 0,3 км.\nHotel View Point 1* Покхара 0,3 км.\nHotel Fewa Holiday Inn 2* Покхара 0,3 км.\nHotel Himalayan Inn 2* Покхара 0,3 км.\nHotel Diplomat Pokhara 2* Покхара 0,3 км.\nBase Camp Resort 1* Покхара 0,3 км.\nГоркха 52,7 км.\nЧитуань 84,4 км.\nДжхавани 88,2 км.\nЛумбини 104,4 км.\nДаман 123,1 км.\nПатан 147,4 км.\nКатманду 148,2 км.\nНагаркот 162,6 км.\nДжуликхел 170,1 км.\nБхактапур 172,3 км.\nАэропорт Покхара 10,0 км.\nНациональный парк Читван 86,4 км.\nРуины храма Майа Деви 106,0 км.\nХрамовый комплекс Сваямбунатх (Обезьяний храм) 141,3 км.\nБашня Дхарахара 143,9 км.\nАэропорт Трибхуван (KTM) 146,7 км.\nХрамовый центр Боднатх 147,6 км.\nХрамовый комплекс Пашупатинатх 149,5 км.\nНациональный парк Сагарматха 290,7 км.\nПокхара Покхара 1,9 км.\nМананг Катманду 47,8 км.\nГоркха Горкха 53,8 км.\nTribhuvan Катманду 148,4 км.\nВместе с Mount Kailash Resort Pokhara 2* обычно смотрят\nPokhara Grande Hotel 4\nShangri-La Village Pokhara 4\nКатманду 19:54 (GMT+05:45)\nБхактапур 19:54 (GMT+05:45)\nГоркха 19:54 (GMT+05:45)\nЛумбини 19:54 (GMT+05:45)\nПокхара 19:54 (GMT+05:45)\nНепал / Покхара / Mount Kailash Resort Pokhara 2* Ссылки раздела\nОтдых в Mount Kailash Resort Pokhara 2*\nПоиск туров в Mount Kailash Resort Pokhara 2*\nФото Mount Kailash Resort Pokhara 2*\nКарта Mount Kailash Resort Pokhara 2*\nОтзывы о Mount Kailash Resort Pokhara 2*


1 августа в 10:04 (2013 г.)\n… уьш а кхетта хила тарло, яздархочун йиш хIунда яц оцу тIом бохучу, хаддаза эхь дайна лелаш долчу саоьцучу боьхачу зуламан бала ца кхача. Дуккха а тIемашкахь дакъалаьцна ас, цундела и гIуллакх сайна марзделча санна, чIогIа марзделча санна хеташ а ву. Амма хIокху книгин автор кхоччуш тешна, тIам тIехь леташ берш уггаре а башха нах хиларх, хьалхенгахьа мел гIоьрти, цигахь гурш кхин а башха хиларх; ткъа тIом боккхуш а, болош а, латтош а берш – хьакхарчий ю, экономически къийсамаххий, цу тIехь саяккха йиш хиларххий бен, кхин ойла еш йоцу.\n«Прощай, оружие!» романан дешхьалхенера)\nУьш Бесланехь хьалабехира. Тхан вагона чу кхаьчна салтий, ах сов еса хилла и хьалаюзуш, буьккъа дIатарбелира. Виъ тхуна дуьхьаларчу гIента вуьйжира, царех йисттераниг шен накъосташна букътоьхна а нислуш.\n«Оцу жоьжагIати чуьра суо дийна араваларх хIинца а тешаш вац со, – элира, доккха са а даьккхина, цхьамма.\n«Со а», – алар бен, кхин дош ца хазош, тIетайра шолгIаниг. Iадийча санна, йилбазбIаьра вогIавелла Iачу вукху шинна айкхдуьйлург а изза дара.\nЦхьанаэшшарехь техкаш, цIерпошто эцначу боларца дукха сиха набаран тар тийса йолийра тIеман арарчу хьожанех боьттинчу салташна. Царех кхера Iемина бераш суний, шайн нанний тIехьа а тебаш, хIоьттинчу тийналлехь коьрта чу хьийзара дукха хан йоццуш язйинчу стихашкара хьалхара могIанаш:\nСтешха дуьйлу набарх\nБерийн мерза гIенаш.\nЦеран къинойх вогуш,\nСо кху юьртах ваьлча…\nЮьртах а, махках а ваьлла, 2000-чу шеран юьххьехь доьзал тIамах бадийна воьдучу суна а, шаьш цунах – тIамах – девлла моьттинчу срочникашна а ган а, хаза а дисина кхин а дукха хиллера, тIаьхьа хиндерг хьалхачул ирча а долуш. Амма, кицано ма-баххара, герзо йинчу чевнашна муо хьаьвзаш а хиллера. Дашо йинарш карлайийлар тIаьхь-тIаьхьа Iийжаме хилахь а…\nЮьртахочо Сайгираев Мусас хатталц, тхайн юьртан цIарах цIе туьллуш, Бабченко Аркадийс книга арахецнийла а ца хаьара суна, я цуо язйина хIума ешна а вацара со. Цкъа-делахь, ас дукха йоьшурш стихаш ю, наггахь поэзина тIенисвелча, кхаъ а хуьлуш. ШолгIа-делахь, Довлеткиреева Лидия хIинцалерчу стихашка ма-хьежжара, хьоьжу со хIинцалерчу прозига: вайн керлабевллачу яздархойн «жовхIарша» цунах дог а даьккхина, тIаьхь-тIаьхьа иза – проза – кIезга йоьшуш. Ткъа арахьарчу яздархойн со еша кхиъна «окопная правда» бохучу могIарера «вайн тIеман» проза шена дукха хан яйъал мехала а ца хеттера суна, цу тIера коьрта хIуманаш нохчий сийсазбеш хуьлу дела. Ала догIучохь оцу прозина дуьхьал дош алар цуьнан авторшна эрна реклама яре дерза тарлуш хетарна, вист ца хуьлуш а Iийнера, церан тобанах болчеран юьхь яггал, церан жаргонехь аьлча, «Маканинна тIера дIалуш», шех бIаьрг бузийнчу вайн Лидас динарг кхачаме хеташ. КхозлагIа-делахь… ХIан-хIа, иза кхузахь ца хьехор вай…\nДоцца аьлча, Сайгираев Мусан хаттаро гIеххьа юьхьIаьржа а вина, тIе ма-нисвелли, Бабченкон книга ийцира ас, иза хьалха ешийта Мусага а елира.\nСтенна делахь а, и книга сайга юхаерззалц, Лермонтовх ойланаш йина ас, Кавказски тIамехь цо лаьцначу декъах вайна ца товш долу хIуманаш карладуьйлуш. Генара хьежош, нохчашна нийсалгIа топ еттачаьрца хилла бохуш вуьйцу и. Таханлерчу маттахь снайпер ала тарлора цунах. ХIетахь цо байина нохчий мел-мичара-мила хилла – иза билггала хууш а дац, хаа гIерташ, чIир лоьхуш а вац цхьа а. Хенан йохалла, чов йоьрзуш, дов а дирзина. Ткъа Лермонтов дуьненна а гIараваьлла яздархо санна висна исторехь. Цуьнан дахарера нохчашна ца товчун хьокъехь шен цхьана стихотворенехь Сатуев Хьусайна а яздора:\nДика ду-кх, поэт, хьо\nДадех ца кхетта,\nЦо шаьлта иръечу\nШуьшиъ а цу бердехь\nХир вара летта –\nДов дечохь цхьанна а\nЦа хуьлу беркат.\nДика ду-кх и дов а\nСан коча даза –\nЛуьра бехк хин барий\nПоэт, ахь вийнехь и\nСан дера дада,\nНохчашна со, поэт,\nХир варий тIаккха?\nДика ду-кх шуьшиъ цу\nВер-ваккхар ца хуьлуш,\nОцу стихотворенино карлайоккхург Лермонтовс язйина «ГIалгIазкхийн аганан йиш» ю. Жимчохь дуьйна нохчашка цабезам кхоллар паччахьан Iедалан политикица догIуш хиллехь а, Лермонтовс яз ма-ярра-м лекхна хир яц и наноша берашна. Хетарехь, оцу эшарца гойтург нохчашна юххе баха ховшийнчу гIалгIазкхийн дахарехь хIетахь сингаттам латтийна ладоьгIийла ю. Вукху агIор, нохчашца оцу Iедало бен тIом шайн нахана гергахь нийса хетийтархьама, бехказлонна яздина, охьадиллина литературни «тоьшалла» лара а мегар ду и.\nЦул тIаьхьа яьхкинчу хенашкахь а кхин гIолехь ца гайтина нохчичун васт. Юккъерчу школан дешархошна классал арахьа шаьш-шайна еша магийнчу книгийн сери яра «Просвещение» издательствос 1980-чу шерийн юьххьехь арахоьцуш. Цу юкъара 4-чу классана леринчу книгехь Лермонтовн кхо-йиъ говзар яра, царех цхьаъ – и «Аганан йиш» а йолуш. Книга вовшахтоьхначеран Iалашой, дешархоша цунах оьцун йолу мехаллашший шеконе яра. Цкъа-делахь, кхетам чIагIбалаза бераш дара (хIинца а ду) 4-чу классера дешархой, шолгIа-делахь, шаьш-шайна еша езара цара уьш, хьехархочуьнгара цхьа а кхетам-къастам а боцуш. ХIун ойла кхоллалур яра нохчех оцу берийн?! Царна юкъара божабераш эскаре доьлху хан тIекхаьчча, жIаьлина даьIахк санна, нохчашна суверенитет марзйира Россин керлаваьллачу паччахьо. Цунах Iехабелла, маршо яккха арабевллачу нохчашна тIамца дуьхьалбаьхна салтий – и книгаш йоьшуш, хьалакхиъна хIетахьлера бераш дара.\nЦеран чкъурах лара мегар ду 1977-чу шарахь дуьнен чу ваьлла Аркадий Бабченко, 1996-чу шарахь Нохчийчу тIомбан хьажийна волу а, и тIом бахьанехь яздархочун цIеяхна волу а. ТIамехь уггаре а кIезга бехкениг салти ву лаа олуш дац. Цунна тоьшаллаш деш ю Бабченкон проза. Юьхьанца, иза йоьшуш, хетало, нохчех лаьцна алссам дуьйцуш ца хилча, цунна тидам бан а оьшурий техьа, аьлла. Амма и ешар гена мел дели а, хаало, Бабченкос вайх дуьйцурш вайна ца тахь а, цо шайх дуьйцу цхьадерш нохчашкахьа а хилар. И вайгахьа долу тоьшаллаш довзар а, даржор а церан харцонна кIелйисинчу вайн юкъарчу бакъонгахьа узуш санна хеташ, Бабченкос зорбане мел яьккхинарг еша хьаьжна со.\n«Взлетка» цIе йолчу шен повестехь цо гойту, тIаме дIа а кхачале, салтичо ловш йолу хало, цуьнгара бала, цунна тIехь латтаден таIзар. Дешархочуьнга цунах къинхетам бойтуш, кхуллу автора салтичун васт. Кхуллу аьлча а, цо даредо, ткъа дешархочунна и салти а, цуьнца лелларш-лелийнарш а, сурт санна, дуьхьалхIуьтту. И салти хьан махка тIомбан хьажийна хиларх йолу ойла юхайоккху оцу декъазчу суьрто. Веана а воцуш, валийна ву и. «Мы едем» дийцар тIехь цо ша а ма-баххара, оккупантах тера велахь а, шена тоьхна хан яккха езаш ву иза. Даймехкан декхар боху бехказло хьехош а яц. И бехказло иза валийначеран ю. Амма массеран а юкъара хиллачу Даймехкан дуьхьа, арахьарчу мостагIчунна дуьхьалоян чIагIоеш, мацах вайгахь кхиош, дахчош хиллачу сийлахьчу декхарна аьттехьа а дац и.\nТIеман дайша цIархазмана меттабуьххьехь хIуъу бехказло керчаярх, шен чохь, шен доьзална юкъахь иккхина дов тIамца къастор – иза доьзална доладан гуьнахь цахилар ду, Даймехкан декхар дац. Мехкан коьртачу дарже нисвеллачун цхьабоссачу тергамехь хила беза берриге а махкахой. Церан массеран а юкъара бакъонаш ю цо ларъян езарш, шена дуьхьалваьлла цхьаъ сацорхьама, бехк-гуьнахь доцу масийтта а ца вуьйш. Я къомах цхьа тоба галъяьллехь, бехк дийнна къоман коча а ца тоьттуш…\nКхин долчаьрца цхьаьна и бахьанаш а дара, мостагIа чугIоьртича, маьрша нохчи араваьккхинарг а, гIараяьллачу эшарехь ма-йийццара, ярость благородная цуьнгахь гIаттийнарг а. Iилманца болчу кхетамо мухха тидахь а, махкара цкъа дIадахна эскар юха а дозанал чоьхьадолуш хилча, иза арахьара а хуьлу, тIамца дагIахь, мостагIа лара а догIу. Оцу эскарца бертаза валош волу салти хьаькамийн омрано валош ву. Цунна дуьхьалваьлла нохчи шен сица хаалучу декхаро араваьккхина а ву, иза цуьнан бертаза хуьлуш а дац. И шиъ тIамехь дуьхь-дуьхьал нисваларо шинггехь а гIаттошйолу майралла а шина кепара, шина орамера ю: нохчийчун – сий лардеш, вукхуьнан – са лардеш. Шеко йоццуш, жертвы войны, аьлла, цIеяхначарах а ву и ший а.\nБабченкон «Взлетки» тIера турпалхо – наггахь иза нислуш ма-хиллара, ша автор ву – Бабченко Аркадий. Иза, хьалха ма-аллара, шен лаамехь вац, шена тIедеънарг ловш а, тIедиллинарг кхочушдан дезаш а ву. Къомана болу кхерам цуьнгара схьаболуш бац, амма къомана ницкъ цуьнгахула беш бу – цунна а ницкъбечеран цIарах и белахь а.\nШен цIарах дуьйцу Бабченкос «Моздок-7» тIехь а. Салтичунна тIера дIа лакхарчу эпсаршна тIе кхаччалц тIамах кхеташ эскарехь цхьа а цахилар гойту цо. «Конституционни къепе меттахIоттор», «контртеррористически операци» боху цхьа а маьIна доцу цIерш дуьххьалдIа эзарнаш адамаш дайа бехказлонна техкина хиларх а кхета и. Нохчийчу (тIаме) дIакхачале, Моздокехь шайн рогIе хьоьжуш Iачеран вовшех дагабийларшкара бу и кхетаме цакхетамаш. Цига вахийта, аьлла, Бабченкос яздина рапорт а кхузарчу дедовщинех кIелхьарвалархьама яздича санна ду, тIамехь валар дуккха а гIолехь хеташ. ТIаме чукхисса гулбинчу салташна юкъахь гIийлачунна ницкъбар, маьршачу хенахь эскарехь лелла дедовщина а йицъеш, инзаре-къиза хилар сица кхето хала ду. Тахана-кхана (я хIинццехь) валар-висар къаьстачу халачу киртигехь юх-юххехь нисдала тарлуш долу адамаш, боккхачу балано гергабалабен мисканаш санна, вовшашца къинхетаме а, лераме а хила безар хьоьху бакъонца кхиийнчу кхетамо. Амма иза, иштта а доцуш, Бабченкос ма-гайттара хиларо ойла хьийзайо, оцу къизаллин бахьанаш, орамаш ца гуш. Юха уьш – ойланаш – кегало, хIетахьлера, Советийн заманера масалш карладохуш. Дедовщина бохучу дашна зорбане некъ бастале хиллачу, эскаре даханчу цхьадолчу берийн декъий цIакхоьхьуш хиллачу маьршачу заманера масалш... И салтдаьхна бераш Iаморашкахь кхелхина, олий, доьрзура, дукхахьолахь. 80-гIа шераш юккъедахча, Советски эскаре вигина волу Сатуев Хьусайнан кIант Анзор а цигара дийна цIа ца веара. Цуьнан къина язйина стихаш ю Хьусайнан:\nКог лаьттах ца кхеташ, сихвелла ваха,\nАхь маса идийра юьртара некъаш.\nТешначу бехкана хьо генаваккха,\nХьан хилла делара лечанан тIемаш.\n«Варийлахь! – бехира, хьо новкъа волуш, –\nОсала ца хуьлуш верзалахь цIехьа».\nХьо дийна цахилар дагахь а доцуш,\nХьан кехат яздина хиллера цIеца.\nМоьттина дацара, барми тIе вуьллуш,\nВиначу нанас хьо вохьур ву юьрта.\nМа бакъ ца хетара, хьо тийна Iуьллуш,\nХьайн къина елхийта ахь нана юьту.\nМа гIape ахь юьрта еара Iуьйре,\nIовжийна юьртахой тезета хIиттош.\nХьан ловзар дер бохуш кечйина уьйтIе,\nБалано шорйина, хьан къина йилхи.\nЦа кхии хьан лараш некъашка ерза,\nХьан оьмар язйина хиллера йоца.\nМа даьсса дити ахь дахаран терза,\nДеша а ца кхуьуш безаман йоза.\n«Законехь болу къуй» санна, ца гун кеп а хIиттош, Iедало магийтина зуламе харцо яра дедовщина бохург.\nАмма, юха а Бабченкон турпалхочух аьлча, боьршачу стеган амал хьошуш йолу и харцо лан хала делахь а, тIамна герга мел гIоьрти, цигара хаддаза дуьхьалкхоьхьу декъийн киранаш тергалдечу цунна, тIаме а вахна, эрна хIаллакьхила а ца лаьа. Иза гойту, да цомгуш хилла, алий, цIавеха ша, бохуш, нене цо яздинчу кехато. Цунах бахьана а долий, – да веллачу кхачахь а – отпуске а воьдий, хьалхарчу тIамах дийна чекхволу иза.\n«Iалхан-Юрт» повестехь дерг Артеман цIарах дийцахь а, и турпалхо а изза Бабченко хилар гучудолу, автора шен цIарах яздина «Игорь» боху дийцар доьшуш. Артем шолгIачу тIаме веана ву. Валийна а воцуш, – веана. Хьалхарчу тIеман хенахь гиначой, лайначой цецваьккхина, Iадийна, кхерийна волчу цо шолгIачу тIаме схьаеъна шен синцамгар. Кхерийна стаг къиза а, кхераме а ву. Цуьнгахь герз делахь-м, муххале а. Мича детта а ца хууш, ца кхоош дIадеттар ду цо иза, ша ларвархьама (шина а тIеман хенахь вай дуьненан балех даха баьхкинчара вайна чу ма-деттара).\nХьалхарчу тIамехь дийна висарх тоамбаран метта, тIеман чам а кхетта, оцу синцамгаро шен лаамехь тIаме юхавалийна контрактник ву иза. ХIинца цо ларъян тIелоцург – ур-аттал, цIерхазмана а – сийлахь-еза чIагIо яц, ахчанца юсту контракт ю. Даймохк бохург коьрта дац цунна. Хьалхалерчу салтичул кхераме а ву и, сица цамгар йолу муьлхха лазархо санна. Амма лазаран чарп тIераяларх тера хета повесть чекхйолуш цуьнан хилла ойла: кхара деттачу герзах ловчкъа ларми чу хьаьлхина маьрша нах – бархI шо долу йоIIий, воккхастаггий – ша бахьанехь байина хилар гуш. Шен бехкенна и йоI ялар хала ловш ву Артем. Ша билггала тешна воццушехь, хетарехь гойту цо комбатана шайна герз детта меттиг – эвлйистера цIа. Амма цунна тарделларг бакъ ца хуьлу. Цундела, и халонга долий, ша-шена тоьхна лечу хьоле воьрзу иза, тоьпан биргIа бага а юллий…\nХIун дара цуьнга лаг ца озадайтинарг? Хаттарна жоп «Розовые пряники» дийцарехь карадо. Кхеран полк Нохчийчу схьайолаеллачу хьалхарчу дийнахь-бусий хиллачух лаьцна ду дийцар. Оцу хьалхарчу буса кхарех цхьаъ, ша-шена тухий, ле. Ма-барра тIом ган а гале, лайна кхин хало а йоцуш, кхеравелла, ша-шена тIе куьг даьхьначу салтичух кхардар а, къахетар а эделла а долуш, кхуо дагахь чIагIо йо, хIуъа хиларх а, ша-шена тоьхна лийр вацара ша, олий…\nИ сурт карладаьлла, юхаваьлла хила а мега «Iалхан-Юрт» повестера Артем, ша-шена тоьхна валарх…\nШен гIалат бахьанехь жима йоI хIаллакьхиларан ойланаша хьовзийнчу Артеман кийрахь тохаделларг къинхетаме дог дара. Амма, шелоно маргIал санна, дукха сиха дахьийра иза. Цунна шенна а хаалуш, стаг леш санна, кхузахь цуьнан дегIан чорхах дIакъаьстира адамаллин са, цуьнан метта салтичун са доьссира кийра. Кхин дIа йолчу хенахь оцу «эрначу» ойланаша хьийзорвоцу дика салти хир ву цунах: лаза дог доцуш, къинхетаман хьаса боцуш, дуьненна а дарвелла волу салти. Оцу ойланехь чIагIъелла шен синцамгар эцна гIур ву и, кхузара ваьлча, Грозный-гIалина тIелата а.\n«Iалхан-Юрт» повесто чулоцург 2000-чу шеран хьалхарчу деношкахь хуьлуш ду – де-буьйса гергга йолчу хенан йохаллехь, 4-5 январехь. Дуьйцург – хIетахь Iалхан-Юьртахь а, цунна гонах а хиллачух ду. Басаевца Грозный-гIалара арабовлучу нохчийн тIемалошна эвлйистерчу уьшал чохь кIелойина Iийначу дийнна бIонах ала хаац, амма Артем дуьххьара кхаьчна вац Iалхан-Юьрта. И гучудолу «Новый год» дийцарехь, «со времен мародерничьего варенья в Алхан-Юрте», аьлла, цо хьахорца. Керлачу шеран буса бохуш ду и, цул хьалха хиллачух лаьцна а, «Iалхан-Юрт» повестехь дерг доладалале а. Ша повесть документальни яцахь а, хиллачунна гергадалийна ду цу тIера цхьадолу хIуманаш. Оцу деношкахь, билггал долуш, юьрта чу дукха герз а тоьхна, нахана даккхий зенаш-зуламаш а дина. Ларми чу оцу герзах бевдда боьлхучу ИбрагимовгIеран доьзалера бархI шо долу йоI а йийна, дена еза чов а еш. ХIоъ-молха тIундалар бахьанехь, хьажийнчу дIа ца кхочуш, маьршачу нехан керта кхетта шайн йоккхатоп, аьлла, бехказволу кеп йинера юьртахь бисинчу нахана дуьхьалхIотта, бIо гонах а баьккхина, веанчу подполковникан погонаш йолчу эпсаро. Цул хьалха а, тIаьхьа а куьг-бехкечу эпсаршкара хийла хезна долчу оцу чордачу «юьхьIаьржахIиттарша» хьехна ю «ГIалат» боху стихотворени:\nБелхар ду, хетарехь, эрна –\nОрца дац деха я дала.\nАганахь Iуьллу бер дерна\nЖоп хьаьнга доьхур ду Дала?\nХьажийнарг нийса ца кхетта –\nМискъалан зарратал гIалат.\nЙоккха топ, цIа лоцуш, кхетта,\nГIора ца дисча дIакхача…\nГуо къовлуш, тIедеъна эскар\nЛаьтташ ду, «бехказло» ялхош.\nБехкедерг – хеташ ву эпсар –\nШирделла тоьпан хIоъ-молха.\nЦа хезаш шега ден хеттарш,\nКадаме вуьйлу и воьхна…\nХIоъ дIа ца кхаьчначу меттехь-м\nОбаргийн пхьоьха дIайоьхна.\nЦхьайолчу меттигийн цIерш повестехь автора нийса юьйций техьа боху шеконаш а хилла сан, и меттигаш билгалъяха Iалашо а йоцуш. Масала, Гикалон поселкана юххехь хиллачу штабера дIабуьйлало хIорш Iалхан-Юьрта баха. Дуьхьала болчу новкъахула бахча, Iалхан-Юьрта чу аьтту агIор хьовза безара, амма автора аьрру агIор хьовзуьйту. Уьш гуотесна бахна хуьлуьйтур вай. Кест-кестта элеватор а хьехайо повестехь. СхьахIуьттучу суьртаца, иза ЦГФУ олуш хилларг ю – гIалин, юьртан дозанехь хиллачу заводан цхьа установка. Цу хьокъехь-м автора ша а юьхьанца шеконца яьккхина цуьнан цIе. Цундела иза а, важа а, кхиндерш а (масала, шолгIачу тIамна тиллина йолу «контртеррористически операци» боху цIе хьалхарчу тIамехь хьехор) дукха маьIне йоцу «ляпаш» санна тида мегар ду, Бабченкос язйинарг – юха а – документальни хIума цахиларе терра.\nПовестехь вуьйцу воккхастаг а (йоьIан дедушка) автора шеггара юкъавалийна я, кхечунхьа лелларг кхузахь хиллачух тарделла. Амма оцу воккхачу стеган метта дахарехь милла а нисвала тарлора, цу Iалхан-Юьртара волу со а. Иштта дирзинехь, мацца а цкъа, цул тIаьхьа, Сатуев Хьусайнан лирически турпалхо санна, дагахьбалламо я юьхьIаьржоно хьийзор варий техьа Артем я автор, яздархо вийнарг а хилла? Сан юьртана голаьцна Iийначарех волу Бабченко-м (автор а, цуьнан турпалхо а), коьрта долчунна, зIе латтош, радист я связист хилла ву, амма буса-Iуьйккъехь чу а лилхина, суна таIзар а, талор а динарш цуьнан накъостий ца хилла олийла а дац. Суна баьхкина, Iийнехь-м, хIун дара?.. Уьш массо а – къаьсттина оцу муьрехь Нохчийчохь балебевлла лелларш – хьалхарчу тIамехьчул къиза а, саьхьара а бара, лата дардина жIаьлеш санна. ТIамо дуьхь-дуьхьал хIиттийначара вовшийн синош дахар-м кхеташ санна ду. Ца кхетарг дара маьрша нах байар а, уьш сийсазбаран тоьшаллаш ган а доьгIна хилар: дена хьалха йоI хьийзош, вешина хьалха йиша хьийзош, тIаккха – и мехкарий байале хьалха – берана уохьа кхиазчу церан накхош тIе сигаьрканийн юьхьигаш Iуьттуш… Кхочушхиллачу Iалашонна тIадам таIор санна…\nДеэшна гучу хIокху бераша а лелийна техьа и тайпа къизаллаш, бохуш, хьежна со, тIамера арабаьхна, тхайца вагона чохь нисбеллачу салташка… Лелалург хиллера. ТIамо хуьйцуш хилла адам…\nХьалхара тIом марсабаьлла боьдучу хенахь а «нохчий мостагIий бу я бац?» бохучу хаттарна жоп лоьхуш ма бара оцу тIеман кIуьрла кхиссаза болу «Моздок-7» дийцарера церан нийсархой. Дозанал сехьадевлча, гиначу суьрташа шаьш оккупантех тера а хетийтина царна. Ткъа хIинца, 2000-чу шеран январехь, шаьш паргIато яхьаш даьхкина освободительш ду моьтту Бабченкон «Кусок чужой войны» дийцаран турпалхочунна. Шен коьрта Iалашо Грозный мостагIашкара схьаяккхар а лору цо. Уьш гуш бацахь а, цара герз ца деттахь а, гIали чохь берш мостагIий хеташ ву и... Иштта муха хетар дац, хIеттахь мехкан мукъ каракхаьчначу лакхарчу коьртакомандующис, гIали чохь бисинарш боевикашший, цаьргахьа узуршший бу, аьлла, хIара а тешош, дийнна дуьненна дIакхайкхийна хилча? Цул сов, суьдехь я ЗАГСехь лушдолу бакъонан кехат санна, инарла Булгаковс деана омра а ма дешна кхарна, шийтта шарал лакхарий, кхузткъа шарал лахарий хенаш ерш – стиэн а, боьрша а – боевикаш бу, аьлла. Талорашна, таIзаршна, байаршна бехказлонна бен, кхин стенна оьшура и тайпа хабарш а, кехаташ а. Хьехамчаш-м болуш ма барийца. Масала, ша оьрсийн националист хилар лечкъош воцчу Крылов Константина цIийх ца Iебачу шен накъосташца цхьаьна хьехарш дира, дуккха а, Iаламат дукха нохчийн декъий охьадахка деза (цхьана Нохчийчохь дехкина а ца Iаш), бохуш. ТIеман дайша оцу хьехаршка дика ладоьгIначух тера ду.\nДуьйцучохь а, дечохь а хьалхеяьккхина лелачу оцу харцоно латтош болу сингаттам кху стихашкахь а хьахийна ас:\nБуьрса нохчо Терках\nВуьйлу баьхна мур,\nХьан аганчохь техкош,\nИзза бен, кхин Iаьмма\nХIума доцуш сох,\nТергал а ца еш сан\nСан маршо а хьаьшна,\nБи ахь суна го.\nТешамза йи кетIе,\nШелби ахь сан кхерч,\nЖIар латий сан хье тIе,\nЮха ери керт.\nКоша вахна гоьллелц,\nХарц дуьненах воьлла\nВолуш воллу со.\nКIайчу гIенийн кхелах\nСинойн ловзар гуш,\nТешадо ас Делах\nЯьсса ю сан пхьоьха,\nЯьсса ю сан керт,\nКъуьйсуш дIасакхоьхьуш –\nЦIий хуьйдина цIет.\nТIаьхьуо, контракт чекх а яьлла, ша маьршачу дахаре юхавирзича, Бабченкос (автора) цхьана интервьюхь даредийр ду, шен мостагIий Москвахь бара, ткъа нохчашца мостагIалла хилла а дац, дан а дац шен, аьлла. Нохчийчу кхачар бахьанехь яздан волавеллачу цунна ша башха яздархо а ца хета.\nХIетте а, исбаьхьаллин агIор чIагIделла дацахь а, Бабченкон йозанаш – литература ю, уггар хьалха – «Iалхан-Юрт», «Взлетка» повесташ а йолуш. Важа цуьнан дийцарш дагалецамийн кепехь яздина а, публицистикех тера а, билггала публицистика санна маьIне а ду. Бехк тIететтар, юхаийзор а доцуш, шен, кхечеран бакъонаш ларъяр а ца лоьхуш, дуьненан харц гIиллакхашна къарвеллачо санна, охьаяздо цо. Iедална бале вала а ца гIерта, эскарера ирча хьал ма-дарра гойтуш велахь а. Бакъонна тIегIерта журналист санна, кхераме вац яздархо Бабченко. Иза санна, тешнабехках а, жоьпе озорах а ларвала везаш а вац и. Журналистан жоьпалла цо ялочу факташца (я уьш бакъ-харц хиларца) доьзна делахь а, яздархочун цхьа экама «бехказло» ю – цо язйийраш литературно-исбаьхьаллин хIуманаш хилар: Iедалан идеологига а, иза дIакхоьхьучу нехан хьежамашка а хьаьжжина, васхала хьалаяха а, «туьйранаш», аьлла, сийсазъян а йиш йолуш. Амма цунах а бехказло хир яц яздархочунна, нагахь санна ша йозанашкахь ма-гайттара долу харц дуьне нисдан я хийца Iалашо йолуш иза урамехь а, хаамийн гIирсашкахь а меттахвалахь. Иштта ца хуьлийла а дац, хIунда аьлча, шайна тIехь цхьаннах а цатешаран къинош долчу, цхьаннах а ийзалуш а, цхьана а кепарчу жоьпалло юхаийзош а боцчу, шаьш чIогIа маьрша хетачарах ву и. Маларехьай, зуламашкахьай бовлу ишттанаш, ткъа хIокхо – тIехь лаьттачу Iедална ша резацахилар нахала доккху. «Iалхан-Юрт» повестехь Ельцинан Iедал емалдар цунна магийтина хиллехь а, карарчу Iедална лер бахьанехь уголовни жоьпе озаво Бабченко. Ткъа бахьанаш-м шуьйро ма дуй, цунна шенна ма-хаъара: кхуьнан проза туьйранийн жанрера цахиларх цхьайолу сема органаш дика кхетар а, цхьадолу хIуманаш ма-дарра дийцар цара кхунна дуьтург цахилар а. Оццу могIарера ду Бабченкон прозера чухулара тоьшаллаш а: эскарехь лела законаш набахтехь санна хиларрий, цигахь сийлахьверг закон лардийриг а воцуш, и талхош верг хиларрий.\nТIеман тема юьйцучохь туьйранаш хьахаделча, кинош а яьхна, дийнна махкана схьаэхьна а, хIинца а оьхьуш долу а туьйранаш карладовлаза ца дуьсу. Бакъдолчух тардина, дестийна, инзаре-тамашийна, масане ду уьш, нохчий сийсазбеш, алссам а, кест-кеста а массо а тайпа экранаш тIехь гойтуш. Царех Iехабелларш а, шекбийлинарш а дукха бу. Амма корта болчеран коьрта хилларг а, дерг а цхьа хаттар ду: оццул чIогIа а, каде а, хьуьнаре а, майра а гойтуш волчу салтичо масийтта шаре хIунда балийтина Нохчийчуьра тIом? Оцу хаттарна жоп лоьхуш а, луш а доцуш, кинотуьйранаша шайн идеологически Iалашонаш хецца кхочушйо, Лермонтовн «Аганан йиш» тIаьхьенашна йицъяла ца юьтучара санна.\nИ туьйранаш цхьа а бух боцуш хилар гойту Бабченкос, царна нийсса бIостанехьа тоьшаллаш а далош. Цуьнан проза оцу туьйранех къастош дерг нохчийн тIемалочун васт а ду. Аьлча а, и васт цахилар. ТIом хьанна дуьхьал беш бу, дешархо ца вицвалийта санна, наггахь хьахор бен, кхин, цIарца вуьйцуш я гойтуш вац, дукхахьолахь, «чех», аьлла, цIеяхна волу тIаме хIоьттина нохчи. Иза цхьана Бабченкон прозин исбаьхьаллин агIо гIелъеш долу кхачамбацар хилла ца Iаш, вайн заманахьлерчу керлачу «тIеман» прозин юкъара билгало ю. ХIетте а, «чехаш» ца гайтарал совнах (оцу туьйранашна ма-эшшара, гIийла а гойтуш), царна дуьхьалберш ма-барра гайтарна (чуьраниг арадоккхуш, «сор из избы…» бохург санна), Бабченкон прозерчу къаьхьачу тоьшаллаш тIехь Россехь кестта кино йоккхур ю бохург аьттехьа а дац, и яккха тохабелларш хиллехь а.\n«Нохчийн» тема дIаяьлча, Бабченко яздан хIума доцуш вуьсур ву, аьлла, «Независимая газетан» юххедиллар тIехь «йистхилира» цхьа Козлова Екатерина. Дуьне девзарг а хилла, Бабченкос мел яздинарг а дайира цо, шен сиций, дегIаций долчу гIомаллах лаьцна эвхьаза къоламаш хьекхарца нахалаяьллачу Денежкина Ирина бохучу «яздархочуьнга» иза нисвеш. Мила ю техьа Козлова, яздархойх лаьцна дийца а, церан хиндерг хаа а говза йолу? Цунах аьлла хIума дац, иза Москвара ткъа шо долу стюардесса хилар бен. «Яндексехь» лехча, кхаа авторо бен карладаьхна а ца карадо цуьнан и тидарш. Газетан «Ex libris НГ» юххедилларехь къоначу яздархошна лерина рубрика лелош хиллачу Шаргунов Сергейс зорбатоьхна уьш, девне делахь а, шена а товш хилар хаийтира Бабченкон «Iалхан-Юрт» алсамо теллинчу критика Пустовая Валерияс. Цо иштта даредаро шеконе дуьллу литература талларехь Пустовая цIена а, даггара а хилар. Критикан болх автора язйина яьлларг юьйцуш хила беза моьтту суна, цо язъенйолчун я йоцчун хьокъехь пал а ца туьйсуш. Цул тIаьхьа кхин шина яздархочо а хьахийна Козлова: Краснодарерчу Карасёв Александрий, вайн махкахочо Довлеткиреева Лидияссий. Хетарехь, оцу Козлован ду бохучу дешнашна цаоьшу тидам Пустоваяс бина ца хиллехь, уьш карладаха бахьана ца дала тарлора Карасёвна а, Довлеткиреевана а, хIинца суна а. Кхин цхьаммо а цкъачунна тергалйина яц мила ю а ца хуу Козлова. Нагахь санна иза, цхьана Iалашонца юкъакхоьссина яьсса цIе а йоцуш, боккъал а адам делахь, ша «седа-жайни» тIе хьаьжначул тIаьхьа Бабченкос зорбане яьккхина масех керла повесть а, пхийттех дийцар а гиний техьа цунна? Пустоваяс-м и хIумнаш ешна а хир ю.\nХиндерг мухха нислахь а, цкъачунна Бабченкон сагатдийриг тIеман тема хиларан шеко яц. Цхьана говзарехь аьлларг вукху говзарехь карладохуш а, керлачу, бIегIийлачу кепара юха олуш а меттигаш алссам хиларо а гойту и. Масала, «Дизелятник» повесть. 2006-чу шарахь араяьлла «Iалхан-Юрт» книга ерзийнчу «Автобиографи» тIехь цо жимма дийцина хиллачунна тIера бу оцу повестан чулацам. Оццу книги юкъара «Операция «Жизнь» продолжается…» бохучу дийцаран кийсикца йолайо цо «Маленькая победоносная война» аьлла, цIетиллина подборка а. Схьагарехь, ша хьалха сихаллехь язйина, арахецначунна тIехь юха а белхаш беш ву Бабченко. Керлачу редакцешкахь цуьнан йоза шарлуш хилар а хаало. Цхьана интервьюхь цо ша ма-баххара, книга арахеца сихвеллера иза, хIинца яздархо хила ша кхиъна вогIу аьлла а хета.\nЛитература бахьанехь лаххара а Нобелан совгIате ладоьгIуш волу Бабченко оцу совгIатан да хилахь а, ца хилахь а, «нохчийн тIеман» тема схьаелларца литературехь хьалхе яьккхинарг лору иза. Цул деза а, къаьсттина вайна маьIне а ду цуьнгара даьлла кхин хьуьнар: вай «имане далош», лелийнчу моттаргIанашкахь шиннахьара а эрна Iенийна цIий тIехь хиларций, шегахь кхетаме низам цахиларций маьршачу дуьненна Iаламат кхераме йолу Россера тIеман хьер ма-ярра нахала яккхар. Кхечу кепара аьлча – Лермонтовн стихашкара дуьйна схьа хийцаялаза йолу немытая Россия гайтар. Амма Лермонтовс кхин хIуманаш а ма язйина, «ГIалгIазкхийн аганан йиш» бахьанехь нохчичунна ша йина вас яйян санна, масала, «Валерик», «Измаил-Бей», «Мцыри»… Уьш а цуьнан кхоллараллехь яцахьара, хIинца санна, вайна герга хир варий техьа генара Лермонтов? Оцу хаттаро кхин цхьа хаттар а кхуллу: герз охьа а диллина, вайна гергагIоьртинчу Бабченкос йозанехь динарг кхачаме ду я дац, Лермонтовна санна, цхьадолу хIуманаш цунна а дицдан? Бабченко Аркадийс дуьйцурш а, вай лайнарш а шиннахьарчеран йозанашкара бен ца девза тIаьхьенаш хьалакхиъалц, оцу хаттарна жоп каро хала хир ду.\nЦхьа бахьана а хьаьвзина, цIерпоштан вагона чохь салташца санна, тхо цхьаьна нисделча, тахана цуьнца даггара дийца хIума хир дацара сан а. Бакъду, къовса-м хир дара. ТIелаьцна герз ца хилча, хала ма даций и.\n Ахматукаев А. Цкъа мацца а, цул тIаьхьа. – Соьлжа-ГIала: ИПК «Грозненский рабочий», 2005. А. 42.\n Довлеткиреева Л. Кассандра и Кесарь // Дружба Народов. – 2010. №10. // http://magazines.russ.ru/druzhba/2010/10/do15.html\n Довлеткиреева Л. Чего хочет «Асан»? // Вайнах. – 2009. №3. – С. 61–69.\n Бабченко А. Алхан-Юрт: Повести и рассказы. – М.: Яуза, 2006. – 480 с.\n Сатуев Хь. Дахаран абат. – Грозный: Нохч-ГIалгIайн книжни изд-во, 1988. А. 30–31.\n Бабченко А. Алхан-Юрт: Повести и рассказы. – М.: Яуза, 2006. – С. 131–151.\n Бабченко А. Мы едем // Новый мир. – 2009. №1. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2009/1/bab2.html\n Бабченко А. Алхан-Юрт: Повести и рассказы. – М.: Яуза, 2006. – С. 152–232.\n Циггахь. С. 195–196.\n Циггахь. С. 200.\n Сатуев Хь. Чов йина илли. – Грозный: Чеч.-Инг. изд.-полиграф. объединение «Книга», 1991. А. 77.\n Бабченко А. Алхан-Юрт: Повести и рассказы. – М.: Яуза, 2006. – С. 228.\n Циггахь. С. 112.\n Циггахь. С. 81.\n Бабченко А. Розовые пряники // Новый мир. – 2009. №1. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2009/1/bab2.html\n Бабченко А. Алхан-Юрт: Повести и рассказы. – М.: Яуза, 2006. – С. 84–89.\n Циггахь. С. 85.\n Ахматукаев А., Гладкевич Ю. Опыт общей беды. – Грозный: ИПК «Грозненский рабочий», 2010. С. 18.\n Бабченко А. Кусок чужой войны // Новый мир. – 2009. №1. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2009/1/bab2.html\n Бабченко А. Ханкала // Новый мир. – 2009. №1. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2009/1/bab2.html\n Алексеев М., Крылов К. Особенности национального поведения. – М., Арт-Бизнес-Центр, 2001, С. 314.\n Хьажа: Орга. – 2008. №11. А. 37.\n Бабченко А. Оружие не возьму больше никогда. /Беседовал А.Харченко. // Русская служба Bи-Bи-Cи. – 2008. 7 апр. //http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_7326000/7326574.stm\n Прилепин З. Предисловие //Окопная правда чеченской войны /Сост. А.Н.Волынец, А.С.Тишин. – М.: Яуза-пресс, 2007, С. 6.\n Бабченко А. Единственное, чего я хочу, – жить в свободной стране! /Беседовал В.Авченко. // Новая газета во Владивостоке. – 2012. 21 июнь, №141. //http://www.novayagazeta-vlad.ru/141/Obshchestvo/ArkadiyBabchenkoEdinstvennoechegoyahochuzhitvsvobodnoystrane\n Бабченко А. Дизелятник // Новый мир. – 2008. №7. //http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2008/7/bab2.html\n Довлеткиреева Л. Война в Чечне: параллельный взгляд изнутри // Вайнах. – 2007. №5. – С.53.\n Козлова Е. О литературной стороне боевой медали. // Ex libris НГ. – 2003. 23 окт. //http://ng.ru/ng_exlibris/tendenc/2003-10-23/5_babchenko.html\n Пустовая В. Человек с ружьем: смертник, бунтарь, писатель. О молодой «военной» прозе // Новый Мир. – 2005. №5. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2005/5/pu9.html\n Карасёв А. А на войне как на войне // Литературная Россия. 2006. 15 сент. №37. //http://litrossia.ru/2006/37/index.html\n Довлеткиреева Л. Война в Чечне: параллельный взгляд изнутри // Вайнах. – 2007. №5. – С.51.\n Бабченко А. Маленькая победоносная война // Новый мир. – 2009. №1. // http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2009/1/bab2.html\n Бабченко А. Инопланетянин из параллельной России /Беседовала Н.Савоськина. // Новая газета. – 2005. 25 апр. №30. //http://2005.novayagazeta.ru/nomer/2005/30n/n30n-s40.shtml


Казахи в Ереване!!!УРЯ!!НО ПРОБЛЕМО!!Я ТАК ДУМАЮ #891


СУЛЕЙМАНОВ Ахьмад (1922-1995) - ГАУ «Издательский дом»\nСулейманов Ахьмад нохчийн уггар тоьллачу поэтех цхьаъ ву. Амма иза поэт хилла ца Iара, говза художник а, музыкант а вара. Ша даьхна иллеш ша дIа а олура цо. Цул сов, вайн мехкан яртийн, лаьмнийн, аренийн, хийн, шовданийн, меттигийн цIерш дIаязйина жайна а хIоттийра. БIеннаш, эзарнаш шераш хьалха дуьйна хIокху махкахь даьхнарг вайн къам хиларан шеко йоццуш долу тоьшалла ду иза.\nДоцца аьлча, похIма долу стаг массо хIуманна тIехь а хуьлу похIма долуш, олуш ду-кх. Ахьмад иштта стаг вара. Амма мел доккхачу похIмах а дан хIума дац, цуьнца цхьаьна стагехь гIиллакх, оьздангалла ца хилахь. Вайн къоман и гIиллакх, оьздангалла Сулейманов Ахьмадна, уьш кхоьллинарг ша волуш санна, девзара. Уьш, шенна цхьанна лерина долуш санна, лела а дора цо. «Ахьмада схьалелочу гIиллакхо цуьнца дIа хIун лело деза а ца хууш вуьтура», – бохуш, тоьшаллаш до иза вевзаш хиллачу наха.\nХьоме бераш! «СтелаIодо» шуна йовзуьйту Сулейманов Ахьмадан «Даймахках илли» цIе йолу стихотворени.\nМассо а Iуьйранна,\nТхан беша долий,\nЛоькху цхьа йиш…\nКарара сайн къолам\nОхьа а буьллий,\nЛадугIу ас, хIуттуш\nБIаьргаш чу хиш.\nЦкъа а цу эшаран\nДош а ца кхета,\nМел чIогIа ойлаеш,\nАмма цхьа шатайпа\nСан дагна, ца кIордош,\nЦу иллин аз.\n– Алахьа, хIай хьоза,\nХьан хьоме и илли\nХIун илли ду?\nХьан даим и лекха\nДог хIунда догIу,\nСуна а и хIунда\n– Сийлахьчу Даймахках\nИ илли ду.\nЗIе йоцуш ву.


ТгӀигегӀ (ЛуагӀе) — Википеди\n▼1288 стаг (2019 шеран 1 январь)\nТгӀигегӀ (фр. Triguères) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЛуагӀе.\nДозанашца йу Шуель, Фонтенуй, Шато-ГӀенагӀ, КугӀтене (ЛуагӀе), Douchy-Montcorbon[d], МеллегӀуа, МонкогӀбон.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ТгӀигегӀ_(ЛуагӀе)&oldid=7846040»


Iамерка -- Царнаев Жовхар Бостонехь федералан кхелехь, куьйга диллина сурт. Охан 6, 2015.\nШинарин дийнахь Бостонерчу федералан суьдехь шолгIа мур болабелла Царнаев ЖовхIран тIе ечу кхелан. Хьалхо бехккъасторхоша бехке лерира иза цу гIалахь дIахьочу марафонехь бомбанаш лехийтарна. Кху муьрехь 12 коьрта бехккъасторхочо а, 6 церан меттакхелана юкъабаха мегачу бехккъаторхочо сацам бийра бу дийна вуьсур ву 21 шо долу Царнаев ЖовхIар , я вуьйр ву иза.\nЭксперташа шеко йолуш бу иза вуьйр ву бохучух. Цуьнах лаьцна яздо ББС-но. Хаамин гIирсаш дийцарехь, процесс дIайоьрзур ю хIара бутт чехбалале, амма кхелан сацам бовзуьйтур бу мелла а тIаьхьа, ши-кхо бутт баьлча.\nСуьдхочо О’Тул Джорджа сацам бира Царнаевна кхел яран шолгIа мур бехккъасторхоша вердикт кхайкхийна ши къира даьлча дIаболо. Цо иза тIаьхьта цатеттинехь кхел кхайкхор цхьаьна нгислур дар теракт йина ши шо кхачарца а, кху шарлерачу бостонерчу марафонца а.\nШолгIа мур тIаьхьаттар дийхира адвокташа а. Царна и хан оьшуш яра тешаш кхеле балор вовшахтоха.\nЦараневна тIехь еш йолчу кхело юха а айина Iамеркехь стаг вен кхел арох лаьцна долу хаттар. Цу хьокхехь йолчу дискуссешкахь дакъалоцуш бу 20I3-чу шарахь Охан=беттан I5-чу дийнахь Бостонерчу марафонехь динчу лелхийтаршкахь эшам хиллачу нехан гергарнаш а. Даханчу ПIераскан дийнахь меттигерчу коьртачу газето Boston Globe шен хьалхарчу агIон тIехь зорбане дабккхира Ричардс Мартинан ден-ненан кехат.\nЦара кхайкхам бина Iамеркин Iедалшка, Царнаев ЖовхIарна вен кхел маяхьахьара аьлла. БархI шо хилла Ричардс Мартин цхьаъ ву 2013-чу шарахь Охан-баттахь Бостонехь ши эккхийтар дар бахьана долуш вийначу кхаа стагах. Цуьнан доьзало динчу дIахьедар тIехь дуьйцуш ду, Царнаевна вен кхел яхь, латкъамаш беш кхин дIа а дахлур ду цунна кхел яр, ткъа цу гIуллакхо чакхе йоцуш юх-юха а дагатуьйсуьйтур ду шайна уггаре а дахарехь хилла кIиза де аьлла.\nРичардсанийн доьзална вуно даккха зе дина вежарша ЦарнаевгIара динчу лелхийтарша. РбархI шо долу Мартин вийна, цуьнан 7 шо долу Джейна аьтто ког баьккхина, нена цхьа бIаьрг сагуш бац, ден Биллан когаш цистинера. Цуьнан лерга наьна а батIийнера.\nЦарнаевн да-нана карарчу хенахь Оьрсийчохь ду. Уьш суьде цабахана. Цкъачунна цигахь гучабовлаза бу Iамеркехь беха йижарий ЦарнаевгIара Белла а, Алина а, ткъа иштта Царнаев Тамерланах йисина Рассел Кэтрин а. Царнаевн адвокато Принс Уолтера дийцарехь, церан бакъо ю тоьшаллаш дан видеозIенехула.\nЦарнаевн адвокташ сатесна бу шайн кллиентана вен кхел йийр яц аьлла. I988 чу шарахь дуьйна Iамеркехь кхо стаг а бен цавийна федералан кхел йина волу. Царах цхьаъ ву 20 шо хьалха Оклахома-Сити гIалахь администрацин цIа эккхийтина волу Маквей Тимоти, важа ву адамаш а дайарца вевзаш волу наркотикаш йохкархо Раул Хуан а, эскархо хьийза а йина, йина волу Кувейт маьрша йоккхуш хиллачу тIамехь дакъалаьцна волу Джонс Луис а.\nНагахь вен кхел яхь а, ша велла дIаваллалц латкъамаш беш кхел кхочуш яр дIататта аьтто хила мега Царнаев ЖовхIаран. ББС-на инетрвью еллачу Бостонерчу профессоро Блум Роберта боху «схьахетарехь, иза вен мегар бохург дукха цахила мегаш хIума ду».


Оьрсийчоь -- Къилбаседа Кавказехь Олимпиада дIаяхьа кхераме хилар гойтуш кечйина коллаж\nОфициалан кепехь Къилба Корей теша, 2018-чу шеран Iаьнан Олимпан Ловзарш шайн махкахь дIадахьа аьтто хирг хиларх. Кху аьхка Дуьненаюкъарчу Олимпан Комитето сацам бийр бу, стенгахь хир ю 2018-гIачу шеран Iаьнан Олимпиада.\nИза тIеэца лууш кхо пачхьалкх ю - Германи, Франци, Къилба Корей. Цу кепара, Къилба Корей кхозлагIа гIоьрташ ю Iаьнан Олимпиада шайн Пхёнчхан-гIалахь дIаяхьийта. Амма иза юха а кхиам а боцуш йиса мегаш ю.\nДелахь а корейхой, цуьнга хьаьжна доцуш, стадионаш еш а, Олимпиадаца йозу инфрастуктура хIайт-аьлла кечъеш а хьийза. Оццул сиха белхаш дIахьош яц 2014-чу шарахь Олимпиада тIеоьцуш йолу Оьрсийчуьра Сочи а. Кху аьхка Олимпан Комитето мухха а кхаж тасахь а, Къилба Корейхь кийча ю ала мегар ду ерриг а санна спортан гIишлош.\nКорейхоша ахча ца кхоадо. Олимпиада Пхёнчханехь дIаяхьар дехначу Корейн Олимпан Комитетан декъашхочо Мун Дэна дийцарехь, Iаьнан спортан комплексаш еш цара дайъина цхьа миллиард ах миллиард доллар ахча. Къаьсттина цара тIе тидам бахийтина некъашна. ХIинца муьлххачу а спортан объектна тIекхача ца оьшу уггар дукха ах сахьт хан бен.\nКхузахь коьрта хаттар ду, Корейно хIунда дойъу миллиардаш долларш шайна дIадахьа бакъо елла а йоцчу Ловзаршна, бохург. Цу махкарчу Олимпан Комитетан декъашхоша жоп а доцуш дуьту и хаттар. Амма цхьацца некъашца хоуьйту цара шаьш цунах дог диллина ца хилар.\nСочихь хила еза Олимпиада Пхёнчханна дIаяла езаш нислурий-те, аьлла хаттар кхоллало. Цхьаболчу аналисташна иза хила мегаш хIума ду аьлла хета\nХууш ду, цу кепара цхьанаметтехь олимпан гIишлор яр оьшуш доцийла. Сочихь еш йолу стадионаш, Олимпиада чекхъяьлча, вовшах а яьхна, кхечу гIаланашка дIасахьур ю. Амма Пхёнчханехь хIоттийначу Iалашонца дIахьош бу белхаш. Дукхахйолу спортан объекташ чекхйохур ю цигахь, Сочица Олимпиада ша къовсуш Къилба Корейно дош ма-даллара, 2014-гIа шо тIекхачале.\nТкъа меттигера бахархой тешна бу, Iедалша ахча эрна а ца дайъина, шайн махкахь Олимпиада хир а ю бохучух.\nКъилба Корейн Олимпан Комитетан гIантдас Янг Чун Пака шайна интервью луш, жоп а доцуш дитира, нагахь Сочица доьзнадерг ма-моьтту дIа ца додахь, 2014-гIачу шарахь Олимпиада дIаяхьа кийча юй Пхёнчхан, аьлла шега делла хаттар, бохуш яздо «Известия» газетан корреспонденташа шайн «Корейхь вовшахтесна йолу Сочи-2014» цIе йолчу артиклехь.\nСочихь хила еза Олимпиада Пхёнчханна дIаяла езаш нислурий-те, аьлла, хаттар кхоллало. Цхьаболчу аналисташна иза хила мегаш хIума ду, аьлла хета. Цунна массийтта бахьана а го царна. Цкъа делахь, хууш дац, кхуьур юй Оьрсийчоь 2014-гIа шо тIекхачале массо а Олимпиадана оьшуш йолу объект йина чекхъяккха. Оьрсийчоьн Iедалша дIахьедарш до, шаьш шайн Iалашонна тIаьхьадуьсуш дац, бохуш.\nОьрсийчоьн спортан министро Мутко Виталийс «Известия» газетана еллачу интервьюхь дIахьедар дира, массо а гIишлош шен хеннахь йина евр ю, аьлла. Цо чIагIдарехь, изза ойла йолуш бу Сочи сих-сиха богIуш хуьлу Дуьненаюкъарчу Олимпан Комитетан тIехьажархой.\nСочихь Олимпиада дIаяхьарна новкъарло ян мегачех шолгIа бахьана ду цу регионехь кхерамзалла цахилар. «Корейхь вовшахтесна йолу Сочи-2014» артиклан авторша Оьрсийчуьрчу кхерамзаллин сервисийн белхахошна тIе а тевжаш дуьйцу, Сочихь гуьржийн къомах болу диверсанташ гучубевлла, бохуш. Цул совнаха, оццу хьостанаша чIагIдарехь, гуьржий баха ховша гIерташ а бу цигахь, гIишлошъярхой санна балха а хIуьттуш.\nГуьржийчоь шайна кхераме хиларх лаьцна дIахьедар дира Сочи а вахана цIавирзинчу президента Медведев Дмитрийс:\n«Шу шаьш а массо а хIуманах кхеташ ду. Кхузахь цхьацца проблемаш ю тхан лулахочуьнца Гуьржийчоьнца йоьзна. Цундела къаьсттина шена тIе тидам бахийта оьшург кхочуш деш, Арахьарачу ГIуллакхийн Министралло а, низамашлардечу органаша а, ницкъаллин структураша а оьшшург дан деза.»\nБакъ а долуш, Гуьржийчоьн цхьа а аьтто бац Сочира Олимпиада юкъахъяккха, Гуьржийчоьн куьйгалхошна иза чIогIа лиича а\nГуьржийчоь дуьхьал ю Сочихь Олимпиада хIотторна, амма цунна новкъарло ян аьттонаш къезиг бу гуьржийн, бохуш дуьйцу ша Маршо Радиона еллачу интервьюхь Тбилисерчу Философин Институтехь политикан философин кафедран куьйгалхо волчу Нодия Гивис:\n«Бакъ а долуш, Гуьржийчоьн цхьа а аьтто бац Сочира Олимпиада юкъахъяккха, Гуьржийчоьн куьйгалхошна иза чIогIа лиича а. Амма цигахь проблемаш ю Къилбаседа Кавказехь хьал дика дацарца йоьзна. Оьрсийчуьрчу зорбан гIирсаша а, кхерамзаллин сервисаша а сих-сиха бехке йо Гуьржийчоь, цо диверсеш кечйо бохуш. Ткъа Сочирчу Олимпиадаца а доьзна, гуьржашна тIе бехкаш дахкар керла хIума дац.»\nХууш ма-хиллара, Къилбаседа Кавказехь къайлахалелачу тIеман тобанаша массийттаза дIахьедар дина, шаьш йойтур яц Оьрсийчоьне Сочихь Iаьнан Олимпиада, аьлла. Амма церан кхерамтийсарш тергал а ца деш дуьту Кремло. Цуьнан бахьана иштта го Нодия Гияна:\n«Оьрсийчоьнна шен лаьтта тIера схьаболучу кхерамах лаьцна дуьйцуш ца тов. ХIунда аьлча, гуш хуьлу дуккха а шерашкахь Оьрсийчоьн аьтто баьлла цахилар Къилбаседа Кавказехь къепе хIотто. Цундела атта ду арахьа мостагIий леха, Гуьржийчоьнна доцург тIе а кхуллуш, Къилбаседа Кавказехь баккъалла а йолу проблемаш бехказа яха. Иза дукхха а атта хIума ду, иза кхин дIа а дуьйцур а хир ду цара.»\nКхин цхьа хIума а ду кхузахь. Гуьржийчоьн Iедалшна хетарехь, Сочихь Олимпиада дIа а яьхьна, кхин цхьа хIума а кхочуш дан гIерта Оьрсийчоь. И дозу Абхазех а, Къилба ХIирийчоьнах а, элира Тифлисерчу «ПИК» телевизионехула вистхуьлуш, Гуьржийчоьн Парламентан арахьарачу гIуллакхашкахула йолчу комитетан гIаьнтден когаметто Канделаки Георгийс:\n«Цу Олимпиадан кхин цхьа Iалашо а ю -- Гуьржийчоьн латтанаш дIалаца бакъонан бух бало гIортар. Ткъа цу тайпа Iалашонаш цхьана а Олимпиадан а, спортан къийсадаларан а хуьлийла дац.»\nМухха а делахь а, Оьрсийчохь а, Гуьржийчохь а кхеташ бу баккъалла а Сочира Олимпиада сацо цхьанненан а аьтто бер боцийла. Цундела, корейхоша дийриг кхето мегар ду, церан къоман амалан башхалла ю дIадолийнарг чекхдаккхар а, сатийсамаш цабитар а.\nВуьшта аьлча, цхьа а вац хиндерг муха ду хууш. Цунна тIе болх а берзийина, миллиардаш долларш ахчанаш а дойъуш, къахьоьгуш бу Iаьнан Олимпиада шайн махкахь дIаяхьа Iалашо юхьарлаьцна къилбакорейхой.\nIаьнан Олимпан ловзарш


Бельвиль-сюр-Ви — Википеди\n46°47′00″ къ. ш. 1°25′52″ м. д.HGЯOL\n▲3995 стаг (2018 шеран 1 январь)\nБельвиль-сюр-Ви (фр. Belleville-sur-Vie) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Луаран латтанаш регионехь. Коммунан департамент — Вандея. Дозанашца йу . ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бельвиль-сюр-Ви&oldid=6700721»


БгӀегӀи — Википеди\n46°47′02″ къ. ш. 5°34′45″ м. д.HGЯOL\nБгӀегӀи (фр. Bréry) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — ЖуьгӀа.\nДозанашца йу Сен-Ламен, Домблан, ФгӀонтене (ЖуьгӀа), МантгӀи, Сен-ЖегӀмен-лез-АгӀле, Q92886073?.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=БгӀегӀи&oldid=7812296»


Муньосанчо — Википеди\n40°55′19″ къ. ш. 5°02′09″ м. д.HGЯOL\nРуфино Гутьеррес Авалос[d]\nМуньосанчо картан тӀехь\nМуньосанчо (испан. Muñosancho) — Испанин Авила провинцин муниципалитет.\nМуниципалитетан майда — 19,72 квадратан километр. ХӀордан сизал локхалла 905 метр. Дозанашца ю муниципалитеташ.\n165 стаг ↘155 стаг ↘147 стаг ↘143 стаг ↘138 стаг ↘132 стаг ↘120 стаг\n↘118 стаг ↘114 стаг ↗121 стаг ↗124 стаг ↘122 стаг ↘118 стаг ↘110 стаг\n↘104 стаг ↘103 стаг ↘102 стаг ↘96 стаг ↘92 стаг ↘91 стаг\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Муньосанчо&oldid=5700648»


Крем-суп из шампиньонов. Каталог блюд.\nКаталог » Супы » Супы-пюре » Крем-суп из шампиньонов\n300мл. сливок жирностью не менее 20%


Урок. Урокан ц1е: Ненан маттах лаьцна дош. 1алашо: Нохчийн мотт хьал долуш хилар хаийтар. Х1инцалера нохчийн литература муха кхоллаелла хаийтар. Урок д1аяхьар\nУрокан ц1е: Ненан маттах лаьцна дош.\n1алашо: Нохчийн мотт хьал долуш хилар хаийтар.\nХ1инцалера нохчийн литература муха кхоллаелла хаийтар.\nΙ.Урокан болх д1ах1оттор.\nа) хаттарш ло, 1амийнарг карла а доккхуш.\n-Ненан маттах лаьцна муьлха стихотворенеш евза шуна?\n-Д1аеша, хьан язйина уьш?\n…Йист йоцу х1орд санна,\nБу хьуна шорта\nШа хууш волчунна\nВайн нохчийн мотт.\nНохчийн мотт гуттар ширчу меттанех цхьаъ бу.Масийтта б1еннаш,эзарнаш шераш хьалха дуьйна долчу т1улгашна,чарташна,б1аьвнашна т1ехь х1инца а карадо нохчийн йозанца яздина элпаш,дешнаш,кхин цхьаьнца йоза хиларан билгалонаш. Мотт юкъараллин г1ирс бу х1унда аьлча, вай юкъараллехь дехаш ду: цхьаьна доьзалехь а, куьпахь а, школехь доьшуш болу дешархой а, балхахь цхьаьна болх беш болу белхалой а,юьртахой, гергарнаш,бовза-безарш.\nМотт г1иллакхе а, оьзда а, къинхетаме тарлуш а бу.\nМотт-ойлана дег1 ду.\n«Мотт вай 1ама а бо, дахаран т1аьххьара де т1екхаччалц,и 1амо декхар а ду»,-аьлла яздина яздархочо К.Паустовскис\nΙΙΙ.Маттах лаьцна долу хаарш к1аргдар.\n1)Дешархоша д1адоьшу 1-чу аг1он т1ера нохчийн маттах лаьцна яздинарг. Хаттаршна жоьпаш ло.Д1аязйо шайна дагайог1учех цхьа-ши байт,нохчийн маттахь йолчу масех книйгийн а,журналийн а,газетийн а ц1ераш.Юьйцу церан нийсаязъяран бакъонаш.\n2)Кхочушдо 3-г1а шардар.\nΙV.Дозуш долу къамел кхиор.\nСочинени язъяран кечам .\n1.Учебникан 2-чу аг1он т1ера хаттаршна жоп ло.\n2.Дийцар д1аязйо тетрадаш т1е, ц1е а туьллу.\n-Муха лору оьрсийн поэташа вайн нохчийн мотт?\n-Вайн поэташа муха хестина нохчийн мотт?\n-Маттах лаьцна кицанаш хьанна хаьа?\nVΙ.Ц1ахь бан болх.\n2)4-г1а шардар кхочуш яр\n2-3- г1ий урокаш.\nУрокан чулацам: Предложенин меженаш.\n1алашо:Хаа деза,муха кхоллало предложенин бух, муьлхачу меженах лаьтта и.\nЯьржина а,яржаза а предложенеш. Предложенин коьрта а, коьртаза а меженаш муьлхарш ю. Подлежащина а, сказуемина а юкъара уьйр. Къастае предложенин х1ора меже:подлежащи,\nΙΙ.Ц1ахь бина болх таллар.\nа) Дешархоша дуьйцу ненан маттах лаьцна. Даладо кицанаш, байташ а йоьшу.\nб) Г1иллакхе аларш юкъахь долуш диалогаш х1иттайо бераша. Д1аязйо диалогехь сацаран хьаьркаш дахкарх лаьцна.\n-Йиънарг а, мелларг а Дала саг1а йойла, беркат шорта латтийла ,1одика йойла.\n-Дела реза хуьйла, некъ дика хуьлда шун.\nв) Масех дешархочуьнга ,,Хазчу дашо лам башийна” ц1е йолу жима дийцар доьшуьйту.\nΙΙΙ.Керла коьчал йовзийтар.\nа)текст ешар,цунна ц1е тиллар.\n-Керлачу дешаран шарца декъал во ас хьо!Т1аьхье беркате хуьлда! Дала аьтто бойла! Дела реза хуьлда хьуна. Дешархой самукъадаларца школе бахара.Аьхка цара дика са а даь1ира,дений-нанний г1о а дира,книгаш а йийшира. Тхайга хьехархочо ма-аллара, нохчийн маттахь кицанаш а, иллеш а, эшарш а д1язйира.Х1инца уьш пайде хир ю сочинени язъеш.\n-Х1унда тиллина ю и ц1е цу текстан?\n-Муха къастадо дешнийн цхьаьнакхетарш предложенехь?\n-1-чуй,2-чуй предложенешна бе синтаксически къастам.\n-Юй кхузахь коьрта меженаш? Уьш муьлхарш ю? Сизашца билгалъяха.\n-Коьртаза меженаш юй х1окху предложенешкахь? Муьлхарш? Х1ун олу къастамах, латтамах, кхачамах?Нийса кхачам подлежащех къастош, муьлха бакъонаш хаа еза?\n-Аларан 1алашоне хьаьжжина муха ю и предложенеш? Кхин муха хуьлу уьш?\n-Шолг1чу предложенехь сацаран хьаьркаш дахкаран бакъонашйийца.\n-Кхоалг1ачупредложенехь юй цхьанатайпанара меженаш? Билгалъяха уьш.Предложенин муьлха меженаш ю уьш? Иза муха къастий аша?\n-Буха сизаш хьаькхначу дешнийн кхолладаларан некъаш билгалдаха.\n-Тетрадаш т1е д1аязъе.\nВайн мотт бу 1аламал ч1ог1а\nХьекъале цо йоьг1на лард,\nКъаьмнашлахь цо кхуллу барт.(М.Сулаев)\n-Оьшучу интонацица д1аеша байташ.\n-Муха мах хадабо воккхачу поэто нохчийн метан?Х1ун боху цо матах лаьцна?\n-Маса предложении ю байт т1ехь? Муьлхарш ю уьш?\n-Сацаран хьаьркаш х1унда дехкина?\nХ1ора предложенина бе синтаксически къастам.\n-Ч1ог1а(к1еда),хьекъале(1овдал,сонта),доккхо(жимо),къайленийн(нахаладаккха),барт(дов) бохучу дешнашна ялае антонимаш.\n-Лард,дог1а,барт бохучу дешнашна ялае омонимаш.\n-Цул т1аьхьа гайтаран диктант д1аязъе.\n1)Кхочушде 4-г1а шардар.\nЕкхна аьхкенан буьйса Орган чуьра г1еттинчу т1уьначу дахкаро кхолий(туманная облачность) . Д1дай седарчий а, беттаса а. Лаьмнийн баххьаш ца го. Органан г1овг1а ю гуттар сана,дахкаран къаръян ницкъ боцуш,схьахезаш.(М.Ахмадов)\n-Хьалхарчу предложенехь бе синтаксически къастам.\n-Муха къастайо подлежащи нийсачу кхачамах?\n-Хьалхарчу предложенехь буй нийса кхачам? Муха ду цуьнан хаттарш?\n-Муьлхачу дашах бозуш бу иза?\n-Шолг1а предложении яьржина ю я яржаза ю? Х1унда?\n-Дахкаро, дахкаран бохучу дешнаша грамматически форма я лексически маь1на хуьйцу? Муха ю оцу дешан юьхьанцара кеп?\nШаьш аьлларг т1еч1аг1деш, язъе сочинении-ойлаяр (рассуждени).\nVΙ.Урокан жам1 дар.\n1)-Предложенехь коьрта меженаш муьлхарш ю?\n-Коьрта маса меже ю? Коьртаза?\n-Доьххьара муьлха меже лоху предложенехь?\n2)Комментировать еш оценкаш д1ах1иттайо.\nVΙΙ.Ц1ахь бан болх.\n1)Предложенех а, коьртачу а, коьртазачу а меженех 1амийнарг карладаккха.\n2)Кхочушде 5-г1а шардар\n3)Учебникан 2-чу аг1он т1ера хаттаршна жоьпаш ло. Кечам бе сочинени язъян, х1окху ц1ерех цхьаъ харжа а харжий:\n,,Нохчийн мотт-йист йоцу хазна “\n,,Нохчийн мотт-г1иллакхийн хьоста”\n,.Хазчу дашо лам башийна”\nУрокан ц1е: Нохчийн маттах лаьцна сочинени язъяр.\n1алашо:Дозуш долу къамел кхиор.Ненан матте болу безам лаккхабаккхар.\nПредложени нийса х1отто хаар,пунктационни бакъонаш карлаяхар, уьш т1еч1аг1ъяр.\n1.Урокан болх д1ах1оттор.\nΙΙ.Сочинени язъян кечам бар.\n1)дешархошна тетрадаш декъар\n2)уьн т1ехь д1аязйина сочиненин ц1ераш:\nДешархоша шайна къастайо церех цхьаъ\n-Нохчийн мотт исбаьхьа, хаза, хьалдолуш, ира мотт бу. Дог-ойла ма-ярра ц1ена, нийса,юьззина д1айийца,билгалъяккха йиш ю вайн маттахь.,,Нохчийн мотт ч1ог1а къен хетар даржош берш цунах кхеташ боцу нах бу”,-аьлла воккхачу 1илманчас П.К.Услара.Дуьнен т1ехь 3000 ца кхоччуш мотт бу. Царех 3-4 хаа беза х1оранна. Нохчийн мотт хаза а, исбаьхьа а, хьалдолуш а,дазалла а гайтана дукхах болу яздархоша шайн произведенешкахь,стихотворенешкахь. Нохчийн х1инцалера литературни мотт кхуьуш бу шерачу аренгарчу нохчийн диалектан буха т1ехь. Оцу диалектехь мотт буьйцуш берш бехаш бу Грозни-г1алахь а, цунна гонаха йолчу еа-пхеа районехь а.\n-Х1инца, аша шайн тетрадаш т1ехь схьаязйийръю шаьш ц1ахь кечйина йолу сочинени.\nΙV.Дешархоша сочинении язъяр.\nV. Тетрадаш схьалахьдар.\nVΙ.Ц1ахь бан болх:\nУрокан чулацам;Шалха элпаш а,церан нийсаяздар а.\n1алашо:Шалха элпаш нийсаяздаран хаарш к1аргдар,шардар.\nΙΙ.Дика язйина сочинени йоьшу хьехархочо.\nΙΙΙ.Шалха элпаш,церан нийсаяздар карладаккхар.\nа) Хьехархочун дош.\nВайн йоза гуттара хилла дац оьрсийн алфавитан бух т1ехь.\n1920-24-чуй шерашкахь иза хилла 1аьрбийн графикан бух т1ехь, цул т1аьхьа 1925-37-чуй шерашкахь латински графикан бух болуш х1оттийна нохчийн йоза. Вайн х1инца а бу баккхий нах латински графикан бух т1ехь хиллачу йозанна школехь 1амийнарш. Царна дика хаьа латински элпашца яздан. 1938-чу шарахь дуьйна тахханалц вайн йоза ду оьрсийн графикан бух т1ехь. Вайн меттан аьзнийн х1оттам чолхе бу.Оьрсийн маттера элпаш ца тоьу царна ц1е тилла.Цундела ду вайн алфавитехь шалха мукъа а, мукъаза а элпаш. Вай уьш 5-чу классехь 1амийра. Церан нийсаяздаран бакъонаш шуна хууш ю.\nб) -Маса шалха мукъа элп ду нохчийн маттахь?Мукъазниш?\n-Тетрадашна а, уьна а т1е д1аязде уьш.\n-Муха ду церан кхолладалар?\n-Дешархочо х1окху дешнийн диктант т1ехь дина г1алаташ нисде:\nДуккха, аьккхийн, ашкал, б1ег1иг, дакъаш (даккъаш), делкъалц(делккъалц), опа(оьпа),алха, арга, баккхал (бакалея),бахьаш,ц1къоц1къам, юкъкъехь.\nУьн т1ехь хьалххе язйина байташ ю. Церан чаккхе хьехархочо книги т1ера йоьшу:\nЮрт хадош цхьа бере хаьхкина воьду,\nХ1ораммо куьг ластош, иза чувоьху,\nАмма, йорт ца малъеш,т1ехтуьлу и…\nЕха к1айн цуьнан маж мохо юхатуьйсу,\nЦецбевлла, ларарца нах т1аьхьа хьуьйсу.\n-Муьлха ц1е туьллур яра аша цунна?\n-Шу цецдевлла х1умма а дуй церан чулацам т1ехь?\n-Шаьш кегий хетий шуна иштта г1иллакхе хила?\n-Цхьанна гуш хила дезий г1иллакх?Гуттара ларъян езий оьздангалла?\nV.Дешархошка шаьшка болх байтар.\n1.Кхочушде 6-г1а шардар.\n-Муха хуьлу шалха элпаш?\n-Маца кхолладелла йоза?\n-Маса ду шалха элп?\n1.Шалха элпийн нийсаяздар карладаккха.\n2.Кхочушде 7-г1а шардар.\nДешан лард, орам, дешхьалхе, суффикс.\n1алашо:Омонимех а,синонимех а, антонимех а долу хаарш т1еч1аг1дар,уьш\nюкъахь йолуш предло-женеш х1итто хаар. Дешан лард, орам, дешхьалхе, суффикс\nбилгалъяхаран хаарш карладахар.\nΙ.Урокан кечам бар.\nΙΙΙ.Хьалххе- хаийтаран диктант.\nТ1екхечира гуьйре. Стенна делахь а,оьпано санна латта ахка йолаелира сурок(экха).Раг1у к1елахь лаьттачу сайри к1ел а, цунна жимма сехьа а аракхоьхьучу лаьттан боккха барз х1оттийра цо. Дукха хан ялале т1улг а, жаг1а а болийра аракхехьа.Уьйт1арчу жимчу ц1ийнан лард а яра цо охкуш.\nБоккха т1улг нисбелча, тоьттуш хьалабоьхьура цо иза.К1оргга лаьтта буха яхана, 1аьнна д1айижа кечлуш яра сурок.(Х-А.Берсанов.)\n-Оьшучу интонацица д1аеша дийцаран кийсак.\n-Шайн дешнашца схьайийца.\n-Билгалдаьхначу дешнашна ялае антонимаш.\n-Муха ду антонимийн лексически маь1на?\n-Вайн маттахь дукхахдолчу дешнашна ялалур ярий антонимаш?\n-Лардбохучу дешан лексически маь1на нийса я т1едеана ду?Муьлхачу шина маь1нехь лела и дош? Х1оттае цунна дошаман статья.\nКеп: лард[лардан,лардана,лардо,ларде,й; дукх.тер. лардаш,й].\n1)Ц1ийнан бух (фундамент). Лард йог1а вуьйлира х1усамда.\n2)Грамматически лард. Дешан лард билгалъяьккхира дешархочо.\n-Латта-лаьттан-лаьтта буха-х1окху ц1ердешнашна лексически маь1на я кеп хуьйцу?\n-Хан бохучу дашна ялае синоним.Муха хуьлу церан алар а, лексически маь1на а ?\nКхин дешнаш дуй кийсак т1ехь синоним яло мегар долуш?(Т1улг-чхар)\n-Билгалдаьхначу дешнашна бе дошкхолладаларан къастам.\n1)Кхочушдо 11-г1ий,12-г1ий,14-г1ий шардаш кхаа кепехь, дешархой кхаа тобане а боькъий.\n2)Дешархошка кхочушдайтина шардарш доьшуьйту,г1алаташ тодо.\n3)Кхочушдо 15-г1а шардар.Дешархошка доьшуьйту,г1алаташ нисдо.\nV.Дозуш долу къамел кхиор.\n1)Нохчаша шайна юккъехь лелочу оьздангаллех лаьцна дуьйцу дешархоша,учебникан 11-чу аг1он т1ерачу плане а хьовсуш.\n2)Муьлха эпиграф ялор яра аша иштта чулацам болчу сочиненина?\n3)Оьздангалла ца хилча, сий хир дуй стеган?\n4)Оьзда бохучу дашна х1оттае дошаман статья.\nКеп: оьзда (билгалдош)- г1иллакхе,к1еда-мерза,бакъахьара стаг.Тхан да г1иллакхе,к1еда-мерза, бакъахьара стаг ву.\n5).Учебникан т1ехь йолчу планах пайда а оьцуш, цхьана кехат т1е язъе сочинени ,х1окхарах цхьа ц1е а харжий:\n1),,Оьздангалла стеган сий ду”\n2),,Хьо оьзда хилалахь, х1ай къона нохчо!”\n3),,Уггаре хьалха оьздаверг х1унда лерина вайн дайша?”\n4),,Оьзда мотт- оьзданчун г1иллакх”.\n-Стенах олу омонимаш,синонимаш, антонимаш?\n-Произведенешна юкъахь лелайой уьш?\n-Дукха маь1наш хуьлий церан?\n1)15-г1а шардар кхочушдо\n2)Бакъо дагахь 1амо.\nУрокан ц1е:Ц1ердош легор.Къамелан дакъойх лаьцна юкъара кхетам.\n1алашо:Ц1ердешан грамматически билгалонех долу хаарш карладахар,к1аргдар.Ц1ердашо предложенехь до синтаксически г1уллакх къастор.Къамелан дакъойх лаьцна юкъара кхетам балар.\n1)Масийттамо ц1ахь язйина сочинени д1айоьшу.Дешархошка хаттарш а долуьйтуш, сочиненеш ешначарна оценкаш йохку.\n2)Дешархошка шайга болх байтар д1ахьо шина кепехь:\nа)17-чу шардарна бухахь долчу хаттаршна йозанца жоьпаш ло.Даладо масалш.\nб) Кхочушдо 17-г1а шардар.\n1)Дешархоша жоьпаш ло учебникан 12-чу аг1он т1ехь долчу хаттаршна.Даладо масалш.\n2) Х1окху мог1анашкара ца оьшу дешнаш д1адайа:\n3)Кхочушде 19-г1а шардар.\n4)Муьлха къамелан дакъош ду а хьажий,х1окху кепа нисде дешнаш:\nг) х1ара, иза,со,тхо,вай,шу,массо а.\n-Х1ора дашна х1оттаде хаттар,йийца грамматически билгалонаш.\n5)Муха къастор дара х1окху дешнаийн цхьаьнакхетаршна юккъера къаелан дакъош?\nГовран оьзда - оьзда стаг\nЧехка болар-чехка вог1ура\nЛатта ахка-арахь латта\n-Муьлха къамелан дакъа ду къасталуш ца хилча, хуур дуй шуна цуьнан грамматически билгалонаш а,синтаксически г1уллакх а билгалдаккха?\n-Вайн талламо х1ун гайти? Муха хуур ду къамелан дакъа нийса билгалдаккха?\n-Дешархошца цхьаьна х1окху предложенеш т1ера къамелан дакъош билгалдаккху:\nСтагана говза пхьпр хила дуккха хан а, ницкъ а беза.Цуьнан 1еминчу куьйгаша говза юьйцира юткъа бой.\n-Хьалхарчу предложенехь говза боху дош муьлха къамелан дакъа ду?Муьлхачу дашца уьйр ю цуьнан?\nГовза боху дош ц1ердашца уьйр а йолуш, цунах лозуш хилча, муьлха къамелан дакъа хуьлий лела?(билгалдош).\n-Шолг1ачу предложенехь долчу говза бохучу дашна иштта таллам а бой къастадо иза хандашах дозуш хилар а, иза куцдош хилар а.Куцдош х1инца а 1амош дацахь а, иштта кхетам оцу къамелан декъах белча, дешархоша предложенина синтакически къастам беш атта билгалдоккхур ду:говза боху дош ц1ердашца уьйр йолуш делахь-иза къастам бу,ткъа хандешнашца уьйр йолуш делахь-латтам бу(хаттар цхьаъ делахь а)\n1)Кхочушдо 24-г1а шардар.Билгалдаха къамелан дакъош.\nАсмарт Доккмал цхьа шой биъ бутт жима яра.Цхьайтталг1а шо дара цуьнан.Тойсам цул цхьа шой ах шой жима вара.Уггар жимачу Сацитин ши шо дара.Човка бераш дийшинчуьра г1овттале йоьдура балха.Сатоссуш оза доладора хьелий. Бажа д1абаханчул т1аьхьа ц1а а йог1ий,ц1ахь г1уллакх а дой, балха юхайоьдура иза.Ткъа шаьш дисинчу бераша чоь юха а кегайора.(Х-А.Берасанов)\n-Долахь долчу ц1ердешнашна буха сизаш хьакха.\n-Бераша бохучу дашна морфологически къастам бе.\n-Кегайора бохучу дашна дешх1оттаман къастам бе.\n-Жима,жимачу,бераш,бераша бохучу дешнаша лексически маь1на я грамматически кеп хийцина?\n-Антонимаш юй х1окху кийсак т1ехь?\nV.Ц1ахь бан болх.\n1.Кечам бе талламан диктантана.\n2.Кхочушде 25-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Талламан диктант\nХьаьмц колл ларахь а,стомма а долуш, масийтта дитт ду. Хьаьмцо заза т1аьхьа доккху. Цо заза даьккхича,гота охучуьра сацош ю.Иза аьхке юлуш хиларан билгало ю.\nХьаьмцаш гурахь шело х1оьттича хуьлу.Уьш мадбелча,сискалца бууш мерза хета. Хи чу буллий, 1алаш а бо вайнаха хьаьмцаш,царех варени а йо.\nХьаьмца к1елахь хиъна 1аш хьан тидам хуьлу, дийнахь х1аваэхь лакхахула лелаш хилла ч1ег1ардигаш,лаьттах хьакхалуш ца хьакхалуш,лахахула леларан.И х1ун ду? И дера ду дог1а дан тохаделча лакхара т1унделла сагалматаш: чуьркаш, мозий лаьттана гергга охьадаьхкина хилар.\nΙΙΙ.Текст т1ехь болх.\n1)Дешархоша шайн г1алаташ нисдо.\n2)Билгалдаха ц1ердешнаш, билгалдаха ц1ердешнаш.\n3)Шолаг1а предложени синтаксически талла.\nV.Ц1ахь бан болх\nЦ1ердашах лаьцна карладаккхар.\nУрокан ц1е:Г1алаташ т1ехь болх.\n1алашо:Даьхначу г1алаташна т1ехь болх бар.\nΙΙΙ.Дукха даьхна г1алаташ дийцаре дар.\nДешархошка шайн г1алаташь болх бо1ту.Бакъонаш карлайоху.\nΙV.Ун т1ехь болх бар.\nV.Схьаязъе г1алаташ даьхна предложенеш.\nУрокан ц1е:Къамелан дакъош(юкъара кхетам)\n1алашо:Ц1ердош,билгалдош,хандош,куцдош а карладаккхар а,\nцеран синтаксически г1уллакх довзийтар а.1амийнарг\n1.Урокан кечам бар.\nΙΙ.Ц1ера болх толлу.\n-Маца яздо вай дешан чаккхенгахь н элп?Даладе масалш.\n-Къамелехь олий вай н элп?\n-Муьлха къамелан дакъош 1амийна вай?\n-Х1ун гойту цара?Даладе масалш.\n-Кху предложенина бе морфологически къастам.\nЦ1.дош. хан.д. хуттург. Ц1.д. хан.д. ц1ер.дощ.\nКнигаш яхьар ю аьлла, дош делира ас цунна.\n-Кхин муьлха къамелан дакъа девза вайна?\nΙΙΙ.Дешнаш т1ехь болх.\nЧ1ана ю (билг.)-еда,питьё.\n1адам бу(ц1ердош)- ужас.\n1)билгалдаха къамелан дакъош.\nа)Бераша гурахь синтарш дуьйг1ира.\nб) Геннара гора йог1у сийна машен.\nв) Асет а, Разет а, Ровзан а дика доьшуш ю\n-Дуьйцу къамелан дакъойх лаьцна.\n-Предложенехь церан синтаксически г1уллакх.\n-Кхочушде 27-г1а шардар.\n-Предложенина бо синтаксически къастам.\n-Т1аххьарчу предложенина бе морфологически къастам.\n-Муьлха къамелан дакъош девза вайна?\n-Меран н маца яздо дешан чаккхенгахь?\n-Муьлхачу дожаре даккха деза дош н элп дуй хьажа?\n1. Бакъо карлаяккха.\n2.Кхочушде 28-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Билгалдош,цуьнан маь1на а,морфологически билгалонаш а.\n1алашо:Билгалдешан морфологически билгалонаш йовзар,церан синтаксически г1уллакх къастор.Билгалдош кхечу къамелан декъех къасто хаар.\n1.Кхочушдо 22-г1а шардар(4 предложени язйо)\n-Билгалдаха къамелан дакъош.\n-Ц1ердешнашна бе морфологи къастам кхаа кепехь.\nАтта некъ, аьрха говр, аьчкан маьнга, башха йоза, бес-бесара къоламаш, бецан н1аьна, боьмаша мачаш, боьрша эса, букъан даь1ахк, довха дог, довха куьг, готта урам, гергара к1ант ,дайн стака,еак1ов керт, зене болх, ингалсан мотт,деден шаьлта,вешин сахьт.\n-дийца , х1ун олу оцу дешнех.(Дешнийн цхьаьнакхетарш).\n-Муьлха къамелан дакъош ду уьш?\n-Коьрта дешнаш муьлхарш ду?Дозуш дерш а билгалдаха.\n-Муьлхачу а дешнийн цхьаьнакхетарна бе къастам.\nКеп: дайн стака\nΙV.Керла коьчал йовзийтар.\n1.Х1унда оьшу билгалдош?\n2.Муьлхачу къамелан декъаца уьйр хуьлу цуьнан?\n3.Билгалдош ша лелий, цхьаьна а дошца уьйр йоцуш.\n4.Х1ун гойту билгалдашо?Даладе масалш дешнийн диктантана т1ера.\n5.И билгало муьлхачу къамелан декъан гойту цо?\n6.Т1аккха билгалдашо ц1ердешан билгало гойту ала мегар дуй?\n7.Бес-бесара зезагаш дара бешахь.\n-Билгалдош муьлхачу дашах дозуш ду?Муха хии иза?(Хаттар х1оттийча).\nЗезагаш муха ду?-бес-бесара.\n-Муьлхачу а ц1ердашца лелий бес-бесара боху билгалдош?Бес-бесара бошмаш ала мегар дуй?(Дац.Билгалдош муьлхачу а ц1ердашца ца лела)\n8.Кхин билгалдешнаш хир дарий те зезагийн кхин а билгалонаш гойтуш?\nДаккхий зезагаш,хаза зезагаш,арара зезагаш,бешара зезагаш,лекха зезагаш.\n-Зезагийн билгало гойтий оцу дешнаша массара а?\n-Х1унда аьлла царех билгалдешнаш?Муха ду церан хаттарш?\n-Терахьашца а,дожаршца а хийцалой билгалдешнаш?\n-Легаде йоккха к1удал,яккхий к1удалш боху дешнийн цхьаьнакхетарш классан уьна а, тетрадаш т1ехь а.\n-Х1ун гойту х1окху билгалдешнаша:ц1еран серло,арахьара стаг,аьхкенан денош,дашо сахьт, мерза кхор.\n9.Дешархошка йоьшуьйту 1-ра §,ца кхетачух кхета а беш.\n1.Кхочушдо 27-г1а шардар.\n-Стенах олу билгалдош?\n-Муха кхета шу билгалдашах?\n-Муьлхачу къамелан декъаца уьйр хуьлу?\n1.1амае 1-ра §\n2.Кхочушде 29-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Мухаллин а, юкъаметтигаллин а, доладерзоран а билгалдешнаш.\n1алашо:Билгадешнийн тайпанаш довзар.Хаа деза уьш вовшех къасто,муьлхачух олу\nЮкъаметтигаллин?Доладерзоран?Цра х1ун гойту?\n1.шардар барта толлу.\nСихха хьалахьаьжира аса б1аьргаш ,Лекхачу екхначу стиглахула тийна нека деш къилбехьа оьланаш йина д1ашершара к1айн кегийн,яйн мархаш.Ц1еххьана сан коьрта т1ехула хьаьвзира кегийчу чуьркийн дийнна цхьа ж1уга.Царех масех чуьрк хааелира суна сайн метта т1ехь.\n-Билгалдешна буха сиз хьакха ,дийца церан тайпанаш.\n-Муьлхачу къамелан деъкна уьйр ю церан.\nКеп: Лекхачу екхначу стиглахула-билгалдашо гойту мухалла.\n1.Уьн т1ехь хьалххе кечйина кеп:\nХ1уманний, цуьнан билгалоний юккъехь йолу юкьаметтиг гойту.\nХ1ума хьенан я стенан ю.\n1)(доладер-н) аьттан шура,йишин бер, Эдалханан некъаш, цхьогалан ц1ока, г1умкийн мотт;\n2)(юкъам-н) аьчкан ков, таханлера де,лулара нах,хьалхалера зама,дененан туьйра;\n3)(мухаллин)хала хьесап, дуткъа к1ади, дера хьаьким,токхе гуьйре,лекха дег1.\n2.-Маса тайпа ду билгалдешнийн ?\n-Муьлха билгалдешнаш нисдина хьалхара кепа чу?\n3.Дешархошка йошуьйту 2-г1а§.\n-Муьлха билгалдешнаш яздо доккхачу элпаца?\n1.Кхочушдо 32-г1а шардар.\n2.Гуьйре ,стигал,мархаш,мох, латта, аренаш,хьаннаш,акхарой,олхазарш,г1аш,дитташ,хи, зезагаш, буц,дог1а-бохучу ц1ердешнашна уллохь язде билгалдешнаш,шайн оьшучу терахье а, дожаре а х1иттош .Билгалдешнийн тайпанаш билгалдаха.\nКеп:Хаза гуьйре,дашо гуьйре,шийла гуьйре.\n1.Муха къастадо билгалдешнийн тайпанаш?\n2.Мухаллин билгалдешнаша х1ун го1ту муьлхачу хаттаршна жоп ло цара?Даладе масалш.\n3.Юкъаметтигаллин билгалдешнаш.Даладе масалш.\n4.Доладерзоран билгалдешнаша муьлхачу хаттаршна жоп ло.Х1ун гойту цара?Муха яздо долахь йолчу ц1арах кхолладелларг?\n1.1амае 2-г1а §.\n2.Кхочушде 33-г1а шардар.\nУрокан ц1е:Лааме а,лаамаза а билгалдешнаш.\n1алашо:Лааме а,лаамаза а билгалдешнаш довзийтар,\nУьш вовшех къасто хаар.\nКаталог: uploads -> doc -> 0201\n0201 -> Сабақтың тақырыбы Жетісудағы Қарақытайлар Сабақтың мақсаты