Г1АЛГ1АЙ НАЗАМАШ: жанра цхьайола белгалонаш | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 02 / 12 / 2020 Время Московское: 175 Человек (а) в сети\nды лелабеш хиннача вай даьшта дукха х1ама ховш хиннад, цхьачар яхача тайпара лоам то1абаь баьхкабац уж. Им диллачул т1ехьаг1а а г1алг1аша дукха ха яьккхай текъама дыи бусалба дыи в1ашаг1ъэбаь лелабеш. Бахьанаш дукха хиннад: 1алама нах а хиннаб к1езига, цул совг1а текъама ды лелабаьб цар, даьша лелабаь ды ба из, хувц йишъяц из, яхаш. Цу къаьнарча дынца ювзаенна хинна мифаш ха ме йода ч1оаг1а хувцалуш хиннай. Геттара ч1оаг1а хувцабеннаб г1алг1ай сакхетам царна юкъера цхьачар им диллачул т1ехьаг1а. 1алаьмате чоалхане зама хиннай из. 1алама нах ба а боацаш, бусалба да тхо а яхаш, бусалба 1аьдалах мишта фу де деза ца а ховш дукха ха яьккхай наха. Цу чоалханеча заманца бувзабенна г1алг1ай багахбувцам х1анза а т1ехь к1езига-дукха биссаб вайна юкъе. [Ахриев Чах. Избранное. Назрань. 2000; Базоркин А. Горское паломничество // Сборник сведений о кавказских горцах. Вып. 11. Тифлис. 1875. Оаг1.1-12. Цит.: Ингуши. Сборник статей и очерков по ситории и культуре ингушского народа. Сост. Танкиев А.Х. Саратов. 1996. Оаг1. 139-149. Евлоева А.М. Ингушский герой Курюко в драматической поэме Саида Чахкиева «Чаша слез» // Ученые записки ИнгНИИГН. Серия «Фольклор и этнография». Вып. 3. Магас, 2008. Оаг1. 104-112]\nГ1алг1ай текъама дынцеи мифологецеи дувзаденна хиннад вай къаьнара иллеш. Цу дына эггара гаргаг1а хиннад ловзаркуца иллеш. Цхьадолча иллей масалашка хьожаргда вай.\nХьалха б1аьстен балхаш д1адолалуча хана оалаш хинна иллеш дукха дац вай д1аяздаь, х1аьта тахан дицденна д1адаьннад уж, масала:\nБ1аьсти маьрша йоаг1ийла, б1аьсти беркате хулийла,\nЯлат маьрша д1адувлда, ялат маьрша чуэцалда. [Тумгоева З.М. Праздник весеннего равноденствия и выхода плуга у ингушей // Ученые записки ИнгНИИГН. Серия «Фольклор и этнография». Вып. 1. Магас, 2008. Оаг1. 95-103.\nТумгоева З.М. Праздник Тушоли // Ученые записки ИнгНИИГН. Серия «Фольклор и этнография». Вып. 1. Магас, 2008. Оаг1. 103-110]\nГоташ йолаеш хиннаяц цкъа из ц1ай деза а дийя мара. Хьалхара боал боаккхача хана оалаш хиннад цхьадола иллеш. Д1адийна ялат дика хьахургдолаш ловца боаккхаш санна илли оалаш хиннад. Дог1а делхача хана илле хьисапе текъам а беш цхьабола нах лувчаш хиннаб цу дог1а к1ала [Тумгоева З.М. Праздник Тушоли // Ученые записки ИнгНИИГН. Серия «Фольклор и этнография». Вып. 1. Магас, 2008. Оаг1. 103-110]. Тушоли-ц1ай дездеш хиннад г1алг1аша Тушоли-бетта (х1анзара апрель бутти май бутти хьачулоацаш ха я из), тушол-котам гучаяьлча. Цунга сатувсаш дукхаг1а кхалнах хиннаб, лаьрх1а яах1ама кийчъеш хиннай из хьат1акхаьчача. Цига болхаш хиннаб мехкарийи къона истийи. Ц1ув-саго ерда чура ара а яьккхе Тушоле мунда нахага д1ахьокхаш хиннай, т1аккха ловца боаккхаш мо текъам беш хиннаб, х1анз вай ду1а деш санна. Мехкараша т1ехьа оалаш хиннад. Даьлагара дехаш хиннав ц1ув-саг:\nЯлат хьувкъийталахь, доахан дебийталахь,\nИраз-аьттув дезала хилийталахь,\nЛораделахь тхо унах, дика т1ехье хилийталахь. [Тумгоева З.М. Праздник Тушоли // Ученые записки ИнгНИИГН. Серия «Фольклор и этнография». Вып. 1. Магас, 2008. Оаг1. 103-110]\nЦу текъама варианташ хиннай, масала:\nВа, Даьла йо1, Тушоли, тхогара деха цу Даьлагара!\nХьай ц1ена маьлха сердало яйта тхона,\nМаьлха з1анарашца сийрдадаккха ер маьлха дуне,\nДунен бала байбергболаш ц1ена малх байта тхона. [Г1алг1ай халкъа ашараш, иллеш, назамаш. Оттадаьр Аушев М.А. Назрань. 1999]\nДоаладаьча масалаша гойтача тайпара ловзаракуца иллеш текъама дынцеи мифологецеи дувзаденна хиннад, вешта аьлча, текъама дына ду1аш хиннад уж. Иштта мифологеца дувзаенна хиннад мехкарий иллеш, моаршала иллеш, хестора иллеш. Къаьнарча дынца дувзаденнача цу иллей керттера турпалхо къонах ва. Т1ехьаг1а кхоллаеннача жанрашка а – наьртий оаламашкеи турпала иллешкеи хеставер къонах ва. Из къонах мишта хила веза аьлча, - фос йоккхаш, валарах ца кхераш, камаьрша волаш, и.кх.д1. Цхьабакъда, г1алг1ай вахаре сов дукха хувцамаш хиннад т1ехьарча шин б1аь шера: вай мехка бусалба ды ч1оаг1беннаб, лоамара нах шаьрача арабаьнна дукха ха я, хувцаденнад барзкъа, яах1ама, ц1енош, пхьег1аш, оамалаш, хьалха шоай хинна 1адаташ дукхаг1чар леладац, цудухьа къонах яхача деша ма1ан а хувцаденнад.\nКъонах мишта хила веза, аьлча, г1алг1ай боккхийча наха оалаш хиннад: «Къонах Даьлах кхераш хила веза» [Матиев Аббас. Великий шейх из Сурхахов. Назрань. 2006.\nМатиев А.У. Великий шейх Батал-хаджи // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 56-61. Матиев М.А. Дынца бувзабенна бола г1алг1ай багахбувцам // Научный вестник ИнгГУ. №1-2 (13-14). Магас. 2010. Оаг1.187-203. Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007]. Х1ана аьлча, из Даьлах кхераш вале, кхы цхьан х1амах кхера везац цун. Цу наха лорадаьд вай къам дунен а аьхартен а балех. Шоай мурдаш а болаш устазаш хиннаб Илисха-Юртара Кунта-Хьажа, Даьда, Сурхот1ара Бат1ал-Хьажа, 1овда (Бамат-Гири-Хьажа), Пхьилекъонгий-Юртара Хьусен-Хьажа. Иштта г1алг1ашта юкъе дика къонахий ба аьнна наха бувцачарна юкъе ба Йовлой Г1айрбик-Хьажа, Салагхой Ч1ожа 1аба, Буружнаькъан Сосаркъий Ама, Т1оаршхой Экий 1умар, Оздой Саьлмарзий Махьмад, Поалангхой Къази-Молла, Чопайнаькъан Исхьакх-Молла, Цисканаькъан Мувса-молла, дукха кхыбараш а. [Акаев В.Х. Шейх Кунта-Хаджи: жизнь и учение. Грозный. 1994. Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012. Албагачиев Р.-Х. Ш. Шейх Кунта-хаджи. Его жизнь и духовная деятельность // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 65-71. Албогачиева М.С-Г. Кунта-хаджи Кишиев, его проповедь и последователи // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 101-107. Албогачиева М.С-Г. Адепты Кунта-хаджи Кишиева: Бамат-Гирей-хаджи Митаев, Батал-хаджи Белхароев, Хусейн-хаджи Гарданов, Чимирза Таумерзаев, Мани-шейх Назиров и Вис-хаджи Загиев // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1.28-36. Барахоев М.С. Нравстенно-религиозное учение суфия Кунта-хаджи Кишиева // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 42-53. Борусевич К.И. Сектанство среди ингушей // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 643-645.; Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007. Муслимов М.С. Заповеди Кунта-хаджи Кишиева // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 71-77. Сагов А. Проповедник и просветитель шейх Кунта-хаджи Кишиев // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 489-497. Исраилова М. Первый приезд святого устаза Кунта-хаджи в Ингушетию // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 93-101. Элджеркъ-наькъан 1абдурахьмана Мухьаммад. Илсхан-юртарча хьажий къамаьлаш //Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 184-234.]\nГ1алг1ай назамашка хеставер а ва къонах, цхьабакъда, из бусалба саг ва, из бусалба хилар, цо деш дола 1ибадат да цу иллешка дувцар. Вешта аьлча, мифологена д1ахийра а яьнна, бусалба дынгахьа йийрзай из поэзи. Фу бахьан долаш, мишта, сенца дувзаденна хьахинна х1ама да г1алг1ашта назамаш яйза а ишта ч1оаг1а езаенна а хилар?\nТкъестлаг1ча б1аьшера вай мехка лаьтта хьал довза деза вайна из хар духь. Паччахьа 1аьдало ч1оаг1а харцо лелаяьй вай къаманца. Дала бахкийтача овлияаша деш хиннад хоза хьехамаш: нах нийсача новкъа д1ахьежабеш хиннаб, Дала яхар де деза вай, яьхад, уж г1ийртаб бусалба дынах нах д1акхетабе, т1арикъата некъ бовзийта. Цар оалаш хиннад хургдола х1ама, цамогаш хинначоа дарба деш хиннад, г1айг1а кхаьчачун сапарг1атадоккхаш хиннад. [Матиев Аббас. Великий шейх из Сурхахов. Назрань. 2006. Матиев А.У. Великий шейх Батал-хаджи // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 56-61.\nБелхороев Я.К. Путь праведника // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 5-13. Деттмерин К. Исламизация Ингушетии, идеология ненасилия и особоя роль Батал-хаджи Белхороева // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 46-52.]\nЦарех цхьаццабарех наха оалаш-дувцаш х1амаш диссад тахан а. Г1алг1ай мехка Кунта-Хьажа ваха велча, дуккхача наха ма г1овалара хьо яьхад, йоах, цунга, юххера а ший вошас, Мовсара а аьннад. [Акаев В.Х. Шейх Кунта-Хаджи: жизнь и учение. Грозный. 1994; Овш-наькъан Ахьмада во1 Абу-Бакар-хьажа. Илсхан-юртарча Кунта-хьажий къамаьлаш // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1.107-117.]\n-А, - аьннад Хьажас, - г1алг1ашта юкъе бусалба ды кхайкабе вода со.\n-Ца а водаш 1евалара хьо, Хьажа, вайна дов дергда цу г1алг1аша, Шамала мича мегад царга им диллийта, - аьннад Мовсара.\n-А, Мовсар, вай Г1алг1ай мехка даха деза. Х1анз берригача г1алг1ай синош им дилла кийча да, вайга хьежаш ба уж, Аллах1 вайца ва, Цун Элча а вайца ва, овлияаш а вайга хьежаш ба. Вай цига хила дезаш да. [Акаев В.Х. Шейх Кунта-Хаджи: жизнь и учение. Грозный. 1994; Элджеркъ-наькъан 1абдурахьмана Мухьаммад. Илсхан-юртарча хьажий къамаьлаш //Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 184-234.]\nДеррига г1алг1ай къам Хьажийна духьал а даха, цигга им диллад, йоах. [Акаев В.Х. Шейх Кунта-Хаджи: жизнь и учение. Грозный. 1994; Албагачиев Р.-Х. Ш. Шейх Кунта-хаджи. Его жизнь и духовная деятельность // Шейх, устаз, овлия Кунта-хаджи Кишиев. Сост. Р.-Х. Ш.Албагачиев. Нальчик. 2012. Оаг1. 65-71.]\nШе ч1оаг1а ц1ена саг хиларах ше хьаьнала къа а хьийга даьккхар мара дуаш хиннавац Хьажа. Цкъа мурдаша лаьрх1ад Хьажийна новкъостал де, цун беша а баха цига оасар де эйттаб уж. Хьавенача Хьажийна из б1арга а дайна, мурдаша оасар даь ший беша дакъа цел хьаккха д1ахоада а даь, из ялат са дац, из сона хьарама да, аьннад, йоах цо.\nКунта-Хьажас аьннад, яхаш, дувцаш дукха х1амаш да. Т1ом безацар вайна яьхад, йоах, цо нахага, геттара в1аьхий хила а ма г1ерта, Дала яхар а де. Цо аьннад яхаш да е дешаш:\n-Киназашка д1ачуг1о шоашка оале, д1ачуг1о, уж-м г1ишлош мара яц шоана, ж1аргаш 1оохка шоашка оале, 1оохка, уж аьшкаш мара дац шоана, шун дегаш бусалба хуле. Цхьабакъда, шоай кхалнаха низбеш хуле, шоай мотт, шоай мохк, эздел, г1улакх дита, дицде деза шуга оале, т1аккха г1овталаш, лата а латалаш, дайна д1адаллалца! [Акаев В.Х. Шейх Кунта-Хаджи: жизнь и учение. Грозный. 1994;]\nБат1ал-хьажас оалаш хиннад моллаг1ча къовсабеннача нахага: - «Бакълуй а, шух ийша 1ийнар г1адг1оргва тахан дунен чухьа а кхоана къемат дийнахьа а». [Матиев Аббас. Великий шейх из Сурхахов. Назрань. 2006. Матиев А.У. Великий шейх Батал-хаджи // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 56-61.]\nИз ше а хиннав, йоах, нахаца тарлуш, цхьа моллаг1дола х1ама ца дувцаш. Даьла а нах а раьза хургбола г1улакхаш дуккха доахкаш хиннад цох. Нахаца ч1оаг1а к1аьда-1имерза саг хиннав из, к1алвисачунга хьожаш хиннав, бошта г1улакх деш хиннав, миска нах теркалбеш хиннаб, мут1а1аламашта а г1улакх деш хиннад. Ч1оаг1ача йоачано дохадича наькъаш, т1аьш тоадеш хиннад. Ше ваг1ача саг хьат1авеча нийса ураотташ хиннав из. Хьат1авенар моллаг1а вале а, ханна мел з1амига вале а. Цо оалаш хиннад, эзделца мел дола х1ама вайна гонахьа да шоана. Оалхазар хьат1адеча, к1ала даг1а оалхазар хьалъайлу шоана, шоашта саг хьат1авеча, нийса ураотталаш цун сийна. Нахаца дика хинна а ца 1еш, хьайбашца а хиннав из къахетаме. Хьунаг1а лийгашта тух увттадайташ хиннад цо, 1а хала деча оалхазарашта ялат а лоаттадеш хиннад. [Матиев Аббас. Великий шейх из Сурхахов. Назрань. 2006. Матиев А.У. Великий шейх Батал-хаджи // Ислам в России и за ее пределами: история, общество, культура. Сборник материалов межрегиональной научной конференции, посвященной 100-летию со дня кончины выдающегося религиозного деятеля шейха Батал-хаджи Белхароева. Магас-Санкт-Петербург. 2011. Оаг1. 56-61.]\nДаьда дукха х1ама ховш овлияъ хиннав, г1алг1ашта юкъе дукха лийнна из хиларах тахан вайна юкъе дукха х1амаш да из вувцаш. Коазой найц хиннав йоах Даьда. Цун уствоша Буро т1а хиннав вахаш. Цкъа ший уствоша волча хьоашалг1а хьавенача Даьдас аьннад яхаш дувц:\n- Оакхароша оаг1онаша а хьекхаш, яьсса латтаргья хьона ер г1ала цхьан хана.\nХьайца тепча х1ана лелаю 1а, аьлча, аьннад, йоах, Даьдас:\n- Низзаг1а йодаяь югача йо1о г1о дехаш хилча цига тоха мара, кхыча довна езац сона ер. [Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007.]\nЦкъа ший цхьа бежан а дайна из лаха араваьннав Даьда. Шийла ди хиннад из, дарзаг1а делхаш дог1а а долаш, х1ама б1арга ца гуш дохк а латташ. Дукха лийннав Даьда ший цхьан новкъостаца бежан кора ца доаг1аш. Юххера а цхьа г1азкхе кхийттав акхарех. Иштта болх ба, бежан а дайна лел тхо, б1аргадайнадий хьона аьнна акхар г1азкхечунга хаьттача, вокхо аьннад, бежан мара мичад шун дайнар, укх шийлача дийнахьа шоай ц1аг1а х1ана даг1ац шо. Ер г1азкхе бакълув, чудолх вай, аьнна, юхавийрзав Даьда. Цхьадола бакъдола х1ама хила тарлу, аьннад Даьдас, Дала вайга кераста нахагара хьахойташ. [Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007.]\nДала дакъа деннача нахах хиннав яхаш вувцаш ва Буружнаькъан Сосаркъий Ама. Из з1амига волча хана денз цкъа ламаз а дитадац, т1акхоачача а волаш рузбане ца водаш а 1ийнавац яхаш вувц из. Ама камаьрша саг хиннав, х1аьта ший кулгашца къахьийга хьадаьккхар мара хьалдуаш хиннавац. Къонахчун кер ц1ена хила беза (хьарамча х1амах), кер ц1ена хилча уйла ц1ена хургья, оалаш хиннав йоах Ама. Цунах лаьца дукха масалаш да наха дувцаш. Укхун юртарча шин саго Амас йохка аьнна д1аоттаяь хинна йол из Амий йолга ца а ховш лочкъаяьй. Т1ехьаг1а деррига гучадаьлча цу аьлах Амийна ахча дала аьнна хьайзаб къуй. Амас ахча д1аэца тигадац: «Со къинт1ераваьннав шоана. Из т1айотташ а базар т1а д1ахьош а оаша къахьийгад, цох шоана денна ахча а Дала хьаьнала долда шоана». [Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007.]\nКхыметтел вай къам Сибарег1а 1одигача хана а ше а ший дезал а хьарамча рузкъах лорабаьб цо, моцалах нах бовра кхераш ха из йоллаше а. Г1ийбат дезаш хиннавац из, ер а ваг1аш цхьанне кхычох г1ийбат деш хилча, Къор1а хьа а ийце, из деша волалуш хиннав из, цу г1ийбатага ла ца дувг1ар духьа. Амас аьннад яхаш дувцаш да: «Кхача ц1ена а болаш, дунен х1ама т1ехьа а тетта, Даьла хьоахавар совдаьккхача, Дала вахара цхьаццайола башхалонаш йовзийт, наха ца хозар хозийт, наха ца гур б1арга а дайт». [Мерешков С.А. Г1алг1ай этнографически лексика. Назрань. 2007.]\nДала дакъа денна нахи 1алама нахи бувцаш дукха назамаш я вай, вайна хьехам беш, вай мишта даха деза, Далла 1ибадат мишта де деза вайна масалаш хьагойташ я уж назамаш. Масала:\nЛадувг1а оаша шоашша, ва дына вежарий,\nЕр дуне дусаргда вайх массанех.\nВаланза варг ма вац цхьа Даьла воацар,\nАлхьамдулиллах1, хоастам ба Далла.\nСадалар хала да, каша лахьта готта да.\nУйла еш хилалаш, ва дына вежарий.\nХ1аравар лахьтий чухь вуларгва вайха.\nКъахетам болба вайх Везача цу вай Дала.\nАзалехь язъяь йоа вай ха хьакхаьчача\nМулкалмовт доаг1аргда вай из дег1а са ва эца.\nЦунна духьала ва довла вай низ ца кхоачаш\nДег1ацар вай синош цо д1а ма ийду.\nВа массехк дай-нанеи дезалех къестабеш,\nВа массехк дезалхо даьх-наьнах къеставеш.\nЗ1амигачун, воккхачун башхало ва йоацаш,\nВай Даьла нийса кхел лелаш я шоана, вежарий. [Г1алг1ай халкъа ашараш, иллеш, назамаш. Оттадаьр Аушев М.А. Назрань. 1999]\nЕ: 1амалий пайда бац, 1илманца еце,\n1илмана пайда бац, 1амалца деце,\nВахара пайда бац, иманаца деце.\nХьа 1амал хозъяьр 1илма да хьона,\nХьа 1илма хоздаьр 1амал я хьона,\nХьа вахар даькъалдер иман да хьона,\nХьо цунах тешалахь, я ибна адам.\n1амала пайда бац, саг1ийца еце,\nРузкъана пайда бац, загатаца деце. [Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012]\n1илманхоша яхачох, назамашка дувцачоа юкъе да бусалба дыно яхар а, бусалба саг мишта хила веза аьнна деш доа хьехамаш а, пайхамараш, асхьабаш, овлияаш мишта баьхаб хьахьокхаш дола дувцараш а. [Точиев У.У. «Назма» как жанр духовной песни и некоторые ее философские аспекты // Тезисы Всероссийской научной конференции, посвященной 150-летию со дня рождения Ч.Э.Ахриева. Магас, 2000. Оаг1. 14]\nУстазехи 1алама нахахи дувцашдар юкъе дахад цхьайолча назамашта. Хьожаргда вай, масала, Бамат-Гири-Хьажах (1овдах) Къоастой Тамаре Даби-Юрта д1аязъяьча назамий белгалонашка.\nУстазо никъ хьехош ва хьалха бувлаш,\nЭлчано ший г1о деш, никъ маьрша боахаш,\nХоз-хозаг1а г1улакхаш ше царна лувцаш,\nДала т1акхаьчар хьо, Г1овс вола 1овда.\nХалкъо ц1и яьккхар хьа, Г1овс вола 1овда.\nАдамий дегашка лор-дарба хинна,\nХалкъа т1авийрзав хьо, Г1овс вола 1овда.\nДаьлера къахетам халкъа т1абоаржабаь,\nБехказаваьннав хьо, Г1овс вола 1овда.\nКхетача малхаца г1ийла уйла яь,\nБузача малхаца б1аргаш делхадаь,\nБеркате вера хьо, Г1овс вола 1овда.\n(Хьадийцар ва Къоастой Махьмада Ахьмад. 1985 ш. Даби-юрт. Д1аяздаьр я Къоастой Ахьмада Тамари. Х1анзалца кепатоханза да)\nКхыбоа устазаш бувцача назамашта тара да укхаза цхьадар, масала: «беркате вера хьо, Г1овс вола 1овда» яха рефрен, т1ехь зикар дар, салот алар, наха хьехам бар, и. кх. д1.\nСурхот1ара Бат1ал-хьажа вувцача назамашка цунах Бат1и оал. Бочалла йоахаш ц1ераш я уж (Даьда, Бат1и, 1овда). Иштта ладувг1ача наха гаргаг1а хул вувцашвола устаз, дукхаг1а везалу из ше а цун ц1ераг1а деш дола хьехамаш а:\nДала шийна деннараш, Бат1е дувцар къайле яраш,\nОалар, йоаг1а хала зама, Даьла кхоллам корзаг1боалаш.\nГучаяьлар халкъа тамаш, Дала ц1енъе хьа къайленаш,\nЭттар зама хала йолаш, бакъ ма хилар хьа дош, Бат1и.\nКагий, боккхий хьа мурийдаш, ви1ий къонгаш – хьа варасаш,\nХоза лорош хьа васкеташ, г1ончаш ба хьа, ва тха Бат1и.\n[Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012]\nДаьда оал г1алг1аша Арсанов Дени-шейхах, кхыча овлияэх санна назамашка цох а оал Мубарик:\nДег1ах мерза са къастача дийнахьа,\nкъулбехьа юхь йолаш вуллача дийнахьа,\nКхалхара хьацараш деттача дийнахьа,\nМубарик Даьда, хьо оарцаг1валалахь!\nЛувчаве улга т1а вуллача дийнахьа, лувча а ваь,\nмоллаша керчоча дийнахьа,\nДег1а т1а к1ай мерчий хьоарчоча дийнахьа,\nэг1арареи маг1арареи вехкача дийнахьа,\nЮхь къайлаяьккха вусача дийнахьа, Мубарик Даьда,\nхьо оарцаг1а валалахь!\nЧура-ара ваьккха, д1ахьоча дийнахьа, дезалаш т1ехьа белхаш бусача дийнахьа,\nПарпа айеш адам кадай г1ортача дийнахьа, Мубарик Даьда, хьо оарцаг1а валалахь!\nКунта-хьажа вувцача назамашка эггара дег чу ювша уйлаш я устаз мехках ваккхарах, из цхьаь висарах, цо эза 1азап, цо даь хьехамаш ювцараш:\nВа Хьажи, хьай з1амигийи боккхийи муридаш хьайна гонахьа г1ийла хьувзаш,\nУкх Нана-Даьг1астенах Хьажи воалача дийнахьа,\nВа хьо доха х1ана доханзар, т1ехьале йоаца ва дуне?\nВа волале хьо, ший воша Мовсар, ца йитача ялац ер\nЦа ваьлча валац вай шиъ Артан-Кертах, ца ваьлча\nвалац вай шиъ\nВай цу з1амигача а боккхийча а муридех, ва ваханза\nЕр Нана-Даьг1асте йита водаш ва хьона, яхаш,\nМовсар гонахьа хьувзаш, е Нана-Даьг1асте елхаш,\nеха хьувзача дийнахьа\nВа деха х1ана деханзар хьо, ва деха хьо дуне?\nБусалба наха масал а хинна д1аваха Кунта-хьажа вувц «г1ийла, миска воша Хьажи, чухьанахьа а т1ехьнахьа а биркъа х1амаш ювхаш, юкъах хьоарчадаьр биркъа т1ехкар а долаш, когаш т1а ювхар нахьара маьчи а йолаш, ер дуне ца лехаш, Даьлеи Элчеи ма дукха хьехаваьвар 1а», яхаш. Вешта аьлча, куреи сонтеи ма хила йоах нахага. Ший вешийга Мрвсарга оал Хьажас:\nВа Даьла раьза хилва хьона, ший г1ийла,\nмиска воша Мовсар,\nШе бахьан долаш укх дуне т1а дукха бала\nа ма лайнаб 1а,\nШе бахьан долаш сарахьа чувар а доацаш,\nХьай кер бизза, хьайна парг1ата ваьха а воацаш,\nШе бахьан долаш 1айха лайнача балийна\nКъинт1ера вала шийна, ва ший воша Мовсар.\nЦа йитача ца йоалаш е Нана-Даьг1асте\nЙита ма воаллий ше, ва ший воша Мовсар. [Хаматхан-наькъан Аза. Г1алг1ай меттала назмаш. Назрань. 2011. Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012]\nМалсаганаькъан Зоврбика «Нохчий халкъа стих» яхача статья т1а йоах, дынцара х1ама дийца а ца 1еш, дуненцара а х1амаш дувцаш хул назамаш. Цхьайолча назамага ладийг1ача хийла саг велх, йоах цо, бер мо. [Мальсагов З.М. Чеченский народный стих // З.К.Мальсагов. Избранное. Нальчик, 1998. Оаг1. 21-22.]\nЦхьайола назамаш я вай къам мехках даккхар, Сибарег1а вай даьша лайна 1азап дувцаш. Царех цхьаяраш 1оеша хала да, х1ана аьлча, Сибарег1а нах 1обугача хана уж бовр, д1акхаьчача моцал, шелал, лазараш, кхыйоа наха 1айша халонаш ювцаш я уж:\nШелала т1аювха цар бедар яцар хьона,\nДезала чуласта цар фусам яцар хьона,\nВа веннар д1аволла каша-лахьта дацар хьона,\nДагара бала кодабе цар г1ончий бацар хьона,\n1азапах ва бовла цар аьттув бацар хьона,\nВеннача т1ехьаелха йо1-йиша яцар хьона.\nЦар къина елха хьо, ва Нана-Даьг1асте,\nУж Даьлера беха 1а, ва Нана-Даьг1асте.\nХьох хьогаш байра уж шийлача цу мехка,\nХьох белхаш байра уж 1азапо са дийхка,\nМоцала байра уж, баа кхача ва боацаш,\nШелала байра уж, ювза ц1и ва йоацаш,\nЛазарах байра уж, деш дарба ва доацаш,\nХьаьналча хьай рузкъах царна т1ера саг1а де,\nЦу Даьла ду1ашца царна маьл кхайкабе,\nХьо царех кадалахь, ца Нана-Даьг1асте,\nУж Даьлера бехалахь, ва Нана-Даьг1асте.\nХьо царца кхайкалахь лакхерча вай Даьле,\n1а гешт дар дехалахь хьайх хьогаш байнарех,\nБ1арг белхаш елхалахь, ва Нана-Даьг1асте,\nДог делхаш елхалахь, ва Нана-Даьг1асте. [Г1алг1ай багахбувцам. Оттадаьр А. Мальсагов. Магас. 2002. Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012]\nТахан назамаш йовза безам болчоа к1езиг-дукха аьттув ба: т1ехьарча шерашка кепатеха арадаьннад г1алг1ай меттала назамий тексташ т1айола книжкаш [Г1алг1ай халкъа ашараш, иллеш, назамаш. Оттадаьр Аушев М.А. Назрань. 1999. Г1алг1ай багахбувцам. Оттадаьр А. Мальсагов. Магас. 2002. Хаматхан-наькъан Аза. Г1алг1ай меттала назмаш. Назрань. 2011. Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012;].\nЦул совг1а Патиев Йоакъаба таржам а даь, эрсий меттала а кепатехай уж назамаш [Антология ингушского фольклора. Том 9. Нальчик. 2012]. Из а х1анзалца в1алла а ца хинна х1ама да. Г1алг1ай мотт ца а ховш г1алг1ай культура йовза безам болчоа х1анза аьттув хургба из жанр йовза а тахка а.\nНазамаш наха езаш хилар керттера бахьан да цар бувцараш ц1ена нах хилар, цар беш бола хьехам ц1ена хьехам хилар, цар бусалба хила нахага яхаш хилар. Цул совг1а бувцаш бола мотт а ц1ена г1алг1ай мотт, вешта аьлча, халкъан мотт ба, книжкай мотт а боацаш. Г1алг1ай назамаш таханарча вахарга хьажача, 1алаьмате йоккха а тамашийна а феномен я. Из дикаг1а кхетаергйолаш х1анзачул т1ехьаг1а назамаш тохкаш кхыъ дукха къахьега деза аьнна хет.


Рувре-Сен-Дени — Википеди\n48°16′42″ къ. ш. 1°56′41″ м. д.HGЯOL\nРувре-Сен-Дени (фр. Rouvray-Saint-Denis) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Центр — Луаран атагӀа регионехь. Коммунан департамент — Эр а, Луар а. Дозанашца йу Андонвиль, Буассо, Анжервиль (Эссонна). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рувре-Сен-Дени&oldid=5182354»


лелайора - Synonyms of лелайора | Antonyms of лелайора | Definition of лелайора | Example of лелайора | Word Synonyms API | Word Similarity API\nTop 10 similar words or synonyms for лелайора\nTop 30 analogous words or synonyms for лелайора\nПачхьалкх Падишах ( [pādšāh] тӀиера тӀиера — «"куьйгалхо"») — иранийн монархийн дарж, иштта лелайора Азин цхьаболчу махкашкахь.\nЛе Корбюзье Цо даимна лелайора таьӀна костюм а, галстук-полла а, горга маьӀа куьзганаш а.\nЧаплин, Чарльз Кхерстанча дукха хууш а, цхьана ца йогӀу амалаш йолуша а вара. Шен цӀенга хьаьжна а воцуш, цуьна амалаш эхӀ-аьлла ю, джентельменан бедар а, дикалла а ю. Оцу вастахь дукха дакъанаш Чаплинел хьалха пайда эцнера кхоьчу комикаш. ӀасантӀе а вазвелла дӀахӀоттар Чаплинс шен дегара хьаийцира — иза гинера цун цхьана цӀера суртан тӀехь. «Верстина» Арбаклс лелайора шен вастаца йогӀуш йолу жима котелок а, нана йоккху хеча а. Честер Конклинс ша комедийш йоккхуш лелайора фрак, Форд Стерлингс лелайора 47-гӀа барам болу мачаш, Мак Суэйнс леладора жима мекхаш. Амма и массо хӀума цхьанатоьхча а, шегара цхьацца хӀуманаш тӀетоьхча а (Чаплинс аьрру мача аьтто кога тӀеюхура, аьтто мача аьрру кога тӀеюхура), цуьнга кхоллаелира шатайпа Кхерстанчи васт.\nМациев, Ахмат Гехаевич Жима волу хенара дуьйна иза вара меттанаш Ӏамо лууш, къестина нохчийн мотт дукха безара цунна. Цо даимна шеца лелайора блокнот. Цу чохь цо дӀаяздора шен хезна керла дешнаш.\nОвхӀан мохк XIX бӀешарахь и цӀе лелайора деккъа пуштунийн латтанаша, ткъа оццу хенахь пачхьалкх евзаш яра Къабулан пачхьалкх цӀарах. Пачхьалкхан кхечу дакъошкахь историн цхьацца муьрашкахь яра йозуш йоцу пачхьалкхаш, масала, ХVIII бӀешо чекхдолуш XIX бӀешо долалуш хилла йолу Балхе Пачхьалкх.\nВайнехан бӀаьвнийн архитектура Лелош долу тӀулгаш тайп-тайпана барамаш болуш а, охьабиллале чухула агӀор дикка тӀехь болх беш а хилла. Пенаш дуттуш хилла киран я киран, сазз-латтан маркхалца, кегийра бина тӀулг а лелош, наггахь йекъа маркхал а лелайора.\nКацусика Хокусай Хокусайc шен дахарехь лелийна 30 сов псевдоним. Цуьна хенахь псевдонимаш лелаяра художникашна юкъахь держина дара, амма кхоьчу художникаш Хокусайс санна дукха ца лелайора уьш. Наггахь цуьна псевдонимаш лелайо цуьна кхолларалан заманаш къасто.\nШовкъ Термин лелайора кхин а Танахан грекин гоччамера Септуагинтехь: ШолгӀа низам, Забур, Даниил пайхӀамаран жайна, Аввакума пайхӀамаран жайна, Закарий пайхӀамаран жайна, — Керла Весет: Маркера Инжил, Сийлахь сахьабийн гӀуллакхаш жайнашкахь, — хьекъалан башха хоттам чура а, арахьара а дозанаш билгалдахархьама. И хоттам хуьлу воккхаверца.\nЧе Гевара, Эрнесто Эрне́сто «Че» Гева́ра ( , юззина цӀе — Эрнесто Гевара де ла Серна, ; 1928 шеран 14 июнь, Росарио, Аргентина — 1967 шеран 9 октябрь, Ла-Игера, Боливи) — Латинан Америкин революционер, Кубан революцин команданте (1959 шо), Кубан пачхьалкхан гӀуллакхо. Латинийн Америка йоцург, иза хилла Демократин Республика Конгохь, кхоьчу пачхьалкхашкахь а (иза хӀинца а лачкъина ду). Цо Че цӀе лелайора ша Аргентинера вуй хоуьтуш. Аргентинехь вовшега вистхуьлуш иштта цӀе йоккху.\nЧаплин, Чарльз Аздоцу кино меттан аздолушъерг еанехь а, Чаплин кхолларалли йоккха Ӏаткъам яра дукха комедин арстисташна. Къаьстина иза гуш ю Жак Тати боху французан артисти кхолларалехь. Цо йохучу аздолу фильмаш чохь боккху кхиамца лелайора аздоцу кинохь хуьлушйолу кепаш (масала, «Юло боху элин каникулаш»). Кхерстанчи васт къестина гуш ю советски клоун Карандаш кхолларалехь.


Украина-- Джемилев Мустафа (аьрр), Симферополехь митингехь.\nГIирмерa гIезалойн хьалханча, Украинин Лаакхарчу Радан депутат Джемилев Мустафа шайн къам махках даьккхина 70 шо кхаьчначул тIаьхьа юха а кхъийсам дIахьош ву Даймахкахь даха шайна бакъо яккха гIерташ. Оьрсийчоьно ГIирма дIалаьцначул тIаьхьа оьрсаша дихкина цунна шен цIа вахар. Кху деношкахь ПрахIехь хилира Джемилев Мустафа.\nМаршо Радион коьртачу хIусамехь хиллачу зорбан конференцехь Джемилев Муслафас дийцира ша Чехийн Республике варах лаьцна.\nДжемилев Мустафа: "Сий а, диццадалар а" цIе йолу Европан платформа олучу юкъараллан конференце веана со кхуза. Цигахь суна совгIат лур долуш ду. Иза тхайн сий дар санна лору оха, оццу хенахь иза вуно йоккха моралан гIортор а ю, тхуна еш йолу.\nКъаьсттина иза мехала ду тхуна, тхан латта дIалаьцна хиларе терра. Ма дарра аьлча Советан пачхьалкхехь хиллачу рожах терачу рожана къелла нисделла тхо. Ткъа цхьацца долчу хIуманашна тIехь и режим кхин а воха ю. Иза ю оха иттаннаш шерашкахь къийсам латтийна режим. Тахана тхан махкахошна мел хала делахь а, оха доьху цаьрга шайн латтан тIера дIацадахар.\nАмма адамаш адамаш ду. ГIирмера дIаоьхучу нехан терахь алсам долуш ду. Иза керла проблема ю. И проблема ю чоьхьара меттиг хийцина болчу нахаца йоьзна. Оха царах мухIажираш ца олу, уьш шайн пачхьалкхан Украинин территори тIехь болун дела.\nБерриг а тхан сатийсам боьзна бу тхан латта мел сиха маьрша а даьккхина Украинех юха дIакхетар ду бохучуьнца. ГIирмехь йолчу сайн хIусамненаца аса телефонехула къамел долош девнаца долало иза. Шу, боьрша нах, хIун деш ду цигахь? Маца маьрша дохур ду аша тхо, бохуш хуьлу иза".\nДжемилев Мустафан адамалла хилар гойтуш ду цо Нохчийчохь тIом боьдуш шен доьзале а валийна ши къант кхаьбна хилар. Цара ша а, шен хIусамнана Сафинар а шайн да-нана лору бохуш дийцира цо.\nДжемилев Мустафа: «Уьш кест-кеста богIу со волчу. ХIора шарахь ца хуьлу иза, бакъдерг дийцича. ТIаьххьара стохка баьхкинера уьш. 6 шо долуш хилла цу берех хIинца ткъаттIа шераш долу товш болу кIентий хилла. Уьш со волчу хьошалгIа баьхкинера. Аса цаьрга хаьттира кхане муха го шуна цигахь аьлла. Цара мехкадаьттан факултет яьккхина цигахь. Соьлж-ГIалахь дIоггара кхане хир яц. Аса хаьттира цаьрга Къилбаседа Кипрехь университетехь деша лаам буй шун аьлла?Уьш хазахетта бара.\nТкъа Гергарчу Къилбаседа Кипран Малхбалера университето хIора шарахь ГIирмера гIезалошна мехаза деша 5 меттиг ло. Амма кху шеран квоташ чекхйевлла хиларна, леррина Кипре а вахана, ректорца барт бира аса, и къентй дIаэцахьара аьлла. ХIинца уьш доьшуш бу Малхбалера университетехь Къилбаседа Кипрехь.\nТкъа кхузахь хиллачух лаьцна шайна хиича цара телефон туьйхира соьга. Дада вайн цигахь тIом бу, тхо цIадахка оьший, бохуш хоьттуш бара уьш. Аса элира, ца оьшу, кIентий, аша деша кхузахь оха цхьаъ дийр ду аьлла. Цара тхох да-нана олу. Сох дада олу, Сафинарх нана олу. Дукха товш къентий бу уьш".\n70 шо долчу Джемилев Мустафана Оьрсийчоьнан Iедалша шен Даймехка ГIирме вар дехкар онда тохар а хилла дIахIоьттира. Кху тIаьхьарчу ткъа сов шарахь цуьнан аьтто ца хилира ГIирмера гIезалой махках баьхна де дагалоцуш хиллачу хиламехь дакъалаца. ХIинца юха а цкъа ша толам баьккхина болу шен къийсам дIахьош ву иза ГIирма шайн халкъана юхайерзо гIерташ.\nХIинца цуьнан гIуллакх деана Оьрсийчоьнан президентца Путин Валадимирца. ГIирма юхаерзорехь Джемилевн бертахо ву дукха хан йоцуш Украинин президент хаьржина волу Порошенко Петро. Цуьнан иштта мах хадабо Джемилев Мустафас.\nДжемилев Мустафа: «Порошенко Петро уггаре а хьалха дагахь ву Украинин арми чIагIъян. Амма Оьрсийчоьнан армина дуьхьал латта ницкъ болуш иза дIахIотто дуккха а хан оьшур ю, бохуш вара Джемилев Мустафа.\nДжемилев Мустафа: «Суна хетарехь, и лаккхара дарж къуьйсуш хиллачу нахана юкъахь Украинин халкъан уггаре а тоьлла харжам бина. Цо хьалхарчу муьрехь толам баьккхина хиларо дуккха а хIума гойтуш ду. Цуьнан хила ма-еззза махкахочуьнан позици ю. Иза шен мехкан патриот ву. Бакъхьара стаг ву иза. Миллионер ву, амма бакъхьара ву.\nБакъдерг дийцича, дуьйцуш хабарш ду, ма хетта хьалхара миллион муха дира, кхин дIа дуьйцур ду олий. Суна Порошенко вевза дуккха шераш ду. Лаккхарчу Радехь тхойшиъ ул-уллехь хиина Iаш вара. Тхан аьтто хуьлу вовшен хетарг дийца а, ала а. Тхуна дика хетарг ду цо инаугураци йолуш а, Варшавехь а, Обамица хиллачу цхьаьнакхетарехь а ша ГIирма юхаерзо хьожур ву алар.\nАла деза, шайн территори йита еза аьлла волу цхьа а президент лаьттар вацара цу даржехь. Иза дерриг а Украинин халкъана хетарг ду ала мегар ду. Ткъа муха кхочуш дийр ду цо иза. Дера цхьана президентах дерриг а дозуш ма дац. Нагахь Украина цунна гIо а ца деш, цуьнан кхачамбацарш а лоьхуш Iахь, шеко а йоцуш, дика жамIашка кхочур дац тхо.\nАмма и стаг хадам боллуш хилар а, хьекъал долуш хилар а - арахьарчу гIуллакхийн министран даржехь хилла а ву иза, Лаккхарчу Радехь а ойланца позици лоцуш вара иза - шеко яц. Иза лоруш ву дуьненчохь. Со тешна ву цо шега далуш дерг дийр ду аьлла. ХIун дийр ду цо?\nКоьртачу декъана чоьхьара русурсаш вовшахтухур ю. Эскарш чIагIдийр ду. Экономика чIагIйир ю. Оьрсийчоь тхуна тIе ма летира, тхоьга дуьхьало ялур йоций шена билггала хуун дела. 4 шарахь Януковичан режимо ша урхалла деш дерриг а дира мохк ларбан болу аьттонаш дIабаха.\nТкъа хIинца Порошенкос уггаре а хьалха ша динчу къамелехь дIахьедар дира арми чIагIйийр ю ша аьлла. Амма Оьрсийчоьнан армина дуьхьал латта аьтто болуш иза хилийта гергарчу хенахь аьтто бац. Масал далош эр ду аса. Нагахь Оьрсийчоьно шен эскаран хьалташна хIора шарахь, оьрсаша далочу терахьашца, 70 миллиард доллар духкуш делахь, оха дойуш дерг ду цхьа миллиард ах миллиард хиллал доллар.\nЦундела кхузахь инзаре шалхо ю. Тхо тIетевжуш дерг дуьненаюкъараллана хетарг ду. Оха сатуьйсуш дерг ду 1994-чу шарахь Украино зарратан герз дIадаларх лаьцна Будапештехь меморандум тIеоьцуш бина барт кхочуш бийр хилар. Цу пачхьалкхаша гаранти елира тхан кхерамазалла а ларйийр ю, территорин цхьаалла а ларйийр ю аьлла. Цара цхьаъ дийр ду аьлла сатуьйсуш ву со. Амма оха а, кху пачхьалкхан махкахоша а, шайна юкъахь оккупацина къеллахь бохкуш болу нах а болуш, тхайга далург дийр ду и де сихха тIекхачийта».\nГIирма дIалаьцна Оьрсийчоьно. Иза цо дIахоьцур ю аьлла цхьа а билгало яц. Делахь а шайн даймохк Украине схьаберзош къийсам дIабахьа кийча ду шаьш, амма ницкъах пайда оьцу некъ хоржур бац шаьш боху Джемилев Мустафас.\nДжемилев Мустафа: «Оха баккъалла а тIе ца оьцу, хила мегар ду аьлла ца хета тхуна, хилахь а чоьхьарчу аьтонашца йоьзна йолу, ницкъах пайда эцарца йоьзна вариант. Нагахь, эр вай, Нохчийчохь 90 процент нохчий а, гIалгIай а хиллехь (цига баха ховша бахана нах иттех процент а бен бацара цигахь) ГIирмехь хьал нисса бIостанехьа ду. Кху автономин республикехь 13 процент бахархой а бен бац гIезалой.\nТкъа Севастополера бахархой а лаьрча, тхо кхин а къезиг процент ду. Цундела цхьа а герз а доцуш, ницкъ ца баран принципаш юьхьар а лаьцна даьхначу тхан толам баккха аьттонаш къезиг бу. Тхо иза хирг хилар тешаш дац. Мелхо а тхуна хаьа Кремлехь аьрзонаш хилар оха цу тайпа хIума дийр дацар-те аьлла сатуьйсуш, тхо ГIирмехь дайар дIадоло. Тхо цунна бахьана ца дала гIерташ дехаш ду.\nТкъа муха хила мега тхан стратеги? Аса юха а эр ду. Тхо чIогIа сатуьйсуш ду дуьненаюкъаралла тхайна тIехIуттур хиларе. Суна хаьа Оьрсийчоьнан Федерацин экономика дукхачу хьолахь йозуш хилар, цара юхкучу энергин аьргаллех. 60 сов процент йозуш ю иза.\nНагахь тахана мехкадаьтта черма 110 долларх цара духкуш делахь, иза 80 долларе охьадаьккхича Оьрсийчоьнан экономика йовхарш етта йолалур ю, тIаккха цуьнан аьтто хир бац цу тайпа авантюра олу, тароне а ца хьожуш, цу тайпа хIуманаш лело. Кхин а дуккха а методаш ю. Амма цу гIуллакхана дуьненаюкъараллан дог лазар оьшу».\nДуьненаюкъаралло лелочуьнга а ца хьожуш хIун дан дагахь бу гIирмара гIезалой? Джемилов Мустафа.\nДжемилев Мустафа: «Оха тхайн агIор дийр дерг хIун ду? Варшавехь долуш президентаца Порошенкоца оха дийцаре дира и хаттар. Тхо дагахь ду ГIирмица йоьзна куьзган структура кхолла. ГIирман гIуллакхашкахула йолу министралла хир ю иза. ДоггIучура аьлча, тхан дуккха а зеразакъаш ю. Украинин материкан декъера луш ду ГIирме луш долу 80 процент хи. Иза хьажош ду КъилбаседагIирман татол чухула. И татол дIакъевлича хи хир дац цигахь. Ялташ хир дац. Дика хьал хир дац.\n90 процент электорэнерги а ю ГIирме хьажош Украинера. Иза дIаяьккхича хIун хир ду хууш ду. Газ а ю Украинехула цига луш. Амма Украино ца йоху и гIулчаш. Цунна ца лаьа цига йоьду енерги сацо. ХIунда аьлча цигахь бехарш шен махкахой хета цунна. ГIирма дIалацарца Украинина дина зе лоруш ду тхо. Цара дIабаьккхина а, лачкъийна а болу бахам, цхьаболчу хаамашца, 3 триллион доллар хиллал мах болуш бу.\nЦу хьокъехь дуьненаюкъарчу инстутишкахь а, кхелашкахь а болх бан дезар ду тхан, цунна дуьхьал Оьрсийчоьнан бахам дерриг дуьненехула кхелашкахула схьабоьхуш. Доцца аьлча, тхан декхар ду Оьрсийчоьнна цатемаш бан, иза эххаре а кхетийта ГIирма дIалаьцна латтор иза маьрша йоккхучул а деза хиларх.\nЦу теманах лаьцна аса дкуккхазза а дийцина. Брюсселехь НАТО-н штаб-хIусамехь цу организацина юкъайогIучу 28 пачхьалкхан векалш а болуш, цара дийцира санкцийн муьрех лаьцна. Бакъдерг дийцича, ца дийцира тIеман аспект хIинца а юьйцуш яц аьлла. Амма цара со тешийра, шаьш юкъайоху санкцеш бахьана долуш Оьрсийчоь ГIирмера араяла дезаш хир ю бохуш. Цуьнан йита дезар ду ша дIалаьцна территореш.\nАса элира 1979-чу шарахь Советан пачхьалкхо ОвхIанистан дIалаьцначул тIаьхьа а кхайкхийнера санкцеш. Амма тхан 10 шарахь ладоьгIуш Iан дийзира, Советан Союз йохаре хоьжуш. ХIинца а Iан деза-те тхан оццул? Суна гур яц-кх маьрша ГIирма? Со цу хене вера вац элира аса.\nЦара элира, хIахIа. ХIинца хиламаш дукха сиха хуьлу. Хьо дийна хир ву цара жамI дохьуш. Цунна тIе тевжина ду тхо. Амма оха а дийр ду тхайга далург.\nДжемилев Мустафа вуно онда бала лайна ву шен дахарехь. Иза масалла ду ала мегар ду адамийн бакъонашкахьа, къаьсттина жимчу къоман бакъонашкахьа къийсарехь. Цуьнан дахарx лаьцна дийца аьлла дийхира оха историн Iилманче Вачагаев Майрбеке. Джемилев Мустафа ГIирмера гIезалойн къоман сурт ду бохуш дуьйцу Вачагаев Майрбека.\nГIирман-гIезалойн лидерш совцийна оьрсаша\nОьрсийчу вар дихкина Джемилевна


Франклин Делано Рузвельт. … Франклин Делано Рузвельт.\nСравнил. … Сравнил.


Халкъо шен лору поэтан иллеш - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nХалкъо шен лору поэтан иллеш\n14.09.2017 16:58 Четверг\nКавказехь деха къаьмнаш дуьненахь а довзийтинарш церан шира а, мукъаме а меттанаш хилла ца 1аш, церан исбаьхьа иллеш, эшарш а, шовкъе хелхарш а ду. Масех б1ешо хьалха а говзанчийн-поэтийн, композиторийн – тидам т1ебахна а ца 1аш, цара шаьш керла мукъамаш кхуллуш пайдаэцна кавказхойн мукъамех. Поэташа а, прозаикаша йовзийтира Кавказ, кавказхой а Россерчу а, кхечу мехкашкарчу а бахархошна. Оьрсий бара исбаьхьаллин говзарийн авторш. Шайна гинарг а, шаьш дуьйцучух ца кхетахь а, шайна хезнарг а дара цара, шайн мехаллех, хьежамех чекхдоккхий, дешархойн синошка д1акхачориг. Цуьнах синкхача хуьлура царна. Кавказхойн барта кхолларалла яра уьш цецбаьхнарг. Шайн йоза а доцуш дехачу къаьмнийн барта хазна яра «цивилизованни дуьненара» баьхкинчийн тидам шена т1ехь сецориг, церан говзарех д1ауьйриг а. Барта хазнах цхьадерг цу хенахь д1аяздарна йозанехь дисна, ткъа дуккха а дерг, д1а ца яздарна, лораза дайна. Йоза юкъадаьккхича, нохчийн хьалхарчу поэташа, прозаикаша д1аязйора фольклор, цуьнах говза пайдаоьцура шайн говзаршкахь.\nЦхьайолчу говзарийн сюжеташ яра фольклорера схьаэцна. Поэтийн стихашкахь халкъан иллийн, эшарийн мукъамаш бара. Хан-зама яларца хийцаелира нохчийн поэзи а. Церан мукъамехь а, чулацамехь а хаалора кхечу къаьмнийн литературийн беркате т1е1аткъам. Нохчийн поэзина керланиг юкъадало буьйлабелира цхьаболу поэташ. Царех вара цу хенахь (ХХ-чу б1ешеран 60-г1а шераш) къона поэт Дикаев Мохьмад. 1илманан бух т1ехь нохчийн эшарш толлуш вара Мохьмад. Мохьмада х1оттийна (тоьллачу гочдархоша оьрсийн матте яьхна) «Песни вайнахов» боккха кхиам бара поэзехь. Мохьмадан шен стихаш, композиторша мукъамаш а бохуш, иллешка, эшаршка а ерзийна, ц1еяхханчу артисташа сцени т1ехь лоькхуш, олуш дара. Цхьаболчара, цаьрга ладуг1ий, олура: «Вайн мукъамашна хийро ду и иллеш, эшарш. Эстрадни ду уьш. Дешнаш 1аламат дика ду, музыка ю-кх вайчуьнца ца йог1уш…»\nФольклорера схьаэцначу иллийн, эшарийн мукъамаш бен цахезначеран лерсинна «хийра» хетара уьш. Кегийрхойн синошна хийра дацара, ткъа мелхо а герагара дара. Тахана а артисташа уггар а дукха лоькхучарах, д1аолучарех ю Мохьмадан дешнаш т1ехь яьхна эшарш а, иллеш а, уьш ц1еначу нохчийн маттахь, меттан мукъамехь яздина дела.\nДикаев Мохьмад 1941-чу шарахь Соьлжа-г1алахь вина. Бердк1елара ц1еяххана вевза пондарча Джунайд ву цуьнан да. Бераллехь дуьйна нохчийн мукъамаша лерса хьистинчу Мохьмада шен «Бекалахь, сан мерз-пондар» стихотворенехь х1ара дешнаш алар цундела ларамза дацара:\nАс хьоьга къайленаш юьйцу:\nТешаме хьан мерзаш,\nГенарчу бераллехь дуьйна\nОйланаш ю хьоьца ийна;\nБекалахь, сан мерз-пондар,\nВайшиннан безаман сийнна.\nБераллехь дуьйна нохчийн иллеша, эшарша, мукъамаша лерса, дог а хьоьстуш, Даймахкана генахь хиларна сингаттамехь, г1айг1анехь кхиъначу к1ентан дог-ойла нохчийн меттан дашна т1е ерзар а, оцу дешнашца цо исбаьхьа васташ кхоллар а дукхе-дукха хьалхе хилира. Шен кхо шо бен доцчу хенахь ден а, ненан а марахь-карахь, Даймахках а ваьккхина, Талды-Кургане д1авигар иэсехь дисначу к1анта г1айг1анечу мукъамехь далхадора т1аьхьо:\nПоэто буьйцург Даймохк бу, «малх бицбина, нур къагийна, суна хьо лепара», — бохуш. Нохчийн къомо Даймахкана генахь хан токхуш, цунна сахьийзо а, сагатдан а къайлах бен мегаш дацара. Сагатдар а, сахьийзор а, Нохчийчоьнан ц1е а йоккхуш дешнашца ала а, мукъамца далхо а дихкинера 1едало. Дихкинехь а, халкъо иллеш, эшарш, назманаш йохура, уьш д1аолура шаьш вовшахкхетча, суьйренашка, 1уьйренашка шайн г1айг1а-бала балхош. И г1айг1а-бала шайн дуткъаделлачу синошца Даймахка беара халкъах дийна бисначара. Д1адаханчу б1ешеран 60-чу шерашкахь Даймахка ц1абирзинчарлахь наггахь а поэт, прозаик вацара шаьш Даймахке тийсина са стихашкахь, прозехь дийцаза, далхоза. Церан х1ораннан а произведенехь къаьхьа къурд, г1орасизалла, сатийсам, сатийсар, цкъа а Даймахках дог а диллина цхьа минот цара яьккхина цахилар а ду. Къаьсттина дика хаало, дешало иза М.Мамакаевн, 1.Мамакаевн, М-С.Гадаевн, С.Гацаевн, Ш.Рашидовн, М.Дикаевн стихашкахь. Цундела церан дешнашна т1ехь даьхна иллеш, эшарш халкъан хилла д1ах1иттина, халкъан дагара аьлла, яздина церан дешнаш долу дела. М.Дикаевс шен синна гергарчуьнга Даймахке къамелдечу кепехь боху:\n1алург ца хиллера.\nЦуьнан са, ойланаш, дерриге а халкъан санна, Даймахкаца доьзна дара. Даймахках догдиллина ца веха поэт, х1ора дийнахь а ч1аг1лучу дегайовхонца веха, «малх бицбина, нур къагийна, суна а хьо лепара», — бохуш. Шен дайн махках шен са 1аьбча бен ца хьахабо, ца бовзуьйту цо шен йо1е болу безам.\nВайн дайша дуьйцуш хезна вайна: «Вай ц1а маца дохуьйту боху? Даймахка ц1акхаьчча адам доьлхуш дара… Лаьттах барташ бохуш дара адамаш…» Нохчий Сибрехара ц1абаьхкинчу муьрехь кхиъначу интеллигенцин мог1аршкара ву Мохьмад. Тамашийниг кхин цхьа х1ума а ду: оцу интеллигенцех цхьа а цхьаъ вац школехь нохчийн мотт 1амийна, хьехархоша матте, халкъе, Даймахке безам кхоьллина. Церан цаьрга безам кхиийнарг баккхийчара, дай-наноша Даймахках дийцар, Даймохк хестор дара: «Генарчу Кавказехь, Дег1астанехь, Нохчийчохь х1инца малх хир бу, йовха хир ю, стоьмаш ношделла хир ду. Мел шийла дара шовданаш. Ма исбаьхьа дара бохь лекха лаьмнаш», — бохуш. Т1аьхьо ша язйинчу стихашкахь бовзийтира Мохьмада шен Даймахке болу безам, ша цунна сагатдар а.\n«Даго лоькху зурма» Даймохк а хеташ ваьхначу поэтан х1ора а дашехь сингаттам, г1айг1а, ша ц1а кхаьчча а ц1ерадаьлла, дайн кхерчахь шен меттиг ца карош, карзахе са хаало. Шайн дайн махкахь а болуш, ц1ахь бацара нохчий. Даймехкан баьрчехь бацара, не1саг1ехь бара нохчийн мотт, г1иллакх-оьздангалла. Ярташкахь бен ца буьйцуш, г1аланашкахь бийца а, школашкахь хьеха а дихкинера нохчийн мотт. И г1ело шайн ойланашкахь, сица къуьйлура интеллигенцин векалша. Оцу садеттарх, харцонех цамгар хилларш бацара к1езиг. Оцу цамгарша царех цхьаберш хеназа дахарх хедийра. Бераллехь Даймахках къастийначу Мохьмадан синна йина чов ю цуьнан поэзехь хаалуш, г1айг1анечу мукъаме йирзина. Мохьмадан нийсархой шайн уьйрех, маттах, халкъах... Даймахках д1акъастийнера. Даймахках д1акъастийначуьн г1айг1а ю цуьнан х1ора а дашехь.\nМохьмадан чкъурах болчара нохчийн мотт школехь ца 1амийнера, делахь а церан ц1ийх, т1амарх иза болийтинарш дай а, наной а бара, къоман диканах, вонах, г1иллакх-оьздангаллах уьш д1ахадарна кхоьруш, уьш кхиийна болу. Иштта кхиийна волу Мохьмад Соьлжа-г1аларчу хьехархойн институте деша воьду филологин факультете, ша шен Даймахка вухавирзича. Т1ехдика институт чекхъяьккхинчул т1аьхьа оццу институтехь литература хьоьхуш болх бо, стихаш язъярал совнаха 1илман болх а беш. Мохьмад студенташлахь т1ехдика дешарна Ленински стипенди оьцуш хилла. Тахана а мехала бу цо нохчийн фольклор толлуш бина болх. Т1аьхьо оьрсийн поэташа гочйина араелира Мохьмада вовшахтоьхна «Песни вайнахов» ц1е йолу гулар. 1963-чу шарахь, шен ткъе ши шо долуш, Мохьмада дакъалоцу Ерригроссин къоначу литераторийн кхеташонехь. Оцу кхеташонехь цуьнан стихийн лаккхара маххадийра оьрсийн ц1еяххана бевзачу поэташа: Н.Тихоновс, А.Твардовскийс, Н.Прокофьевс и.д1.кх.\nЦул т1аьхьа Мохьмадан стихаш зорбанехь арайийлира Москвахь, Ленинградехь, Къилбаседа Кавказан республикашкахь а. Уггаре а коьртаниг дара – цуьнан стихаш халкъо шен йолуш санна т1еэцар, цуьнан иллеш, эшарш а адамийн дегнаш г1айг1анца а, самуъенца а лекхадолуьйтуш хилар. Мохьмадан дешнашна т1ехь даьхна иллеш: «Сан Даймохк», «Кавказан 1уьйре», «Вежарийн илли», «Ас лоьхург мила ю?», «Хьол хаза йо1 суна ца гина», «Ленинградехь кхиъна йо1», «Хьан дагара хиъна», «Нохчо ву со» и.д1.кх. А.Ганаевс, М. Буркаевс, С.Магомедовс, В.Дагаевс, М.Айдамировас д1аолуш, лоькхуш а яра, ткъа тахана къоначара лоькхуш ю, уьш муьлххачу а хенахь лекха чулацам дика болуш хиларна. Ц1еяххана бевзачу композиторша: 1.Шахбулатовс, А.Хлебскийс, А.Розенберга, халкъо а мукъамаш бехира цуьнан дешнашна.\nНохчийн эстрадина бухбиллина поэт лара вог1у Мохьмад. Цуьнан стихашна т1ехь мукъамаш баьхна иллеш, эшарш а яра эстрадин хот1ехь д1алекхнарш. Оцу хенахь вайн культурехь кхиаме керланиг дара иза, массара а къобал ца динехь а. Дикачу, хазачу нохчийн маттахь, шовкъехь, говза исбаьхьа васташ а кхуллуш Мохьмада язйина стихаш, царна т1ехь даьхна иллеш, эшарш а халкъо дика т1еийцира. Иза бара поэтан кхоллараллин халкъо лаккхара хадийна мах. Ц1еначу даггара х1ара дешнаш аьлла волу поэт халкъо шен ца лара йиш а яцара:\nЦхьана а къоман\nШен махкахь шен халкъаца цхьаьна вехарг бен ирсе а, декъал а ца хуьлий дика хаара Мохьмадна. Нохчийн мотт, цуьнан сица шовкъехь лекхалора. Нохчийн мукъам бу цуьнан х1ора а байтехь. «Нохчий» — бохург, дуьззина цуьнан маь1на а девзаш, лакхадаккха лиънарг, лакхадаьккхинарг, цуьнан хьакъйоллучу метте и дош х1оттош, цул хьалха цхьа а вацара.\nЦундела жимчо а, воккхачо а езаш т1еоьцура Мохьмадан поэзи, цуьнан иллеш, эшарш а радиохула, телевиденехула нохчийн х1усамашка д1акхочура. М.Дикаев халкъан истори, фольклор, литература, мотт а дика хиъна ца 1аш, дуккха а халкъийн литература а дика хууш, шен хаарш НГ1ПУ-н студенташна д1алуш а вара. Филологин факультетехь хьехархо вара Мохьмад. Цуьнан хилла студенташ тахана а болх беш бу газетийн, журналийн редакцешкахь, школашкахь, хьехархойн институтехь, университетехь. Царех цхьаъ х1окху статьян автор а ву. Доккха пох1ма долу М.Дикаев дукха ца вехира. Хеназа д1авахара иза вайна юкъара, ша аьлла а, шех аьлла а хаза дош а, “Нохчийн х1усам“ (1965 шо), “Догу сан дог“ (1967 шо), “Деган мерзаш“ (1971 шо), “Вайнехан иллеш“ (1972 шо), “Стеган ц1е“ (1990 шо) — стихийн гуларш а йитина. Делан 1ожалла ца лелча ца ялахь а, иштта са ц1ена, доккха пох1ма долу стаг юкъара д1авахча, дагахьбаллам буьсу. Шен дагахьбаллам бу халкъан поэто А.Сулеймановс вайна бовзийтинарг: «Дикаев Мохьмад, мурйоьлла дечиг санна, кхерчахь сийсачех вацара. Иза чоь серла а оьккхуьйтуш, вогучех вара. Вай и лар а ца вира». Мохьмад ваьхна зама, Мохьмадан амал, цуьнан синна кхетта, цхьаболчара кхетийтина, цамгар евзачу Ахьмада аьлла и дешнаш бакъ ду. Доккха пох1ма долу Мохьмад лар ца вира, ткъа хьаг1 йолчара мелхо а новкъарлойира синмаршонехь ваха.\n«Нохчийн х1усамехь» «Деган мерзашца» «Вайнехан иллеш» олуш «Догу сан дог» а бохуш, «Стеган ц1е» мел ларъечаран иэсехь ехар ю Дикаев Мохьмадан ц1е а, цуьнан поэзи а.


Виеман — Википеди\n50°21′10″ къ. ш. 2°09′31″ м. д.HGЯOL\nВиеман (фр. Willeman) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале.\nДозанашца йу ЕнкугӀ (Па-де-Кале), ФийевгӀ, ФгӀенуа (Па-де-Кале), УьмьегӀ, Лензе, Нелетт (Па-де-Кале), Нуаель-ле-УьмьегӀ, Еф-ан-ТегӀнуа, Вьей-Еден, Вай (Франци).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Виеман&oldid=7819951»


Сен-МагӀтен-дуь-Лак — Википеди\n46°15′14″ къ. ш. 4°02′39″ м. д.HGЯOL\nСен-МагӀтен-дуь-Лак (фр. Saint-Martin-du-Lac, фр. Lac-sur-Loire) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Сона а, ЛуагӀа а.\nДозанашца йу МагӀсиньи, АгӀте (Сона а, ЛуагӀа а), ИгегӀанд, Маи, Меле (Сона а, ЛуагӀа а), Сен-Жульен-де-Жонзи, СемуьгӀ-ан-БгӀийонне.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сен-МагӀтен-дуь-Лак&oldid=7838997»


Коллиур — Википеди\n42°31′32″ къ. ш. 3°04′51″ м. д.HGЯOL\n▼2418 стаг (2018 шеран 1 январь)\nКоллиур (фр. Collioure, фр. Fort-du-Rocher) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Малхбален Пиренейш. Дозанашца йу Баниёль-сюр-Мер, Пор-Вандр, Аржелес-сюр-Мер. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\n↑ 1 2 http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=62415\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коллиур&oldid=6832280»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 19 октябрь, 05:36.


Храм Архангела Михаила пос. Иванов — православная социальная сеть «Елицы»\nРоссия, Брянская обл., Суражский р-он, пос. Иванов, ул. Гагарина, д. 19


«Левада-центро» бинчу талламашца, Шема бахьанехь Оьрсийчоьнан Малхбузенца иръеллачу юкъаметтигаша кхолгIа дуьненаюкъара тIом баккха тарло аьлла, кхерамшкахь бу 48 процент оьрсий. Шемара тIеман конфликт ерзорехь Оьрсийчоьнан а, Малхбузен барт хир бу аьлла теша хаттамехь дакъалаьцна кхоалгIа дакъа. Шемахь долчу хьолана Оьрсийчоь юкъагIерта еза аьлла ах пачхьалкхан бахархоша.\n28 процент респонденташна Оьрсийчоь Шемара араяла еза аьлла хета. Дахначу шеран гурахь дуьйнна Оьрсийчоьно тIеман операци йолийна Шемахь.Маьрша бахархой бехачу кIошташкахь Кремлан кеманаша бомбанаш еттарна бехкейора Москох.\nКремло шаьш тIеман тохарш «Исламан пачхьалкх» шех олучу тобан тIемалошна дуьхьал до аьлла, чIагIдора. ТIаьххьарчу кIиранашкахь Шемин президентна Асад Башарна Оьрсийчоьно гIортор ярца Малхбузерчу пачхьалкхашца йолу юкъаметтигаш шелъелла.


Токвиль (Манш) — Википеди\n49°40′14″ къ. ш. 1°20′12″ м. д.HGЯOL\nТоквиль (фр. Tocqueville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Манш. Дозанашца йу Клитур, Гаттвиль-ле-Фар, Губервиль, Невиль-сюр-Мер, Ретовиль, Сент-Женевьев (Манш), Вальканвиль , Варувиль. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Токвиль_(Манш)&oldid=7540053»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 16 январь, 05:18.


Iедалан тIегIанахь ненан маттал говза а буьйцуш, махкахь хьашт-дезаре берзийна оьрсийн мотт а болуш, къаьмнийн синмехаллин каталог кхолла бина сацам беламе хета цхьаболчу яздархошна а, Iилманчашна а.\nМотт дIа а тоьттуш ларлур дуй те нохчалла?\nЭтнографаш биста кхаччалц нохчийн маттаца бозабелла Iилманчаш а, лаккхарчу тIегIан маьхькIамхой а болуш, дагалецаме кхеташо дIаяьхьна кху деношкахь оьздаллин министараллехь.\nЦу кхеташонехь министаро Дааев Бавдис тидаме диллина цхьацца бахьанешна заманан йохаллехь ламасте хилла схьабаьхкина хиламаш дахарера гуттаренна а байна дIабовларан кхерам хилар тIебазбелла.\nЦо чIагIдарехь иза хьакхалуш ду халкъан Iадатех, ламастех, эшарех, хелхарех, халкъан барта кхоллараллах…\n«Халкъан Iадат-гIиллакхаш, ламасташ лардан, халкъо заманан кIоргера схьаеъна хазнаш, деза а, перза а мел хилларг дан ца дайта, синмехаллин каталог хIотто еза».\nИшта дIахьедар дина Дааев Бавдис.\nКъоман оьздангаллин синмехаллаш йовза вуно мехала ду. Нохчийн къомо историн йохаллехь бина некъ карлабаккхаро гIо дийр тIекхуьучу чкъурана шайн бух-ормаш биц цабалийтарехь.\nИ декхарш кхочуш дийр ду синмехаллин каталого.\nГерггарчу барамехь ишта ойла-хетарг Iорадаьккхина цу кхеташонехь халкъан кхоллараллин Центаран директоро Даудов Рамзана а. Цу хьокъехь хIун хетта бу бохучу Iилманчашна, цIарна цIе яханчу меттан говзанчашна хууш дац.\nЦу декъехь со хеттаршка вийлина цхьа могIа яздархошца а, Iилманчашца: Несала бахча санна, сонехь, дIатеттина латто ненан мотт тергамза а буьтуш, синмехаллаш ларлур юй те къоме?\nIедалан тIегIанахь шуьйра пайдаоьцуш, бийцаре баьккхинчу оьрсийн меттан гIоьнца ларьян гIерта маьхькIамхой вайнехан шатайпаналла а, синмехаллаш а?\nЦу ненан маттаза дозаделла, цуьнан «кийрара» схьадолуш дац кхидерг дерриге а? Бакъдерг дийцича царна жоьпаш дала яздархо я Iилманча махкахь каро атта дац.\nМа-дарра аьлча уьш хIиттац, гIара а бовлуш, Iедалехь болчеран аьллар-лаамца догIуш доцу шайна хетарг нахала даккха.\nНохчийчуьра хьал-дIахIоттам дика девзачу, Iилманехь охIла болчара шайлахь дечу къамелашкахь кхетадо ненан матте «ког хецца» бойтуш болх а боцуш, дегIах са санна, къомана деза а, сийлахь а мел дерг, цуьнца, маттаца, дозаелла хиларна, синмехаллин каталог хIоттор а, кхидерг лелор а, «биллина Iуьллуш» нохчийн мотт а болуш, тIаьхьло йолуш хIума цахилар.\nМахкара дахар тидарх а, хиламаш кхеторах а, тахана ненан матто ловчу гIелонах а дуьххьала дIаолучех, наггахь волчех цхьаъ ву байтанча, гочдархо, меттан говзанча Хатаев Хьусайн.\nЦхьана ханна ша геналлехь вара аьлла доцуш цо само йо Даймахкахь тергаллучу дахаран, хуьлучу хийцамийн.\nЭмгаро мерабер санна, хьааме, доккха садаккха буьтуш нохчийн мотт а боцуш, синмехаллаш «ягарьян, цхьан терхи тIе дIаяхка санна» каталог кхоллар ладаме, тоаме гIулч ца лоручех ву Хьусайн.\nЦу хьокъехь тхойшиннан нисделла къамел цо геннара долийра.\nХьусайн: «Тахана тхоьгахь къоман синбахам, мотт, гIиллакхаш, Iадаташ лардан деза аьлла кхетам бу. Кхетамма-м бу синмехаллаш ларьяр коьртачех коьрта ду аьлла. Амма уьш дерриш Iалашдарехь кIадда а ца до.\nТоьшаллаш до хIара важа дан мега бохуш. ХIун дан деза уьш ца дайта? Цунна жоп ца ло. Къа ца хьоьгу. Билгалдаккха ма деза мотт баланехь хилар. Бахьана хIун ду? Дера ду цу тIе Iилма цадалор. Оха тоьшаллаш до-кх. И мотт а байна, дIо-о мотт а байна бохуш.\nВайн мотт хьалхара а бац, тIаьххьара а бац. Цу тIе догIур тIаьххьара министарийн къамел а. Дан хIума дац. Вайн маттал даккхий меттанаш а делла бохур ду кхана, лама. Беллехь белла-кх халкъ цу тIера юха а даьккхина, матте болх а ца байтина.\nНохчийчохь долу хьал муха ду? Iедалхоша шайггара хьал а хIоттийна, и нохчийн мотт хьехар а, бийцар а осала ду-кх! Iедална хьалха а ду иза осал, нахана хьалха а ду.\nЦара дIадаккха дезар и шаьш кхоьллина хьал. Ненан мотт массо доьшийлашка, ишколашка, берийн бошмашка кхачо безара. Физика, математика ма хилийтахь нохчийн маттахь. Нохчийн маттахь хила тарлуш ма ду гуминитаран цикл…\nЛаам хилча Iедална хала дацара говзанчийн тоба цхьаьна а тоьхна нохчийн мотт тидаран дошам кхоллийта. ХIара ахча а ду, хIара бохча а ду. Массо дош схьа а карийна, хаза нехан санна чулацаме, онда дошам хила еза иза.\nТIаккха кхана –лама тхо тIедоьрзуш хилча тхуна карор ма бу и ненан мотт. Мотт бацо ма беза. Коьртах куьг а хьоькхуш, "суна хьо беза" бахарх гIуллакх ма ца хуьлу. ТIетаьIIа бацо беза мотт. Ишта бен мотт кхуьуш бац. Бацабаре терра бен шарлуш бац мотт. Каталог хIотто еза. Каталог хIоттийча хIун хуьлу леш мотт а болуш….»\nСоьца къамел дина байтанча-гочдархо Хатаев Хьусайн хадам боллуш тешна ву, денбан, болх байта юьхьарлоцуш ненан мотт а боцуш, моттаргIанех тера кепаш лелоро, вайнехан кханенах йозаелла шеконаш дебаяхь бен кхин деш пайдехьа, хьаса боллуш хIумма а дац аьлла.


"Трабант" кхоьллина даьлла 60 шо\nКху деношкахь 60 шо кхаьчна Малхбалерчу Германехь оьрсийн "Запорожец" машенан масалица еш хиллачу "Трабант" цIе йолчу жимчу машенан. Советан пачхьалкхехь "Запорожец" санна дуккхаъчу шерашкахь рогIехь а лаьттинчул тIаьхьа, балха тIехь дикчех тоьшаллаш долчу нахана бен кхочуш яцара и суьрка машенаш. Юкъарчу хьесапехь, 12 шарахь собар дан дезаш дара иза эца рогIе язвеллачо.\nНагахь санна тIулган пенаца а, дозанашца а екъначу луларчу Малхбузерчу Германехь дуьненчохь тоьллачех машенаш ларалуш йолу "Мерседес" а, "БМВ" а, "Ауди" а еш, юхкуш, хоьхкуш хиллехь, Советийн тIеIаткъамехь йолчу ГДР шех доцца олуш хиллачу Малхбалерчу Германехь "Трабант" цхьаъ бен боцу автомобилийн индустрияно арахоьцу хохку гIирс бара, кхоъ я шиъ чIуьрг йолу мотоциклаш ца йийцича.\nМотоциклал башха совтIех еза а "Трабант" ца хиларна, ткъа Советашкара оьцучу "Запорожецал" иза дикка йорахох хиларна иза эца луучийн терахьаш пачхьалкхан иза арахеца йолчу таронел дуккха а алсамдара.\n"Трабант" арахецар 1991-чу шарахь сацийра немцойн Цвиккау олучу гIаларчу машений заводо – Германи вовшахкхеттачул тIаьхьа цIоьмалг машен цхьана муьрана забаречу дийцарийн а, кхардамийн а турпалхо хилира, ткъа эххар а тоьллачех машенаш эца аьтто баьллачу Малхбалерчу немцоша тессина йитира шерашкахь шайн сатийсамийн лакхе хилла йолу, шаьш безамца "Траби" олуш хилла йолу "Трабанташ".\nЦу машенан ша тракторо санна гIовгIа еш хилла болу мотор а, иза 90 км сохьтехь бен чехкаяла ца луш хилар а, иза картонах пайда а оьцуш еш хилар а дара анекдоташкахь дуьйцуш.\nБакъдолчехь ян а яра "Трабант" цхьана декъана кехатах еш. Цуьнан каркас эчигах йина елахь а, амма доккхах долу дакъа шех дуропласт олучу пластиках а, макулатура чекх а йоккхуш кхоьллинчу картонан экъанех а еш деш дара. Цундела вуно яй яра иза хьалаайъа.\nБакъду, Малхбалера а, Малхбузера а Германи вовшашкхеттачул тIаьхьа иттех шо даьллачул тIаьхьа "Трабантан" сий юха а дол-долуш лакхаделира.\nДIаяьллачу заманца йолу носталги цуьнан бахьана делахь а, я "Трабанто" боккъал а кIеззиг бензин дайъарна иза вуно эвсаре хилар делахь а, машенийн дукхалло урамашкахь уьш дIахIиттон паркплатц ца карйойтуш бахьачу баланехь "Траби" дIатарйа цхьа цуьрг а меттиг тоьуш хиларна делахь а, и машен юха а йицлуш лаьттачуьра долахоша хьала а яьккхина, дийна цхьа култ кхоллаелира цунна гонахьа, "Трабантан" фан-клубаш а схьайоьллуш, хIора шарахь цу машенийн долахой цхьаьнакхетарш дIа а хьош, ур-атталла "Трабанташ" чехкахахкарехь къийсамаш а беш.\nКарарчу хенахь 30 эзар сов "Трабант" ю Германийн некъаш тIехула хоьхкуш. Церан долахоша вуно кхоаме, жима бер санна лелайо и жима машенаш. Берлинерчу Бранденбургийн кевнашна хьалха туристаш мехах хохкуш ю масех "Траби".\nУр-атталла Голливуде а кхаьчна и суьрка машен – вевзаш волчу Iамеркахойн актеро Хэнкс Тома хьастагIа шен рогIерчу интервьюхь дозаллийца дийцира, шен хиллачу машенашна юккъехь уггаре а тамашийнарг а, ша доккхачу хазхетарца эцнарг а "Трабант" яра бохуш.


Johan van Dijk 11. Декабрь 2019 21:00\nCоздана: 05. Декабрь 2019


аккорд [аккордан, аккордана, аккордо̃, аккорде̃, й; мн. аккордаш, й] муз. акко́рд. аккордеон\nаккорд [аккордан, аккордана, аккордо̃, аккорде̃, й; мн. аккордаш, й] муз. акко́рд.\nаккордеон [аккордеонан, аккордеонна, аккордеоно̃, аккордеоне̃, б; мн. аккордеонаш, д] муз. аккордео́н.\nаккумулятор [ аккумуляторан, аккумуляторна, аккумуляторо̃, аккумуляторе̃, й; мн. аккумуляторш, й] аккумуля́тор.\nакт [актан, актана, акто̃, акте̃, д; мн. акташ, д] в разн. знач. акт; акт хӀотто̃ соста́вить акт; кхаа актехь пьеса пье́са в трёх а́ктах.\nактёр [актёран, актёрана, актёро̃, актёре̃, в; мн. актёраш, б] актёр.\nактёрски прил. актёрский.\nактив [активан, активана, активо̃, активе̃, й; мн. активаш, й] акти́в.\nактивизировать дан активизи́ровать.\nактивист [активистан, активистана, активисто̃, активисте̃, в; мн. активисташ, б] активи́ст; см. жигархо̃.\nактивистка [активисткин, активисткина, активистко̃, активистке̃, й; мн. активисткаш б] активи́стка; см. жигархо̃.\nактивни прил. акти́вный.\nактови прил. а́ктовый; актови зал а́ктовый зал.\nактриса [актрисин, актрисинa, актрисо̃, актрисе̃, й; мн. актрисаш, б] актри́са.\nактуальни прил. актуа́льный.\nакула [акулин, акулина, акуло̃, акуле̃, й; мн. акулаш, й] аку́ла.\nакустика [акустикин, акустикина, акустико̃, акустике̃, й] физ. аку́стика.\nакушёр [акушёран, акушёрана, акушёро̃, акушёре̃, в; мн. акушёраш, б] акушёр.\nакушерка [акушеркин, акушеркина, акушерко̃, акушерке̃, й; мн. акушеркаш, б] акуше́рка.\nакци [акцин, акцина, акцино̃, акцига, й; мн. акцеш, й] а́кция.\nакционер [акционеран, акционерана, акционеро̃, акционере̃, в, й; мн. акционераш, б] акционе́р.\nакционерни прил. акционе́рный.\nа̃кха1 1. прил. ди́кий; а̃кха адам дика́рь, дика́рка; а̃кха олхазар ди́кая пти́ца; дичь; 2.\nа̃кха2 [о̃кху, э̃кхира, аькхна] отомсти́ть, мстить, отплати́ть кому-л., хьайн бехк сох ма а̃кха за свою́ вину́ отвеча́й сам, меня́ не топи́.\nа̃кхадаккха* объект в ед. довести́ до одича́ния кого-л.\nа̃кхадаккхадала* потенц. от а̃кхадаккха.\nа̃кхадаккхийта* понуд. от а̃кхадаккха.\nа̃кхадала* потенц. от а̃кха2.\nа̃кхада̃ла* субъект в ед. одича́ть, стать ди́ким.\nа̃кхада̃ладала* потенц. от а̃кхада̃ла.\nа̃кхада̃лар* масд. одича́ние.\nа̃кхада̃лийта* понуд. от а̃кхада̃ла.\nа̃кхада̃ха* доводи́ть до одича́ния кого-л.\nа̃кхада̃хадала* потенц. от а̃кхада̃ха.\nа̃кхада̃хийта* понуд. от а̃кхада̃ха.\nа̃кхадаьлларг* прич. от а̃кхада̃ла одича́вший, одича́лый.\nа̃кхадийла* дича́ть, станови́ться ди́ким, чужда́ться люде́й.\nа̃кхадийладала* потенц. от а̃кхадийла.\nа̃кхадийлийта* понуд. от а̃кхадийла.\nа̃кхадовла* субъект во мн. одича́ть, стать ди́ким.\nа̃кхадовлар* масд. одича́ние.\nа̃кхадовлийта* понуд. от а̃кхадовла.\nа̃кхако̃там фаза́н (букв. ди́кая ку́рица).\nа̃кхакхуьу, а̃кхакхуьург прич. дикорасту́щий; а̃кхакхуьу дитташ дикорасту́щие дере́вья.\nа̃кханиг см. а̃кха1 1.\nа̃кханӀаьна фаза́н (букв. ди́кий пету́х).\nа̃кхар масд. мще́ние.\nа̃кхаралла зве́рство, ди́кость.\nа̃кхараллица нареч. зве́рски.\nа̃кхарой мн. от э̃кха1.\nа̃кхаройле̃лор масд. зверово́дство.\nа̃кхаройло̃ьцург прич. звероло́в.\nа̃кхаройн, а̃кхаройниг прил. к э̃кха1 звери́ный.\nа̃кхарошха нареч. зве́рски.\nа̃кхахьажа субъект в ед. отвле́чься.\nа̃кхахьажийта понуд. от а̃кхахьажа.\nа̃кхахье̃жа субъект в ед. отвлека́ться, быть невнима́тельным, рассе́янным, глазе́ть по сторона́м.\nа̃кхахье̃жийта понуд. от а̃кхахье̃жа.\nа̃кхахьийса субъект во мн. отвлека́ться, глазе́ть по сторона́м.\nа̃кхахьовса субъект во мн. отвле́чься.\nа̃кхийта понуд. от а̃кха2.\nа̃кхтарг [а̃кхтарган, а̃кхтаргана, а̃кхтарго̃, а̃кхтарге̃, д; мн. а̃кхтаргаш, д] серебри́стый то́поль.\nа̃кхтарган, а̃кхтарганиг прил. то́полевый; а̃кхтарган хьун то́полевая ро́ща.\nакхшо̃ [акхшо̃чун, акхшо̃чунна, акхшо̃чо̃, акхшо̃чуьнга, в, й; мн. акхшой, б] дарги́нец, дарги́нка (от названия села Акуши).\nа̃къари [а̃къарин, а̃къарина, а̃къарино̃, а̃къарига, й; мн. а̃къареш, й] не́сколько возвы́шенная равни́на.\nа̃къарин, а̃къариниг прил. равни́нный.\nакъда̃ла* [акъдо̃лу, акъде̃лира, акъдаьлла, акъдевр] субъект в ед. оцепене́ть.\nакъдийла* [акъдуьйлу, акъдийлира, акъдийлла] цепене́ть.\nакъдовла* [акъдовлу, акъдевлира, акъдевлла] субъект во мн. оцепене́ть.\nал прил. тёмно-кори́чневый.\nа̃ла [о̃лу, э̃лира, а̃ьлла, аьр или эр ду] сказа́ть, вы́молвить; см. ба̃ха2; а̃ла йоӀе̃, хаза несе̃ погов. сказа́ть до́чери – услы́шать снохе́ (т. е. намекнуть дочери, чтобы сделала сноха).\nа̃лам [а̃ламан, а̃ламна, а̃ламо̃, а̃ламе̃, б; мн. а̃ламаш, б] грам. уст. сказу́емое.\nа̃лапа [а̃лапин, а̃лапина, а̃лапо̃, а̃лапе̃, д; мн. а̃лапаш, д] за́работная пла́та, зарпла́та.\nа̃лаша [а̃лашин, а̃лашина, а̃лашо̃, а̃лаше̃, й; мн. а̃лашаш, й] упряжна́я ло́шадь; ме́рин.\nа̃лашин, а̃лашиниг прил. к а̃лаша.\nалбанец [албанцан, албанцана, албанцо̃, албанце̃, в; мн. албанцаш, б] алба́нец.\nалбанка [албанкин, албанкина, албанко̃, албанке̃, й; мн. албанкаш, б] алба́нка.\nалбански прил. алба́нский.\nалгебра [алгебрин, алгебрина, алгебро̃, алгебре̃, й] а́лгебра.\nалгебраически прил. алгебраи́ческий.\nалебастр [алебастран, алебастрана, алебастро̃, алебастре̃, б] алеба́стр.\nалебастрови прил. алеба́стровый.\nа̃лийта [о̃луьйту, а̃лийтира, а̃лийтина] понуд. от а̃ла.\nалименташ [только мн., й] алиме́нты; алименташ такха плати́ть алиме́нты.\nалкоголизм [алкоголизман, алкоголизмана, алкоголизмо̃, алкоголизме̃, й] алкоголи́зм.\nалкоголик [алкоголикан, алкоголикна, алкоголико̃, алкоголике̃, в, й; мн. алкоголикаш, б] алкого́лик.\nалкоголь [алкоголан, алкогольна, алкоголо̃, алкоголе̃, д] алкого́ль.\nалкогольни прил. алкого́льный; алкогольни маларш алкого́льные напи́тки.\nалкханч [алкханчан, алкханчана, алкханчо̃, алкханче̃, й; мн. алкханчаш, й] скворе́ц; алкханчийн бен скворе́чник; алкханчийн кӀорни птене́ц скворца́.\nАллахӀ [АллахӀан, АллахӀна, АллахӀа, АллахӀе̃, в] Алла́х.\nаллей [аллейн, аллейна, аллейно̃, аллейга, й; мн. аллейш, й] алле́я.\nалмаз1 [алма̃зан, алма̃зана, алма̃зо̃, алма̃зе̃, д; мн. алма̃заш, д] алма́з.\nалмаз2 [алмазан, алмазна, алмазо̃, алмазе̃, д; мн. алмазаш, д] миф. дух скал.\nалниг см. ал.\nа̃ло̃, а̃ло̃ниг прил. коричнева́тый.\nалсам нареч. 1) вдо́воль, вполне́; 2) бо́лее; алсам кӀора ло̃ халкъан ба̃хамна! бо́льше угля́ наро́дному хозя́йству!\nалсамдаккха* объект в ед. повы́сить, увели́чить; а̃лапа алсамдаккха повы́сить за́работную пла́ту.\nалсамдаккхар* масд. увеличе́ние.\nалсамда̃ла* субъект в ед. увели́читься.\nалсамда̃лар* масд. увеличе́ние.\nалсамдовла* субъект во мн. увели́читься; белхалой дикка алсамбевлла коли́чество рабо́чих значи́тельно увели́чилось.\nа̃лу̃ [а̃лун, а̃лу̃на, а̃лу̃но, а̃лу̃га, й; мн. а̃лу̃ш, й] пла́мя, у́голья, жар.\nа̃лу̃н, а̃лу̃ниг прил. к а̃лу̃.\nалфавит [алфавитан, алфавитана, алфавито̃, алфавите̃, д; мн. алфавиташ, д] алфави́т; алфавитан рогӀехь в поря́дке алфави́та.\nалфавитни прил. алфави́тный.\nалха [олху, аьлхира, аьлхина] чеса́ть (шерсть).\nалхаш мн. от улх.\nальбом [альбоман, альбомана, альбомо̃, альбоме̃, й; мн. альбомаш, й] альбо́м.\nальбомни прил. альбо́мный.\nальманах [альманахан, альманахана, альманахо̃, альманахе̃, й; мн. альманахаш, й] альмана́х.\nальпинизм [альпинизман, альпинизмана, альпинизмо̃, альпинизме̃, й] альпини́зм.\nальпинист [альпинистан, альпинистана, альпинисто̃, альпинисте̃, в; мн. альпинисташ б] альпини́ст.\nальпинистка [альпинисткин, альпинисткина, альпинистко̃, альпинистке̃, й; мн. альпинисткаш, б] альпини́стка.\nалюминий [алюминийн, алюминийна, алюминийно̃, алюминийга, й] алюми́ний.\nалюминийн прил. алюми́ниевый.\nа̃мал1 [а̃малан, а̃мална, а̃мало̃, а̃мале̃, й; мн. а̃малш, й] нрав, хара́ктер; привы́чка; и\nстаг ше̃н а̃мал йолуш ву э́тот челове́к с хара́ктером; ◊ а̃мал я̃н заарта́читься, заупря́миться, упря́миться; говрана а̃мал еана ло́шадь заарта́чилась.\nа̃малдерг, а̃малдолу прич. возмо́жный.\nа̃малдо̃цу, а̃малдо̃цург прич. невозмо́жный, недопусти́мый.\nа̃малйо̃гӀу, а̃малйо̃гӀург прич. норови́стый; а̃малйо̃гӀу говр норови́стая ло́шадь.\nамалт [амалтан, амалтана, амалто̃, амалте̃, д; мн. амалташ, д] уст. поруче́ние; амалт дан поручи́ть.\nа̃мат [а̃матан, а̃матна, а̃мато̃, а̃мате̃, д; мн. а̃маташ, д] обли́к, черта́, отличи́тельная осо́бенность (о внешних данных человека) цу йоьӀан юьхьан а̃маташ хаза ду у э́той де́вушки краси́вые черты́ лица́.\nамбар [амбаран, амбарана, амбаро̃, амбаре̃, й; мн. амбараш, й] амба́р.\nамбулатори [амбулаторин, амбулаторина, амбулаторино̃, амбулаторига, й; мн. амбулатореш, й] амбулато́рия.\nамбулаторни прил. амбулато́рный.\nамериканец [американцан, американцана, американцо̃, американце̃, в; мн. американцаш, б] америка́нец.\nамериканка [американкин, американкина, американко̃, американке̃, й; мн. американкаш, б] америка́нка.\nамерикански при л. америка́нский.\nамма союз но, одна́ко, вме́сте с тем; могуш ву со, амма кӀеззиг азвелла я здоро́в, но немно́го похуде́л.\nаммиак [аммиакан, аммиакана, аммиако̃, аммиаке̃, й] хим. аммиа́к.\nамнисти [амнистин, амнистина, амнистино̃, амнистига, й; мн. амнистеш, й] амни́стия.\nамортизаци [амортизацин, амортизацина, амортизацино̃, амортизацига, й] амортиза́ция.\nампер [амперан, амперна, амперо̃, ампере̃, й] физ. ампе́р.\nамфибрахи [амфибрахин, амфибрахина, амфибрахино̃, амфибрахига, й; мн. амфибрахеш, й] лит. амфибра́хий.\nан [э̃нан, анна, э̃но̃, э̃не̃, д; мн. э̃наш, д] ломо́та; ревмати́зм; э̃наша лаьцна цомгуш ву иза он страда́ет ревмати́змом.\nанализ [анализан, анализна, анализо̃, анализе̃, й; мн. анализаш, й] ана́лиз; анализ ян\nпроизвести́ ана́лиз, анализи́ровать.\nананас [ ананасан, ананасана, ананасо̃, ананасе̃, й; мн. ананасаш, й] бот. анана́с.\nанапест [анапестан, анапестана, анапесто̃, анапесте̃, й; мн. анапесташ, й] лит. анапе́ст.\nанархи [анархин, анархина, анархино̃, анархига, й] ана́рхия.\nанархизм [анархизман, анархизмана, анархизмо̃, анархизме̃, й] анархи́зм.\nанархист [анархистан, анархистана, анархисто̃, анархисте̃. в; мн. анархисташ, б] анархи́ст.\nанархистски прил. анархи́стский.\nанархически прил. анархи́ческий.\nанатоми [анатомин, анатомина, анатомино̃, анатомига, й] анато́мия.\nанатомически прил. анатоми́ческий.\nангали [ангалин, ангалина, ангалино̃, ангалига, д; мн. ангалеш, д] 1) стекло́; ангалин бӀаьрг\nоко́нное стекло́; ангали тоха остекли́ть; 2) фарфо́р.\nангалин, ангалиниг прил. 1) стекля́нный; стеко́льный; ангалин завод стеко́льный заво́д; 2)\nфарфо́ровый; ангалин бошхап фарфо́ровое блю́дце.\nангалитухург прич. стеко́льщик (букв. вставля́ющий стёкла).\nанглийски прил. англи́йский.\nангличанашха нареч. по-англи́йски.\nангличанин [англичанинан, англичанинна, англичанино̃, англичанине̃, в; мн. англичанаш, б]\nангличанка [англичанкин, англичанкина, англичанко̃, англичанке̃, й; мн. англичанкаш, б]\nанддайта* понуд. от анддан.\nанддаккха* объект в ед. вы́растить кого-что-л.; бер анддаккха вы́растить ребёнка.\nанддаккхар* масд. выра́щивание.\nанддаккхийта* понуд. от анддаккха.\nандда̃ла* субъект в ед. 1) вы́расти, стать вы́ше; 2) повзросле́ть; возмужа́ть.\nандда̃лар* масд. 1) рост (процесс); 2) возмужа́ние.\nанддалийта* понуд. от анддала.\nандда̃лийта* понуд. от андда̃ла.\nанддан* [анддо, анддира, анддина, анддийр ду] укрепи́ть кого-что-л.\nандда̃ха* объект во мн. вы́растить, расти́ть кого-что-л.; бе̃раш андда̃ха расти́ть дете́й.\nандда̃хийта* понуд. от андда̃ха.\nанддийла* 1) расти́, станови́ться вы́ше; бӀаьргана гуш анддуьйлу бе̃раш де́ти расту́т на глаза́х; 2)\nанддийлийта* понуд. от анддийла.\nанддовла* субъект во мн. вы́расти, стать вы́ше; бе̃раш анддевлла де́ти вы́росли.\nанддовлийта* понуд. от анддовла.\nандий, андийнаш мн. от онда.\nандо̃ [андо̃нан, ондонна, ондо̃но̃, ондо̃не̃, й; мн. андо̃наш, й] кре́пость, твёрдость, про́чность;\nанкета [анкетин, анкетина, анкето̃, анкете̃, й; мн. анкеташ, й] анке́та; анкета кхо̃чушъян\nанкетни прил. анке́тный.\nаннаш мн. от у.\nаннийн, аннийниг прил. к у доща́тый; аннийн керт доща́тый забо́р.\nансамбль [ансамблан, ансамбльна, ансамбло̃, ансамбле̃, й; мн. ансамблаш, й] анса́мбль.\nант [антан, антана, анто̃, анте̃, д; мн. анташ, д] недоста́ток, дефе́кт; цу стагера дуккха а анташ\nде̃хира ас я обнару́жил у э́того челове́ка мно́го недоста́тков.\nантагонизм [антагонизман, антагонизмана, антагонизмо̃, антагонизме̃, й] антагони́зм.\nантагонистически прил. антагонисти́ческий.\nантарктически прил. антаркти́ческий.\nантенна [антеннин, антеннина, антенно̃, антенне̃, й; мн. антеннаш, й] анте́нна.\nантиимпериалистически прил. антиимпериалисти́ческий.\nантитеза [антитезин, антитезина, антитезо̃, антитезе̃, й; мн. антитезаш, й] антите́за.\nантифашистски прил. антифаши́стский.\nантични прил. анти́чный.\nантологи [антологин, антологина, антологино̃, антологига, й; мн. антологеш, й] антоло́гия; нохч-\nгӀалгӀайн поэзин антологи антоло́гия чече́но-ингу́шской поэ́зии.\nантоним [антониман, антонимна, антонимо̃, антониме̃, й; мн. антонимаш, й] лингв. анто́ним.\nантракт [антрактан, антрактана, антракто̃, антракте̃, й; мн. антракташ, й] антра́кт.\nантрацит [антрацитан, антрацитана, антрацито̃, антраците̃, й] антраци́т.\nантрополог [антропологан, антропологна, антрополого̃, антропологе̃, в, й; мн. антропологаш, б]\nантропологи [антропологин, антропологина, антропологино̃, антропологига, й] антрополо́гия.\nа̃пари [а̃парин, а̃парина, а̃парино̃, а̃парига, й; мн. апареш, й] деревя́нный жёлоб ме́льницы.\nапелляци [апелляцин, апелляцина, апелляцино̃, апелляцига, й; мн. апелляцеш, й] апелля́ция.\nапелляционни прил. апелляцио́нный.\nапельсин [апельсинан, апельсинна, апельсино̃, апельсине̃, й; апельсинаш, й] апельси́н.\nапельсинан прил. апельси́новый.\nаполитични прил. аполити́чный.\nапостроф [апострофан, апострофана, апострофо̃, апострофе̃, й; мн. апострофаш, й] апостро́ф.\nаппарат [аппаратан, аппаратана, аппарато̃, аппарате̃, й; мн. аппараташ, й] в разн. знач. аппара́т.\nаппендицит [аппендицитан, аппеидицитана, аппендицито̃, аппендиците̃, й; мн. аппендициташ, й]\nаппетит [аппетитан, аппетитана, аппетито̃, аппетите̃, й; мн. аппетиташ, й] аппети́т.\nапрель [апрелан, апрельна, апрело̃, апреле̃, б] апре́ль.\nапрельски прил. апре́льский.\nаптека [аптекин, аптекина, аптеко̃, аптеке̃, й; мн. аптекаш, й] апте́ка.\nаптекарски прил. апте́карский; аптекарски терза апте́карские весы́.\nаптечка [аптечкин, аптечкина, аптечко̃, аптечке̃, й; мн. аптечкаш, й] апте́чка.\nаптечни прил. апте́чный.\nа̃ра1 [о̃ру, э̃рира, э̃рина] смолоти́ть, молоти́ть.\nа̃ра2 нареч. (отвечает на вопрос «куда?») нару́жу.\nа̃радада* [а̃радоду, а̃радедира, а̃радедда] субъект в ед. вы́бежать.\nа̃рададар* масд. выбега́ние.\nа̃радаккха* объект в ед. 1) вы́вести, вы́нести; божли чуьра а̃раяьккхира говр ло́шадь вы́вели\nиз коню́шни; 2) вы́гнать.\nа̃радаккхадала* потенц. от арадаккха.\nа̃радаккхийта* понуд. от арадаккха.\nа̃радала* потенц. от а̃ра1.\nа̃рада̃ла* субъект в ед. вы́йти откуда-л.; класс чуьра а̃раве̃лира хьехархо̃ учи́тель вы́шел из класса́; ◊ шина балдал а̃радаллалц хьан лай ду дош, а̃раде̃ли — хьо цуьнан лай ву посл.\nпока́ сло́во не слети́т с уст (букв. не вы́йдет из губ), оно́ твой раб, слети́т (букв. вы́йдет) — ты его́ раб (соотв. сло́во — не воробе́й, вы́летит — не пойма́ешь).\nа̃рада̃ладала* потенц. от а̃рада̃ла.\nа̃рада̃лийта* понуд. от а̃рада̃ла.\nа̃радаха* вы́йти куда-л.\nа̃рада̃ха* 1) выводи́ть, выноси́ть; 2) выгоня́ть.\nа̃радахадала* потенц. от а̃радаха.\nа̃рада̃хадала* потенц. от а̃рада̃ха.\nа̃радахийта* понуд. от а̃радаха.\nа̃рада̃хийта* понуд. от а̃рада̃ха.\nа̃радийла* выходить куда-л.\nа̃радийладала* потенц. от а̃радийла.\nа̃радийлийта* понуд. от а̃радийла.\nа̃радовда* субъект во мн. вы́бежать.\nа̃радовдийта* понуд. от а̃радовда.\nа̃радовла* субъект во мн. вы́йти; нах театре̃ра а̃рабевлира пу́блика вы́шла из теа́тра.\nа̃радовладала* потенц. от а̃радовла.\nа̃радовлийла* вы́ход (место).\nа̃радовлийта* понуд. от а̃радовла.\nа̃раза, а̃разниг прил. немоло́ченный.\nа̃раида выбегать откуда-л.\nа̃раидийта понуд. от а̃раида.\nа̃ракхийда высо́вываться; ко̃ре̃хула а̃ракхийда высо́вываться в окно́.\nа̃ракхийдадайта* понуд. от а̃ракхийдо̃.\nа̃ракхийдадала* потенц. от а̃ракхийда.\nа̃ракхийдийта понуд. от а̃ракхийда.\nа̃ракхийдор масд. высо́вывание.\nа̃ракхийса выбра́сывать; нехаш а̃ракхийса выбра́сывать му́сор.\nа̃ракхийсадала* I) потенц. от а̃ракхийса; 2) выбра́сываться.\nа̃ракхийсадалийта* понуд. от а̃ракхийсадала.\nа̃ракхийсар масд. выбра́сывание.\nа̃ракхийсийта понуд. от а̃ракхийса.\nа̃ракховдадайта* понуд. от а̃ракховдо̃.\nа̃ракховдадала* потенц. от а̃ракховда.\nа̃ракховдийта понуд. от а̃ракховда.\nа̃ракхосса вы́бросить; вы́толкнуть; нeIapx а̃ракхосса вы́бросить за́ дверь, вы́толкнуть за́ дверь; ко̃рах а̃ракхосса вы́бросить в окно́.\nа̃ракхоссадала* 1) потенц. от а̃ракхосса; 2) вы́броситься; ко̃рах а̃ракхоссаделира цициг ко́шка вы́прыгнула из окна́.\nа̃ракхоссадалийта* понуд. от а̃ракхоссадала.\nа̃ракхоссар масд. выбра́сывание; выта́лкивание.\nа̃ракхоссийта понуд. от а̃ракхосса.\nа̃ракъада вы́глянуть нару́жу (высунувшись откуда-л.).\nа̃ракъадийта понуд. от а̃ракъада.\nа̃ракъе̃да выгля́дывать нару́жу (высунувшись откуда-л.).\nа̃ракъе̃дийта понуд. от а̃ракъе̃да.\nа̃ралалла объект в ед. вы́гнать откуда-л.\nа̃ралалладала* потенц. от а̃ралалла.\nа̃ралаллийта понуд. от а̃ралалла.\nа̃ралахка объект во мн. вы́гнать откуда-л.\nа̃ралахкадала* потенц. от а̃ралахка.\nа̃ралахкийта понуд. от а̃ралахка.\nа̃ралелла объект вед. выгоня́ть откуда-л.\nа̃ралелладала* потенц. от а̃ралелла.\nа̃ралеллийта понуд. от а̃ралелла.\nа̃ралелхадала* потенц. от а̃ралелха.\nа̃ралелхар масд. выска́кивание.\nа̃ралелхийта понуд. от а̃ралелха.\nа̃ралелхо̃ выгоня́ть откуда-л.\nа̃ралехка объект во мн. выгоня́ть откуда -л.\nа̃ралехкадала* потенц. от а̃ралехка.\nа̃ралехкийта понуд. от а̃ралехка.\nа̃рар масд. молотьба́.\nа̃рара к прил. 1) полево́й; 2) перен. чужо́й, посторо́нний 2. нареч. извне́, снару́жи; а̃рара гӀо по́мощь извне́.\nа̃рарниг см. а̃рара.\nа̃рархо̃ [а̃рархо̃чун, а̃рархо̃чунна, а̃рархо̃чо̃, а̃рархо̃чуьнга, в, й; мн. а̃рархой, б] молоти́льщик, молоти́льщица.\nа̃ратакхо̃ вы́тащить откуда-л.\nа̃рате̃кхо̃ выта́скивать откуда-л.\nа̃рахе̃ца 1) вы́пустить, выпуска́ть; ванний чуьра хи а̃рахеца̃ вы́пустить во́ду из ва́нны; 2) вы́пустить, выпуска́ть; изда́ть, издава́ть; журнал а̃рахе̃ца изда́ть журна́л.\nа̃рахе̃цадала* потенц. от а̃рахе̃ца.\nа̃рахе̃цар масд. вы́пуск, изда́ние.\nа̃рахе̃цийта понуд. от а̃рахе̃ца.\nа̃рахула нареч. снару́жи, с вне́шней стороны́; а̃рахула неӀ тӀекъовла закро́й дверь снару́жи.\nа̃рахь нареч. вне, за преде́лами чего-л.; гӀа̃лал а̃рахь за го́родом; чохь майралла – а̃рахь стешхалла посл. хра́брость до́ма – тру́сость вне (дома) (соотв. молоде́ц про́тив ове́ц, а про́тив молодца́ и сам овца́).\nа̃рахьа̃ нареч. вне, за, по ту сто́рону; неӀсагӀел а̃рахьа̃ латта стоя́ть за поро́гом.\nа̃рахьада объект в ед. вы́бежать.\nа̃рахьададала* потенц. от а̃рахьада.\nа̃рахьададалийта* понуд. от а̃рахьададала.\nа̃рахьадийта понуд. от а̃рахьада.\nа̃рахьажа субъект в ед. вы́глянуть откуда-л,\nа̃рахьажадайта* понуд. от а̃рахьажо̃.\nа̃рахьажадала* потенц. от а̃рахьажа.\nа̃рахьажадалийта* понуд. от а̃рахьажадала.\nа̃рахьажийта понуд. от а̃рахьажа.\nа̃рахьажо̃ напра́вить (изнутри наружу).\nа̃рахьакха вы́мести (напр. сор).\nа̃рахьакхадала* потенц. от а̃рахьакха.\nа̃рахьакхадалийта* понуд. от а̃рахьакхадала.\nа̃рахьакхийта понуд. от а̃рахьакха.\nа̃рахьалха субъект во мн. вы́бежать.\nа̃рахьалхадала* потенц. от а̃рахьалха.\nа̃рахьалхийта понуд. от а̃рахьалха.\nа̃рахьа̃ра 1. прил. 1) вне́шний; а̃рахьа̃ра политика вне́шняя поли́тика; 2) посторо́нний; а̃рахьа̃ра стаг посторо́нний челове́к; 2. нареч. (отвечает на вопрос «откуда?») извне́, снару́жи.\nа̃рахьа̃раниг см. а̃рахьа̃ра 1.\nа̃рахье̃жа субъект в ед. выгля́дывать.\nа̃рахье̃жадала* потенц. от а̃рахье̃жа.\nа̃рахье̃жийта понуд. от а̃рахье̃жа.\nа̃рахьийса субъект ао мн. выгля́дывать.\nа̃рахьийсадала* потенц. от а̃рахьийса.\nа̃рахьийсийта понуд. от а̃рахьийса.\nа̃рахьовса субъект во мн. вы́глянуть.\nа̃рахьовсадала* потенц. от а̃рахьовса.\nа̃рахьовсадалийта* понуд. от а̃рахьовсадала.\nа̃рахьовсийта понуд. от а̃рахьовса.\nа̃раэккха субъект в ед. вы́скочить, вы́прыгнуть; ко̃ре̃хула а̃раэккха вы́скочить из окна́.\nа̃раэккхадала* потенц. от а̃раэккха.\nа̃раэккхадалийта* понуд. от а̃раэккхадала.\nа̃раэккхийта понуд. от а̃раэккха.\nа̃раэха выходи́ть, вытека́ть откуда-л.\nа̃раэхадала* потенц. от а̃раэха.\nа̃раэхийта понуд. от а̃раэха.\nарбитр [арбитран, арбитрана, арбитро̃, арбитре̃, в, й; мн. арбитраш, б] арби́тр.\nарбитраж [арбитражан, арбитражана, арбитражо̃, арбитраже̃, й; мн. арбитражаш, й] арбитра́ж.\nарван [арва̃нан, арванна, арва̃но̃, арва̃не̃, й; мн. арва̃наш, й] металли́ческая пла́нка, укрепля́ющая ши́ну на колесе́.\nардам грам. де́йствие.\nардан [орду, аьрдира, аьрдина] уст. де́йствовать, ору́довать.\nарданг [арданган, ардангана, арданго̃, арданге̃, й; мн. ардангаш, й] ста́я; берзалойн арданг во́лчья ста́я; ◊ бе̃рийн арданг ора́ва ребя́т.\nардаш мн. от урд.\nа̃ре̃ [а̃ре̃нан, а̃ренна, а̃ре̃но̃, а̃ре̃не̃, й; мн. а̃ре̃наш, й] 1) ме́сто, простра́нство снару́жи, вне чего́-либо; по́ле; равни́на; степь; а̃ре̃ а̃ха паха́ть по́ле; 2) по́ле (в игре в лапту).\nа̃ре̃нан прил. к а̃ре̃.\nаренда [арендин, арендина, арендо̃, аренде̃, й] аре́нда; аренде̃ дала сдать в аренду; аренде̃ э̃ца взять в аре́нду.\nарендни прил. аре́ндный; арендни ял аре́ндная пла́та.\nа̃ренниг см. а̃ре̃нан.\nарз [орзан, орзана, орзо̃, орзе̃, д; мн. аьрзнаш, д] жа́лоба; арз дала пода́ть жа́лобу; арз дан а) жа́ловаться; б) я́бедничать; аьрзнийн, предложенийн книга кни́га жа́лоб и предложе́ний.\nарзлург прич. от арз дала (см. арз) подаю́щий жа́лобу; жа́лобщик, жа́лобщица.\nари [арин, арина, арино̃, арига, й; мн. ариш, й] а́рия.\nа̃рийта [о̃руьйту, а̃рийтира, а̃рийтина] понуд. от а̃ра1.\nаристократ [аристократан, аристократана, аристократо̃, аристократе̃, в; мн. аристократаш, б] аристокра́т.\nаристократи [аристократин, аристократина, аристократино̃, арнстократига, й] аристокра́тия.\nаристократически прил. аристократи́ческий.\nаристократка [аристократкин, аристократкина, аристократко̃, аристократке̃, й; мн. аристократкаш, б] аристокра́тка.\nарифметика [арифметикин, арифметикина, арифметико̃, арифметике̃, й] арифме́тика.\nарифметически прил. арифмети́ческий.\nарктически прил. аркти́ческий.\nаркхо̃ [аркхо̃нан, аркхонна, аркхо̃но̃, аркхо̃не̃, й; мн. аркхо̃наш, й] уст. шнур для приве́шивания сва́дебной занаве́ски.\nаркъал нареч. на́взничь, плашмя́; аркъал дижа лечь на́взничь; аркъал до̃жа упа́сть на́взничь.\nаркъалдаккха* объект в ед. опроки́нуть на́взничь.\nаркъалдаккхадала* потенц. от аркъалдаккха.\nаркъалдаккхадалийта* понуд. от аркъалдаккхадала.\nаркъалдаккхийта* понуд. от аркъалдаккха.\nаркъалда̃ла* субъект в ед. опроки́нуться, упа́сть на́взничь.\nаркъалда̃ладала* потенц. от аркъалда̃ла.\nаркъалда̃ладалийта* понуд. от аркъалда̃ладала.\nаркъалда̃лийта* понуд. от аркъалда̃ла.\nаркъалда̃ха* опроки́дывать на́взничь.\nаркъалда̃хадала* потенц. от аркъалда̃ха.\nаркъалда̃хадалийта* понуд. от аркъалда̃хадала.\nаркъалда̃хийта* понуд. от аркъалда̃ха*\nаркъалдетта* вали́ть на́взничь.\nаркъалдеттадала* потенц. от аркъалдетта.\nаркъалдеттадалийта* понуд. от аркъалдеттадала.\nаркъалдеттийта* понуд. от аркъалдетта.\nаркъалдийла* опроки́дываться на́взничь.\nаркъалдийладала* потенц. от аркъалдийла.\nаркъалдийладалийта* понуд. от аркъалдийладала.\nаркъалдийлийта* понуд. от аркъалдийла.\nаркъалдовла* субъект во мн. опроки́нуться на́взничь.\nаркъалдовладала* потенц. от аркъалдовла.\nаркъалдовладалийта* понуд. от аркъалдовладала.\nаркъалдовлийта* понуд. от аркъалдовла.\nаркъалкхе̃та упа́сть на́взничь.\nаркъалкхе̃тийта понуд. от аркъалкхе̃та.\nаркъалсатта изогну́ться наза́д.\nаркъалсаттадала* потенц. от аркъалсатта.\nаркъалсаттадалийта* понуд. от аркъалсаттадала.\nаркъалсаттийта понуд. от аркъалсатта.\nаркъалсетта изгиба́ться наза́д.\nаркъалсеттадала* потенц. от аркъалсетта.\nаркъалсеттадалийта* понуд. от аркъалсеттадала.\nаркъалсеттийта понуд. от аркъалсетта.\nаркъалтаса запроки́нуть, отки́нуть наза́д.\nаркъалтасийта понуд. от аркъалтаса.\nаркъалтаӀа изогну́ться наза́д.\nаркъалтаӀадала* потенц. от аркъалтаӀа.\nаркъалтаӀадалийта* понуд. от аркъалтаӀадала.\nаркъалтаӀийта понуд. от аркъалтаӀа.\nаркъалте̃Ӏа изгиба́ться наза́д.\nаркъалте̃Ӏадала* потенц. от аркъалте̃Ӏа.\nаркъалте̃Ӏадалийта* понуд. от аркъалте̃Ӏадала.\nаркъалте̃Ӏийта понуд. от аркъалте̃Ӏа.\nаркъалтийса запроки́дывать, отки́дывать наза́д; сай уьду, кур аркъалтуьйсуш оле́нь бе́гает, запроки́дывая го́лову (букв. рога́).\nаркъалтийсадала* потенц. от аркъалтийса.\nаркъалтийсадалийта* понуд. от аркъалтийсадала.\nаркъалтийсийта понуд. от аркъалтийса.\nаркъалто̃ха поборо́ть, повали́ть на́взничь.\nаркъалто̃хадала* потенц. от аркъалто̃ха.\nаркъалто̃хадалийта* понуд. от аркъалто̃хадала.\nаркъалто̃хийта понуд. от аркъалто̃ха.\nарс [орсан, орсана, орсо̃, орсе̃, б; мн. аьрснаш, б] цара́пина.\nарсаш мн. от урс.\nартдайта* понуд. от артдан.\nартдала* затупи́ться, тупи́ться; туьран дитт артделла ле́звие са́бли затупи́лось.\nартдалийта* понуд. от артдала.\nартдан* [артдо, артдира, артдина] затупи́ть, тупи́ть.\nартдар* масд. от артдан.\nартель [артелан, артельна, артело̃, артеле̃, й; мн. артелаш, й] арте́ль; юьртбахаман артель сельскохозя́йственная арте́ль.\nартельни прил. арте́льный.\nартиллери [артиллерин, артиллерина, артиллерино̃, артиллерига, й] артилле́рия.\nартиллерийски прил. артиллери́йский.\nартист [артистан, артистана, артисто̃, артисте̃, в; мн. артисташ, б] арти́ст; республикан заслуженни артист заслу́женный арти́ст респу́блики.\nартистически прил. артисти́ческий.\nартистка [артисткин, артисткина, артистко̃, артистке̃, й; мн. артисткаш, б] арти́стка.\nархаизм [архаизман, архаизмана, арханзмо̃, архаизме̃, й] лингв. архаи́зм.\nархаш мн. от урх.\nархеолог [археологан, археологна, археолого̃, археологе̃, в, й; мн. археологаш, б] архео́лог.\nархеологи [археологин, археологина, археологино̃, археологига, й] археоло́гия.\nархеологически прил. археологи́ческий.\nархив [архиван, архивана, архиво̃, архиве̃, й; мн. архиваш, й] архи́в.\nархивни прил. архи́вный.\nархипелаг [архипелаган, архипелагана, архипелаго̃, архипелаге̃, й; мн. архипелагаш, й] геогр. архипела́г.\nархитектор [архитекторан, архитекторна, архитекторо̃, архитекторе̃, в, й; мн. архитекторш, б] архите́ктор.\nархитектура [архитектурин, архнтектурина, архитектуро̃, архитектуре̃, й] архитекту́ра.\nархитектурни прил. архитекту́рный.\nарц [арцан, арцана, арцо̃, арце̃, б; мн. аьрцнаш. д] поро́сшая ле́сом ме́стность на се́верном скло́не гор (Чёрные го́ры).\nас эрг. п. от со; ас доьшу я чита́ю.\nа̃са [а̃санан, а̃санна, а̃сано̃, а̃сане̃, й; мн. а̃санаш, й] 1) реме́нь, по́яс; 2) полоса́ (узкая часть какого-л. пространства); Ӏаьржачу лаьттан а̃са чернозёмная полоса́; тропически а̃са тропи́ческий по́яс.\nа̃санан, а̃санниг прил. ремённый, поясно́й.\nасар [асаран, асарна, асаро̃, асаре̃, д; мн. асарш, д] уст. воодушевле́ние.\nа̃сар [а̃саран, а̃сарна, а̃саро̃, а̃саре̃, д; мн. а̃сарш, д] 1) сорня́к, со́рное расте́ние, бурья́н; а̃сар да̃ла порасти́ сорняко́м (о злаковых); 2) пропо́лка; а̃сар дан поло́ть.\nа̃сардар масд. пропо́лка; куьйга а̃сардар ручна́я пропо́лка.\nа̃сархан вре́мя пропо́лки.\nа̃сархо̃ [а̃сархо̃чун, а̃сархо̃чунна, а̃сархо̃чо̃, а̃сархо̃чуьнга, в, й; мн. а̃сархой, б] поло́льщик, поло́льщица.\nаспирант [аспирантан, аспирантана, аспиранто̃, аспиранте̃, в; мн. аспиранташ, б] аспира́нт.\nаспирантка [аспиранткин, аспиранткина. аспирантко̃, аспирантке̃, й; мн. аспиранткаш, б] аспира́нтка.\nаспирантски прил. аспира́нтский.\nаспирантура [аспирантурин, асппрантурина, аспирантуро̃, аспирантуре̃, й; мн. аспирантураш, й] аспиранту́ра; аспирантурехь де̃ша учи́ться в аспиранту́ре.\nассамблей [ассамблейн, ассамблейна, ассамблейно̃, ассамблейга, й; мн. ассамблейш, й] ассамбле́я; Цхьаьнакхеттачу Нацийн Организацин Генеральни Ассамблей Генера́льная Ассамбле́я Организа́ции Объединённых На́ций.\nассимиляци [ассимиляцин, ассимиляцина, ассимиляцино̃, ассимиляцига, й] ассимиля́ция; аьзнийн ассимиляци лингв. ассимиля́ция зву́ков.\nассистент [ассистентан, ассистентана, ассистенто̃, ассистенте̃, в; мн. ассистенташ, б] ассисте́нт.\nассистентка [ассистенткин, ассистенткина, ассистентко̃, ассистентке̃, й; мн. ассистенткаш, б] ассисте́нтка.\nассистентски прил. ассисте́нтский.\nассоциаци [ассоциацин, ассоциацина, ассоциацино̃, ассоциацига, й; мн. ассоциацеш, й] ассоциа́ция.\nастагӀа прил. хромо́й.\nастагӀниг см. астагӀа.\nастагӀо̃, астагӀо̃ниг прил. прихра́мывающий.\nастагӀхила стать хромы́м.\nастагӀъэлп хамза́ (дополнительный знак в арабском письме).\nастма [астмин, астмина, астмо̃, астме̃, й] мед. а́стма.\nастроном [астрономан, астрономана, астраномо̃, астрономе̃, в, й; мн. астрономаш, б] астроно́м.\nастрономи [астрономин, астрономина, астрономино̃, астрономига, й] астроно́мия.\nастрономически прил. астрономи́ческий.\nа̃та [о̃ту, э̃тира, аьтта] раскроши́ть, кроши́ть, растоло́чь, толо́чь, раздроби́ть, дроби́ть.\nа̃тагӀи [а̃тагӀин, а̃тагӀина, а̃тагӀино̃, а̃тагӀе̃, й; мн. а̃тагӀеш, й] уст. доли́на.\nа̃тадала* кроши́ться, дроби́ться.\nа̃тадалийта*понуд. от а̃тадала.\nатака [атакин, атакина, атако̃, атаке̃, й; мн. атакаш, й] ата́ка; атаке̃ даха атакова́ть, пойти́ в ата́ку; атака юхато̃ха отби́ть ата́ку.\nа̃тар масд. толче́ние, дробле́ние.\nа̃тарш [только мн., й] ли́вер (внутренности убойного животного, употребляемые в пищу).\nателье [ательен, ательена, ательено̃, ательега; й; мн. ательеш, й] ателье́.\nа̃тийта [о̃туьйту, а̃тийтира, а̃тийтина] понуд. от а̃та.\nатлан [атланан, атланна, атлано̃, атлане̃, д; мн. атланаш, д] желе́зная ско́ба для скрепле́ния деревя́нных часте́й постро́йки.\nатлас [атласан, атласна, атласо̃, атласе̃, д; мн. атласаш, д] атла́с (сорт шёлковой ткани).\nатлас [атласан, атласна, атласо̃, атласе̃, й; мн. атласаш, й] геогр. а́тлас.\nатмосфера [атмосферин, атмосферина, атмосферо̃, атмосфере̃, й] атмосфе́ра.\nатмосферни прил. атмосфе́рный.\nатом [атоман, атомна, атомо̃, атоме̃, й; мн. атомаш, й] а́том.\nатомни прил. а́томный; атомни бомба а́томная бо́мба.\nатомоход [атомоходан, атомоходана, атомоходо̃, атомоходе̃, д. мн. атомоходаш, д] атомохо́д.\nатта 1. прил. лёгкий (исполнимый, достижимый; преодолеваемый без большого труда); атта некъ лёгкая доро́га; атта цамгар лёгкая боле́знь; 2. нареч. легко́; вон хила атта ду, дика хила хала ду погов. легко́ быть плохи́м, тру́дно быть хоро́шим.\nатталла лёгкость (при выполнении, доспшженuи, преодолении чего-л.).\nаттаниг см. атта 1.\nаттачу даккха* объект в ед. облегчи́ть.\nатташе [атташен, атташена, атташес, атташега, в] атташе́.\nаттестат [аттсстатан, аттестатана, аттестато̃, аттестате̃, д; мн. аттестаташ, д] аттеста́т.\nаттйокх [аттйо̃кхан, аттйо̃кхо̃, аттйокхе̃, й; аттйо̃кхаш, й] удо́д.\nатто̃ 1. прил. дово́льно лёгкий; 2. нареч. дово́льно легко́; см. атта.\nатто̃ниг см. атто̃ 1.\nаудитори [аудиторин, аудиторина, аудиторино̃, аудиторига, й; мн. аудитореш, й] аудито́рия.\nаукцион [аукционан, аукционна, аукционо̃, аукционе̃, й; мн. аукционаш, й] аукцион; аукционе̃ра йохка прода́ть с аукцио́на.\nафганец [афганцан, афганцана, афганцо̃, афганце̃, в; мн. афганцаш, б] афга́нец.\nафганка [афганкин, афганкина, афганко̃, афганке̃, й; мн. афганкаш, б] афга́нка.\nафгански прил. афга́нский.\nаферист [аферистан, аферистана, аферисто̃, аферисте̃, в; мн. аферисташ, б] афери́ст.\nаферистка [аферисткин, аферисткина, аферистко̃, аферистке̃, й; мн. аферисткаш, б] афери́стка.\nафриканец [африканцан, африканцана, африканцо̃, африканце̃, в; мн. африканцаш, б] африка́нец.\nафриканка [африканкин, африканкина, африканко̃, африканке̃, й; мн. африканкаш, б] африка́нка.\nафрикански прил. африка́нский.\nах [э̃ханан, э̃ханна, э̃хаммо̃, э̃ханга, б, в, д, й; мн. аьхнаш, б, д, й] полови́на; ax-ax по полови́не.\nах= пол=, полу= (первая часть сложных слов в значении «половина» ).\nа̃ха [о̃xy, э̃хира, аьхна] 1) вспаха́ть, паха́ть; латта а̃ха паха́ть зе́млю; 2) вы́стегать, стега́ть; юргӀа а̃ха стега́ть одея́ло.\nа̃хадала* потенц. от а̃ха.\nа̃хар масд. 1) паха́ние, вспа́шка; 2) стёжка.\nа̃хархо̃ [а̃хархо̃чун, а̃xapxо̃чунна, а̃хархо̃чо̃, а̃хархо̃чуьнга, в, й; мн. а̃хархой, б] 1) па́харь; 2) крестья́нин, крестья́нка.\nа̃хархойн, а̃хархойниг прил. крестья́нский.\nахго̃ полукру́г, полуокру́жность; ахго̃ бан расположи́ться полукру́гом.\nахго̃нан, ахгонниг прил. полукру́глый.\nахгорга, ахгорганиг прил. полукру́глый\naхгӀайгӀа полго́ря, полбеды́.\nахгӀулч 1) полшага́; аьтту aгӀop ахгӀулч яккха сде́лать полшага́ впра́во; 2) полса́же́ни (дров).\nахдаккха* объект в ед. раздели́ть попола́м.\nахдаккхадала* потенц. от ахдаккха.\nахдаккхадалийта* понуд. от ахдаккхадала.\nахдаккхар* масд. деле́ние попола́м.\nахдаккхийта* понуд. от ахдаккха.\nахда̃ла* субъект в ед. раздели́ться попола́м.\nахда̃лийта* понуд. от ахда̃ла.\nахдаха* уме́ньшиться наполови́ну; деман га̃ли ахдахна муки́ в мешке́ уме́ньшилось наполови́ну.\nахда̃ха* объект во мн. дели́ть попола́м.\nахда̃хадала* потенц. от ахда̃ха.\nахдахар* масд. уменьше́ние наполови́ну.\nахда̃хар* масд. деле́ние попола́м.\nахдахийта* понуд. от ахдаха.\nахда̃хийта* понуд. от ахда̃ха.\nахдийлийта* понуд. от ахдийла.\nахдовла* субъект во мн. раздели́ться попола́м.\nахк [аьхкан, аьхкана, аьхко̃, аьхке̃, д; мн. ахкаш, д] 1) про́пасть; говр аьхка яхна ло́шадь свали́лась в про́пасть; виро̃ вир аьлча, вир аьхка дахна посл. осёл, обозва́вший друго́го осло́м, полете́л в про́пасть; 2) го́рная река́.\nахка [охку, аьхкира, аьхкина] вскопа́ть, копа́ть; проры́ть, рыть, прорыва́ть; саьнгар ахка проры́ть кана́л.\nахкар масд. копа́ние, вска́пывание, рытьё.\nахкарг [ахкарган, ахкаргана, ахкарго̃, ахкарге̃, д; мн. ахкаргаш, д] волды́рь; пузы́рь; ◊ хьоткъан ахкарг анат. мочево́й пузы́рь.\nахкарган, ахкарганиг прил. к ахкарг.\nахкарш мн. от ехк.\nахкийта [охкуьйту, ахкийтиpa, ахкийтина] понуд. от ахка.\nахколониальни прил. полуколониа́льный.\nахлитр пол-ли́тра; шурин ахлитр пол-ли́тра молока́.\nахмеца, ахмецаниг прил. полуголо́дный.\nахна̃баран, ахна̃барниг прил. полусо́нный.\nахнекъ полпути́, полдоро́ги; ца̃ра ахнекъ бина они́ прое́хали полдоро́ги.\nахсохьтан, ахсохьтаниг прил. получасово́й.\nахтахта пол-листа́ (железа, бумаги); ахтахта тховхтуху эчиг пол-листа́ кро́вельного желе́за.\nахча [ахчанан, ахчанна, ахчано̃, ахчане̃, д; мн. ахчанаш, д] де́ньги; кегийра ахча ме́лкие\nде́ньги; даккхийра ахча кру́пные де́ньги; ахча даккха а) выигра́ть де́ньги; б) отобра́ть де́ньги, отня́ть де́ньги; ахча дайа а) потеря́ть де́ньги; б) перен. истра́тить де́ньги; ахча дохка истра́тить де́ньги; ахча те̃ла израсхо́довать де́ньги; ахча э̃ца получи́ть де́ньги; ахча такха оплати́ть деньга́ми.\nахчадо̃цу, ахчадо̃цург прич. безде́нежный.\nахчаккхарма уст. полверсты́.\nахчанан, ахчанниг прил. де́нежный.\nахчатакхар масд. опла́та деньга́ми.\nахшеран, ахшераниг прил. полугодово́й; ахшеран план полугодово́й план.\nахшо полго́да, полуго́дие.\nахшодерг, ахшодолу прич. полугодова́лый.\nахь эрг. п. от хьо; ахь болх бо ты рабо́таешь.\nахьа [охьу, аьхьира, аьхьна] смоло́ть, моло́ть.\nахьар 1. масд. помо́л; 2. кукуру́зная мука́.\nахьийта [охьуьйту, ахьийтира, ахьийтина] понуд. от ахьа.\naxI межд. oxI (восклицание при боли); ахӀ а̃ла простона́ть; axI ба̃ха о́хать, стона́ть; дархо̃чо̃ axI бо̃ху ра́неный сто́нет.\nа̃ча [а̃чанан, а̃чанна, а̃чано̃, а̃чане̃, й; мн. а̃чанаш, й] на́кипь (на стенках сосуда).\nа̃чо̃ [а̃чо̃нан, а̃чонна, а̃чо̃но̃, а̃чо̃не̃, й; мн. а̃чо̃наш, й] не́нависть.\naша эрг. п. от шу.\nаэродром [аэродро̃ман, аэродро̃мана. аэродро̃мо̃, аэродро̃ме̃, й; мн. аэродро̃маш, й] аэродро́м.


"Кийча хила Европера цIехьа довда, дозанаш къовлахь а..."\nШемарчу тIамах кхозлагIа дуьненан тIом хиларх кхерабелла Европехь бехаш болчу нохчех цхьаццаберш. Кхаарий дийнахь дуьйна социалан машанашкахь а, ватсаппехула а дIасатуьйсуш дуккха хаамаш бу, Iамеркахойн эскарш Шема агIор новкъадевлла, зарратан ракетехь доьттина долу хIурдан кеманаш а ду цу пачхьалкхан агIор кхача арадевлла, бохуш.\nИ бахьана долуш кеста бала хьаьхьначу тIамна кечам баре кхойкху цу кепара хаамаш баржочу наха.\nМасала, дозанаш дIакъовлале Нохчийчу цIабаха махкахой кечбаларе. Иштта, шен цIе хьулйинчу цхьана юзеро язбина хIара чулацам болу хаам: "Вайна ма-хаара, селхана Iамеркано шен хIурдакеманаш Шемин дозанна герга дахкийна. 24 сахьт далале Трампа омра дала йиш ю атака е аьлла. Вежарий, цо тIелата аьлла омра лахь, Шемахь Пайхамаро дина шайхалла кхочуш хила долалур ду. Цара чим бина ягор ю Шема. Оьрсийчоьнний, Iамерканий, Европаний юккъехь болалуш тIом бу. Кийча хилалахь, сиха схьа а гулделла, Европера дIа цIа даха, хIунда аьлча боккха кхерам бу шуна цара дозанаш дIакъовларна".\nЦунах терра хаамаш а, кхерамаш тийсаран кхайкхамаш а шорта бу Малхбузерчу нохчашна юккъехь дIасатуьйсуш. Ткъа стенна бу –те нохчий массарел а алсамох аьлча санна цу хила тарлучу тIеман тема айъина лелаш?\nБерлинехь вехачу Шишханов Заурбекана хетарехь, нохчашна тIеман мах а, тIамо деш дерг а дика девзаш хиларца доьзна хила мега иза: "Кхечаьрга хьаьжча – гIазакхашка а, кхечаьрга а хьаьжча, нохчашна тIом хIун ю хаьа. Европахойн а, кхечеран а тIамах болу кхетам кинош чохь санна бу, романтикалле, даг тIе патарма а кхетий, цхьа хаза стаг лей дIавоьдуш. Юха цунах массарна а къахеташ.\nТкъа нохчийн адамна... Цкъа хIинца ву стаг, тIаккха вац иза. Адам вовшах а доккхий, нехан керташкахула хийла дIаса а кхуссий, юргIан юккъехь схьалехьийна нохчаша. Цундела хир ду-кх нохчаша къаьстина и хIума тIеоьзна хилар, иза дуьйцуш, тIамах кхерабалар а".\nЦу юкъана кхозлагIа дуьненан тIом баларан кхерам мелла а лахбелла лара мегар ду еаридийнахь. Цхьаьнатоьхначу Штатийн президенто Трамп Доналда шен рогIерчу твитехь харцдина, ша Шемина тIелатар маца дан гIерта билгалдаьккхина хилар. "Иза вуно кеста хила а там бу, хиллане а кеста ца хила а там бу" аьлла, яздинера цо шен твиттерерчу агIон тIехь.