ХӀинди — Википеди\nХӀокху версин 6 хийцам талла безаш бу. ЧӀагӀйелла верси теллина (2022, 7 февраль).\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа ХӀинди (маьӀнаш).\nХӀинди (хӀинди भारत, инг. India), официалан цӀе — ХӀинди Респу́блика (хӀинди भारत गणराज्य, инг. Republic of India) — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой — 1 329 356 004 стаг (август 2016), майда — 3 287 263 км², оцу шинне а гайтамца Къилба Азера яккхийчех пачхьалкх ю. Бахархойн барамца дуьненахь шолгӀачу, майданца ворхӀалгӀа меттигехь ю. Коьрта гӀала — Нью-Дели. Пачхьалкхан меттанаш — хӀинди а, ингалсан а.\nДевиз: «Satyameva Jayate (санскр. सत्यमेव जयते) — «Бакъо бен ца тоьлу»»\nШатлакхан Илли: «Jana-Gana-Mana»\n1947 шеран 15 август (Йоккха Британех)\nХӀиндийн мотт, ингалсан мотт\nАнсари Мохьаммад Хьамид\n3 287 263 км² (7-гӀа дуьненахь)\n1 220 800 359 стаг\n4,735 трлн долл. (3-гӀа)\n3,693 долл. (129\nДЧС (номинал)=1,848 трлн-гӀа)\n• Берриг (2011)\n1,388 долл. (114-гӀа)\n0,554 (юкъара; 136-гӀа меттиг)\nФедерацин пачхьалкх, парламентан республика. Премьер-министр — Моди Нарендра, президент — Ковинд Рам Натх. Лаьтта 29 штатах а, 7 бертан латтанех а.\nХӀиндин дозанаш ду Пакистанца малхбузехь, Цийца, Непалца, Бутанца къилбаседа-малхбалехь, Бангладешца а, Мьянмица а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин хӀордан дозанаш ду Мальдивашца къилба-малхбузехь, Шри-Ланкица къилбехь, ХӀиндонези къилба-малхбалехь. ОвхӀанца доза долу Джамму а, Кашмир а штат къовсаме латта ду.\nХӀиндийн субконтинент ширачу хӀиндин цивилизацин даймохк бу. Шен историн йохаллин доккхах долчу декъехь ХӀинди хилла ладаме йохк-эцаран некъаийн юкъ, гӀараяьлла хилла шен бахамашца а, лакхарчу оьздангаллица а. ХӀиндехь кхолладелла хӀиндуизм, буддизм, сикхизм, джайнизм динаш. Вайн эран хьалхарчу эзар шарахь хӀиндин субконтиненте кхаьчна керсталла а, ислам а, цара боккха Ӏаткъам бина регионан тайп-тайпана оьздангалла кхиоран. XVIII — XX бӀешерийн хьалхарчу декъехь ХӀинди кӀез-кӀезиг лоцуш дӀалаьцна Британин империс. 1947 шарахь, дукха шерашкахь дуьхьало йинчул тӀехьа, пачхьалкхан паргӀато елла. XX бӀешо чекхдолуш ХӀиндин бакхий кхиамаш хилла экономикехь а, тӀеман кхиорехь а, пачхьалкхан экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучарна юкъахь яра. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, бахархойн доккхаха долу дакъа къоьллехь дехаш ду. Боккха бала бу лакхарчу тӀегӀан тӀиера коррупци а, тӀехьайисита могашалла ларъяран система а.\nХӀинди потенциалехь онда пачхьалкх ю, ядеран герз а долуш. Иза ишттачу дуьненаюкъарчу кхолламашна юкъахь ю: ВКЪО, G20, ДМЛО, Къилба Азин регионийн юкъаметтигийн ассоциаци, Къамнийн ДоттагӀалла, ткъа иштта БРИКС а, ШОС а.\n1 ЦӀе схьаялар\n2.1 ТӀулгийн мур\n2.2 Борзанан мур\n2.3 Эчиган мур\n2.3.1 Ведийн цивилизаци\n2.4 Персаш а, желтой а чубаржар\n2.5 Магадха импери\n2.6 Маурья некъий\n2.6.1 Кхин тӀехьа хилла некъий\n2.6.2 Къилбаседа-малхбузан ийна оьздангаллаш\n2.7 Шира йуккъера пачхьалкхаш — дешийн мур\n2.7.1 Румхойн ХӀиндица йохк-эцар\n2.7.2 Гуптийн некъий\n2.8 ТӀехьара йуккъера пачхьалкхаш — классикан мур\n2.9 ХӀинде ислам дар\n2.10 Делин султанат\n2.11 Виджаянагаран импери\n2.12 Сийлахь Моголийн импери\n2.13 Моголийн импери йоьхначул тӀаьхьара регионера пачхьалкхаш\n2.14 Колонин мур\n2.14.1 Британин ХӀинди\n2.15 ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам\n2.16 ХӀиндин паргӀато а, екъар а\n2.17 ПаргӀат яьллачул тӀехьара ХӀиндин истори\n7 Ораматаш а, дийнаташ а\n8.1 Бахархойн барам, охьаховшар\n9 Пачхьалкхан хӀоттам\n10 Чоьхьара политика\n11 Арахьара политика\n12 ТӀеман ницкъаш а, башха гӀуллакххой а\n13.1 Арахьара декхаран динамика\n13.3 Дешин-валютан тӀехьлон бараман динамика\n13.4 Слюда даккхар\n13.5 Арахьара йохк-эцар\n13.6 Кхечу пачхьалкхашкара ХӀиндин инвестицеш\n14.2 Музыка а, хелхарш а\n14.3 Театр а, кино а\n14.8 Пачхьалкхан Ӏиданаш\n15 Терроризм а, сепаратизм а\n15.1 Наксалиташца болу тӀом\n15.6 Джамму а, Кашмир а\n16 Хьажа иштта\n18 Литература а, хьост а\nПачхьалкхан официалан цӀе, ХӀинди, схьаяьлла санскритан синдху (санскр. सिन्धु) гергарчу шира персин хӀинду дешах — ХӀинд хин исторера цӀарах. Ширчу желтой хӀиндахойх индои (желт.-шира. Ἰνδοί) — «ХӀиндан нах» олуш хилла. ХӀиндин Конституцис къобалйо шолгӀа цӀе, Бхарат (хӀинди भारत), ширачу хӀиндин паччахьан санскритан цӀарах яьлла йолу, цуьнан истори йийцина «Махабхаратехь». КхоалгӀа цӀе, ХӀиндустан, лелош ю Сийлахьчу Моглийн империн заманера схьа, амма официалан статус яц.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин истори\nБхимбеткера тархаш тӀиера сурташ\nВайн эрал 3300 — 2600 шераш хьалхара хараппин цивилизацин мур\nВайн эрал 2600—1900 шераш хьалхара хараппин кхиана цивилизацин мур\nВайн эрал 1900—1300 шераш хьалхара хараппин цивилизацин тӀехьара мур\nНармадан тогӀенерчу Хатнорехь карийначу Нийса лела адамийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, йуккъерчу плейстоценан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха. Мезолитан мур болабелла ХӀиндийн субконтинентехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллаелла 9000 шо хьалха Мадхья-Прадеш штатерчу Бхимбеткехь. Неолитан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, радиоуглеродан анализо гойту вайн эрал VIII эзар шерашна йуккъехь, карийна Гуджарат штатехь Камбейн айман бухахь. Вайн эрал VII эзар шо хьалха хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна Пакистанан провинцехь Балочистанехь Мергарх цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь. ТӀехьарчу неолитан археологийн оьздангаллаш кхиана ХӀинд хин тогӀенехь вайн эрал хьалхарчу 6000 — 2000 шерийн муьрехь, ткъа Къилба ХӀиндехь — вайн эрал хьалхарчу 2800—1200 шерашна юкъахь. Исторехь Къилба Азин регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш, цуьнан яккхийра цивилизацеш.\nШира палеолитан муьран юкъайогӀуш йолу археологин ахкарш долу шира меттиг ю Пакистанера Соан хин тогӀе. Хьалхара ярташ юкъаевлла Мергархехь неолитан муьрехь, ткъа регионан хьалхара гӀаланаш — ХӀинд хин тогӀенехь, царех коьртанаш ю Мохенджо-Даро а, Хараппа а.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин цивилизаци\nХӀиндин субконтинентехь Борзанан мур болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха ХӀинд хин тогӀенера цивилизаци гучуяьлча. Оцу муьран аматийн башхалла ю металлурги — цӀаста, борза, даш, гӀели лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана яьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь ХӀиндин субконтинентехь доладелла гӀаланаш, яккхийра эсаллаш яр. И шира цивилизаци кхоллаелла ХӀинд хин тогӀенехь, яьржина Гхаггар-Хакра хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи Сарасвати), Ганг а, Ямуна а хишна йуккъе, Гуджарате къилбаседа ОвхӀане.\nХӀиндин цивилизацин къаьсташ йолу башхалла ю кибирчагех йина гӀаланаш, лакхарчу говзаллица йина хи дӀадахаран система, тӀекӀала цӀенош. Яккхийра гӀаланийн центраш хилла Хараппа, Мохенджо-Даро, Дхолавира, Ганверивала, Лотхал, Калибанга, Ракхигари. Сарасвати хи лакъа а лекъна ХӀинд хин харш хийцадалар бахьана долуш баккхийра геологин а, климатан а хийцамаш хилла, хьаннаш яйна, ткъа регионах гӀум-аренаш хилла. И фактораш бахьана долуш йоьжна, хӀаллак хилла ХӀиндан цивилизаци.\nКоьрта йаззам: Ведийн цивилизаци\nВайн эрал 1500 - 500 шо хьалхара ведийн цивилизацин карта\nВедийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла ю, ассоциаци еш йолу Ведашца — ведийн санскритехь хӀиттийначу хӀиндуизмера деза жайнашца. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 - 500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузан а Ӏилманчашна а юкъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо ХӀиндин цивилизаци ведийчуьнца. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла хӀиндин оьздангаллин а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца.\nXIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха арийн тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «хӀинд-арийн кхалхаран» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а елла, дӀаийна бухарчу бахархошца. Кхин верси ю ХӀиндера схьадовларан теорин агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.\nВайн эрал II эзар шо хьалха Хараппин гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта йукъаралла. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира латта лелор, ткъа йукъаралла кхолларан структурехь — касташна декъадалар. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузан ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь эчиг дуьйцу шира хӀиндин «Атхарва-ведаш» цӀе йолу текст хӀоттор. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра Махаджанападаш олу олаллашка дехьабовлар. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша шира хӀиндин эпосин поэзеш иесаш — «Махабхарата» а, «Рамаяна» а.\nМахаджанападаш вайн эрал 500 ш. хьалха\nКоьрта йаззамаш: Махаджанападаш, Буддизман истори\nВедийн мур чекхболуш хӀиндин субконтинентехь гучуевлира цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш а, пачхьалкхаш-гӀаланаш а, царех дуккханаш вайн эрал X бӀе шо хьалхарчу муьрехь хьахайо ведийн а, ширабуддийн а литературехь.\nОцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикин структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара йукъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина яьлла монархи, уьш тера хилла олигархех я цхьана кепара республикех.\nВайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллаелла 16 пачхьалк я «республика», Махаджанападаш санна евзаш йолу — Каши, Косала, Анга, Магадха, Вриджи, Малла, Чеди, Ватса, Куру, Панчала, Матсья, Шурасена, Ассака, Аванти, Гандхара, Камбоджа. Уьш яьржинера ХӀиндо-Ганган акъари тӀехула хӀинцалера ОвхӀанера Махараштре а, Бенгале а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур ХӀиндан цивилизацил тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахаярца евза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара санскрит, ткъа Къилбаседа ХӀиндин бахархоша меттигера тайп-тайпана пракрите олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, Будда винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш яра Ватса, Аванти, Кошала, Магадха.\nОцу заманан коьрта динан практикаш яра брахманаш йеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀаяздина хилар Упанишадаш — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. Упанишадаш боккха Ӏаткъам бина хӀиндин философикхолларан. Буддизмца а, джайнизмца а цхьана заманахь яьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха Сидхартра Гаутама кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла Будда — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, Махавирас (Джайнин 24-гӀа Тиртханкара) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀехьа джайнизм хилла долу. Буддизмин а, джайнизмин а доктринашкахь акцент йолуш ю халбаталла, даржош дара иза пракрите маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна юкъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан вегетарианалла а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ яйар а, ахимса а гӀиллакхашна. Джайнизман географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, буддийн мозгӀарш даржийра Буддийн Ӏилма Тибете, Шри-Ланке, Йуккъера а, Малхбален а, Къилба-Малхбален а Азе.\nПерсаш а, желтой а чубаржарНисйе\nХьажа иштта: Ахеменидийн импери, Македонийн Искандар\nМакедонийн Искандара даьхна латташ\nВайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь Дарий I куьйгаллехь волуш, хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дакъа (хӀинцалера малхбален ОвхӀан а, Пакистан а) схьадаьккхира персийн Ахеменидийн империс, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь. Вайн эрал 334 шо хьалха Македонийн Искандара, Жима Ази а, Ахеменидийн импери а схьаяьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира Пор паччахьера Гидаспара тӀамехь, схьадаьккхира Пенджабан доккхаха долу дакъа. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира Биас хин, хӀинца цигахь Джаландхар гӀала ю. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе.\nКоьрта йаззам: Нанда (некъи)\nЯлхийтта Махаджанападашна юкъахь, уггар тоьлларг яра Магадха импери, шен исторехь цуьнан куьйгалла дира тайп-тайпанчу некъеш. Кхоьллинера иза Хартянка некъаша вайн эрал 684 шо хьалха. Цуьнан коьрта шахьар Раджагриха гӀала яра, тӀехьуо керла цӀе елира цунна Паталипутра аьлла. Цул тӀехьа Ӏедале баьхкира Шишунага некъий, уьш вайн эрал 424 шо хьалха хийцира Нанда некъаша.\nКоьрта йаззам: Маурья импери\nХьажа иштта: Чандрагупта Маурья, Ашока\nКартийн тӀехь сийначу басахь гайтина Маурья империн латтанаш уьш уггар а айабеллачу хенахьлера. Стигала басахь билгалъяьхна гергара пачхьалкхаш\nВайн эрал 321 шо хьалха Чандрагупта Маурьяс доттагӀаллийца Чанакьяца кхоьллира Маурья некъий, Нанда некъийн — Дхану Нанду паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь хӀиндин субконтинентан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу ХӀиндостан ахгӀайре схьаяьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш Перси а, Йуккъера Ази а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира джайнизм Къилба ХӀиндехь даржош.\nЧандрагуптана Ӏарш тӀехь хийцира цуьнан кӀанта Биндусарас, иза волуш кхин а шордира империн дозанаш малхбалера Калинга пачхьалкх а, ХӀиндостан ахгӀайрен тӀиера къилбехьара кхин пачхьалкхаш а схьаяьхна.\nБиндусара хийцира цуьнан кӀанта Ашокас, иза шен куьйгаллин хьалхарчу шерашкахь гӀоьртира кхин а шордан империн дозанаш. Амма, цӀий Ӏанош Калинге чувахча, ницкъ баран ойланна тӀиера иза юхавелира, буддизме велира, ахимсан принципан тӀехьаваза волавелира. Ашокин эдикташ дисина чӀогӀа шира хӀиндин тептарш ду, уьш бахьнехь аьтту хилара гӀеххьа нийса терахьаш хӀитто тӀехьабогӀучу некъийн а, паччахьийн а. Ашока куьйгаллехь волуш, буддизм даьржира Малхбален а, Къилба-малхбален а Азехь. Ашокин кӀентан кӀант Сампрати джайнизме велира, дукха болх а бира цуо иза даржош.\nКхин тӀехьа хилла некъийНисйе\nВайн эрал 175 шо хьалха ХӀиндо-желтойн уггар доккха латта\nВайн эрал 185 шо хьалха кхоьллира Шунга некъий. Иза нисделира Маурьях тӀаьххьара паччахь Брихадратха цуьнан эскаран коьрта баьччас Шунга Пушьямитрас вийча. Шунга некъий хийцира Канва некъаша, цара урхалла дира Малхбален ХӀиндехь вайн эрал 71 — 26 шераш хьалха. Уьш хийцира Сатавахана некъаша, тӀаккха Магадха империн метта кхоллаелира Андхра пачхьалкх.\nКъилбаседа-малхбузан ийна оьздангаллашНисйе\nХьажа иштта: ХӀиндо-желтойн пачхьалкх\nХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан ийна оьздангаллаш юкъайогӀу хӀиндо-желтойн, хӀиндо-скифийн, хӀиндо-парфянийн, хӀиндо-сасанидийн пачхьалкхаш.\nХӀиндо-желтойн пачхьалкх кхоьллира желтой-бактрийн паччахьо Деметрис вайн эрал 180 шо хьалха, иза яра хӀинцалерачу ОвхӀанан а, Пакистанан а латтанаш тӀехь. Шина бӀе шарахь гергга лаьттира иза, оцу хенахь 30 сов желтойн паччахьаш урхалла дина цигахь, сих-сиха вовшенца девнаш а довлуш. ХӀиндо-скифаш цхьана гарах бара хӀхӀинди-европин сакех (скифех), уьш кхелхинера къилба Сибрехара хьалха Бактри, тӀехьа Согдиане, Кашмире, Арахозие, Гандхаре, тӀаьххьара ХӀинде; церан пачхьалкх лаьттира вайн эрал 1500—1000 шо хьалха. ТӀехьуо, ХӀиндо-парфянийн пачхьалкхо дӀалецира таханлера ОвхӀанан доккхаха долу дакъа а, Пакистанан къилбаседа дакъа а, толамаш бехира дукха паччахьашна тӀехь, масала, Кушанан паччахьан Куджула Кадфизан. Персийн Сасанидийн импери, лаьттира цхьаьна заманахь Гуптийн империца, шоръелира хӀинцалера Пакистан санна, цигахь хӀиндин а, персийн а оьздангаллаш ийна кхоллаелира хӀиндо-сасанидийн оьздангалла.\nШира йуккъера пачхьалкхаш — дешийн мурНисйе\nВайн эрал 50 а, 200 а шо хьалха Сатавахана некъийн мохк\nЙуккъера мур къегира къаьсттина оьздангалла кхиарца. Вайн эрал 230 шо хьалха дуьйна Къилба ХӀиндехь паччахьалла дара Сатаваханийн некъашкахь, кхин а вевзара иза Андхра цӀарца. Некъех ялхалгӀа паччахьа Шатакарнис, толам баьккхира Къилбаседа ХӀиндера Шунга некъашна тӀехь. Кхин гӀараваьллачех некъех паччахь вара Гаутамипутра Шатакарни.\nГималайхь II—III бӀешерий муьрехь хилла Кунинда пачхьалкх. I бӀешерашна йуккъехь Йуккъера Азиера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира Кушанийн некъий, цара бух биллира Пешаварера Бенгалин айман тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна юкъахь яра шира Бактри (таханлерчу ОвхӀанан) а, къилба Таджикистан. Малхбузан Кшатрапийн (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбуза а, йуккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара Сакийн паччахьий, цара хийцинера цигахь хӀиндо-скифаш. Уьш цхьаьна заманара бара хӀиндин субконтинентан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу Кушанин некъашца а, йуккъера ХӀиндин доладечу Сатаваханийн (Андхрийн) некъашца а.\nЗаманашкахь, ХӀиндостанан ахгӀайрен къилба дакъа куьйга кӀела лаьттира Пандья, Шира Чолаш, Чера, Кадамба, Малбуза Ганга, Паллава, Чалукья пачхьалкхийн а, империйн а. Цхьайолу къилба пачхьалкхаш трансформаци йира хӀордал дехьарчу имперешка, уьш яьржира массо а Къилба-Малхбален Азиехула. ХӀиндин субконтинентан къилбехь олалла дан гӀерташ оцу пачхьалкхаш цхьацца муьрехь вовшешца тӀемаш бора, кхин а деканан пачхьалкхашца а. Калабхарийн буддийн пачхьалкхо цхьана заманна хадийра Чола, Чера, Пандья империйн олалла ХӀиндостанан ахгӀайренан къилба декъера.\nРумхойн ХӀиндица йохк-эцарНисйе\nКоьрта йаззам: ХӀиндо-руман йохк-эцар\nХӀиндина а, Шира Румана а юкъара йохк-эцаран некъаш\nРуман ХӀиндица йохк-эцар хетарехь йолаелла I бӀешарахь императора Октавиан Августа Птолемейн Мисар схьа а яьккхина куьйгалла дечу заманахь. Оцу заманахь дуьйна Руман импери хилира ХӀиндин уггар а ладаме йохк-эцаран накъост малхбузехь.\nВайн эрал 130 шо хьалха Кизикски Евдокса йолийна йолу йохк-эцар, сихонца яьржира, Страбона (II.5.12) дийцарехь Октавиан Август куьйгаллехь волуш хӀора шарахь 120 кема гергга додара йохк-эцар лело мисран порт-гӀалара Миос Хормосера ХӀинде. Оцу йохк-эцарехь румхоша боккха барам деши дохкара, цунах Кушанан империс дешийн ахча дора. Дешийн ахча ХӀинде дӀаэхаран тешалла до Воккха Плинийс шен «Ма-ярра йолу истори» цӀе йолчу балхан чохь:\nУггар мадаре лаьрчи а, ХӀиндие, Ций, Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀе вайн имперера хӀора шарахь дехьадоккху бӀе миллион гергга сестерци: нийсса оццул ахча деза вайна вешан хьолалла а, вайн зударий а латто. Оцу импортах масс процент ю теша лерина деланашна а, беллачеран синошна а сагӀийна?\nХӀиндо-руман йохк-эцаран некъаш а, порташ а дика дӀаяздина желтойн лоциеш I бӀешарахь «Эритрейн хӀордан Перипл» чохь.\nКоьрта йаззам: Гуптийн импери\nIV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе Къилбаседа ХӀиндин доккхаха долу дакъа. ХӀиндин деший бӀешо олуш хиллачу оцу заманахь, индуистин оьздангалла, Ӏилма, политикин система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузан Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀаяздина индуизман динан тексташ Пуранаш, уьш ду ведийн жайнаш смрити. Импери юьйхира Йуккъера Азиера гуннаш тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк юха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима Магадха гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа Харша Вардхана Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира.\nКӀайн гуннаш, эфталитийн тайпанийн дакъа хила а тарло уьш, V бӀешераш дуьйлалуш дӀатарбелира ОвхӀанехь Бамиян коьрта шахьар а йолуш. Нийсса уьш дара Гуптийн некъий бохар, цул тӀехьа чеккхенга кхечира Къилбаседа ХӀиндин деши бӀешо. Амма, и историн хийцамаш ца хьакхабелира Деканан а, Къилба ХӀиндин а доккхах долчу декъах.\nТӀехьара йуккъера пачхьалкхаш — классикан мурНисйе\nТанджавурера Шиван килса — Чолан архитектурин сирла цхьа масала ду\nБелурера Хойсала империн архитектура\nКхаджурахорачуьра цхьаьна килсин Барельефаш\nХӀиндин исторера классикан мур болабелла VII бӀешарахь Харша куьйгаллехь волуш Къилбаседа ХӀинди денъяларца, чекхбаьлла XIV бӀешарахь бусулбанаш чу а баьржина къилбехь Виджаянагаран импери йожарца. Оцу муьрехь къегина хӀиндин исбаьхьалла а, коьрта динан, философин системин кхиар а, иза бух хилира индуизман, буддизман, джайнизман тайп-тайпанчу таханлерачу некъашна.\nVII бӀешарахь Харша паччахьа аьттонца вовшех туьйхира Къилбаседа ХӀинди цхьаьна пачхьалкхе, амма иза сихха юьйхира Харша веллачул тӀехьа. VII—IX бӀешерийн муьрехь Къилбаседа ХӀинди доладан гӀерташ кхаа некъера бара: Пратихараш а, бенгалин Пала некъий а, деканан Раштракуташ а. ТӀехьуо, Сена некъаша схьаяьккхира Пала пачхьалкх, ткъа Пратихарийн йоккху пачхьалкх екъаелира кегийчарна. Уьш хилира дуьххьарлера раджпуташ — 1947 шарахь ХӀинди Йоккха Британих мукъаяллалц эзар шо гергга лаьттира олаллаш. Дуьххьарлера девзаш долу раджпутийн олаллаш VI бӀешарахь Раджастханехь гучудевлира, цул тӀехьа раджпутийн кӀезиг некъаша куьйгалла дира Къилбаседа ХӀиндехь. Чаухан некъера раджпутех цхьаъ волу, Притхвирадж Чаухан гӀаравелира цӀий Ӏанош девнаш хиларца тӀелетачу исламан султанаташца. VII бӀешеран йуккъера XI бӀешо доладаллалц болчу муьрехь хӀинцалерчу ОвхӀанан а, къилбаседа Пакистанан а, Кашмиран а декъехь паччахьалла дара Шахи некъашкахь. Харши паччахь велча йоккха цхьа пачхьалкх йолу ХӀинди юьйхира къилбаседехь, иза юха кхолла гӀиртира къилбехахь.\nБадами коьрта шахьар а йолуш йолу Чалукья импери яра ХӀиндин къилба а, йуккъерачу а декъехь 550—750 шерашкахь, тӀехьуо 970 — 1190 шерашкахь — Кальяни хӀинцалерачу штатехь Карнатакехь. Оцу хенан гергачу муьрехь къилбехь куьйгаллехь бара Канчиера Паллавийн некъий. XII бӀешарахь Чалукья импери гӀелъелча, цуьнан куьйга кӀелара Хойсалаш Халебидура, Какатиеш Варангалара, Ядаваш Девагириера, Калачури къилба гано йийкъира йоккха Чалукья импери шайна юкъахь. ТӀехьа, къилбаседа Тамил-Надухь кхоллаелира Чола пачхьалкх, ткъа Кералехь — Чера пачхьалкх. 1343 шо долалуш и пачхьалкхаш юьйхира, церан махкахь кхоллаелира Виджаянагар импери.\nКъилба-ХӀиндин пачхьалкхаш баржийра шайн Ӏаткъам ХӀиндонезие кхаччалц, доладан буьйлабелира Къилба-Малхбален Азин хӀордан дехьарчу даккхийчу махкашна. КъилбахӀиндин портан гӀаланаш жигара юкъаозийна яра йохк-эцарна малхбузехь Европаца, ткъа малхбалехь Къилба-Малхбален Азица. Классикан муьрехь, уггар чӀогӀа къегира меттигерчу меттанашкахь йолу литература а, архитектура а. XIV бӀешо кхаччалц лаьттира иза, оцу хенахь къилбахӀиндин пачхьалкхашна тӀелетира Делин султанат, иза оцу хенахь чӀогӀа чӀагӀъеллера коьрта шахьар Дели йолчу ХӀиндин субконтинентан къилбаседехь. Виджаянагаран импери юьйхира тӀаьххьара цара ницкъбар бахьнехь.\nХӀинде ислам дарНисйе\nБусалбачара ХӀиндин шира лулахо Перси иэшийча тидаме эцна коьрта объект хилира ХӀинди, оцу хенахь хьалдолу классикан цивилизаци, дуьненаюкъара йохк-эцар лелош, дуьненахь цхьаъ бен йоцу алмазийн маьӀданашдохийла йолуш. Масех бӀешарахь къилбаседахӀиндин пачхьалкхашан агӀора дуьхьалонаш хиллачул тӀехьа, ХӀиндин субконтинентан къилбаседехь кхоллаелла цхьа могӀа исламан импери (султанат), уьш лаьттира масех бӀешарахь.\nИслам чударжале хьалха а, къилбахӀиндин бердашца, коьртаниг Керале, кхечира шортта бусулбанийн йохк-эцаран йукъараллаш, цига бусулбанийн кӀезиг йолу тобанаш оьхура ХӀиндин океанера йохк-эцаран некъаш тӀехула, коьртаниг Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀиера. Цара шайца деира ислам — ИбрахӀиман дин, иза хьакхаделира регионан дхармин индуизман оьздангаллица. ТӀехьуо, малхбузехь къегира деканан султанаташ а, Бахмани султанат а.\nКоьрта йаззам: Делин султанат\nДелин султанат а, Виджаянагаран импери а 1525 ш. ХӀиндин карти тӀехь\nXII—XIII бӀешерашкахь Ӏаьрбий а, туьркаш а, овхӀанаш а тӀелетира Къилбаседа ХӀиндина, ткъа XIII бӀешо долалуш кхоьллира Делин султанат. Делин Гулямий некъаша схьадаьккхина Къилбаседа ХӀиндин дукхаха долу дакъа, уьш хийцина Хальджи некъаша. Султанатийн заманахь хилла ХӀиндин оьздангалла тоялар. Кхоллаелла хӀиндо-бусулбанийн оьздангалло шайна тӀехьа йитира архитектурехь, музыкехь, литературехь, динехь, духарехь синкретин иэсаш. Меттигерчу пракрит лелочара персийн, туьркийн, Ӏарбойн мухажирашца къамелаш деш кхоллабелла урдул хьалха хилла болу хӀиндави мотт.\nДелин султанат хӀиндо-исламан цхьа импери ю, ХӀиндин исторехь Ӏарш тӀе зуда-паччахь хаийна йолу — Разия Султан (1236—1240).\nХӀиндехь болу гражданийн тӀамах дерг хиина, туьркийн-монголийн баьчча волчу Тимара 1398 шарахь тӀом болийра оцу хенахь куьйгаллехь хиллачу Насируддина Махьмуд султанан дуьхьала, иза вара делин Туглакидийн некъех. 1398 шеран 17 декабрехь султанан эскар ийшира. Тимар Дели чувеира, массанхьа талораш дина, шайолу гӀала йоха а йина.\nКоьрта йаззам: Виджаянагаран импери\nВиджаянагаран импери я Виджаянагара — 1336 шерера XVII бӀешо йуккъе даххалца лаьттина, Кришна хин дехьара Къилба ХӀиндин индуистийн империи хилла. Кхоллаелла Къилба ХӀиндиера хӀиндусаша Делин султанатера бусулбачаьрца латтийначу къийсамашкахь. Пачхьалк уггар чӀагӀъелла паччахь Деварайе II (1422—1446) волуш, цуо латташ дохуш тӀемаш бина Бирмехь а, Цейлонехь а.\nСийлахь Моголийн империНисйе\nКоьрта йаззам: Сийлахь Моголийн импери\nСийлахь Моголийн импери\n1526 шарахь Тимаран тӀаьхьенах волу Бабур (иза вара Тимар некъех, Хьайбаран дукъах ваьлла, кхоьллира Сийлахь Моголийн импери, иза лаьттира 200 шо сов. XVII бӀешераш долалуш цара доладеш дара хӀиндин субконтинентан доккхаха дакъа. XVIII бӀешераш долалуш импери тӀехь-тӀехьа гӀелъяла йолаелира, 1857 шарахь Сипайн гӀаттам (кхин а бевза 1857 шеран ХӀиндин халкъан гӀаттам аьлла) хиллачул тӀехьа юьйхира. Моголаш куьйгаллехь болчу заманахь субконтинентехь бакхий социалан хийцамаш хилира — хӀиндусаш, алсама боллушехь, куьйга кӀела хилира бусалбачу моголийн императорийн, цхьаберш царех либералан гард олуш а бара, хӀиндуистийн оьздангалла ларъеш а бара, ткъа кхин берш пурхнехьа иза ловш бацара, килсанаш йохайора, бусулба боцучарна яккхий налогаш туохара. Ша уггар чӀогӀа айаеллачу муьрехь, Сийлахь Моголийн империс лаьцнера мохк шен барамца шира Маурьян империн санна боккха. Моголийн империи гӀелъелчи, цуьнан меттана масех жима пачхьалкх кхоллаелира. Лоруш ду, Моголийн некъий уггар хьал долу некъий хилар цкъа а хиллачарех.\n1739 шарахь, Надир Шаха толам баьккхира боккхачу Карналерачу тӀамехь Моголийн эскарна тӀехь. Надира Дели схьа а лаьцна талораш дира, дӀадаьхьира шеца барам а боцу хазна, оцу юкъахь гӀарадаьлла ТӀавусан Ӏарш а.\nСийлахь Моголийн империн заманахь, коьрта политикин ницкъ бара моголийн император а, цуьнан бартхой а, ткъа тӀехьуо — пачхьалкхаш-верасаш, оцу юкъахь ю гӀелбеллачу Моголийн некъашца тӀом беш йолу Маратха конфедераци а. Моголаш дукха хьолахь къизалла латтайора шен империн тергоярхьама, цара кхин а хӀиндуистийн оьздангалле интеграци яран политика лелайора, цуо куьйгалла дар боккхачу аьттонца дира, кӀезиг лаьттанчу Делин султанат а. Сийлахь воккху Акбар I хилла уггар говза векал моголийн паччахьех, уьш билгалбевлла бара шайн собарца кхечу динашна а, оьздангаллашна а. Масала, Акбара ца магийна дийнат дер джайнизман динан Ӏийдан деношкахь, дӀаяьхна керстачарна тоьхна налогаш а. Моголийн императорш меттигерчу элийн зударий балабора, меттигерчу махараджийн бартхой хилара, синкретизм ян гӀертара шайн туьркийн-персийн оьздангаллин ширачу хӀиндин оьздангаллица, оцу балхо кхоьллира хӀиндо-сарасенан архитектура. Акбаран тӀеххье Ӏарш тӀе ваьллачу Аурангзеба, хьалха хиллачу императорех къаьсташ, цаеза, сийсаздаран политика керстачу бахархошна тӀехь, оцунна хӀиндусаш чӀогӀа реза ца хилара.\nМоголийн импери йоьхначул тӀаьхьара регионера пачхьалкхашНисйе\nКоьрта йаззамаш: Маратхийн пачхьалк, Майсур (пачхьалкх), Сикхийн пачхьалкх\nХӀинди 1760 шарахь\nМоголийн импери йоьхначул тӀехьа йуккъера а, къилбаседера а ХӀиндустанехь хьалхе лелориг маратхийн пачхьалкх хилира. ХӀиндин историн оцу заманан аматех дара могӀа кегийра, регионан пачхьалкхаш кхоллаялар а, тӀехь-тӀехьа чӀагӀлуш йолу Европин яккхийчу пачхьалкхийн жигаралла а. Маратхийн пачхьалкх кхоьллина Шиваджис. XVIII бӀешарахь цунах йоккха империи хилла пешвийн куьйгаллица. 1760 шарахь империно дӀалоцура хӀиндин субконтинентан доккхаха дакъа. Географин экспанси чеккхенга кхечира 1761 шарахь маратхаш Ахьмад Шах Ӏабдали коьртехь волчу овхӀанан эскарал Панипатера кхоалгӀа тӀамехь эшча. ТӀаьххьара Пешва, Баджи Рао II, эшна британийн эскарел КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀамех.\nКъилба ХӀиндиехь хӀиндуистийн Виджаянагаран импери йохале хьалха, 1400 шарахь Водеярийн некъаша кхоьллира Майсуран пачхьалкх, Виджаянагар хийцира цуо. Водеярийн олалла хадийра Хьайдар Ӏалис шен кӀантаца Типпу Султанца. Церан куьйгаллехь, Майсуран пачхьалкха масех тӀом бира ингалсашца а, Йоккха Британин а, Маратхийн а цхьаьнатоьхна эскаршца. Иштта, 1591 шарахь Къилба ХӀиндиехь Голкондиера Къутб Шахин некъаша кхоьллира Хьайдарабад. Моголийн кӀезигчу хенан куьйгаллел тӀехьа, моголийн сардала Асаф Джаха 1724 шарахь дӀалецира Хьайдарабад. Низамийн силсила 1948 шо кхаччалц куьйгалла дира Хьайдарабадехь. Майсур а, Хьайдарабад а Британийн ХӀиндин олаллин пачхьалкхаш хилира.\nХӀинцалерачу Пенджабан меттехь кхоллаелира сикхийн пачхьалкх. Британийн куьйга кӀела яханчу хӀиндин субконтинентан тӀаьххьарчех регионех хилира иза. Сикхийн импери юьйжира цхьа могӀа ингалсан-сикхийн тӀемашкахь.\nXVIII бӀешарахь Горкхан куьйгалхоша кхоьллира Непал пачхьалкх, шен историн йохаллехь цуьнан аьтту белира шайн къом а, мохк а Ӏалашбан.\nХӀиндиера 1498—1739 шерашкара Европин йохк-эцаран посташ\nПортугалин хӀордахочо Васко да Гамас керлачу дӀабиллинчу Европера ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра юкъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш Гоахь, Даманехь, Диухь, Бомбейхь. 1619 шарахь малхбузан бердйистехь портан Сурат гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира голландхой, данихой, ингалсаш. Царал тӀехьа баьхкира французаш. ХӀиндин пачхьалкхашна юкъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикин Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ Пондишерри а, Чандернагор а, голландин портан гӀала Коромандель (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш Гоа, Даман, Диу йоцурш.\nКоьрта йаззам: Британин ХӀинди\nХьажа иштта: Махкара олалла\n1909 шеран Британин ХӀинди а, махкара олаллаш а\n1617 шарахь Британин Ост-ХӀиндан компанин бакъо елира ХӀиндица Моголийн императоран Джахангиран цӀарах йохк-эцар лело. ТӀехь-тӀехьа чагӀлуш болу Компанин Ӏаткъамо дезийтира де-юре моголийн паччахьан Фаррукха Сияран 1717 шарахь цунна Бенгалица паргӀата налог йоцуш йохк-эцар лело бакъо луш совгӀат дан. Де-факто Бенгалин паччахь волу, Бенгалин Наваб Сирадж-уд-Даула, дуьхьал велира ингалсхошна и аьтту ца бала гӀерташ. Оцу гӀуллакхо 1757 шарахь Плессихь тӀом хилийтара, цигахь Клайв Роберт коьртехь волчу Ост-ХӀиндан компанин «эскаро» толам баьккхира навабан бӀо иэшийна. Оцу шарахь Компанис Клайв Бенгалин «губернатор» хӀоттийра. 1764 шарахь Буксарера тӀом дӀабаьлчи Компанис Бенгалин куьйгалла дан гражданийн бакъонаш ехира моголийн паччахьера Шах Ӏалам II-гӀачунгара, цуо формалан йира ингалсхойн куьйгалла, иза тӀехьа догӀучу бӀешерашкахь даьржира массо а ХӀиндиехь, Моголийн куьйгалла дӀадаьккхира цара. Британин Ост-ХӀиндан компанис монополи йира Бенгалехь йолчу йох-эцарех. Ингалсхоша юкъаялийра латтан налогийн «гуттаренна охьаховшар» цӀе тиллина башха система, цуо хӀоттийра неофеодалан юкъараллин хӀоттам. 1850 шо долалуш Ост-ХӀиндан компанис доладеш дара хӀиндин субконтинентан доккхах долчу декъана, оцу юкъахь яра хӀинцалера Пакистан а, Бангладеш а. Ингалсхоша шайн колонин политикехь нах бекъаран принцип лелайора, ХӀинди пачхьалкхашна екъаелла хилар бахьна долуш, тайп-тайпанчу олаллашна, социалан а, динан а тобанашна юкъахь девнаш хилар бахьна долуш.\n1857 шарахь Британин Ост-ХӀиндан компанин куьйгаллин реза ца хиларо бахьна даьккхира дуьххьарлера паргӀатонан тӀом баккха, бевза «Сипайн гӀаттам» цӀарца. Цхьаьна шарахь тӀом бича гӀаттам охьатаӀийра. Фактехь волу гӀаттаман хьалханча, тӀаьххьара моголийн паччахь Бахадур Шах II, Бирме хьажийра кхиелан, цуьнан берийн кортош бехира, Моголийн некъийн хӀу дайра. ЖамӀ — Британин Ост-ХӀиндан компани дӀаяьккхира, ткъа ХӀинди куьйга кӀела яхара Британин паччахьаллин Британин империн колони йолуш. Тайп-тайпана мехкашна куьйгалла дора шаьшша, я куьйга кӀелахь лаьттара вассалийн олаллаш санна. ХӀиндин колонешна эксплуатаци яр ладаме хьост дара ингалсан капиталан а, Ингалсехь бинчу промыслан хийцамашна а.\nХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламНисйе\nНеру Джавахарлал а, Махатма Ганди а 1937 шарахь\nКоьрта йаззам: ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран болам\nХӀинди паргӀатъяккаран, малбузан кепара демократи хӀотторан хьалхе хилира британин вице-паччахьан администрацехь хӀиндин хьехамчаш хӀиттабар. 1920 шарахь дуьйна Махатма Ганди санна болу тхьамданаш йолийра британин колонин правительствон дуьхьала яккхийра кампанеш. 1929 шеран ноябрехь къам паргӀатдаккхаран болам бохо Ӏалашо йолуш, Йоккха Британин парламенто ХӀиндин Британин империн доминионан бакъонаш елира. Шайолу хӀиндин субконтинентехь болабелира британин куьйгаллин дуьхьала революцин болам, цуо 1947 шарахь паргӀатъяьккхира субконтинент Британин имперех.\nХӀиндин паргӀато а, екъар аНисйе\nКоьрта йаззам: Британин ХӀинди екъар\nБританин ХӀинди екъар\nПаргӀатдовлар лаарца цхьаьна, дуккха а шерашкахь куьуш бара буламалла хӀиндусийн а, бусулбанийн а бахархошна юкъахь. Бусулбанаш, даиман а кӀезиг болу, кхерара хӀиндуистийн Ӏедал кӀелахь бисарна, ларлуш хьоьжура паргӀатоне. Уьш цхьатерра тешаш бацара хӀиндуистийн Ӏедалх а, британин колонин правительствох а. 1915 шарахь Махатма Ганди хьалхавелира ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламан, кхайкхира шине агӀоне цхьаалле. Цуьнан тхьамдалло тӀаьххьара а ХӀинди паргӀатоне кхачийра.\nГандис ХӀиндин боккха Ӏаткъам бира паргӀатонан къийсамашкахь, халкъан массийн боламца ницкъ ца барца некъ лелоран, иза дуьненан исторехь уггар дикачу тхьамданех цхьаъ вира. ХӀиндахоша цӀе тиллира цунна махатма аьлла, санскритера гочдича «сийлахь са» хуьлу иза.\nБританин ХӀиндин махкана паргӀато елира 1947 шарахь, цул тӀехьа ХӀинди йийкъира ХӀиндин Союзна а, Пакистанан доминионан а. Пенджаб а, Бенгали а екъар бахьнехь цӀий Ӏанор нисделира хӀиндусашна а, сикхашна а, бусулбанашна а юкъахь, цигахь кхелхира 500 000 сов стаг. ХӀинди екъаро дуьненахь уггар йоккха бахархойн миграци йира — 12 миллион гергга хӀиндусаш, сикхаш, бусулбанаш дӀасабекъабелира хӀинцца кхоьллинчу ХӀиндин а, Пакистанан а пачхьалкхийн махкашка.\nПаргӀат яьллачул тӀехьара ХӀиндин историНисйе\nХьажа иштта: Операци «Поло», ХӀиндин аннекси Гоан (1961)\n1951 ш. штаташ а, мехкаш а, ХӀиндин политикин интеграци\nДуккха къаьмнаш а, динаш а долуш хиларе терра, паргӀато яьккхинчул тӀехьа, ХӀиндиехь хилира девнаш а, къийсамаш а динан, социалан бух тӀехь пачхьалкхан маьӀ-маьӀнехь. ТӀаккха а, ХӀинди хилира таро йолуш либералан демократин дуьненан хӀуман пачхьалкхан статус латто, цхьа боца 1975—1977 шерашкара мур боцург, оцу хенахь премьер-министро Ганди Индирас кхайкхийра къаьсттина хала хьал хилар гражданийн бакъонаш гатъеш.\nXX бӀешеран шолгӀачу декъехь ХӀиндин рожехь къийсамаш хилара луларчу пачхьалкхашца дозанан къийсамаш бахьнехь. Цийца болу къовсам хӀинци а берзийна бац, 1962 шарахь цунах боцца тӀом а хилира (Цийн-хӀиндин дозанера тӀом). Пакистанца ХӀиндис тӀом бира кхузза: 1947, 1965, 1971 шерашкахь. ТӀаьххьара дов ХӀиндиний, Пакистананний (Каргилан тӀом) юкъахь хилира 1999 шарахь, Кашмир штатехь.\n1974 шарахь ХӀиндис бира ядеран герзан лаьттан бухахь талламаш, иштта «ядеран клубан» декъашхо хилира. 1998 шарахь ХӀиндис кхин а баьхьира талламаш цхьа могӀа пхиъ керла эккхийтар деш. 1991 шарахь ХӀиндиехь буьйлабелла хийцамаша, пачхьалкхан экономика дуьненахь а уггар чехка кхуьуш йолчарех йира. 1996 шарахь Ӏедале еара Атал Бихари Ваджпаин правительство, цуо хийцамаш дӀабаьхьира. 2004 шеран бӀаьста хиллачу парламенте харжамашкахь толам баьккхира Соня Ганди коьртехь йолчу ХӀиндин къоман конгресс партис. 2004 шеран 22 майхь премьер-министран дарж дӀалецира Сингх Манмохана.\n2014 шеран харжамашкахь «Бхаратийа джаната парти» коьртехь Моди Нарендра а волуш, парламенте абсолютан алсама кхьаьжнаш тесира: 543 меттигах 283 меттиг. ТӀаьххьара 30 шарахь цхьаьна партин аьтту ца белира оццул кхиамаш баха. Дийнна цхьа бутт дӀабаллалц 814 миллион хӀиндахойн таро яра кхаж таса, 2 000 000 электронан машен а лелош. 66 % нах баьхкира — иза уггар лакхара гайтам бу ХӀиндин исторехь. Халкъо хоржуш вара 8251 кандидат, царна юкъахь хилла 668 зуда а, 5 транссексуал а. Куьйгаллехь йолчу, "ХӀиндин къоман конгресс"ан 44 мандат делира. Цуо куьйгалла дира ХӀиндин паргӀатонан.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин географи\nХьажа иштта: ХӀиндин пачхьалкхан доза\nХӀинди Къилба Азиехь ю. Пачхьалкх дуьненахь ворхӀалгӀа меттигехь ю майданан барамца (3 287 590 км², оцу юкъахь, латта: 90,44 %, хин майда: 9,56 %) а, шолгӀа меттиг бахархойн барамца (1 220 800 359 ст.). ХӀиндин латтан тӀехула доза ду Пакистанца малхбузехь, Цийца, Непалца, Бутанца къилбаседа-малхбалехь, Бангладешца а, Мьянмица а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин ду хӀордан доза Мальдивийн гӀайренашца къилба-малхбузехь, Шри-Ланкица къилбехь, ХӀиндонезица къилба-малхбалехь. Джамму а, Кашмир а штатан къовсамечу мехкан доза ду ОвхӀанца.\nХӀиндин административан йекъайалар\nКоьрта йаззам: ХӀиндин административан йекъайалар\nКоьрта йаззам: ХӀиндин штаташ а, мехкаш а\nХӀинди федерацин республика ю, иза лаьтта ткъе исс штатех, ялх бертан махках, Къоман столицан Дели гуох. Массо штатийн а, шина бертан мехкан (Пондичерри а, Къоман столицан Дели гуо а) а шайн хоржу правительство ю. Бисина пхеа бертан мехкашна тӀехь куьйгалла до центран Ӏедало хӀотточу администраторо, цундела уьш ХӀиндин президентан дуьххьара урхаллехь бу. 1956 шарахь хӀиндийн штаташ юхакхоьллира меттан билгалонашца. Цигара дуьйна, административан структура башха хийца а ца елла.\nМассо штаташ а, бертан мехкаш а бекъна бу административан а, правительствон а дакъошна, царех олу гуонаш. ХӀиндиехь бу 600 сов гуо. Гуонаш бекъало кегийчу административан дакъошна талукашна.\nХӀиндин доккхаха долу дакъа лаьтта хьалхарчу кембрийн ХӀиндостанан пилтан тӀехь ду, цуо вовшахтоьхна иштта цӀе йолу ахгӀайре а, къилбаседехь цунна тӀехӀоттаелла ХӀиндо-Ганган акъари а, важа Австралийн пилтан декъехь ду.\nХӀинди билгалъяккхаран геологин процессаш йолаелла 75 млн шо хьалха, оцу заманахь хӀиндин субконтинент къилба суперконтинентан Гондванин дакъа хилла, иза лела доладелла къилбаседа-малхбуза агӀора оцу хенахь хилла а доцучу ХӀиндин океан чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттаелла Евразин пилтанца, цуьнан бухара субдукцис гучудехира Гималайш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш, оцара хӀинца гуо бина ХӀиндин къилбаседехь а, къилбаседа-малхбалехь а. Хиллаболчу хӀордан бух тӀехь, гучудевллачу Гималайшна къилбехьа, пилтанаш лелар бахьнехь меттиг чӀогӀа чутаьӀна, иза аллювис меллаша дуьзина, цунах хӀинцалера ХӀиндо-Ганган акъари хилла. Оцу акъарина малхбузехьа, юкъахь ломан Аравали дукъ долуш, яьржина Тар гӀум-аре. Хьалхалера ХӀиндостанан пилта йисина тахане кхаччалц ХӀиндостан ахгӀайре хилла, иза ХӀиндин шира а, геологехь уггар чӀогӀа дакъа ду, яьржина къилбаседера ломан даккъаш Сатпур а, Виндхья кхаччалц йуккъерчу ХӀиндехь. Вовшенца нийсса догӀу малхбузера ломан даккъаш доьду Ӏаьрбийн хӀордан бердаца йолчу Гуджаратера тӀулгийн кӀорца бехаш болчу Джаркхандера Чхота Нагпур чӀаплам тӀе малхбалехь. ХӀиндостан ахгӀайрен юкъара дакъа дӀалоцу Декан чӀаплаьмнаш, уьш доьхна охьакхийсаршца кхуллуш лоха а, йуккъера а локхалла йолуш. Лаьмнаш ду шера баххьаш долуш, шуьйра чӀапа я егна ю акъари, царна тӀехула айаделла гунаш а, текхан лаьмнаш а ирх басеш а йолуш. Малхбузехь а, малхбалехь а Декан чӀаплам айабелла бу кхолладелла, Малхбузан а, Малхбален а Гаташ. ХӀордан тӀедирзина Гатийн басеш — Ӏункар ду, ткъа Декане дирзинарш — легӀана ду, хин тогӀенаш хедийна а ду. Декан чӀаплам тӀехь ду ХӀиндин уггар шира лаьмнаш, цхьадолчера хан 1 млрд шо сов ю. Деканехь шорта эчиган, цӀестан, марганцан, вольфраман, бокситан, хромитан, слюдан, дешин, алмазийн, дезамехаллин тӀулгийн, кӀоран, маьхкдаьттан, газан маьӀданаш доху меттигаш ю.\nХӀинди экваторан къилбаседехьа ю 6°44' а, 35°30' а къилбаседа шораллин юкъахь и 68°7' и 97°25' восточной долготы\nБердан сизан бохалла 7,517 км бу, царех, 5,423 км ХӀиндин континентан бу, 2,094 км — Андаманан, Никобаран, Лаккадиван гӀайренийн бу. ХӀиндин континентан бердйистан хӀара амал ю: 43 % — гӀамаран пляжаш, 11 % тӀулгийн а, тархийн а берд, 46 % ватташ я ишалан берд. КӀезиг чолхе, лоха, гӀамарийн бердийн аьтту болуш Ӏаламан гаванаш яц, цундела яккхий порташ лаьтта охьадоьдучу хийн хикхочешкахь (Калькутта), я куьйгайина уьш (Ченнаи). ХӀиндостанан малхбузан бердйистан къилбех Малабаран берд олу, малхбален бердйистан къилбе — Короманделан берд.\nХӀиндин латтан тӀехула Гималаиш озийна ду Ӏадкепара маьхкан къилбаседера къилбаседа-малхбале, Ӏаламан доза хилла Цийца кхаа декъан тӀехь, уьш хададо Непало а, Бутано а, царна юкъахь Сикким штатехь лаьтта ХӀиндин уггар лекха бохь Канченджунга лам. Каракорум лаьтта ХӀиндин йисттерчу къилбаседехь Джамму а, Кашмир а штатехь, дукхах дерг Пакистано латтош йолчу Кашмиран декъехь. ХӀиндин къилбаседа-малхбален «йоьхь» тӀехь ду йуккъера локхалла йолу Ассамо-Бирман лаьмнаш а, Шиллонг акъари а.\nХӀиндин гидрологин карта\nХӀиндин чоьхьара гидрологи гайтина ю дуккха а охьадоьдучу хишца, уьш шайн хи схьадаларехь декъало «гималайнаш», хьийкъина ду даиман а, ийна луон-шан а, догӀанан а хишшах лаьтта, «декананаш», алсама догӀанан, муссонан хишшах лаьтта, цхьана эшшара доцуш, деста июнера октябре кхаччалц. Массо а даккхийчу хиш тӀехь аьхка цӀеххьана хин барам айбало, дукха хьолахь хи чу а хьодуш. Пачхьалкхан цӀе елла долу ХӀинд хи, Британин ХӀинди екъначул тӀехьа доккхаха долу дакъа дисира Пакистанехь.\nГималайшкахь долалуш долу, доккхаха долу дакъа ХӀиндин махкахула охьадоьдуш долу уггар даккхий хиш ду Ганг а, Брахмапутра а; ший а кхета Бенгалин аймех. Ганган коьрта геннаш ду Ямуна а, Коши а. Церан лоха бердаш хӀора шарахь бахьна хуьлу зенаш а деш хи чухьадаран. ХӀиндостанан кхин ладаме хиш ду Годавари, Маханади, Кавери, Кришна, иштта Бенгалин аймех кхета, Нармада а, Тапти а кхета Ӏарбойн хӀордах — оцу хишшан лекха бердаш хи ца доржийту. Дукхах дерш цареш ладаме маьӀна долуш дух и дилларан. Даккхийра Ӏаьмнаш ХӀиндехь дац.\nХӀиндин уггар хаза бердйистан регионаш ю Йоккха Качан Ранн а Малхбуза ХӀиндехь, Сундарбан а — ХӀиндин а, Бангладешан а ишалаш хилла Ганган а, Брахмапутран а дельтанаш. ХӀиндин дакъа ду ши архипелаг: маржанийн гӀайренаш Лакшадвип Малабаран бердан малхбузехьа; Андаманан а, Никобаран а гӀайренаш, — Андаманийн хӀорд чура тӀепинган гӀайренийн зӀе.\nХӀиндин климатан зонаш\nХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, муссонаш еш. Гималайш пен бу шийлачу Йуккъерачу Азин мехашна дуьхьал, цуо еш ю ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул. Тар гӀум-ариен ю коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузан аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат ю: тӀуьна тропикийн, екъа тропикийн, субтропикийн муссонан, лекхалаьмнийн.\nХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузан муссон а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, екъа а алсама къилбаседа-малхбален пассат а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, екъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь ю Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — Черрапунджи (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг Тар гӀум-арие, бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан йуккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан йуккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27 °C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35 °C хуьлу, наггахь +45…+48 °C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28 °C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1 °C, июлехь +23 °C хуьлу, 3500 м лакхахь −8 °C а, +18 °C.\nГӀуран коьрта центраш оледенения ю Каракорумехь а, Гималайшкара Заскар дукъан къилба басешкахь а. Шашшан хидалар хуьлу аьхкенан муссонаш йолучу хенахь оьхучу лайнех а, басешкара дарцо дӀакхоьхьу лайнех а. Лайн сизан йуккъера барам лаха болуш бу 5300 м малхбузера 4500 м малхбалехь. глобалан йовхо бахьнехь шаш юхадовлуш ду.\nАндаманан а, Никобаран а гӀайренаш\nОраматаш а, дийнаташ аНисйе\nКоьрта йаззамаш: ХӀиндин флора, ХӀиндин фауна\nБенгалийн цӀоькъалом таллархой бахьнехь хӀаллак хуьлуш ду\nХӀинди ю ХӀиндо-Малайн зоогеографин областехь, уггар а тайп-тайпана биоресурсаш йолчех цхьа пачхьалк ю. ХӀинди — Даймохк бу 7,6 % кепара шадолу декха дийнатийн, 12,6 % массо а олхазарийн, 6,2 % массо а текхаргийн, 4,4 % массо а хи-лаьттан дийнатийн, 11,7 % массо а чӀерийн, 6,0 % массо а зезагийн ораматийн. Дукхах йолу экорегионаш, шола хьаннаш — къилба-малхбузан Гатийн догӀанан хьаннаш, лакхарчу тӀегӀанера эндемизман амал йолуш ю; массо а вовшахтоьхча, 33 % ХӀиндин ораматийн кепаш эндемикаш ю. ХӀинди мохк лелош болу эзар шераш девлчи, Ӏаламан ораматийн чкъор дукхах йолчу меттигашкахь ца дисина, амма, иза къаьста бес-бесара хиларца: Андаманан гӀайренаш тӀиера а, Малхбуза Гаташкара а, Къилбаседа-малхбузан ХӀиндиера а тропикийн догӀанан хьаннашкара Гималайшкара баганан хьаннашка кхаччалц. ХӀиндостанан чоьхьарчу кӀоштийн акъареш тӀехь алсама ю аккацех лаьтта шолгӀа саваннаш, шурбаьӀаш, пальманаш, баньянаш, лилха хьаннаш, антропогенан схьадалар долу Ӏиттало коьллаш. Лаьмнашкахь йисина муссонан хьаннаш тиках, сандалах, буту эрзах, терминалех, диптерокарпнашах лаьтташ йолу. АхгӀайренан къилбаседа-малхбалехь кхуьу гӀа охьадужу ийна хьаннаш салах ерш алсама а йолуш, ткъа мох болчу Малхбуза Гатийн басешкахь — гуттар сийна йолу ийна хьаннаш.\nМалхбален бердан хӀордйистан аса цхьаццанхьа ишалаш долуш ю. Ӏаламан ораматан чкъор ХӀиндо-Ганган акъари тӀехь ца дисина, ткъа цуьнан ландшафташ хийцало малхбузера гӀум-аренаш тӀиера малхбалера гуттар сийначу ийначу хьаннашца. Локхаллин аса дика къастало Гималайшкахь а, Каракорумехь а. Малхбуза Гималайшан кӀажошкара лакха хьалаоьху терайш (1200 м кхаччалц), лакхахьо ю муссонан хьаннаш, юкъахь коьллаш йолу ломан зезан хьаннаш, юкъахь гуттар сийна а, гӀадужу а тайпана хьаннаш йолу таьӀнабазанан хьаннаш, ткъа 3000 м лакхахь долало бен лаьмнаш а, ломан аренаш а. Гималайшан малхбалехь тӀуьна тропикийн гуттар сийна хьаннаш кхочу 1500 м лакха, лакхахь хийцало ломан субтропикийн хьаннашца, таьӀнабазанан хьаннашца, бен лаьмнашца.\nХӀиндин коьртачу диттех ду ниим, шуьйра леладо аюрведин дарбанан препараташкахь. Деза лоручу баньянан дитт бухахь (хьаьжа Бодхи дитт), цуьнан сибат карийна Мохенджо-Даро мухарш тӀехь, Будда Гаутама серлоне кхаьчна боху дукха шерашкара медитацехь Бодх-Гаяхь.\nДукхах йолу хӀиндин кепаш, Гондвана суперконтинента тӀехь гучуевллачу таксонан тӀаьхье ю, ткъа цуьнан дакъа мацца а хилла хӀиндин субконтинент. ТӀехьарчу боламо хӀиндостанан пилта Лавразица Ӏоттаяларо тайпанаш иэдина. Амма, тӀапломан жигаралло а, климатан хийцамаш а 20 млн шо хьалха хилла болу, бахьана хилира дукхах йолу хӀиндин энлемикийн кепаш яларн. КӀеззиг тӀаьхьа, ХӀиндиехь гучуевлла декхаш долу экханаш, уьш даьхкира Азиера шина зоогеографин новкъа кхоллалуш долчу Гималайшан шина агӀора. Цуьнан тӀехьало, хӀиндин кепаш юкъахь 12,6 % декха дийнаташ а, 4,5 % олхазарш а бен дац эндемикаш, дуьстича текхаргашца 45,8 %, хи-лаьттан дийнаташ 55,8 %. Уггар башха эндемикаш ю Малхбуза Гаташкахь еха лангур Нилгири а, мокха Кералан бецан пхьид а. ХӀиндиехь 172 кеп ю, Ӏалам Ӏалашдаран дуьненан союзан хӀаллак хилан кхерамехь йолчеран испискин тӀехь, иза 2,9 % массо а кепашца дуьстича. Царна юкъахь ду Азин лом, Бенгалан цӀоькъалом, ткъа иштта Бенгалин сип, уьш лечара евлла дахкалуш долчу бежнийн дилх сов даарна, дарбанан лелийра диклофенак.\nХӀиндин бахархойн йоккха луьсталла а, Ӏаламан ландшафташ хийцаро а къен йина пачхьалкхан дийнаташ. ТӀаьххьарчу иттаннаш шерашкахь, адамийн бахаман гӀуллакхан шордаро кхерам тесна пачхьалкхан экханна. Цунна дуьхьала йина цхьа могӀа къоман паркаш а, заповедникаш а, дуьххьарниг йира 1935 шарахь. 1972 шарахь ХӀиндиехь тӀеэцна «Экха Ӏалам лардаран Закон» а, «ЦӀоькъалом проект» а иза лардан а, лела меттиг Ӏалашъян а Ӏалашо йолуш; цунна тӀе, 1980 шарахь тӀеэцна «Хьаннаш Ӏалашъяран Закон». ХӀинца ХӀиндиехь 500 сов къоман парк а, заповедник а ю, царна юкъахь 13 биосферан заповедник, йиъ царех ЮНЕСКОн биосферан резерватийн дуьненан машан декъера ю; официалан билгалъяьхна 25 хин-ишалан меттигаш Рамсаран конвенцис ларъеш йолу.\nБахархойн барам, охьаховшарНисйе\nКоьрта йаззам: ХӀиндин бахархой\nГӀаланаш бахархойн барамца\nХьажар • Дийцар • Нисйе\n4 Калькутта Малхбузен Бенгали 5 021 458 14 Нагпур Махараштра 2 359 331\n7 Ахьмадабад Гуджарат 3 867 336 17 Бхопал Мадхья-Прадеш 1 742 375\nХӀиндин бахархойн луьсталла\nБахархойн барамца (1,3 млрд стаг) ХӀинди дуьненахь шолгӀачу меттигехь ю Цийл тӀехьа. 70 % гергга хӀиндихой беха ярташкахь, амма тӀехьарчу иттех шарахь яккхийчу гӀаланашка йолчу миграцеш цӀеххьана тӀетоьхна гӀалин бахархой. ХӀиндин уггар яккхий гӀаланаш Мумбаи (хьалха Бомбей), Дели, Колката (хьалха Калькутта), Ченнаи (хьалха Мадрас), Бангалор, Хьайдарабад, Ахьмадабад ю. Оьздангалла, меттанаш, генетикан башхаллашца ХӀиндис дуьненахь шолгӀа меттиг боккху Африкин континентал тӀехьа. ХӀиндин бахархойн йоза хааран йуккъера барам бу 64,8 % (53,7 % зударшна юкъахь, 75,3 % божаршна юкъара). Йоза хааран уггар лакхара тӀегӀа ду Керала штатехь (91 %), а самый низкий — в Бихаре (47 %). Боьрша-стен хӀоттаман амал ю божарий зударел алсама болуш. Божарийн бахархой 51,5 % бу, ткъа зударийн — 48,5 %. Махкара хӀора 944 зудчунна 1000 стаг кхочу. ХӀиндин бахархойн йуккъера хан 24,9 шо ю, ткъа шарахь тӀекхета 1,38 % бахархой; хӀора 1000 стагана тӀе дуо 22,01 бер. 2001 шерахь бахархой дӀаязбаро дийцарехь, 14 шо кхачанза бераш бахархойх 40,2 % бу, 15-59 шо — 54,4 %, 60 шо а, бакхий а — 5,4 %. Бахархойн Ӏаламан тӀекхетар хилира 2,3 %.\nХӀиндин арахьа веха 38 миллион гергга хӀиндахо — уггар яккхий йукъараллаш ю АЦШ, Йоккха Британехь, Австралехь, Германехь, Японехь, Канадехь. Барам кӀезиг болуш хӀиндахойн йукъараллаш ю Россехь, Францехь, Къилба Корейхь, Аргентинехь, Цийхь.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин меттанаш\nХӀинди даймохк бу хӀиндо-ариен меттанийн тобан (74 % бахархой) а, дравидийн меттан доьзалан (24 % бахархой) а. ХӀиндехь дуьцу кхин меттанаш ду австроазин а, тибето-бирман лингвистин доьзалера. ХӀинди мотт, ХӀиндехь уггар баьржина мотт бу, ХӀиндин правительствон официалан мотт бу. Ингалсан мотт, шуьйра лелабо бизнесехь а, администрацехь а, цуьнан «официалан гӀоьн мотт» статус ю; цуо йоккха роль лелайо дешарехь, алсама йуккъерчу а, лакхарчу а дешарехь. ХӀиндин Конституцис билгалбаьккхина 21 официалан мотт, бахархойн доккхаха долчу декъо буьцург я классикан статус ерг. ХӀиндехь ю 1652 диалект.\nГурдвара Хармандир-Сахиб Амритсарехь\nМахабодхи килса, Бодх-Гайр гӀараяьлла буддийн килса\nДаргах шариф Аджмерехь\nМайсурера Езчу Филоменан килса\nХӀиндин меттанаш буьйцучеран барамца\n2001 шеран бахархой багарбар\n(Бахархой 1,004.59 млн стаг)\nЛелош болчеран барам Шаболчу бахархойн процент Баржаран географи\n1 ХӀинди а, цуьнан диалекташ а 422 048 642 41,03 % Къилбаседа ХӀинди\n2 Бенгали 83 369 769 8,11 % Малхбузан Бенгали, Ассам, Джаркханд, Трипура\n3 Телугу 74 002 856 7,37 % Андхра-Прадеш, Карнатака, Тамилнад, Махараштра, Орисса\n5 Тамилин 60 793 814 5,91 % Тамилнад, Карнатака, Пондишери, Андхра-Прадеш, Керала, Махараштра\n6 Урду 51 536 111 5,01 % Джамму а, Кашмир а, Андхра-Прадеш, Дели, Бихар, Уттар-Прадеш\n8 Гуджарати 46 091 617 4,48 % Гуджарат, Махараштра, Тамилнад\n11 Ори 33 017 446 3,21 % Орисса\n14 Ассамин 13 168 484 1,28 % Ассам\n16 Сантали 6 469 600 0,63 % Бихар штатехь Чхота-Нагпур чӀаплаьмнашкахь деха санталийн тайпанаш, Чхаттисгарх, Джаркханд, Орисса\n17 Кашмири 5 527 698 0,54 % Джамму а, Кашмир а\n18 Непалийн 2 871 749 0,28 % Сикким, Малхбузан Бенгали, Ассам\n21 Догри 2 282 589 0,22 % Джамму а, Кашмир а\nСирла-цӀен басца билгалбина хӀиндоариен меттанаш, баьццарчунца — дравидийн, синачунца — цийн-тибетан, ткъа можачуьнца — австралоазин.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин дин\n900 млн сов хӀиндахой (80,5 % бахархойх) хӀиндуизм лелош бу. Кхин алсама нах тӀехьабозу динаш ду ислам (13,4 %), керсталла (2,3 %), сикхизм (1,9 %), буддизм (0,8 %), джайнизм (0,4 %). ХӀиндехь кхин а яхӀудийн дин, зороастризм, бахаи, кхин а динаш ду. Аборигенин 8,1 % болчу бахархошна юкъахь, даьржина анимизм.\n2001 шеран бахархой язбаран терхьашца динан тобанийн амал\n(1991—2001) Боьрша-стен барам Йоза хаар\n(%) Белхан ницкъаш\n(%) Боьрша-стен барам\n(юрт) Боьрша-стен барам\n(гӀала) Боьрша-стен барам\nАнимизм, кхин а\nКоьрта йаззамаш: ХӀиндин пачхьалкхан хӀоттам, ХӀиндин Президент, ХӀиндин Премьер-министр, ХӀиндин Правительство\nХӀиндин Президентан резиденци\nХӀиндин Лакхарчу суьдан гӀишло\nХӀиндин Парламентан гӀишлон фасад\nНью-Делиера коьрта правительствон офисаш йолу гӀишло\nХӀиндин Конституци тӀеэцнера Кхолларан гуламца 1949 шо чекхдолуш, ХӀинди паргӀатъяллачул тӀехьа ши шо даьлчи, лела йолаелира 1950 шеран 26 январехь. Иза ю дуьненахь шен чулацамца уггар йоккха конституци. ХӀиндин конституцин преамбулехь билгалдоккха йозуш йоцу, социалистийн, дуьненан либерально-демократин республика хилар, вестминстеран парламентан кепаца болхбеш йолу шина палатан парламентаца. Пачхьалкхан Ӏедал декъна кхаа декъе: законашкхолларан, кхочушдаран, суьдан.\nПачхьалкхан Корта бу ХӀиндин президент, иза хоржу электоратон коллегис пхеа шаран чолхе кхажтасарца. Правительствон корта бу премьер-министр, цуьнгахь ду коьрта кхочушдаран Ӏедал. Премьер-министр президента хӀоттаво, дукха хьолахь, хуьлу парламентан лахарчу палатехь алсама меттигаш долу политикин партица я политикин коалицица чӀагӀо йолу кандидат.\nХӀиндин законашкхолларан Ӏедал ду шина палатан парламент, иза лаьтта «Раджья сабха» (Штатийн Совет) олу лакхарчу палатех а, «Лок сабхи» (Халкъан палата) олу лахарчу палатех а. Даиман а цхьаьна хӀоттамехь йолу «Раджья сабха» лаьтта 245 декъашхочух, церан мандат 6 шарахь лела. Дукхах болу депутаташ хоржу чолхечу харжамашкахь хӀиндин штатийн а, мехканийн а законашкхолларан меженаша, бахархойн бараме хьаьжжина. «Лок сабхи» 543 депутат 545-х хоржу доьххьалчу массо а халкъан харжамашкахь 5 шеран. Важа ши декъашхо хӀоттаво президента ингалс-хӀиндин юкъараллера нагахь, йукъаралла парламентехь гайта ма-еззара гайтина яц аьлла президентан хетахь.\nКхочушдаран Ӏедалан дакъа лаьтта президентах, вице-президентах, премьер-министр коьртехь волу Министрийн Советах (министрийн кабинет цуьнан кхочушдаран комитет ю). ХӀора министр парламентан цхьаьна палатан декъашхо хила веза. ХӀиндин парламентан системехь кхочушдаран Ӏедал кӀелахь ду законашкхуллучун: премьер-министр а, Министрийн Совет а дуьххьара дӀа жоьпехь ю парламентан лахарчу палатан хьалха.\nХӀиндин унитаран кхаа тӀегӀан суьдан Ӏедал ду, иза лаьтта ХӀиндин лакхара суьдхо коьртехь волу Коьртачу суьдах, 21 Лакхарчу суьдах, шортта кегийчу суьдех. Коьрта суд хьалхарчу инстанцин суд ю адамийн коьрта бакъонех хьакхалучу процессашкахь, штаташна а, центран Ӏедална а юкъарчу къовсамашкахь, кхин а лакхарчу суьдашна тӀехь апелляцин юрисдикци а ю. Коьрта суд ю юрисдикцехь йозуш йоцуш, бакъо ю штаташна а, мехкашна а законаш кхайкхо я уьш дӀадаха нагшахь, уьш Конституцица догӀуш дацахь. Коьртачу суьдан ладамечух цхьа функци йу тӀаьххьара Конституци тидар.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин чоьхьара политика\nХӀинди, федералан тӀегӀанехь, уггар дукха бахархой болу пачхьалкх ю. Ша йозуш йоцу демократин пачхьалкх йолчу хенан историн дукхах долчу декъехь, федералан правительство коьртехь ю ХӀиндин къоман конгресс. Штатийн тӀегӀанехь хьалха тайп-тайпана къоман партеш ю, масала, ХӀиндин къоман конгресс, «Бхаратия джаната парти» (ХӀиндин къоман парти, БДП), ХӀиндин Коммунистийн парти (марксистийн), ткъа кхин а тайп-тайпана регионийн партеш. 1950 — 1990 шерашкахь, боца ши мур дӀабаьккхича, ХӀиндин къоман конгресс парламентан дукхалла яра. ХӀиндин къоман конгресс Ӏедалехь ца хилла 1977 — 1980 шерашкахь, оцу хенахь «Джаната» партис толам баьккхира харжамашкахь, бахьана дара оцу хенан премьер-министро Индира Гандис чолхе хьал кхайкхадарна къам реза ца хилар. 1989 шарахь, Къоман фронт коалицис Аьрру фронтан коалицица цхьаьнакхетна толам баьккхира харжамашкахь, амма Ӏедалехь хьие ца белира шина шарахь бен.\n1996 — 1998 шерашкахь федералан правительствон куьйгалла дира цхьа могӀа ях ца еллачу коалицеш. Консервативан «Бхаратия джаната партис» кхоьллира правительство йоцачу ханна 1996 шарахь, тӀехьа Ӏедале еара Цхьанатоьхна фронтан коалиции.\n1998 шарахь, Бхаратия джаната партис кхоьллира Къоман демократин альянс (КЪДА) цхьа могӀа регионийн партешца, тӀаккха хилира исторехь шолгӀа парти, ХӀиндин къоман конгрессал тӀехьа, Ӏедалехь пхеа шеран муьрехь сацаелла.\n2004 шеран харжамашкахь ХӀиндин къоман конгрессо «Лок сабхехь» алсама меттигаш баьхна, кхоьллира правительство Цхьанатоьхна прогрессан альянс (UPA) коалицица, цуьнан гӀортол яра «Бхаратия джаната партин» дуьхьала йолу цхьа могӀа аьрру агӀора йолу партеш а, депутаташ а.\n2014 шеран парламентан харжамашкахь «Бхаратия джаната парти» толам баьккхинчу Къоман демократин альянсан (КЪДА) куьйгалле еара. Партин корта — Моди Нарендра — хаьржира ХӀиндин премьер-министр.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин арахьара политика\nХӀиндин Премьер-министр Моди Нарендра а, Российн Федерацин Президент Путин Владимир а,\n2014 шеран 11 декабрехь\nХӀиндин Премьер-министр Моди Нарендра а, ЦХР Председатель Си Цзиньпин а\n2014 шеран Къилба Азин регионийн юкъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциацин саммит\n1947 шерера ша йозуш йоцучу хенахь дуьйна, ХӀиндис гергарло леладо дукха пачхьалкхашца. 1950-гӀа шерашкахь ХӀиндис ладаме болх лелийра дуьнанаюкъарчу ариенехь, Африкера а, Азиера а европин колонеш мукъаяхархьама. ХӀиндин эскаро дира машаран ши гӀуллакх луларчу пачхьалкхашкахь — Шри-Ланкехь (1987—1990) а, «Кактус» операци Мальдивийн гӀайренаш тӀехь а. ХӀинди Къаьмнийн юкъаметтиг лелоран декъашхо а, ДӀацакхетаран болам кхоьллинарг а, декъашхо а ю. Цийн-хӀиндин дозанашкара тӀемаш а, 1965 шеран шолгӀа хӀиндо-пакистанан тӀамо а, ХӀинди хаъал герга ялийра Советийн Союзца АЦШ гергарлонаш хедор мах а болуш, иштта политика дӀа а яьхьира шийла тӀом дӀабаллалц. ХӀиндис дакъалецира кхаа тӀеман девнехь Пакистанца, дукхахдерг къовсаме болчу Кашмир мохк бахьанехь. Ткъа пачхьалкхашна юкъахь кхин Ӏиттадаларш хилира 1984 шарахь Сиачен шалам бахьанехь а, 1999 шарахь Каргилан тӀом а.\nТӀехьарчу шерашкахь ХӀиндис дӀакхоьхьу хаъал болх Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциациехь, Къилба Азин регионийн юкъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциациехь, Дуьненаюкъара йохк-эцаран кхолламехь. ХӀинди Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхойх а, кхоьллинчарех а цхьаъ ю, жигара декъашхо ю цуьнан машаран белхашкахь: 55,000 сов хӀиндин салташа ткъе пхийтта операцехь дакъа лаьцна йеа континент тӀехь машар хулийтархьама. Емалъяре а, тӀеман санкцеш яре а ца хьоьжуш, ХӀинди даиман а куьгъяздан дуьхьал ю Ядеран талламаш цамагабаран барта а, Ядеран герз цадаржоран барта а кӀела, гӀоле хета шен ядеран программашна ша терго яр. ТӀехьарчу заманахь, арахьара политикин ариенехь ХӀиндин правительство ницкъаш хьажийна АЦШца, Цийца, Пакистанца юкъаметтиг тояре. Экономикин сферехь, ХӀиндин гергара юкъаметтигаш ю кхечу кхуьучу пачхьалкхашца Къилба Америкехь а, Азехь а, Африкехь а.\nТӀеман ницкъаш а, башха гӀуллакххой аНисйе\nКоьрта йаззам: ХӀиндин тӀеман ницкъаш\nХӀиндин тӀеман-хӀаваан ницкъаш юкъахь ду Су-30\nХӀиндин тӀеман ницкъаш шен дукхаллин барамца дуьненахь кхоалгӀачу меттигехь бу, уьш лаьтта ХӀиндин эскарх, флотах, ТӀеман-хӀаваан ницкъех. ГӀоьнна эскаршна юкъара ду хӀиндин тӀеман дакъош, хӀиндин бердан ха, стратегин тӀеман баьччалла. ХӀиндин Президент тӀеман ницкъийн Коьрта баьчча ву. 2007 шарахь пачхьалкхан тӀеман бюджет хилира 19,8 млрд АЦШ-н доллар, иза ю 2,4 % ЧВС. ХӀинди — дуьненахь герзан коьрта импортёр ю, цу тӀе 3/4 ХӀиндин герзан импорт кхочу Россехара.\n1974 шарахь ХӀиндих хилла Ядеран клубан декъашхо, дуьххьарлера ядеран зиер дина Къежа Будда операци кодан цӀе а йолуш. ТӀаьхьара 1998 шеран лаьттан бухара ядеран герзан зиераш ХӀиндин дуьхьала дуьненаюкъара тӀеман санкцеш йира, уьш тӀехь-тӀехьа совцийра 2001 шеран сентябрехь. Шен ядеран политикехь ХӀиндис «хьалха тухур ца хиларан» низам леладо. 2008 шеран 10 октябрехь ХӀиндин а, АЦШ-н а юкъахь ХӀиндо-америкин ядеран гӀуллакхийн барт бина, цуо хаддийна чекхдаьккхина атоман энергин областехь пачхьалкхан къевлина латтор.\nХӀиндин башха гӀуллакххошна юкъайогӀу Цхьанатоьхна талламан комитет — «Joint Intelligence Committee» (JIC), Талламан а, анализан а дакъа — «Research and Analysis Wing» (RAW), Талламан бюро — «Intelligence Bureau» (IB), ткъа иштта Мохк ларбаран Министраллин талламан дакъош, Пачхьалкхан а, чоьхьарчу гӀуллакхийн а Министраллин Центран талламан бюро, Чоьхьарчу кхерамазаллин департаментан дакъош. ХӀиндин коьрта геополитикин мостагӀ ю Пакистан, Пакистанан а, цуьнан башха гӀуллакххошна а дуьхьал беш болу болх коьрта приоритет йолуш бу ХӀиндин башха гӀуллакххойн.\nДВФ терахьашца яккхийчу пачхьалкхийн дакъа дуьненаюкъарчу ЧВС\nАзехь уггар шира а, ХӀиндиехь уггар йоккха а фондан биржа ю Мумбайра — Бомбейн фондан биржа\nКоьрта йаззам: ХӀиндин экономика\nШен историн йохаллехь паргӀато яьккхинчул тӀехьа, ХӀиндис дӀаяьхьира доларчу декъехь правительствос дакъа а лоцуш, социалистийн экономикин политика, луьра терго а яра пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран а, инвестицийн а. Амма, 1991 шарахь дуьйна, ХӀиндис дӀабаьхьира либералан экономикин хийцамаш, шен базар а йиллина, экономикин сферера правительствон терго лагӀйинаКеп:Дац АХЬ. 1991 шеран мартехь дешинвалютан резерваш тӀекхийтира 5,8 млрд АЦШ доллар тӀиера 304,2 млрд доллар кхаччалц 2013/14 финансан шо чекхдолуш. Бакъду, дешин дакъа цӀеххьана охьаделира — 7 % кхаччалц оцу хенахь Иштта хаъал охьаелира федералан а, штатан а бюджетан къоьлла. Политикин дебаташ юкъахь дӀаяьхьира доларчу компанийн приватизаци, цхьайолу экономикин секторш бахархошка а, кхечу пачхьалкхашка а дакъалацийта дӀаеллар. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь долара дакъа чӀагӀдаларан гайтам бу пачхьалкхан арахьара декхаран дакъа охьадалар: 1990/91 финансан шарахь — 59,9 %, 2000/01 финансан шарахь — 44,1 %, 2010/11 финансан шарахь — 25,6 %. Дерриге чоьхьара сурсат АЦШ-н долларшкахь хӀинцалера валютан курсаца ду 1,089 трлн, оцу терахьо ХӀинди шийттолгӀачу меттиге йоккху дуьненан экономикехь. Нагахь эца таронан паритет дуьстича, ХӀиндин ду дуьненахь доьалгӀа ЧВС — 4,726 трлн доллар. Номиналан бахархойн цхьаьна синан кхочу са хуьлу 977 АЦШ-н доллар, цуо пачхьалкх хӀоттайо дуьненахь 128 меттиге оцу гайтамашца. Бахархой цхьаьна синан кхочу саца эцаран тарон паритетаца хуьлу 2700 доллар (дуьненахь 118-гӀа меттиг).\nТӀаьхьарчу ткъа шарахь шеран ЧВС тӀекхетаран йуккъера барам хилира 5,5 %, цуо хӀиндин экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучех йира. ХӀиндехь дуьненан белхан ницкъийн шолгӀа барам бу — 516,3 млн стаг, 60 % царех болхбеш ву юьртабахамехь; 28 % хьашташ кхочушдарехь; 12 % Индустрихь. Коьрта юьртабахаман рицкъаш ду дуга, кӀа, бамба, джут, чай, шекаран эрз, картол. Юьртабахаман дакъа ду 28 % ЧВС; хьашташ кхочушдар — 54 %, промышленность — 18 %. Промышленностан коьрта отраслаш: автомобилашъяр, химин, цементан, электроника, юургкечйийриг, машенашъяр, пайден маьӀданаш дахар, маьхкдаьттан, фармацийн, металлкечдаран, текстилан. Сиха экономика кхиар бахьнехь энергийн ресурсаш иэшар тӀекхетна. Статистикин терхьашца, ХӀинди ялхолгӀа меттигехь ю мехкдаьтта дайарца, кхоалгӀа — тӀулган кӀора байарца. ТӀаьхьарчу ткъа шарахь ХӀиндин экономика цхьатна эшшара айаелла, амма, тайп-тайпана социалан тобанаш, географин регионаш, юьртан гӀалин меттигаш юьстича, экономикин айаялар цхьабосса дацара. ХӀиндера са цхьатерра цахилар дукха йоккха а яц(2011 шарахь коэффициент Джини: 33.6), хӀетте а тӀаьхьарчу шерашкахь уьш а айалуш ю. ХӀиндехь бахархойн чкъоьраш чӀогӀа декъалуш ду, 2009 шеран терхьашца, 10 % бахархойн долахь 28,8 % къоман са ю. Хаъал экономикин прогресс йоллушехь, бахархойн доьалгӀа дакъа деха пачхьалкхо хӀоттийначу дахаран минимумал лахарчу барамехь, иза бу дийнахь 40 АЦШ-н доллар. Статистикин терхьашца, 2011 шарахь, 19 % бахархой бара къоьллин тӀегӀанал лахахь дийнахь 2 бен ца кхочуш. ТӀаьхьарчу хенахь, ХӀинди, ингалс мотт буьйцу говзанчаш дукха хиларна, аутсорсинган меттиг хилла дукхах йолчу мультикъаьмнийн корпорацийн, гӀараяьлла меттиг а хилла «медицинин туризман». ХӀинди кхин а хилла хаъал йоккха программа латторан, ткъа иштта финансийн а, технологин а хьаштийн экспортёр. ХӀиндин коьрта Ӏаламан бахам бу оху латта, бокситаш, хромиташ, кӀора, алмазаш, эчиган маьӀда, кир-маьӀда, марганец, слюда, Ӏаламан газ, мехкдаьтта, титанан маьӀда. 2010/11 финансан шарахь экспорт хилира 250,5 млрд АЦШ-н доллар, ткъа импорт — 380,9 млрд гергга. Коьрта экспорт (2009/10 финансан шо) ю машенаш а, гӀирс а (21,4 %), куьйга йина хӀумнаш (16,8 %), химин сурсаташ (12,8 %), даар а, юьртбахаман аьргалла (10,0 %), кийча духар а, кӀадеш а (8,1 %). Коьрта эцархой (2009/10 финансан шо): ЕС (20,2 %), АЦШ (10,9 %). Кхин а ХӀинди хьалхарчу меттигехь ю слюдан экспортехь (коьрта эцархой бу Ций, Япон, АЦШ). Коьрта импорт — мехкдаьтта, машенин гӀирс, лаьттан туьха, химикаташ. ХӀиндин коьрта йохк-эцаран накъочтий бу АЦШ, Европин барт, Ций.\nАрахьара декхаран динамикаНисйе\nХӀиндин арахьарчу декхаран бала чӀагӀбелира 1980-гӀа шераш чекхдовлуш, иза 83,8 млрд долларе кхаьчча (29 % ЧВС 1990/91 финансан шарахь), ткъа 1980/81 финансан шарахь иза хилира 23,5 млрд доллар (ЧВС 12 % кӀезиг). Цуьнца цхьаьна пачхьалкхан декхаран дакъа 59,9 % (1990/91 финансан шо) хилира. 2001/02 финансан шарахь хьал тоделира — пачхьалкхан декхар лагӀделира 43,6 млрд долларе кхаччалц, тӀаьхьарчу пхеа шарахь башха хийца а ца делира (46,3 млрд доллар 2005/06 финансан шарахь). Амма тӀехьа пачхьалкхан декхар цӀеххьана тӀекхета доладелира, 2010/11 финансан шарахь кхечира 78,2 млрд долларе. Шадолу арахьара декхар кхин а сиха тӀекхийтира: 92,9 млрд долларера 2005/06 финансан шарахь 227,7 млрд долларе 2010/11 финансан шарахь.\nХӀара дакъа яздина ду 1951 шеран хаамашца.\nХьуна гӀода лур ду, яззаман информаци карлаяьккхина.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин транспорт\nХӀиндин цӀерпоштнекъан карта\nХӀиндин автомагистралийн карта\nАэропортийн а, хӀордан портийн а карта\nХӀиндехь ю шайолу кепара транспорт: хин (хӀордан а, охьадоьдучу хин а), автомобилан, хӀаваан, цӀерпоштнекъан, биргӀанан.\nХӀиндин цӀерпоштнекъан транспорто дӀасахьо массашкахь адамаш а, киранаш а. ЦӀерпоштнекъан машийн бохалла (2009 шо) — 63 эз. км сов, оцу юкъахь 18 эз. км электрификаци йина ду. Шарахь дӀасахьо 6 миллиард гергга адам а 350 миллион тонн киранаш а. Пачхьалкхан цӀерпоштнекъан 99 % киранашна тергоеш волу коьрта оператор ю Indian Railways. 1951 шарахь мехкара цӀерпоштнекъаш Ӏедало доладехира.\n1950 шарахь ХӀиндиехь дара 382 эз. км лаьттан некъаш а, 136 эз. км шоссейн некъаш а. Царех цасоццуш киранийн а, пассажирийн а автотранспорт дӀалелийта пайден дацара 22 эз. км бен.\nХӀиндиехь кеманаш лела пайден ду хин лахешкахь Ганг, Кришна, Годавари, Кавери. И хиш леладо киранаш дӀасахьуш, 1950-гӀа шерашкахь 3/4 киранех дӀахьуора хиш чухула гатан кеманаш тӀехь.\n1951 шарахь ХӀиндин океанийн кеманийн флот 86 пароход дара 338 эзар тонн тоннаж йолуш.\n1950 шарахь ХӀиндиехь болхбуора 64 гражданийн аэропорташа. ХӀинца ХӀиндиехь 454 аэропорт ю.\nДешин-валютан тӀехьлон бараман динамикаНисйе\nХӀинди паргӀатъяьллачу хьалхарчу шерашкахь дешин-валютан тӀехьло цӀеххьана охьаюьйжира 2,161 млрд долларера 1950/51 финансан шарахь 0,637 млрд долларе кхаччалц 1960/61 финансан шарахь, цул тӀаьхьа дуккха а лаьттира лахарчу тӀегӀанехь (0,975 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь). 1970-гӀа шераш пачхьалкхана аьтту болуш хилира, цуо цӀеххьана айира дешин-валютан тӀехьло, иза 1980/81 финансан шарахь кхечира 6,823 млрд долларе. 1980-гӀа шерашкахь тӀехьло кхиар сецира: иза 1990/91 финансан шарахь хилира 5,834 млрд доллар. 1990-гӀа шерашкахь либерализаци йинчул тӀехьа дешин-валютан тӀехьло тӀекхийтира ворхӀазза сов барамехь — 42,281 млрд доллар 2000/2001 финансан шарахь. 2000-гӀа шерашкахь керла кхоссадалар кепара ворхӀазза тӀекхийтира тӀехьло — 304,818 млрд долларе кхаччалц 2010/2011 финансан шарахь. Билгалдаккха деза, 1990-гӀа шерийн дешин дакъа тӀехьлонехь охьаделира 51 % (1990/91 финансан шо) 6 % (2000/2001 финансан шо) кхаччалц. 2000-гӀа шерашкахь дешин дакъа тӀекхийтира 8 % (2010/2011 финансан шо) кхаччалц.\nХӀинди дуьненахь а хьалха ю тахьтанан мусковит деш, коьрта даккхар хуьлу Андхра-Прадеш штатехь, цигахь ю слюдан аса 25 км шуьйра а, 100 км еха а йолуш. чӀогӀа даьржина ца магийнашехь къайлаха къевлинчу шахташ чохь даккхар, наггахь берийн болх а лелош. В 2012—2013 году официально добыто 1255 тонн природной слюды на 32 месторождениях. Официалан хӀиндин слюда даккхар чӀагӀделира 1960-гӀа шерашкахь (7000 тонн 1961 шарахь), амма цул тӀехьа дуьйжира (1550 тонн 1988 шарахь), тӀаккха даккхаран барам цхьаьна эшшара хилира, 2000-гӀа шерашкахь шарахь 1100 тонн тӀиера 4500 тонн тӀекхаччалц листира.\nЙозуш йоцучу ХӀиндин арахьара йохк-эцаран амалехь ду даиман а импорт экспортал дукха хилар. Хьалхарчу иттаннаш паргӀатонан шерашкахь арахьара йохк-эцар тӀекхеташ яра, амма меллаша: 2,5 млрд доллар 1950/51 финансан шарахь, 4,2 млрд доллар 1970/71 финансан шарахь. ТӀаккха цӀеххьана тӀекхийтира, 1980/81 финансан шарахь арахьара йохк-эцаран барам хилира 24,4 млрд доллар, ткъа 1990/91 финансан шарахь 42,2 млрд доллар. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь арахьара йохк-эцаран барам сихха тӀекхийтира, кхечира 95,2 млрд долларе 2001/02 финансан шарахь, 631,4 млрд доллар 2010/11 финансан шарахь. Хийцаелира хӀиндин импортан структура а, ялтан дакъа дӀаделира: 16,1 % импортан механ тӀиера 1960/61 финансан шарахь 0,03 % мехе кхаччалц 2009/10 финансан шарахь. ТӀаьхьарчу иттаннаш шерашкахь хийцаелла хӀиндин экспорт а: чайн дакъа доьжна 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь (1970/71 финансан шарахь хӀиндин чайн импорт экспорт 9,6 % яра), ткъа джутан а, джутан гӀирсаш а охьабевлира 21,0 % тӀиера 0,4 % кхаччалц 2009/10 финансан шарахь.\nКхечу пачхьалкхашкара ХӀиндин инвестицешНисйе\n2013 шарахь ХӀиндис арахьа хьажийна 1,7 млрд доллар дуьхьара инвестицеш (пачхьалкхийн дуьненаюкъарчу экспортан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех 0,1 %). Мехкан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам хилира 2013 шарахь 119,8 млрд доллар (0,5 % дуьненаюкъарчу дуьхьара арахьа йинчу инвестицин барамах). Ехачу заманахь ХӀиндин роль дуьненан инвестицийн экспортехь чӀогӀа кӀезиг дара — 2004 шарахь оцу пачхьалкхан дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам бара 6,5 млрд доллар я 0,07 % дуьненаюкъарчух. Амма 2004—2009 шерашкахь гӀуллакхаш тоделира — дуьхьара арахьа йинчу инвестицех гулбина барам айабелира 77,2 млрд долларе я 0,4 % дуьненаюкъарчу барамах, ткъа хӀора шеран дуьххьара капитал юкъадиллар айаделира 2,2 млрд долларера 16,0 млрд доллар кхаччалц. Географин агӀора 2011/12 финансан шарахь ХӀиндин дуьххьара инвестицеш иштта екъаелла: Маврики — 23 %, Сингапур — 19 %, Нидерландаш — 12 %, АЦШ — 9 %, Йоккха Британи — 4 %, ӀЦЭ — 4 %.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин оьздангалла\nБоккха ког Санчира\nАгрера Тадж-Махал йина Шах-Джахана шен зудчун Мумтаз-Махалана безамна\nЛехенга-чоли йоьхна зудбераш\nХӀиндин каррица долу даар\n2008 шеран Ченнайн а, Калькуттан а юкъара крикетан матч\nБеца тӀиера хоккей\nХӀиндин оьздангалла чӀогӀа бесара ю, лакхарчу тӀегӀанера синкретизм йолуш ю. Шен историн йохаллехь, ХӀиндин таро хилира шира оьздангаллин гӀиллакхаш Ӏалашдан, цуьнца цхьаьна керла гӀиллакхаш а, ойланаш а шайгара мохк баьккхинчаьргара а, мухажирашкара а тӀеэца, шайн оьздангаллин Ӏаткъам Азин кхечу регионашкахь баржо а.\nХӀиндин юкъараллехь чӀогӀа лераме ду доьзалан мехаллаш а, гӀиллакхаш а, хӀетте а хӀинцалерчу гӀалийн доьзалшна гӀуоле хета нуклеаран доьзалан структура, дукхах дерг гӀиллакхера шуьйра доьзалан системо тӀебохку социалан-экономикин бехкамаш бахьнехь.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин архитектура\nХӀиндин архитектура ю цхьа область, шена чохь чӀогӀа къегина гайтина хӀиндин оьздангаллин дукхалла. ХӀиндин архитектурин иэсин доккхаха долу дакъано, оцу юкъахь ю чӀогӀа хаза монументаш Тадж-Махал а, кхин масалаш моголийн, Къилба ХӀиндин архитектураш, гойту шира а, тайп-тайпана а ХӀиндин регионийн меттигера гӀиллакхаш а, арахьара гӀиллакхаш а.\nМузыка а, хелхарш аНисйе\nКоьрта йаззамаш: ХӀиндин музыка, ХӀиндин хелхарш\nХӀиндин музыкехь ю шуьйра гӀиллакхийн спектр а, регионийн оьмар а. ХӀиндин классикан музыкин чу йогӀу шиъ коьрта жанр — къилбаседахӀиндин хӀиндустанин а, къилбахӀиндин карнатин а гӀиллакхаш, церан тайп-тайпана регионийн халкъан музыкин кепера вариацеш а. ГӀараяьллачу музыкин меттигерчу оьмаран ю филми а, хӀиндин халкъан музыка а, царех уггар Ӏаткъам болуш йолчу кепех ю синкретин гӀиллакхаш баулаш.\nХӀиндин хелхарш иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду бхангра Пенджабехь, биху Ассамехь, чхау Малхбузан Бенгалехь, Джаркхандехь, Ориссехь, кхин а гхумар ду Раджастханехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, хӀиндин классикан хелхарш статус елла ХӀиндин къоман музыкин а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: бхаратанатьям Тамилнад штатера, катхак Уттар-Прадеш штатера, катхакали а, мохини-аттам а Кералера, кучипуди Андхра-Прадешера, манипури Манипурера, одисси Ориссера, саттрия Ассамера.\nТеатр а, кино аНисйе\nКоьрта йаззамаш: ХӀиндин театр, ХӀиндин кинематограф, Болливуд, Толливуд, Колливуд\nХӀиндин театро дукха хьолахь лелайо музыка, хелхарш, импровизацин диалог. Сюжеташ хӀиндуизман тексташкара а, ткъа иштта йуккъерчу бӀешерийн литературин кхолламийн а, социалан а, политикин а керлачин мукъмийн бух тӀехь хуьлу. ХӀиндин театран цхьайолчу регионийн кепаш ю: бхавай Гуджарат штатера, джатра Малхбуза Бенгалера, наутанки а, рамлила а Къилбаседа ХӀиндиера, тамаша Махараштрера, терукутту Тамилнадера, якшагана Карнатакера. ХӀиндин киноиндустри дуьненахь уггар йоккха ю. 2009 шарахь ХӀиндиехь яьккхина 2,5 эз. гергга фильм, царех 1280 исбаьхьаллин., Штаб-квартира Мумбайх йолу, Болливудо йоха хӀиндин маттахь коммерцин фильмаш, иза ю уггар дукха кинош йохург ю дуьненахь. ХӀиттина девлла кинематографин гӀиллакхаш ду хӀиндин кхечу меттанашкахь а: бенгали, каннада, малаялам, маратхи, тамилийн, телугун.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин литература\nхӀиндин литературин уггар шира кхолламаш бӀешерашкахь барта дӀалуш бара, тӀехьуо дӀаязбира. Царна юкъайогӀу санскритан литература — Ведаш, «Махабхарата» а, «Рамаяна» а эпосаш, «Абхигьяна-шакунталам» драма, классикан санскритан поэзи махакавья, тамилийн литература Сангам. Керлачех цхьа яздархо ву, хӀиндийн меттанашкахь а, ингалсан маттахь а яздеш хилла волу Рабиндранат Тагор — 1913 шеран Нобелин совгӀатан литературехь лауреат хилла волу.\nДешар дукхах йолчу ХӀиндин ЛДМ ду ингалсан маттахь. Лакхара дешар махкахь ду европерчу ЛДМ программин тӀегӀанехь. Дешаран шеран мах — 15 000 АЦШ-н доллар гергга бу.\nХӀиндиехь болхбеш ю 2009 шеран терхьашца 504 ЛДМ (1950 шарахь уьш яра 27). ТӀаьххьарчу масех итт шарахь шуьйра кхиина техникин областера дешар. Хъинца 185 ЛДМ кховдина аспирантура инженерехь а, техникин белхехь а.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин юург\nХӀиндин юург дукха бес-бесара ю регионийн оьмарш йолуш, чӀогӀа хаза дуу орамаш, бецаш, чамбийригаш лелош. Регионашкара коьрта даар дуга (алсама къилбехь а, малхбалехь а) а, кӀен сурсаташ (алсама къилбаседехь) ду. Уггар гӀараяьлла чамбийриг, хьалха дуьйна хӀиндин субконтинентехь хилла йолу, хӀинца дуьненахь массанхьа а лелон, Ӏаьржа бурч ю; ткъа, цӀен чкъоьргара бурч, шуьйра лелош болу массо ХӀиндиехь, лело баьккхина ХӀиндистан ахгӀайрен тӀехь португалхоша.\nХьажа иштта: Сари (духар), Дхоти\nХӀиндин тайп-тайпанчу регионашкахь леладо тайп-тайпана кепара хӀиндин духар. Цуьнан бос а, оьмар а йозу тайп-тайпанчу факторех, масала климат. ГӀарадаьлла ду духар тегна доцучу кӀадийн кескех, зударийн сари а, божарийн дхоти я лунги; иштта даьржина ду тегна духарш а, масала, зударийн пенджаби (шарбалш а, курта-пижама), божарийн европин оьмаран хечеш а, кучамаш а.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин Ӏиданаш\nДукхах долу хӀиндин Ӏиданаш динах девлла хуьлу, хӀетте а цхьадерш царех массо а хӀиндахоша даздо, кастане я дине ца хьоьжуш. Цхьадолу шуьйра Ӏиданаш ду Дивали, Ганеша-чатуртхи, Угади, Понгал, Холи, Онам, Виджая-дашами, Дурга-пуджа, Мархин Ӏид, ГӀурбан Ӏид, Рождество, Весак, Вайсакхи. ХӀиндиехь ду кхоъ пачхьалкхан Ӏид. Тайп-тайпанчу штаташкахь иштта даздо иссана тӀиера шийттане кхаччалц официалан меттигера Ӏиданаш. Динан Ӏиданаш хӀиндахойн дахаран дакъа ду, дӀахьо диллина а, дукха адамца а.\nКоьрта йаззам: ХӀиндин спорт\nХӀиндин къоман спорт ю беца тӀиера хоккей, ткъа уггар шуьйра спортан кеп — крикет. Цхьайолчу штаташкахь, масала, Малхбузан Бенгали, Гоа, Керала, шуьйра яьржина иштта футбол а. ТӀаьхьарчу хенахь гӀарадаьлла теннис. ХӀиндиера схьаевлла йолу шахматаш, чӀогӀа еза, хӀиндин гроссмейстерш тӀехь-тӀехьа тӀекхеташ бу. Спортан Ӏадатан кепаш ю, ша болчу махкахь яьржина кабадди, кхо-кхо, гилли-данда. ХӀинди кхин а даймохк бу йоган, ширахӀиндин тӀеман говзаллин, — Каларипаяттун а, Варма-калайн а.\nХӀиндин гулйинчу командо беца тӀиера хоккейх ловзуш уггар дукха мидалш яьхна Олимпийн ловзаршкахьКеп:Дац АХЬ.\nТерроризм а, сепаратизм аНисйе\nХӀиндин къоман кхерамазаллин кхерам бу терроризм, дукха Джамму а, Кашмир а штатехь, ХӀиндин къилбаседа-малхбалехь, ткъа XXI бӀешо долалуш — Делиехь а, Мумбаихь а. Масала ду 2001 шарахь террористаш Делиехь ХӀиндин парламентан тӀелатар. 2008 шеран гурахь террористаш тӀелетира пачхьалкхан уггар йоккхачу гӀалин — Мумбайн, 100 сов стаг вийра. ХӀиндиехь теракташ дукха делахь а, дукхахъерш царех нахана зулам ца деш чекхдовлу: 2001—2010 шерашкахь пачхьалкхехь дина 13001 теракт, цигахь байинарш 3986 вахархо а, 855 кхерамазаллин ницкъийн векалш бу.\nНаксалиташца болу тӀомНисйе\nКоьрта йаззам: Наксалиташ\nБоккха бала бу иттаннаш шерашкахь коммунисташ-наксалиташ (дукхах берш маоизман некъехь берш) хьуш болу шуьйра масштабан партизанийн тӀом. ХӀиндиехь деш долчу террористийн акташ дукхах дерш цара деш ду: 2010 шарахь наксалиташ йина 2212 теракт, цигахь велла 1003 стаг. Наксалитийн болам болабелла 1967 шарахь, тахана а цара тергоеш бу дукхах болу мехкаш Андхья-Прадеш, Малхбуза Бенгали, Бихар, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Чхаттисгарх 200 млн вахархо волу штаташ. Наксалитийн коьрта кхолламаш: ХӀиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан) (1969 шарахь дуьйна), ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центр 1970-гӀа шераш дуьйлалучу хенара, Халкъан тӀеман тоба 1980 шарахь дуьйна. ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центро кхоьллина, ма-дарра аьлчи, шайн пачхьалкх халкъан суьдаш а йолуш (цара виеран кхел а йо), шайн правительство а, налогаш а йолуш, церан наха иштта дарбан цӀиенош до, ишколаш йо, буру туху. Наксалиташ тӀетевжина уггар къен бахархойн чкъоьран шуьйрачу гӀоьнна. Хаза факт: наксалиташ официалан террористаш кхайкхинашехь, цаьрца тӀом беш полицин ницкъаш бен дац (аьтту болуш а дац). ХӀиндин тӀеман ницкъаш наксалиташна дуьхьала операцеш ца йо, кхайкхадо, шеш дуй шайн къомаца тӀом бийр бу аьлла ца биина олий.\nЭтносан терроризман кхерч бу керста динера бахархой болу Нагаленд. 1992—2012 шерашкахь штатехь тӀамехь кхелхина 3432 стаг (дукхах берш тӀемлой, баларш бакъоларъярхошна а, бахархошна а юкъахь дуккха а кӀезиг ду — 2003—2012 шерашкахь вийна кхерамазаллин ницкъийн 10 белхало).\n1980-гӀа шераш чекхдовлуш йолаелла терроризман тулгӀе бодо тайпанаш дехачу Ассам штатехь. 2003 шарахь царна автономии яла барт хилча, иза лагӀъелира, амма дов кӀур туьйсуш лаьтта.\n1980 шарахь Манипурехь болабелла герзашца болу мейтейн (манипурхойн) гӀаттам, уьш бара ХӀиндин куьйгаллин дуьхьала а, «маянгаш» (неханаш) лахка бохуш а. 2013 шарахь Манипурехь хилира 225 терактов. Дукха хьолахь теракташкахь кхелха шеш тӀемлой, баларш кхерамазаллин гӀуллакхийн белхалошна а, бахархошна а юкъахь кӀезиг ду.\nХьалха хиллачу Трипура олаллехь сепаратизм кхоллаялар бахьна ду Бангладешера бевдда мухажираш бахкар ду, иза бахьнехь меттигера ломан тайпанаш (трипури а, кхин дерш а) кӀезиг хилла мухажирел, церан консолидаци хилла 1979 шо долалуш оцуо этносан дов эккхийтина.\n1988 шарахь правительство а, сепаратисташа а барт бинашехь тӀелетарш ца севцира: 2003—2012 шерашкахь штатехь йира 1038 теракт, тӀелетарш хилира луларчу Бангладешан махка тӀиера. Дукхах болу белларш теракташ йинарш бара, кхелхина бахархойн а, кхерамазаллин ницкъийн белхалойн а барам дуккха а кӀезиг бу.\nДжамму а, Кашмир аНисйе\n2012 шарахь ХӀиндин къилбаседа-малхбузехь йина 1025 теракт, бакъ ду баларш дуьстича дукха ца хилира — 97 вахархо а, 14 кхерамазаллин ницкъийн белхало а.\nХӀиндин таможнин аса\n↑ GDP (current US$) Data in 2011. World Bank database. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 декабрехь. Теллина 2012 шеран 5 сентябрехь.\n↑ Indiastat Архивйина 2015-11-24 — Wayback Machine\n↑ 1 2 3 4 5 Kumar et al. 2006, С. 531\n↑ 1 2 Примечание: Индийское правительство считает, что Индия также граничит с Афганистаном, так как рассматривает весь штат Джамму и Кашмир индийской территорией, включая ту его часть, которая граничит с Афганистаном. Граница между Индией и Пакистаном была заморожена в 1948 году, после прекращения огня, ООН. Вследствие этого регион, граничащий с Афганистаном, оказался на территории, подконтрольной Пакистану.\n↑ Basham A. L. The Wonder That Was India. — South Asia Books, 2000. — ISBN ISBN 0283992573.\n↑ Official name of the Union. Courts Informatics Division, National Informatics Centre, Ministry of Comm. and Information Tech(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). — Name and territory of the Union- India, that is Bharat, shall be a Union of States.. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2005 шеран 13 апрелехь. Теллина 2007 шеран 8 августехь.\n↑ Mudur, G.S. Still a mystery, KnowHow, The Telegraph (March 21, 2005). Хьаьжна 7 майхь 2007.\n↑ The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India. Multi Disciplinary Geoscientific Studies(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Geological Survey of India (20 September 2005). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 9 октябрехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Gaur, A. S.; K. H. Vora (July 10, 1999). «Ancient shorelines of Gujarat, India, during the Indus civilization (Late Mid-Holocene): A study based on archaeological evidences». Current Science 77 (1): 180–185. ISSN 0011-3891. Теллина 2007-05-06.\n↑ Coppa, A.; L. Bondioli, A. Cucina, D. W. Frayer, C. Jarrige, J. F. Jarrige, G. Quivron, M. Rossi, M. Vidale, R. Macchiarelli (6 April 2006). «Palaeontology: Early Neolithic tradition of dentistry» (PDF). Nature 440: 755–756. DOI:10.1038/440755a. Теллина 2007-11-22.\n↑ Possehl, G. L. (October 1990). «Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization». Annual Review of Anthropology 19: 261–282. DOI:10.1146/annurev.an.19.100190.001401. ISSN 0084-6570. Теллина 2007-05-06.\n↑ Kenoyer Jonathan Mark. The Ancient South Asian World. — Oxford University Press, 2005. — ISBN 0195174224.\n↑ Feuerstein Georg. In search of the cradle of civilization: new light on ancient India. — Wheaton, Illinois: Quest Books, 1995. — P. 147. — ISBN 0835607208.\n↑ Kenoyer J. Mark. The Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. — Oxford University Press, 1998. — ISBN 0195779401.\n↑ Possehl, G. L. (October 1990). «Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization». Annual Review of Anthropology 19: 261–282. DOI:10.1146/annurev.an.19.100190.001401. ISSN 0084-6570. Теллина 2007-05-06. See map on page 263\n↑ Leshnik, Lawrence S. (October 1968). «The Harappan "Port" at Lothal: Another View». American Anthropologist, New Series, 70 (5): 911–922. DOI:10.1525/aa.1968.70.5.02a00070. ISSN 1548-1433. Теллина 2007-05-06.\n↑ Kenoyer Jonathan. Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. — USA: Oxford University Press. — P. 96. — ISBN 0195779401.\n↑ Mallory J.P. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archeology and Myth. — Reprint edition (April 1991). — London: Thames & Hudson, 1989. — P. 43. — ISBN 0500276161.\n↑ Krishna Reddy. Indian History. — New Delhi: Tata McGraw Hill, 2003. — P. A11. — ISBN 0070483698.\n↑ Valmiki. The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda / Goldman, Robert P. — Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1990. — P. 23. — ISBN 069101485X.\n↑ Department of Ancient Near Eastern Art The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E). Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art (October 2004). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 19 майхь.\n↑ Fuller J.F.C. Alexander's Great Battles // The Generalship of Alexander the Great. — Reprint. — New York: Da Capo Press. — P. 188–199. — ISBN 0306813300.\n↑ Battuta’s Travels: Delhi, capital of Muslim India Архивйина 2008-04-23 — Wayback Machine\n↑ Timur — conquest of India Архивйина 2007-10-12 — Wayback Machine\n↑ Timur’s Invasion Архивйина 2008-09-08 — Wayback Machine\n↑ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire) Архивйина 2011-09-27 — Wayback Machine\n↑ Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE. Internet Modern History Sourcebook. Paul Halsall (June 1998). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь. From: Oliver J. Thatcher, ed., The Library of Original Sources (Milwaukee: University Research Extension Co., 1907), Vol. V: 9th to 16th Centuries, pp. 26-40.\n↑ Indian History - Important events: History of India. An overview. History of India. Indianchild.com. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ The Great Moghul Jahangir: Letter to James I, King of England, 1617 A.D.. Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE. Internet Indian History Sourcebook, Paul Halsall (June 1998). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь. From: James Harvey Robinson, ed., Readings in European History, 2 Vols. (Boston: Ginn and Co., 1904—1906), Vol. II: From the opening of the Protestant Revolt to the Present Day, pp. 333—335.\n↑ KOLKATA (CALCUTTA): HISTORY. Calcuttaweb.com. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Rickard, J. Robert Clive, Baron Clive, 'Clive of India', 1725-1774. Military History Encyclopedia on the Web. historyofwar.org (1 November 2000). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Prakash, Om The Transformation from a Pre-Colonial to a Colonial Order: The Case of India (PDF). Global Economic History Network 3–40. Economic History Department, London School of Economics. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Mohsin, K.M. Canning, (Lord). Banglapedia. Asiatic Society of Bangladesh. — Indian Council Act of 1861 by which non-official Indian members were nominated to the Viceroy's Legislative Council.. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Minto-Morley Reforms. storyofpakistan.com. Jin Technologies (June 1, 2003). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ 1 2 Symonds Richard. The Making of Pakistan. — London: Faber and Faber, 1951. — P. 74. — ISBN ASIN B0000CHMB1.\n↑ 1 2 India Profile. Nuclear Threat Initiative (NTI) (2003). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 20 июнехь.\n↑ 1 2 3 4 5 Country Profile: India (PDF). Library of Congress - Federal Research Division (December 2004). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 24 июнехь.\n↑ States Reorganisation Act, 1956. Constitution of India. Commonwealth Legal Information Institute. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 31 октябрехь.\n↑ Districts of India. Government of India. National Informatics Centre (NIC). Теллина 2007 шеран 25 ноябрехь.\n↑ 1 2 3 Ali, Jason R.; Jonathan C. Aitchison (2005). «Greater India». Earth-Science Reviews 72 (3-4): pp. 170–173. DOI:10.1016/j.earscirev.2005.07.005.\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 7\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 11\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 8\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 15\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 16\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 17\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 12\n↑ Dikshit & Schwartzberg 2007, С. 13\n↑ Posey 1994, С. 118\n↑ Wolpert 2003, С. 4\n↑ Heitzman & Worden 1996, С. 97\n↑ 1 2 Dr S.K.Puri Biodiversity Profile of India (Text Only). Теллина 2007 шеран 20 июнехь.\n↑ K. Praveen Karanth. (2006). Out-of-India Gondwanan origin of some tropical Asian biota Архивйина 2019-04-11 — Wayback Machine\n↑ The Wildlife Protection Act, 1972. Helplinelaw.com (2000). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 16 июнехь.\n↑ The Forest Conservation Act, 1980. AdvocateKhoj.com (2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 29 ноябрехь.\n↑ Biosphere Reserves of India. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 17 июнехь.\n↑ The List of Wetlands of International Importance (PDF) 18(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). The Secretariat of the Convention of on Wetlands (June 4, 2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2005 шеран 31 январехь. Теллина 2007 шеран 20 июнехь.\n↑ 1 2 3 4 5 CIA Factbook: India. CIA Factbook. Теллина 2007 шеран 10 мартехь.\n↑ Kerala's literacy rate. kerala.gov.in(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Government of Kerala. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2003 шеран 11 мартехь. Теллина 2007 шеран 13 декабрехь.\n↑ Census Statistics of Bihar: Literacy Rates Literacy rate of Bihar. Government of Bihar. Теллина 2007 шеран 13 декабрехь.\n↑ Languages by number of speakers according to 1991 census(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Central Institute of Indian Languages. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 9 октябрехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Notification No. 2/8/60-O.L. (Ministry of Home Affairs), dated 27 April, 1960(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 23 декабрехь. Теллина 2007 шеран 4 июлехь.\n↑ Matthew K.M. Manorama Yearbook 2003. — Malayala Manorama, 2006. — P. g 524. — ISBN ISBN 81-89004-07-7.\n↑ SCHEDULED LANGUAGES IN DESCENDING ORDER OF SPEAKERS' STRENGTH — 2001\n↑ Census of India 2001, Data on Religion. Census of India. Теллина 2007 шеран 22 ноябрехь.\n↑ Tribes: Introduction. National Informatics Centre(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Ministry of Tribal Affairs, Government of India. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 28 сентябрехь. Теллина 2007 шеран 12 апрелехь.\n↑ Pylee Moolamattom Varkey. The Longest Constitutional Document // Constitutional Government in India. — 2nd edition. — S. Chand, 2004. — P. 4. — ISBN 8121922038.\n↑ Dutt, Sagarika (1998). «Identities and the Indian state: An overview». Third World Quarterly 19 (3): 411–434. DOI:10.1080/01436599814325. at p. 421\n↑ Election of President. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The President shall be elected by the members of an electoral college» Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Gledhill Alan. The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution. — 2nd edition. — Stevens and Sons, 1964. — P. 112.\n↑ Tenure of President's office. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The President shall hold office for a term of five years from the date on which he enters upon his office» Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Appointment of Prime Minister and Council of Ministers. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The Prime Minister shall be appointed by the President and the other Ministers shall be appointed by the President on the advice of the Prime Minister.» Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Gledhill Alan. The Republic of India: The Development of Its Laws and Constitution. — 2nd edition. — Stevens and Sons, 1964. — P. 127.\n↑ 1 2 3 4 Our Parliament A brief description of the Indian Parliament(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). www.parliamentofindia.gov.in. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 3 сентябрехь. Теллина 2007 шеран 16 июнехь.\n↑ Matthew K.M. Manorama Yearbook 2003. — Malayala Manorama. — P. g 524. — ISBN ISBN 8190046187.\n↑ 1 2 Neuborne, Burt (2003). «The Supreme Court of India». International Journal of Constitutional Law 1 (1): 476–510. DOI:10.1093/icon/1.3.476. at p. 478.\n↑ Supreme Court of India Jurisdiction of the Supreme Court(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). National Informatics Centre. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 9 апрелехь. Теллина 2007 шеран 21 октябрехь.\n↑ Pylee Moolamattom Varkey. The Union Judiciary: The Supreme Court // Constitutional Government in India. — 2nd edition. — S. Chand, 2004. — P. 314. — ISBN 8121922038.\n↑ Country profile: India. BBC (9 January 2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2007 шеран 21 мартехь.\n↑ World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day. United Nations Department of Economic and Social Affairs. United Nations: Population Division. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 6 декабрехь.\n↑ Bhambhri Chandra Prakash. Politics in India 1991-92. — Shipra Publications, 1992. — P. 118, 143. — ISBN 978-8185402178.\n↑ Patrick Dunleavy, Rekha Diwakar, Christopher Dunleavy The effective space of party competition (PDF). London School of Economics and Political Science. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 1 октябрехь.\n↑ Hermann Kulke. A History of India. — Routledge, 2004. — P. 384. — ISBN 978-0415329194.\n↑ Оппозиция убедительно выигрывает выборы в ХӀиндин Архивйина 2016-11-10 — Wayback Machine // Reuters\n↑ Significance of the Contribution of India to the Struggle Against Apartheid1 by M. Moolla Архивйина 2009-10-11 — Wayback Machine\n↑ History of Non Aligned Movement. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 23 августехь.\n↑ India’s Expanding Role in Asia: Adapting to Rising Power Status Архивйина 2008-09-19 — Wayback Machine\n↑ India and the United Nations. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2006 шеран 22 апрелехь.\n↑ Вести Экономика ― 3 крупнейших в мире импортера вооружения Архивйина 2017-07-14 — Wayback Machine\n↑ Brig. Vijai K. Nair (Indian Army) No More Ambiguity: India's Nuclear Policy (PDF). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 июнехь.\n↑ Times of India. India, US seal 123 Agreement. — Times of India.\n↑ Weekly Statistical Supplement. Reserve Bank of India (June 1, 2007). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 11 июнехь.\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Галищева Н. В. Валютная политика в системе государственного регулирования экономики Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2015. — № 1 (40). — С. 172\n↑ "Revenue surge boosts fiscal health"(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Business Standard. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 15 майхь. Теллина 2006 шеран 28 декабрехь.\n↑ Mohan, T.T.Ram. «Privatization in India: Issues and Evidence» (PDF) (Indian Institute of Management, Ahmedabad). Теллина 2007-08-03.\n↑ Quarterly estimates of gross domestic product, 2006-07. Government of India. Теллина 2007 шеран 31 майхь.\n↑ 1 2 3 4 5 Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 145\n↑ "India twelfth wealthiest nation in 2005: World Bank". The Economic Times. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2006 шеран 8 июлехь.\n↑ The Puzzle of India's Growth (workThe Telegraph) (2006, 26 июнь). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2008 шеран 15 сентябрехь.\n↑ EIA Country Profiles: India(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (2008, 16 июнь). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 2 январехь. Теллина 2008 шеран 25 июнехь.\n↑ "Inclusive Growth and Service delivery: Building on India’s Success" (PDF). World Bank (2006). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 28 апрелехь.\n↑ World Development Indicators - Income share held by highest 10% (ингалс.). Теллина 2015 шеран 13 июлехь.\n↑ World Development Indicators - Poverty gap at $2 a day (PPP) (%) (ингалс.).\n↑ Mudur, Ganapati (June 2004). «Hospitals in India woo foreign patients». British Medical Journal 328: 1338. DOI:10.1136/bmj.328.7452.1338. PMID 15178611.\n↑ 1 2 3 4 5 Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 182\n↑ Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 184\n↑ Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 185\n↑ 1 2 Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical & Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 5\n↑ Галищева Н. В. Внешний долг Индии // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 5 (26). — С. 143\n↑ 1 2 Лувишис А. Л. Локомотивный парк Индии // Железнодорожный транспорт. — 2011. — № 3. — С. 71\n↑ 1 2 3 Серебряник И. А. Индийская слюда: блестящее прошлое и неясное будущее // Theoretical & Applied Science. — 2015. — № 5 (25). — С. 7\n↑ Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181—182\n↑ 1 2 Галищева Н. В. Внешняя торговля Индии в 1950-х — 2000-х годах // Вестник МГИМО Университета. — 2012. — № 1. — С. 181\n↑ 1 2 3 4 Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 133\n↑ Мальцева О. Индия в мировом экспорте иностранных инвестиций // Мировое и национальное хозяйство. — 2015. — № 2 (33). — С. 145\n↑ Baidyanath Saraswati. Cultural Pluralism, National Identity and Development // Interface of Cultural Identity Development. — 1stEdition. — 2006. — P. xxi+290pp. — ISBN 81-246-0054-6.\n↑ Das, N.K. (July 2006). «Cultural Diversity, Religious Syncretism and People of India: An Anthropological Interpretation». Bangladesh e-Journal of Sociology 3 (2nd). ISSN 1819-8465. Теллина 2007-09-27. “The pan-Indian, civilizational dimension of cultural pluralism and syncretism encompasses ethnic diversity and admixture, linguistic heterogeneity as well as fusion, and variations as well as synthesis in customs, behavioural patterns, beliefs and rituals.”\n↑ 1. «South Asian arts: Techniques and Types of Classical Dance» From: Encyclopædia Britannica Online. 12 Oct. 2007. 2. Sangeet Natak Academi (National Academy of Music, Dance, and Drama, New Delhi, India). 2007. Dance Programmes Архивйина 2007-07-24 — Wayback Machine. 3. Kothari, Sunil. 2007. Sattriya dance of the celibate monks of Assam, India Архивйина 2009-10-07 — Wayback Machine. Royal Holloway College, University of London.\n↑ Кеп:Harv. Quote: "The Yakṣagāna IAST folk-theatre is no isolated theatrical form in India. We have a number of such theatrical traditions all around Karnataka… In far off Assam we have similar plays going on by the name of Ankia Nat, in neighouring Bengal we have the very popular Jatra plays. Maharashtra has Tamasa. (p. 26)\n↑ Country profile: India. BBC. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2017 шеран 29 июнехь.\n↑ Гуляр Д. Д. Мягкая сила Индии // Дискурс-Пи. — 2014. — Т. 11. — № 2-3. — С. 179\n↑ MacDonell 2004, С. 1-40\n↑ Johnson 1998, MacDonell 2004, С. 1-40, and Kalidasa & Johnson (editor) 2001\n↑ 1. Encyclopaedia Britannica (2008), «Tamil Literature.» Quote: «Apart from literature written in classical (Indo-Aryan) Sanskrit, Tamil is the oldest literature in India. Some inscriptions on stone have been dated to the 3rd century BC, but Tamil literature proper begins around the 1st century AD. Much early poetry was religious or epic; an exception was the secular court poetry written by members of the sangam, or literary academy (see Sangam literature).» 2. Ramanujan 1985, С. ix-x Quote: «These poems are 'classical,' i.e. early, ancient; they are also 'classics,' i.e. works that have stood the test of time, the founding works of a whole tradition. Not to know them is not to know a unique and major poetic achievement of Indian civilization. Early classical Tamil literature (c. 100 BC—AD 250) consists of the Eight Anthologies (Eţţuttokai), the Ten Long Poems (Pattuppāţţu), and a grammar called the Tolkāppiyam or the 'Old Composition.' … The literature of classical Tamil later came to be known as Cankam (pronounced Sangam) literature. (pp. ix-x)»\n↑ Delphine, Roger, «The History and Culture of Food in Asia», in Kiple & Kriemhild 2000, С. 1140-1151\n↑ 18 Popular India Festivals. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 23 декабрехь.\n↑ Majumdar & Bandyopadhyay 2006, С. 1-5\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм в штате Ассам: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 3-1. — С. 205\n↑ 1 2 3 Яковлев А. Ю. Левый терроризм в Индии: истоки, эволюция, действующие силы // Исторические, философские, политические и юридические науки, культурология и искусствоведение. Вопросы теории и практики. — 2012. — № 4-2. — С. 221\n↑ Яковлев А. Ю. Особенности этнического терроризма в индийском штате Нагаленд // Государственное и муниципальное управление в XXI веке: теория, методология, практика. — 2014. — № 12. — С. 50\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 78\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм бодо в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 10. — С. 79\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 84 — 85\n↑ Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 85\n↑ Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 103—104\n↑ Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 104—105\n↑ Яковлев А. Ю. Истоки и особенности этнического терроризма в индийском штате Трипура // Яковлев А. Ю. Этнический терроризм манипурских племен в Индии // Культура. Духовность. Общество. — 2014. — № 11. — С. 106\n↑ Яковлев А. Ю. Векторы терроризма в Индии // Современные тенденции в экономике и управлении: новый взгляд. — 2014. — № 25. — С. 178—179\nЛитература а, хьост аНисйе\nХӀинди Викидошам чохь\nХӀинди Викиларма чохь\nХӀинди Викикерланаш чохь\nХӀинди Викигид чохь\nАнтонова К. А., Бонгард-Левин Г. М., Котовский Г. Г. — История ХӀиндин. М.: Изд. центр А3, МСК, 1999\nПлан похода в Индию в том виде, как он был договорен между Бонапартом и Павлом I Архивйина 2017-07-31 — Wayback Machine / Сообщ. Ю. В. Толстой // Русская старина, 1876. — Т. 15. — № 1. — С. 216—217.\nПроект русско-французской экспедиции в Индию. 1800 г. Архивйина 2017-07-31 — Wayback Machine // Русская старина, 1872. — Т. 7. — №. 9. — С. 401—409.\nBrown, Judith M. (1994), Modern India: The Origins of an Asian Democracy (http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139), Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. xiii, 474, ISBN 0198731132, <http://www.oup.com/uk/catalogue/?ci=9780198731139> .\nKulke, Hermann & Dietmar Rothermund (2004), A History of India (https://www.amazon.com/History-India-Hermann-Kulke/dp/0415329205/), 4th edition. Routledge, Pp. xii, 448, ISBN 0415329205, <https://www.amazon.com/History-India-Hermann-Kulke/dp/0415329205/> .\nMetcalf, Barbara & Thomas R. Metcalf (2006), A Concise History of Modern India (Cambridge Concise Histories) (https://www.amazon.com/Concise-History-Modern-Cambridge-Histories/dp/0521682258/), Cambridge and New York: Cambridge University Press. Pp. xxxiii, 372, ISBN 0521682258, <https://www.amazon.com/Concise-History-Modern-Cambridge-Histories/dp/0521682258/> .\nSpear, Percival (1990), A History of India, Volume 2 (https://www.amazon.com/History-India-Vol-2/dp/0140138366/ref=pd_ybh_a_6/104-7029728-9591925), New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 298, ISBN 0140138366, <https://www.amazon.com/History-India-Vol-2/dp/0140138366/ref=pd_ybh_a_6/104-7029728-9591925> .\nStein, Burton (2001), A History of India (https://www.amazon.com/History-India-World/dp/0631205462/ref=pd_ybh_a_7/104-7029728-9591925), New Delhi and Oxford: Oxford University Press. Pp. xiv, 432, ISBN 0195654463, <https://www.amazon.com/History-India-World/dp/0631205462/ref=pd_ybh_a_7/104-7029728-9591925> .\nThapar, Romila (1990), A History of India, Volume 1 (https://www.amazon.com/History-India-Penguin/dp/0140138358/), New Delhi and London: Penguin Books. Pp. 384, ISBN 0140138358, <https://www.amazon.com/History-India-Penguin/dp/0140138358/> .\nWolpert, Stanley (2003), A New History of India (https://www.amazon.com/New-History-India-Stanley-Wolpert/dp/0195166787/), Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. 544, ISBN 0195166787, <https://www.amazon.com/New-History-India-Stanley-Wolpert/dp/0195166787/> .\nAli, Jason R. & Jonathan C. Aitchison (2005), "Greater India (http://dx.doi.org/10.1016%2Fj.earscirev.2005.07.005)", Earth-Science Reviews 72 (3-4): 169-188, DOI 10.1016/j.earscirev.2005.07.005 .\nGovernment of India (2007), India Yearbook 2007 ([[::India Yearbook 2007|]]), Publications Division, Ministry of Information & Broadcasting, ISBN 81-230-1423-6 .\nHeitzman, J & RL Worden (1996), India: A Country Study ([[::India: A Country Study|]]), Library of Congress (Area Handbook Series), ISBN 0-8444-0833-6 .\nKumar, V. Sanil; K. C. Pathak & P. Pednekar et al. (2006), "Coastal processes along the Indian coastline (http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf)", Current Science 91 (4): 530-536, <http://drs.nio.org/drs/bitstream/2264/350/1/Curr_Sci_91_530.pdf>\nPosey, CA (1994), The Living Earth Book of Wind and Weather ([[::The Living Earth Book of Wind and Weather|]]), Reader's Digest Association, ISBN 0-8957-7625-1 .\nPrakash, B.; Sudhir Kumar & M. Someshwar Rao et al. (2000), "Holocene tectonic movements and stress field in the western Gangetic plains (http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf)", Current Science 79 (4): 438-449, <http://www.ias.ac.in/currsci/aug252000/prakash.pdf>\nФлора а, фауна а\nAli, Salim & S. Dillon Ripley (1995), A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent ([[::A Pictorial Guide to the Birds of the Indian Subcontinent|]]), Mumbai: Bombay Natural History Society and Oxford University Press. Pp. 183, 106 colour plates by John Henry Dick, ISBN 0195637321\nBlatter, E. & Walter S. Millard (1997), Some Beautiful Indian Trees ([[::Some Beautiful Indian Trees|]]), Mumbai: Bombay Natural History Society and Oxford University Press. Pp. xvii, 165, 30 colour plates, ISBN 019562162X\nIsrael, Samuel & Toby Sinclair (editors) (2001), Indian Wildlife ([[::Indian Wildlife|]]), Discovery Channel and APA Publications., ISBN 9812345558\nPrater, S. H. (1971), The book of Indian Animals ([[::The book of Indian Animals|]]), Mumbai: Bombay Natural History Society and Oxford University Press. Pp. xxiii, 324, 28 colour plates by Paul Barruel., ISBN 0195621697.\nRangarajan, Mahesh (editor) (1999), Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 1, Hunting and Shooting ([[::Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 1, Hunting and Shooting|]]), New Delhi: Oxford University Press. Pp. xi, 439, ISBN 0195645928\nRangarajan, Mahesh (editor) (1999), Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 2, Watching and Conserving ([[::Oxford Anthology of Indian Wildlife: Volume 2, Watching and Conserving|]]), New Delhi: Oxford University Press. Pp. xi, 303, ISBN 0195645936\nTritsch, Mark F. (2001), Wildlife of India ([[::Wildlife of India|]]), London: Harper Collins Publishers. Pp. 192, ISBN 0007110626\nDissanayake, Wimal K. & Moti Gokulsing (2004), Indian Popular Cinema: A Narrative of Cultural Change (https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&dq), Trentham Books, Pp. 161, ISBN 1858563291, <https://books.google.com/books?id=_plssuFIar8C&dq>\nJohnson, W. J. (translator and editor) (1998), The Sauptikaparvan of the Mahabharata: The Massacre at Night (https://books.google.com/books?id=d8sYSPhSBEAC), Oxford and New York: Oxford University Press (Oxford World's Classics). Pp. 192, ISBN 0192823618, <https://books.google.com/books?id=d8sYSPhSBEAC>\nKalidasa & W. J. Johnson (editor) (2001), The Recognition of Śakuntalā: A Play in Seven Acts (https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C), Oxford and New York: Oxford University Press (Oxford World's Classics). Pp. 192, ISBN 0192839114, <https://books.google.com/books?id=zLvwoEiIpJ4C>\nKaranth, K. Shivarama (1997), Yakṣagāna (https://books.google.com/books?id=PjNLdY-UOq8C), (Forward by H. Y. Sharada Prasad). Abhinav Publications. Pp. 252, ISBN 8170173574, <https://books.google.com/books?id=PjNLdY-UOq8C>\nKiple, Kenneth F. & Ornelas, Kriemhild Coneè, eds. (2000), «The Cambridge World History of Food» ([[::«The Cambridge World History of Food»|]]), Cambridge: Cambridge University Press, ISBN 0521402166\nLal, Ananda (1998), Oxford Companion to Indian Theatre (https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ), Oxford and New York: Oxford University Press. Pp. 600, ISBN 0195644468, <https://books.google.com/books?id=DftkAAAAMAAJ>\nMacDonell, Arthur Anthony (2004), «A History Of Sanskrit Literature» ([[::«A History Of Sanskrit Literature»|]]), Kessinger Publishing, ISBN 1417906197 .\nMajumdar, Boria & Bandyopadhyay, Kausik (2006), «A Social History Of Indian Football: Striving To Score» ([[::«A Social History Of Indian Football: Striving To Score»|]]), Routledge, ISBN 0415348358\nMassey, Reginald (2006), India's Dances ([[::India's Dances|]]), Abhinav Publications, ISBN 8170174341\nRajadhyaksha, Ashish & Paul Willemen (editors) (1999), Encyclopedia of Indian Cinema, 2nd revised edition (http://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html), University of California Press and British Film Institute, Pp. 652, ISBN 0851706696 ., <http://www.ucpress.edu/books/bfi/pages/PROD0008.html>\nVilanilam, John V. (2005), Mass Communication in India: A Sociological Perspective ([[::Mass Communication in India: A Sociological Perspective|]]), Sage Publications, ISBN 0761933727\nZvelebil, Kamil V. (1992), «Companion Studies to the History of Tamil Literature» ([[::«Companion Studies to the History of Tamil Literature»|]]), Brill Academic Publishers, ISBN 9004093656\nХӀинди с Майклом Вудом. — документальный фильм BBC\nХӀара йаззам Нохчийн Википедин хаьржинчарех бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ХӀинди&oldid=7993198»\nТӀаьххьара хийцам бина 2022, 5 май 10:29\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 5 май, 10:29.