Нохчийчуьрчу яхархочо Гажаева Асета дIахьедина полицига, шена а, шен деа берана а тIаьхьаваьлла ву хилла хIусамда, ГIалгIайчуьра вахархо Льянов Мурад аьлла. Цо билгалдаьккхина, шена а, берашна а цо цхьаъ дарна кхоьру ша аьлла. Стохка гурахь Соьлжа-ГIалахь лаьцна Гажаева полицин декъерчу ларми чохь латтийра. Шен хиллачу майрчун дехарца дина хIума дара и аьлла, тешна ю иза. ХIетахь полисхоша йиттинера зудчунна, цо бераш стенгахь лачкъийна латтош ду схьадийцийта гIерташ.\nКарарчу хенахь Гажаева кхелехь шен берийн дола дар къуьйсуш ю. Цуьнан интересаш йовзуьйтуш бу кхелахошна "Правовая инициатива" проектан юристаш.\n"Бераш ша волчу дIадуьгур ду, ша цхьаммо бераш кхиош ду аьлла, ахча а хIоттадойтур ду, сан зудаберех чухIоьттинарш бийр бу\nШен хиллачу цIийндас юха а бераш шегара дIадахарна кхоьру Гажаева, Москва дIаяхна.\nЦигахь а паргIат ца хета цунна ша: шозза цабевза нах баьхкинера цуьнан петаре, Льяновс телефон тоьхнера кхунна хIусам еллачуьнга а, белхан хьаькаме а.\n"Сан хиллачу хIусамден гергарлонаш ду полисхошца. Со а , сан бераш а лачъон дагахь ву иза аьлла, хета суна, суна дуьхьал гIуллакх доладайта, я Умаева Мадина санна, со ейта - Кавказехь и дан хала ма дац. Бераш ша волчу дIадуьгур ду, тIера нана елла аьлла, кехаташ а кечдина, ахча оьцур ду, ялхой бийр бу сан йоьIарех, со бехъйийр ю нана а, зуда хиларе терра", - саготта ю Гажаева.\n"Правовая инициатива" проекто Кавказ.Реалиига хаам барехь, шен хиллачу хIусамненан петар чу вала гIоьртина хилла Льянов\n"НеIаре а веана, чу ван гIиртина иза, кхин а шен бевзарш цига тIе а кхайкхина.\nЦул совнах, шен адвокатехула дIахьедар ма дина цо, иза Iаш йолчу хIусамера хьелаш зуьйш, социалан белхахошка таллам байта аьлла. Берийн дегара арз кхаьчча, социалан белхахойн бакъо яц и тесна дита", - кхетийна бакъоларъяран организацин пресс-секретаро Бабич Ксенияс.\n"Тоьллачу хьелашкахь латтош ду цо уьш"\nГажаеван адвокато Зубенко Виталийс тIечIагIдина, берийн дола дечу хьукматера петарх хьоьвсинчул тIаьхьа кхеле жамIаш кхаьчна аьлла: "И акт а, гIуллакхан кхечу материалаш а санна, шина а агIонан бакъо ю довза. Кхелан бакъо яц шолгIачу агIонга и хаамаш дIа ца кхачон".\n"Бераш доьшуш ду, нана а балха хIоьттина, чохь Iен хIусам а ю. Ткъа муха хир бу ГIалгIайчуьрчу Лакхарчу кхелан сацам, тхуна хууш дац\nЛьяновс тоххара кегий бераш лачкъорах лаьцна юристо кхетийна иштта: "Нагахь санна, кхелан лерина цхьа сацам бацахь, дена-нанна шен бер дIадига ца магош низам дац вайн. Ненера пурба доцуш дас бер дIадигахь а, кхузахь низам хьаьшна меттиг бац, нанас юхадигча а санна"\nЗубенкона хетарехь, кхел ненехьа хила езаш ю бераш ненаца а дуьтуш. Адвокато чIагIдарехь, бераш ненаца дита, дуккха а бахьанаш ду.\n"Психолога деллачу кехато а, кхин долчу тоьшаллаша а тIечIагIдо, шен берашца яха а, уьш кхаба а Асетан таро хилар. Тоьллачу хьелашкахь латтош ду цо уьш. Бераш школехь ду, нана балха хIоьттина, чохь Iен хIусам а ю. Ткъа муха хир бу ГIалгIайчуьрчу Лакхарчу кхелан сацам, тхуна хууш дац.\nОьрсийчоьнан кхелан практико иштачу къовсамехь гойту, кхелахой ненехьа бовлуш, нагахь санна, къаьркъа моьлуш, маьттаза и зуда лелаш яцахь. Ткъа Асетан гIуллакхехь, дерриг а цуьнгахьа ду", - аьлла, дIахьедина юристо Кавказ.Реалиин корреспонденте.\n"Хьан бакъо яц уьш лечкъон!"\nДоьзалехь ницкъ лайначу зударшна гIо дечу "Китеж" центран куьйгалхочо Ельцова Аленас билгалдоккху, тIаьхьабевлла лоьхучу, берашца йолчу зудчунна кхерамзалла латто Iаламат чолхе хилар.\nИштта меттигаш нислора: "Катоххий, схьадийца зудчун а, берийн а адрес, ца дийцахь оха полици дIахьедийр ду" олий\n"ТIаьххьарчу шарахь, суна а хууш, шозза меттиг нисбелла полисхоша зуда лечкъина адрес дIа ца дуьйцуш, иза лоьхучарна. Цкъа дIаделла меттиг а бу. И бохург хIун ду, ницкъахойн амале хьаьжжина хилар.\nСхьагарехь, Асетан чIогIа тIаьхьабевлла, селхана ГIалгIайчуьрчу адвокатийн палатера телефон туьйхира соьга, иза хоьттуш. Телефонехула ас хIуммаъ ца дуьйцу, официалехь кехат даийта аьлла, жоп делира ас", - боху Ельцовас.\nКъамел дечо дийцарехь, кхелан дIахьедарехь яздина хила тарло, шолгIачу агIонна зудчун адрес ма ло аьлла, амма суьдхой боцурш а, берашна тIехула иккхинчу къовсамехь социалан хьукматан векалш а хуьлу.\n"Берийн гIуллакхаш лелочу пачхьалкхан органийн а бакъо ю царех лаьцна йолу информацина тIекхача. Бераш ган бакъо йолуш и да велахь, социалан хьукмате а вогIий, ша прокуратуре дIахьедар дийр ду бохуш, кхерамаш туьйсу цо. Царна ма ца оьшу хьовзамаш. Меттигаш нисло, берийн Iуналла дечу белхахоша телефон тухуш: "Катоххий, схьадийца зудчун а, берийн а адрес, ца дийцахь оха полици дIахьедийр ду, шун бакъо яц уьш лечкъон", олий. Доцца аьлча, дуккха а кхозлагIа агIонаш хьулу-кх цигахь, социалан белхахой боцурш, кхиазхойн гIуллакхаш луьсту полицин дакъа а цхьана", - дуьйцу Ельцовас.\nНана - экстремист ю?\nГажаеван балхатIерачу хьаькамашка телефон тоьхна хиллера Льяновн адвокаташа, иза балхахь йолчу меттигера делла кехат социалан белхахошкахь бен доццушехь, билгалдоккху "Китеж" центран урхалхочо.\n"Льяновс полицига арз динера шен хиллачу зудчунна, экстремистийн ойланашца кхиош ду цо бераш аьлла\nЦо дийцарехь, кхело бераш ненаца дитахь а, атта хир дац уьш юха а лачкъадарх лардан. Дукха хьолахь дена бакъо ло бер ган, и бохург ду, юха а шен доьзалхо лачкъон цуьнан аьто бериг хилар, низамаш дохош нислахь а.\nГажаевас лаьцначу петаран долахочо бакъ дина, оцу адресца кавказхойн хотIехь божарий бахкар а, Льяновс шега телефон еттарх а. Шен хилла хIусамнана цIахь ца карийча, Льянов гIоьртина хиллера петаран долахочуьнгахула иза йолу меттиг хаа.\nКавказ.Реалиин редакци хьаьжира Льяновца зIе таса. Амма корреспондент шега хеттарш дан воьлча, иза сийсазвина, телефон охьатесисра цо.\nОцу юкъанна къаьстина, шен цIартIехь хиллачу зудчунна Льяновс полицига арз дина хиларх. Цо латкъам бина, Гажаевас бераш экстремистийн ойланашца кхиош хиларх. Нанас ша бакъ ца до дохку бехкаш - пачхьалкхан школехь доьшуш ду цуьнан бераш.\nГажаевас а, Льяновс а берашна тIехь ден-ненан Iуналла дарх гIуллакхан кхел дIайоьдуш ю хIинца а.


Фель (Орн) — Википеди\n48°48′08″ къ. ш. 0°06′17″ м. д.HGЯOL\nФель (фр. Fel) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Норманди регионехь. Коммунан департамент — Орн. Дозанашца йу Шамбуа, Обри-ан-Ексм, Ле-Бур-Сен-Леонар, Оммеель, Вильбаден. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Фель_(Орн)&oldid=5192485»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 8 октябрь, 14:51.


Владимировка (Левокумскан кӀошт) — Википеди\n44°44′54″ къ. ш. 44°46′30″ м. д.HGЯOL\n↘2449 стаг (2010)\nВладимировка (оьрс. Владимировка) — Российн Федерацин Ставрополан мехкан Левокумскан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.\n2402 ↗2607 ↘2449\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Владимировка_(Левокумскан_кӀошт)&oldid=4882891»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 8 апрель, 04:54.


subsalt deposits and oversaline deposits\nRussian translation: подсолевые отложения\n02:13 Jul 3, 2003\nEnglish term or phrase: subsalt deposits and oversaline deposits\nTotal geologic hydrocarbon reserves in the Kazakhstani part are currently estimated at 12b-17b tonnes, including in subsalt deposits of the Prikaspiyskaya Nizmennost (Caspian lowland) at 7b-10b tonnes, in oversaline deposits at 1b tonnes\nRussian translation:подсолевые отложения\nNote added at 2003-07-03 02:26:08 (GMT)\nhttp://igs.ac.by/lithosphere/1997.no7/cp1251/w7-97r7.html | Показать найденные слова\nВ Днепровско Донецком прогибе залежи нефти и газа открыты в породах фундамента и в надсолевом комплексе и отсутствуют в подсолевых отложениях\nПодсолевые отложения Днепровско Донецкого прогиба слабо изучены интенсивно нарушены сбросами и не имеют региональной соленосной покрышки что ...\nhttp://igs.ac.by/lithosphere/1998.no9/k9-98r13.html | Показать найденные слова\nВпервые на фактическом сейсмическом материале показано что надсолевые отложения в сводах структур типа щит черепахи в Припятском прогибе нарушены ...\nПоказана возможность вертикальной миграции ув в надсолевые отложения через мощную глинисто галитовую подтолщу\n5 +6 подсолевые и надсолевых месторождения\n4 +2 подсолевые отложения\nподсолевые и надсолевых месторождения\nхотя насчет "надсолевых" не уверен.\nNote added at 2003-07-03 02:59:03 (GMT)\n§¬ 2015 §Ф§а§Х§е §¬§С§Щ§С§з§г§д§С§Я §б§Э§С§Я§Ъ§в§е§Ц§д §е§У§Ц§Э§Ъ§й§Ъ§д§о §Х§а§Т§н§й§е §Ф§С§Щ§С §Х§а 70 §Ю§Э§в§Х. §Ь§е§Т§а§Ю§Ц§д§в§а§У §Ъ §Я§Ц§ж§д§Ъ §Х§а 150 §Ю§Э§Я. §д§а§Я§Я §У §Ф§а§Х\n§¬§С§Щ§С§з§г§д§С§Я §Ь 2015 §Ф§а§Х§е §б§Э§С§Я§Ъ§в§е§Ц§д §е§У§Ц§Э§Ъ§й§Ъ§д§о §Х§а§Т§н§й§е §Ф§С§Щ§С §Х§а 70 §Ю§Э§в§Х. §Ь§е§Т§а§Ю§Ц§д§в§а§У §У §Ф§а§Х. §±§в§Ц§Х§б§а§Э§С§Ф§С§Ц§д§г§с, §й§д§а §Я§С §п§Ь§г§б§а§в§д §а§д §п§д§а§Ф§а §Ь§а§Э§Ъ§й§Ц§г§д§У§С §Т§е§Х§Ц§д §Я§С§б§в§С§У§Э§с§д§о§г§с 40-45 §Ю§Э§в§Х. §Ь§е§Т§а§Ю§Ц§д§в§а§У. §°§Т §п§д§а§Ю §г§а§а§Т§л§Ъ§Э §Ю§Ъ§Я§Ъ§г§д§в §п§Я§Ц§в§Ф§Ц§д§Ъ§Ь§Ъ §Ъ §Ю§Ъ§Я§Ц§в§С§Э§о§Я§н§з §в§Ц§г§е§в§г§а§У §в§Ц§г§б§е§Т§Э§Ъ§Ь§Ъ §Ј§Э§С§Х§Ъ§Ю§Ъ§в §є§Ь§а§Э§о§Я§Ъ§Ь, §У§н§г§д§е§б§С§с §Я§С §б§Э§Ц§Я§С§в§Я§а§Ю §Щ§С§г§Ц§Х§С§Я§Ъ§Ъ §®§С§Ш§Ъ§Э§Ъ§г§С §±§С§в§Э§С§Ю§Ц§Я§д§С 29 §с§Я§У§С§в§с, §б§Ц§в§Ц§Х§С§Ц§д §¬§С§Щ§С§з§г§Ь§а§Ц §Ъ§Я§ж§а§в§Ю§С§и§Ъ§а§Я§Я§а§Ц §С§Ф§Ц§Я§д§г§д§У§а.\n§®§Ъ§Я§Ъ§г§д§в §а§д§Ю§Ц§д§Ъ§Э, §й§д§а §У 2002 §Ф§а§Х§е §У §¬§С§Щ§С§з§г§д§С§Я§Ц §Т§н§Э§а §Х§а§Т§н§д§а 14 §Ю§Э§в§Х. §Ь§е§Т§а§Ю§Ц§д§в§а§У §Ф§С§Щ§С. §ї§д§а, §б§а §Ю§Я§Ц§Я§Ъ§р §Ј.§є§Ь§а§Э§о§Я§Ъ§Ь§С, Ё^§Ф§в§а§Ю§С§Х§Я§н§Ы §а§Т§м§Ц§Ю, §г §Ь§а§д§а§в§н§Ю §Я§е§Ш§Я§а §Т§е§Х§Ц§д §У§н§з§а§Х§Ъ§д§о §Я§С §Щ§С§б§С§Х§Я§н§Ц §в§н§Я§Ь§ЪЁm. §¬§в§а§Ю§Ц §д§а§Ф§а, §а§Я §г§а§а§Т§л§Ъ§Э, §й§д§а §б§а §а§Ш§Ъ§Х§С§Я§Ъ§с§Ю, §У §Ь§С§Щ§С§з§г§д§С§Я§г§Ь§а§Ы §й§С§г§д§Ъ §к§Ц§Э§о§ж§С §¬§С§г§б§Ъ§с §Я§С §д§а§Я§Я§е §Х§а§Т§н§д§а§Ы §Я§Ц§ж§д§Ъ §Т§е§Х§Ц§д §б§в§Ъ§з§а§Х§Ъ§д§о§г§с §а§д 500 §Х§а 1000 §Ь§е§Т§а§Ю§Ц§д§в§а§У §Ф§С§Щ§С. §Ј §б§Э§С§Я§С§з §д§С§Ь§Ш§Ц §Х§а§Т§н§й§С §г§Ц§в§Я§Ъ§г§д§а§Ф§а §Ф§С§Щ§С §У §г§Ц§У§Ц§в§Я§а§Ы §й§С§г§д§Ъ §¬§С§г§б§Ъ§с, §Ф§Х§Ц §Ц§г§д§о §±§°§Ґ§і§°§§¦§Ј§Ѕ§¦ §®§¦§і§ґ§°§І§°§Ё§Ґ§¦§Ї§Є§Б.\nNote added at 2003-07-03 03:00:29 (GMT)\nNote added at 2003-07-03 03:01:07 (GMT)\nNote added at 2003-07-03 03:04:15 (GMT)\nТут ни отложениями, ни местами рождения уже не поможешь!\nПосему следующий пример даю лишь в качестве ссылки:\nТут \_"тоже\_" про казахскую каспийскую нефть и \_"подсолевые МЕСТОРОЖДЕНИЯ\_"\nNote added at 2003-07-03 03:06:24 (GMT)\nА вот здесь уже про \_"ПОДСОЛЕВЫЕ\_" и про \_"НАДСОЛЕВЫЕ МЕСТОРОЖДЕНИЯ\_" в Казахстане:\nNote added at 2003-07-03 03:08:39 (GMT)\nВезде речь идет о каспийских -!-месторождениях-!-\nagree Vladimir Dubisskiy: otlozhenija\n-> Спасибо! Но мне, таки, кажется, что речь идет о месторождениях, находящихся под и над солевыми отложениями. Но не буду биться об заклад :)\nagree Leonid Dzhepko: абсолютно\nagree lyolya: с Владимиром\nagree Olga Demiryurek: w/Vladimir\nagree Сергей Лузан: Везде речь идет о каспийских -!-месторождениях-!-, находящихся под и над солевыми отложениями.\nagree Сергей Лузан: И другие словари тоже :)


Авердуен — Википеди\n50°20′40″ къ. ш. 2°26′31″ м. д.HGЯOL\nАвердуен (фр. Averdoingt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале. Дозанашца йу Баель-о-Корнай, Линьи-Сен-Флошель, Мезьер (Па-де-Кале), Пенен (Па-де-Кале), Терна, Тенк, Гуи-ан-Тернуа. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Авердуен&oldid=6649489»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 29 сентябрь, 20:05.


НПК по Чеченской литературе: "Айдамиров Абузаран кхоллараллин лехамаш а, кхиамаш а".\nИнфоурок › Другое › Научные работы › НПК по Чеченской литературе: "Айдамиров Абузаран кхоллараллин лехамаш а, кхиамаш а".\nНаучно – практическая конференция «Шаг в будущее-2017»\nДокладчик: ученица 8 «В» класса СОШ №42 г.Грозный\nБерсанукаева Раяна Висамбиевна\nНаучный руководитель: Илясова Зина Хамидовна\n(преподаватель чеченского языка и литературы, высшее, 40 лет, высшая)\nГрозный - 2017 г.\nДахар а, кхолларалла а…………………………...……аг1о 5\n«Еха буьйсанаш»………………………………….........аг1о 11\n«Лаьмнашкахь ткъес»………………………………….аг1о 16\n«Сан дахаран некъ»……………………………..….….аг1о 21\nМузейх дош………………………………………………аг1о 22\n«Вина мохк»……………..………………………………аг1о 26\n«Ненан мотт»……………………………………..………аг1о 29\nЛаьар-кха сайн оьмар жимма яхлойла,\nЦаьршиннан ирс кхуллуш доггах къахега,\nТ1аьххьара ц1ийн т1адам царна д1алойла…\nХ1ора а къоман литературехь тайп-тайпанчу бахьанашца х1ара я важа жанраш къаьсттина билгалйовлуш заманаш хуьлу. Д1адаханчу б1ешеран 60-70 г1ий шерашкахь нохчийн литературехь иштта жанр хилира историн роман. Кхойтта шарахь хийрачу махкахь мух1ажарш хилла даймахка юхабирзина нохчийн керла дахар д1адолош бара. Царна х1инца ч1ог1а лаьара шайн истории хаа, цуьнан уггаре бохаме хилла аг1онаш йовза. Цундела тамашийна х1ума дацара баккхийчийн чкъурах болчу яздархоша историн романа т1е тидам берзор. Арсанов Саь1ид –Бейс «Маца девза доттаг1алла» романехь теллира 19-г1а б1ешеран юьххье кхаччалц хила долу нохчийн халкъан дахар, амма роман чекхъяккхаза йисира. Ошаев Халида шен «Алун шераш» трилогехь гайтира 19-г1а б1ешеран 40-г1а шерашкара дуьйна -20-г1а б1ешерашкара граждански т1ом чекхбаларе кхаччалц д1абахна хиламаш. Мамакаев Мохьмада шен «Зеламха», «Революцин мурд» романашкахь кхоьллира 20-г1а б1ешеран юьххьехь нохчийн халкъан дахаран сурт шина турпалхочун васташ т1ехь –цхьа лелачу обарган Зеламхин а, нохчийн халкъан революционни къийсаман куьйгалхочун Шерипов Асланбекан а. Ц1ераш яьхна и ерриге произведенеш, шеко йоццуш, исбаьхьаллин кхиам бара оцу шерийн\nАйдамиров Абузар нохчийн яздархойн керлачу чкъуран векал вара, цуьнан бералла дерриге халкъаца махках ваккхарна кхоьлина дара, цунна хьалха х1ора денна х1уьттура, шен халкъан а бехках лаьцна хаттар–стенна, х1ун бахьана долуш махках къастийна ша? Нохчийн халкъах, шаьш 1амийначу ненан маттах, шайна ца хуучу шайн историх, ца евзачу культурах хьакхалуш мел дерг ч1ог1а дагах кхеташ т1екхиъна чкъор дара и. Оцу дерригено а балийра вайн литературе д1адаханчу б1ешеран 50-60 шерашкахь Айдамиров Абузар а, иштта Арсанукаев Шайхи, Хасбулатов Ямлихан, Окуев Шима, Сатуев Хьусейн, Кибиев Мусбек, кхин дуккха а .\nХ1окху Дуьненахь адамийн тобанан, кхетамца, цхьана маттаца, дуьнене хьежамашца кхиъначу халкъан я къоман шена юкъахь ц1е йоккхуш къаставой, оцу къоман дика-вон шен сица кхобуш, дагца къуьйлуш,эхь-бехкан, доьналлин, собаран а, масал хуьлий лаьтташ стаг-къонах хуьлу. И стаг-къонах, шегахь къоман эс лардийриг, эхь-бехкан хехо, замано ха харцарх шен юьхьан чкъор, амал, дог-ойла ца хуьйцуш лаьтта, наж-дитт санна лаьмнашкахь, мацах-цкъа дайша йоьг1на б1ов санна. Цуьнан дахаран некъех а, цуьнан дашах а хан-зама яларца къилба хуьлу, адамаллин, къинхетаман, доттаг1аллин, стогаллин, собаран гечонах тиллачунна нисвала г1о деш… Массо а къаьмнийн бу яздархой-хьехамчаш, къонахий, къаной, дешан ох1ланаш, са ц1ена нах. Церан ницкъ кхочу шен къоман лазамах кхечу къаьмнийн дог лазийта, диканах кхин къаьмнаш даккхийдейта.\nДахар а, кхолларалла а.\nНажин-Юьртан к1оштара Меската юьртахь дуьнен чу ваьлла Айдамиров Абузар 1933-г1а шарахь (т1аьххьарчу хенахь карийна йозанаш бахьанехь, 1929 шо лоруш а ду и). Шен юьртахь юьхьанцара школа чекхъяккха бен ца ларийра иза.\nЦуьнан бералла хедира 1944-чу шарахь, оцу шийлачу, бохамечу февралан 23-г1а дийнахь, дерриге халкъаца цхьаьна генарчу Казахстане вуьгучу новкъа ваьлча, бехке а воцуш, амма Даймехкан ямартхочун, халкъан мостаг1чун ц1е а т1ехь. Шен Даймахках нуьцкъах къастийначу Айдамиров Абузаран-хинволчу поэтан, прозаикан, публицистан –кхоллараллин боккха т1е1аткъам бинарг дара иза ша теш хилла волу 30-г1а шерашкахь советийн 1едало халкъана ницкъаш бар а, 1944 шарахь нохчийн къам махках даккхар а.\nЦуьнан г1орасизчу белшашна т1е дуьйжира халонийн дукъ, уьш цо къонахаллица, къар ца луш иэшайора, болх беш, деша а доьшуш . Аренаш лелархойн бригадин учётчикан, школан библиотекаран белхаш бира цо. Даймахка юха ц1аверзаро новкъарло йира Пишкекера юьртбахаман техникум чекхъяккха, х1етахь цигахь доьшуш вара, иза амма бухгалтеран корматалла цуьнан синлехамашца цхьаьна ца йог1ура. Циггахь, Юккъерчу Азин йистйоцчу г1амаршлахь, къомо ловш йолу харцо гуш, 1едало маттаца цхьаъ а дуьйцуш, даррехь лело къизаллаш гуш, церан бахьанийн дуьхье кхиа г1ерташ, кхоллало хинволчу яздархочун дахаре а, дуьнене а болу хьежамаш.\nУьш д1агайта, бовзийта болу лаам хилла Айдамиров Абузаран дахарехь коьрта 1алашо.\n1957-г1а шеран 1-ра сентябрехь дуьйна шен биографехь керла аг1о схьайиллира Айдамировс Мескатара школе хьехархочун балха вахарца. 1958-63-г1ачу шерашкахь хьехархойн историко-филологин факультетан заочни декъехь доьшу цо. Дукха хан ялале школан директор х1оттаво иза. Хийла шераш д1адоьлху цо хьехархочун, яздархочун хала къинхьегам цхьаьна д1ахьош. 1едалан т1ег1анехь д1а ца кхайкхинехь а, бакъволу халкъан яздархо, халкъан хьехархо вара иза.\nАйдамиров Абузаран кхоллараллин некъ д1аболабелира 1956 шарахь, цо Алма-Атахь зорба тухучу «Къинхьегаман байракх» газете шен дуьххьарлера произведенеш д1аелча дуьйна. Х1етахь оцу газетехь цхьаьнакхеташ бара репрессийн шерашкахь х1аллакьхиларх Делан цхьа къинхетам хиларна дийна бисина баккхийчийн чкъурах яздархой. Уьш сталински лагерийн жоьжахатих чекхбевлла бара. Ошаев Халид, Мамакаев Мохьмаддий, 1аьрбий, Арсанов Саь1иид-Бей. Цига боьлхура керлачу чкъуран векалш а, царах вара Айдамиров Абузар а.\nЦуьнан дуьххьарлера стихотворенешший, дийцаршший шайн чулацамца, кепаца оцу заманан яздархойчарех к1езиг къаьсташ яра. «Кехат» ц1е йолчу дийцарехь къоначу шина адаман васташ кхоьллира Айдамировс . Солтин а, Дадашан а хиндолчу ирсана новкъарло йира дуьххьара т1амо, т1аккха-махках дахаро а. Оцу шерийн стихотворенешкахь, Кавказера репрессеш йинчу кхечу халкъийн яздархойн санна, коьрта тема Даймахке безам бара. «Вина мохк» стихотворенин турпалхо автор ша ву, еххачу ханна Даймахках къаьстина, юха ц1авирзина. Цуьнан воккхаверан синхаамаш мича бахьанина кхоллабелла бу кхетара массо а ешархо .лирически турпалхочо, ша стенна, мича бахьанина къастийнера Нохчийчоьнах нийсса схьа ца алахь а .\nАс ма -биттара ,\nСих- сиха г1енаха\nАхь со т1еийцира,\nНанас бер санна\nХьан лаьмнаш, аренаш,\nАс дагчохь ларйира\nБеза хьо, Нана-мохк-\nАс мел ен ойла …\nЦо х1етахь язйинчу лирикин байтийн дешнаш т1ехь иллеш а, эшарш а кхоьллира («Хьоьга», «Хьоьца ирсе хила лууш, элира», кхиерш а).\n60-г1а шераш кхиаме хилира Айдамировна. Т1аьххьий, хьалхий араюьйлу цуьнан киншкаш : «Ненан дог» (1961), «Винчу ломахь»(1962), «Лаьмнашкахь серло» (1963), «Генарсолтин хьуьнарш» (1965), «Тхан юьртахь» (1966), «Маршонан ц1арах» (1968).\nЦуьнан кхолларалла шуьйра йовза йолало ешархошна.\nБезаман лирикехь цо хьоьху г1иллакх –оьздангалла, дегнийн ц1еналла, махкана а, халкъана а хьанал хилар. «К1ант веллачу дийнахь», «Жерочун дийцар» произведенешкахь нохчийн 1ер-дахаран, ламастийн баххаш шайн ч1аг1аллех дохадоьлла хилар гайтина автора дика а, вон дерзоран шира, оьзда г1иллакхаш вайн дахарера гуттаренна а д1адовларна кхеравеллачу стеган орцане мохь хеза оцу шина а дийцарехь.\nАмма и произведенеш яцара Айдамировн кхолларалла дийнна халкъе къобалъяйтинарг. Уьш историн проза яра. Дуьххьара историн темина т1е тидам бахийтира цо 1963-г1а шарахь «Лаьмнашкахь серло» гуларна юкъаяханчу «Маршонан ц1арах» повестехь. Яздархочо цул т1аьхьа язйийр йолчу историн произведенийн бух бара и. Россин империн олаллина дуьхьал халкъаша д1абаьхьна шайн парг1атонехьа болу къийсам гойтура автора.\nПовестан турпалхо 1ела –Кавказан т1еман, иштта 1877-1878 шерашкара 1аьлбаг-Хьаьжа коьртехь волуш маршонехьа ламанхоша бинчу г1аттаман а декъашхо, Сибрехахь ткъе пхи шо даьккхина, винчу юьрта юхавоьрзу. Къийсаман новкъа бовла луурш 1елина гонаха цхьаьнакхета, церан хьехамча, Кавказерчу революцин боламан туьшашца з1е латтошверг а хуьлу цунах.\n1905-1907 шерийн хьалхара революцин т1емашкахь кхелха 1ела. Цу кеппара, шовзткъе итт шеран муьрехь Нохчийчохь а, Россехь а д1абахна коьрта хиламаш гайта г1оьртина яздархо, амма цуьнан аьтто ца белира жимачу повестехь и беха, боккха мур гайта. И цо кхочушдан долийра 1968 шарахь изза повестехь шоръярна т1ера. И повесть ешархошна йовза а евзира.\nШен кхоллараллин юьххьехь дуьйна Абузара нохчийн халкъан д1адахначу дахаран тидам к1орггера гуш дара, цо шен муьлххачу а произведенехь карара я хиндолу дахар историца дустуш хиларца. Иза беккъа цхьа хиламаш бийцина ца 1аьш, церан бух мичахь бу, х1ун з1е ю церан халкъан дахарца бохург талла г1ертара.\nЦул т1аьхьа т1евирзира Айдамиров Абузар шен трилогина. Ткъе итт шарахь сов болх бира цо цунна. Оцу трилогина юкъаяхна «Еха буьйсанаш» (1972), «Лаьмнашкахь ткъес» (1989), «Дарц» (1999) романаш. Нохчийн литературин исторехь ешархошна юкъахь «Еха буьйсанаш» роман санна боккха кхиам хилла бац цхьана а произведенин.\n« Еха буьйсанаш» роман екъало кхаа декъе. Хьалхарчу «Дагийна латта» ц1е йолчу декъехь дуьйцу Къилбаседа Кавказан ламанхоша къоман парг1атонехьа латтийначу, антиколониальни къийсамах. Яздархочо бовзуьйту вайна Нохчийчохь иттанаш шерашкахь лаьттина къийсам, нохчийн халкъан иэшамех, бохамех дуьззина хилла дахар. Оцу буьрсачу, т1ом угар марсабаьллачу хенахь хилла т1еман-политически, социально-экономически г1уллакхаш автора ша дийцарца девза вайна, я турпалхойн кхетам бовзийтарца довзуьйту. Т1еман буьрсачу шерашкахь, 1810-г1а шераш дуьйладелча, нохчийн халкъан дахарехь хиллачу хийцамаша сихдира цунна юкъахь социальни а, классови а къестамаш кхоллабалар, г1о дира цунна хуьлуш долчу политически г1уллакхан хьесап дан хаар к1аргдаларна. Халкъана юккъехь кхиира идейни баьччанаш, амма цаьрца цхьаьна кхуьуш йог1ура халкъан буржуази а. Т1аьххьарчара халкъан хьашташ, цуьнан карара хьовха, т1аьхьа т1ехиндолу хьал-дахар паччахьан администрацина латтанех, детех, чинех духкура. Шен хьадалчашна д1асадекъа иза шортта хилийтархьама, цу т1ехь дехаш долу халкъ цхьанхьа нацкъара татта дезара.\nИ тайпа некъ х1ирин инарла-майоран Кундухов Мусина дагабеара, шеггара (шена хуьлучу пайденна) къайлах барт бира цо Хункар паччахьан векалца Россехара нохчийн пхи эзар доьзал цига д1акхалхо. И исторически бакъдерг ду романан сюжетан бух х1оттийнарг .\nДукха ю яздархочо кху т1ехь х1иттош йолу проблемаш. Кхузахь ю эпохин социальни къийсамашца кхоьллина халкъан дахаран трагедин проблема: кхузахь ю безаман а, къинхьегаман а проблема: муьридизман, цуьнан идейни концепцин проблема, «дай», «бераш» халкъо маршонехьа латточу къийсамах тайп-тайпана кхетар, т1аьххьара а –обаргалла, цуьнан чулацам, оьрсийн ахархойн кхоллам а и д1.кх. Уьш х1итторца гучудолу вайна халкъан декъаза кхоллам оцу халкъан юкъара, цунна ямарт хиларца, хьоладайн сослови а хилла д1ах1иттинчу чкъоро беш хилар. Исторически бакъдолчунна т1ете1арца яздархочо типически васташца гойту вайна оцу сословино дахарехь лехна некъаш, церан мораль а.\nРоманан турпалхошна юкъахь халкъехь лаьттийнчу къизаллица г1араваьлла ву 1ийса. Цо дукхаза дакъалаьцна, куьйгалла а дина масийтта экспедицина. Цо луьра та1зар дора г1аттамашна, ойла ца еш, шен 1алашонна т1евоьдура.\nЦуьнан к1ентий Дакаш, Саьмби, Ловдий, изий къийсаман тайп-тайпанчу аг1онашкахь нисвелла. 1исин к1ентий –къинхьегаман халкъан хьашташ кхочушдархьама бала а кийча бу.\n1исин, цуьнан к1ентийн вастийн масалшца яздархочо говза хоуьйту вайна оцу хенахь Нохчийн лаьмнашкахь т1еман 1алашонех, цуьнан некъех лаьцна тайп-тайпана кхетамаш хилла хилар а, ткъа оцу кхетамийн тоьлашха йолчу ойланаша халкъан къийсамна атта, дика а некъаш лехна хилар а.\n«Еха буьйсанаш» романехь Нохчийчохь хилла дахар гайтина ца 1а яздархо. Салтичун Василин, эпсаран Косалаповн типически васташ дахкарца оьрсийн ахархойн Россин геннарчу губернашкахь хилла дахар а, прогрессивни кхетам болуш хиллачу эпсарийн идейни т1етовжамаш гайтина Абузара. Яздархочо ца хьахош ца юьту динан идеологин проблема а. Шайн парг1атонехьа г1евттина адамаш, коьрта долчунна, вовшахтохаран ницкъ бина д1ах1оьттинера халкъан коьртехь лаьттинчу цхьаццаболчу баьччанаша дино нахана беш болу т1е1аткъам.\nКерлачу, къоначу баьччийн чкъор кхуьура цу хенахь, царна лаьара халкъан боламна керла идейни бух кхолла. Эскаршкахь низам латторхьама царна бег1ийла карийнарг шари1ат дара. Романан турпалхой Берсий, Аьрзой, Маккхал –уьш бу оцу куьйгалхойн векалш. Уьш къинхьегаман халкъан к1оргенера схьабевлла бу. Цара ч1аг1о йинера халкъан хьашташ кхочушдеш шайн синош д1адала.\nНохчийн халкъо шен маршонехьа къийсам гайтарца цхьаьна Айдамировс довзуьйтура вайн г1иллакхаш, ламасташ, синъоьздангаллин мехаллаш, маьршачу син уггар лекха лакхенаш. Цуьнан ницкъ кхаьчна, нохчийн халкъо сийлахь мел лерина долу г1иллакхаш амалш- собар, майралла, доьналла, оьздангалла, къинхетамалла – оцу цхьана турпалхочуьнгахь дуьззина гайта. Масала, мацах шена езна, ткъа х1инца кхечуьн долахь зуда йолчу Эсетца ларамаза цхьаьнакхета Аьрзу хьуьнах.\n«-Цхьанна кхузахь вайша гича, муха хир ду те, Эсет?-хаьттира Аьрзус, воьхна д1аса а хьаьжна. Цкъа а кхерам х1ун ю ца хиъна, майрачу т1емалочун дахчаделла дог, тахана оцу зудчуьнца цхьа висча, к1илло хила тохаделира …», -боху яздархочо. Муьлхха а оьзда нохчи санна, Аьрзу кхоьрург ду ша санна волчу къонахчунна (Эсетан майрачунна ) ша бахьанехь даг чу шеко, вас кхоллаялар. Шен дег1ан лаамийн а, синхаамийн а лай воцуш, эла ша хилар гойту цо кхузахь.\n«Еха буьйсанаш» роман халкъан д1аяханчу исторехь хилла кхоллам вуно дика гойтуш ю. Т1аьххьарчу шерийн хиламаш т1екхачалц цунна т1еберзийна тидам лах а ца белира. Х1ун бахьана дара романаш оццул боккха кхиам хиларан?\nШеко йоццуш, царах уггаре коьртачех цхьа бахьана ду: Айдамиров Абузара шен романехь халкъан исторера шуьйрра мур чулацар, х1инццалц шайх лаьцна ца яздина хиламаш цо бийцар а. Кавказан т1ом цо гайтина керлачу кепара, цуьнан дакъалацархойн дагалецамашкахула. Ламанхой боккхачу барамехь 1865-г1а шарахь Турце д1акхалхаран тема а нохчийн литературехь х1етталц хьа ца еш лаьтташ яра, ала мегар ду.\nАйдамировл хьалха а, цул т1аьхьа а мух1ажарийн темина т1е тидам бахийтинера Кавказерчу яздархоша, масала, Кануков Иналан «Ламанхой-мух1ажарш» очерк, Базоркин Идрисан «Б1ешерийн боданашкара», Шинкуба Багратан «Д1абаханчех т1аьххьарниг» романаш, Лохвицкий Михаилан «Ткъесан г1уг1» повесть, кхиершший. Нохчийн литературера алаза дерг д1адаьккхира Айдамиров Абузара шен романца, и бахьанехь хилира цуьнан кхиам а .\nЛакхахь билгал ма-даккхара, «Маршонан ц1арах» повестан буха т1ехь кхоллаелла Айдамировн кхуьй а роман.\n«Еха буьйсанаш» романера коьрта хиламаш д1адаханчу б1ешеран 60-г1а шерашкахь д1абоьлху. Советийн пропагандой, юкъарчу культурой, «вайша муьлххачу шарахь дуьнен т1е ваьлла велахь а, вайшиъ вуьрх1итталг1а шарахь вина ву» боху ойла яйта хьийзошшехь, ешархо кхетара шен халкъан истории цигара схьайолалуш цахиларх, цуьнан орамаш кхид1а а к1оргене д1адахана дуйла, шен къеггина аг1онаш, къонахий болуш хиллийла а. И маь1на дара романан, т1еэцар а хилира, исбаьхьаллин произведени санна хилла ца 1аш, историн документ санна.\n«Цхьанаметта латтаран» аьлла билгалдаьхначу шерашкахь «Еха буьйсанаш» роман зорбатоха аьтто хилира меттигера идеологаш оцу романан дуьззинчу маь1нах ца кхетарна. Цул т1аьхьа г1еххьа хан яьлча,\n70-80-г1а шерашкахь, цхьаболу 1илманчаш, партин т1едиллар кхочушдеш, историга жигараллица юхахьовса, и талла боьлча, романна 1аламат дукха критика ян буьйлира, баккъал аьлча, иза ешар, йийцар дехкар дара и. «Иштта, масала, 1983-г1а шарахь яздархочун 50 шо кхачар билгалдоккхочу хенахь, даздаран вовшахтохар д1ахьош, оцу романан ц1е яккха а магош дацара –иштта аьлла директива яра т1еэцна, и кхочушъярна т1ехь б1аьрг сирла терго а яра латтош. Амма оцо ешархойн тидам лах-м муххале ца бора и роман еша лаам кхоллар бен. «Еха буьйсанаш» романа «реабилитаци» яр перестройкин шерашкахь бен, 1990-г1а шарахь, ца хилира, х1етахь Айдамиров Абузар СССР-н Лаккхарчу Советан депутат вара. Роман юха а арахийцира, ткъа цул т1аьхьа, 1992-г1а шарахь, эххар, иза араелира оьрсийн маттахь а.\nКхин а бохаме хилира трилогин «Лаьмнашкахь ткъес» ц1е йолчу шолг1ачу киншкин кхоллам а. 1аьлбаг-Хьаьжа коьртехь волуш хиллачу г1аттаман б1е шо кхочуш, 1977-г1а шарахь, цу т1ехь беш болу болх чекхбаьккхира автора, амма и арахецар ца хилира цул т1аьхьа шийтта шо даьлчий бен.\nЗорбатоьхна а йоццушехь, цу романа, партийн куьйгаллин т1едилларца, дуккхказза реценцеш язйина яра, цуьнан герггарчу хьесапехь гочдар а динера, республикера партин баьччанашка ешийтархьама. 1983-г1а шарахь, яздархочун юбилейна лерина зорбане кечйина и саца а йина, «Ненан дог» ц1е йолу киншка арахийцира. Цу юкъаяхийтина стихаш, вайзаманах лаьцна дийцаршший, повесттий идеологина кхераме йоцурш яра.»-боху вевзаш волчу яздархочо Минкаилов Эльбруса шен цхьана статьяхь.\n«Лаьмнашкахь ткъес» роман «Еха буьйсанаш» романан темица йоьзна ю, трилогин хьалхарчу декъехь болу турпалхой а балийна цунна юкъа, иштта 1аьлбаг а. Керлачу романехь яздархочун коьрта тидам т1ебахна 1877-1878 шерийн хиламашна, Росси, Турцица т1ом бахьанехь, шен коьрта ницкъаш цига д1аоьзна йоллуш, ламанхоша г1аттам бинера, и къиза хьаша а хьаьшира. 1аьлбиггий, уьнан гергара б1аьхаллин накъостий а ирхъоьхкира, декъашхойх б1еннаш набахтешкий, сибреха д1ахьовсийра. 1877-1878 шерийн г1аттам ламанхойн т1аьххьарлера болам бара.\nЦул т1аьхьа дог1учу шерашкахь Кавказехь шуьйра д1асабаьржира обаргийн болам. Нохчийн иллийн гочдаршна ша язйинчу дешхьалхехь Шерипов Асланбека билгал ма-даккхара, «1едало бахархошна т1ехь та1зар латтадора, ткъа обаргаша та1зар латтадора 1едална т1ехь».\nАмма обаргех уггаре вевзаш, г1араваьлла векал харачойн Зеламха вара, итт шарахь сов, 1913-г1а шарахь ша валлалц, областан куьйгаллина кхерам латтийна волу.\n19-г1а б1ешеран чаккхенехь, 20-г1ачун юьххьехь а хилла социальни-экономикин, политикин хьал, оьрсийн хьалхара революцин хиламаш, и эшначул т1аьхьа х1оьттина реакционни хьал а гойту 1999-г1а шарахь араяьллачу «Дарц» романехь. Романан коьрта турпалхочун Харачойн Зеламхин васт, х1инццалц кхечу яздархоша санна, и дуьненна г1араваьлла обарг веккъа, ц1ена майра, т1ахъаьлла, къармаза бекхамо хилла хилар т1еч1аг1дина ца 1аьш кхузахь а цуьнан чоьхьара дуьне –психологи гайта таро, ницкъ кхаьчна авторан. Зеламха, халкъан орцанхо, г1ийлачийн, мискачийн накъост хила ца 1а романехь. Иза а ду-кх, кхидолу адамаш сана, дала кхоьллина, шен дика а, ледара аг1онаш г1алаташ долуш, адам. Дерриг а чолхе даьллачу заманан хьийзарехь кхолламо декъаза кхаж баьккхина, шен оьмарехь синтемах, маршонах дохийна лелош долу. Оцу романаца чекхйолу яздархочун трилоги.\n70-90-г1ий шерашкахь зорбанера араевлла Айдамиров Абузаран кхийолу произведенеш а билгалъяха еза – «Лаьмнийн некъашкахула» (1975), « Ирхеш» (1986), «Кхолламан цхьа де» 1993) .\nЯздархочун дийцаршкахь коьрта тидам т1ебохуьйту г1иллакх-оьздангаллин, синмехаллийн хаттаршна. Т1аьххьарчу шерашкахь шен кхоллараллехь къоман лехамийн хаттаршна жоьпаш кароран 1алашо яра оцу дийцаршкахь Айдамировс гайта йолийнарг. Ларамца дуьйцу яздархочо цунах лаьцна, ешархошна баккъалдерг гайтина ца 1аш, церан бахьанийн дуьхе а кхио г1ерта автор, чолхечу хьелашкара к1елхьардовла шена хеташ долу некъаш а билгалдоху. Ерриге и ойланаш яздархочо охьаехкира ешархочунна «Вайн амалш» ц1е йолчу синъоьздангаллин-философин балха т1ехь.\nНохчийн юьртан дахар гайтарна лерина йолу «Ирхеш» роман ешархоша т1еийцира яздархочо 1едалца йолу шен юкъаметтиг тоян г1ортар санна. Айдамировн кхечу произведенийн турпалхошка болу безам партин райкоман секретаре, массо а аг1ор дика гайтинчу турпалхочуьнга Тумсоевга хиллане а ца хилира церан.\n«Кхолламан цхьа де» книшки юкъа изза ц1е йолу повесть а, иштта «Маршонан к1ентий», «Калугера йийсар» повесташ а яхара. Хьалхарниг 1960-г1а шарахь язйина яра, амма и зорбатохар ца хилира, нохчийн халкъ махках дакхаран тема йихкина хиларна. Киносценарин кепара х1оттийначу шатайпанчу композицино аьтто бо яздархочунна дуккха меттигаш, иттанаш васташ кхолла, цу кеппара, 1едало ямартхой леринчу халкъан дахар шуьйрра гайта. Авторо юха а дехарца кхайкхам бо халкъе, шен иэс, культура, доьналла яхь ларъяхьара бохуш, уьш дицдинчу халкъан хиндерг цахилар юха а т1еч1аг1деш. Повесть юьззина а бохаман пафосах, амма цуьнца цхьаьна дахарх, адмах болчу тешамах юьзна а ю. Адамийн хила йиш йоцчу хьелашкахь а адам-адам хилла дисарх лаьцна ю повесть.\nМахках къастийна, цхьа а бакъо йоцуш, еш терго, 1уналла деш г1о доцуш х1аллакьхилийта аьлла, Казахстанан, Сибрехан, Г1ирг1азойчоьнан йистйоцчу, мецачу аренашка,х1у санна д1асакхоьссина декъаза къам, дуьне я эхарт –царах цхьа къастам бан безачу йисте кхаьчна, дукхахберш эхарте сатесна а бу царах.Ткъа ишттачохь къонахий оьшу, халкъан иэс, яхь, доьналла самадаккха. Айдамировн х1окху повестехь царах ву лекха, вуткъа, хьаьрса воккха стаг. «…Ша х1етта кхоьллинчу назманца воккха стага йийцира дайшна т1ех1иттина халонаш, ца бухуш цара уьш эшор, Даймехкан, халкъан сий лардеш, маршонехьа къуьйсуш эгначу б1еннаш халкъан турпалхойх дуьйцура.\nЦо ч1аг1дора нийсонал, бакъонал харцо тола йиш ца хилар, шен махках халкъ къахко ницкъ ца хилар, кхойкхура собаре хиларе …\nНазма д1атийча, адам самаделира. Хезара забарш, беларш…»\nЦул т1аьхьа воккхачу стага динчу къамело кхин т1е а дегнашка тешам боссабо нехан. Нохчийн, оьздангаллах, къонахаллах, г1иллакхах цадохар доьху цо цаьрга, т1аккха: «Цхьана эсарчу махо д1аяьхьча санна, д1аелира нехан дегнаш т1ера г1айг1а.. Цхьак1еззиг ханна осалдевлла церан дегнаш юха а ч1аг1делира…»\nИ автора шен дена лерина, шеко йоццуш, автобиографин кепехь язйина а ю .\n«Калугера йийсар» повестехь Айдамиров Абузара юха а ойбу историн тема.\nИмам Шемалан дахаран т1аьххьарлера шераш ду яздархочо цу т1ехь гойтурш. Имам Шемалан психологически сурт х1отторца, автора гайтина муьлхха а адаман (хуьлда иза мог1арера стаг я халкъашлахь ц1е яьккхина турпалхо) чоьхьара дуьне мел чолхе а, 1отбаккхаме а ду.\nКхолламо уггар а лекхачу сийлахьчу дарже вохуш, хьистина муьлхха а адам, дахаран а кхолламан а къиза тохарш ловш тийна –тапъаьлла, шена Дала дела дукъ текхош схьавог1ург а эххар цхьана йисте кхочуш хилар: дуьне, эхарт вовшахкъаьстачу бухбоцчу 1инан йисте. Т1аккха волало х1ора а шен дахаран з1е листа, шен толамийн а, иэшамийн а жам1аш дан.\nШен дахарх, кхоллараллин некъах лаьцна «Сан дахаран некъ» ц1е йолу дагалецамийн книшка язйира цо, цуьнан цхьадолу дакъош зорбатуьйхира «Орга» журналан аг1онаш т1ехь (2003,№7). Дуккха а шерашкахь къахьийгира Айдамиров Абузара « Нохч-Г1алг1айн историн хронологи» х1оттош. Ширачу заманашкара дуьйна 1917 шаре кхаччалц долчу б1ешерашкахь хилла баккхий хиламаш билгалбохуш болчу оцу мехалчу балхана 1991-ра шарахь зорбатуьйхира.\nЦу т1ехь бина болх, шен талламаш кхин т1е а к1аргбира авторо оьрсийн маттахь ялх томехь йолчу шен гуламехь (2004, 2005 шш.) 1илманчин-историкан 1аламат боккха къинхьегам, историн 1илма кхиарна юкъадиллина доккха дакъа ду и.\nАйдамиров Абузаран произведенеш гочйина оьрсийн, 1аьрбийн а, туркойн а меттанашка.\n2005-г1а шеран 27 майхь кхелхира Айдамиров Абузар (Дала гечдойла цунна). Нохчийн литературин исторехь дийнна мур бу иза ваьхнарг, чолхе а, 1отбаккхаме а мур, дахаран бакъдерг идеологина б1останехьа долу зама. 1едална луъург ца дина, халкъана хьалха шен декхар хьанал кхочушдинчех цхьаъ ву иза.\n2006-чу шеран ноябан 2-чу дийнахь Мескитахь, нохчийн халкъан яздархо Айдамиров Абузар ваьхначу ков-кертахь, схьайиллина яздархочун\nсийнна лерина литературно-мемориальни музей.\nТхо цу музейхь хилира яханчу аьхка. Тхуна Абузар Айдамирах лаьцна дийцира цуьнан йо1а яздархочо Айдамирова Машарс.\nЧ1ог1а мехалла хета суна и музей схьаеллар, Абузар вайна юкъахь волуш санна, нохчийн литературица гергарло мел долчун х1ораннан а таро хир ю Мескета, Абузар волчу вахан, цуьнан дахаран тоьшаллашкахула яздархочун кхоллараллин некъ бовза, цуьнан дахаран масална т1ехьа кхиа.\nУциев Абус дуьйцу : «Сих-сиха воьдийла ца нислахь а, х1ара т1аьхьара т1ом балале баттахь цкъа-м муххале а хуьлура со Абузар волчохь..\nМаь1не дара А. Айдамировс мел олу дош. Къонахчун яра багах йолу 1аь. Оьзда, барте дара къамел. Жимчуьнца жима вара, воккхачуьнца - воккха. Евзара забар. Хьоьгара девллачу г1алаташна гечдан а хаьара. Суна сайн да санна дукхавезара Абузар. Цхьа вас, халахетар хилча, д1ахьодура Меската. Цунах дагаваьлча, байлуш хетара муьлхха а бала. Иштта хетара сан накъосташна а…\nНийса хир дацара Абузарах дуьйцучохь вай Мух1ажар йицйича. Махко шен тешам беллачу къонахчун дийнна цхьа аг1о ма бара иза. Уггар хьалха и ма яра, хала-атта киртигаш ца юьйцуш, шен чохь, шен х1усамехь веза эвлаяъ вина, шен майра леринарг, бакъдуьнена д1а яххалц иза лийринарг. Т1аккха Абузар лерира шен доьзало, шен лулахоша, шен юьртахоша, лерира йоллучу а Нохчийчоьно. Дера яцара иза х1ара дуьне т1еделхарх юхур йолуш а, шен майра вухуьйтур волуш а. Иза цуьнан собар дара, иза цуьнан йохьан г1ортор яра, иза цуьнан дахаран ирс а дара.\nМух1ажар д1аяьлча, д1аелира Абузаран дуьненца йолу марзо а…\nД1авахча бен ца кхийти Абузар сайна мел ч1ог1а хьашт хиллера. Мел ч1ог1а оьшура тахана а цуьнан собарх, йохьах, юьхьах, доьналлех, хьекъалх болу кхетам.\nШа везначарна, ша вевзинчарна, шеца хьаьг1наш лелийначарна а вицлур вац нохчийн къоман сийлахь к1ант Айдамиров Абузар.»\nДаймохк-нана… Мел дагна хьоме дешнаш ду уьш.. Генарчу Г1ум-Азийн арахь ша даьккхинчу кхойтта шарахь дайн лаьтте, хьомечу юьрте бераллин г1енашкахь а бен ца бисначу Даймахке сатуьйсура к1анта. Вайна ма-хаара, цу хенахь даккхий зуламаш дира къаьмнашна йоцу ц1ераш а тохкуш Пачхьалкхо. Ойла йича, кхин масалш ца далийча а Пачхьалкхера йоккха ямартло ю, аьлла хета итт-цхьайтта шо бен доцу к1ант «Халкъан мостаг1», аьлла, ц1е а тиллина, махках ваккхар. Цигахь даьккхинчу 13 шарахь ша Даймахке сатийсарх лаьцна яздо автора «Вина мохк» ц1е йолчу стихотворени т1ехь.\nНанас берс санна,\nХьаьстина хийла са\nГовза яздо Айдамировс вайн хазачу 1аламех лаьцна, иштта цо гуьйренах лаьцна язйина йолу стихотворенин мог1анаш дагчохь лаьтта суна. Мел исбаьхьчу басаршца дерриге а 1аламан сурт дуьхьалх1утту и мог1анаш дешча. Дог1анна язъелла мархаш, къилбехьа йоьлху г1арг1улеш, и дерриге а х1инца гуш санна, хета.\nАьхкено кхелина дитташ ,\nСийначу духарца дохуш,\nМох хьоькху юткъа шок етташ:\n-1аьнна аш кечам бе,-бохуш.\nДог1анна язъелла марханаш\nКхоьлинчу стигланца соьцу.\nДерзинчу дитта т1ехь хьарг1а\nГ1арг1улеш, вовшашка кхойкхуш,\nЮкъ-юкъа лайн чимаш кхуьйсуш,\nХ1аваэхь шийла дерз доьлху.\nАмма яц кхераме шело,-\nЮьратахой самукъне хьийза:\nХ1усмашкахь даим ю б1аьсте.\nАбузар вийца а ца оьшуш, массарна вевзаш а, везаш, яздархо а, поэт а ву. Массо а классехь йоьшуш, 1амош, езаш а ю цуьнан произведенеш, байташ. Ч1ог1а беркате 1аткъам бой, к1орггера ойла йойту цуьнан хазачу къамело, цо говза вовшех дуьйцинчу дешнаша. Кхечу поэташна санна, цунна а говза дешнаш карийна ненан маттах ала.\nСо вина Каваказан ломахь,\nКъоьжачу баххьашна юххехь.\nАьрзонийн баннашна лулахь\nЦигахь со набарна товжош\nСан ненан маттара илли.\nЦу иллин дешнашца гора\nБекалахь, ненан мотт, тахна\nДуьнене машаре кхойкхуш.\nЛаьтта т1ехь къинхетам, нийсо,\nВошалла,Ирс, Машар кхайкхош.\n«Вайн амалш» ц1е йолчу шен публицистикин книшкехь нохчийн халкъан яздархочо Айдамиров Абузара иштта боху: «Стаг цомгуш хилча, цкъа хьалха цуьнан цамгар а къастайой, оцу цамгаран бахьанаш а карадой, т1аккха цунна дарбанаш леладо лоьраша.\nХ1окху т1аьххьарчу шерашкахь нохчийн къомана т1ех1иттинчу бохамаша дуккха а ойланаш йойту нахе. Оцу бохамийн хьостанаш, бахьанаш, бехкенаш а лоьху. Бехке до оьрсийн паччахьийн, коммунистийн 1едалш. Х1аъ, х1окху т1аьххьарчу кхаа б1е шарахь нохчийн къомана хиллачу бохамашна бехке ду иза, важа а. Амма цаьрга и бохамаш шайна байта шегара дуккха а бахьанаш, г1алаташ дийлийтина нохчийн къомо, оцу бохамех лардала хьекъал а, кхетам а цахиларна. Керлачу бохамех, шен г1алатех нохчийн къам лардалийта 1алашо йолуш язйина ас сайн исторически произведенеш.»\nОцу дешнаша буьззина гойту нохчийн тоьлла волчу къонахех, яздархойх цхьаъ хиллачу Абузар Айдамировн дахаран некъ а маь1на а. К1еззиг МУР бу заманна 75 шо бохург, амма оццул хан бен х1окху лаьтта яккха оьмар ца хиллачу Айдамировн дахаран а, къинхъегаман а масал, нохчийн къам мел деха, цунна беркате, хьехаме хила дуьсур ду. Хан-зама яларца т1е1аткам совболуш, цуьнан исбаьхьаллин дашо вешан халкъан хиндолче д1абоьдучу новкъахь галморзахаллех, очакхех лардала 1амор ду цо вай.\nА. Айдамировн произведенийн мехалла шерашца лахлуш яц, лахлур йолуш а яц, вайна т1ехь ду т1екхуьу чкъор цуьнан произведенийн турпалохойн а, цуьнан шен дахаран а масална т1ехь кхетош-кхиор. Оцу 1алашоне кхачарехь доккхачу маь1на дара х1ара музей схьаеллар.\nМузей схьаелларо а, цигахь динчу къамелаша а тешавора, шен къоман лазамашца, цуьнан дуьхьа ваьхнарг вовш вац, иза гуттаренна а ваха вуьсу къоман иэсехь бохург. Ишттачех ву Абузар. Шен заманахь дерриг а нохчийн халкъана ,иэсана боккха, беркате т1е1аткъам бина йолу йолу цуьнан произведенеш х1окхул т1аьхьа а шен мехалла ца йовш ехар ю .\nНохчийн къам мел ду ехар ю цуьнан ц1е а.\n«Халкъан дош» №3-4;\nА.Алиев «Къоман дозалла»;\nТуркоев Х. «Абузарх дош»;\nБилтоев А. «Абузар дагалоцуш»;\n«Вайн амалш» А.Айдамиров;\nНохчийн литература 5-11 класс;\nНомер материала: ДБ-508399\nУрок - сценарий: "Ненан мотт - аганан илли".\nДоклад "Актуальные проблемы преподавания Чеченского языка и литературы и новые требования к современному уроку.\n«НÆРТОН ДЗЫРДТÆН СÆ ФÆЛМÆНДÆР У МАД. ГÆБУЛТЫ МЕЛИТОН «ÆНÆ МАСТÆЙ ЦÆР»\nМАД – ЦАРДДÆТТÆГ, ХÆСТ – ЦАРДИСÆГ, ПЛИТЫ ГРИСЫ ÆМДЗÆВГÆ «МАД»- МÆ ГÆСГÆ.


Клюз — Википеди\n46°03′37″ къ. ш. 6°34′43″ м. д.HGЯOL\n▼17 059 стаг\nКлюз картан тӀехь\nКлюз (фр. Cluses) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Овернь — Рона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Лакха Савойя. Кхузахь климат барамехь ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Клюз&oldid=3961310»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 16 ноябрь, 11:38.


Нохчийчура Iедалан Политика Емалъйо Урдунера Нохчаша\nЗазадоккху-бутт 09, 2012\nНохчийчоь -- Кадыров Рамзан ву Оьрсийн Премьер Министрца Путин Владимирца Гуьмсехь къамел деш, 20ГIу2011\nНохчийчохь лаьтта политикан хьал а, могIарерчу нохчийн дахар а шайн тидамехь латтадо Урдунерчу нохчаша. Юьхьанцара уьш баккхийбебора юхаметтахIоттийначу гIаланах а, сецначу шуьйрачу тIеман операцех а. Амма тIаьхьарчу хенахь церан дог даьлла Нохчийчура Iедалша дIакхоьхьучу политикех. Къаьсттина церан дог дохийна, Чиллан беттан 23-чу дийнахь нохчий Даймахках бахар билгалдаккхаран метта, оьрсийн эскаран сий айаран де даздаро.\nХIокху шеран Зазадоккху-бутт болалуш, оьрсийн харжамаш хилира, Нохчийчоьно дакъа а лоцуш, премьер-министр Влади́мир Путин президент хIуттуш Оьрсийчохь. Массо а меттахь дуьйцуш хилларш схьахезаш дара Урдунера нохчашна, оьрсашна муьтIахь долу нохчийн Iедал Путинехьа дара, и ваккха гIерташ яккхий харцонаш лелийра харжамашна юккъехь бохуш.\nЦу харжамашца дукха бала болуш бацара Урдунера нохчий и харжамаш нийса бай я баций аьлла хIума дацара интернет чухула. ДегIастнара оьрсийн паспорташ долу Урдуне маре баьхкина зударашка а, дешархошка а харжамашкахь дакъа лаца аьлла кхайкхам барах кхин хIумма хьеха ца дира харжамех лаьцна. Нохчийн-оьрсийн политикца бала хIунда бац Урдунера нохчийн аьлла Бено Мураде хаьттира аса.\nБено Мурад: "Рамзан шен гIант дIаозорна кхоьруш ву. Путин цунна гIо деш ву. Цуьнан политика Нохчийчохь нахана таIзар дар а, нах хьийзор а ю. Цо цунна гIо деш до, ахча кхоьхьуьйтуш ду. ГIазакхий реза бацахь, Путине хIумма ала баьхьаш бац уьш, цундела, Рамзан шайн нах бахийтина харжамашка ара цо волург хьийза веш, цIахь берш хьийз беш, хIусам хьийзош.\nНохчийчохь цкъа а хилла доцу хIума ду и. И тIамехь дIабахначарна сий дайъина. Церан Iанийна цIийна сий ца дар ду и. Харц бара харжамаш. Путин президент ца хиллехьара, Рамзан цуьнан тIаьххье дIагIур волуш вара. Рамзан ларван цхьа а хир вацар, ахча кхехьийта цхьа а хир вацара. Урдунехь вайна хууш ду хиндерг хIун ду а. Путин вер вуй, Рамзана и хьалхаваккха гIерташ бахьанаш лелор дуй, бала кхочуш бацар. Дала гIо дойла царна."\nБено Мурад, дукха хенахь дуьйна интернет чухула а, кхечхьахула а Рамзан адамийн бакъонаш йохош ву бохуш, цIахь болчаьрца къамеле волуш, нийса Iедал дац нохчийн Iедал, бохуш хилла ву. Рамзанан Iедалхоша кхерамаш туьйсуш, «тхуна хьо мичахь ву хаьа бохучунна тIе даьлла, иштта и харцонаш къобал ца ечарах ву иза Урдунехь.\nУрдунехь кхин болу нохчашна нохчий бохийна де Нохчийчохь хуьйцур ду аьлла хезчхьана, иза чIогIа новкъа деана бу. Цу бахьанехь Бено Бадро дийцира.\nБено Бадр: "Цкъа дуьххьара, Дала аьтто бойла вайн нохчашна дIа чохь. Урдунехь болу нохчашна а, ДегIастнахьа болчарна де а бакъо яц, я тIалам бац оццу юккъе гIерта. Делан дуьхьа а, халкъан дуьхьа а цо атто беш балхьара, вай дерриг Рамзанан тIаьхьа а хIиттина, юккъе гIертар дара. Де а цуьнах зен бен хир дац.\nСо цецволу, хIокху дуьненна тIехь массанхьа - Европехь а, Йорданехь а вай нохчий бохийначу денна кечам бечу хенахь, Рамзан дIа чохь, вайна оьрсийн эскарийн толам баьккхина де ду хIара аьлла и даздеш вара. Оьшуш дац царна хьалхавала а, гIо дан а. ГIо дийр дара, вайна цунах вайн халкъан паргIато, халкъан маршо, хьалкъан аьтто оццу чохь болуш балхьара.\nИ боьха политика ю цу Рамзана дIахьуш ерг. Путинас, дуьххьара Рамзан гарций, цуьнан коьртан тIе куьг дуьллий хьосту боху – «дера ву хьо тхан жима Сталин» олий. Жима Сталин хила а хилла и.\nСо 1997-гIа чохь Нохчийчохь волуш, нохчий бохийна де дара и, со, Хьаьжж Ахьмад Кадиров вайн муфти волуш, цуьнца ас йина интервю хIинца соьгахь ю. «ХIара де муха хета хьуна?» аьлча, Дала гIазот къобал дариг, Яндарбиев вара цигахь, Масхадовас элира, «дера хIара меттиг тIамехь йохийначу хенахь, Жовхаран вешин кIанта ша ма-хиллара дIа ма хIоттийра, Дела реза хила цунна.\nДала битийла вайна иштта къонахой» аьлла цигахь къамел дича, соьга Ахьмад ийна интервью ю «Сталин вай чекхдаха гIиртира, церан карх ца делира. Тахана доккха деза де ду вайна. Тахана Вай доьлхур дац аьлла вайн президенто, вай дицдийр дац, гечдийр дац, дуьтур дац царна», аьлла и хаза къамел дира цо.\nИ дIавахарций, хIара цуьнан кIант веана и чарташ хьаьккхина дIадаьхна. Цундела, иштта волчу стага, жимчу Сталино, чохь а, арахь а вайн нохчашна цо аьтто бийр бац. Аса массо а нохчашка доьхур дара, оццу юкъа ма гIерта, де а цунах вайна, хIара ду аьлла, долуш цхьа а хIума дац.\nДала аьтто бойла вайн нохчийн массеран. Дала мукъалахь, цхьа де догIур ду вай цIенна харжамаш беш, цIена паччахь дIахIоттош. Дала мукъалахь, цигахь вай цхьа Iедал хIоттор ду. Иза гена дац шуна. Кхин цхьа дехар дийр дара аса, Йорданехь а, Сирехь а, Туркойчохь болчаьрга, де а вайн бала бац шуна цу юкъа гIерта. И цхьа боьха политика ю цара дIахьуш."\nБено Бадр, гуттар нохчийн маршо хила а еза, адамийн бакъонаш ларъян а еза бохуш кхайкхош хилла вуУрдунехь.\nНохчийчура Iедалан Политикех Дог Даьлла Урданерчу Нохчийн


Юха а – Эмираташка. Стенна леста Кадыров Малхбале?\nМалхбале - Кремл - Кадыров\nОьрсийчоьнна реза дац бусалба къаьмнаш, и хьал хийца гIерта Нохчийчоьнан куьйгалхо\nШа Цхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташка воьду, хаамбира Кадыровс. Официало цуьнан рогIера визит юьйзира инвестицеш леха араваларца. Абу-Даберчу дуьнено шен герзаш гойтучу "Айдекс-2019" барамехь а хир ву иза, бохура прессо.\nАмма цхьаболчу хаамийн гIирсаша Кадыров махкара аравалар дуьйзира иза даржах воккху бохучу эладитанца. Дуьйцург эрна доцчух тера ду, цо шен метта куьйгалла дIакхехьа бухавитина премьер-министр Хучиев Муслим, бохура хаамхоша.\nДелахь а, дацара кхечу махка хьошалгIа воьдучу Кадыровс шегара мукъ ханна кхечуьнга баларх цецвала хIума: дирзинчу шарахь цо шен метта дуккхаза а витина махках жоп дала премьер (хьалха и дарж Эдельгириев Русланехь дара).\nТIаьххьарчу массех шарахь Кадыровн мелла а гергарло таса аьтто баьлла паччахьан дарж караэца хьакъ бинчу Малхбалерчу эланашца - Абу-Даберчу бен Зейд Мухьаммадца, СаIуда Iаьрбийчуьрчу бен Салманца, иштта БахIрейнан а, Къатаран а, Урдунан а паччахьийн доьзалшца.\nЭрна дац Кадыровс гергарлонаш Малхбалехь лехар: Европе а, Iамерка а цунна лела доьхку цо шен махкарчу бахархойн бакъонаш талхорна иза санкцийн тептара язвина хиларо.\nКхеташ ду, Кремло бусалбанийн мехкашца зIе чIагIъян иза стенна хаьржина а. Афганистанехь а, Нохчийчохь а тIемаш барна, Шемарчу диктаторна Асад Башарна шен къам къардан аьтто барна бусалбанаша шайн мостагIийн могIара йиллира Оьрсийчоь. Москвана и хьал хийца араваккха оьшу стаг вара шена муьтIахь а вуьсуш, бусалбанаш къамелдан а бешар болу бусалба. Нохчийчоьнан сенаторна Сабсаби Зиядна а го Кадыровн меттиг ишта. Цо бахарехь, Малхбалехула шен гIуллакхаш эцна лелаш вац Кадыров, Оьрсийчоьнан массо а бусалбанийн цIарах лела.\nСтенна боьжна кхаж Кадыровна, стенна ца делла вояжеран-векалан дакъа ГIезалойчоьнан президенте Минниханов Рустаме? Кхузахь мехаланиг дара Оьрсийчоьнан эскарша аьхьначу, аьттачу нохчийн къомах волчу стага Кремл хестор а, цуьнан цIарх дийцарш дIакхехьар а. Цуьнгахула атта ду Нохчийчоь бусалба хиларна ца хьийзийна, цига XX-чу бIешеран 90-гIачу шерашкахь "дуьненаюкъара террорхой" биссинера, Оьрсийчоь, ма-дарра аьлча, шен бусалбанаш безаш а, цаьрца вуно дика а ю баха.\nМалхбаленний, Нохчийчоьнний юкъадоьлла гергарло цхьа шатайпа ду аьлла хета Вашингтон Джорджан университетерчу политологна Жемухов Суфьянна.\n"ТIемийн заманашкахь Нохчийчоьнан сепаратистийн Iедало гергарло теснера Малхбалерчу мехкашца. Ткъа хIинцалерчу Нохчийчоьнан куьйгалхочун Кадыров Рамзанан аьтто баьлла и гергарлонаш меттахIитто а, шордан а. Оьрсийчоьннна атта ду шен политика цуьнгахула дIакхехьа. Кремлан тIегIанашка кхечу лидерел дика дIатарвелла Кадыров, атта ву иза лелон ГIезалойчоьнан куьйгалхочул а – Минниханов, масала, Кремлна лиича а реза ца хилира ша шен цIарца цхьаьна лелайо "президент" цIе охьайилла.\nШа схьаэцначу регионехь лела чоьхьара политика а ю шен болх беш. Нохчийчохь динан элита дIаийна хьесап ду политикан элитех. Аьр вай, луларчу ГIалгIайчоьнан куьйгалхочо ца оьзна шена герга мехкан муфтий, иза цунна оппозицехь ву мелхо а. Нохчийчоьнан политикан элита алссам вовшахйозаелла а ю, лакхарчу Iедална юьззина муьтIахь а ю, ткъа иза алалур дац Дагестанерчу я Кхарачой-Чергазийчуьрчу элитех – оцу мехкашкахь цIейолу нах тобанашка бекъабелла, вовшашца къийсалуш беха. Оцу факторша Кремлна аьтто бо, бусалбанийн кхин мехкаш а битина, Оьрсийчоьнан Малхбаленца йолу юкъаметтигаш Нохчийчоьнан гIоьнца чIагIъян", элира "Кавказ.Реалиига" Жумуховс.\nПутина тIедиллина декхар кхочуш дечу юкъанна, Гергарчу Малхбалехь шен гIуллакхаш хила а тарло Кадыровн. Федералан бюджето къовзийна кхачадо цунна ахча кху тIаьххьарчу муьрехь – аьтто бала мега шайхаша, паччахьаша, шайга дика дехча, Нохчийчу инвестицеш яхка а. Социалан машанашкарчу агIонаш тIехь Кадыровс кест-кеста яздо ша цуьнга догдохуш хиларх лоций. Соьлжа-ГIалара аэропорт шоръян, хьелашца хазъян оьшучу ахчанах 50 миллион доллар Цхьанатоьхначу Iаьрбийн Эмираташкара инвестицийн кепехь кхачаре сатуьйсу цо, масала.


06.06.2017\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №№3-4 – 11-12 (2016), 1 (2017).\nИслам а, нохчийн г1иллакх-оьздангалла а\nДуьненчохь мел долчу къаьмнийн гIиллакхех дика дерг, адаман сина а, дегIана а пайде дерг чулоцуш, оьздангаллин уггаре а лекха лакхе ислам ду, Делера лаьтта доьссина бакъ дин ша хиларе терра. ХIора кхетам болу стаг – иза муьлххачу къомах велахь а, мичча меттехь вехаш велахь а – хууш ву диканиг хIун ду а, вониг хIун ду а. И хаар Дала диллина адаман кхетаме.\nТайп-тайпанчу философин Iамораша (царна юккъехь адамаша галдаьхначу динан системаша а) тайп-тайпана жоьпаш ло оцу хаттаршна. Цуьнга хьаьжжина хуьлу оцу Iамораша коьрталла дечу юкъараллашкахь гIиллакх-оьздангаллин меттиг а. Адамна хьалха хIуьттучу даккхийчу, чолхечу хаттаршна нийса жоьпаш цхьана ислам-дино ло. ХIара Дуьне а, цу чохь мел дерг а кхоьллина АллахIа, Иза цхьаъ ву, Цуьнан накъостий бац.\nЦуьнгахь ду Ша мел кхоьллинчу хIуманна тIехь олалла, Цуьнан лаам кхочушбеш ду дуьненчохь – лаьттахь а, стиглахь а – мел дерг. Иза массо хIума хууш а, массо хIума гуш а, массо хIуманна ницкъ кхочуш а ву. АллахIа кхоьллина адам АллахIан лай ду. ХIокху дуьненчохь адаман цхьа декхар ду – АллахIна гIуллакх дар, Цо де аьлларг дар, дита аьлларг дитар. Адаман бакъо яц хIокху дахарехь долу шен декхарш ша билгалдаха, уьш АллахIа билгалдаьхна ду. Дала шен пайхамарш – Делера салам хуьлда царна – бахкийтина адамаш нийсачу новкъа хIитто, цаьргахула шен жайнаш а диссийна оццу Iалашонца. Оцу жайнех тоьлларг Къуръан ду, Дала шен тIаьххьарлерчу пайхамаре, Элчане – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – доссийна. Иза, хьалха диссийна жайнаш санна, адамаша галдаккха йиш йолуш а дац, Дала ша лардеш долу дела. Адам хIокху дуьненчохь ша динчу дикачух а, вуочух а Далла хьалха жоп дала дезаш ду. И хаттам, и кхиэл, и хьесап стагаца эхартахь хир ду. ХIара дахар адамна иза зиэн делла ду. Цундела Дела резаван бен, кхин Iалашо ца хIоттош, шен дерриге а гIуллакхаш Дала ма-бохху кхочушдеш, оцу зерах чекхвала гIорта веза стаг.\nБусалба нехан оьздангалла чIагIъян, гуттар а меттахь латто аьтту бу, уьш дагабовла цкъа а кхачалур доцуш хьекъал а, хаарш а шайна чохь долу Делан Дош – Къуръан а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунна а хиларна. Ислам-дино, ша бакъ дин хиларе терра, стеган лаамаш а, цуьнан ницкъ кхочург а, цакхочург а хууш билгалдоху цунна тIедохку оьздангаллин декхарш а, бехкамаш а.\nИсламехь стеган са а, дегI а вовшашца мостагIалла долуш ца лору. Мелхуо а сина аьтту бу, шен дегIах пайда а оьцуш, Дала шена тIедехкина декхарш кхочушдан. Цуьнан бакъо яц дахарна юьстах гIерта, мелхуо а дахаран массо а декъехь: доьзалехь, Iилма Iамош, балхахь, юкъараллин гIуллакхаш кхочушдеш, шен говзалле а, похIме а хьаьжжина, хьанала къахьоьгуш, – кхача веза стаг синъоьздангаллин лакхалле. Дала шен векал а дина, шена гIуллакх дан дуьненчу даийтина адам дахарна юьстах латта бакъо яц. Шена тIеIитталучу зерех Дала ма-бохху, Къуръано а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисаша а ма-хьоьхху чекхвала гIертарца кхочу стаг синцIеналле. Оцу лакхене боьдучу некъан масех тIегIа ду. Царах уггаре а хьалхарниг боккъал а Делах тешар – ийман ду. Иза адаман хьекъалехь, дагчохь АллахI цхьаъ хиларх а, Мухьаммад АллахIан Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хиларх а тешар чIагIделла, дуьнене хьежам хилла дIахIоттар ду. Цул тIаьхьа стеган дерриге а дахар Дела реза варна а, шена ялсамани яккхарна а тIехьажийна хила деза, Дала де бохург дан а деш, ма де бохург дита а дуьтуш.\nАллахIа шен пайхамарш бахкийтина нахана юккъе, шен жайнаш а делла, нахана ирсан а (нийса), баланийн а (харц) некъаш билгалдаха аьлла. АллахIа стагана кхетам а белла, ойла ян ницкъ а белла. АллахIан гIоьнца адаман йиш ю бакъ харц, нийсаниг – нийса доцург къасто. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Оха цунна некъ гайтина; и хууш, хастам беш ву иза я вац иза?» («Аль-Инсан», 3).\n1. Тоьшалла дар: «Ас тоьшалла до АллахI воцург кхин Дела цахиларна, Мухьаммад АллахIа ваийтина пайхамар хиларна а». (Боккъал а шена Iамал ян хьакъверг цхьа АллахI ву; Мухьаммад-пайхамара АллахIан цIарах дийцинчух шек хила йиш а яц).\n3. Закат далар. Бусалба стага закат ло и дала хьакъ долчу даьхни тIера шарахь цкъа. Цуьнан барам: 85 грамм дешина я оццу меха ахчанна тIера – 2,5 процент.\nСинцIеналле боьдучу некъан кхоалгIа тIегIа ду Делах кхерар. Иза Дала шена тIедехкина декхарш муха кхочушдина а, ша мел аьллачу дашах а, мел динчу гIуллакхах а Дала шега хоттург хиларх стаг доггах тешар ду. Шен дерриге а дахарехь, АллахIа магийнарг – ца магийнарг, хьаналниг – хьарамниг къастош, вахар тIехь ду стагана, Iедалх, дуьненан таIзарх озаваларна а доцуш, Делах кхерарна, даггара иза къобал а деш. Стеган синцIеналле боьдучу некъан лаккхара тIегIа ихьсан ду. Иза стага шен массо а гIуллакх даггара кхочушдар ду, Далла ша гуш вуйла а хууш. Цуьнан маьIна ду адаман лаамаш а, сатийсамаш а Делан лаамца богIуш хила беза бохург. Стаг АллахIна дезарг дезаш а, АллахIна цадезарг ца дезаш а хила веза. Ша къинош деш цахиларх тоам бина саца ца веза стаг. Цо шен ницкъ кхочург дан деза лаьтта тIера къилахь дерг, Дала ца магийнарг дIадаккхархьама, дуьнечохь диканиг, Далла дукхадезарг алсамдахархьама, даржорхьама. Ихьсан – иза Делах тешачу хIора стага гуттар а шега сатийса, иза шена тIегIерта веза лекха Iалашо ю.\nИсламан а, ийманан а, ихьсанан а маьIна гойтуш иштта дуьйцу хьадисо. Iумара – Дела реза хуьлда цунна – дийцинера: «Цхьана дийнахь тхо Пайхамар волчохь Iаш дара. Эццахь цхьа стаг веара чу, тIедуьйхина кIайн духар а, Iаьржа месаш а йолуш. Иза некъахочух тера а вацара, я тхох цхьанна а вевзаш а вацара. Пайхамарна хьалха охьа а лахвелла, шен куьйгаш цуьнан голаш тIе а дехкина, цо хаьттира: «Мухьаммад! Исламах лаьцна дуьйцур дацара ахь суна?» Пайхамара жоп делира: «Ислам динехь ву хьо, нагахь ахьа АллахI воцург кхин Дела цахиларх а, Мухьаммад цуьнан Элча хиларх а тоьшалла дахь. Цул сов, ахь ламаз дан а деза, закат дала а деза, рамазан баттахь марха кхаба а деза, Маккарчу ХьаьжицIа ваха а веза, хьайна цига ваха некъ карарабахь». «Иза бакъду», – элира чувеъначо.\nТхо массо цецдевллера цо лучу хаттарех а, Пайхамара цунна дуьхьал реза хилла жоьпаш луш хиларх а. ТIаккха оцу стага хаьттира: «Ийманах лаций дийцахьа суна». Пайхамара жоп делира: «Хьо тешаш хила веза АллахIах а, цуьнан маликех а, цуьнан жайнех а, цуьнан пайхамарех а, Къематан (Кхиэл ечу) дийнах а, ткъа иштта Дика а, Вуон а Делера хиларх а». «Иза а бакъду», – элира чувеъначо. ТIаккха цо дийхира: «Ихьсанах лаций а дийцахьа суна». Пайхамара элира: «Ахь АллахIна Iамал ян еза, хьайна иза гуш волуш санна. Хьуна Иза ца гарах, Цунна хьо гуш ву». – «Делахь тIаьххьарчу сохьтах дийцахьа суна», – юха а дийхира чувеъначо. Пайхамара элира: «Хоьттуш волчу хьуначул бен, хIума ца хаьа жоп дала дезачунна а». – «Делахь тIаьххьара сахьт тIекхочуш хиларан билгалонаш йийцахьа суна», – дийхира чувеъначо. «ЙоIа – лайно шен хIусамнана (и лай кхобуш ерг) йийр ю, ткъа когашIуьйра, берзина эмкалийн Iаьржа Iуй цIенош деш къийсалур бу вовшашца», – жоп делира Пайхамара. И стаг дIавахара, Пайхамар вехха Iийра ойланаш еш. Цул тIаьхьа цо хаьттира: «Iумар, хиирий хьуна и хаттарш динарг мила вара?». Ас жоп делира: «Иза цхьана АллахIна а, Цо ваийтинчунна а хаьа». Пайхамара элира: «Джабраил-малик ма деънера шу долчу, шу шайн динна Iамо».\nАдам синцIеналлехь, оьздангаллехь кхетош-кхиоран коьрта «гIирсаш» Делан парзаш а, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а ду. Парзех (шахIадат далийначул тIаьхьа) уггаре а хьалхарниг ламаз ду. ХIора дийнахь-бусий Далла дуьхьал хIуттуш, ламаз даро юх-юха а дагадоуьйту стагана АллахI цхьаъ хилар, Цо тIедехкина декхарш кхочуш ца дахь, шега хьоьжуш Iазап хилар, цундела Делера шех къинхетам бар лоху цо шен ламаза тIехь дечу доIанашца, шен ойла а, са а цIандо.\nЛекха волчу АллахIа аьлла: «Бакъ а долуш, кхиаме кхочу ийманехь берш, нагахь цара шайн ойла ламазашкахь цIанъяхь» («Аль-Муъминун», 1). Мухьаммад-пайхамар – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – шена дуьхьал веъча, Дала билгалдина ду хIора ийман диллинчу стага дийнахь-бусий пхи ламаз дан дезар.\nЭлчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Джабраил-малико муха дан деза хьехна а ду ламаз. Иза Лекха волчу Делан а, Цуьнан лайн а вовшашна юккъера къамел а ду. Ламаз дарца стага шех АллахIа бечу къинхетаман хама бо, дерриге а Цуьнгара хиларх тешаш, шегарчу хьолана реза хиларца, Далла хастам а бо. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз де. Бакъ а долуш, ламазо ларво муьлххачу а вуочух а, къинойх а» («Аль-Анкабут», 45). Делан Элчано – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Кхиэл ечу дийнахь Делан лиэга уггар хьалха ламазах барт хоттур бу. Нагахь иза дан ма-деззара дина хилахь, цуьнан ерриге Iамалш кхочушхилла. Нагахь ламаз дан ма-деззара дина ца хиллехь, кхийолу Iамалш а дика хир яц».\nАдам оьздангаллин, синцIеналлин лакхене дуьгу шолгIа парз марха ду. Мархано а, ламазо санна, цIанйо стеган ойла. Рамазан баттахь хIора дийнахь хIума ца юуш, мала ца молуш, мотт вуочу дашах, куьг-ког вуочу гIуллакхах, бIаьрг къилахь долу хIума гарах, лерг и тайпаниг хазарх лардеш, марха кхабаро алсамдоккху бусалба стеган Делах кхерар, муьтIахьалла, собар, мискачу нахах къахетар, низам дезар…\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Рамазан баттахь дог тешарца а, синтем хиларца а марха кхаьбнарг къинойх цIанлур ву». Цо иштта а аьлла: «Марха – иза жоьжагIатин цIарна дуьхьало ю».\nБусалба стаг кхетош-кхиоран кхоалгIа «гIирс» бу закат. Иза а, ламаззий, мархий санна, Дала тIедиллина парз ду. Лекха волчу АллахIа аьлла: «Ламаз а де, закат а луо»\n(«Аль-Бакъара», 110). Закат даларца бусалба стага шен са цIандо къинойх, бIаьрмецигаллех… Цуьнца цхьаьна цо гIо до мискачу нахана, шен хьал-бахам, даьхни цIан а до, зенах-зуламах лар а до, Дала бохург деш муьтIахь хиларца, Цунна хастам барца, Цо кхоьллинчу адамашна дика болх барца. «Закат» бохучу дешан Iаьрбийн маттахь масех маьIна ду: «кхиар», «алсамдалар», «зазадаккхар», «цIеналла». Хала воллучу шен бусалба вешина шен бахамах Дала шена тIедиллина дакъа дIадаларца стага Далла дукхадезна, оьзда гIуллакх кхочушдо, шен бахам а, са а цIандо.\nСтаг ийманехь, лаккхарчу синъоьздангаллехь чIагIваларна гIо деш доьалгIа парз ХьаьжицIа вахар ду. Цига вахаро, ИбрахIим-пайхамаро – Делера салам хуьлда цунна – доьттина ХьаьжицIа, вайн Элча – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – лелла меттигаш, и дIавоьллина ровзат гаро, дуьненан массо а маьIIера цига даьхкинчу бусалба адамаша цхьатерра Iамал яро боккха беркате тIеIаткъам бо хьадж дан ваханчун синкхетамна. Цигахь цуьнан аьтту бу Мухьаммад-пайхамаран – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – уммат мел доккха ду хаа, кхечу къаьмнех болчу шен бусалба вежаршца гергарлонаш таса, церан вошалла хаалуш Далла Iамал ян…\nДелан Элчас – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – аьлла: «Хьаьж динчул тIаьхьа гIийбат ца деш, къинош ца летош вехарг, нанас винчу дийнахь санна, къинойх дIакъаьстина, цIена хир ву».\nДала тIедехкина парзаш а, Делан Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – суннаташ а нийса кхочушдан нахана Iамош, марздеш, царна бусалба дин кIорга довзуьйтуш, исламан серло кхидIа а яржош, кхетаме болх бина Нохчийчохь баьхначу эвлаяаша. Эвлаяаш адамашна юккъехь бехаш хиларан билгало ю Дала шен Къуръан чохь уьш хьахабар: «…Боккъал а Делан гергарчу нахана (эвлаяашна) кхерам хир бац, уьш гIайгIане а хир бац. Уьш дилла ма-деззара ийман диллинарш а (Делах тешнарш), кхера ма-беззара Делах кхоьрурш а бу» («Юнус», 62).\nИсламан серло яржорна, нехан ийман чIагIдарна тIехьажийна эвлаяийн къинхьегам Делан дашца нийса богIуш хилла: «Шух цхьа тоба хуьлда дикане кхойкхуш, диканиг де аьлла омра деш, вуониг ма де аьлла нехIи деш. Уьш декъала хилла нах а бу». («Ала-Iимран», 204). Ткъа эвлаяаша шайн мурдашна парзаш а, суннаташ а кхочушдинчул тIаьхьа а Дела дагалацар, Дела хьахор,\nЦунна хастам бар тIедуьллуш хилла. Иштта кхоллалуш хилла вирд. Иза бусалба стаг Iамалъяр совдаккхарца АллахIна а, СубхьаналлахIи таIала, Мухьаммад-пайхамарна а, IалайхIи салам, герга гIертаран некъ бу. Масала, Кунта-Хьаьжас шен мурдашна тIедехкина хилла иштта декхарш – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар.\nХьалхара вирд иштта ду: Кхузза шахIадат а далош, пхийтта «АстагIфируллахI» олуш, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – пхиъ «Салават» дуьллуш, Далла Iамал яр, мел балар. ШолгIа вирд бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» олуш Дела хьахор а, мел балар а ду.\nХошкалдерчу Юсуп-Хьаьжас шена тIаьхьа базабеллачу мурдашна иштта декхарш тIедехкина – хIора ламаза тIехь ши вирд даккхар. Хьалхарниг: пхийттазза «АстагIфируллахI» алар, кхузза «Къулхьа» а, цкъа «Фатихьат» а дешар а, цунах мел балар а. ШолгIа вирд: пхийттазза «АстагIфируллахI» а, бIозза «ЛаилахIа иллАллахI» а алар, пхийттазза Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – «Салават» диллар, цунах мел балар. Цул сов, хIора Iуьйра ламаза тIехь эзарзза «АллахI» олуш зикар дар а. Иштта Дела хьахор догIуш ду Делан дешнашца: «ХIай има диллина нах, Дела хьахаве аш, мел дукха хьахийча а, хьахавеш» («Аль-ЖумуIат», 9).\nНохчийчохь баьхначу эвлаяаша даржош ши тIерекъат хилла – Накъашбанди тIерекъат а, Къадари тIерекъат а. Накъашбанди тIерекъат («некъ») юкъадаьккхинарг лоруш ву Хаваж-Баудди Накъашбанди (вина 1314 ш., кхелхина 1389 ш.). Амма и тIерекъат, цуьнан цIарах делахь а, Iеламнаха иза юкъадалар дузу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – асхьабаца Абубакар-Сиддикъца – Дела реза хуьлда цунна. Цунна тIера таханлерчу дийне схьайогIу Накъашбанди тIерекъат даржийначу эвлаяийн силсил ялайо цхьаболчу Iеламнаха шайн Iилманан белхашкахь (масала, ДегIастанарчу устазан Джамал-Эддинан «Адибуль-Марзил» цIе йолчу жайни тIехь).\nНакъашбанди тIерекъат Нохчийчохь дIакхайкхош, вайнахаца йолчу Iесачу амалшна дуьхьал гIеттина, халкъ нисдеш дуьххьара юкъаваьлларг ву Алдара Ушурма. Бакъду, шена тIаьхьа и гIуллакх дIакхехьа векалш бита а, цаьрга шегара тIерекъатан зIе («дакъа») дIаяла а, шена тIаьхьа базабеллачу нахана вирд тIедилла а аьтту ца хилла цуьнан. Къилбаседа Кавказехь XIX бIешеран юьххьехь Накъашбанди тIерекъат дендина, шуьйра дIакхехьнарг ДегIастанара ши Iеламстаг Мухьаммад аль-ЯрагIи а, Джамалэддин аль-Казикумухи а ву.\nНакъашбанди тIерекъатан хьехамаш беш, шен вирд кхоьллинчу Хошкалдерчу Байбетар-Хьаьжина халкъан устаз хила аьлла тIедиллар динарг ву Маккин имам хилла волу эвлаяъ Жамалулайла. Байбетар-Хьаьжица доьзна кхин цхьа беркате гIуллакх а хилла: Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу Жамалулайле дехар дина хилла цо, хьайн кIентех кхоъ Нохчийчу ваха-Iиэн ваийтахьара аьлла. Цо и дехар а делла, Нохчийчу веара Сайд-Салахь, Сайд-Iалви, Сайд-Ахьмад. И бахьанехь вайн махкахь дин довзар, Iамор, цуьнца болу лерам, ийман алсамделира. Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах болчу наха даккхий, беркате гIуллакхаш дира нохчашна юккъера девнаш, чIираш, хьаьгIнаш дIайохуш, бусалба нехан вовшашца болу лерамаш чIагIбеш, ислам-дино ма-хьоьхху Iер-дахаран кеп нохчашна юккъехь чIагIъеш.\nХIетахь вайна юкъа веъначу Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – тIаьхьенах волчу кхаа вешех бевлла нах тахана а беха вайна юкъахь. Шайн дайша санна, маслаIатан, ийман чIагIдаран беркате болх беш бу уьш тахана а вайн махкахь. Дела реза хуьлда царна. Байбетар-Хьаьжас шен кIанте Юсуп-Хьаьже делла ша юкъадаьккхина вирд дIакхехьар. Цо иза кхочуш а дира, советан Iедал тIе а деъна, ша Туркойн махка дIакхалххалц.\nКъадари тIерекъат Нохчийчохь, ткъа иштта ерриге а Къилбаседа Кавказехь а дуьххьара юкъадаьккхинарг Иласхан-Юьртара Кишин воI Кунта-Хьаьжа ву. Цо вайнахана юккъехь ийман чIагIдаран, бусалба дин даржоран беркате болх бо XIX бIешеран шовзткъалгIа шераш чекхдовлуш (Кавказан тIом йисте бала гергабахча) дIаволалой, ша оьрсийн паччахьан Iедало лаьцна дIавиггалц (1864 ш. январан 3 де). Цул тIаьхьа цуьнан вирд кхидIа а даржош дIадаьхьира Бамматтири-Хьаьжас, Мани-шайха, БатIал-Хьаьжас, Чиммирзас, ткъа XX бIешеран 50-чу шерашкахь Казахстанехь бехачу нохчашна юккъехь кхоллало Висхьаьжин вирд а. Царах цхьаболчара керла хIумнаш юкъадоху чIогIа дечу зикарна: Бамматтири-Хьаьжин (Iовдин) вирдехь болчара кортош лестош, шовкъ еъначу нахана гонаха а хIуьттий до зикар, «ЛаилахIа иллАллахI» бохуш; Чиммирзин вирдехь болчара жиргIанах пайда а оьцуш до зикар; Висхьаьжин мурдаша Iадхьокху пондар тIаьхьа а балош олу шайн назманаш…\nНохчийчохь Накъашбанди а, Къадари а тIерекъаташ даржарх а, и кхочушдинчу вайн устазех а лаьцна Iилманан белхаш язбеш къаьсттина дукха а, беркате а къахьегнаIилманчаш Яндаров Андарбека а, Акаев ВахIида а. И хаттар доккха а, кхитIе Iилманан белхаш бан безаш а ду. Цундела оцу хьокъехь долу къамел доцца дIадерзоран Iалашонца, къастор вай Нохчийчохь баьхначу устазийн кхетош-кхиоран, исламан серло яржоран белхан коьрта билгалонаш.\nУггар хьалха билгалдаккха деза Нохчийчохь баьхначу устазийн дерриге а дахар кхечу нахана масал хилла хилар. Дуьненан хIуманах Iехабалар доцуш, шайн догIмийн лаамийн гуо гатбина, боккху ког, туху куьг, олу дош, доьIу са Дала бохучуьнца нисдина бехаш нах хилла уьш… Цундела хилла царна тIаьхьа хIиттина мурдаш, цаьрца тобанаш а деш, царах шайна оьздангаллин хехой а беш.\nУстазех цхьамма, шен чуо тIе жима гIайба а буьллий, дIачIагIъеш хилла шен гIодаюкъ. Кураллех, сонталлех зирх боцуш нах хиллачух тера ду уьш. Иштта, оцу Докке цхьана стага кехат даийтина хилла боху, «хьо пхьагал а, котам а ю» аьлла. Доккас цунна дуьхьал жоп дахьийтина боху: «Пхьагалх а, котамах а адамашна жижиг хуьлу, цул сов, котамо хIоаш а до. И шиъ адамашна пайде а ю. Ткъа соьгара хуьлуш цхьа а пайда бац, цундела со цаьрца вустуш, сан сий лакха ма даккха». И жоп дIакхаьчча, Докке кехат яздина стаг, дохко а ваьлла, велха а воьлхуш, шайхана тIе а веъна, и шена къинтIера а ваьккхина, дIавахна.\nКунта-Хьаьжас тхо Iамийна…\nВайн халкъан хьехамчаш-устазаш, шеко йоцуш, Дала ша-тайпа говзаллаш а, ницкъаш а белла нах хилла. Уьш тIаьхьакхуьуш хилла къайлах цхьамма дийцинчунна, церан аьтту болуш хилла цомгашчунна гIоли ян, нехан ойланаш еша… Оццу Солса-Хьаьжин вирдехь волчу Хьалха-МартантIерчу Бахаев Балас I998 шеран бIаьста тхуна дийцира шен дас шена дийцинарг: «Цхьана довхачу дийнахь марс хьокхуш (ялта хьокхуш) дара шаьш, Солса-Хьаьжин мурдаш. Мархин бутт бара иза. Дукха гIелделла, хьагделла, дохделла, садаIа хийисте дахара шаьш, хица догIмаш шелдан. Шаьш хи чохь шеллуш долуш, говрахь генахьуо гучувелира Солса-Хьаьжа. «Чора, – аьлла, кхайкхира иза шайх цхьаьнга, – тIаьхьадисирий хи, тIаьхьадисирий?!» – «Дисира», – элира бохура Чорас, вела а велла. «Массо ма хьагвелла, Чора, сатоха ма деза», – бехк баьккхира Солса-Хьаьжас. И дIавахча, Чорас дийцинера шен накъосташка, ша хи буха а воьдуш, цу бухахь воллушехь хи мелла хилар. Иза хиъна хиллера Солса-Хьаьжина, кхаьрца а воццушехь». И тайпа а, цул тамашийна а хIумнаш дуьйцу массо а устазех лаьцна церан мурдаша. Хетарехь, уьш цхьа бух боцуш а дац.\nХалкъ нийсачу новкъа нисдарал сов, иза бохамех лардар а дара устазаша шайн лаамехь шаьш тIелаьцна декхар. Иза кхочушдеш, уьш кийча хилла муьлхха а халонаш лан. Иштта, 30-чу шерашкахь НКВД-н эскарша, Солса-Хьаьжий, Билу-Хьаьжий схьалуо, ца лахь, шаьш юрт йохор ю аьлла, юьртана гуо биллича, шаьш бахьанехь тIом а байтина, адамаш ца дайийта а, юьртана зиэн ца дайта а, и ши эвлаяъ шайн лаамехь Iедална каравахнера…\nШаьш бакъболу эвлаяаш хиларан билгалонаш устазаша вайна тIаьхьа а йитина. Масала, бакъволчу эвлаяан бен аьтту бер бац дийнна халкъ бусалба дине дало – Делан гIоьнца Кунта-Хьаьжин ницкъ кхаьчна гIалгIашна юкъахь ислам даржо; бакъволчу эвлаяан бен ницкъ кхочур бац, Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжин санна, собар хила; бакъболу эвлаяаш шаьш ца хилча, вайнехан устазийн аьтту хир бацара шайл тIаьхьа баккхий Iеламнах бита, бусалба нехан ваIданаш, жамIаташ дита… Цундела цхьана а бусалба стеган бакъо яц цара Делан дуьхьа хьегна къа шеконе хIотто.\nШаьш кIорггера Iилма долуш Iеламнах хиларе терра, оцу эвлаяийн гIуллакхаш а, хьехамаш а Делан дашца – Къуръанций, Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – Сунниций нийса догIуш а, церан буха тIехь а хилла. Нагахь хан яларца, уьш вайна юккъера дIабевллачул тIаьхьа, царах лаьцна шарIаца ца догIу хIумнаш дуьйцуш меттиг нислахь, иза цаьргара доцуш, наха шаьш кхоьллина ду, уьш дийцар доккха къа а ду.\nЦунна тоьшалла деш ду исторехь хилла бакъдерг. ТкъоалгIачу бIешеран юьххьехь (герггарчу хьесапехь – 1913 шарахь) Туркойн махкара ГIалгIайчу а, цигара схьа Нохчийчу а еъна Кунта-Хьаьжин йоI Эсет. Вайн дуккха а ярташкахула чекхъяьлла иза, гIенах шена дуьхьал веъначу шен дас шена тIедиллинарг дуьйцуш. Лаха-Варандахь, дуккха а гулбелла Кунта-Хьаьжин мурдаш а болуш, оцу юьртан къеда волчу Iеламстаге Iабдул-Керим-Хьаьже цо дина къамел хезаш лаьттинчу Лакха-Варандарчу Мазин Амхьада дийцина шена аьлла, оццу юьртарчу 90 шо гергга зама йолчу дешначу стага Исрапилан Iабдул-КъахIира (и ша Кунта-Хьаьжин вирдехь а ву) дийцира хIокху жайнин авторе I997 шеран аьхка (И къамел видеокассети тIе дIаяздина а ду.): «Ша Нохчийчу яр бахьана ду, шен дас Кунта-Хьаьжас, кхузза гIенах шена дуьхьал а веъна: «Нохчийчу гIуо, шен мурдашка дIаала: «ШарIо бохург ша боху шуна, шарIо цабохург шегара дац шуна. Ша бохура бохуш, шарIо ца магийнарг лелош бу шен цхьаболу мурдаш… Нагахь цара и ца дитахь, ша цаьргара вирд схьаийци, ша церан устаз а вац… Цара мах белла эцна суьлхьанаш схьадаха-м йиш яц шен», – аьлла, къамел дира боху Эсета.\nЦул тIаьхьа къамел динчу Iабдул-Керим-Хьаьжас элира бохура: «Варандой, хезаш дуй шу хIокху шайн устазан (Iабдул-Керим-Хьаьжа ша МартантIерчу Солса-Хьаьжица тоба дина хилла) йоIа дуьйцург… Аш дукха халахетарш дина суна, шарIо ца магийнарш ма леладе аьлча, тхан устазо тIедехкина тхуна уьш бохуш… ХIинццалц схьа хиллачунна со къинтIера ваьлла шуна, кхидIа уьш ма леладойла аш».\n1. Кунта-Хьаьжин хьехамаш шарIо билгалдаьхначу дозанашкахь хилар; ша бакъ эвлаяъ хиларе терра, иза шен мурдашка уьш лардаре кхайкхар;\n2. мурдаша и шарIан дозанаш хедош меттигаш нисъелла хилар, ца хиллехьара устазан йоIа Эсета иштта чулацам болуш къамел дийр а дацара;\n3. муьлхха а шарIаца ца догIу керла юкъадаьккхина хIума эвлаяашкара хила йиш цахилар; нагахь и саннарг нислахь а, иза церан мурдаш бу шаьш бохучу наха юкъадаьккхина ду; и бахьанехь устазаша а, бакъболчу эвлаяаша а Нохчийчохь лелийнарг, бидIат ду аьлла, дIататта гIертар нийса цахилар.\nЭвлаяаша нохчийн къома юккъехь лелийнарг тIехьажийна хилла нехан ийман (Делах тешар) чIагIдарна, цара ен Iамалш алсамъяхарна. Оцу Iалашоне уьш кхочушхилла адамашна ницкъ бар доцуш, хьекъалечу хьехамашца, хазчу дашца бакъ динан марзо а, серло а царна гучу а йоккхуш. Ницкъаца тIедожош долу хIума и «тIеэцначо» даггара лелон йиш яц. Даггара доцу хIума лелор шалхалла (мунафикъалла) ю уггаре а даккхийчарах къа.\nНохчийчохь баьхначу устазаша тайп-тайпана жайнаш арахоьцуш хилла Iаьрбийн, нохчийн меттанашкахь. Къаьсттина доккха маьIна долуш хилла, Iаьрбийн йозанан буха тIехь нохчийн абат а кхоьллина, вайн маттахь Iеламнаха яздина жайнаш. Уьш дукха хьолахь исламан динан баххаш, бIогIамаш адамашна довзуьйтуш ду, нахана кхетачу агIор, хаза нохчийн матте гочдина а ду. Царах ду вайнаха кхо жайна олург («Мухтасар», «Ибн Адам», «МаIарфатал ислам»). Гуш ду устазаша бинчу цу тайпанчу йозанан белхаша нохчийн меттан анайисташ шоръеш хилла хилар, цара кхиош хилла вайн маттахь динан терминологи а… Цара иштта кхиамца дIадехьна халкъан юкъара йозанан мотт кхолларан гIуллакх а.\nИ назманаш кхоллар а, уьш адамаш гулделлачохь (тезетахь, сагIа доккхучохь, мовладехь…) алар а нах бусалба динна тIеберзоран, уьш дуьненан гIовгIано къарбина белахь, царна Дела дагавоуьйтуш, самабахаран Iалашонца хилла.\nХIокху назманехь а гуш ду нохчийн Iеламнаха Малхбален къаьмнийн динан поэзин лехамаш караберзийна хилар, кхузахь цхьа а гIалат ца долуьйтуш, ларбо стих кхолларан барам, мукъам (ритм), рифма (могIанийн чаккхенашкахь цхьатера дешнаш далор)…\nВай хьалха билгала ма даккхара, и тайпа динан поэзин а (назманаш), динан философин а (жайнаш) произведенеш а язъеш, Нохчийчохь бехачу устазаша вовшахтухуш хилла къоман юкъара (литературни) мотт. Цуьнан бух аренгахь бехачу нохчийн меттан кеп (диалект) хилла, хIунда аьлча, иза массарна а – ламарошна а, нохчмахкахошна а, гIалгIашна а – кхеташ а, бийца атта а хиларна.\nУстазаш, эвлаяаш вайнахана юкъахь бехачу заманахь (бIе шо гергга хан ю иза: XIX бIешеран 40-чу шерашкара дуьйна XX бIешеран 40-чу шерашка кхаччалц) Нохчийчохь кхоллаелира адамийн юкъаметтигийн керла кеп – бусалба нехан марзонаша, гергарлонаша, церан жамIаташа, ваIданаша кхоьллина кеп. Оцу заманахь гIиллакх хилла дIахIоьттира, билгалъяьхначу буьйсанашкахь цхьанхьа чу а гуллуш (Накъашбанди тIерекъатехь берш – пIерасканан буса, Къадари тIерекъатехь берш – оршотан, еарин буьйсанашкахь), цхьаьний Далла Iамал еш, жамIатца ламазаш деш, Элчанна – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – салаваташ дохкуш, мовладаш йоьшуш, зикарш деш, Къуръана тIера сураш доьшуш… зихIарташ дIакхехьар. И зихIарташ, Нохчийчуьра маьждигаш дихкича а, массо а бакъо дIаяьккхина къам махках даьккхича а, ца дитира нохчаша. Цундела вайнахана юккъера дIа ца елира бусалба динца йолу марзо, эвлаяаша юкъаяьхна Далла Iамал яр совдаккхаран кепаш – вирдаш, церан Iилманца йолу зIе. Оцу заманахь устазаша юкъа ма даккхара дисина, таханлерчу дийне схьадеъна тезет лелоран, сагIа даккхаран гIиллакхаш.\nУстазаш бехачу заманахь, шайн вирдаш кхоьллина эвлаяаш хилла ца Iаш (уьш верриге а I5 гергга стаг ву), хIора эвлахь а хилла наха лоруш, кIорггера Iилма долуш, нахана нийса некъ хьоьхуш Iеламнах. Иштта нохчашна юкъахь кхоллалуш дара лерамечу нехан чкъор, уьш бахьанехь вайнахана юккъехь хуьлу зуламаш дукха гена ца довлуш дIадоьрзура, дийнера де мел дели дин чIагIлора, нахана юккъера марзонаш алсамйовлура.\nОлхазар-КIотарарчу къаночо Сулайман Мутуша (Кунта-Хьаьжин вирдехь волчу) дийцира, ша волчу Девкар-Эвлара веъначу шен цхьана мурде Кунта-Хьаьжас иштта къамел дина хиллера аьлла: «ХIинца цIа гIуо, шун эвлахь цхьа эвлаяъ, цхьа Дала дика дина стаг ву хьуна, цуьнца тоба а де, иза хьайн устаз а лаца». «Иза мила ву, шена ма ца вевза иза?» аьлла мурдо. «Хьо цIа вахча, шайн юьртахойн керташка бIаьрг тоха ахь, цуьнан кертарчу цхьана стоьмийн дитташа заза даьккхина хир ду хьуна» (хетарехь, бIаьстенан юьхь хиллачух тера ду хIетахь), жоп делла Хьаьжас. ЦIа веъна, шайн юьртахула волавелла лелачу оцу стагана Доккин кертарчу стоьмийн дитташа заза даьккхина гина. ТIаккха, Кунта-Хьаьжас шена тIе ма-диллара, Докка шен устаз а лаьцна цо.Кунта-Хьаьжас шен жайни тIехь (1914 шарахь Темир-Хан-Шурахь арахецна «Таржамат ва макалати Кунта-шейх») билгалдохучу шен мурдашна тIедохкучу коьртачу декхарех цхьаъ ду, «шен устаз санна, кхин муьлхха а устаз ларар».Гуш ма-хиллара, устазаша иштта вовшийн сий-ларам беш хиларо, дерриге а халкъана юкъахь а бусалба нехан марзонаш алсамйовларна аьтту беш хилла. И тайпа хьал Элчанан – Делера салам-маршалла хуьлда цунна – хьадисан лехамашна жоп луш ду: «Шух цхьа а ялсамани гIур ма вац, аш дилла ма-деззара има ца диллахь. Шу дилла ма-деззара има диллина ма дац, шу вовшийн дезаш ца хилахь».\nИ дерриге хьесапе эцча, вайн махкахь эвлаяаш баьхна зама билгалъяккха йиш ю «нохчийн синкультурин дашо бIешо» аьлла. Оцу бIешарахь дуккха а зенаш а хилла, тIемаш а, цIерадовлар а (цхьаболу нохчий Туркойн махка дIакхалхар), хийрачу Iедалан харцонаш а гина нохчашна. Амма цуьнга хьаьжна доцуш, оцу шерашкахь динан, оьздангаллин лакхалле боьдучу новкъахь, сецна доцуш, хьалхахьа дIаихира вайн къам, цундела вайн таро а ю и зама иштта билгалъяккха…\nКультура и языкознание Публицистика\t2017-06-06\nМетки: Культура и языкознание Публицистика\nНазад: Лидия Довлеткиреева. Концепт-стереотип как способ фиксации в языке национального характера\nВперед: Николай Галибузов. Люблю действительную жизнь


Работа с Муладхара чакрой | Благо Дарю\nОпубликовано 18.09.2017 14.03.2018 Автор: yarovyi\nО Муладхаре чакре\nМуладхара (санскр. मूलाधार, mūlādhāra IAST: mūla IAST — «корень», «основа»; adhāra IAST — «фундамент», «базис», «опора». Чакра, расположенная в области промежности рядом с половыми органами («Двумя пальцами выше ануса, двумя пальцами ниже лингама (пениса), на четыре пальца в ширину»).\nРубрикиМантры, Медитация, Эзотерика Метки6, 736\nПредыдущая запись:Назад АЛЬБИТ — ПРОВОДНИК ЭНЕРГИИ ЛУНЫ И СОЛНЦА\nСледующая записьДалее Воспоминание чуда Архистратига Михаила


Маса ТIемало Ву Къилбаседан Кавказехь ХIинца А Лелаш ?\nСтигалкъекъа-бутт 26, 2010\nНохчийчоь -- Бакъонийн Органийн декъашхой бу нохчийн тIемалойн лидеран Мутиев Мусан декъана гонаха гулбелла, Соьлж-гIала, 09Гез2007\nНохчийчохь а, ГIалгIайчохь а, Дагестанехь а карарчу хенахь лелаш пхи бIе гергга – ткъе пхиъ – ткъе бархI шераш долу тIемалой бен бац аьлла хаам бина, Оьрсийчохь чоьхьарчу эскаршна коьртехь лаьтташ волчу инарло Рогожкин Николайс. Амма и терахь шеконца тIеоьцуш бу оцу регионера хьал дика девзаш болу говзанчаш. Царах цхьаберш къамеле а баьхна, маса тIемало ву Къилбаседан Кавказехь хIинца а лелаш къасто гIоьртира Маршо радио.\nКъилбаседан Кавказехь хIинца болчу тIемалойн терахь боккъалла а къасто хIуттуш кIезга говзанчаш бу карарчу хенахь. Цигара хьал дукха хенахь дуьйна шен тидамехь латтош йолчу Оьрсичуьра журналиста Латынина Юлияс ишгта дуьйцу Нохчийчохь болчу тIемалойх лаьцна.\nЛатынина: Цхьа а шеко яц, Кадыровгахь тIемалойх лаьцна ФСБ-ехь а, кхечу органашкахь а йолчул а дукха информаци хиларх. ТIемалой боккъалла а мел бу ала хала ду ши бахьана\nМехала дерг ду, меттигерчу бахархоша царна деш долу гIо-накъосталла. И гIо деш дацахь, тIемалочух диверсант хуьлу. Амма бахархоша гIо деш хилча, оцу тIемалойн ротах дивизи хуьлуш ю.\nдолуш. Хьалхарниг ду, мила лара веза тIемало, бохург. Стаг, шен чохь а Iаш, тIемалойх дог лозуш велахь я царна яахIума оьцуш велахь, иза тIемало ву я вац? Цхьацкъа, иза къастош ца хуьлу ша оцу стага а. Шайн-шайн бахьанаш хуьлу цигахь дукха хьолахь. Эххаре а, уггар коьртаниг ду, тIемалой мел бу бохург, мехалла ца хилар. Мехала дерг ду, меттигерчу бахархоша царна деш долу гIо-накъосталла. И гIо деш дацахь, тIемалочух диверсант хуьлу. Шена баа нахера етт дIабаккха дезаш хуьлу иза тIаккха. Ткъа и гIо хилча, цунах партизан хуьлу. ТIаккха цуьнан ницкъ иттазза сов а болу. ТIемалой Нохчийчохь цкъа а хуьлуш бацара кхин сов дукха. Амма бахархоша гIо деш хилча, оцу тIемалойн ротах дивизи хуьлуш ю. Ас хIинца йолчу Нохчийчохь тIемалой кхин дукха бу эр дацара. Уьш массех бIе стаг ву аьлла хеташ ю со. Царгахь вуно вон хьал а ду. Нохчийчохь царах дог лозуш болу нах, царна гIо дан кхоьруш бу, шайна боккъалла а, мотт тухур болун дера.\nМаршо радио: Дагестанехь дерг а боккъалла а хууш дац, аьлла кхин дIа а дийцира Латынина Юлияс.\nЛатынина: Цигахь уьш кхин дукха бу, аьлла, ца хета суна. Дагестан хIинца а тIамах чекхъяьлла яц. Амма, цигахь тIемалошна гIо-накъосталла деш ду, цара мелла а, Iуналла деш йолчу ярташкахь. Масала, Гимрехь а, Губденехь а. Ткъа милцой цига, цига чугIорта а ца баьхьа.\nМаршо радио: Кхарачой-Чергазийн махкара хьал иштта туьду журналисто:\nЛатынина: Суна хетарехь, Кхарачой -Чергазийн махкара хьал вуно вон ду. ТIемалой я герз карахь лелаш верг маса ву аьлла а доцуш, буьззина вахьабхой мел бу бохучуьнца доьзна ду иза. Кхечу дешнашца аьлча, Оьрсийчоь Кавказехь хила оьшуш а яц, иза цигахь ца хилийта муьлхха а оьрси я муьлхха а Делах тешаш воцу стаг вен а мегар ду боху нах цигахь хиларца. Иза ю-кх вуно хала ситуаци.\nМаршо радио: Къилбаседан Кавказерчу тIемалойн терахь цара шаьш а хьулдина ду, и къайле вовшах а ларъйеш ю цара бохуш дийцира Маршо-радиога Джеймстаун Фондаца воьзна а волуш, карарчу хенахь Европехь вехаш волчу Вачагаев Майрбека.\nЦхьаъ схьалаьцча, каравахча, дийнна и шайн тоба дIа ца ялийта цара и, конспираци эр ду вай, къайлаха и шайн хIума леладархьамма, шайна юкъахь йина структура ю иза.\nВачагаев: Шайн болх цара шаьш дIакхоьхьуш бу. Царах цхьаллиг цхьаннен ца хаьа шайн пхи стаг бен. Оцу пхеа стаган шайца волу пхиъ бен ца вевза. Цара иза хIунда дина хьуна аьлчи, тахана цхьаъ схьалаьцча, каравахча, дийнна и шайн тоба дIа ца ялийта цара и, конспираци эр ду вай, къайлаха и шайн хIума леладархьамма, шайна юкъахь йина структура ю иза, шайн низамехь цара лелош. Цундела вайна тахана гойтуш ду хIора дийнахь цара деш дерг а, лелош дерг а. Суна хетарехь, кхин дIа а алсам дер ду иза. ХIокхул тIаьхьа Iедалца верг а, Iедална уллехь верг а цхьатерра лору шаьш аьлла, цара беш болх бу.\nМаршо радио: Къилбаседан Кавказехь хIинца болчу тIемалойх лаьцна хууш дерг – иштта дуьйцу говзанчаш. Амма, цхьа терахь ца даладахь а, и тIемалой Оьрсичоьнан оцу регионехь кхин дIа а дуьхьало ян тоьуш буйла – иза оцу тIемалоша шаьш хIора дийнахь, аьлла, гойтуш ду, бохуш, дуьйцу бозуш боцчу тергамхоша.\nМаса тIемало ву Нохчийчура лаьмнашкахь


ГӀуа (Сомма) — Википеди\n▼5693 стаг (2019 шеран 1 январь)\nГӀуа (фр. Roye (Somme)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.\nДозанашца йу ГгӀуьни, БевгӀень, КагӀгӀепуьи, ГуаянкугӀ, ЛокугӀ, ГӀуаглиз, Сен-МагӀ (Сомма), ВегӀпийегӀ, ВиллегӀ-ле-ГӀуа.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀуа_(Сомма)&oldid=7827573»


Бэбибокс: ца дезачу беран гIутакх\nЧехин Республика - Ца деза бераш чудохкуш йолу бокс, ХIлоубетин, ПрахIа. 01Ман2010\nБэбибокс – дарбан-хIусамехь леррина дIахIоттийна гIутакх-тайппа меттиг ю, бер чу дилла. Коьртачу декъана дарбан-хIусаман пенах доьхкина хуьлу и гIутакхаш. Наггахь килсанна пенах а хуьлу. Арахьара бэбибоксан неI схьа а йиллина, цу чу дуьллу бер. Цул тIаьхьа неI дIакъовлу я иза ша дIакъовлало цхьана минотехь.\nНеI дIакъовлаеллачул тIаьхьа, эха минотехь иза чоьхьара дIакъовлало. 29 секунда ю бер чудуьллучунна дохковала. Бэбибоксаш леррина йохку дика гуш йоцчу а, тIехьовсийна видеокамераш йоцчу а меттигашка. Дукха хьолахь, хIинцца бер цу чу дуьллучу нанна ша мила ю хаийта я цхьаннена гайта а ца лаьа. И ю, бэбибоксан коьрта Iалашо. Холчу хIоьттинчу зудчуьнга шен бер де а ца доьйтуш, дийна дита аьтто баккхар.\nЧехийн республикехь, масала, 2005-чу шарахь схьайиллина дуьххьарлера бэбибокс. 9 бутт баьлча уггара хьалхара бер, 5-6 де кхаьчна кIант чу виллира цунна. ХIетахь дуьйна ерриг республикехь и тайпа бэбибокс 57 йина. Таханлерчу денна царна чу 87 бер диллина.\nБэбибоксийн программин гIантда ву гIеметта хIоьттина волу ХIесс Лудвик. Цуьнца Маршо радион хиллачу къамелехь цо дийцира билггал хIокху пачхьалкхехь уьш яхкаран хIун бахьана дара а, ша и гIуллакх юьхьар хIунда лаьцнера а.\nХIесс: "Иза керла дагадеана хIума дац. Мехкийн юкъара а, исторера адамийн жигараллин бакъдерг а ду, гIийлачарна а, гIад дайначарна а гIо деш. Сан долахь ерг цуьнан цIе ю "Babybox". Сан долаллин тоьшалла а ду суна Iедалан хьукхмато делла. Бэбибокс муха хила еза аьлла, техникан агIора кхочуш йинарг ю сан ойла. Цу кепарниг ширчу Римехь а, Юккъерчу бIешерашкахь а хилла ца оьшу бераш охьадохкуш йолу меттигаш. Адамаш мел ду лелийна хIума ду иза."\nЧехин Республика - Прахlерчу Хlлоубетинехь дуьххьара бэбибокс схьайоьллучу церемонехь, 1Мар2005\nМаршо радио: Бэбибоксаш яхкале хьалха Чехин пачхьалкхехь дукха меттигаш хиларий, ца оьшу бераш нехийн гIутакхаш чохь я аренгахь Iад дуьтуш?\nХIесс: "Чехин Республикехь, юкъарчу барамехь, шарахь дIакхоьссина 5 бер карадо. Амма, Бэбибоксаш дIахIиттийначул тIаьхьа дIатесначу берийн терахь хаъал лахделла олийла дац.\nСуо со-м тешна ву и карийна долу 5 делла бер, цкъа а, цхьанненна а карор доцчу, дайъинчу дуккха а берийн цхьа жима дакъа ду бохучух."\nМаршо радио: И Бэбибоксаш дIахIитточу хенахь Iедалан хьукхматашца яккхий халонаш хилира шун. ХIун тайпа халонаш яра уьш?\nХIесс: "Iедалан хьукхматашца халонаш яцара. 2004-чу шарахь и ойла кхочушъян со араваьлча, со Iоттавелла коьрта проблема хIун яра аьлча, и бэбибоксаш хIиттон реза цхьа а ца хилла хилар яра. Коьрта мостагIа Могушаллин министралла яра. ТIаккха Социалан хьаштийн министралла яра. Кхеташ ма-хиллара, Чоьхьарчу ГIуллакхийн министралла а яра. ТIаьхьуо, кхета а кхетта, шайна хьажам хийцира цара. Хьажам аьлча а, иза хьукхматехь болх бечу стеган хьажар ду да-м.\nТахана а бу бэбибоксана дуьхьал цхьаболу нах. Амма уьш кIезиг бу. Ма-дарра аьлча, аса оцу дуьхьал болчу нахана даггара баркалла олу. ХIунда аьлча, цара журналистийн аьтто баьккхира, цу бэбибоксех лаьцна шортта дийца. Журналисташа бэбибоксех лаьцна дуьйцург б.бибоксашна пайде хуьлу. Оцу дуьхьала болчу нахана чIогIа баркалла ала лаьа суна. Ша-даьккхина аьлча, Могушаллин министраллина къаьсттина. ХIунда аьлча, церан бахьанаш беламе дара."\nМаршо радио: ХIун бахьанаш дара цара далош дерш?\nХIесс: "И бахьана, масала, дара, цу бэбибоксаш чу шайн бераш дохкур берш Чехин Республикехь бехаш болу арахьара нах бу. ТIаккха цу нехан берашна дарба лелош шортта харж ян езар ду Чехин Iедална, бохуш яра Могушаллин министралла. ТIехула тIе, ша дуьненчу даьккхина да-нана довза йолу беран бакъо йохор ду а бохура. Кхеташ ма-хиллара, берийн бакъонаша бахарехь, массо бераш цхьатера ду. Цундела, иза цхьа жимма бакъонашна дуьхьал дара. Кхеташ ма-хиллара, Могушаллин министраллин аргументаци ладаме яцара, хIунда аьлча, цо дуьйцург цхьана ц догIуш а, цхьаъ вукхунна дуьхьал а дара."\nМаршо радио: Могушаллин министралла муха довза йоллура и бераш неханиш ду я дац? Я шуна хаало бер муьлхачу къомара стага дина ду?\nХIесс: "ХIан-хIа, тхуна иза ца хаьа, тхоьга къасталур дац иза. Цхьацца долу бераш цхьайолчу билгалонашца хаа-м ло уьш арахьарчу наха дина дуйла. Амма, билггал хIокху къомаха схьадаьлла бер ду хIара ала йиш яц дера. Бакъдерг хIун ду аьлча, хIокху 8 шарахь бэбибокс чу диллинарг ша-дерриг а 87 бер ду. Уьш массо а кIай чкъор долуш дара."\nМаршо радио: Дукха хьолахь, бэбибоксашна чохь бер дуьтурш шаьш бисина наной бу. Коьртачу декъана, марехь йоцуш дина бер хуьлу иза. Беран да дуьхьал волу, кеста дуьненчу дер долу бер тIелаца а, цуьнан дола дан а. Зуда дIа а тосий, дIавоьду. ТIаккха ша цхьалха йисинчу зудчо дог даьттIачехь, дог диллинчехь, сиха а, хьекъале боцу а сацам бо. Оцу муьрехь деш ду бер дерца доьзна зулам. Амма, и бер, хеттарш ца деш, цхьанхьа дита йиш елахь, зудчо и некъ хоржу.\nДелахь а, бэбибоксана тIекхаьччи а, цу зудчунна накъосталла дан кийча бу бэбибоксаш ехкинарш. ПрахIа-гIалара ХIлоубетинехь хIоттийначу бэбибоксана тIехь йоза дара дитина, бер чу диллале, «зIене яьлла къамел дан лаахь, хIара телефон тоха», аьлла. И телефон Бэбибоксийн дендегахь ХIесс Лудвикехь ю. Хьоьца къамел а дина, цхьа а нана дохко яьлла меттиг яьллий, аьлла хаьттира цуьнга Маршо радионо.\nХIесс: "Суна ца хаьа, оцу информацино цхьа а дохко ваьккхина, бер чудуьллучара юхаваьлла хила тарло бохучух лаьцна. Соьга хаьттича, ца оьшуш охьадохкучу берийн терахь чIогIа доккха ду. Цундела аса сацам бира, гIо оьшучу нанна чохь цхьа хан яккха цIа дан. ДIабийша меттиг йоцчу нанойн шайн берашца аьтто хир бу цу цIа чохь Iен.\nХlлоубетинерчу Генцентран куьгалхо Пиха Петр (Аьр)\nЦу тIехь яздинарг сан телефонан терахь ду. Бер охьадилла еанчу нанас соьга телефон тоьхначул тIаьхьа, цунна тIе а вахана, цу ханна кечдинчу цIа чу а ялийна, цуьнца къамел дан йиш йолуш ву со. Хьалхара гIо аса айса дийр ду цунна. Сайн цIахь ПрахIа-10, В ХIайку 88 олучу меттехь дина аса и гIо-накъосталлин цIа.\nЦунах лаьцна ша-йолу информаци сан веб-агIонашна тIехь ю www.babybox.cz/ ХIинцале цигахь 2 чоь ю лийча а, яахIума кечъян а шен-шен меттиг йолуш. Бераш долуш ши нана цхьанаметта тIелаца йиш йолуш ву со. "\nМаршо радио: Муьлхачу бахьанаш ялайо нана шен бер охьадилла оцу Бэбибоксашна тIе? Стенца доьзна хуьлу уьш?\nХIесс: "Аса цхьа кIеззиг наношца бен къамел ца дина. Амма со хIинцале тIаьхьакхиънарг хIун ду аьлча, церан (нанойн) коьрта проблемаш социалан амал йолуш ю. Кхеташ ма-хиллара, цу проблемашца куьг лаьцна йогIуш ерш синIаткъаман проблемаш а ю. Ваха оьшу ахча а, чохь Iен меттиг а йоцу стаг чолхечу хьолехь ма нисло. Амма, оцу массо наношца къамелаш дан сан йиш яц. Цхьаболчарца къамелаш дина аса. Со тешна ву, церан хьолчахь хиларан юьхь, социала бахьанашца йоьзна хиларх."\nМаршо радио: Бэбибоксана тIехь кхаа маттахь яздина ду йоза - чехийн, ингалсан, оьрсийн маттахь. Хьенан сацамца билгалдаьккхина цу гIутакхаш тIера йозанаш муьлхачу маттахь хила деза бохург?\nХIесс: "Бэбибоксаца доьзна массо хIума къастош верг со ву. ХIунда аьлча, и проект эцна лелаш верг со ву. Цундела, цхьайолчу кIошташкахь аса полшхойн маттахь яздан сацам а бо - уьш Моравехь ду. ТIаккха оьрсийн маттахь йозанаш дуьту. Ма-дарра аьлча, иза сан сацамца доьзна ду."\nМаршо радио: ТIаккха хьо хуьлий цу проектан вуьззина да?\n8 ХIесс: Да-м ца хаьа суна, денда ву ала мегар ду. И ша йолу ойла ерриге а сан ю. Со сайха хестош ца боху аса. Со а, техникаш а боцурш, и проект эцна лелаш цхьа а ву ала йиш яц.\nМаршо радио: Кхин муьлхачу пачхьалкашкахь ю дIахIиттийна бэбибоксаш?\nХIесс: "И бэбибокс боху дош кхузахь Чехехь лелон юкъадаьккхина ду аса. Да-м, ингалс маттара ду иза. Амм и цIе еккъа Чехин республикехь лелош ю. Кхеченхьа а иза лелор дац олийла дац. ХIунда аьлча и дош, массарна довза атта дош ду. Чехехь дIахIиттийначарех тера йогIуш бэбибоксаш ю тайп-тайпана пачхьалкхашкахь.\nГерманехь царах бэбиклап я бэбихIендсер олу. Таханлерчу денна, сан карахь болчу хаамашца 17 Европан Бертан пачхьалкхехь ю ду бераш чудохку гIутакхаш. Словенехь, Полшехь, Венгрехь, Италехь, Австрехь, ур-атталла, Швейцарехь а ду. Цхьа моггIа пачхьалкхашкахь ду."\nМаршо радио: Чехин республикел а тIаьхьа Европера пачхьалкхашкахь бэбибоксаш хIитточу хенахь шуьгара зеделларг довза цхьа веарий?\nХIесс: "Аса эр дацара цхьа а цу ойлан да ву. Ширачу Римехь тIулгийн кедаш хилла ца оьшу бераш чу дохкуш. Ша долу Юккъера бIешерашкахь килсанийн а, кхечу хьукхматийн а неIарех доьгIна гIутакхаш хилла бераш чу дахка.\nМасала, Францера Парижехь 18-гIа бIешераш юккъе девллачу хенахь леррина доккха цIа хилла Карийначу Берийн Дарбан ЦIа олуш. Цу цIа чу шарахь гергарчу барамехь 5 эзар гергга бер охьадуьллуш хилла. Со гал ца ваьлла, 5 эзар бер дуьллуш хилла.\nИсторера документаш толлуш цу терахьана тIекхаьчнера со. Лерринчу наха хьесапдора цу берашна. Оцу берех кIезиг дакъа дийна дуьсуш хилла. Кхин цхьа бакъдерг ду, оцу берийн гIутакхашна чу шен 4 бер диллина Францера философо Жан Жак Руссос."\nМаршо радио: ХIинцца дина бераш дукха хуьлу цу бэбибоксаш чохь я жимма даккхийра бераш а нисло?\nХIесс: "Дукха хьолахь уьш хIинцца дина бераш ду. Со суо а цкъа тIенисвелла бер цу гIутакх чу дуьллуш. Со генахь вацара иза чудуьллучу хенахь. Сан карара телефон цу бэбибоксан гIутакхашца йоьзна ю. Цу чу бер дуьллучу хенахь сан телефон тIе хаам кхочу. Цуьнца цхьаьна оцу беран а, бэбибоксан интерьеран а даьккхина сурт а кхочу суна. Со цхьа чаакхарма бен гена вацара цу бэбибоксана, чу бер дуьллучу минотехь.\nБрнора дарбан-цIийнахь дара иза. ЙоI яра цу чу йиллинарг, иза йина ур-атталла цхьа сахьт а ца даьллера. ЦIийха юьзначу цхьана горгумна юкъа хьарчийна яра. ЦIонга дIадихкина. ТIейоьхна кхин хIумма а яцара. Ерзина, хIинцца йина, схьаеана йоI яра иза. И йоI карийначу лор-йишин цIараха цу йоIана Марцелка цIе тиллира оха. Цуьнан итт де кхочуш, оха иза бер лоьхучу дай-наношна гIо дечу хьукхмате дIаелира."\nМаршо радио: ПрахIа-гIалин ХIлоубетин олучу 9-чу кIоштахь цхьа шира цIенош ду, Чехийн маттахь «замечек» олу царах. ГIалина нацкъаро хиларал совнаха, тийначу, адам кIезиг лелачу меттехь ю «Генцентр» олу, зударийн клиника. Цу Генцентран куьйгалхо ву доктор Пиха Петр. Iедалш дуьхьал доллушехь, шен клиникехь хьалхара бэбибокс а йиллийтина, цуьнан юьххьехь лаьттина волу Пиха. Маршо радиоца шен хиллачу къамелехь цо дийцира цунах лаьцна.\nПетр Пиха: "Бэбибоксан да, денда пан ХIесс ву. 2004-чу шарахь суна тIевеанера иза, хIокху республикехь Аполинаржан урамехь дуьххьара бэбибокс дIахIоторах гIуллакх ца хилча. Могушаллин министралло цунна бакъо ца еллера хIетахь цу клиникехь бэбибокс дIахIоттон. Дукха хенахь дуьйна тхойшиъ доттагIалла лелийна ву. Цундела, аса цунна гIо лецира, со цу ойланна чIогIа реза хилла хиларе терра.\nМинистралло гIо ца дира я хIинца а ца до (бэбибоксашца). ПрахIа-гIалин хIара ХIлоубетин кIошт жуьгтийн урхаллин кIел ю, церан пурбанца ХIлоубетинан замечек олучу хIокху гIишло чохь Чехин республикехь дуьххьарлера бэбибокс хIоттийра."\nМаршо радио: Бэбибоксашна чохь хIаваъ а, йовхо а латтош система ю. Цунах тесна сигнал а ю. Бер чу ма-диллина, хаам беш йолу. Уьш дIахIиттош аша масаллина схьаэцнарг муьлха кеп ю? Я шаьш кхоьллира аша иза?\nПетр Пиха: (Бэбибоксан) техникан агIо цхьана фирманна тIехь ю. Суна цунах лаьцна дкха хIума ца хаьа. Цу фирманна тIедиллинарг кхеташ дара, бер чу дуьллуш долу гIутакх кхерамаза хила дезий а. Бер чу ма-диллина, 36 градус йовхо хуьлуьйту сенсорш ю цу чохь. Iай йохъо, аьхка шелъйо. НеI схьайоьллуш лаьтташехь, температура дIанисло цу гIутакх чохь. Цу чохь микрокамера ю бер чу дуьллу маьIиг йоккхуш. Сигналан гIирсанна тIекхочу цу бэбибокс чуьра сурт. Хенаца а догIуш, бэбибокс тояран белхаш дIахьуш бу.\nХIинца дIахIиттош йолу бэбибоксаш техникан агIора дуккха а тоьлуш ю дуьххьарлерчарел а. 2005-чу шарахь дуьххьара схьайиллина хилла бэбибокс хийца кечлуш а ду тхо."\nМаршо радио: Дуьххьара чудиллинчу беран сурт а, документаци а юй шуьгахь?\nПетр Пиха: "Дера дац. ХIунда аьлча, бэбибокс программа яц. Иза сацоран гIирс бу. Кхерамехь долу я нене дола далур доцу бер нехаш дIакхуьйсуче ца кхоссийта дина хIума ду и бэбибоксаш хIиттор. Уьш хьуьнхахь я эрна аренгахь дала ца далийта деш ду иза. Къамел доцуш, уьш цигахь лийр ду.\nБэбибокс чу бер диллар - зулам санна лоруш дац. Мелхуо а, тIе къа ца латадайта я зулам ца дайта Iалашо ю цуьнан. Арахьа и бер чу дуьллуш хьажа хIоттийна камера яц. Иза стаг ву я зуда ю къастош дац. ХIлоубетинехь цу беро боккъалла а кIезиг хан йоккху. И бер схьаэцарца цхьаьна сихачу гIоьнан машен кхойкху.\nЦу берана тоьллачу агIора лоьрийн гIо хир долче дIадуьгу иза. Цигахь церан техникан тIаьххьара гIирсаш бу цу беран дахар лардан а, могушалле хьажа а."\nМаршо радио: Масала, цхьана нанас чудилли бер, ца оьшу бераш дохкучу гIутакх чу. Юха ша динчунна инзара яьлла я дохко яьлла иза елахь, шен бер схьадеха йиш юй цуьнан? Шу долче еаний цхьа а докхо яьлла нана?\nПетр Пиха: "Генцентран карахь а, цуьнан бакъо йолуш а хIума дац и. И лоьрийн сихачу гIоьнан машен кхойкхучу хенахь кхин цхьа телефонан номер а ю тоха езаш. Социалан хьаштийн хьукхмат ю иза. Цигарчу белхахоша цу беран кхин дIа долчу дахарехь сацамаш тIеоьцу.\nЛоьраша цу беран дола стенгахь дийр ду бохучехь сацам тIеоьцу. ТIаккха, иштта хаам кхаьчначу кхело сацам бо цу беран дасм-нанас санна дола хьан дийр ду. И массо хIума чIогIа сиха деш ду. Беран могушалла дика елахь, бер Iалашдан карадалар масех дийнахь къастадо."\nМаршо радио: Шун долчуьра гIутакх чу диллинчу берех уггар жиманиг мел хан йолуш дара?\nПетр Пиха: "Уггар жиманиг, хIинцца цхьа ши кIира хьалха чу диллина бер - кхузахь 18-гIа бер дара иза - хенал хьалха дуьненчу ваьлла кIант вара иза. Тхан хьесапехь, зуда бераха йолу 29 кIира бен дацара. Цуьнан Iаламат дукха болх бан дийзира тхан. Дикачу хьолехь вацара иза.\nСадеIаран говзанчийн тIах-аьлла хьовза дийзира. Хьалхе динчу берашка хьожучу дарбан цIийне дIадигира иза. Уггар доккха бер 4-6 бутт болуш дара. Тхуна доьлуш дара и бер. Папа, мама, лала алара цо. Тхо хаза нехан санна цецдаьхнера цу гIуллакхо. Иза вукха агIора йолу экстрим яра.\nТхо долче цхьа а ца вогIу, хIунда аьлча оцу беро кхузахь миноташ бен ца йоху. И бохург ду, и тайпаниг хилча - суна хетарахь, дохко бовлар хилла - кхеле баха беза. Социалан хьаштийн урхалле баха а беза. Дарбан цIийнан бакъо яц бер юхадала. Кхеташ ма-хиллара, къастадо иза хIунда динера, бахьана хIун дара? Ишта дIа кхин а.\nБер жима мел ду а, бер лоьхучу ден а, ненан а карадала болу аьтто, къамел а доцуш, алсам бу."\nМаршо радио: Бэбибоксаш ехкинчара цу чу дехкинчу берийн кхолламна тIехьожуш цхьаъ деш делхьара, дика хир дара аьлла хета. Амма церан программа оццул гена ца йоьду. Я, бераш лоьхучу дай-наношца церан уьйр-зIе елхьара. Гарехь, бэбибоксаш яхкарна а дуьхьал хиллачу Iедалша иза чекх долуьйтур дац. Я, хьанна хьаь, хена-йохалла хьал цу тIе кхочий а.\nДуьненах масала эцна, Оьрсийчохь 2012-гIа шо доьрзуш Краснодар-кIоштахь дуьххьарлера бэбибокс «Дахара ага» хIоттийра. Масех бутта балале цу чу хьалхарлера бер диллира.\nОьрсийчоьнан Чоьхьарчу ГIуллакхийн министраллин официала хьесапца 2010-гIий, 2011-гIий шерашна юкъахь цу пачхьалкхехь 268 бераш даийинера уьш хIинца дуьннена чу даьхначу наноша. Гучу ца девлларш мел хир ду уьш.\nНохчийчохь дина бер дIатасар даьржина хIума дац. Я гучудолуш-м ца дисина те зулам? ХIокху жимчу стага дийцарехь, цо дакъа лаьцна нехаш тIехь карийна бер кешнашкахь дIадуллуш.\nСултан: Сан доттагIчо телефон а тоьхна соьга дийцинера, ша болх бечу кафена уллерчу нехашна тIехь делла бер карийна ша. Цунна хIун дийр дара те, аьлла. Оха имамах дага а девлла, и бер, кIант вара иза, эвла дIа а дигина, дешначу наха лийча а вина, Iабдул-Керим аьлла цIе а тиллина, дIадоьллира. Бер цу кепара дIакхоссарана бахьана суна ца хаьа. Дала дуьтучул а, цхьана нехан кетIа я новкъахь, гур долчехь охьадиллинехь, хьаъа схьаоьцур долуш долуш, хаза бер дара иза. Нисвелла, хила ма-веззара, кIайн чкъор долуш, Iаьржа месаш йолуш, вуьззина кIант вара иза.\nМаршо радио: Бусулба дино хIун боху те? Цо бэбибоксаш ца хьехайо, кхеташ ма-хиллара.\nДешначу стага ШахIид-Хьаьжас дийцира оцу хьокъехь.\nШахIид-Хьаьжа: "Сийлахьчу КIуръано билгалдаьккхина ду "шайн бераш ма дайъалаш аша, кхера а лой - мацалла ярна а, готтало ярна а. Уьш а, шу а кхобур ду шуна. Рицкъ лур ду шуна", аьлла-кх Аль-ИсраI бохучу сурин тIехь, 211 агIонна тIехь. КIуръано бохург хIун ду, бер миччахь дича а, бер малик ма ду, цуьнан 15 шо кхаччалц. Хьаъа динехь а, мухха динехь а Делан малик ду иза цуьнан 15 шо кхаччалц."\nМаршо радио: ХIора а беран, ша дале са а тийсина, дуьненчу даларх даккхийдеш, дезаш долу да-нана хуьлийла. Бэбибоксана чу а диллина, цуьнан неI дIакъовлу тата цхьанне берана ма хозийла.\nЦа оьшучу берийн кIелхьардовлийла