Даймехкана 1аламо дог хьистина поэт - Новости - Гудермесская районная газета «Гумс»\nДаймехкана 1аламо дог хьистина поэт\n17.12.2019 14:44 Вторник\nНохчийн къомана шайн байташца, дийцаршца, романашца синкхача латтош деха кхоллараллин адамаш. Цара язйинчу байташ т1ехь даьхна иллеш, эшарш цхьа шатайпана хазна ю вайн къоман. Д1адаханчу б1ешеран 60-чу шерашкахь, вайн къам Г1ум-Азера ц1адирзича,\nдуккха а кегийрхой баьхкира нохчийн литературе, т1аьхьо шайх пох1ма долу яздархой хилла болу: А.Айдамиров, З.Абдулаев, Ш.Арсанукаев, Хь. Саракаев, Ш.Рашидов, 1.Кусаев, М.Кибиев,\nМ.Дикаев, Ш.Окуев, Хь.Сатуев, кхиберш а. Церан исбаьхьаллин мотт, кхуллу васташ къаьсташ дара 20-30-чуй шерашкахь нохчийн литературин бухбиллинчу С.Бадуевн, 1.Мамакаевн, А.Нажаевн, 1.Дудаевн, М.Сальмурзаевн кхоллараллех. Цара шайн говзаршкахь хьалауьйурш\nюкъараллера 1отбаккхаме г1уллакхаш хилла ца 1аш, церан теманаш, ойланаш кхин яра. Дуьнена дахаре хьежамаш бара церан кхин, ойла к1орга хиларца къаьсташ. Оцу яздархойн мог1арехьвара 1938-чу шеран декабрь беттан 2-чу дийнахь Дишни-Ведана генайоццуш хиллачу к1отарехь вина Гацаев Асламбекан Саь1ид. Пхеа шарахь бен шен Даймехкан\n1аламах, йийсархойх марзо ца ийцира Саь1ида. «Гонахарчу хьуьнхахь декачу олхазарийн зевне эшарш, диттийн баххьаш т1ехь лепа маьлхан з1аьнарш, эсалчу махо ловзош долу диттийн г1аш – оцу исбаьхьчу 1аламан хазаллех марзо оьцуш, ша цецвийлар ду беран хенах\nшен эсехь диснарг», — олура шен дагалецамашкахь Саь1ида. Бераллехь цаваьлла дита дезна и исбаьхьа сурт цунна юх-юха а дуьхьалх1уьттура, Даймахках а къастийна, генарчу Сибреха ша д1авигча. Бераллехь Даймахках къастар, цуьнга сатуьйсуш вахар, ц1енаойланаш кхочуш ца хуьлуш, хийрачу махкахь даьккхина кхойтта шо, сингаттаме, г1айг1ане узам а хилла, цуьнан са цкъа а ца тоьйтуш, цуьнца цхьаьна даха дисира. Т1аьхьо цо язйинчу стихашкахь и сингаттам, г1айг1а хеза, б1аьрхих д1аийна, легашкахь хораме шад а х1оттийна:\nСан коре х1уьттуш,\nНе1арх т1ам 1уьттуш,\nУьш йоьлхуш, уьш йоьлхуш,\nКогавоьдуш дуьххьара лаьттахула ша когбаьккхина, дуьххьара ненан маттахь дош аьлла, б1аьргашна хазахетта, дагна езаелла, 1аламо са хьистина, «гена ма валалахь», — бохуш, нанас т1аьхьа мохь биттина К1отар, Дишни-Ведана, Ведана, Нохчийчоь д1уьхьалх1уьттура, цара гуттар а д1акхойкхуш, ойланаш йора: Дуккха ю сан эшарш,\nКхин цхьаъ ас йоккхур ю,\nДукха ю ган ярташ –\nЦхьаъ ю ц1е яккха юрт.\nСан нохчийн ламанаш,\nЮ шух ен ойланаш.\nХ1окху дуьненахь шена уггар а дукхадезачу адаме олуш санна, ца кхоош, комаьрша, даггара дош олу Саь1ида, ша даима а ша шен сица мерзачу безамца хьоьстучу Нохчийчоьне:\nЛоькхур яц хазчу шен иллехь Цхьаммо а бодане дохк. Хьо бу-кх, цкъа а и хиллехь,\nНохчийчоь, зезагийн мохк. Нохчийчоьнах а, цуьнан исбаьхьа хазачу 1аламах а д1а ца къастабо поэто шен къоман к1ентий, мехкарий, церан дегнашна хьоме мукъамаш, дайн махкара хиш:\nЗезагаш – хьан йохье к1ентий,\nЗезагаш – мехкарий хьан,\nБацала сирла малх кхетий,\nЗезагаш бал боккхуш 1а.\nЗезагаш – хьан хаза эшарш,\nЗезагаш – хьан хаза хиш,\nП1елгех чекх маьлхаш а лешаш,\nКегадо бацалахь тхиш.\nХаза эшарш а, хиш а зезагаш хетарг, «п1елгах чекх маьлхаш а лешаш», бацалахь тхиш кегийнарг, суна шовзткъе пхи шо хьалха вевзира. Цу хенахь тхо, университетан филологин факультетан хьалхарчу курсан студенташ, Ищерски станицин аренаш т1ехь кемсаш лахьош дара. Дийнахь сарралц болх бича, к1адлой, тхо, масех студент, сада1а охьахуура ша лаьттачу дитт к1елахь. НохчГ1алг1айчуьра тайп-тайпанчу ярташкара долчу тхан вовшашка дийца\nдуккха а дара. Цкъа иштта тхо 1аш, тхан суьйре дика а йина, тхуна т1евеанчу хьехархочуьнца къамел хилира тхан:\n- Кегий нах, муьлхачу ярташкара ду шу?\n- Шелара, Теркайистера, ХьалхаМартант1ера, Хошкалдера…-,аьлла,\nжоьпаш делира оха.\n- Ма дика ду-кх, шу нохчийн, оьрсийн\nметтанаш, литератураш 1амочу факультете деша даьхкина! Ч1ог1а хазахета\nсуна, къаьсттина кегий нах оцу факультетехь доьшуш болуш. Вайн къам Сибрехара ц1а деача, шу санна, тхо дахара, сан нийсархой, оцу факультете деша. Оха нохчийн мотт оцу махкахь школехь 1ама а ца бинера. Школехь хьоьхуш бацара нохчийн мотт я литература а… Цундела\nэлпаш 1аморна т1ера д1адуьйладелира тхо. Хьалхарчу классан дешархошна санна, деша а, яздан а тхуна А. Мациевс, С. Эльмурзаевс, Х.Ошаевс, Д. Мальсаговс, И. Арсахановс а 1амийра.\nТ1аккха, шен къамел а сацийна, тхоьга хаьттира цо:\n- Д1о, воьдург вевзий шуна? – аьлла.\nТхуна и ца вевзий хиъча, меллаша\nмохь туьйхира цо цуьнга: «Мохьмад,\nхьайна хала дацахь, цхьана минотана\nсхьаволахьа, хьо вовза лууш бу х1ара\nкегийрхой», — аьлла.\n- Шу ма хаза 1аш ду, Саь1ид! Х1орш\nбу боху ахь, со вовза лууш? – элира\nХьалаг1евттинчу тхоьга: «Ирс хуьлийла, ирс хуьлийла! Охьаховшал шу!\n– аьлла, тхоьца цхьана охьалахвелира\nСаь1ида доцца дийцира тхуна Мохьмадах, иза поэт а, 1илманча а хилар хоуьйтуш. Цуьнан иллеш, эшарш тхуна хезнера, бакъду, церан автор,хьалха вевзина-м дацара тхо. Нохчийн поэт Дикаев Мохьмад вара тхуна вовзийтинарг. Саь1ид эсала стаг вара. Мохьмадан амал сихо, карзахе яра, шеца цхьа шатайпана суй а болуш. Цул т1аьхьа тхуна университетехь хьеха а хьийхира Мохьмада. Тхан хазахетар гуш вара и шиъ. Цхьана сахьтехь гергга тхоьца цхьаьна 1ийначул т1аьхьа, тхан 1одика а еш, Мохьмада Саь1идах масех дош элира: «Тхойшиъ ши доттаг1 ву. Саь1ид нохчийн дика поэт ву. Дешар д1адоладелча, уллера девзар ду вай. Шун коьрта декхар – дика дешар. Вайна ч1ог1а оьшу шуна хьекъал долу нах.»Иштта вевзира суна а, сан накъосташна а нохчийн ши поэт: Дикаев Мохьмад, Гацаев Саь1ид. Суна хьалха 1уьллу «Со-м хьан варий, Нохчийчоь…» книга. Гацаев Саь1идан стихийн, назманийн, легендийн, поэмийн гулар ю иза, 2014-чу шарахь Соьлжа-Г1алахь араяьлла.\nХ1етахь, шовзткъе пхи шо хьалха, Саь1идан ткъе пхийтта шо долуш, суна ца евзара цуьнан стихаш, ца бевзара цуьнан дахаран некъа а. Шен нийсархойн санна, хала хилла Саь1идан дахар. …Нохч-Г1алг1айн республика 1957- чу шарахь юхаметтах 1оттийча, Соьлжа-Г1аларчу Нохч-Г1алг1айн хьехархойн интститутан историко-филологин факультетехь схьадиллинчу нохчийн меттан, литературин, оьрсийн меттан, литературин хьехархой кечбечу декъехь дешна ваьлча, Саь1ида масех шарахь Веданан к1оштарчу школашкахь хьехархо, директор белхаш бо. Цул т1аьхьа Москвара Горькийн ц1арахчу Дуьненан литературин институтан аспирантуре деша воьду. Цул т1аьхьа ассистент болх бина Нохч-Г1алг1айн пачхьалкхан университетан нохчийн меттан, литературин а кафедрехь. Школехь доьшуш волуш дуьйна стихаш язъеш волчу Саь1идан кхоллараллина беркате т1е1аткъам бина нохчийн халкъан барта кхолларалло, ткъа иштта оьрсийн, малхбалерчу къаьмнийна лирико. Саь1идан ткъе кхо шо долуш, 1961-чу\nшарахь, зорбане яьлла дуьххьарлера стихотворени. Нохч-Г1алг1айн республикехь «дика поэт ву» — аьлла, ц1е яккха йолаелира Саь1идан, цуьнан керла-керла стихаш «Орга» альманахан, к1оштийн, республикин а газетийн аг1онаш т1ехь арайийлинчул т1аьхьа церан критикаша лаккхара маххадийча. Саь1идан ткъе цхьайтта шо долуш, 1969 шарахь, араелира «1уьйре» ц1е йолу стихийн гулар. Оцу гуларера «Сийна, сийна 1уьйре», «Хьоме Даймохк»«Дагна деза…», «Д1а1е хьайна», «Зезагаш, зезагаш тайна», — керлачу васташца, аьхначу, мукъамечу маттаца\nкъаьсташ яра кхечу поэтийн стихех. Нохчийн литературе, поэзе Саь1ида шен стихашца халкъан мукъамах тераа болуш, шен синан мукъам беара. Цуьнан поэзин мукъамехь долу дешнаш деша а, шай кхета а атта дара. Церан бух т1ехь композиторша даьхна иллеш, эшарш а езаш\nт1еийцира халкъо. Лерса хьостуш мукъам хилла ца 1аш, дагах кхеташ, ойлане воккхуш ду цуьнан х1ора а илли, муьлхха а стих. Цуьнансанна дагна мерза, воккхаверца Даймахках дош аьлларш к1езиг бу вайн поэташлахь. Жима волуш Даймахках къастар хала лайначу, цуьнга сатуьйсуш бералла д1аяханчу поэто юх-юха а кхойкху цуьнга, «Ирс долуш со хилча, сахьийзаш висича, г1енаха гур яре сан хьоме Нохчийчоь», — бохуш. Цхьа а шеко\nйоцуш, поэтан дог сингаттамо лаьцча, г1айг1анечу мукъамехь лекхаделча,\nкхолладелла х1ара дешнаш: Со гена д1аваха, д1аели жима хан, Мичахь ю, мичахь ю сан хьоме Нохчийчоь? Ирс долуш со хилча, сахьийзаш висича,\nГ1енаха гур яре сан хьоме Нохчийчоь.\nВа делла дала хьо, кийрара дилха дог.\nМичахь ю, мичахь ю сан хьоме Нохчийчоь?\nИрс долуш со хилча, сахьийзаш висича,\nМох ц1ийза лергашкахь, ц1ий кхехка\nГ1енаха гур яре сан хьоме Нохчийчоь?\nКхузахь дагаоьху поэто М-С.Гадаевс\nкъоначу поэте Рашидов Шаиде яздинчу (1969 шо), набахтера даийтинчу кехат\nт1ера дешнаш: «Х1ора стихан шен къаьсттина мукъам хила беза. И мукъам бацахь, стих стих яц. Мелла а алссам халкъан матте ладог1а. Дешнийн жур ца хуьлуьйтуш, хьайна схьагучун ма-дарра кхолла сурт». И хьехам, шега бича санна, шен кхоллараллехь кхочушбина Саь1ида шен\nговзаршкахь. Къаьсттина дика иза хаало, «Б1аьстенан г1ара» гуларехь араевлла стихаш, поэма а ешча. Цу т1ехь ткъе барх1 стихотворени, цхьа поэма ю. Уьш, ерриге аьлча санна, Даймехкан 1аламах ю, поэтан кхиънаяьллачу говзаллин, поэтически хот1ан, хьежамийн а башхалла\nхилар билгалдоккхуш. Саь1идан араевллачу «Хазахетар» (1982 шо), «Суьйренан 1еха» (1988 шо), «Мекара цициг» (1991 шо) – гуларшкахь араевлла стихаш керла ю. Даймахках, халкъан лазамех, чевнех, ненах, адамийн уьйр-марзонех, 1аламах язйина стихаш кхета атта\nхилла а ца 1аш, са тедеш а, са карзахдоккхуш, синна парг1ато луш ю. Саь1идана\nдукхабезарг сийна бос бу, дуккхазза а цо шен стихашкахь хьахийна, бийцина, говза шех пайдаэцна: «Арахь йолу сийна буц», «сийна к1ур г1уьтту», «хьаннаш сийна ц1анъеш», «Дуьне, дуьне, сийна латта», «И хьан сийна нана-лаьмнаш», «Г1оттур ю и хаза, сийна», «Сийна стигал\nсхьат1еелхарх, Нохчийчоь!», «сенчу зевналлехь», «сийна поп», «сийна лепаш»,\n«сийна г1а», «Самукъане а,сийна а тховса буьйса лестина», «Д1аяьржа сеналла, техкаш», «Д1аяха сан сийна б1аьсте», «сенчу малхе хьежайо», сийна дохк ю хьанний кочахь»… и. д1. кх. Сийначу басца цхьаьна мерза лазам бу цуьнан дагца, дийнна кийра схьалаьцна: «Зезаг доьлу сенчу бай т1ехь», «Бешахь хьоькху мерза х1о. Хезий хьуна, х1аваъ сийна, Бешахь мерза хьоькху мерза х1о? 1алам лепа зевне – сирла», «Мерза лазам бюу сан кийрахь», «Хезий хьуна, лазам кийрахь». 1аьржа буьйса, сийна де, — Ас и х1инца балгалдер, -\nЯра даг чохь хьан йовхо,\nХ1уъа хиларх со 1ехо.\nАрахь йолу сийна буц –\nИ мел хаза синтем бу –\nГена новкъа д1авахарх,\nОхьакхетта, со валарх.\nИ мерза лазам бу-кх Саь1идан кийрахь, «гурахь д1айоьлхучу г1арг1улешка\nт1аьхьахьоьжуш», ша дуьненахь йоккхучу хенан т1аьххьара м1аьрго\nт1ех1оьттича, Нохчийчоьнан ц1е йоккхуш, бовзуьйтург, балхориг:\nМа д1айоьлху уьш\nХиларх со, кхетта, леш\nЯ тоьхна вуьйш,\nДелан ц1е ас йохуш,\nСан дог д1атуьйш,\nХир яра кхин цхьа ц1е\nСан дагна мерзаниг,\nСан дагна товриг, -\nИ ц1е ю –


Апр 30, 2020 Другие by admin\nНа дальней заставе Серия 14 Русские сериалы Mp3. Тамара Дадашева — Хьо воцуш хаза дац. Tamara Dadasheva — Ty moj korol. Rare Earth — Hey Big Brother 7. Леча — Ма вица везар хьо, ва Элчи. Karrin Allyson — Send in the Clowns Дагестан — Тамара Дадашева — Дагестан.\nТамара Гвердцители — Посвящение женщине Бог, не суди! Тамара Гвердцители — Зажгите свечи. Tamara Dadasheva — Тамара Дадашева-Дагестан. Шаг Вперёд 3 Лось мой любимый момент из фильма Mp3.\nТамара Дадашева Веза са йиш йоцу везар. Слушайте и качайте музыку в хорошем качестве. Рамазан Кайтмесов — Тамара Музыка Юга.\nТамара Дадашева Веза хьо.\nТамара Дадашева — Ирс. Tamara Dadasheva — On tak menya lyubit.\nТамара Дадашева Хаа хьуна A. Йоцв б1анги нур ду хьо — Хьо везар шеко яц, хьогахь бен безам бац, хо саннарг кхи хир вац.\nИдрис Абкар Сура 18 Пещера 1 16 Mp3. Tamara Adamova — Behke Bu Nohchi. Тамара Адамова — Хьо везарна New [M95].\nТамара Адамова — Винчу денца M Tamara Dadasheva — Pust govoryat. Тамара Дадашева — Ты мой король Я королева твоя. Ты не был женщиной дадащева земле. Тоита Довтукаева Са хила йиш йоцу Везар. Maroon 5 — Wake Up Call 4.\nМы рекомендуем загрузить первый результат Тамара Дадашева Веза сан йиш йоцу везар размером 5. Дюна Рисовый рай Mp3.\nТамара Дадашева VTS Тамара Дадашева — Нохчи ловзар. Перед загрузкой вы можете просмотреть любую песню, для этого наведите курсор и нажмите на кнопку — Слушать или Скачать — для загрузки mp3 песни высокого качества.\nАльбомы: Тамара Дадашева\nСуперская песня Тамара Дадашева Королева. Тамара Дадашева — Веза, са йиш йоцу везар.\nЙиш йоцу безам Малика Алдамова. Тамара Дадашева Алахьа са дог Тамара Миансарова — Лето придёт.\nТамара Дадашева 1Одика И ои ла. Тамара Дадашева Ранние песни. Tamara Dadasheva — Toha votta. Tamara Alayeva —


Украинийн Википеди — Википеди\n2004 шеран 30 январь\n1 160 910 (17-гӀа меттиг)\n4 052 183\nУкраинийн Википеди (укр. Українська Вікіпедія) — украинийн маттахь долу Википедин дакъа. Болх бан йолаелла 2004 шеран 26 январехь. Тахана Википеди чохь бу 1 160 910 . Массо нисдарийн дукхалла 36 165 201.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Украинийн_Википеди&oldid=6135255»


Сковородино — Википеди\n53°59′ къ. ш. 123°56′ м. д.HGЯOL\n↗9311 стаг (2016)\nСковородино (оьрс. Сковородино) — Российн Федерацин гӀала, Амуран областан Сковородинан кӀоштан административан центр.\n3300 ↗15 083 ↘11 442 ↗13 035 ↗13 824 ↗14 100 →14 100\n↘13 900 ↘13 600 ↘13 500 ↘10 566 ↗10 600 ↘10 100 ↘10 000\n↘9900 ↘9800 ↘9586 ↘9564 ↗9600 ↘9481 →9481\n↘9404 ↘9254 ↗9311\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Народная энциклопедия «Мой город». Сковородино\n↑ Города Амурской области (число жителей - оценка на 1 января 2008 г., тыс. человек). Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 26 июлехь. Теллина 2016 шеран 26 июлехь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сковородино&oldid=8155120»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 15 май, 00:09.


Новорысайкино — Википеди\n53°45′59″ къ. ш. 52°12′07″ м. д.HGЯOL\n73 стаг (2010)\nНоворысайкино картан тӀехь\nНоворысайкино (оьрс. Новорысайкино) — Российн Федерацин Самаран областан Похвистневан кӀоштан юкъа йогӀу эвла.\nБахархойн дукхалла 73 адам леррана 2010 шарахь.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Новорысайкино&oldid=4791094»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 26 февраль, 22:03.


Вен кхиэл — Википеди\nВен суд — адамо динчу зуламна пачхьалкхо тӀелецна таӀзар даран кеп ю. Таханлерачу дийнахь дукхахйолу юрисдикцешкахь вен суд Ӏедалца йогӀуш яц, ткъа вукху пачхьалкхашкахь- доккха зулам дина волчу стагана бен йеш яц иза. 2016-чу шеран товбецан-баттахь (сентябрехь) 60-чу пачхьалкхашкахь гергга 22 500 стаг вара кхиэлан сацам кхочушбарна «собар деш». Уггаре дукха оцу хьолехь бара Америкин Цхьанатоьхначу Штаташкахь — 2500 адам. ХӀора шарахь вен суд дӀаяхьарца 1000—2000 адам хӀаллакхуьлу.\n1 Вен кхиэлан тайпанаш\n2 Вен кхиэл динашкахь\nВен кхиэлан тайпанаш[нисйе бӀаьра | нисйе]\nВен суд шина тайпана хуьлу: говзаллин (квалификаци йолу) а, говзалла (квалификаци) йоцу а. Говзаллин тайпа вен кхиэл йолчу хьокъехь вен кхиэл динчу зуламе хьажжина хуьлу. Говзалла йоцу вен кхиэлан хьокъехь- муьлхха а зуламна цхьатерра вен кхиэл дӀахьо.\nВен кхиэл таханлерачу дийнахь. ДIаяьккхина Гуттарлерачу кхиэлахь лелош яц, амма йитина ша-башхачу кхиэлахь (масала, тӀеман заманан бакъонехь) Низамца билгалйина ю, амма практикехь лелош яц Пайда оьцу\nКхузаманахь пайдаоьцуш йолу вен кхиэлаш:\nдӀовш тохар (лен инъекци)\nAmnesty International кхолламан хаамашца, 2018-чу шарахь дуьненахь рогӀера вен кхиэлаш лелош яра: Ирхъоллар а (итт пачхьалкх), тоьпаштохар а (ялх пачхьалкх), лен инъекци а (йиъ пачхьалкх), корта баккхар а (СаӀуди Арави), электронан гӀант (Америкин Цхьанатоьхна Штаташ).\nВен кхиэл динашкахь[нисйе бӀаьра | нисйе]\nШарӀехь вен кхиэл яр масийтта бахьана ду: хуъушехь (стаг) вер а, гомосексуализм а, зина а (зуда-майра ямарт хилар) а, ислам дитар а.\nАльбакъара (Етт) суратехь бӀе кхузткъе берхӀийттолгӀачу айатехь яздина:\nХӀай шаьш [Дéлах] тешнарш! [Дáла] Шуна [яздина] тӀедиллина байъанчáрна тӀéра [нийсонца] чӀир эцар . Маьршачунна дуьхьал маьршаниг, лайна дуьхьал лай, стéна дуьхьал стé . Шен [бусалба] вашас шéна цхьа хӀума гечдинарг [милла велахь], тӀаккха [цунна тӀехь гӀиллакхца] девзинчунца тӀаьхьавáзар а, диканца [нийсонца] цунга [гӀýда] дӀадалар а ду . И [кхел] шун Дéлéра дайдар а, къинхéтам а бу . Цул тӀаьхьа [шарӀал] тӀехваьлларг [милла велахь], цунна лазош [долу] Ӏáзап ду .\nСийлахьчу Косман а, Дамианан а вен кхиэл\nКхечу шира къаьмнийн Ӏедалехь санна, Библехь вен кхиэл йора адамо доккха зулам дича. Царна юкъахь: шаббат-дийнан дозалла дохор а, Далла лер а, стаг вер а, зина а (зуда-майра ямарт хилар) а, бежанца дӀавижар а, хьийзор а, сийсаздаккхар а, палтасар а, денна а, ненна а еттар а, адамийн лачкъор а.\nБиблехь хьахийна вен кхиэлан кхо тайпа: тӀулгаш деттар а, дагор а, ирахъоллар а.\nДуьххьал дӀа Ӏийсас вен кхиэлах ца дийцина, амма 51Ша стигала хьалаоьцу волу хан тІекхача йоьлча, Іийсас сацам бира Ярушалайме ваха. 52Цо Шен геланчаш хьалха бахийтира цхьана шамранхойн юьрта, Шена оьшучунна кечам байтархьама. 53Амма оцу юьртарчу наха Іийса тІе ца ийцира, хӀунда аьлча гуш дара Иза Ярушалайме воьдуш вуйла. 54И болх а гина, Цуьнан мурдаша Якъуба а, Яхьъяс а элира: «Эла! Хьуна лаахь, оха стигалара стелахаьштиг а тохийтина, хӀаллакбойтур бу и нах». 55Амма Іийсас, юхавирзина, дихкира царна и дар. (Лака 9:51-55)\nБерийн динчу зуламан хьокъехь Ӏийсас аьлла:\n2Делах тешаш болчу лахара болчех цхьаьнга къа латадойтучул, хьеран тІулг, коча а оьллина, ша хӀорда чу кхоссийтар гІоле ю цу стагана. (Лака 17:2).\nБакъдерг[нисйе бӀаьра | нисйе]\n2007-чу шеран товбецан-беттан (сентябран) 26-чохь Европин Кхеташонан министрийн Комитето билгалдаьккхира вен кхиэлан дуьхьало яран Де- лахьанан-беттан (октябран)- 10-гӀа де.\n↑ Смертная казнь в цифрах и фактах Архивйина 2019-07-24 — Wayback Machine\n↑ Методы смертных казней в 2018 году.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вен_кхиэл&oldid=5870406»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 8 май, 13:05.


Комильфо | magas.ru\nВы гость вход | регистрация 07 / 04 / 2020 Время Московское: 427 Человек (а) в сети\nТакх из са ник добровольно хьалуш хилар хьо, или хьон на1арт1 я ез са?))) Корд яй сон е Сопият)) Сон сей ник ез.\nAmigo Чт, 13/01/2011 - 01:48\n;D ма к1орд яй хьо ва йи1иг хьай никашцане)))))) все равно тебя только Софией будут называть,хоть сто раз поменяй его)))\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:35\nСлышь дорогая, тебе там чуть ниже ник предложили...держу пари, он как раз в тему)) п.с. не терроризируй меня...плиииииЗ ))\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:12\nЧто за шум а драки нет?)) акей) ты мне бросила вызов?) будем стреляться...зови секунданта! Дуэль!))\nСофия Чт, 13/01/2011 - 01:17\nЛадно, шаз я пойду, завтра будь готова, наб йог1аш прицелиться де могадац сон))) Секундант Котовский. П.с. Кот, хьай фа де дез ха ма хой хьон))\nХаваж Чт, 13/01/2011 - 01:02\nА чем ваш не устраивает?)\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:17\nВижу я, тут мне здорово влетит..Я надеюсь, что хоть ты на моей стороне?!)... п.с. а помнишь ты у входа сидел, и я тебе варенье дала...малиновое...целые две десертные?!))\nСофия Чт, 13/01/2011 - 01:09\nУстраиватям дор сон цо, но сон шиъ ез)) Сом Матеоз ен ник ер из, со приличная е аьн)) хьаякх цунгар из, аз ах мандарин лу хьон))\nАнсар Чт, 13/01/2011 - 00:59\nцина куга метта аза кхекхай ер дIало хьуна,етта иза хьамма ца оллаш)))))))))))))))))\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:21\nПоходу меня тут боятся)) или жалеют...\nСофия Чт, 13/01/2011 - 01:06\nМала лу 1а сон,воти?\nАнсар Чт, 13/01/2011 - 01:43\nНАНИ-яхар мегаг ей хьуна))))))\nSirocco Чт, 13/01/2011 - 01:13\nКонифоль меги хьун?:-)\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:29\nКАНИФОЛЬ-это ведь химическое вещество...))) а точнее, твердая составная часть смолистых веществ, хвойных пород)\nSirocco Чт, 13/01/2011 - 01:37\nТак человек создан из химии:-):-)\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:42\nНе,не! Хороший ник!)) къамял дац! Вон и буквы почти одинаковы...надеюсь она останется довольной:)))\nКотовский Чт, 13/01/2011 - 00:45\nа ну ка быстро отдала ник..\nКОМИЛЬФО Чт, 13/01/2011 - 01:19\nНеужели средь бело дня предаш?( эх ты! а ведь друзьями были....\nКотовский Чт, 13/01/2011 - 01:29\nпредатель я :-)за копейку родину продал:-).:-).:-).\nСофия Чт, 13/01/2011 - 01:05\nДаь ларт саг вакх хьо, воти. Аз массиханам яхад цу Курсетаг-повезло тебе))) 1а дов цу к1ал ваг1ар гой хьон, тоам бац яхаш, ший ца вохьандаьл йовх хьон цо из, йовхаци, воти?\nКотовский Чт, 13/01/2011 - 01:08\nиз зам ма1 вацар:-):-)аз замиг волачхам дукх йитай цун:-)\nСофия Чт, 13/01/2011 - 01:11\nМиллионер Я Чт, 13/01/2011 - 00:38\n:-D :-D поизид дабахар\nСофия Чт, 13/01/2011 - 00:42\nЮх боалбе такх. Воти Миллионер хьаякх цунгар са ник.\nМиллионер Я Чт, 13/01/2011 - 00:49\nтоам бац :YES:\nОбъединенный мир борьбы (UWW) утвердил рейтинговые турниры на 2019 год\nСбыт товара не отвечающих требованиям безопасности.


КТО БУДЕТ ВЛАДЕТЬ ТЕРМАЛЬНОЙ ВОДОЙ? | ЧАС ПИК\nЧАС ПИК — Новости — КТО БУДЕТ ВЛАДЕТЬ ТЕРМАЛЬНОЙ ВОДОЙ?\nКТО БУДЕТ ВЛАДЕТЬ ТЕРМАЛЬНОЙ ВОДОЙ?\nТЕПЛО ЗЕМЛИ — ПАРК ТРИ ВУЛКАНА?\nДля местных жителей это приговор: нет термальной воды — нет и посёлков.\nВЫСТУПЛЕНИЕ ПРЕДСЕДАТЕЛЯ МОО «КОМИССИЯ ПО ПРОТИВОДЕЙСТВИЮ КОРРУПЦИИ» МЫЛОВА С.А., ПЕРЕД ДЕПУТАТАМИ ОСТАШКОВСКОЙ ГОРОДСКОЙ ДУМЫ О ФЕНОЛЕ В ОЗЕРЕ СЕЛИГЕР


Куьк — Википеди\n▼5059 стаг (2019 шеран 1 январь)\nКуьк (фр. Cucq) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале.\nДозанашца йу Ле-Туке-ПагӀи-Плаж, МегӀлимон, Сен-Жосс, Етапль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Куьк&oldid=7838198»


Белло (Сена а, Марна а) — Википеди\n48°51′24″ къ. ш. 3°19′06″ м. д.HGЯOL\nБелло (Сена а, Марна а)\n▼769 стаг (2018 шеран 1 январь)\nБелло (фр. Bellot, фр. Bellot-la-Montagne) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, Марна а. Дозанашца йу Ла-Ферте-Гоше, Саблоньер, Сен-Бартелеми (Сена а, Марна а), Сен-Леже (Сена а, Марна а), Вердело, Вильнев-сюр-Белло. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\n↑ 1 2 http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=3585\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Белло_(Сена_а,_Марна_а)&oldid=5151779»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 6 октябрь, 19:02.


Рецепт Салат с шампиньонами и ветчиной. - Салаты и винегреты - Кулинарный портал Тортики.Ру\nОпубликовано 29.04.2011 в разделе "Салаты и винегреты"\n#1 от 02.05.2011 :\n#2 от 02.05.2011 :\nблюдо настоящей хозяйки!"!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!\n#3 от 02.05.2011 :\nПолучилось вкусно, только я добавила еще зеленый лучок. Спасибо за рецептик!!!


Дизайн малого баннера (1 и 3 шт.) в г. Омск (Омская область)\nЗаказать услугу "Дизайн малого баннера (1 и 3 шт.) в г. Омск (Омская область)"


Кодоньян — Википеди\n43°43′54″ къ. ш. 4°13′11″ м. д.HGЯOL\n▼2418 стаг (2019 шеран 1 январь)\nКодоньян (фр. Codognan) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БгӀетань регионехь. Коммунан департамент — ГагӀ.\nДозанашца йу Ег-Вив (ГагӀ), Ле-КаягӀ, Муьс, ВегӀжез.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кодоньян&oldid=7836297»


СегӀвиль (ЭгӀ а, ЛуагӀ а) — Википеди\nСегӀвиль (ЭгӀ а, ЛуагӀ а)\nСегӀвиль (фр. Serville (Eure-et-Loir)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ЦентгӀ — ЛуагӀан атагӀа регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ а, ЛуагӀ а.\nДозанашца йу БгӀуе, Буь, ШегӀизи, ЖегӀменвиль, МагӀшезе.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=СегӀвиль_(ЭгӀ_а,_ЛуагӀ_а)&oldid=7834306»


Массо а дуьненчохь долчу хIуманан бух а, цуьнан боккъал долу маьIна а ду «ЛаилахIа иллАллахI Мухьаммада расулуллахI» боху дешнаш. Иза АллахI воцург кхин Дела цахилар а, Мухьаммад - Делера салам-маршалла хуьлда цунна - бакъ пайхамар, Дала бакъ дин кхайкхо ваийтина элча хилар а чIагIдар ду. Цундела стеган я халкъан оьздангалла йоьзна ю, и бакъдерг цара мел къобалдо бохучуьнца.\nДуьххьалдIа и дешнаш аьлча чекхдолуш дац стеган декхар. Дела цхьаъ хиларх тешар шен дерриге дахарехь ша дIа мел боккхучу когаца, дIа мел олучу дашца, дIа мел тухучу куьйгаца тIечIагIдан деза стага. Цунна иштта ган еза таухьидан билгалонаш шена гонахарчу Iаламехь а: сел тайп-тайпана долчу оцу Iаламехь массо хIума а ду шен-шен меттехь. Цхьа а галморзахалла йоцуш, шен-шен дахаран некъ а, маьIна а ду массо а хIуманан: стигларчу седарчашна тIера лаьттарчу зингатана тIекхаччалц. И ерриге Iаламан тайп-тайпаналла - цхьана низамехь, цхьана кепехь, цхьааллехь а ю. Дела цхьаъ хиларан кхин а цхьа билгало ю иза.\nБоккъал а Дела цхьаъ хиларх а, Хьесап дечу, Кхиэл ечу дийнах а тешаро кхуллу бакъйолу оьздангалла, бакъдолу оьзда гIиллакхаш а. Нагахь и тешар суьртана лелочохь я Iесачу динехь (язычествехь) долчу къаьмнийн оьздангалла, церан ламасташ, дукха хьолахь, цIерахазамна, суьртана, моттаргIина лелош хуьлу. Цундела шайн цхьана аьттонна я хала киртиг тIехIоьттича, гIиллакхаш атта охьа а туьйсу цара. Ткъа лелош дерш а нахалахь шайн цIе яккхийта, гайта, балха тIехь я рицкъи тIехь аьтто хилийта - доцца аьлча, дуьненан хIума бахьанехь хуьлу.\nАдам хIокху лаьтта Дала, Шен векал дина, дерриге Iаламна дола дан декхар а дина, даийтина. Цундела и Адам оцу кхечу Iаламах схьакъастош Дала цунна белла кхетам, хьекъал, вуон а, дика а къасто, вуо-дика гIуллакхаш дан маршо а. Иштта, адамашна юкъахь бен хила йиш йоцчу оьздангаллех болу кхетам а белла вайна Дала. Иза Дала вайна дина доккха дика а, боккха къинхетам а бу, Цунна хьалха долу доккха жоьпалла а ду.\nОьздангалла - иза кхечу садолчу хIумнийн хила йиш йоцуш, синкхетамечу адамийн вовшашца а, гонахарчу Iаламца а йолчу юкъаметтигашкахь хила догIу дозанаш, барамаш, кепаш а ю.\nХIара «Нохчийн гIиллакх-оьздангалла» боху жайна яздина ду вайнахана шайн къоман гIиллакхаш кIорггера довзийтаран а, царах диканаш дахарехь лело, вонаш дIатаса аьтто хилийтаран а Iалашонца. Ийманца догIучу гIиллакхашца цхьаьна, вай кхузахь хьахор ду цуьнца ца догIурш а - церан нийса цахилар билгалдаккха а, уьш дIатаса вайна атта хилийта а.\nХIара жайна лаьтта дIадолорах а, бархI декъах а, дерзорах а. Кху тIехь къестош ду хIара тайпа хеттарш:\n- Оьздангалла а, дахарехь цо лело маьIна а;\n- Нохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш;\n- Адам а, цуьнан гIиллакхаш а;\n- Доьзал а, бераш кхетош-кхиор а;\n- Нохчийн оьздангаллехь Iаламца а, къинхьегамца а йолу юкъаметтигаш;\n- Ислам а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла а;\n- Зама а, оьздангаллех болу къоман кхетам хийцабалар а (ши дакъа).\nЦарах хIора хаттар дийцина даьлча, чаккхенехь даладо хаттарш а, тIедахкарш а, халкъан барта кхоллараллин я исбаьхьаллин произведенеш а, я церан кийсигаш а (дийцинарг тIечIагIдан йолчу Iалашонца).\nХIара жайна лерина ду юкъарадешаран ишколийн 10-11 классийн дешархошна. Цунах иштта пайдаэца тарло кхечу тайпанчу доьшийлашкахь а, Iилманчаша а, нохчийн гIиллакх-оьздангалла йовза луучу массо стага а.


Социалан машанашкарчу сонталеллачун юьхьяьккхина Черхиговс\nНохчийчьурчу некъан полицин (УГИБДД) хьаькам Черхигов Идрис.\nНекъан полицин Нохчийчуьрчу урхаллан (УГИБДД) куьйгалхочо Черхигов Идриса кхетам луш къамел дина сонта лелаш машен хихкинчу Нохчийчуьрчу вахархочуьнца. ЦIе йоккхуш яц. Цо машенахь воьдуш урамашкахула леларан низамаш дохош яьккхина видео социалан машанашкахь яржарна кхайкхина хилла иза ша волчу некъан полицин хьаькамо.\n"Нохчийчоь тахана" агенталло дийцарехь, Черхиговн омрица социалан машанашкахь мониториг еш бу цуьнан белхахой, машенашца боьлху низамаш дохош болу нах схьалохуш.\nКху деношкахь Маршо Радионо дийцира, Нальчикехь автоинспекторша административан жоьпе озийна хиларх лаьцна, урамашкахула леларан низамаш дохийна жима стаг, социалан машанашкахь яьржина видео бухе а йиллина. Инцидент хиллера ГIебартой-Балкхаройчоьнан коьртачу гIалан Ленинан цIарахчу проспектехь. Mercedes Benz машенна хурхалла дечу жимачу стага, вуно кIоршаме маневраш йира, адамийн дахарна кхераме йолу.\nНекъан полицин белхахоша къастийра цу машенна хьалха хиъна хилларг Нохчийчуьра вахархо хилар. Иза бехке веш ву урамашкахула леларан маситта низам дохорна, шайна юкъахь дуьхьалйогIучу машенийн агIор валар а, некъ бохор а, кехаташ доццушехь машен хехкар а долуш. Гулйина материалаш дIахьажийна кхеле аьлла, хаам бира меттигерчу некъан полицин зорбан сервисо.


Букмекерская контора Балтбет, г. Санкт-Петербург, ул. Маршала Казакова, 36 к1 -\nБалтбет, г. Санкт-Петербург, ул. Маршала Казакова, 36 к1\nул. Маршала Казакова, 36 к1\nРоссия, Санкт-Петербург, ул. Маршала Казакова, 36 к1


СМИ о нас: Эсалчу къамелаца лазар дайдан хаьа - Новости диспансера - ГБУ "РОД"\nСМИ о нас: Эсалчу къамелаца лазар дайдан хаьа\nДукха хан яц Ибрагимов Лечас лоьран болх бен. Делахь а, жимачохь дуьйна езаш, дагца къобалйина къастийна говзалла ю цо караерзийнарг. Нохчийн Республикин онкологин больницехь болх беш ву жима стаг. И говзалла цо харжар ларамаза дац. Мел къахьоьгура вайнаха пхи-ялх шо хьалха. Ерриге а Нохчийчуьра буй-те аьлла, дукха дархой бара цу лазарца Ростов гIала гIерташ. Делан къинхетамца хIинца вайн республикехь а ю цу лазаро йийсаре лаьцначу дархошна йиллина больница.\nКъаьсттина тоделла больницера хьал коьрта лор Нохчийн Республикин Куьйгалхочун хьехамча Сулейманов Эльхан хIоттийчахьана. Ткъа уггаре а коьртаниг, ша санна лаккхара корматалла йолу къона лоьраш бу Эльхана онкологин больнице гулбинарш. Царах цхьаъ ву хирург Ибрагимов Леча. Даима велавелла, векхавелла ву иза дархошца. Эсалчу къамелаца лазар дайдан хаьа цунна. Операци ян езаш дархо велахь, цуьнан кхерам дIабаккха хаьа. Лаа олуш ма дац хазачу хабаро ах лазар дIадоккху. Дерриге а лазар дIадаьлча санна самалха долу дархойн. Iуьйранна балха схьавеана Леча палати чоьхьа ваьлча, самукъанечу къамелаца дIайолайо цо дархойн хIора Iуьйре. Забарна хан ца кхоайо, дегайовхо чIагIйо, сапаргIат доккху. Нагахь санна чолхе операци йина дархо велахь, цунна юххера дIа ца волуш ши-кхо де доккху, ур-аттала буса цIа ца воьдуш. Цундела иза Iаламат дукхавеза цомгашчарна.\n– Дуьненах а дог диллина яра со, – боху Сулумова Дешис, – больнице ялош. Кхин а чIогIа кхераеллера операци ян еза аьлча. Амма, хьалха Дела, шолгIа хирург Ибрагимов Леча бахьанехь хаза тоелла дIаяхна. Шена дерриге а хаьара аьлла ца Iаш, отделенин заведующи Головин Андрей Викторович суна тIе валийна, дукха лерина иза соьга хьажийтина, иштта кхечу лоьрех а дагаваьлла бен операци ца йира цо. Операци йина ваьлча, уллера дIа ца волуш, со «денъяллалц» доггах хьийзира и кIант. Дела реза хуьлда цунна! Яхь, юьхь йолуш, вуьззина нохчийн кIант ву Леча…\nИ санна долу довха дешнаш кхечу дархоша кест-кеста хазадо Ибрагимов Лечех лаьцна. Массара цхьана озехь билгалдоккху жима стаг Iаламат гIиллакхе, оьзда хилар. Цуьнца цхьаьна дархоша дуьйцу, Лечас ша лелориг цIархазмана лелош ца хилар а, дарбанна дукха чIогIа беркате куьйгаш лоьран хилар а. Доккха хIума ду иштта ша бечу балхана дархой реза бан хууш говза лоьраш вайн махкахь хилар. Оьздачу кхерчара схьаваьлла стаг миччахь велахь а билгал хуьлу. Къоначу лоьран Ибрагимов Лечин хьанал къинхьегам, тайна амал а цунна къеггина тоьшалла ду.\n№130, еара, лахьанан (ноябрь) беттан 19-гIа де, 2015 шо


Клети — Википеди\n50°39′07″ къ. ш. 2°10′54″ м. д.HGЯOL\n▲793 стаг (2019 шеран 1 январь)\nКлети (фр. Cléty) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале.\nДозанашца йу Пием, Ув-ВигӀкен, ГӀемии-ВигӀкен, АвгӀу, Делетт, Доем, ЕгӀбель.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Клети&oldid=7835847»


Блуа-сюр-Сей — Википеди\nБлуа-сюр-Сей (фр. Blois-sur-Seille) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Юра. Дозанашца йу Ладуа-сюр-Сей, Шато-Шалон, Ла-Марр, Неви-сюр-Сей. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Блуа-сюр-Сей&oldid=6707372»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 октябрь, 06:00.


Шемахь гуманитаран гIо бахархошна тIекхачорхьама ханна тIом сацо барт бина\nЧиллан-бутт 12, 2016\nМалхбалерчу лидерша къобалбо Шемахь гуманитаран гIо бахархошна тIекхачорхьама ханна тIом сацо бина барт. Къастийна иштта Оьрсийчоьно шен кеманашца ша ден тIелетарш а совцор долуш. Мюнхенехь пIераскан буса хилла и барт. Цуьнца а догIуш кIира даьлча Алеппохь а, гонаха а, кхин а цхьацца меттигашкахь а совцор ду дуьйлучуьра герзаш.\nАмма ца хьакхало бертан хьелаш Цхьанакхеттачу Къаьмнийн организацино «Исламан пачхьалкх» олу тобанаш лаьттачехь къастийначу меттигех. Оццу декъахь, дуьхьал бен къовсам лагI ца беш юьту ал-Нусра олу жихIадхойн цхьаьнакхетаралла а.\nМалхбалера дипломаташ богу Оьрсийчоьно ша тIом сацон делла дош ца дохорна, хIинццалц а нисделла ма-хиллара, «Исламан Пачхьалкх» тобанашна тIе етта а бохуш, Шемин диктаторна дуьхьаллаьттачу оппозицин ницкъашна тIе ракеташ, бомбанаш еттар дIадахдаларх.


Коломбье (Дордонь) — Википеди\n44°46′57″ къ. ш. 0°31′06″ м. д.HGЯOL\n7,03 квадратан километр\n▲263 стаг (2018 шеран 1 январь)\nКоломбье (фр. Colombier) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Керла Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Дордонь. Дозанашца йу Бержерак, Сен-Нексан, Конн-де-Лабард, Буньяг, Рибаньяк, Монбазияк. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Коломбье_(Дордонь)&oldid=5163927»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 07:33.


18 Мар 2016, 08:00 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n26 Фев 2016, 18:16 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n19 Фев 2016, 08:16 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n26 Янв 2016, 12:47 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n16 Окт 2015, 15:55 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\nГде сын экс-премьера Серика Ахметова взял 60 млн тенге на покупку доли в ТОО «Сталь Цинк»?\n04 Сен 2015, 10:18 — Сергей ПЕРХАЛЬСКИЙ\n19 Авг 2015, 09:21 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n14 Авг 2015, 10:17 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\n13 Авг 2015, 18:20 — Сергей ПЕРХАЛЬСКИЙ\n11 Авг 2015, 14:21 — Сергей ПЕРХАЛЬСКИЙ\n15 Июл 2015, 09:39 — kaztag.kz\n11 Июл 2015, 08:21 — Сергей ПЕРХАЛЬСКИЙ\n02 Июл 2015, 10:39 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ\nНациональная кузница коррупционных кадров\nКакое наследие оставил в КазНУ Бакытжан Жумагулов?\n30 Июн 2015, 15:00 — Анна КАЛАШНИКОВА\nПерестрелка в Алматы: как это было (ВИДЕО)\nК чему готовились экстремисты, обезвреженные сотрудниками полиции?\n26 Июн 2015, 12:42 — Анна КАЛАШНИКОВА\n24 Июн 2015, 09:10 — Геннадий БЕНДИЦКИЙ


Бакъоларъярхойн хаамца, Ростов гIалахь полисхоша лаьцна, тIехь ницкъбина Нохчийчуьрчу СемаьIашкара Дотмерзаев Адам а, Ашаханов Муса а шина баттана чохь вуьтуш, сацамбина аьлла, дийцина ТIехьа-Мартанарчу кхелахоша.Яздо цунах лаьцна "Кавказский узел" агенталло. И шиъ бехкевина гIаттамхошца цхьана лелла ву аьлла. Шина кIентан гергарчара дIахьедо, Ростов машен эца вахана вара и шиъ бохуш.\nМаршо Радионо яздира, бакъоларъяран центран хаамашна тIетевжина, кху беттан 4-чохь Ростов-гIалахь лецарх цига бахана хилла СемаьIашкара кегийнах: Дотмерзаев Адам а, Ашаханов Муса а. ТIаьхьа Нохчийчу дIабигинера уьш, ТIехьа-Мартанарчу полице. "Мемориалан" хьостанаша чIагIдора, хIинца и шиъ полицехь а ву, цара Iазап лов цигахь бохуш.\nРостов кIоштан чоьхьарчу гIуллакхийн министраллан пресс-гIуллакххой дуьхьал хилла "Кавказский узел" агенталлан корреспондентна дийца, мича бахьанашца сецош бу лецнарш.\n"Адам а, Муса а ши шича ву. Адаман 31 шо ду, зуда ялийна вац иза, иштта, цхьанхьа а болх беш вацара. Боккха доьзал бу церан. Дукха хан йоццуш операци йина ву церан да. КIант лацарх цуьнга хаийта ца хIутту уьш, цуьнан даго ловр дац бохуш", - аьлла, дийцина агенталле гергарчара.\n35 шо долчу Ашаханов Мусан кхо бер а, хIусамнана а ю.


Парталоа — Википеди\n37°24′22″ къ. ш. 2°13′35″ м. д.HGЯOL\n▼1035 стаг (2020)\nПарталоа картан тӀехь\nПарталоа (испан. Partaloa) — Испанин Альмерия провинцин муниципалитет.\nМуниципалитетан майда — 53 квадратан километр. ХӀордан сизал локхалла 544 ± 1 метр. Дозанашца ю Альбокс, Кантория, Финес, Ория (Испани) муниципалитеташ.\n377 стаг ↗391 стаг ↗469 стаг ↗529 стаг ↗611 стаг ↗679 стаг ↗746 стаг\n↗819 стаг ↗872 стаг ↗898 стаг ↗919 стаг ↗969 стаг ↗979 стаг ↘671 стаг\n↗673 стаг ↗915 стаг ↗975 стаг ↗1055 стаг ↗1110 стаг ↘1035 стаг\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Парталоа&oldid=5816119»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 28 февраль, 18:41.


Гонто-де-НогагӀе — Википеди\nГонто-де-НогагӀе (фр. Gontaud-de-Nogaret) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а.\nДозанашца йу Агме, БигӀак-суьгӀ-ТгӀек, ФоггӀоль, Фое, Отвинь, Лонгвиль (Ло а, ГагӀонна а), Пуьимиклан, ВагӀес.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гонто-де-НогагӀе&oldid=7824104»


Хасбулаев Салман. Майра нохчийн йоI | ВАЙНАХ\nХасбулаев Салман. Майра нохчийн йоI\n25.12.2017\tПроза, Статьи Оставить комментарий\nДайн гIиллакхаш а, нохчийн халкъан адамалла а лардеш, шен халкъана дахар дIадала а кийча волуш, цуьнан ирсехьа, кIад ца луш, къахьоьгуш волчу Нохчийн Республикин Куьйгалхочунна Кадыров Рамзанна даггара лору ас хIара дийцар.\nИза дара 1974-чу шеран май бутт чекхболуш. Сан дай, сой Нохчийчу –ЧIеберлойн лаьмнашка – Буни цIе йолчу юьртара цхьа Iу волчу тхайн уьстагIий дIалаьхкина воьдура. И Iу цу юьртана уллорчу Исундой-КIотарахь вехачу шен хьашас Асхьаба кхайкхина вигинера цига. Нохч-Келарчу Бошханш цІе йолчу юьртана гена йоцуш, цхьана басахь лаьттачу ширачу лекхачу шина тІулгана уллехь дукха нохчий гулбеллера. Уьш, тхо санна, жаІуьне шайн уьстагІий дІадала баьхкинера.\nЯьлла лаьтташ бІаьсте яра. Лакха тІера чухьаьжча, куьйган кераюккъехь санна, схьагора массо а тайпана зезагаша кхелина, баьццару кузах тера йолу лаьмнийн басеш. ЧІеберлойн акъари цуьнан альпийски бай-латтанашца ерриге а Нохчийчохь уггаре а хазачу меттигех цхьаъ ю. Цуьнга хьежаро дагна там бора. Кхузахь хаддаза шайн эшарш лоькхучу олхазарша самукъадоккхура. Царна юкъахь къаьсттана билгалдаьлларг нІаьвла дара. Кхузахь лаьттачу нахана тІехула а хьийзаш, шен исбаьхьа мукъамаш царна бовзуьйтура цо.\nГонахарчу Іаламо шен хазаллица даг тІехь хаза синхьаамаш гІитторца дахарх воккхавер дахьахь а, яссаелла, къух а даьлла лаьтта гонахара ярташ гича, самукъадалар довра, кийра Іовжабора сингаттамо.\nНийсса ткъе итт шо хьалха кхузахь, кхузткъе итт йоккхачу а, жимачу а юьртахь а, дуккха а йолчу кІотаршкахь а, дІасадаьржина долу хи санна, дара 15 эзар нохчийчун-ламарочун дахар. Амма 1944-чу шарахь Сталина диначу таIзаро хадийра и ирс – нохчийн халкъ бертаза Юккъерачу Азе хьажийра. Церан яртех харцораш хилира, ткъа хIара акъари ламанан мох шена тIехула паргIат хьийзаш болу акха мохк а хилла дIахIоьттира.\nТкъа хIинца нохчий цIа бирзинчул тIаьхьа жим-жимма меттахIоттор дIадоладелира, паргIато а, къинхьегам а безаш,церан доьналлах а, нийсоезарх а долу хабар дукха хенахь дуьйна ерриге а Кавказехула даьржина а долуш, бIешерашкахь шайн дай баьхначу меттигашкахь нохчийн ламаройн дахар карладелира.\nНIаьвла, тIеттIа лакхаюьйлуш, хаддаза шен эшар лоькхуш яра, ЧIеберлойн хIара исбаьхьа лаьмнаш набарна дийшо гIерташ санна. ЦIеххьана мичара дели ца хууш тIекхеттачу куьйрано дIадаьхьира и декъаза олхазар, шен мIараш юккъе а лаьцна.\nНуьцкъалчара гуттар а гIийланаш хIаллак ма бо!..\nШен хьаша Асхьаб волчохь хьевелла да тIулгашна юххехь гулбеллачу нахана тIевеара.ТIевоггIушехь салам а делла,цхьаьнгге а ца хьожуш, лекхачу тIулгашна тIе а вахана, ши куьг хьала а лаьцна, доIа дан хIоьттира иза.\n– Хасбула, хIокху дозанан тIулгашна хьалха доIа деш ма ву хьо-м? – элира цуьнга оцу тIулгех дерг ца хуучу цхьана къоначу нохчийчо.\nУллехь лаьтта нах белабелира.\n– Кхузахь беламе а, вела бахьана долуш а хIумма а дац, – элира цаьрга Хасбулас. – ХIара доIа дина валийта со, тIаккха ас дуьйцур ду шуна, беллачарна тIера доIа айса хIунда дина…\nИза дара 1944-чу шеран март бутт болалучу хенахь. Малх бузучу хенахь Соьлжа-ГIаларчу цIерпоштнекъан вокзалехь цIерпошт сецира. Лоьмо санна, фашисташна дуьхьал тIом а бина, лоьрийн комиссино бинчу сацамца, аьрру куьйгана йина хала чов бахьана долуш, эскаран гIуллакхах паргIатваьккхина, цIа вогIуш вара Хасбула. Кондукторо цIерпошт цхьана сохьтехь лаьттар ю элира.\nВокзалехь охьа а воьссина, шеца тIом бинчу а, чевнаш хилла, цхьана госпиталехь Iиллинчу а шен нохчийн доттагIчуьнгара Хьабибера цуьнан тIехьийзачу йоьIан дега-нене маршалла дIадала сихвеллера Хасбула. Шеца цо дахьаш, доттагIчо шен тIехьийзачу йоIе дIало аьлла, пухIанан йовлакх а дара. Хьабиб кхуьнца цхьаьна батальонехь бIаьхаллин гIуллакх кхочушдеш майра нохчи вара. Иза, хийлазза мостагIашна юккъе «мотт» бан вахана, бакъволу разведчик вара. Шен чов дIайирзича, госпиталера ара а ваьлла, Даймохкехьа лета тIамтIе вахара иза. Хьабиба кхунна дийцинера, шен тIехьийзачу йоьIан дай-наний вокзалехь йолчу цхьаьна туьканахь йохкархой ду аьлла.\nХьалхарчу шерашкахь Хасбула схьаваьллачу Шодрода-юьртахь баккхийчарах цхьа а хир вацара нохчашна юкъахь доттагIа я хьаша воцуш, церан мотт ца хууш я цаьрца йохк-эцар ца лелош…\nТIом балале хьалха Хасбула шен деца кест-кеста хуьлура Нохчийчохь, йохк-эцаран гIуллакхна воьдий. Церан дуккха а доттагIий а, накъостий а, хьеший а бара нохчашна юкъахь. Нохчийн мотт а цушинна вуно дика хаьара. Кхунна вокзалехь йолчу туьканашкара юьхь-сибатца дуккха а йохкархой бевзара. Хьабиба йийцинчу туьканчу ваьлча, Iаьржачу аматахь а йолуш, хаза тIеюьйхинчу бедарца юккъерачу хенара зуда гира кхунна.\n– ЛадогIахь, дукхаяхарг, кхузахь хьалха болх бина нохчийн стаг-зудий стенга дахана? – хаьттира Хасбулас нохчийн маттахь, и зуда нохчи ю моьттуш.\n– Салти, со нохчи яц, «дика нах хилла» хьан нохчий Сибрех бахийтина, – жоп делира йохкархочо оьрсийн маттахь.\n– Муха, Сибрех бахийтина? ХIун диначунна бахийтина уьш Сибрех? – хаьттира оьрсийн маттахь Хасбулас, оцу нохчех дерг хаа лууш.\nЦунна ца хаьара нохчий цIера баьхнийла, бертаза Юккъерачу Азе дIабигнийла.\n– Салти, ас хьоьга оьрсийн маттахь ма эли, уьш «дика нах» хиларна цIера баьхна. Диц ма де, олуш хилар: «Пенашна а хеза дуьйцург». Ахь иштта хаттарш сих-сиха лахь, цIа кхочур вуй те хьо?\n– Со-м кхочур вара цIа… Амма сан накъостий иттаннаш нохчий-бIаьхой цIа боьрзий-м ца хаьа. Уьш шайн синош ца кхоош, шайгара доьналла а, майралла а гойтуш, вайн маршонехьа фашистех леташ бу. Даймехкан дуьхьа фронтехь леташ бу нохчийн халкъан кIентий, ткъа церан дай-наной шайн махкара арабаьхна, – гIийла элира Хасбулас, т1аккха уллехь лаьттачу куьг доцуш волчу тIемалочуьнга а хьаьжна, туьканара аравелира иза.\nНохчех цхьаъ гаре сатесна, вокзалан майданехула вехха волавелла лийлира Хасбула. Амма шена гинчу нахана юкъахь юьхь-сибатца нохчех тера волу стаг ца карийра цунна я нохчийн мотт а ца хезира. Цхьаболчу дуьхьал кхеттачаьргара нохчех дерг билггал хаа лиънера цунна, амма уьш уллера дIауьдура: «Тхуна хIумма а ца хаьа», – бохуш. Схьахетарехь, уьш кхоьрура цунах лаьцна къамел дан. Вокзалан майданахь дукхахберш лелийна Iаьнан бедарш юхкуш болу оьрсийн баккхий зударий а, цхьажимма бераш а, НКВД-н белхахой а бара.\nНохчий, шайн хIусамашкара ара а баьхна, нуьцкъаха Юккъерчу Азе дIабахийтарх дерг ма-дарра хиъча, дог Iаьвжира Хасбулин. Шен дайшкара кхаьчначу нохчашка йолчу уьйр-марзонца а, цу халкъе-лулахочуьнга болчу гергарлонан синхаамца а, ткъа иштта цIеххьана хиллачу бохамо и нах дакъазбовларна къахетарца а доьзна дара иза. Иза онда, кIорггера дага тIехь лар юьту синхаам бара.\nЦІерпошт схьаяре йолчу ханна перронехь лаьттачу гІанта тІе охьахиира Хасбула. Кисета чуьра газетах кийсак а яьккхина, цунах, хьарчийна, цигаьрка а йина, кисета чуьра тонка доьхкира цо цу чу. Меллаша шен цигаьрка хьала а латийна, ойланашка велира иза. Нохчийн кхолламах яра цуьнан ойланаш. ЦІеххьана кхунна хьалха хІиттира НКВД-н патрулан эскархой.\n– Салти, хьайн документаш гайтал! – кІоршаме вистхилира кхуьнга капитан, царна юкъара коьртаниг.\nМеллаша хьала а гІаьттина, шен некха тІера чоин нуьйдарчий схьа а яьстина, чухула йолчу кучан киснара тІеман билет а, лазийна хиларна тІеман декхарх ша мукъавоккхуш долу кехат а дІагайтира Хасбулас.\n– Іедало бинчу сацамна реза воцуш, цхьацца къамелаш деш ма-хилла хьо-м? – элира капитана, кхуьнан документашка а хьоьжуш.– Тхоьца отделе дІаван везар ву хьо.\nХасбулина цу сохьта хиира туьканарчу йохкархочо ша дина къамел капитане дІахаийтина хилар. ХІинца барт ца хоттуш дІавохуьйтур вацара хІара. Цо цІерпоштан вагона чуьра шен тІоьрмиг схьаэцийтар дийхира. Амма цара бакъо ца елира, шаьш схьаоьцур бу тІоьрмиг элира, муьлхачу вагона чохь бу кхуо хаийтичхьана. Вокзала чохь йолчу дежурни отделени схьа а валийна, гІазанче хІара дІавелира цара. Кхуьнан документаш талла дезаш волу майор схьаваллалц цхьана а метте дІаса ма валийта аьлла, гІазанче омра а дина, уьш арабевлира.\nВехха Іийра Хасбула, майор схьаваре хьоьжуш. ЦІерпошт дІайолаялале цунна тІекхиа везаш вара хІара, цундела, синтем байна, хала садеттара кхуо. Амма майор гучуволуш вацара. ГIазанча вист а ца хуьлуш Iара, цхьа дош а ца элира цо. Ур-аттал фронтехь долчу хьолах лаьцна цхьа а хаттар ца делира.\nКестта цIерпошто кхузза гудок елира, дукха хан ялале дIаболабала безаш бара иза.\n– Накъост лейтенант, со шена тIехь схьавеана цIерпошт дIайолалуш ю, вагона чохь сан хIуманаш йисина. Сан хIун бехк бу? Со хIунда сецаво кхузахь сел веха? Ас нохчий беза сайна аларна, сох зуламхо вина те? – гIазанче тIех кIеда вистхилира Хасбула.\n– Суна иза ца хаьа. Майор схьвеачхьана цо дерриг а дуьйцур ду. Сан бакъо яц хьо дIавахийта, – элира лейтенанта. НеIаран цIовзар а хезна, цо тIетуьйхира:\n– Иза-м схьавогIуш ву, моьтту суна.\nМайор а, старшина-заьIапхо а велира чоьхьа. Хала чевнаш хилла волу старшина а вара бIаьхаллин декхарх мукъа витина. Ша схьаваллалц шен тIоьрмиган дола де аьллера цуьнга Хасбулас. ТIоьрмиг Хасбула волчу агIор дIа а кхоьссина, майора элира:\n– ХIара хьан накъост чIогIа хьуна тIера ву. Тхох ца тешаш, ша кхуза схьавеа хIара, хьан тIоьрмиг шена а гуш дIало аьлла. Старшина, хIинца хьо дIаваха мегар ду, ткъа салтичуьнца дерг оха тхаьш къастор ду.\n– Накъост майор, и салти вуно майра а, Даймохк безаш а ву, – элира старшинас, ша чуьра араволуш. Цунна ца хаьара патрульхойн шен накъостаца Iоттаделларг.\nЦIерпошто тIаьххьара гудок елира, ша дIайоьдий хоуьйтуш.\n– Схьабелла тIоьрмиг! – буьрса омра дира майоро. Хасбулас тIоьрмига чуьра хIуманаш схьайохучу хенахь, хьостам санна, цунна хьалха лаьттира иза.\nМайор тешна вара, тIамтIера вогIучуьнгахь я тапча, я кхийолу хIума хир ю аьлла. Амма хIун хир яра мискачу салтичуьнгахь, шена эскарехь елла я ша эцна йоцург? Цо зудчунна дахьаш долу йовлакх а, ши-кхо банка тушенка а, масех горга бепиг а, масех кеп саба а, эткаш а схьаехира.\nДIаболабеллачу цIерпоштан гIовгIа а хезира, вагонийн чкъургийн тата а делира, аьчган новкъахула уьш дIакерчича.\n– И хIуманаш цхьаннан лачкъийна хир ю ахь? – аз айдеш, элира майора.\n– Накъост майор, хьо мегаш долчул а совваьллий техьа? Со хIуманаш лечкъош вацара – Даймехкан дуьхьа тIом беш вара. И хIуманаш ас лечкъийна ю аьлла, хIун тешалла далор дара ахь? Сан боцу бехк тIебилла гIерташ, со цIерпоштана тIаьхьавити аш, – оьгIазвахара Хасбула.\nМайора хIумма а ца элира, иза, астагI а лелхаш, чухула дIасалелара. ТIамтIехь чевнаш йиначул тIаьхьа Соьлжа-ГIаларчу комендатуре болх бан хьажийначух тера дара иза.\nХасбуле барт хаттар дIадолийра цо. Цхьана хаттарна тIаьххье керланиг а луш, салти леван ваьккхира майора. Цуьнан къамелехь хаалора, иза шен даржах воккхавеш а, шех тоам бина а, хала амал йолуш а, адамех ца вешаш а хилар.\n– Накъост майор, ахь муьлхха хаттар делча а, хьалха ас деллачул къаьстина хьуна дала жоп дац сан. Туьканахь хилларг ас ма-дарра хьуна дIадийцина. Со ца кхета, нохчий безарна аш со бехке хIунда во. Уьш вайн советски адамаш ма ду! Шайн са ца кхоош, фашисташна дуьхьал тIом беш ма бу нохчийн кIентий, – элира Хасбулас майрра а, шовкъе а.\n– Суна ца оьшу хьан и хабарш! Пачхьалкхана дуьхьал болу дела цIерабаьхна нохчий, ткъа хьо цаьргахьа гIо доккхуш ву. Схьагарехь, уьш махкахбахарх болу вайн партин ЦК-н сацам нийса ца лору-кх ахь? Хьо санна болчу нахах олу «халкъан мостагIий», – оьгIазвахана, мохь хьоькхура майора кхунна тIе.\nШегахь йолу оьгIазалла аракхосса лууш, хала садеттара Хасбулас, амма собаре а хилла, сатоьхна IадIийра иза. Тахана ша эшна лара везара кхуо, шен мел чIогIа а, доьналла долуш а амал елахь а, ша харцо а, маттаза аьлла дош а ловш вацахь а. Ларамаза аьллачу дашо а набахтин неIарш кхунна хьалха схьайоьллуьйтур яра, иштта буьрса дара Сталинан Iедал. Цундела, вист а ца хуьлуш, чуьраваьллачу майора шега деш долу хаттарш тергал а ца деш Iара хIара, собаре хилар шегахьа дуйла хууш. Вист а ца хуьлуш ца Iийча ца волура! ХIара теш вара дуккха а Iеламнах, къаьсттина Нохчийчохь молланаш хилларш, Сталинан Iедало таIзарш деш, хIаллакбаран. Иштта, хIуманна а бехке воцу, 75 шо кхаьчна кхуьнан къена да Шахман а тIепаза вайира цу Iедало. Нохчашна тIе а хIоьттина, Советан пачхьалкх кестта юхур ю, исламан дин денлур ду бохуш, Шахмана халкъана юкъахь къамелаш дина аьлла, бехке а вина, дIалецира. 1941-чу шеран сентябрехь Даймахкана тIе фашистийн уьнан кхерам тIебеанчу хенахь таIзаран гуро лецира иза. Пачхьалкхана дуьхьал ву аьлла, бехке вира Шахман. КIант тIом беш вара Даймехкан дуьхьа, ткъа да советан Iедална дуьхьал ву аьлла, тIепаза вайира.\nХасбулин вистцахиларо кхин а чIогIа марсавохура майор. Салтичуьнга массо а тайпа, ур-аттал маттаза а, хаттарш деш, шена оьшург даккха гIертара иза. Шен да санна, ша а сийсазвийр вуй хууш, майоран хаттаршна нийса а, майра а жоьпаш дала сацам бира Хасбулас, ша хьалха дийцинчух цхьа а хIума ца хуьйцуш.\n– ТIаккха, советан халкъан баьччано Сталина нохчий цIерабахарх бинчу сацамна реза вац-кх хьо? – хIиллане бIаьрг а хабийна, хаьттира майора.\n– Сталинан сацам нийса бац ала ца гIерта со, амма цхьаьннан а бакъо яц сан даг чуьра нохчашка болу безам шелбан. Царна хьаша-да а веза, шайна тIевеанарг боккхачу ларамца тIеоьцу цара. Уьш майра а, доьналла долуш а, собаре а нах бу, шайн къам а, мохк а безаш. Шайн дайшкара дуьйна паргIато езаш схьабогIуш бу нохчий. Царна паргIато езарна, цаьрга жахьталла хила ца еза вайн. Суна гина нохчийн халкъан кIенташа Даймехкан дуьхьа тIамтIехь гайтина майралла. Нагахь бIе нохчи бехке велахь, бехк боцуш долчу иттаннаш эзарнашкахь цу къоман адамашна таIзар дан деза ткъа?..\nХасбула ша дуьйцург чекхдаьккхина валале, неI а ца тухуш, иза шуьйра дIа а йиллина, чоьхьавелира кхунна туьканахь гина волу пхьарс боцу оьрси.\n– Игорь Васильевич, – аьлла, майоре вистхилира иза, чу ма-велли. – НеIалт хиларо, оцу йохкархочо аьллачух а тешна, тIамтIехь чов хиллачу хIокху мискачу салтичунна таIзар дан воллу хьо? ХIара бехкеван цхьа а хIума ца хилла цигахь.\n– Ша бехкеван хIума ца дитина кхуо, амма вайн ларамечу правительствос нохчий цIерабахарх бина сацам нийса ца лору кхуо! Иза бахьанехь таIзар ца деш муха вуьтур ву хIара, – элира майора.\n– Хьайна карон боцу бехк леха ма гIертахьа, майор. Хьуна ца хезна, хьуна ган а ца гина. ХIокху салтичух кхета веза хьо. Суна го, советан политико адам деза Iамийна кхунна. Нохчий безаш хилча, вайн даймохк а беза кхунна.\n– Накъост полковник, сан декхар ду Советан пачхьалкхан политикина дуьхьал болу нах а, лечкъина нохчий а, цаьргахьа узуш берш а лахар, – кIоршаме элира майора.\nЦо и дешаш аьллачул тIаьхьа цхьана ханна тийналла хIоьттира чохь. Цул тIаьхьа полковник а, майор а, вовшашка бIаьца а йина, дехьара чу велира, татанца шайна тIаьхьара неI дIа а къовлуш.\nАрахь Iаржлуш лаьттара. ГIазанчас, стогар а латийна, корера чекх са гуш йоцу ал басахь шаршуш тIеттIауьйзира.\n– Салти, айхьа-хьайна кхел ма е, – элира цо Хасбуле, шаьшшиъ висча.– Нохчийн бандиташна тIе а хIоттий, хьайна набахте боьду некъ ма лаха. Вайшинна юкъахь боху ас иза, хьайн мотт ларбе… И майор адамах къинхетам болуш а, цунах кхетар волуш а вац, хьуна. Иза адамашна тIехь шега олалла далуш самукъадолуш а, шен куралла гойтуш а ву.Хьо бехке вина йолу йохкархо цуьнан езар ю, беха мотт болу лаьхьа. Майоран гуро лаьцнарг, берзан бага ваханарг санна, кIелхьарвалалур вац. Цунна бен а дац, хьуна – стаг бехке ву я вац. Ша схьалаьцнарг набахти чуволла сихло иза. Цундела хьо ларлуш хила. Амма, суна хетарехь, пхьарсбоцчо хьуна гIо дийр ду. ХIара майор санна болчу наха меттанаш а диттина, Iедало таIзарш дечу муьрехь хIаллаквина цу полковникан да а, ши денваша а. Майора бIаьхаллин гIуллакх дечу полкехь командир хилла иза. Шен дахар кIелхьардаьккхинчу командире ладугIур дац те цу харцончас.\n– Даймохк сайна безарна летта со мостагIех. Иштта безам бу сан цунна чохь дехачу къаьмнашка а, – элира Хасбулас.\nДехьарчу цIа чохь вехха Iийначул тIаьхьа гIазонча волчу чоьхьавелира полковниккий, майоррий. ТIевоггIушехь гIазанче омра дира майора: «ДIало салтичун документаш!» ТIаккха Хасбулина тIе мохь хьекха велира иза, тIейогIучу хенахь таIзар дийр ду ша бохуш. Эххар бага етта кIорда а дина: «Яхийта сан бIаьргашна хьалхара!» – эккхийтира цо.\nШен тIоьрмиг ги а тесна, пхьарс боцчу полковникна баркалла а аьлла, аравелира Хасбула. Арахь Iаьржа бода бара. Вокзал йолчу агIор дIа а вахана, Дагестане йоьдуш цIерпошт юй хьоьжура иза. Аьчган новкъахь лаьтташ кира лело состав яра, Бакура Россехьа йоьдуш, шена тIаьхьатийсина ягоргаца а, тIеман гIирсаца а йолу вагонаш а йолуш.\nДагестане йоьду цIерпошт тIейогIучу буьйсанна бен хир йоцийла а хиъна, паргIатваьлла Хасбула вокзалана чоьхьавелира, адамаш долчухьа. ПаргIат йолу меттиг а лехна, шен куьг дIадехка волавелира иза. Кестта цунна тIевеара куьг доцу полковник. Вовшийн цIерш а йовзийтина, цхьацца дийца хIоьттира и шиъ дахарх а, тIамтIехь лелийначух а лаьцна…\nПолковника ша волчу хIусаме кхойкхура Хасбуле, амма важа, стенна делахь а, дуьхьал вара хьошалгIа ваха. Оццу минотехь цхьаммо: «Ассалам Iалайкум!» аьлла, салам луш а хезна, хьалагIаьттира иза. Цецваьлла, Iадийча санна, лаьттара Хасбула – кхуьнан йиша яхана нуц Iабдулхьамид а, юьртара лулахой Хьусенил Мухьамад а, Давуд а, Мухьамедзайид а лаьттара кхунна хьалха. Сихха могаш-паргIат а хаьттина, мара а кхетта, даггара къамел дан буьйлабелира хIорш. Баккхий нах Соьлжа-ГIала заготконторе тIамтIехь болчарна дигийта шайн юьртахь а, Ботлихан районерчу кхечу ярташкара а гулдина, нисделла бежнаш далош баьхкинера. Шайн хьеший кхузахь кхарна ца карийра – уьш хIетале цIерабаьхнера. Цундела вокзалехь буьйса яккха дийзира церан, ткъа кхузахь ирсана шайн юьртахо а карийра царна.\nВокзалехь буьйса а яьккхина, Iуьйранна хьалххе хьалагIевттина, шаьш бежнаш дIаделлачу базехь йитина, шайн говраш схьаэца бахара уьш. Говрашка а хевшина, оццу дийнахь цIехьа буьйлабелира юьртахой. ГIаш вогIу Хасбула кIадвелча, рогIехь кхуьнга говр лора цара. Кхераме бара церан некъ. Шуьйтахула дIа а бахана, Нохч-Келойн чIожана чухула дехьа а бевлла, ЧIеберлойн дукъа тIе хьалабовла безара уьш. Ткъа цигара шайн юьрта чудисса дезара. Церан новкъахь йолу нохчийн ярташ яьсса яра – церан бахархой цIерабаьхнера. Амма массо а юьртахь советан эскархой бара. Уьш леррина кхеран дегIах хьовсура. Къаьсттина кегош верг Хасбула хуьлура, цунах дезертир тарлора царна.\nНекъахой Шуьйта кхаьчча, кхарна дуьхьал бевллачу тIемалоша, леррина документаш а теллина, кхаьргара ларчанаш кегийра. Кхаьргахь йолу говраш колхозан хиларан хьокъехь карахь кехаташ доллушехь, цхьана капитана, говраш схьало аьлла, омра дира.\n– И говраш кху нахах тешийна ю, юхабирзича дIаяла а езаш. Аш хIунда йоху уьш дIа? Колхозана царах мах хьан лур бу? – элира Хасбулас.\n– Салти, оха иза пачхьалкхан дуьхьа деш ду, тхуна и говраш оьшу лаьмнашкахь лечкъаш болу бандиташ схьалецлбцуш лелархьама. Шайна лаахь, оха я бандиташа дIаяьхна ала шайгара говраш. Шуна цхьана а тайпана кехат дала тхан аьтто бац, – кIоршаме вистхилира капитан, ша цIа чу воьдуш. Некъахоша дуьйцучуьнга ла а ца дугIуш, говраш схьаяха элира цо.\nТIаккха Хасбулина тIевеара шен юьхь-сибатца билггал кавказхо волу лахара сержант:\n– Салти, къийса ма ло, эрна ду хьуна. Кестта батальонан командир, подполковник, ву схьаван везаш. Цуьнга дIадийца ахь дерриге а, иза оьрси ву, нахе ладугIур долуш а, кхетар волуш ву иза. Цо гIодан там бу. Ткъа хIара капитан, ша теркахойн гIалагIазкхи ву бохуш, дозаллаш деш ву, дага тIехь йолчу куралло нахе ладогIа ца вуьту. Шен дайшкара нохчашка а, дагестанхошка а Кавказан тIом болчу хенахь дуьйна схьабогIуш болу цабезам кхаьчна цуьнга. Цуьнца ларлуш хилалаш!\nСалтий говраш дIаяха гIоьртича, некъахоша дуьхьало йира, шаьш дийна мел ду дIалур яц аьлла. Оццу хенахь тIемалойх йоьттина кира кхоьхьу машен схьаеара. Цунна тIера охьалилхинчу цара юккъерчу дегIех волу, йоцца лергина къоьжа маж а йолуш, кхузткъа шо хир долу стаггий, иштта хан хир йолу, хьаьрса месаш йолу зудий, хьалхадаьккхина, схьадалийра. Цу шиннан яххьаш тIехь долчу деттачу цIийн асанаша гойтура царна дина дабагIа. Кестта капитане схьакхайкхира.\nЦунна дуьхьал веддачу лакхарчу сержанта арз дира:\n– Накъост капитан, оцу некъахоша шаьш говраш схьалур яц боху, шаьш дайиний бен.\n– ТIаккха байийша уьш! Шу стенга хьоьжуш Iа? Гов-раш схьаяха!\nЦу сохьта стаг, зудий схьадалийначу лейтенанте вистхилира капитан:\n– ХIорш мичахь карийна шуна? Мичахь левчкъина бара хIара бандиташ?\n– ХIара шиъ лаьмнашкарчу цхьана кIотарахь схьалаьцна. Шайгахь документаш дац боху кхара, амма уьш шайн хIусамехь Шуьйтахь ду бохуш, чIагIонаш-м йо кху шиммо. Цхьа а тайпа герз кхаьргахь ца карийна, схьалоцучу хенахь дуьхьало а ца йина кхара. Кхуза бахка цалаарна жимма хIума тоха-м йийзира кху шинна. ХIара зуда вайниг ю, оьрси, – дийцира лейтенанта.\n– ХIинццалц лечкъаш хIунда Iийна шу? – буьрса хаьттира капитана схьалаьцначу стаге.\n– Тхо бандиташ дац. Тхан халкъана тIе хIара бохам беанчу дийнахь тхойшиъ луларчу юьртахь хьошалгIахь дара. Тхуна гира тIемалоша машаре нах хьийзош, шайн юьртахула, тIе герзаш а лаьцна, уьш дIабуьгуш. Дуьхьало йинарг воьра цара. ЦIенэскархойн духар дуьйхина фашисташ бу моьттура тхуна уьш. Тхойшиъ хьуьнах дIадедира, тхайна тIехь таIзар ца дайта. Ас юха а боху шуьгу: тхо бандиташ дац, тхо Нохч-ГIалгIайн республикехь дехаш долу советан гражданаш ду.\nЮха къамелана юккъе зуда елира:\n– Со оьрси ю, хIара сан майра нохчи ву. Революци йоккхуш а, советан Iедал дIахIоттош а тхайн цIий Iанийна оха шиммо. ХIинца социализм ярехь тхаьш ца кхоош къахьоьгуш а ду тхойшиъ. Тахана тхан кIант, Даймохк ларбеш, фашисташна дуьхьал тIом беш ву.\n– Хьанна юьйцу ахь и туьйранаш, зуд?! Хьо мила леван гIерта, сволочь?! Хьо милла елахь а, хьо бандитан зуда а, ямартхо а ю. Сталина а, советан правительствос таIзар дина нохчийн халкъана, уьш Iедална дуьхьалхиларна Юккъерчу Азе а хьовсийна. ЦIерадахарна дуьхьалверг зуламхо ву. Шайна таIзар дайтарх уьдуш берш а зуламхой а, халкъан мостагIий а бу. Ткъа мостагIий байа беза! Байа! Сержант, ден а дей, хи чу кхосса и шиъ…\n– Аш дайина кегий бераш а дара мостагIий? – хаьттира оьрсийн зудчо, эпсаран «политически къамел» хадош.\n– ДIасацае хьайн бат, кхахьпа! Кегий бераш хилла ца Iаш, нохчийн зудчун кийрахь дерш а хинболу зуламхой бу. Кхийтин хьо, хьан…\nШен зудчуьнга хьовсийна и боьха дешнаш советан эпсарера хезча, оьгIазаллех кийра буьзна, буйнаш а дина, капитанна чухьаьдира нохчи:\n– Хьо ду-кх бакъдолу кхахьпа! Хьайн ненах сте йойла ахь! Даймахкана ямарт волу чалтач а, боьха хIума а ю-кх хьо!\nКапитана тапча схьаяьккхира.\n– Сацал, капитан!– мохь туьйхира кхаа эпсарца машенахь тIекхаьчначу подполковника. Цу сохьта хаьттира цо:\n– ХIокху говрашца берш муьлш бу? Стенга боьлхуш бу?\n– ХIорш жIайхой бу, Дагестане боьлхуш.\n– Документашка хьаьвсиний шу?\n– Хьаьвсина, уьш нийса ду, накъост подполковник, – хаийтира капитана, аз кIаддина. Цо жIайхой болчу агIор эсала бIаьрг кхарстийра, лаккхарчу эпсаре ша кхузахь лелийна харцонаш цара дIайийцарна кхоьруш.\n– Церан документаш нийса делахь, уьш кхузахь хIунда латтабо?\n– ХIокху сохьта. Сержант, дIахьовсабе некъахой! – омра дира капитана.\nКапитанан хийцавалар а гина, цунах кхаьрдира салтий, ткъа кавказхо-бIаьхо, Хасбуле ишар а йина, велакъежира. Капитанна шен накъостий къинтIера бевллехь а, Хасбула реза ца хилира, цо лелийна харцонаш дIа ца йийцича. Меллаша подполковникна тIе а вахана, дерриг а кхузахь хилларг дIадийцира цо.\n– ХIокхо дуьйцург бакъ дуй, капитан? – оьгIазе хаьттира подполковника.\n– ХIан-хIа! – жоп делира капитана.\n– Накъост подполковник, бакъдерг дуьйцург а, эхь доцуш харцлуьйш верг а мила ву, шайн салташка хаьттича, хуур ду хьуна, – элира Хасбулас. – ХIара капитан санна болчара доккха зен до вайн пачхьалкхана. Эцца шу тIе ца кхаьчнехь, тхо дайийта воллура иза, говраш схьаяхархьама. Иза билггал бакъ ду, тхо хIаллакдайта омра дIаделлера кхуо. Вайн пачхьалкхан дуьхьа, кхиберш санна, лелаш нах ма ду тхо а. ХIара схьалаьцна долу стаг-зудий маьттазчу, уггаре а боьхачу дешнашца емалдира капитана, хенарчу оьрсийн зудчух кхахьпа элира, боьха мел дерг дийца эхь ца хийтира. Ткъа царна иза дан гIертарг хьуна хьайна а гира.\n– Салти, собаре хила, – элира подполковника Хасбуле. – Ас дерриге а къастор ду, дан дезаш хилахь таIзар а дийр ду. Ткъа шун некъ дика хуьлда…\nНохчийчун а, цуьнан хIусамненан а Iодика а йина, дIабуьйлабелира некъахой. Лаьмнашкахь шийла яра, маьI-маьIIехь Iуьллуш ло а дара. МаьркIаж-ламазан хенахь ломарчу жимачу юьрта кхечира уьш. Кхузахь буьйса яккха сацам бира цара. ХIокху юьртахь а хьеший бара кхеран хьалха, амма хIинца, дай ара а баьхна, церан шийлачу хIусамашкахь шок етташ мох бара. Шайн хьешан Iабдулхьамидан хIусамехь буьйса яккха лиира царна. ХIорш, говрашкара чу а биссина, уьш дIаIалашъян хIиттича, гIовгIанца, кхарна тIе герзаш а лоьцуш, керта лилхира цIенэскархой:\n– Куьйгаш хьалаайа! Меттахдовлахь – герз тIетухур ду шуна! Шена тIе пIелг хьажийнарг тIе а вогIуш, документаш схьагойтур ду аша…Салти, дуьххьара хьо схьавоьл!\nМассеран кехаташка а хьаьвсина, галдаьлла хIума доций а хиъна, лейтенанта элира кхаьрга:\n– Лаьмнашкахь левчкъина лелаш нохчийн бандиташ бу. ТIемалойн духар тIехь долчуьнца къаьсттина луьра мостагIалла ду церан. Новкъахь ларлуш хилалаш.\nЛуларчу цIеношкахула чекх а бовлуш, дечиг лехира некъахоша. Юучух хIума карор ярий те бохуш, лийлира уьш. Амма кIеззиг бен хIума ца карийра. Схьагарехь, бIаьхоша яа мегарг ерриг а дIалахьийначух тера дара.\nБаккхий нах цхьана йоккхачу керта бевлча, кхарна гинарг белла дIабовллалц дицлур доцуш сурт дара: рагIуна хьалхьа йийна Iуьллуш доьзалхочух йолу жима зуда яра, дерриге а цIийх дуьзна, кхо шо хир долу шен бер марахь а долуш. Зудчун когашна тIерачу цIийна тIе мотт хьоькхуш кIеза дара. Уллохь, коьртах герз тоьхна, дийна Iуьллуш жIаьла а дара. Давудий, Iабдулхьамидий, кертахь карийна шадий, беллий тоьхна, дийра хьерадаьлла чукхиссалуш долу кIеза. Зудчун а, беран а дилха сенделла дара, талхаран хьожа яра царах схьаетталуш. Цу шиннан декъий цIа чу даьхьна, хилларг шайн накъосташна дIадийца вахара воккха ши стаг.\n– Доьзалхочух йолу зуда а, бер а муха дуьйр ду? Акхаройл къиза адамашдайархой бу-кх уьш. АллахIа кхел йойла царна! – элира цу хаамо дог дохийна волчу Хьусенила Мухьамада.\n– Везан Дела, мостагIчунна ма гайталахь кху деношкахь суна гинарг, – элира Давуда, сингаттаме доккха са а даьккхина. – ХIаъ, цу дийнахь со а, сан ши ваша а Коло-юьртахь вара. Тхо, тхайн хьешан кIант тIамтIехь вийна аьлла хезна, тезета даьхкинера. Амма цу Iуьйранна хьалххе чулилхинчу эскархоша, бежнаш санна, дIалехка болийра нохчий шайн хIусамашкара. Тхоьгахь паспорташ хиларна, дагестанхой ду аьлла, тхо хье ца деш дитира. Тхан хьаша а, и санна воккха волу кхин масех стаг а, цомгаш болу зударий а, салазах дIа а бихкина, тIехь ша болчу гух кIоргачу Iинна чухийцира. Цига чу а диссина, шеро меттиг а лехна, эскархошна тхо гарна а кхоьруш, шина дийнахь доккха каш а даьккхина, цу чу шийтта дакъа дIадоьллира оха.\nШуна хезна хир ду, цу ирчачу дийнахь ЧIеберлойн дукъа тIехь йолчу ярташкахь нисбеллачу вайн жIайхошна гинарг. Шайна ницкъбарна дуьхьало йинарш а, гIийланаш а, баккхийнаш а, зударий а, бераш а муха хIаллакдира гина царна. Цу ярташкара адамаш, кара хIума схьа а ца оьцуьйтуш, Iаьнан уггаре а шийлачу хенахь, гоьллелц долчу лайлахула, тIе герз а лаьцна, Мамон-эвлана улле дIалаьхкира эскархоша. Шаьш бойъур буйла хуъушехь, гергарчеран гIоьнца цомгашнаш а, гIийланаш а баьхкира цига. Амма эскархоша гIийланаш а, баккхийнаш а, доьзлхочух болу зударий а, кегий бераш а, вукхарах дIа а къастийна, Мамон-эвларчу маьждига чу бигира.\nЦаьрга, шу гIаш Соьлжа-ГIала дахалур дац, шуна машенаш йохкуьйтур ю элира. Гергарнаш вовшахбаьхначу хенахь аре мел ю зударийн цIогIанаш девлира, мел доьналла долчу къонахошка лалур доцуш ирча сурт дара цигахь хIоьттинарг. Лаьмнашкара охьабаьхна нохчийн ламарой Соьлжа-ГIала кхаччалц гIаш дIабигира. Новкъахь шелонна, гIелонна мел дукха белира уьш. Ткъа Мамон-эвларчу маьждига чу лаьхкинарш, АллахIан и цIа а эккхийтина, дийна бисинарш а, белларш а харцорашна кIелахь дIахьулбира эскархоша. Иштта «гIо» дира-кх цара мискачу нахана. Тхаьш юхадирзинчу хенахь цара динчу цо къизачу гIуллакхан лар тхуна а гира.\nХьалкелара цхьа бIаьрзе воккха стаг, бердана юххе дIа а вигина, иштта дIагIахь цIа кхочур ву хьо аьлла, бердах чувожийтина хилла салташа. И пекъар, гIулч а яьккхина, генна бухахь догIучу Ансалтинка-хи чу воьжна хилла. Ансалтанхой а, рахатанхой а, тхан ярташкара дуккха а нохчех белла нах дIабохка баха гIертара, амма салташа цига ца вохуьйтура цхьа а, – иштта дерзийра Давуда шен къамел.\n– ИншаАллахI, кхана Iуьйранна гIевттина, наний, кIанттий дIадуллур ду вай, эскархой тIебахкале, – элира Мухьамадзайида.\nМухьамадзайид а, Хьусенил Мухьамад а бакъволу муъмин вара, Iаьрбийн Iилма кIорггера Iамийна, дуккха а шерашкахь Нохчийчохь молланаш хилла а. Цигахь Iедало нахана таIзар дечу хенахь гIело лайна а вара и шиъ. Iеламнах хиларна НКВД-н белхахоша масийттаза барт хаьттира кху шинга. Ярташкара хьехархой тIамтIе бахча, лахарчу классашкахь хьоьхуш вара Хьусенил Мухьамад.\nНекъахошна чIогIа новкъадеанера нохчий шайн махках бахар. Боккхачу сингаттамца вовшашна дуьйцура цара шайна уьш цIерабохуш гинарг а, хезнарг а. Мел къизаллаш лайна цхьа а бехк боцчу мискачу наха, мел сийсазбеш арабаьхна уьш шайн хIусамашкара. Шайна новкъахь гина декъаза стаггий, зудий а хьахийра цара. Церан ойла еш Iийра уьш бехха, хIун хилла теша цу доккхачу шина стагах бохуш. Дуккха а хан яьлча, царна хиира и шиъ докъаза дайнийла. Мел дукха нохчий байна цу хенахь, багарбина ца валлал.\nХасбулин вешин Шахбанов Мухьамадан доьзалх а хьакхаделира и вон. Мухьамад Хасавюьртахь милицин декъан хьаьким вара, капитанан даржехь а волуш. 1937-чу шарахь бандиташца хиллачу тасадаларехь чов а хилла, къона а волуш кхелхира иза. Аухерачу нохчийн зудчо ши кIант а, цхьа йоI а динера цунна. Шен кхелхинчу ден цIе лелош волу жимах волу кIант бераллин хенахь кест-кеста цомгаш хуьлуш вара. Иза товаларе сатесна, ша волчу лаьмнашка дIа а вигна, кхаьбнера Хасбулас. ТIаьхьа цунах тIеман летчик хилира. Важа кIант а, йоI а, церан нана а 1944-чу шарахь нохчашца Юккъерачу Азе дигира бертаза. И бераш, жIайхочунна дина хиллехь а, церан нана нохчи хиларна, цIера а даьхна, тIепаза дайра…\nЦIеххьана кор туьйхира, хан яьллачу хенахь хIара мила ву техьа аьлла, дагадеара некъахошана, юха цхьаъ неI дIаелла вахара.\n– Шуьга хьошалгIа ян мегий? – бодашкара схьахезира нохчийн маттахь зудчун аз.\n– Дера, мега, хIунда ца мега? Чоьхьаяла, – аьлла, неI дIа а йиллина, зуда чуяийтира неIаре ваханчо.\nМехкадаьттан серлонехь царна хьалха лаьттара, ткъех шо хир долуш, хаза куц долу исбаьхьа йоI. Цунна хьалха бинокль кхозура, белшах тесна ППШ олу автомат а яра. Цуьнга хьаьжча гора, шен хазаллица кхокханца юста мегар йолчу цунна цхьа вон болх хиллий. Цуьнан Iаьржа баккхий бIаьргаш, лампанан серлонехь къегахь а, беран санна долчу балдаш тIера елакъажар дайа гIертара. Иза елха йоллуш санна яра.\nЙоIа, Мухьамадзайидана тIе а яхана, хаьттира:\n– Со евзий хьуна?\n– Дера, евза, хIинца евзи, – элира Мухьамадзайида, леррина буьйсанан хьешан юьхье а хьаьжна. – Хьо Салихьат ю-кх, Шуьйтарчу сан хьомечу хьешан Ахьмад-Хьаьжин йоI.\nСалихьатна хазахийтира шайн къеначу хьешана ша евзина, цунна мара а кхетта, йилхира иза:\n– Кхин бац хьан хьеший! Сталина арадаьккхина сан халкъ шайн дай баьхначу махкара, – бохура цо, елхачуьра а ца туьгуш.\nЮха, дIа а тийна, Салихьата дийцира:\n– Суна гира шу, бежнаш лаьхкина, Соьлжа-ГIала доьлхуш. Шу кестта юхадоьрзур дуй хууш, кхузахь Iийра со.\nЙоIа шен когаш а, куьйгаш а, хаза юьхь шелйинера: меженеш йистинера, кIайчу чкъура тIехь мокха хьоькхнаш яра гуш. Цунна яахIума а елла, пешахь цIе марса а яьккхина, йоI йохъялийтира цара. Уьш бехха Iийра дIа ца буьйшуш, йоIан дийцар дехха дара.\nСалихьат пхеа вешина юкъахь кхиина яра, кIентан санна амал а йолуш. Доьзалехь массарел жима а, цхьаъ бен йоцу а дела хьоме яра хIара. Дас-нанас олура, божаберашна юкъахь кхиъна хиларна церан амалехь дерг схьаэцна цо. Вежарша деш дерг кхуо а дора: дечиге а, талла а йоьдура, цIахь дан деза дерриге а гIуллакхаш а дора. Амма йоккха хилча, кIенташна ша хазахетийта дан дезарг а хаьара цунна.\nЦIеххьана хIоьттинчу къизачу тIамо Салихьатан дахарехь хийцамаш бира. Шен воккхах волу ши ваша а, тIехьийза кIант а тIаме вахча, кхуьнан дага тIера самукъадалар дIаделира. Цунна хазахетара, шен уллорнаш тIеман командованис хестош, кехаташ дахкийтича. Амма цуьнан чIогIа де эшнера, шен ваша Даймохк паргIатбаккхархьама леташ кхелхина аьлла, хаам кхаьчча. Вукхарна а изза хиларна кхоьруш, чохь са дацара цунна. ТIом тIом бу, цо вониг бен ца дохьу. Нохчашна хаьара, тIамо мел боккха бала латтабахь а, кхидолу советан адамаш санна, Даймохк шаьш маостагIчух ларбан безийла. Амма хьанна дагахь дара, дерриге а советан адамашна даг тIехь лаьттачу сингаттамна тIе нохчашна къизаллица махкахдахаран бала тIебогIур буйла?\n1944-чу шеран 23-чу февралехь сахуьлучу хенахь ков детта а хезна, араяьллачу Салихьата хаьттира:\n– Мила ву цигахь? ХIун оьшу хьуна?\n– Сихха ков схьаделла, оха иза кагдале! – хезира цунна кевнал дехьара. Кхин хIумма а ца олуш, ков схьадиллира Салихьата. Цунна хьалха тIеман духарца, карахь герзаш а долуш, ши стаг лаьттара. ТIаьхьарчу хенахь ерриге а Нохчийчухула лелара эскархой, шайн цхьа Iамораш ду бохуш. И божарий цец а бевлла хьоьжура шайна хьалха лаьттачу хазачу йоIе.\n– Чоьхьадовла, ас хIинцца яахIума лур ю шуна, – элира Салихьата, уьш меца а, шеллуш а бу аьлла хеташ. – Сан ши ваша вара тIамтIехь фашистех леташ, цхьаъ кхелхина аьлла хаам кхаьчна тхоьга.\n– ЙоI, харцдерг ма дийцал! Iедална вуно дика хаьа шу, нохчий, хьанна дуьхьал тIом беш ду. Мила ву шун чохь? – кIоршаме хаьттира эпсаро.\n– ЦIа чохь дендай, деннаний ду, халла бен лелалуш а дац и шиъ, цаьрга хьожуш ю со,– элира йоIа.\nМийра тоьхна, неI схьа а йиллина, герз хьалха а лаьцна, чоьхьабевлира эскархой. Уьш чубевлча, доккха ши стаг хьалаайаделира шайн меттанашкара, тIамтIехь волчу кIантах лаьцна дика хаам бахьаш уьш баьхкина моьттуш.\n– Шу а, кху юьртара дерриге адам а сельсоветан цIенна хьалха гулдала деза. Сиха хьалагIовттал!– омра дира баккхийчаьрга лейтенанта.\n– Тхо цомгаш ду, аш бохучу метте дан де долуш дац, сан бераш, – гIиллакхе элира воккхачу стага цIеначу оьрсийн маттахь.– Тхойшиъ доккха а, гIорасиз а ду, олуш ма-хиллара, цхьа ког коша а бахана. КIентан йоьIан гIо оьшуш ду тхо. Тхоьгара цхьаъ эшахь, кхузахь тхо гIо дан кийча ду.\n– Тхан бала бац шун гIорасиз хиларца а, шун цамгаршца а, тхуна делла омра ду, шу сельсоветан майданна хьалха дIадига аьлла. Лелал сиха, хьалагIовттал, тхоьца дIадогIур ду шу! Дуьхьало йинчунна цу меттехь герз тIетухур ду оха!– бохуш, мохь хьоькхура лейтенанта.\n– Мича бехкенна туху аш тхуна герз? – хаьттира воккхачу стага.\n– Шайга аьллачу метте дIа ца вогIург Iедална дуьхьалваьлларг ву. Тхуна бакъо елла Iедална дуьхьал волчунна герз тоха. Правительствос сацам бина шу, нохчий, кху Нохчийчуьра арадаха аьлла, шу Советан пачхьалкхана дуьхьалдовларна.\n– Тхо, къанделла нах, хIунда доху тхо махках, тхан кIентий, Советан пачхьалкх ларъеш, фашисташна дуьхьал летачу хенахь? – хаьттира воккхачу стага, эпсаран къамелана юккъехула.\n– Сиха хьалагIовттал! Тоьар ду туьйранаш дийца!\nВоккхачу стеган белш лаьцна, иза хьала а гIаттийна, цIенкъа юккъе дIа а хIоттийна, дехьавелира эпсар. Ирахь а ца латтавелла, охьавуьйжира воккха стаг. Цу хенахь пеша хьалха лаьтта йоккха стаг, шен карадеана жоммагIа а эцна, лейтенантана тIелетира: «Делан неIалт хуьлда хьуна!» – аьлла. Цо тIетоха дагахь жоммагIа лейтенантан коьрта тIехула хьалаойъушехь, салтичо, автоматан бух коьртах а тоьхна, голаш тIе охьайожийра йоккха стаг. Шен зудчун багара а, мера чуьра а оьху цIий а гина, бIаьргашка бода беара воккхачу стагана. ОьгIазвахана, халла хьалагIаьттина, шен гIайби кIелхьара шаьлта схьаийцира цо. Цо баттара шаьлта йоккхучу минотехь лейтенанта нийсса дега юккъе тапча туьйхира цунна. Хадийна дитт санна, цIенкъа юккъе охьавуьйжира хIусамда. Шен майра вер а гина, хьераяьлча санна, мохь а хьокхуш, жоммагIех катуьйхира йоккхачу стага, иза хьалагIаьттина ялале кIесаран кIагчу доггах автоматан бух а тоьхна, йожийра иза салтичо.\nСалихьатан бIаьргашна хьалха дийра цуьнан хьоме дендай, деннаний. Цуьнан хьекъал а, собар а кхечира шен сацо ницкъ кхочур боцчу латарна юкъа ца гIорта. Эскархой метта бахкале ша дIалачкъийна, къайлах ларъеш йолу, ненавешин наган олу тапча схьаийцира цо. «Бекхам! Бекхам!» – хьийзара йоьIан коьртехь, шен дендай, деннаний дийначарна бекхам бан лууш, кхехкара цуьнан цIий. Эскархой уьйтIа ма-бевлли, тапча тоьхна лейтенант а вожийна, шолгIа тоьхна салти а охьавиллира йоIа.\nБIаьргара охьаоьху хи ца соцуш, дийцира Салихьата некъахошна ша лайначу халонех а, шен къомах къахетарх а лаьцна…\n– Дадин а, бабин а декъий, тIе шаршуш а, одеялаш а тесна, дитира ас,– кхидIа а дуьйцура йоIа.– Йовха хIума тIе а юьйхина, тапча а, лейтенантан бинокль а, салтичун автомат а схьа а эцна, хьуьнчохь къайлаелира со. Цигара бинокль чухула суна дика гора эскархоша, бежнаш санна, юьртахой эвлайисте дIалоьхкуш. Дукхахберш герз детташ байира салташа. Суна хаьара: баккхийнаш а, цомгушнаш а, гIийланаш а, доьзалхойх болу зударий а царна новкъа бара сихонца нах арабохучу хенахь, цундела цара байира уьш. Генна дIасадоьдура зударийн белхар, кхераделлачу бераша хьоькху маьхьарий.\nНах дIабигинчул тIаьхьа эскархоша юьртара дерриге а цIенош теллира, шайна оьшург схьа а оьцуш. Даьхни а, цхьанхьа дIадигна, къайладаьккхира цара. Iаржъялале со Шуьйта сайн да-нана долчу дIаяхара. Амма юьртахь, кешнашкахь санна, тийна дара. Геннахь хезаш салтийн белар дара. Тхан цIеношна уллера ши цIа дагийна лаьттара. Яьгна ялазчу цIеран серлонехь овкъарахь Iуьллучу къеначу шина лулахочун декъий гира суна. Сан дог вон хилира, уьш гича. «Сан ден-ненан декъий а хир ду-кх кхузахь цхьанхьа Iохкуш», – аьлла, ойла хьаьвзира коьрте. Цигахь уьш леха хIоьттира со. ЦIеххьана суна гонах серлонца йолу даьндаргаш етта йолийра. Сан ирсана уьш цхьа а ца хьакхаелира сох. Цигара дIаяда кхиира со, салтий тIекхачале. Схьахетарехь, кхузахь шаьш арабаха гIоьртинчу эскархошна дуьхьало йинера наха, хIунда аьлча дагийна цIенош а, дайина адамаш а дара гонах.\nДенда а, деннана а долчу юьрта юхаерза дийзира сан. И шиъ лаьтте дерзо дезаш ма дара. Лам тIера бинокалехула чухьаьжча, тхайн керт юьззина салтий гира суна. Царна хета тарлора, со хIете а вете а байинарш дIабохка юхайогIур ю аьлла. Уьш иттех дийнахь Iийра, кIело йина. Со караяхча, я герз тоьхна, я йиттина юьйр яра цара. Эххар а цигахь Iан кIорда а дина, уьш дIабахара. Шаьш дIабоьлхуш чуьра ерриге а хIума дIаяьхьира цара: юург а, тIеюхург а, когаюхург а, шайна пайденна мел хетарг а. Дадин а, бабин а декъий тхан цIенна тIехьа охьакхиссинера цара, тIехь цхьа тилора тай а ца дуьтуш. Ирсана, акхарой тIе ца кхевдинера царна, къийгаша бабин бIаьргаш даьхнера – цуьнан дакъа аркъал Iуьллура.\nЭскархошна гучу ца ялархьама кхаа буьйсанна даьккхира ас царна ши каш, гIорийна латта а охкуш. Цул тIаьхьа букъа тIехь цхьацца дIа а даьхьна, дIадоьллира ас и шиъ. Сан са паргIатделира царах бекхам бан а, и шиъ дIадерзо а сайн аьтто баларна. ХIинца-м яла а хала дацара!\nСо ца кхета, пачхьалкхо тхуна, нохчашна, тIехь и гIело хIунда латтайо? Тхан кегий нах тIом беш ма бу Даймехкан дуьхьа. Бехк а, гуьнахь а доцу бераш, баккхий нах, тхо – зударий хIунда хьийзадо?– елха йолаелира Салихьат.\nИза, корта голаш тIе охьа а бахийтина, Iара, елхаран къурдаш а деш. Ехха иштта Iийначул тIаьхьа, корта хьала а айина, бIаьрхиш дIа даьхна, цо элира:\n– Сайн байинчарах а, хьомечу халкъах а бекхам бан со тIеялорна бехке пачхьалкхан куьйгалхой бу. Паччахьан Росси а хилла сан халкъ хьаша гIерташ, ткъа хIинца Сталинан Советан Iедал а ду нуцкъаха тхо цIерадохуш, тхан халкъ дуьнен чуьра дIадаккхархьама,– доккха са а даьккхина, шен дийцар чекхдаьккхира Салихьата.\nНекъахой цуьнан дог эца гIертара, шаьш иза ЖIайхойн махка дIаюьгур ю бохуш.\nНекъахой, Iуьйранна хьалххе хьала а гIевттина, пеш а латийна, юург кечъеш бохкура. Говраш божална чуйоьхкинера цара, цигахь докъар дисинера.\nХIума а кхаьллина, эвлайистехь долчу кешнашка бахара уьш, йийначу зудчунна а, цуьнан берана а каш даккха. ХIорш кешнашкара схьабовлале, лам тIера юьрта чубуьссуш, ткъех герга салти гира кхарна. Юьрта чубаьхкича, хIора цIийнах хьовсуш чекхбовлуш бара уьш. Шаьш долчу цIенна уьш тIекхачале, божал чохь картолаш Iалашъян даьккхинчу ор чу хаийра Хасбулас йоI, юха орана тIехула нихаш а кхиссина, араваьлла, хьарчийначу газетах йина цигаьрка оза охьахиира иза. ХIара и оьзна валале салтий тIебаьхкира.\n– Салти, хьо муха кхаьчна кхуза? Схьагайтал хьайн документаш, – элира сержанта, шеконца Хасбуле а хьоьжуш, цунна тIе автомат а лаьцна. Юха мохь бетта хIоьттира иза:\n– Накъост капитан! Кхузахь адамаш ду!\nМинот а ялале масех салтица капитан кхечира кху уьйтIа. Хасбулин документашка хьаьжира иза:\n– Хьо кхуза муха кхаьчна? Хьан маршрут Дагестане ма ю.\n– Соьлжа-ГIалахь сайн юьртахой кхийтира сох, уьш хIинца кешнашкахь зудий, беррий дIадуллуш бу. Цаьрца ваха сацам бира ас, хIунда аьлча кхузарчу лаьмнашкахула сан юьрта кхача атта ду, некъ а боца бу,– жоп делира Хасбулас.\n– Хьоьца кхин нах а бу? – хаьттира капитана.\nХасбулас царах лаьцна дийцира. Капитана салташка омра дира, цIийнах хьовса аьлла. Кестта цара капитане элира, шеко йолуш хIума шайна ца карийна, божала чохь докъар дууш йиъ говр ю аьлла.\n– Кешнашка гIур ду вай, – элира капитана, Хасбулас дийцинчух ца тешаш.\nХасбула хьалхаваьлла воьдура, ткъа капитан салташца тIаьхьавогIура. Кешнашкахь салтий муьлххачу а Iотта-баккхамна кийча хилийта маьI-маьIIе дIа а хIиттийна, некъахойн документаш талла хIоьттира иза.\n– ХIинца дагадеа суна, – элира цо, – масех де хьалха Буни-юьртана юххехь йолчу тхан постехула чекхдевлира шу, заготконторе даьхни дIадала доьлхуш.\nЗудчун а, беран а декъий дIадохказа дара. Царна тIе а хьаьжна, капитана элира:\n– ХIара халкъан мостагIий дIа хIунда бухку аш? Салти, нагахь НКВД-н белхахошна АллахIан дуьхьа аш деш долу хIара гIуллакх гахь, шун хьал чIогIа кхераме хир ду.\n– Накъост капитан, кестта бIаьсте ер ю, нагахь декъий дIа ца духкуш дитахь, ун даржа кхераме ду. Тхан цхьа а бехк бац уьш дIадохкарх, талхале а, хьожа кхетале а, – жоп делира Хасбулас.\nИслам-динехь хила ма-деззара, зудий, беррий дIа а доьллина, шаьш буьйса яьккхинчу цIийнан керта баьхкира некъахой. ДIабаха кечлуш, говрашна нуьйраш тохкуш бохкура уьш. Амма оцу хенахь капитан шен салташца уьтIа веара. ЙоI цкъачунна дIалечкъинчуьра араялийтина яцара. ХIоьттинчу хьоле хьаьжжина, дIабаха сих ца лора некъахой, леррина говрийн ленаш хуьйцуш, шира хьостамий дIа дохуш, керланаш тухуш бохкура уьш. Ша гена новкъа волучу хенахь ламарочо шеца яахIума а, верта а, говрана бао хIоъ а, ленаш а, хьостамий а, жIов а, морзах а схьаоьцу. Советан Iедал тIедале топ-тапча а, тур-шаьлта а оьцура цо шеца.\nКхин цкъа а цIийнах хьаьжира капитан салташца цхьаьна, юха а некъахойн дегIах а хьаьвсира, церан хIуманаш а, таьлсаш а кегийра. Шайна шеко йолу хIума ца карийча, Хасбула юьстах а ваьккхина, капитана элира: «КъинтIеравала тхо жимма шога леларна. Кху юьртахь 23-чу февралехь сан ротера цхьа эпсар а, салти а вийна бандиташа, церан герз а, бинокль а схьаэцна».\nХасбулин Iодика а йина, капитан шен салташца дIавахара. Амма кестта юха а веана, цо Хасбуле элира:\n– Салти, лаьмнашкахь лечкъаш дукха бандиташ бу хьуна. Шайн аьтто ма-белли, цара салташна тIе герз туху, шуна, дагестанахошна, талор а до. Ларлуш хилалаш! Коло-юьртана уллехь постана тIекхочур ду шу. Цигахь шуна эпсар гур ву – лакхара лейтенант Громов Игорь. Соьгара, Малышев Иванера, цуьнга маршалла а лой, цигахь дечиган маьнги тIехь со дIатаьIинчохь эгна дисина кехаташ а, суьрташ а Шуьйта схьадахкийта гIайгIабе алахь цуьнга.\nЭскархой дIабахча, некъахоша йоI паргIатъяьккхира, цигахь цуьнгара герз а, бинокль а дIа а лачкъийна, Нохч-Келахьа шайн некъ юьхьарлецира цара. Цу юьртан йисте кхаьчча, постана тIеIиттабелира уьш. Салтий церан документаш талла буьйлабелира.\n– Накъост сержант, лакхарчу лейтенанте Громов Игоре схьакхайкха мегар дарий? – хаьттира Хасбулас документаш талларан рагI йоIана тIекхачале.\n– Хьуна мичара вевза иза? – хаьттира цецваьллачу сержанта.\n– Малышев Иванера цуьнга маршала а, хаам а дIабала дезаш ву со.\nКехаташка хьажар а сацийна, цхьа салти вахийтира сержанта лакхарчу лейтенанте схьакхайкха. Некъахошца йолчу хазачу йоIе леррина хьоьжура иза:\n– Хьан нускал-м дац иза? – хаьттира цо Хасбуле, Iан а ца велла.\n– Ду, – доцца жоп делира вукхо, эхь хетарца Салихьате дIа а хьожуш. Юха нохчийн маттахь цуьнга элира:\n– ХIумма а дац, иштта хетийта царна.\nКестта тIевеанчу лакхарчу лейтенантана Хасбулас шега капитана аьлларг дIадийцира. Важа къамеле вала лууш стаг хиллера.\n– Нагахь капитан шуьга хьаьжнехь, шу кхин сецо ца оьшу, – элира Громовс, некъахой дIа а хьовсош. Юха тIетуьйхира:\n– ЭхI, ма хаза ду-кх хьан нускал! Ларлуш хилалаш, гонахарчу хьаннашкахь лечкъаш бандиташ бу, шуна. Иштта хаза йоI цара шайна юххехула йолуьйтур яц, дIалоцур ю, – элира эпсара Хасбуле.\nЧIеберлойн дукъа тIе хьалабовллалц готтачу некъашкахула, тIехь хьаннаш йолчу лаьмнийн басешкахула, гIорийначу Келойн-ахк хинан цхьана берда тIера вукхунна тIе дехьабуьйлуш, дIаихира некъахой. Некъ чIогIа хала бара, цхьаццанхьа чувуссучу а, хьалаволучу а меттигашкахь ша хьаьхна бара иза. Нагахь ишттачохь говран ког тасалахь, иза беречуьнца Iинах чугIур яра бухахь долчу хинна тIекхаччалц. ЧIеберла дIакхача ах некъ бисинчу хенахь тархашна тIера чукхозучу баккхийчу шаша некъ дIакъевлинера. ГIашло халла дехьавалалур вара царна тIехула, амма говрахь чекхвалар дуьйцучохь а дацара. Некъахой некъ баккха хIиттира, шайн говраш дехьаяхархьама. Оццу хенахь, хьуьна чуьра ара а ваьлла, герзашца кхо стаг веара царна тIе. Шайна юкъахь нохчийн мотт буьйцура цара.\n– Шу мичара догIу? Аш хIун леладо? ХIара салти муха кхаьчна шуна юккъе? – сихдина хаттарш лора йоца лергина маж йолчу хенарочу стага.\nНекъахоша дерриге а дIадийцира.\n– ХIара нохчийн йоI мича юьгуш ю аша?\n– ЖIайхойн махка… со волчу. Шуьйтарчу сан хьешан Ахьмад-Хьаьжин йоI ю хIара, – сихонца жоп делира Мухьамадзайида.\n– Хьан гергарнаш цIенэскархоша байина хилла, йоI. Тхоьца йогIий хьо царна дIадекха?\n– Иза еха дIалелалур йолуш яц. Когаш гIорийна, картолаш санна бу цуьнан… вуьшта цомгаш а ю иза, – йоIах жоп делира Мухьамадзайида.\nНохчийн Iедалехь ма-хиллара, воккхачунна хьалха эхь-бехк лаьрра, бIаьра дуьхьал а ца хьожуш, йоIа гIиллакхе элира воккхачу стаге, нохчичуьнга:\n– Ваши, ас сайн дендех а, денненах а бекхам эцна. ХIара Iазап вайн халкъехь латточунна Дала Ша таIзар дийр ду. Сайна гIоле хиллалц цхьана ханна жIайхой болчохь Iийр ю со, цул тIаьхьа, сайн гергарнаш а, халкъ а мичахь ду хьаьжна, царна тIегIур ю.\n– Хьайн даго къобалдеш дерг де ахь, сан йоI. Амма нохчийн йоIан яхь а, эхь-бехк а, доьналла а ларде. Некъ дика хуьлда хьан!\nНекъахоша а, тIебаьхкинчара а, охьаэгначу диттийн дечигашца шаш боха а бина, некъ паргIатбаьккхира. Шаьш некъахошца дIасакъаьстачу хенахь нохчашна юкъара воккхачо элира, ламанхойн Iедалехь ма-хиллара, нохчийн йоIан сий а ларде, салтийн кара а ма кхачийта иза аьлла…\nМалх дIабузучу хенахь Нохч-Келойн чIожах халла дехьа а бевлла, Басойн чIожан лахене кхечира уьш. Дукъа тIехула Буни-юьрта хIорш дIабоьлхуш, Бошхани олучу меттигехь говрашкахь ялх цIенэскархо дуьхьалкхийтира кхарна. Нуьйрашка а, кхечу гIирсашка а хьаьжча, гуш дара и говраш нохчашкара цара схьаяьхна хилар. Виъ бIаьхо еа агIор дIа а хIоттийна, ши гуьржи – лакхара лейтенант а, салти а– некъахошна тIевеара.\n– Дошлой, шайна тIера вертанаш охьа а дохуш, цхьацца говрара чу а вуссуш, нагахь герз делахь, иза лаьтта охьа а дуьллуш, шайн документаш кечдел, – буьрса элира гуьржийн акцент йолчу эпсаро, шена кIелхьара дикачу хIух болу дин халла сеца а беш.\nНекъахой говрашкара чубиссира. Хасбулас йоIана гIо дира говрара чуйосса.\n– Салти, тIамтIера ведда дезертир-м вац хьо? Схьагайтал хьайн кехаташ, – говрара чу а воьссина, гуржийн маттахь шена уллехь волчу салтичуьнга цхьаъ элира цо. Юха цуьнга говран урх дIа а елла, Хасбулина тIевеара иза.\nШен кучан хьалхарчу киснара документаш схьаоьцуш, чоа схьадаьстира Хасбулас. Цуьнан некха тIехь медалаш а гина, эпсаро элира:\n– Цу совгIаташа а, хьо чов йина хиларо а хьо тIамехь дакъалаьцна хилар гойту.\n– ХIа, – реза воцуш, шегара кехаташ эпсаре дIаделира Хасбулас, – тхоьгахь герз дац. Советски Союзехьа ондда когаш тIехь лаьтташ нах ду тхо!– аьлла, тIетуьйхира цо.\n– ХIара йоI хьан нускал ду? ЧIогIа хаза ю! Довлал чехка, схьадахал шайн документаш, – элира гуьржичо вукхаьрга. Божарийн документашка хьаьжна ваьлча, йоIан кехаташ схьадийхира эпсаро.\n– Накъост лакхара лейтенант, йоIана оьрсийн мотт ца хаьа. ХIара сан нускал ду. Цуьнан документашка шун эпсарш хьаьвсина – Хьал-Келахь капитан Малышев Иван, Нохч-Келахь лакхара лейтенант Громов Игорь. Цул тIаьхьа уьш, схьахетарехь, новкъахь охьаэгна, цунна хIинцца хьалха бен ца хиъна шен уьш дайний, – элира Хасбулас эпсаре, юха нохчийн маттахь Салихьате а ша аьллачунна тIехь саца элира.\n– Гуш ду, цу оьрсаша къинхетам бина кхунах. Шаьш диначунна цара полкан командирана хьалха жоп лур ду, – элира эпсаро. Улле тIе а веана, йоIе хьежа хIоьттира иза:\n– Арахь шелонехь буьйсанаш яхарна сенъеллачу юьхьо а, гIорийначу куьйгаша а гойту хьо нохчийн йоI хилар. ЦIераяккхарх кIелхьаръяла гIо дина хьуна. Цкъа-делахь, Iедалан сацамна дуьхьалволчунна, цхьа а кхел а, таллам а боцуш, тоьпаш тохар догIу. ШолгIа-делахь, хьуна дан догIу таIзар лахдан йиш хир ю, нагахь, низаме а еана, ахь даре дахь. КхозлагIа-делахь, хьо нохчи ца хилча, хьан тIехьийзачу кIанта хьоьга нохчийн мотт хIунда буьйцу?\nЙоIа жоп ца делира.\n– Салти, хьайн леки маттахь (гуьржаша жIайхойх леки олу) кхетаел йоI ас аьллачух.\n– Лаьмнашкахула беха некъ барна шелъелла а, цу тIе могуш йоцуш а ю хIара, – элира Хасбулас, эпсаро, къинхетам а бина, иза паргIат юьтург хиларе сатесна.\n– Нагахь оьрсийн маттахь дуьйцучух иза ца кхетахь, хьайн маттахь кхетаел иза дуьйцучух,– кIоршаме элира гуьржичо.\nХасбулас жIайхойн маттахь эпсаро бохург карладаьккхира. Ша цо дуьйцучух ца кхетахь а, корта а теIош, лаьттара йоI. Гуьржичо оьрсийн маттахь аьлларг цунна хезнера, цундела йист а ца хуьлуш Iара иза.\n– Салти, аш со левийр вац, – элира эпсаро нохчийн маттахь.– Сан бераллин хан деций-ненаций Соьлжа-ГIалахь дIаяхна. Шуна гуш ду ас нохчийн мотт цIена буьйцуш хилар. Шу жIайхой-лекаш а, нохчий а шайх тешам боцуш нах ду. Советан Iедал дохорхьама къайлаха болх беш ду шу. Сталинна цунах лаьцна хаьа. Цуьнан таIзарх шу довлалур дац. Хьалхарчу заманашкахь шун къаьмнех болчу бандиташа, гуьржийн латтанашна тIелатарш а деш, тхан бахамаш чIанабохуш, нах идош, хIаллакбеш, зенаш дора тхуна. Шух къинхетам бан мегар дац!\nЦул тIаьхьа къамел нохчийн маттахь хилира.\n– Хьо советан эпсар ма ву. Хьалха хилларш а дуьйцуш, тхо бехкедар товш ма дац хьоьгахь. Хьуна ца хаьахь, дуьйцу ас: тхо Соьлжа-ГIала даьхни дIадала даханера, тIамтIехь болчарна жижиг хилийта. Даймехкан дуьхьа ондда дIахIиттина нах ду тхо! Тхо а, и йоI а ахь Iаддита, – бохура некъахоша.\nЭпсар оьгIазвахара, цо луьра дIахьедира, шена хьехарш а ма де, ша кхеро а ма гIерта аьлла. Юха йоIана тIе а вахана, ца вешаш элира цо:\n– Хьо нохчи елахь, ю ала. Нагахь нохчи а йоцуш, цуьнан нускал а, жIайхо а елахь, иза мара а воллий, барт баккха цунна, хьайх со тешийта!\nБага хи эцча санна, цхьа дош а ца олуш, куралла а, доьналла а шеца долуш лаьттара Салихьат эпсарна хьалха.\n– Накъост лакхара лейтенант, сацахьа! Ма хьийзаехьа йоI!– юкъавуьйлира Хасбула.\n– Со ца сацахь, хIун дан воллу хьо? Нохчийн йоIаца а, цуьнгахьа гIо доккхучаьрца а сан тапчанан даьндаргаша къамел дийр ду, – элира лейтенанта, шен хаьнтIахь кхозучу хумпIар чуьра тапча схьа а йоккхуш.\n– Березюк! – мохь туьйхира цо лакхахь ломан басахь лаьттачу цхьана салтичуьнга, – меттахваьллачунна тIе герз тоха, шиъ цигахь а витий, шиъ кхуза чувосса, хьокху нехан дегIах хьовсал!\nЧу а биссина, йоI йоцчун, массеран а дегIах хьаьвсира салтий, церан тIоьрмигаш а кегийра цара. Шаьлтанаш а, арсаш а дIаийцира. Нуьйраш схьа а яхийтина, царех а хьийжира. Гуьржи тIех кура а, дегала а вара, цхьаннах тешаш вацара иза. Нах хьийзош там хуьлура цунна, цунна хазахетара, уьш кхерош омра ша дича. Цуьнан дагчохь боккха цабезам бара нохчашка а, жIайхошка а.\n– Эпсар, хIара йоI тхан нус ю, – элира цуьнга нохчийн маттахь Iабдулхьамида, – иза Iадйитахь! Соьлжа-ГIалара дуьйна ерриге а посташкахь хьаьвсина-кх цуьнга.\nIабдулхьамидан дешнаш ца тайра эпсарна. ЙоIе дIа а вирзина, цунна хьалха тапча а лестош, лен велира иза. Иза йист ца хуьлуш Iарна а, жIайхойн мотт ца бицарна а, шен тIехьийза кIант ву бохучунна барт ца баккхарна а, цунна хиира йоI нохчи юйла. Цунна дика девзара нохчийн гIиллакхаш а, амалш а, хаьара, царна Iожалла тIеэца атта дуйла, шаьш бохучунна тIера а девлла, шайна тIе эхь доуьйтучул. Къаьсттина дика хаьара, нохчийн зуда яла кийча юйла, шен эхь ца духкуш. ХIокху йоIа а, нехан стагана барт ца боккхуш, ша йоьйтург хиларан а шеко яцара цуьнан, ша «тIехьийзачу кIантана» барт баккха аьлча. Амма иза йоI сийсазаяккха гIертара, массарна а хьалха цуьнга жимачу стагана барт а баккхийтина.\nЭццахь къена Хьусенил Мухьамад юкъавуьйлира:\n– Тхан нус хIунда хьийзайо ахь? Цо барт ца баккхахь а, тхуна дика хаьа иза тхайн нус юйла. Шен тIехьийза кIант тIамехь чов а йина, Ростовхь лазартнехь вуйла хиъча, цунна тIаьхьаяхара иза. И шиъ цхьаьна шайн эвла цIа догIуш ду.Бакъду, документаш дара, амма уьш хIинца ца карадо, схьахетарехь, Нохч-Келойн чIожахь хи чу эгна уьш. Юха а дахана, лийхира оха уьш, амма ца карийра. Со советан хьехархо ву, ас бакъдерг дуьйцу, – элира Хьусенила Мухьамада.\n– Хабар ма йийцахьа суна, лараме хьехархо, со хьан дешархо а вац. Со йоIаца къамел деш ву, хьо кхийтин? – элира эпсаро. Юха Хасбулехьа а вирзина, цавашарца тIетуьйхира:\n– Салти, хьан нускал хьуна барт баккха реза дац, – иза а аьлла, велавелира.\n– Цунна эхь ма хета гергарчарна хьалха.\n– Цунна эхь хетахь, ахь, тIе а гIой, мара а йоллий, бета тIе масех барт баккха цунна,– саца воллуш вацара гуьржи.\nХасбула, тIулг а хилла, лаьттара, ша хIун дийр ца хууш. Эпсарна вуно дика хаьара нохчийн а, оьрсийн а меттанаш, ткъа Салихьатна жIайхойн мотт ца хаьара. Цундела и дерриге а цунна дийца аьтто бацара.\nСалихьат кхийтира мел халачу хьоле хIоттийна цу оьзда йоцчу хIумано, фашисташца бечу тIамехь дакъалаьцна, цигахь чов а хилла волу и дика стаг, шена мара а йоллий, барт баккха а аьлла. Иза дерригенах а кхийтира, хIунда аьлча эпсаро буьйцург нохчийн мотт бара. Доьналлица а, курра а цунна хьалха а хIоьттина, чIагIдинчу озаца цо элира:\n– Со нохчи ю, со йоккхае майрачу нохчийн къоман со йоI хиларх! Сайн дайшкара схьаэцна ас куралла. Сайн къоман доьналлах, цуьнан гIиллакхех, адам дезарх йоккхае со, нохчаша адамаш лору, церан сий лардо, ткъа сий тхуна дахарал а деза ду. Хьуна дIахаалахь, цхьана боьршачу стеган бат сан бетах хьакхаелла яц, хьуна. Тахана шуна хьалха а хьакхалур яц. Ас иза ловр дац. Сан тIехьийза кIант нохчи ву, иза Даймохк ларбеш, вайн пачхьалкхан луьра мостагIий– фашисташ– бойуш ву. Ткъа шу нохчийн машаре адамаш: бакхий нах, зударий, бераш дайа даьхкина кхуза.\n– ДIасацае хьайн бат, халкъан мостагI! – мохь хьаькхира гуьржийчо оьрсийн маттахь.\nЦул тIаьхьа къамел оьрсийн маттахь хилира.\n– Ахь сан бат сацор яц! – аз айдеш, элира Салихьата. – Хьо ву и халкъийн мостагI, нохчийн а тIехь. Хьо жима волуш дуьйна кIилло хилла ву, хIунда аьлча фашистех кхоьруш, тIаме а ца вахавелла, нах хьийзо, тхан къам хIаллакдан еана хьо кхуза, кIилло!\n– Сержант, цу йоьIан бат дIакъовла, ши куьг букъа тIехьа дIадехка цуьнан, уьш массо а, йоI а цхьаьна, штабе дIабига! – омра дира эпсаро.\nСержант тIеволавелира, чудуьллуш долу урс киснара схьа а даьккхина, иза а лестош, юхайолуш яра Салихьат.\n– Иза ю-кх нохчийн бандитка! Иза ю-кх халкъан мостагI! – мохь а хьаькхна, йоIана тапча туьйхира эпсаро.\nНекха тIе а куьг лаьцна, лестина, голаш тIе юьйжира Салихьат.\n– Сел хаза йоI хIунда йоь ахь, накъост лакхара лейтенант? Эрна туьйхи ахь цунна тапча,– элира йоIах къахеттачу сержанта.\n– Бандит хаза хуьлуш вац! И йоI халкъан мостагI ю – ялан бен хьакъ яц иза. Нохчий кура къам ду, цIий бIаьрхил дораха ду церан, ткъа Iожалла эхьал йораха ю. Ялийта иза, кура, шена луъчу кепара, амма сонта а, са ца тохалучу баланехь а ялийта. Цунна тIеваханчунна совгIатна даьндаргъ хир ю шуна,– элира гуьржийчо, массарна а кхерам тосуш.\nНекъахой Iадийча санна лаьттара йоIе а хьоьжуш, шаьш хIун дийр ду ца хууш. Салихьат халла хьалагIаьтира, дIаса а техкаш, кога доьду бер санна, охьа ца йожа гIерташ, эпсарна тIейолаелира иза. Шена тIехь йолчу кетаран чухуларчу кисанара схьаяьккхина наган шозза йожийра цо, эпсарна тIе а хьажийна. ЙоI а, эпсар а охьадуьйжира кхин хьала ца гIатта. Иштта сонта валар хилира цу эпсаран, ткъа нохчийн йоI, шен сий а, яхь а, нохчийн дозалла а, гIиллакх а лардеш, доккхачу доьналлица кхелхира.\nБеллачаьрга, бахьийча санна, хьоьжуш лаьттара некъахой а, салтий а. Сержанта йоIана тIера бIаьрг ца боккхура. Цуьнан балдаш меттахъхьера, меллаша цхьаъ бохура цо. Вехха йоIе хьоьжуш а Iийна, цо хезаш элира: «Ма къа ду оццул хаза йолу йоI ер!»\nСалташа некъахошкара говраш схьаехира. ТIе герзаш а лаьцна, уьш Буни-эвлахь йолчу шайн штабе бигира цара. Новкъа дIабоьлхучу хенахь, дерригенна а лакхара лейтенант бехке хилар дIадуьйцур ду аьлла, вовшашца барт бан кхиира уьш. Кхеран ирсана гуьржийн салтичунна, нохчийн мотт хьовха, ур-аттал оьрсийн маттахь а ши дош вовшахтаса ца хаьара. Сержантана а ца хаьара нохчийн мотт. Цундела шайна ца хуучунна тIехь тешалла дойла дацара церан. Штабехь лаккхарчу даржашкара эпсарша, хIора некъахо, ша-ша воккхуш, луьра тIеIаткъам беш, левира. Хиллачунна хIорш бехке бан гIертара уьш. Ткъа некъахоша, шаьш барт бина хиларе терра, цхьаъ дуьйцура. «ГIора доцуш, тхоьгара гIо оьшуш йолу и йоI Басхойн чIожахь карийра тхуна…Гуьржичо сийсазйора иза а, тхо а. Цо тхан сий а, яхь а йойъуш долу дешнаш бохура. Къаьсттина оцу къоначу йоIан сий дайа гIертара иза. Ткъа йоIе цо лелош дерг ла ца делира. Гуьржийчо дуьххьара туьйхира цунна герз, ткъа йоIа цул тIаьхьа цунна туьйхира…»\nШолгIачу дийнан делкъенга кхаччалц барт хиттира некъахошка. Къоначу йоIана а, эпсарна-гуьржийчунна а юкъахь хиллачу девнна бехке боцийла а хиъна, хIорш дIахийцира. Шаьш штабера ара ма-девлли, яссаеллачу юьртахь белаш а, лоьмаш а лехна, Салихьат дIайолла бахара уьш. Якъаеллачу беца тIехь Iуьллучу йоIан къоначу дегIе хьаьвсича, иза наб кхетта йолуш санна хийтира царна. Ирсана, акхарой тIе ца кхаьчнера цунна. Еллачун хазачу юьхьа тIехь елакъажар хаалора, цундела цуьнан Iаьржа баккхий бIаьргаш дIакъевлина долу негIарш хIинцца схьа а делладелла, иза дийна йолуш санна шайга хьожур ю аьлла, хеталора царна.\nСалихьатан дакъа лаьтта тесначу вертанна тIе а диллина, хих буьзначу бIаьргашца, цунах хетачу къинца цуьнга а хьаьвсина, доIа дан буьйлабелира некъахой. Исламо ма-хьеххара дакъа лийчо церан аьтто бацара, цундела лаьттаца тема а дина, вертанна юкъа а хьарчийна иза лаьтте кховдийра цара. Иштта дIайоьллира нохчийн халкъан майра, доьналла долу йоI, вай хьалха бийцинчу лекхачу шина тIулгана уллехь.\nЧIеберлойн дукъа тIехь йолчу ярташкахь маьI-маьIIехь охьакхиссина Iохкура эскархоша байинчу нохчийн берийн, зударийн, баккхийчеран декъий. Мецачу жIаьлеша а, акхароша а цоьстура уьш, къизачу олхазарша церан бIаьргаш схьадохура. ЖIайхойн ярташкара Ансалтера, Рахьатара, Шодродара баккхий нах а, кхиазхой а баьхкинера цхьана дийнахь нохчийн декъий дIадохка. Салташа, цхьана меттехь хIорш гул а бина, элира, цхьана а нохчийчун дакъа дIадуллуьйтур дац шаьш, нах цIерабаьхначу ярташкара дIакхехьна ялта а, сурсаташ а шайн кара схьадаллалц. « Ерриге а ЧIеберло тхан куьйга кIелахь ю. Нагахь кхузарчу ярташкара хIума цхьаммо схьаэцахь, цунна таIзар дийр ду, ма-дарра аьлча, тIеман хенаца долчу законаца – ша волччохь тоьпаш тухур ю», – элира цара.\nЦара аьлларг дан дийзира. Дерриге а дIадирзинчул тIаьхьа байинарш дIабохка буьйлабелира луларчу махкара баьхкина жIайхой. Некъахойн а деа дийнахь-бусий совца дийзира цигахь, жIайхойн ярташкара баьхкинчарна декъаза нохчий дIабухкуш гIо деш…\nИза дара 2004-чу шеран май бутт бовш. Тхо, масех юьртахо, Нохчийчу воьдуш вара – ЧIеберлойн лаьмнашка, тхайн стерчий нохчашка шайчаьрца кхаба дIадала.Ткъе итт шо даьлча, ши тIулг лаьттачу меттиге кхечира тхо.\nКъегина дара майн сирла де, чубуза лахбелла боьдуш малх а бара. Лаьмнашкахь хаза аренаш яра, сийначу бецо а, бес-бесарчу зезагаша а кхелина.Iаламо шен хазалла ца кхоош дIаелла нохчийн лаьтта тIерачу кху меттигна. Хьалха санна, шайн исбаьхьа эшарш лоькхура олхазарша.\nКхузара халла къаьсташ, дахкарахь йолуш санна, гора лаьмнашкарчу ярташкахь дохийначу цIенойн харцораш.Ельцинан политика бахьанехь итт шарахь Нохчийчохь дIабаьхьначу тIамехь йохийнера ткъе итт шо хьалха, заза даьккхина, хазъелла лаьтташ йолу ламаройн ярташ.Цхьанхьа а гуш керла цIенош дацара. Нохчий цIерабохучу хенахь дохоза дисина тIулгийн шира цIенош, даьхни чохь латтош долу тIулгех дина божалш лаьттаца дIашардинера бомбанаш етташ.\nБIешерашкахь кхоьллина а, кечйина а нохчийн ярташ цкъа хьалха РомановгIеран доьзалан охIланаша – Россин императорша – йохаяйтинера. Цул тIаьхьа СССР-н куьйгалхочо – КПСС-н Генсека Сталина – нохчий, цIера а баьхна, Юккъерачу Азе а хьовсийна, церан яссаелла ярташ юьйхира.Советски Союзан «дика политика» бахьанехь нахана лаьмнашка юхаберза бакъо елира, амма шайн дай баьхначу лаьтта тIехь баха ца буьтуш,шерачу аренашка охьабехира уьш. Даьхни лело а, аха а,ерзо а яккхий аренаш ю цигахь бохуш, нах лебира… Ткъа дIадаханчу бIешеран 90-чу шерашкахь президент- маларча волчу Ельцинан «хаза» политика бахьанехь бомбанаш кIелахь дерриге беркат хIаллакдира Нохчийчохь.\nШайн халкъ тIемаш а, кхиболу бохамаш а бахьанехь хIаллакьхиларна гергадахча, нохчий боха ца бухура, церан дегнаш чIагIлора, уьш майра летара мостагIех,шайн халкъ а, латта а лардеш. Доьналлица тIеман аренашкахь Iожалла тIеоьцура цара, шайл дуккха а сов болчу мостагIех леташ, царна тIехь толам боккхуш.\nЯрташ дIаевллехь а, Iаламан хазалла эшна яц лаьмнашкахь, жим ца елла иза, адамаш ца хиларна кхузахь дахар а, самукъадалар а дацахь а .\nТхуна гена йоцуш, стигала лакха хьала а юьйлуш, шен зевне эшар лоькхура нIаьвлас. Шен тIемийн ницкъ кхочучу лакхалле хьала а йолий, бIаьстенан тайна эшар лоькхура цу олхазаро, эшарехь хезаш санна хетара: «Адамаш, Iалам ларделаш! Адамаш Лаьтта тIехь машар ларбелаш!»\nНохчийчохь тIаьхьарчу хенахь хиллачу тIемашкахь и лекха ши тIулг российски танканаша бохийра, церан аьхкаш маьI-маьIIехь дIасакхиссина Iохкура, шайна тIехь гуш дIаьндаргийн ларш а йолуш. Амма, ирсана, цу тIулгийн баххаш дисина. БIешерашкахь лаьттина долчу оцу тIулгийн баххаша тIекхуьучу тIаьхьенашна тешалла дийр ду паргIато езачу нохчийн халкъан турпалаллин исторех лаьцна.\nШодрода-Юрт, 2004 шо.\nНохчийн матте гочдинарг Арсанукаев Муса.\nпопулярно проза\t2017-12-25\nМетки: популярно проза\nНазад: Майрбек Лулуев\nВперед: Ширвани Кагиров