«Аьхкенан дIахецарш» = 9 - 2 Июля 2015 - NAHI\nГлавная » 2015 » Июль » 2 » «Аьхкенан дIахецарш» = 9\nШен Чимоллин вовшахакхетар кху шина ца хууш дуьсур доцийла хуучу Ан-са-дис довзийтара хилла къамел а. Иза доьзна дара, Ашшурахь, бертахошна ма-хеттара гIуллакх ца нислахь, шен а, доьзалан а кхерамазалла кху махкаца йоза лаам болуш. Ан-са-дис шен а, кIантан Ан-сур-дан а цIарах, цунна дош делла хилар а хаийтара кхарна.\n- Иштта декхар ду-кх оха тIеэцнарг. Аша шиммо хIинца, хIун олу, кху деношкахь вайна Iорадаьллачух лаьцна? – элира, кхеран ойланаш йовза лаам болчу паччахьан дас. Варзапас, Ваурхе куьг кховдош, дош алар тIедожийра.\n- Иза, шен боллу бахамца, доьзалца гуча ма-ваьллехь гуш дара, цо деънарг а, цуьнан махкахь цхьа хийцамаш хила гIерташ буйла а. Бакъду, цара кечбина чолхе хийцамаш, аттачу новкъа баха хьехам бара, кху Варзапас цунна хазийнарг. И керла схьаделладелларг вайх лачкъо иза гIоьртанехь а, со тешна ву, шен бартахой, цу тIе цо балорг хиларх. Бакъдерг хIунда ца олу, суна дагадогIура долуш хIума дацара, кху Варзапас цунна хьехнарг. Тахана, я кхана схьакхочура йолуш, «ашшуройн» ял гулаен тоба ю. Ваьшша, Ашшуре кхачо еза ял хьеярна, и яларал совнаха, церан къинхьегамна догIург дIадала а, церан сонта хабаршка ладегIа а дезара ду вайн. Иза лан, къанвеллачу сан а собар тоьуш ца хилча, и кIезга долчу кегийрахоша хIун дан деза? Хийлаза, собарах боьхна къонахой, царна дIабала безна вайн, ленакарабиллинарш беш, доккхачу зуламах ларалуш. Сан даго хьоьху, вайн «ХIал-Да» «энин» седа къага йиснарг, йоккха юкъ яц бохург. Амма вайн, Чимоллис дийцаначух Iехадала а яц йиш. Шовзткъе кхоъ паччахь вовшахакхетта кхоьллина барт а бохийначу Ашшурас вайна гайтина, дукхалла тоьаш ца хилар, цуьнца цхьатерра оьшург, мухалла юйла. Вай кегийрахой долчу хенахь, вовшахакхеттарш кIезга хиллехь а, вайн бартан мухалла лаккхара хиларна, ханна толам баьккхира вай. Амма, и дIачIагIбан гIора ца тоьара вайн, вовшахкхеттарш кIезга хиларна. Ткъе иттех шо хьалха вовшахакхетта барт, дукхалла йолуш бара вайн. Амма, мухалла сорсаниг хиллера цуьнан. Цундела вай, юха а ийшира. Варзап! Тхайчулла хьан хьекъал ира а, хьекъалалла кIорге а йолуш хета тхуна хьо. Ахь алахьа хIинца, цунах хьайна хетарг – элира, шен къамел сацийначу Ваурхас. Кхарна нийса хетара долу жоп далар хIунда дуьйцура, и жоп шена дала а кийча воцу Варзап, дикка Iийра шен ойлане ладоьгIуш.\n- Сан хьомсара «нийсархой»! Вайн ойланашка со кхевдича, цу юкъахь хьекъалаллин буьртикаш карий суна. Уьш вовшахатоьхча, хьекъар долу ялтанан аре го суна. Амма и хьекъар хира ду, кечдиначу оханна тIе хIуьнан буьртигаш тесна, мекхане и латта шардайтахь. Вайна ма хаьа, бIаьллаш долчу аренгахь цкъаа ца хуьлий, кхоччуш мухалла йолу токхонан ялта.\nВаурх! Ахь нийса билгалдира: «мухалла йолу кIезганиг а, и йоцу дукханиг а цхьабосса таро ерг ду» аьлла. Амма царех тоьлларг, гIора долу агIо хира ю. Ткъа гIора совдоккхург хIун ду? Токхо ю! Вуьшта аьлча, хьал ду. Мухалла совъяккха, вайн агIоно тIех къахьега оьшуш дац. ХIунда аьлча, иза ненен шурица, вайх муьлххачунна елла хиларна. Массо а тIегIехь кхиаме хьелаш хила а, чIагIдала а, аьтто луш санна хеташ ву со кху замано вайна. Ассирехь кхолладала гIерта, церан дуьхь-дуьхьала хиларца доьзна хьал, кху кхузткъа шара юкъахь дуьххьара нислуш ду. Иза, церан тIаьхье, цIураниг ен йолу некъ бу. Церан и барт бохар тесна ца дуьтуш, даима жахьталла хира йолу, уьйраш хийрайохун йолу хьал кIаргдеш, накъосталла дечарех вай а хила деза. ХIинццалца, церан хилла воцу и «кIеда паччахь» хIоттор, Iаламата марздан деза, вайн нуц волчу цу Чимоллина. Цу тIехь, вай накъостий хила а деза цунна. Тахана, юкъараниг шолгIачу тIегIане теттина, шен кхерамазаллина сагаттадийриг, кхана, дуьненан аьтонна а сагаттадеш хира ву. Вай, цуьнан дегайовхо ларо еза.\nТикультин ши кIант Iедал къовсуш чуччаводахь, кога меттахIитта, вайна даима тоьуш йоцу а, цара луш хилла йоцу а, дашо хан ю иза. Вайн ваьррашна оьшург, кIезгачу барамехь ткъайха шо машаре а, маьрша а хан ю. Цу юкъана, доллу ламанхойн ваьррин цхьа барт а кхоьллина, юкъара паччахьалла кхоллар тIехь ду вайна. «ХIал-Дан» коьрта аьрда-цIа кху гIалахь а долуш, Iедал-бахаман юкъ, лаьмнин кIоргене хьалаяхьа еза вайн халкъо. Суна гург Арзашкан, я Туш-пхьан кIошташ ю. Ницкъаллехь долчу аренан ваьррех дIа ца эрхьама, тардарах ларалучу, ханна гIора эшна элин кхерчаш дIагулабелла кIошта ю, «Нах-Арин хIордан» гонахьара йистош. Цундела олу цигарчу ваьррех, «ба-ийна-эли». Шуна, хIун аьлла хета? – аьлла, диначу хаттарна жоп дала, сиха вацара ши накъост.\nЦарна хаара, хIара нийса лоьш вуйла а, коьртаниг аьлла воцийла а. Кхул тIаьхьа хира долчу къамелан, лар а евзура царна.\n- «ХIал-Даца» йоьзна хьан ойла, хIайбатениг ю тхуна. МаьI-маьIIера цу хIорда гонахьа кхерчаш бехкина элий, тайп-тайпана ойланаш, амалш йолуш бу, иштта кхаа орамах бу ала томехь а бу, церан шира орам цхьаъ белахь а. Уьш бу «нахи-хурри», «нах-ламарой», хьогIечара царех «урартой» а олу, иштта «нах-ари» а. Цул совнаха, царех дукхаха берш, кху ахбIешараш юкъахь, цигахь орам хецначарех а бу. Туш-пхьа-ГIалан «эни» волу и «Са-Ванина» таваккал дечу цу «ариша», «Нах-Арин хIордана» неврехьа бехачу хуррин «ТIо-йа-ша-ба» а, изза тIегIа йолу «ХIал-Да» а, тIеоьцарий техьа? Цу тIаьххьрачух, вукха шинне тIехь да вар муха нисдан деза, цу кхаа «энин» цхьатерра сийлаллин тIегIа хилча? Цу тIе, вай цуьнга дахаран урхалла делча, иштта а кура болу и элий, сонталла гайтина, юкъара гIуллакх дохора-м дац техьа цара? - аьлла, шен сакхо гайтира динан дас.\n- Кхузткъе вуьрхIитта шо хьалха, аса, Эйан весет дIакхайкхочу хенахь, шен-шениг бен гуш боцу вайн хьалханчаша, тергал ца бира цу весетан чулацам. «ХIал-Да», я «ТIо-йа-Ша-ба» «энишца» боьзна кхетам, цу хена юкъахь вай «ХIал-Элаца», я изза волу «Эла-ба-хаца» бузуш къахьеггехьара, тIаьхьенашна, беркате бух кхоьллина хила мегара вай тахана. Хьекъалалла долучуьнга ла ца доьгIначу вайна хилларг хIун ду? Кхузкъай пхийтта шо хьалха, Ашшаредас, нах-ораман ваьррин паччахьалла, шен кога кIеладиллира. Цу Сийлахьа-Веза хиллачу «ТIо-йа-Ша-бас», «Ашшур» «энина» хьалха, корта таIийра. Юха, ткъе пхийтта шо хьалха, цхьана «энина» хастам беш хилларш бойъуш, дин емалдан долийча, шен агIончашца цхьаьна, «И-бара-хи-ма» «па-йа-ха-мар» а, «Ла-ван-тIе» дIавахара, Намрудан Iаткъам а ца лайна. «Энин эни» хиллачу «ТIо-йа-Ша-бан» а, «тIеман эни» волчу «ХIал-Дан» а хьесапаш хьестош леллачу наха, тахана, цаьрца дIанисбина хьестош бу, «маьлхан дела» «Са-вани» хилла ца Iаш, шолгIа-кхозлагIа тIегIанера «эни» «баттан дела» «Се-лар-да», «безаман дела» «Ша-ву-с-ка», «лазаран, лораллин дела» «Нин-кур-саг», иштта цу могIара лору «эни-стуй» а. Селхана, цу «энишца» нисйина хилла раж, тахана йоьхна ю. Хьа йохийна иза? Вай! Мичхьа бу, цу хенахь сонта къамелаш динарш? Уьш массо а, шайн сонталлин гIалартах леташ белла. Вай а, кху вайн карахь долучух тоам беш Iахь, кхин кхузткъа шо даьлча вайн тIаьхьенаш, цу «Ашшур» «энин» когашка кортабеттачарех хира ю.\n«Шумаройн» турпалхо хиллачу «Зи-Iу-сур-дана» карийна доцу, чеккхе йоцчу цу «Абаде»107 кхачон волу дарба, сайна а хира доцийла хууш ву со. Шуна а хаа деза, вайн дахар, тIаьххьаре а хада дезаш дуйла. Шуна моьтту, вай делча олхазарин, я кхин тайпа дийнатан кийра доьрзура ду. «И-бара-хи-мага» ладегIначу суна хаьа, иза иштта доцийла. Хилийтахь иштта. Олхазаран кийра дирзиначу вайна хала хира дац, вай бахьаненна, цу вайн тIаьхьенашна хуьлу хало а гуш, даима дог этIаш Iаьршехь лела? И хьал, цу хенахь хийцалура дуй вайга? Дац! Вайга дан лург хIун хира ду? Дера ду, цу вай мостагIашна когаш кIела, я кортош тIе боьхалш еттар, и вайн синош боккъалла а цу олхазарийн кийра дерзахь. Иза а, массарна еттал хира юьй техьа вайгахь? Кхул тIаьхьа со, вайн массо а кIошташкахула чекхвала лерина хиларал совнаха, ладамечу меттигашка юх-юха лелаш динан дай, паччахьаш, баьччанаш, адамаш цхьана могIане хуьттура долу къахьега дагахь ву валлалца. Ширачарех диснарш, вай дукха дац. Сатесна ву со, шу шиъ а, аша шайна тIеерзийна шун тIаьхьенаш а, сан къинхьегамна накъостий хира ду аьлла. «КIентий»! Синкхачан мухалла лакхара йолуш, алсама бартахой а, токхо а йолуш хила деза вай – олуш, шен ладаме къамел чекхдаьккъира, селхана цIе яхначу хьехамчин, къанойн, къонахойн ладогIархо хиллачу, тахана, «хьекъалалла долу къано» аьлла цIе а, жоьпаллин дукъ а тIеэцначу Муидан, ГIарбин воIа Варзапас.\nТуш-пхьан, Арзашкан, кхин йолу цу гонахьара гIалашка ша кхаьчначул тIаьхьа, кIента кIант махка юха а хьажийна, кIелависча хьажа, ша велча дIаверзон, тешаме лай шеца а витина, «нах-арехойн дуьне» ма-дду лела, ойла сецна вара къано Варзап.\nАлдар беттан 17-гIачу, кIиран ворхIалгIачу дийнахь, Iурре, новкъаелира къаночуьнан жима къепал. Иттех тIемало а, оццулла адам гIуллакххой, варрин уьрхой, лай болуш яра и къепал. Цу деношкахь, беттаза йолу буьйсанаш бодане хиларна, малх чубуьзначул тIаьхьа а, дикка некъ бора кхеран тобано Iаржъяллалца. Цуьнан бахьана дара, кхарна тIаьхьайогIуш, «ашшуройн» ял гулаечеран онда тоба хилар. Кхаьрга сихо йойтург, царех кхерар дацара, шайха тоам бечу церан Iиттарш ца лайна, собар ца тоьъна кегийрахой церан кочабахарх ларош, къепалан болар сихдайтинера къаночо. Цхьа-ши де некъ балла, хенан юкъ ю шайна юкъахь аьлла, хеташ хиллачу къоночуьнан чот галаяллера. «Ашшуройн» цхьа дакъа «Маса-Суран» махкара ял гулаян а дитина, доккхаха долу дакъа, Аьрдани-ГIалахь ахде бен ца доккхуш новкъадаьлла хиллера. Цу декъаца, Тикульти-Нинуртан «паччахьан геланчаш» хиларна, кIезга сецарш долу, болар цаьрга дойту бахьана хила а мегара иза.\nВарзапан къепало, пхи де-буьйса лоцуш некъ биначул тIаьхьа, «Эламунна» хин йисте кхечира иза, маьркъаж-бода булачу муьрехь. ХIорш севцца меттиг, кхосаберган аматехь болчу лекха оькъамо, кхеран некъ шина декъе боькъуш, ши га долчу шалгонах тера бинера. Аьтту агIора долчу гено кхоьллина некъ, цхьаъ ах чакхарма хин йистехула хьала а боьдий, и хи хадош, шина дукъа юккъехула малхбалехьарачу агIонга хьалабоьдура. Цу новкъа вахнарг, «Сингибуту», «Бари» цигара дIа «Анди-Iа» мехкашка кхача аьтто болуш вара. ШолгIа, аьрру некъаца вахнарг «Меха-Арин», «Ха-ба-хин», цигара охьавирзича «Акха-кха-Манна» мехкашка а, ткъа хьалавирзича, Туш-пхьа-ГIала а кхачалора.\nХина гонахьарачу даккъаш юккъехула, схьахьоькхучу махана дуьхьалнна хIоттийча санна, ша тайпа пен хилла лаьттачу оькъамна тIехьа, хица йолчу агIонгахь четар хIоттийра къепалхоша. Сихха цIе латийна, мекхан жаржах худар дина, къепалхошка хIума а яийтана, садоIа хIорш кечлучу хенахь, кхаа агIонгахь хIоттийначу гIаролах цхьаъ, къилбехьараниг хаам бохьуш веара: «вай схьадаьхкиначухула тIейогIуш, онда къепал ю» аьлла. Шен тIемалойх кхоъ Iодахо, оькъаман буьххье хаийра Бикас. Висанчу веа дошлочуьнца, мелла а хьалха гIуртуш, кондарш тIехьа къайлавелира иза кIело еш. Бисначу къепалхошна тIедиллира цо, гIовгIа а ца еш, боллу гIирс хил дехьа баккхар. И къепал хьогIечеран хилахь а аьлла, кхерамазаллина бина кечамаш бара уьш.\nАхбеттан амато серло еллера, оькъаман къилб агIонгахь, хил дехьа лаьттачу лекхачу дукъо, цу оькъаман невре боданехь а юьтуш. ТIебогIучарна, боданашкахь берш гура боцуш, нисделлера Iаламан сурт. Оькъамна хьалха, цуьнан когашкахь йолчу майданахь сецира шолгIа къепал. ХIинца, церан аьзнаш дика хезара, къамалаш ма-дарра къасталуш дацахь а. Цу къепалан кхерамазалла ларош верг, гучу суьртехь кIезга гIайгIа ечарех вара, я шайна таIзар дан стаг вац аьлла, шех бIобуларг хила а таралора иза. Четарш хиттош, цIераш летош, дой а, кхин долу дийнат а, ворданех паргIатдохуш, хIайт-аьлла хьийзара цхьаберш. Ткъа царех цхьа жима дакъа, хетарехь, гIоли йиначарех дерг, къинхьегамца кIезга гIуллакх долуш дара. Пхьор диъначул тIаьхьа цхьа хан ялча, кхерамазаллин урхалча, гIаролаш хIитто волавелира. Деанхьа хаш хиттийра цо, царех цхьаъ малхбалехьара хих волила йолчу а догIийтуш, Бикас кхо Iодахо хаийначу метте ши хехо а вохийтуш, дисна ши ха къилбехьа болчу шина гу тIехь гIарол хIотто дахийтира цо.\nГу тIехь къайлехь Iачарна, дика хезара бухарачара дуьйцург. Кхарех цхьаъ, шерра, «ашшуройн» мотт хууш хиллера. Цо шен накъосташна гочдора урхалчан буьйраш.\n- Цуо боху: «…шу шиъ, цу вайна тIехула болчу оькъамна боьххьевала. «…тховса, шу хуьйцура дац шуна. РогI-роггIана садоIуш семалла латтае, бухатаса кхакхарчий а, зурманаш а, схьаэца ма дицлолаш шу массо». Ткъа шу шиъ, хица хьала а гIой, цигара хих волийла Iуналле эца. Хьанна хаьа, «орцанан цIе» лато эшахь а, декъа чIеш схьаэца ма-дицделаш. Ткъа Iуьйрана, «паччахьан векалш» шух тIехбевллачул тIаьхьа, туьпе юхадогIура ву шу шиъ. Ткъа шу веанна, и хьалла лаьтта ши гу гой? Гахь, цу тIехь ю шун меттигаш. Тховса, шу а хуьйцура дац…» - бохуш, дуьйцура гочдархочо.\nIорадаьллачуьнан мах бевзачу урхалчо, шайх кхозлагIа накъост вахийтара Бика волчу, и Iорадаьлларг цунна довзийта.\nБуьйсанан, шолгIа «хурадин хан» ворхалгIачу декъе йирзана мур бара (кхузаманан 23.00- 00.10 сахьташ юккъера хан), шен бIахоца тебаш хьалавогIу Бика, «ашшуройн» ха а, шен накъостий а, дIатийначу метте кхочуш. Цу хенахь, «ашшуройн» туп а дIатийнера, наггахь бен, дийнатан Iахаро, я терсаро и тийналла а ца йохош. Даккъин Iаннаш чухула хин гечоне лахадуссуш дIасхьадаьржачу дахкаро, гунаш тIаьхь, гIаролахь лаьттачеран догIмехь, гIаларташ дан йиснарг йоккха юкъ яцара. Бика, гIарол лаьттачу окъаман буьххье кхочачу хенахь, дукъделлачу дахкаран Iа, хехойн гIоде кхаьччера, настарш бен гуш йоцуш. Когаш тIе лахвелла Iачу хехочуьнан лано, ларамаза баьккхинчу коган, къора тата схьалецира. Лахарчу боданашкахь хааделлачу, бIарлагIах тера долчу гIаларто шекваьккхира ашшуро. Шегара зурма, меллаша бете яхьира цо, орца даккха дагахь. Амма, логан къамкъарг лоцуш чекхдаьллачу ведо къаьсташдоцу аз даьккхира, наб озийна Iуьллу цуьнан накъост самаваккхал бен чIогIа доцу. Амма, цунна тIехула тебна Iийначо, и набарха ваьлларг а, дош ала ца кхиийтара, горгамца бага юкъуш и вихканчу шиммо. Йийсар ги а тоьхна, туп лаьттиначу агIонга охьахьевдира талламхой. Лахахь иза левича гучадаьлларг дара, хIара къепал «Нах-Арин» кхаа махкара ял гулаян Iалашо йолуш хилар а, цу къепалца вогIуш, Iуьйранна кхарех дIакъаста веза, «паччахьан геланча» хилар а. Цуьнца, пхиъ гIаролхо хилар а, Iораделира кхарна. Къано хил дехьа ваьккхинехь а, къепалан гIирс, ах сов бен дехьа ца баьллера хIинца а. Де дех дага ца волуш, Бикас сацам бира, хица хьала а вахна цу геланчана кIело ян. Цу туьпара иза хьалххе новкъаваларе сатесна волчу Бикан, Iаламата чIогIа сакъамделлера, и «паччахьан геланча» йийсар ван. Иштта атта, цIий ца Iанош и йийсар вар хира доцийла хуучу цо, кхин кеп лоьхура. Буьйсанан, кхозлагIчу «хурадин хенан» шийтталгIачу декъе йирзанера хан (кхузаманан 04.50- 06.00 сахьтин юкъ – Iуьйкъе).\nIуьйкъе дIайолачу муьрехь зурма локхуш кхуза хIуп ала, шаьш зеназа биначеран метта, шен цхьа накъост оькъамна буьххьехь витанера Бикас. И зурма лекхначул тIаьхьа хил дехьа а ваьлла, цигарчу кондарш юкъахь, кIелонна хаийначу шина Iодахочух дIакхета везаш вара иза. Ткъа шеца, ялх дошло а эцна, малхбалехьа буьдачу новкъа кIелахаа вахара Бика. Иза тешна вара, шаьш ворхIаммо и ялх зеназа веш, цу юккъера геланча йийсар вийраг хиларх. ЦIеххьана биначу, кIелонан тешнабехко, ка йохора юьйла хаьара зер долчу цунна. Лахара дохк нилха хиларо, шайна хиллачух уьш кхетале, шаьш генадевриг хиларх тешна а вара иза. Гу буьххьехь, шен лешкара схьаэцна, масех тиша бехчалг йожийра цо леррина, хIилла дан дагахь. Шайна тIелеттарш, талархой бу аьлла «ашшурой» тешо, вийна хехо верзина воккхуш барзакъаш а, герз а, шеца дIадаьхьира цо. Къепална тIедиллира цо, синбилгало къаста тохаелча, ма-хуьллу генаялар.\nГунаш тIерачу гIароло рогI-роггIана зурманаш лекхира тIаьххьаре а. Оькъам тIехь Iачу шен бIанакъосто, мелла а цхьанайогIуш йоцу лекхна зурма хезча, Бика велакъежира. ХIинца, «кхолламан эни» йолчу цу «Худена-Хутеллуре» дехар дора цо, «сихха, уьш новкъабахалахь. Аса, хьан цIарах сайггара сагIа даккха, дош ло хьуна» бохуш. ШолгIа а, туьпахь зурма лекхира, гIаролна лахадоссар тIедожош. Иза, кхо лериначуьнца цхьанадогIуш дацара. Йийсаро, цунах дерг ца дийцинера кхаьрга. Дуьхьала жоп ца хезначу ашшуройн урхалчас, цу оькъам тIехь дерг довза, талламхой богIийтара буйла хуучу Бикан, дог эшийнера ша леринарг чекх ца дала мега-кх аьлла. Дукха хан ялале, «орцанан зурманаш» екийра «ашшуроша». Кхин Iийча, Iожалла юьйла хуу Бика, дIаваха сацам хилла а волуш, дукха сатийсана бергин дур хезира кхунна. «Паччахьан геланча» ву, я орца ду иза?» боху ойла хьевзира хьалханчан коьрте. Духа хан ялале гучадаьллачу ял гIаларто, са тедира Бикан. Иза, «геланчан» тоба яра, хетарехь орца даккхалле новкъаялла.\nХьалхачу могIанехь кхо дошло а волуш, царна тIехьа шиъ а, цхьаъ а волуш, ма-доьдду дой хаьхкина вогIуш верг, ях дошло вара. Шайн аьрру агIонгара цIеххьана кхерам гучабаьлча, хьалххе барт бича санна, царех кхаамо, шайн дой, маса Бикина дуьхьала дерзийра, гихь кхозу туьрсаш, сиха буйна а лоцуш. Шениг дуьхьала лаца ца кхиъна цхьаъ, Iодан чIуно къовзийча, хье ца луш лаьтта вуьйжира. Ткъа вукха кхаа «ашшурочо» шайн некъ ца хийцира, жимма, аьтту агIонга дой таIош цаьрга болар сихдайтинехь а. Амма, Бикан тIелатар цIеххьана хилехь а, кхуьнан цхьаъ а лазийра, цуьнна тIедожош шен дин юхаберзор.\nБIаьрг кхетташехь Бикина хиира, цу дIакъаьстиначу кхаанна юккъера цхьа дошло, «паччахьан геланча» хилар. Иза, мелла а къаьсташ вара, шен деза духарца. Шен кхаанге, «висна ши дошло, зеназа ве!» а аьлла, шина накъостаца, «геланчана» тIаьхьахаьхкира Бикас шен расха дин.\nКхара цхьатерра тIаьхьаластийна гIемагIаш а, вукхара юханехьа тоьхана пхенаш а, шаьш лаьцначу Iалашоне кхечира массо. Бикин цхьа накъосто воьш, шолгIачунна ленвоцу чов еш, кхуьнан динан накха лоцуш дара мостагIчо кхарна дина тохарш. Вукхарна а хилира зе, цхьаннин, пхено кIесалкъаг лацаро Iожалла а луш, юккъе воьдучуьнан, говран тIехьарачу гIогIах гIемагIа а леташ. Шена бухара говр, цIеххьана голайоьдуш йоьжча, охьацавожа гIоьртина, буьйнара турс а, Iад а дожош, дикка гена ведда вахара «ашшуройн» геланча. Оцу юкъана, шолгIа а пха кхосса кхиана цуьнан накъост, шен говр юхаерзош хьалханчана орцаха веара. Етталуш Iуьллучу шен говрана тIеведда воьду «геланча» гIодаюккъера лоцуш, ша куьрано кхокха санна лаьттара хьалаоьцуш, шен дин нацкъара бадийтара цу каде волчо. Когаш, куьйгаш лестош ветталочо дуьйцург тидме а ца оьцуш, шен хьалханча кIелхьараваккхар коьрта декхар хетачо, юханехьа юм яйтира шен дине. Бикана аьлла, шайн вийначуьнан накъостан дин лаца дагахь, кхуьнан дошло а юхавирзира. Цу юкъана, мелла а генавала кхиара, ши «ашшуро» а. Делахь а, «хьанна хаьа?» аьлла, леккха ойъуш Бикас тIаьхьахецна пха, ган а гуш дошлочунна тIехьа Iачунна, букъах летира. Динара иза ца воьжнехь а, цуьнан аркъалла сатторо гойтура, и пха шен Iалашоне кхаьчна хилар.\nЛаьцна ялийначу говра хиъна Бика, хьалагIатта гIерташ, етталуш Iуьллучу «геланчан» говрана тIевахара. ОхьатаьIна, говран букъа тIехула, шина агIора тесна таьлсаш схьаоьцучу юкъана, серлаяллачу аренга бIаьрг кхарстийначу Бикана, «ашшуройн» къепал лаьттачуьра схьахахкаелла йогIуш цхьа маруотин-вордий, ши дошлой, дикка тIаьхьабиснехь а, бевдда богIу гIашлой байра. «Ахьа, дакъа кIелхьарадаккха, ас герзаш схьалахьошшехь» аьлла, буьйр дира цо шен накъосте. Цу юкъана, биснарш зеназа а бина, схьахахкабелла богIачу шен накъосташка, куьйгин эшарехь, «юхагIуо!» бохачу хьесапехь буьйр дира Бикас. Оькъамний, хиний юкъа юхахьаьлхина Бикин жимачу бIонна саца дийзира. Сийсара, кхеран къепал дехьаяллачу меттиге кхаьчна, дуьхьала хахкаделла догIуш дара «ашшурой» цхьа дакъа. Бикас, хьалха а, тIехьа а богIурш тIекхачале аьлла, цу чехка догIачу хи чу дин кхуссуш, масала гайтира шен бIанакъосташна. Кхарна хьалхашха гучабевлларш берда йисте таьIначу хенахь, кхуо хьалххе кондарш юкъа хаийначу Iодахоша, хил дехьара диначу тохаро къахкийна «ашшуройн», цу хин йистехь Iилла масех стаг а вуьсуш, сихха юхабовлар тIедожийра царна. И бахьана долуш, кхин зе ца хуьлуш кIело йиначарна уллехула новкъаваьлла Бика, сиха ирахьнехьа вахара. Уьш массо а дIабахна моьттуш юха а тIегIоьртиначу «ашшурошна» къайлехь Iачара пхенаш хийцира. Дукъа тIехула гучабаьллачу малхо бIаьргашна мелла новкъарло ян йолаелча, меллашша юхаваьлла кхо Iодахо, шаьш хьалххе къайлаяхна латточу говрашка а хевшина, шайн къепална тIаьхьабахара.\nКхарех шиъ лазош, цхьаъ воьш, «ашшуройх» бархI Iожалло дIакъаьсташ, масех лазош, цхьаъ йийсар а хуьлуш, чекхделира и чуччадахар. Ма-хуьллу цу меттигна генабовла лерина «нах-арихой», вай дуьххьара хьахийначу тIехуленан акъарехь садоIа севццера. Хьалхарачу буса а, селхана дийнахь сарралца а къахьегна къепалхой, дIатаьI-таьIIанчохь набарш кхетта Iоьхкура хIинца. Лакхахь ма-хьаххора, тIетесначу тIеуллурган стомма кIадийна тIуналла луш диллинчу тхино, дог ца дагIар делла, шен вордан цIа чохь Iуьллура сема наб еш волу къано Варзап а.\nЛаьмнашкахь Iуьйре ша тайпа, уггаре а хазаниг, керланиг а хуьлу, шена чохь дIайиллича санна, лацалуш йоцу къайле а, ховхалла а йолуш. Гонахьара массо хIума дIадижна а долуш, мел томехь хуьлу, тIеттIакъевлина бIаьргаш а долуш хеза и машаре, ира тийналла. Дукха хьолахь, гуьйренан-Iаьнан Iуьйрено гуладо даккъашца а, иштта Iаннашкахь а кIайн-сира дохк. Цкъацца лаьа, тийна, Iуьйренан хIо кхоьллина и дохк алсама лаьттийла. Делахь а, и Iуьйре хуьйцуш ю, сацалуш доцчу дийно. Цу дийно, хье ца волийтуш самавоккхура ву, вордан чкъургах букъ гIортийна, наб еш Iуьллу Бика а. Некъа йистехь, тIулгах каш а дина, цара дIавуллара ву шайн бIонакъост. Луьра лазийначарех цхьаъ лоьралладан, «Арин-ГIопе» дIавуьгийтара ву Бикас, товелча махка верза цунна «детин чIагарш»* а луш.\n* «детин чIагарш» – кхузаманхоша «ахча» олу, йохка-эцарехь, я алапа метта яла, лелош хилла и детин чIагарш (хIазарш). Аьттонна, аса чухула яккхина, логах тесна лелош а хилла, там-караша и хIазарин кочар.\nСелхана кхуо схьаэцначу «паччахьан векалан» таьлсашца хилла пIаьлдиг чохь, мекхан жарж хиллера. Цу чуьра и жарж худар кхехко яй чубухкуш гучаевлла, экъанаш йохьура ю Бикина.\nДен дега хIума а кхаллийтина, керланиг довзийтара кIентан кIантас:\n- Геланчан пIаьлдиг чохь, мекхан жарж юкъахь, хIара йиъ экъа карий тхуна. Кхарех кхоъ, ширачарна тIера схьаязйина керла хIост даьккхинарш а йолуш, йоьалгIаниг, Тикульти-Нинуртан кехат ду, «андиIан» тхьамданашка яздина – Бикас аьлча, Варзапас хьаж юккъе шад хIоттийра.\n- ХIун боху цу экъано? – олуш.\n- «Iаьршана кIеларчу, дуьненан еа маьIиган паччахь, массо а халкъин малх, Ассирин чIогIа паччахь, Кардуниашан, Шумеран, Аккадан паччахь, «Лакхарчу», «Лахарчу хIордан» а, иштта цу шубаройн, гуттин лекхачу лаьмнин, шорте йолчу аренан, массо а Наирин мехкин паччахь волчу Тукульти-Нинуртас дIахьедо Сингибуту, Бари, Суби, Зикерту, Андиа ваьррашка, церан тхьамданашка: къепалан некъаш маьрша дитар, цу некъашца ашшуройн хаш латто гIепаш кхоллар, шайн лаамехь, сан верас а, да а волчу «Ашшурана» лерина ял ялар – говраш, ез, гIели, тIаргIа. Шо чекхдолачу массо а муьрехь, сан Сийлахьа-Везачу Ашшуран когашка кхачайойла аша и ял, иштта муьтIахьалла а гайта аша массо а ханна. Шу кхералаш, сан векалан оьгIазлонах!...» - аьлла кIант сацавелча, Варзапас доккха со даьккхира.\n- Цо гойту, сан шеко а, цуьнца йоьзна ойла а нийса хилар. Вуьш, хIун экъанаш ю? – аьлла, уьш йовза лаам гайтира къанос.\n- Шиъ, Тикультин ю. Цхьаъ, Салмана-Ашаредан экъа ю. – олуш царех цхьаъ къастийра кIантас, - Хетарехь, кхерам таса Iалашо ю церан, кху экъанашца йоьзнарг. Ткъа кху Ашаредан экъанца гойтург, «тхан дайшкахь дуьйна, олаллехь хилла а, таIзарш диначарех а ду тхо» боху, кхерам туьйсучух тераниг ду. – Бикас аьлча, куьйган эшарехь, «ешал» элира де дас.\n- «…Сан Да волчу «Ашшурас» ша ларийта а, «Iаьржакортош» долучарна тIехь куьйгалла дан а со хаьржича, цо соьга елира скипетр, тур, Iаса, совгIатна делира долалла чIагIдо бакъонан таж. Олалла соьга а кхочуш, сан да лечу муьрехь эргIадъелира Уриатри. Цу везачу «Ашшуре» а, кхечу «энишка» а куьйгаш ойъуш, цу сайн дайшка дехар деш аса гуладира сайн сураш. Церан лаьмнин даккхий-лекхачу даккъашка хьалавелира со. Химме, Уаткун, Баргун, Салуа, Халила, Луха, Нилипахри, Зингун олу бархI мохк, церан гIаттамхошна тIехь ас толам баьккхира, церан ахбIе цхьаъ «алуш» йохош, ягош, уьш йийсарш беш, бахам долабоккхуш. Боллу «уруатрой» сан да волчу «Ашшурана» хьалха охьатаIийра аса кхаа дийнахь. Церан тIаьхье схьайоккхуш, зударий говзанчаш аса дIабигара сайна гIуллакхаш а, белхаш а байта, церан лаьмнашна тIе онда ял юьллуш бIешарашна. «Ашшур» цалоруш, дуьххьара эргIадъялла, гу тIехь чIагIйина Арина-ГIала, сан «Ашшуран», безачу кхин «энин» гIоьнца аса эшийра, йохийра цунна тIехь чим баржош, биснарг сан гIала Ашшуран кевна хьалха охьабухкаш тIаьхьенна хаийта. Цу хенахь, боллу Мусру мохк сайн да волчу «Ашшурана» хьалха охьатаIийра». Цул тIахьа кхо дуьйцу, ша «Метта-На» схьаяккхарх лаьцна. «…Цул тIаьхьа, стиглара седарчий санна багарлун боцу, кхин берш байъа Iемина гутти, суна дуьхьала гIевттира жохьталла а, мостагIалла а гойтуш. Цу везачу «Ашшуре» а, кхечу «энишка» куьйгаш ойъуш дехар дира аса, цара суна нийсонца жоп а делира. Айса туш тоьхна меттиг юьтуш, къастийна марутташ кхозлагIа дакъи бен сайца ца оьцуш царех лета велира со. Уруатри дазонна тIера дIа, Кутмуха махка кхаччалца, дукха «беру» геналла йолчу цу аренгахь, хи Iанийча санна аса охьадехкира церан тIемалойн декъий. Церан йийсарш, дийнат, хазна аса сайн Ассур-ГIала схьаеара» бохург ду, кху экъано гойтург – Бикас аьлча,\n- Ешал вуьш – элира, жималлехь хилларш карладевллачу Варзапас.\n- «Со ву Тукульти-Нинурта, Ассирин паччахь, дуьненан еа маьIиган паччахь, массо а халкашна малх, уггаре а чIогIаниг, Кардуниашан паччахь, Шумаран, Аккадан паччахь, Лакхара, Лахара хIордан паччахь, лаьмнин а, шорте йолчу аренан а паччахь, шубаройн, куттин, массо а Наири мехкин паччахь…». Кхуьнан и даржаш дагардина а вера вац, доцца, коьртаниг доьшу аса – олуш, башхалла йолчу меттера, экъа йийшира Бикас, - «…сан куьйга ас кIелабалийна бабхой, Шарнида, Мехри мехкашка кхаччалца беха уккуманиш. Церан мехкашкара, цу хьолечу лаьмнашкара хIора шарахь суна гулайо ял. Ткъа Кутмухи, Пушши, Алзи108, Мадани, Нихани, Алайа, Тебурзи, Пурулумзи, иштта шорте йолу шубаройн мохк аса цIарца багийна. Церан тхьамданашна аса тIе ял юьллуш, сайн когашка охьатаIийна. Нуьцкъалле и лаьмнаш, цхьанна а паччахьо ког ловзаза долу и хала мехкаш, сайн ницкъ гойтуш со чекхвелира, варкъ дагаршца церан даккъаш хедош, дуьхьалонаш йохош къевлина некъашаш схьадостуш. Наири мехкашкара шовзткъе кхаа паччахьах летча, ас церан сураш эшийра и доллу мехкаш схьадехира. Цу Наирин и паччахьаш, ас церан логах буржалаш тоьхна холчахIиттош, «Сийлахьа Лам» тIерачу аьрда-цIийне балийра. Сийлахь-Веза сан да волчу цу «Ашшурана» хьалха цаьрга, массо а стигланан, латтан «энин» цIарах дуй баийтара ас, кхул тIаьхьа даима ял лура йолуш. Мари, Хана, Рапику, мехкаш, ахламун лаьмнаш, иштта Харгамуш, Муканаш, Бит-Макки, Бит-Кулла, Акриаш, Сиккуру, Хузуш, Турнасума, Хашшилуна, Шада, Саппане, Турпинухлиа, Дуру, Узамиа, Харнабхи, Шаддишше, Улайаш, Ульмуйаус, Хуссауш, Эзауш, Дамнауш, Аринни, Бириту, Аррапху, Курбата, Агалишна, Шадаппа, Камзигла, Каммараш, Элуре, Камменза, Альбада, Сикабда, Шабила мехкаш ас вовшахтоьхна, шайн мехкашкара йогIу ял а, лаьмнин хазна а, цара суна схьакхоьхьура йолуш». Цуьнан кху шолгIачу экъано дуьйцург а, изза ду-кх, ша дина кхарстарш хьестош – аьлла, шегара экъанаш де дега кховдийра Бикас.\nУьш каралаьцна, царна тIехь бIаьрг сецца а болуш, дикка Iийра ойланга ваьлла къано вистхилар доцуш. ТIаьххьаре а, ша хезаш волучарна лерина, боца хьехам хазийра цо:\n- Адаман дахарца доьзна, яхначу хенан хабар, цуьнан некъ, цхьа башхалло йолуш ду - юхахиларца. Вайна бале долург ду, цкъа мукъне а, биначу некъе вай юхахьожуш ца хилар, яхначу хенан и масалаш тидаме а оьцуш. Кхетаме далора долу дахаран и хала муьраш дицдаларо, юх-юха, «гIалатан кагтуханна» тIе когаш луьйзиту, къинхетамаза долчу кху дуьнено вайга. ЦхьабIе исс шо зама ю, «Шина хин юкъахь» дехачу нах-адаман ваьрашна тIехь, «ашшурой», юкъ-юкъа чIагIлуш олаллехь болу. Вай бехке бо, ваьшша кхоьллина и Сийлахь-Беза «эни». Харц метте кхийдабо вай, вешан кхетам. Вайна тоаме ду, тахана вешан цхьаннан карахь дерг, лаамашна дезарг. Юкъара дукъ шена тIеэцар, кханенга хьаьжна, дахаран хьелаш хьесапе эцар, кхечуьнан декхар ду моьттуш хуьлу вай. Ширалло билгаладина доцург, «эшапера» ду олий, керланиг лахарца йоьзна тIегIа дIатоьттуш лела вай. Иза, нийса дац! Хьомсаралла ерш! Коьртаниг а, оьшург а хIун ду? Цхьанаораман ваьраш вовшахатуху, юкъара ойла ю; цунна гонахьа а, кхин йолчу дахаран тIегIанашкахь а, цхьаалла гайтар ду; и дерриге а лардан оьшург, дуьззина паччахьалла а, къонахий а бу. Цу кхаа хIумана гонахьа вайга барт кхоллалахь, хьогIечарна ял луш ерш а, олалло таIийнарш а хира дац вай. Делахь а кхоллам, бахьана, дахар нисдийриг, Сийлахьа-Дезаниг долу, Бакъдерг ду. Сийлахьа хуьлда Нах! Церан верас волу, и Сийлахьа-Везаниг а!\nАссири паччахьан, Арикденили (1307-1296) кIант, Адад-нерари I-ниг (1295-1264), цул тIаьхьа паччахь хIоьттича, жигараллица малхбузехьара мехкаш а, Митанни а цо дIалаьцначул тIаьхьа, «Сийлахь-Воккха паччахь» аьлла шен махкахь дIакхайкхорал совнаха, Хеттин паччахьо Хаттусили III-гIчо (1289-1265 шш) а къобалйира и цIе. Цуьнан цу чIагIваларо сихдира, Мисаран пирIун волчу Рамсес-II-гIачунний (1295-1264 шш), Хеттин паччахьний юкъахь, ширачу оьмаран 1275-гIачу шарахь машар кхайкхош бартбар. Сийрин латта къуьйсуш, дукха шарашкахь тIемаш биначу цу шин мехкан машар бан бийзира, дера политика лелочу Ассирина дуьхьало ярхьама. Иштта билгалдан деза, сийлахь-баккхийчу паччахьашна юкъахь, башха доттагIаллин юкъаметтигаш кхоллалуш хилар, хеттин тешаллаша, «SES-tar» («вежаралла») аьлла хьахош йолу.\nЦу вежараллица йоьзна гIоли юкъаметтигаш ерш хилла, цхьатерра бакъонехь хьал долу, сийлахь-баккхийра паччахьаш. Амма и тайпа юкъаметтигаш хуьлуш хилла яц сюзеренний, вассаланний юкъахь, къаьсттина сийлахь-воккхачу паччахьний, гуттар хуьлачу паччахьний юкъахь хIетти а. «Вежаралла» бохачо гойтург, шина махкана юкъахь цхьаьнацадар ца хиларал совнаха, церан паччахьаша, уггара юххера бартахойн юкъаметтигаш лелош хилар гойтуш хилла.\nАссирин паччахьаша, малхбалехьа дIакхоьхьу, арахьара жигара политика ши Iалашо йолуш хилла: хетташа къобалйар «sarru rabu» олу сийлахь цIе (титул); цул тIаьхьа, «вежараллин» юкъаметтигаш церан кочайохка, Лакхарчу Месопотамехь кхоллаеллачу юкъаметтиган статус «status quo» (статус-кво), тIаьхьа, Хеттин паччахьаллина пайдехьа и хийцар хала гIуллакх хира долуш. Цу кеппара, Ассирис билгалбина некъ, Хеттина мегаш хилла бац, хIунда аьлча, Митанни шен протектората бухахь, «pax hittitica» (Хиттитиса адам) олу гура юкъахь цунна гуш хиларна, мелла а шен лаамехь а йолуш. Хеттиша, цундела еш хилла «ашшурошна» дера дуьхьало, и тайпа церан Iалашо чекх ца ялийта. Юккъерачу Ефратехь, «ашшуройн» хилла мехкаш дIалийцаран кхиамаш, кхин чIагIо йолуш хиллачух тера бац. Адад-нерари паччахьаллин чеккхенехь, цуьнан карара йолу Митанни. Цуьнан кIентан Шульмануашаредан (акк. «маршалла дуьххьарлераничуннга», гIазкх., «приветствие первенцу»), тахана вайна Салманасара I-ниг (1263-1234/1274-1245 г. до н.э.) аьлча вевзуш волчу цуьнан, тIом бан безна и латтанаш юхадерзош а, герзан ницкъаллица бакъо йоккхуш а, иштта шех яккхийта, «сийлахь-воккха паччахь» аьлла цIе. Шен эскаран коьртехь, иза Митанни паччахьна дуьхьала ваьлча, шолгIачарна орцаха бовлу хеттиш а, церан бартахой болу «ахламуш» (арамеи) а. Цу кхарстарехь, «ашшуройн» эскар гон юкъа доьду, хи долчу меттигех иза дIахадош. Салманасара, лаккхара баьччан похIма йолуш а, хадам боллуш а хиларо, цу гон юккъера волуш, мостагI халлаквеш долу тохар до, Нахрии гIалана гергахь (Харран-ГIалана малхбалехьа ю). Цу толамехь, «ашшуроша» йийсар во вайтта эзар тIемало (4 сароса), дIалоцуш Митаннин исс гIала, цу юккъехь паччахьан резиденции йолу Насибина (На-са-бина, гIазкх., «Проматерь, родила душу») а йолуш. Шен яздар тIехь Салманасарас хоийту, йийсар биначу цу тIемалойн, массеран ша бIаьргаш дахар. Йийсаршна тIехь къиза таIзарш дар дуьйцу и хьалхара хаам, тIаьхьа дукха хира бу, Ассирин паччахьан сийдечу анналаша гойтуш. Хетарехь, цуьнан бахьана хила тарало, «ашшурашна» кхин тIех хьашт ца хилар, Iаьржа белхан ницкъ. Цуьнан коьрта Iалашо хилла, къепалан некъаш шен Iуналлин кIеладалор. Сийдиначу чкъоро а, паччахьаша а гуладо хьал хилла: махлелочаьргара, шех дозушдолчу мехкашкара гулаен ял а, иштта тIамехь йоккху хIонц а. Цу тайпана, йоллу Лакхара Месопотами, Ассирис шена дIаерзайо. И бахьана долуш, цу кхолладеллачу хьолехь, кIезиг хоьтийту машар бан безна, Хеттин паччахь волчу Тудхали IV-гIачуьнан (1265 - 1235 до н.э./ 1250-1220 г.до н.э.) Ассирица, цуьнан паччахь волчу Салманасараца «вежараллин барт» а беш.\nДелахь а, тоъалла ницкъ ца хилла Салманасаран, майралла йолчу хетташца вовшахалаттал. Цундела цо, мехкаш дIалецарца йоьзна, кхарстаран агIо хуьйцу. Иза, тIетаьIIина къийса волало къилбседехьарачу «Уруатрин» (тIаьхьо, «Урарту» кхуллура йолчу дайшца) ваьррашца.\nМасех кхарстарехь, Салманасаран аьтто болу, «Уруатрин Барт» олу ваьрраш эшо. Цара хIаллакйо ярташ, гIаланаш, къинхетам боцуш бойъу, чулакха бо меттера бахархой, йийсар бо лаккхараговзаллин пхьераш. Схьадаьхначу латтанаш тIехь, Салманасарас масех гIап кхуллу, цу чухIиттош эскаран бIош. «Уруатрашна» тIе, яккхийра елаш йохку цо. «Уруатрин Барт» юкъахь хилла мехкаш карадерзийначул тIаьхьа деъна масех шарахь, чоьхьара гIуллакхаш нисдо цо, Хеттин пачхьалкхан дозанца дIахIиттош гIепаш, «ашшуройн» гIаланашкахь кхуллуш аьрда-цIенош. Шен резиденции, Ассур-ГIалара керла кхоьллина Калах-ГIала дIахьо цо. И гIала лаьтташ хилла, «Тигр» (Аренца-хи) хин аьрру бердаца, «Лакхара Заб» цу хина чудужучу меттехь. Цу меттехь кхоьллина хилла хих дехьадолила, ша кеста карадалийна «Ван» Iоманна гонахьара мехкаш, Митаннин латтанашца вовшахатосу къепалан некъаш схьадоьллуш.\nАссири чIагIяларца кхоьлладеллачу хьоло, меттахваьккхинчу хеттин паччахьас, Вавилонан паччахь тешаво, Салманасарана духьала иза валахь, ша тIехьашха тIелетарг хиларх. Амма, Салманасара I-чуьнан аьтто болу, вавилонхойн эскарш дохо а, цуьнца цхьатерра юхатоха, хеттиша кечдина Ассирина тIелатар а. Иштта, Къилбседа Вавилонан мехкан дакъа, Ассирино шех дIатуху. Малхбалехьа тIемаш барал совнаха, даима «ашшуройн», хедаш боцу къийсам латто безаш хилла, къилбседехьарачу ваьррашца а. «Ван» Iоманна гонахьарачу кIошташкахь бехарш хилла, нахи-хурриташца гергарлонаш долу урарташ – нах-ламанхой. Цу хенахь (ш.оь. XIII-гIачу бIешаран хьалхарачу декъахь), ондачарех бархI ваьр шена юкъайогIуш, «Уруатрин Барт» (Уратри) хилла кхоллабелла. И барт ницкъаллехь хилла, Ассирис керла латтанаш чулоцуш, къилбседехьа кхоьллиначу дазонашна кест-кестта тIелетарш дан. И бахьана долуш, «Уруатрина» дуьхьала, масех тIеман экспедицеш йо Салманасарас. Шен яздаршца, цо тIаьхьадитина толамечу кхарстарх лаьцнарг: «…Церан лаьмнин даккхий-лекхачу даккъашка хьалавелира со. Химме, Уаткун, Баргун, Салуа, Халила, Луха, Нилипахри, Зингун олу бархI мохк, церан гIаттамхошна тIехь ас толам баьккхира, церан ахбIе цхьаъ «алуш» йохош, ягош, уьш йийсарш беш, бахам долабоккхуш. Боллу «уруатрой», сан да волчу «Ашшурана» хьалха, охьатаIийра аса кхаа дийнахь. Церан тIаьхье схьайоккхуш, зударий говзанчаш аса дIабигара сайна гIуллакхаш а, белхаш а байта, церан лаьмнашна тIе онда ял юьллуш бIешарашна…». Иза ду, урартойх лаьцна, цкъадолучунна дуьххьара яздиначарех лору тешалла. Цу яздаршкахь, Салманасарас хьахош ду иштта, гуттин (кутти; «гу-тIе») ваьрраш а. Гарехь, цу ваьррин дахар хилла «Уриатрин Бартана»109 а, Лакхара Тигран («Аренца-хи», я изза «Хи-доьда-кIело» ) атагIана а юкъахь. Ассирин паччахьан, хIаллакден кхарстарш хиллачул тIаьхьа, «Уруатрин Барт» буху. Амма цхьа хан ялча, цуьнан меттиг дIалоцуш кхоллало, керла «Наирин Барт»110 («Нах-Аренан Барт»). Уьш бу, тIаьхьо, «Урарту» олу онда пачхьалкх кхуллура йолу «нах-хурри-урартхой».\nТкъе итт шарахь паччахьаллехь хиллачу Салманасара I-рачо, шегара Iедал кIанте, Тукульти-Нинурт I-чуьнга (изза Намруд, Нимврод) дIало. Иза паччахьалле веъначу цу хьалхарчу шарашкахь, аренца лелар долу, «ахламуо» олучу ваьррашца а, къилбседехьа, малхбалехьа бехачу ламанхошца а (ист. «нахари», «гутти»), тIемаш бо цо (Тукульти-Нинурт I-раниг). Ткъа и ламанхой хилла, «Араратан акъарин»111 (кхузаманан «Эрмалойн акъари») лаьмнаш чу а лоцуш, «Наирин Барт» кхоьллина болу, шовзткъе кхаа ваьррин тхьамданаш (вуьшта аьлча, «паччахьаш»). Хетарехь, малхбалера-хурритин латтанаш тIетаьIIина дIадохуш йоллу Ассири сацон гIерташ хилла хетташ а. ХIунда аьлча, царна шайна лууш хилла кхолла, цу кIошташкахь тIехьажар долу олалла. Хетташний, «ашшурашний» юкъахь, тIамца онда Iоттадалар хиллачух тера ду и бахьана долуш. Цунах лаьцна, куралла еш яздо Тукульти-Нинуртас хоийтуш, шен паччахьаллин юьххьехь нисделла йийсар дар: « … Пуратту (Евфрат) хил дехьара схьагулавира 28000 (8 сарос) стаг, Хаттин мехкара сайн махка валош». Бакъду, шен толамех лаьцнарг гойту и доллу яздарша Iорадоккхург, Тукульти-Нинуртан паччахьаллан чеккхенехь нисделла хиллачух тера ду. ХIунда аьлча, дуьххьара хиллачу яздарша, хеттин махка «ашшурой» гIортарх лаьцна хьахош, къастам болу тешаллаш ца хиларна. Цул совнаха, доттагIалла долчу муьрехь (паччахьаллин хьалхарачу муьрехь) бухадисна ду Тукульти-Нинуртас, Хеттин паччахье Тудхали IV-гIачуьнга (1250-1220 г. до н.э.) яздина кехатин тоьшаллаш (экъанаш). Делахь а «ашшуройн», цу хеттишца тIом хилла. Иза иштта хилар гойту, хеттин лач хьахорша. Масала ду, Тудхалис, «Амурру» паччахьаца бина барт, цунна тIедуьллуш Ассирица ша болийначу къийсамехь дакъалацар.\nХетарехь, даздар долчу яздаршкахь хранологи ларор доцчу, Тукульти-Нинуртан толамаш хесточу дозалаша, шеко йоцуш хьалхатеттиначух тера ду, хан билгалайоккху и терахь. ХIунда аьлча, и хиламаш тIаьхьа хилла хиларна. Бакъду, Тукульти-Нинурта рожехь долу тIеман кхарстарш, хIора шарахь деш хилла. Церан коьрта Iалашо хилла, хIонцан дуьхьа. Вуьшта аьлча, халкъан юьхьса иракарахIоттон а, тIемалойн бахаман хьал совдаккхан а. Тукульти-Нинуртан уггара а лакхара кхиам хуьлий дIахIутту, касситин олалла долу Вавилон цо схьаяккхар. Цу махка тIехь, ворхI шарахь сов олалла латтийна (1223—1216 ш.оь.шш) цо.\nШирачу оьмаран 1225-гIа шарна гергахь, Элламан паччахь волчу Киддин-Хутранас (1235-1210 ш.оь.шш), Вавилонан мохк чIанабоккхуш тIелатар до. Дукха хан ялале (1223шо) цунна тIаьххье, цу махка гIурту Ассирин паччахь волу Тукульти-Нинурт. «Ашшуроша» кхоччуш дохадо кассита-вавилонхойн эскар, цуьнан къона паччахь Каштилиаш IV-гIаниг йийсар а веш. Буржалш тоьхна и паччахь, Ашшуре дIавуьгу цо. Цу толаман сийна, Нинуртас шена дойту пIелгах дулу чIуг-мухIар, шен титулатурина тIетухуш, «Кардунийашан векал» олий. «Хронико» дуьйцу, цул тIаьхьа шо даьлча, Вавилон гIаттам айъа гIоьртича, шен эскарца веанчу Тукульти-Нинуртас и гIала йохорах лаьцна. Цуьнан пенаш дохош, аьрда-цIенош, гIаланаш чIана йохуш, «Мардукъ» делан сурт Ашшуре дIахьо цо. Вавилонан ламасташца, хIора шарахь, цу «Мардукъан» карара паччахьан Iедалан билгалонаш (регалия) схьаэцарца доьзна васт цхьана бахьаница юкъахдисча, цу шарахь и паччахь, сардалан112 бакъо йолуш бен хуьлуш хилла вац. Ткъа коьрта делан сурт, Тукульти-Нинуртас цу гIалара дIадаьхьча, цуьнан Iедалан бакъо юхаш хилла ю. «Хроникас» хаам бо: «…ворхI шарахь Тукульти-Нинуртас куьйгалла дира Кар-Дуниашана». Делахь а вайн ала йиш ю, Тукульти-Нинуртас, къилбседа махкана тIехь бен куьйгалла дар ца хилла, цу мехкан къилбахь, касситаша шен паччахьалла дIакхехьна хиларна. Иза гучадолу, касситин паччахьан цIийнан, леррина йолчу рогIе (список) хьаьжча.\nДелахь а, Тукульти-Нинуртан керла титул иштта хилла: «…ницкъаллехь волу паччахь, Ассирин паччахь, Кардуниашан паччахь, Шумаран, Аккадан паччахь, Сиппаран, Вавилонан паччахь, Дильмунан, Мелахин (вуьшта аьлча Бахрейн113, Инди) паччахь, Лакхара (Ван Iам), Лахара хIордан (Персийн чуIано) паччахь, лаьмнин а, шорте йолчу аренан а паччахь, шубаройн (вуьшта аьлча «хурриташ»), куттин (вуьшта аьлча, «малхбален ламанхой»), массо а Наири мехкин паччахь, шен делишка ладугIуш а, дуьненан еа маьIигера мехкаша луш йолу ял Ашшурехь схьаоьцург а. …». Цу титуло ма-дарра дерг ца гайтарна (масала Бахрейн, Инди хьехорца), вайн ала йиш ю, иза цуьнан политикан программа хила тарало, шена дезарг, ша леринарг хьахош йолу.\nАссири, лаккхарачу ницкъаллин куре кхачийна волчу Тукульти-Нинуртас, шена магийна хилла, доллу Iедал шен цхьаьнан буйнахь хилар. Ашшуран, «Къанойн Кхеташонан» верасаллина кIелара дIавалархьама, цо шен резиденци, керла кхоьллиначу гIала, «Кар-Тукульти-Нинурте» («Тукульти-Нинуртан махлелоран йистедогIийла») дIахьо, цунах пачхье ян дагахь. Иза лаьтташ хилла, Тигр хин аьрру бердаца (кхузаманан Тулуль-Акир). Цо цигахь кхуллу цхьанни а гина йоцу йоккха, исбаьхьа гIала, хьеший санна цигахь тIеоьцуш и беза дели (суьрташ). Леррина долчу буьйраша къастош хилла, цу гIали чохь лелон еза этикет. Цунна тIекхача аьтто берш, цхьа кIеззига берш бен ца хилла. Цо лелайойтуш хилла чолхе, сов гIиллакхе (церемониал) а, буьрса а йолу дахаран къепе. Жинашца боьзна бIаьрг ца хуьлийту, вонах ларвеш долу, Iадаташ леладойтуш а хилла цо.\nШен яздаршкахь Тукульти-Нинуртас дуьйцу, и керла пачхье кхолла шега ойла йоссийнарг, ша дела «Ашшур» хиларх лоций. «Ашшуройн» Iедалан кехаташ хьесапе эцча гучадолург ду, иза паччахьаллехь волуш пхийтта шо а долуш, и «Кар-Тукульти-Нинурта», пачхье санна цо лоруш хилар. ТIаккха, и гIала кхоьллина шо, кхин а хьалха хила деза. Хьалха санна, «Ашшуран Кхеташонехула» паччахьаллин декъахь хилар доцу, юкъарчу хьолана Iаткъаме хила аьтто боцуш дисна сийдина чкъор, Тикултина, уггаре а хьогIениг хуьлий дIахIутту, цуьнан и деха куьйгалла ца лалуш.\nТукульти-Нинуртас кхарстар до «Папхи», «Алси» (ист. Алзе) олучу мехкашка а, хетарехь Митанни а, Тудхали IV-гIачо, и ма де боххушехь. И бахьана долуш, Хеттин паччахьо хьалха хилла, «вежараллин» юкъаметтигаш хедайо, экономикаца боьзна го лоцу дIахIоттам кхуллуш. Тудхалин метта хIоьттиначу Арнуванда III-гIачо (1220-1190 ш.оь.шш), я Суппилулиума II-гIачо, Тукульти-Нинурта, Вавилоница дуьхь-дуьхьала хIоьттиначу мурах пайда а оьций, Митанни юхаерзайо хеттин юрисдикци кIелаялош. Шен паччахьаллин чеккхенехь, Тукульти-Нинуртан къийсам эшаме боьрзу хеттин агIонгахь. Иза гучадолу вайна, Арнуванда-III-гIчо, Исмерикаца бина чIагIам хьесапе эцча. Цу хенахь, хетташа Iуналла деш хилла Лакхарачу Месопотамин латтанаш тIехь, чулоцуш Иррида, Вассукане гIаланаш. Хетарехь, цу хеттиша гIо а деш, Митаннис меттахIоттайо бозушбоцчу мехкан статус. Иза нисделла, Митанни паччахь, Атал-Тешшуб (гергга долу, 1200 - 1190 до н.э.) волчу заманчохь.\nЦул совнаха, Тикульти-Нинурт дийна а волуш, 1216-гIачу шарахь, Вавилонас шен махкара лохку «ашшурой». Иза иштта делахь, цу эшамаша дацаре Iаткъам биначух тера ду паччахьан сийна. Тикульти-Нинуртан паччахьалла гIелдалар гиначу сийдиначу чкъоро, цуьнан кIентех цхьаъ, Ашшур-надин-апал коьртехь а волуш гIаттам бо. Дуьххьара цара, хьераваьлла олий Тикульти чувуллу цуьнан пачхье йолчу «Кар-Тукульти-Нинуртехь». Цул тIаьхьа, иза, шен герзаца воь. Керла хIоьттиначу паччахьо, пачхье, юха Ашшуре дIахьо. Ткъа хенан йохалло ясйиначу «Кар-Тукульти-Нинуртах», къапалг хира ю.\nИ Ашшур-надин-апал а, кхаа шарахь бен паччахь ца лаьтта. Хетарехь, ницкъалгIа иза хецнарг ву, цуьнан ваша волу Ашшур-нерари III-гIниг (1203-1198 ш.оь.шш). Царелла тIаьхьа, Ассирин паччахь хIутту, Тукульти-Нинуртан кхин цхьа кIант, Эллиль-кудури-уцур (1197-1193 ш.оь.шш).\nВавилонхоша а маршо йоккху. Цул совнаха, касситин паччахь волчу Адад-шум-уцуран (гергга долу, 1187 ш.оь.шш) аьтто хилла, Ассирин гIуллакхашна юкъагIерта, цуьнан паччахьаллин коьртехь, шайна муьтIахьа верг латто а.\nДелахь а, XII-гIачу бIешаран юкъахь Вавилонна бевзу ассирийцин а, тIаккха элламхойн а керла Iаткъам. Къаьсттина, царна Iаткъаме хилла и шолгIаниг. 1158-гIа шарна гергахь, Элламан паччахь волу Шутрук-Наххунта (1185 - 1155 ш.оь.шш), «Дияла» хин атагIе хьаьлха шен эскарца. Цул тIаьхьа, «Тигр» хих а волий, масех гIала дIалоцу цо, Лахара Месопотами шина декъе йоькъуш. Касситин паччахь даржах вохош, шен сардале дIало цо, цу Вавилонера Iедал. Дуьхьало ян гIоьртина вавилонаш а къинхетам боцуш охьатаIабо, инзаре таIзар деш кхечу гIаланашна а. Онда зенаш, талорш дина ца Iаш, царна тIе, кхин а елаш йохку цо.\nЯккхийчех йолчу еа пачхьалкхан (Хетти, Ассири, касситин Вавилон, Эллам) паччахьаш, «сийлахь-веза паччахь» шайх алийта уьш къийсалучу муьрехь, цхьана хенахь, царех цхьацца йолучарна тIехь дай хилла, царна даима Iаткъаме хилла пачхьалкх, къаьстийначу нахартин, я буферан роль йолуш хилла ю цу муьрехь. Иза яра, 150-200 шо хьалха, цхьаъ бен мостагI воцуш (Мисар, изза Египет) хилла онда импери – «Метта-На» (Митанни), я вуьшта аьлча, «Нах-Арена» (ист. «Нахарина»). И Мисар а цхьана ханахь, цу муьрал 450 шо хьалха, кхуьнан халкъах долчу цхьана декъо (ист. «гиксос», вуьшта аьлча, «жи-ка хасуг») шен кIажош бухахь латтийна яра, кIезгачу барамехь 110-120 шарахь (140-150 шо олуш а ду).\nХьалха гучу, еххачу хенан юкъахь, Ассирица дуьхь-дуьхьалаттар тIедоьжначу «ширакавказхоша» тIеоьцу, шайн хилла, «дуьхьала ярца» йоьзначуьнан метта, «тIелатарца» йоьзна керла доктрина. Уьш кхета, карар мукъ дIахецначу хуррито-митаннахойн оьмар чекхялла хиларх а, «тIеман дела» лорачу «ХIал-дан» гонахьа керла ойла кхуллуш, ламанхой вовшахатоха безийла а, кхолла, юкъара онда пачхьалкх.\nХарранехь кхоллаеллачу монотеизман зIийдиган цIуралла а гуш, сихалла эцначу чолхечу муьро, цхьана делаца боьзна кхетам кхио а, и дIасхьабаржо а хан ца яларо, «ХIал-Да» цIуна гонахьа, ойла гулайо церан буьйдачу кхетамо. Цу заманан, галабаьккхиначу адаман кхетаме тIеэцалуш хиллачух тера бац, хIуманан гатароно (материальное восприятие) сурт хIоттор доцу, цIенна цхьана ойланца, цхьаъ бен воцчу (гуш а, хезаш а, хаалуш а, амма массанхьа волу), тахана вайна вевзу Сийлахьа-Веза Дела – АллахI (Эла-ба-ха).\nАшшаредан (изза Салманасара) кIанта, Тикульти-Нинуртас (изза «Намруд», «Нимврод»), цхьанаделан динан зIийдиг хIаллак йиначул тIаьхьа, дукхаха болу харранхой шайн ламасташца, Iадаташца дIасхьабоьлху: цхьаберш – Сийрин агIонанашка, вуьш – ТIехьарачу Кавказе а, Къилбседа Кавказе а. Бухабиснарш, симиташа шайца тардар дой, масех бIешо далале хуьйцу, кхуллуш, кхузаманан Iарбойн ваьрраш, шена тIехь дебора долу адаман бух. Иштта нисделла, йоьхначу Митанни къапалга тIехь заза датIош къега, «баттан дела» лорачу «Синан» культ.\nКхечу махка кхалхар дечарех долчу цхьана декъо, кха Iоманна (Ван, Урмийа, Севан) юккъерачу кIоштахь дехачу, вежаралла долчу ваьррашна тIедуссий, цаьрца цхьана бух кхечбо, «Биайниэлин» (Ба-ийна-эли) кегийра ваьррин барт кхуллура болу бух кечбан. Делахь а, царна даима новкъарло еш хилларг ю, юкъ-юкъа чIагIлуш хилла Ассирин пачхьалкх.\nМел кIезга а, ширачу оьмаран итталгIачу бIешаран чеккхенехь кхоллало, цхьана урхаллин амат долу паччахьалла – Урарту. Иза, кхечарех (Мари, Метта-На, Арар-пхьа, Масасур, Хабушкиа, ишт.кх.дIа) къастош долу амат хилла, эзар шарашкахь хилла «дуьхьало яран къеп» (гIазкх., «оборонительная доктрина»), «тIелатаран доктриница» (гIазкх., «наступательная тактика») хийцар дина. Иштта, адаман ойланашкахь юкъара делана, юкъарчу динна, шира дайн Iадаташна тIетевжина, юкъара пачхьалкх кхио томехь йолу бакъ тIаьхье, тIеман цIергахь кест-кестта хIаллак хилар бахьана долуш, и болар дахло ширачу оьмаран 10-гIа бIешарашка кхаччалца, «Урарту» пачхьалкх кхоллалца. Делахь а, «Метта-На» пачхьалкх йохорна бехке йолчу Ассирелла, мелла а дукха, ехара ю и онда Урарту.\nКхечу махка кхалхар дечарех долчу вукха, Къилбседа Кавказе дахначу декъо, шайн кхетамехь а, дахарехь а, бIаьхьалалла йоцчу аматехь волу, «Да-Эла» (Деэла) олу делан васт къобалдийра ду. Иза хилла «ХIал-Да», «ХIал-Эла» (ист. «Алалу», «Халалу») олучу кхетамин юкъ ю ала томехьа, «ХIал» олу хьалхара кхетам дIабаьккхина, тIехьарачу шина кхетамо кхоьллина керла, доццачу дашца «Дела» олу кхетам. Муха нисделла, цу Далла, таваккал дечеран дахар?\n«Салманасара», «Тикульти-Нинурт» цIераш йолчу паччахьаша бина Iаткъам бахьана долуш, эшна долу «Метта-На», «Наирин» махкара цхьацца ваьрраш, лаьмнин кIоргенашка юхадовлу, тоьллачу «симиташца» дIа ца эрахьама. Цу заманчохь, XIII-гIачу бIешаран чеккхенехь, XII-гIачу бIешаран юьххьехь нисделла ду, вайн шира дай Къилбседа Кавказан, тахана вай Нахчи-чоь («Нах-чи») олучу махка, кхалхаран шолгIачу тулгIено далор а, цигахь цара историна девзу керла дахарш кхоллар а (Каякенто-Хорочоевн культура /ш.оь.1300-900 шш. Нахч-ДегIаста/, «Кобанан культура» /ш.оь.1200-400 шш./, «Колхидан культура» /ш.оь.13-7 бIешо. Малхбузера Гуьржеха/). Цу заманчохь а, «Кавказан коьртачу ломан» юкъаметтера шина агIонца дехаш хиллачух тера ду, цу «нах-этносах» долу бес-бесара ваьрраш. Уьш, «гиксосан оьмаран» чеккхенехь хиллачу кхалхаран, хьалхарчу тулгIено далийна ваьрраш хиллачух тера ду, «Гинчи-Гатын-Кале культура» (ш.оь.1700-1400 шш. Нахч-ДегIаста) кхоьллиначарех тера долу. ХIунда аьлча, шолгIачу тулгIено далийна ваьрраш, хьагI йоцуш тIеэцначух тера ду цара. Шайца гергарло долу, ширачу дайн генетикан цхьа орам болу ваьрраш дехачу цу махкахула, «ПIаьнгазхойн» (Панкийское), «Даръялан» чIажашка даьхкиначу ваьррех цхьадерш, цу лаьмнин къилбера басенаш дIалоцуш даха хевшинехь а, цуьнан доккхаха долу шолгIа дакъа, Къилбседа Кавказе дехьадаьллачух тера ду, Леонтий Мровеллис дийцарехь. Цулла хьалха, «цхьаа да волуш хилла бац, цара дIалаьцна и аренан мохк» бохург ду Мровеллис Iорадаьккхинарг.\nКху тептаран чеккхе нислуш ю, цхьацца долчу нах-этносан ваьрраша, Къилбседа Кавказе, шолгIа, онда кхалхар до юьхь йолалуш. Кхул тIаьхьа арадера долчу, шолгIачу тептаро Iордоккхург а хира ду, «Урарту» пачхьалкхе юхачу муьрехь «симитин» а, «индоевропейцин» а халкъашца ца эн, вайн шира дайша Къилб Кавказе а, Къилбседа Кавказе а йина, «кхозлагIа /миграци/ кхалхаран тулгIех» лаьцнарг.\n«Махо хIу даржийна баппа» (гIазкхашха, «Одуванчик, что ветер рассеял семя») цIе тиллиначу цу тептаро гойту зама хира ю, ширачу оьмаран 580-гIа шарашна тIекхачале а, цу тIера дIаболу а хенан, историн мур.\nпродолжение следует в частях 10, 11 и 12.\nПросмотров: 809 | Добавил: erzu | Рейтинг: 5.0/4


Германерчу нохчийн школехь, 2015\nНенан мотт хьеха юкъара Iамонташ еза махкахбевллачу нохчашна\nУрамийн цIерш – хьалха хиллачу оьрсийн маттахь, дешар школашкахь – оьрсийн маттахь, пресса – оьрсийн маттахь, цIарна дитина цхьа-ши газета, журнал доцург. Телевизионашкахь – программийн совдоккха дакъа оьрсийн маттахь. Нохчийн маттахь – цхьа эшарш, наггахь къамелаш, уьш а - эдина, воьлларг бен кхетар а воцу нохчийн-оьрсийн дешнех кхоьллина шатайпа мотт-жаргон.\nОдноклассники, Вконтакте, Фейсбук, Ватсап – хаало нохчийн йозанаш оцу машанашкахь. Амма наггахь а ца караво йозанехь мелла а бакъонашна гергакхаччол мотт хууш стаг.\nТIаккха муха ца олу нохчийн мотт лечу хьоле кхаьчна?\nНохчийчоьхь, мухха а делахь а, ненан меттан гIайгIанех доглаза а, орцахбийла а дуккха бу, шайн лаам хилахь. Амма доьхначел а доьхна ду хьал махкал арахьа дехачу нохчийн къоман кхоалгIачу декъехь – Малхбалерчу, Малхбузерчу диаспорашкахь.\nОцу агIонах алссам дийца догIу, иза уггаре ледарачех хиларе терра.\nГерманехь ненан мотт нохчийн берашна хьоьху Дюссельдорфехь - Акуева Кийсас, Мадалова Зараа. Австрин шахьарахь Венехь йиллина, болхбеш ю нохчийн школа. Норвегехь берашна нохчийн мотт хьоьху яздархочо Эльсанов Ислама. ...Кхин дIабахбан беха а бац Европерчу ишттачу хьехархойн могIа.\nМассех стаг ву берашна нохчийн мотт хьоьхуш Францехь, масала. Царех ю ерриг а Европерчу нохчийн берашна абат кхоьллина а, хьехаран Iаманташ, юкъара методика кхолла гIерташ а хьийза нохчийн лингвист Чермыханова Аза.\nМуха, хIун дича цхьана хорша, цхьана кепе далалур дара Европерчу диаспорашкахь берашна нохчийн мотт хьехар, оцу балханна юкъара методика кхолла езар-кха, бохучу маьIнехь къамел хилира Маршо Радион Азица.\nИза тешна ю берашна ненан мотт хIинццехь хьеха ца болабахь, ткъа шо даьлча оцу берех нохчий баха а бух хир бац бохучух. Цундела долийра цо ша ехачу Францехь берашна хьеха методика кхолла. Хьеха ша а араелира.\nНохчийн бераш ненан маттана хераллехь, сарахь деца-ненаца ши дош алар доцург, диллина а францойн маттаца хилар Iеткъачу Чермыханова Азас и кхачамбацар меттахIоттош болх болийра шераш хьалха. Шен тидам уггаре кегийчу берашна тIеберзо гIерта Чермыханова Аза. Цаьрца болх бар эвсарехьа хир ду аьлла а хета цунна.\nМалхбалерчу дуккха а нохчийн дай-наношна уггаре халаниг ду, берашца яккха хан карор. Уьш шаьш напха лохуш, балха дIасахьалхина лела, я бер церан хан йолчу муьрехь школехь, берийн бешахь нисло. Муха мукъахан бераца яьхьча пайде хир ду, стенна тIе бахийта беза уггаре хьалха берана мотт багаберзош тидам?\nЧермыханова Азина гарехь, ненан мотт берашна Европехь юкъахь хьеха нохчашна новкъарло еш кхин цхьа хIума а ду – шайлахь цхьабарт бацар, жулара а бахана, массара а шайн бераш цхьана а тухуш, царна мотт Iамо, гIиллакхаш хьеха меттигаш цакхоллар.\nХан йоьду, къанлуш бу къона а болуш дуьненехула дIасабахана нохчийн дай-наной, кхечу меттанашлахь, кхечу синбахамаллехь кхуьуш ю церан тIаьхье. ХIинцца жигара а хьаьвзина, берашна шайн децIера мотт ца Iамабахь, кхана тIаьхьа хир дуйла кхетадо оцу дай-нанойн цхьана декъо.\nИшттачарна накъосталла кховдо даима кийча ю Чермыханова Аза а, и санна волу Европера массех нохчийн лингвист а. Ткъа церан къинхьегам цхьана хорша а берзийна, юкъара Iамонташ, тептарш арахеца цкъачунна нах бовларе хьоьжуш лаьтта хьал. Ала дац, иза деха иштта лаьттар ду а...


ОтевегӀн — Википеди\nОтевегӀн (фр. Authevernes) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀ.\nДозанашца йу Каень, Кантье, Шато-суьгӀ-Епт, ГегӀни.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ОтевегӀн&oldid=7829037»


Феланич — Википеди\n39°28′09″ къ. ш. 3°08′53″ м. д.HGЯOL\n169,79 квадратан километр\n▼18 164 стаг (2021)\nФеланич (кат. Felanitx) — Испанин Балеарийн гӀайренаш провинцин муниципалитет.\nМуниципалитетан майда — 169,79 квадратан километр. ХӀордан сизал локхалла 95 ± 1 метр. Дозанашца йу Манакор, Вильяфранка-де-Бонани, Поррерас, Кампос (Мальорка), Сантаньи муниципалитеташ.\n15 533 ↗16 049 ↗16 459 ↘16 153 ↗16 566 ↗16 948 ↗17 443\n↗17 969 ↗18 270 ↘18 225 ↗18 482 ↘18 388 ↘17 359 ↘17 291\n↗17 412 ↘17 319 ↗17 333 ↗17 497 ↗17 780 ↗18 202 ↘18 164\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Феланич&oldid=5791303»


ГушопгӀ — Википеди\nГушопгӀ (фр. Gouchaupre) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Баи-ан-ГӀивьегӀ, АнвегӀме, ГгӀени, ЕнтгӀавиль, Сент-Уан-су-Баи, Сен-Кантен-о-Боск.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГушопгӀ&oldid=7824521»


Никсевиль-Блеркур — Википеди\n49°06′36″ къ. ш. 5°16′29″ м. д.HGЯOL\n19,54 квадратан километр\n▲496 стаг (2018 шеран 1 январь)\nНиксевиль-Блеркур (фр. Nixéville-Blercourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Мез. Дозанашца йу Брокур-ан-Аргонн, Жуи-ан-Аргонн, Ландрекур-Лампир, Сиври-ла-Перш, Ле-Суем-Рампон, Верден. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Никсевиль-Блеркур&oldid=5176107»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 21:01.


Ауст-суьгӀ-Си — Википеди\n▲2580 стаг (2019 шеран 1 январь)\nАуст-суьгӀ-Си (фр. Aouste-sur-Sye) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом.\nДозанашца йу Кобонн, КгӀе (ДгӀом), Диваже, МигӀабель-е-Блакон, ПьеггӀо-ла-КластгӀ, Сау (ДгӀом), Суаян, Суьз (ДгӀом).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ауст-суьгӀ-Си&oldid=7810781»


Пезен-ле-Мин — Википеди\n43°35′20″ къ. ш. 3°15′08″ м. д.HGЯOL\n26,87 квадратан километр\nПезен-ле-Мин (фр. Pézènes-les-Mines) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — ЭгӀо.\nДозанашца йу БедагӀе, БгӀенас, КагӀланкас-е-Левас, ФожегӀ (ЭгӀо), Фос (ЭгӀо), МегӀифон, Монтескье (ЭгӀо), ГӀокссель, Вальмаскль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Пезен-ле-Мин&oldid=7830636»


Анзен-Сент-Обен — Википеди\n50°18′52″ къ. ш. 2°44′40″ м. д.HGЯOL\n▼2751 стаг (2019 шеран 1 январь)\nАнзен-Сент-Обен (фр. Anzin-Saint-Aubin, фр. Commune-des-Frères-Unis) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Па-де-Кале.\nДозанашца йу Невиль-Сен-Вааст, МагӀей (Па-де-Кале), Сент-КатгӀин-лез-АгӀгӀас, АгӀгӀас, Дуьизан.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Анзен-Сент-Обен&oldid=7809970»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 15:33.


NGC 2323 — Википеди\nM 50, NGC 2323, OCl 559, OCl 559.0, Collinder 124, Melotte 58, C 0700-082, OCISM 118, [KPR2004b] 118, [KPS2012] MWSC 1072\n0,86 ± 0,62 миллиарксекунд в год, −3,06 ± 1,86 миллиарксекунд в год, −0,654 ± 0,0063 миллиарксекунд в год, −0,7977 ± 0,0063 миллиарксекунд в год\n5,4 ± 1 километр в секунду, 11,55 километр в секунду\n7ч 02м 47с, 7ч 02м 47,5с\nNGC 2323 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nИ галактика дӀайиллинера шарахь Giovanni Cassini цӀе йолу Италин/Францин астрономо, 12.7 см (5 дюйм) барам болу оптикан телескопан гӀоьнца.\nWikiSky-da NGC 2323: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ 1 2 3 Frolov V. N., Ananjevskaja Y. K., Polyakov E. V. Investigation of the open star cluster NGC 2323 (M50) based on the proper motions and photometry of its constituent stars (инг.) // Ast. Lett. / R. Sunyaev — Nauka, Springer Science+Business Media, 2012. — Vol. 38, Iss. 2. — P. 74–86. — ISSN 1063-7737; 1562-6873; 0320-0108; 0360-0327 — doi:10.1134/S106377371202003X\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_2323&oldid=5056974»


Вилье-Сен-ЖогӀж — Википеди\nВилье-Сен-ЖогӀж (фр. Villiers-Saint-Georges) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.\nДозанашца йу Буши-Сен-Жене, Сен-Бон, Оже-ан-БгӀи, БошегӀи-Сен-МагӀтен, Луан-ВильггӀуьи-Фонтен, Монсо-ле-ПгӀовен, Санси-ле-ПгӀовен, Вультон.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вилье-Сен-ЖогӀж&oldid=7820848»


Гоннелье — Википеди\n50°03′28″ къ. ш. 3°09′11″ м. д.HGЯOL\n4,97 квадратан километр\n▼302 стаг (2019 шеран 1 январь)\nГоннелье (фр. Gonnelieu) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.\nДозанашца йу Вилле-Плуиш, Вилле-Гислен, Банте, ГузокугӀ.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Гоннелье&oldid=7824093»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 22:32.


Дечкен-беттан 15, 2017\n"Ахь хIун дийр дуй, Рамзан Владимирович!"\nЕвропера нохчий, шайн дукхаллехь, реза бац даймахкахь Кадыров Рамзана къомаца латточу юкъаметтигашна, цара иза къиза ву олу. Сих-сиха хеза цуьнга дIахьедарш деш интернетехула. Жоп дала ларош хуьлу важа а. Ткъа лебеш болу мотт ца хеза я оьзда а, я пайде а...\nДечкен-беттан 02, 2017\nАвстрера нохчийн кегийрхой, муьлш бу уьш?\nНах цец хIунда буьйлу-те олий а хеташ, амма массара а шаьш цецбевлла кеп а хIоттош реакци хилира хьастагIа Австрехь зорбане яькхинчу Венехь бехачу кегирхойн а, кхиазхойн а хьежамех а, дахаран кепех а болчу талламах рапортан лорах.\nГIуран-беттан 14, 2016\nХарц-орцано сагатдойту Германерчу нохчашка\nМасех де дара ватсапехула а, кхечу социалан машанашкахула а орца доьху хаам дIасалела, Германехь Айзен бохучу жимчу гIалахь нохчашна йиттина, царах леттачарна бекхам бан беза, кегирхоша схьа а гулбелла, цхьаъ дан деза, бохуш чулацам а болуш.\nЛахьан-беттан 30, 2016\nХаза хеза эладита а хуьлу лергана аьхна!\nАвстрин финансийн министралло гIалат а яьлла, берийн ахчанаш чусецина хилла, хIинца иза схьаэца ваха веза массо а, аьлла, цхьана ца вевзачо ватсапехула хабар даржийнера кIирандийнахь. Цунах Iехабелла бIеннаш нохчийн шайн ахча схьадеха гулбеллера Австрин финансийн хьукматехь.\nЛахьан-беттан 22, 2016\nШолгIа бутт бу Норвегерчу АбдулаевгIеран, ИбрахIиман а, Раисин а, диъ бер, цаьргара дIа а даьккхина, берийн тергоечу Iедалан Barnevern хьукматехь кхобу.\nЛахьан-беттан 18, 2016\nШенчо шениг вийча тIекIалдолу дуьне...\nДаймахкахь тIех цец хIума а ца хета вайна, ваьш санначу нохчочуьнца хьан-сан лелош. Амма Малхбузехь я Малхбалехь, Iамеркахь я Азехь, нехан махкахь, гIалахь вайнехан стаг нисвелча, цуьнца вешица, йишица санна тIекаре, юкъарло дезаш лела вай. Ткъа ца хуьлу сакхт доцуш а...\nЛахьан-беттан 07, 2016\nЕвропехь бехачу нохчийн доьзалшкара бераш дIадуьгу Iедало кегийчийн тергоечу хьукматашка кест-кеста, дас-нанас кхочуш Iуналла ца до, олий. Норвегера и тайпа хилам листина нах бовлале, хIинца Францерчу Ниццехь бехачу ЭскаевгIеран доьзалх Iоттабелла изза бохам.\nГIадужу-беттан 10, 2016\nДокудаев Ахьмад: Мила ву нохчо?\nЕвроперчу Нохчийн Къанойн Кхеташонан декъашхочо, Германехь вехачу Докудаев Ахьмада боккха болх бо вайнехан къона чкъор къоман ламастех кхетош а, хьашт хиллачохь доьзалшна хьехамаш а, маслаIат а деш. Эрсно Казбекан видео.\nМарсхьокху-беттан 29, 2016\nПарижера Бобиньи кешнаш. Чермоев Тапа а, кхиберш а\n1937-чу шеран Марсхьокхучу-беттан 28-чу дийнахь кхелхина Чермоев Тапа дIавоьллина кешнаш ду Парижехь - Бобиньи. Иштта, цигахь берзийна дуккха а Ламанан Республикан куьйгалхой а, Францехь баьхна гоьбевлла кавказхой а. Историн доктор Вачагаев Майрбек ву кешнех дуьйцуш.\nМангал-беттан 24, 2016\nТулузехь вийна нохчо Теркйистера вара\nФранцерчу Тулузехь вийна нохчо Теркйистерчу НогIамирзин-Юьртарчу БараевгIеран ву. Юьртахоша дийцарехь, заьIапхо ву иза.\nСтигалкъекъа-беттан 26, 2016\nНохчалла Iалашдечийн тоба чIагIлуш ю Норвегехь\nДиъ шо кхаьчна Норвегера Нохчийн Кегийрхойн Юкъараллан.


Толиньян — Википеди\n44°26′38″ къ. ш. 4°58′52″ м. д.HGЯOL\n▼1650 стаг (2019 шеран 1 январь)\nТолиньян (фр. Taulignan) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ОвегӀнь — ГӀона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — ДгӀом.\nДозанашца йу ВальгӀеас, АлейгӀак, ГгӀиньян, МонбгӀизон-суьгӀ-Ле, Ле-Пое-Лаваль, ГӀош-Сен-СекгӀе-Беконн, Саль-су-Буа, ГгӀийон.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Толиньян&oldid=7846977»


Разета Болатаева. МАХМАЕВ ЖАМАЛДИН КХОЛЛАРАЛЛИН ИСБАЬХЬАЛЛИН ЛЕХАМАШ А, ДОГ-ОЙЛА А | ВАЙНАХ\n20.12.2019\tПублицистика, Статьи, Школа магистранта Оставить комментарий\nШендахараннекъанюьхь а, чаккхе а муха хила езахаар – и тайпадакъаДалахьаьнг-хьаьнга а кховдошдац. Амма и дакъаделла нах, кханацхьанабахьаницацаьргатидамехьаьвсича, вайхдиккакъаьсташ-м карабовайна.\nУггархьалха, дуьнетIедоьлхушхилча а, собархцабохарца, шенхалкъана чу садиллина, цуьнансий-паргIатоларъярца. Дукха ю уьш, къонахчунамалехьйолубилгалонаш, дийцинацаваллал. Уьшкъеггинагучуйовлухалкъана хала киртигтIехIоьттича: тIаккхацуьнан бала шайнатIе а оьций, цуьнангIаролхуьлийдIахIуьттуоцухалкъанкъонахий.\nХала, вуночолхебераллахилла волу МахмаевЖамалдишен 70 шокхачаранденошнатIекхечирадикачугIуллакхийнтIехбоккхамохьболушбахьаш.Цокхочушдинарг, тахана а цохьуьнарцавовшахдаьттаршмехала, деза, дерригхалкъанаоьшуш долу дезаршду.МасехдахарнадIасадекъа а кIеззигхирдацараМахмаевсчекхдаьхнакъонахаллин, похIмаллингIуллакхаш. Цо Эрна дIацаяхийтинаСибрехахьяьккхина 13 шо хан, Нохчийчубеанахиллачукъизачу шина тIеманмуьранденош, шераш.\nХьаналчу, хьуьнарерчукъинхьегамца, доьналлицасий-ларамекхаьчначуIилманчин, хьехархочун, яздархочунМахмаевЖамалдинтIаламбахь, цуьнанIилманах, хьекъалх, зеделлачух, исбаьхьаллинговзарехпайдаэцахь, вайнаваьшнасанехь, беркатехирду,Даламукълахь. Хьакъволчу стеган (метан гIуллакхийнустазан, дешанговзачупхьеран, тайп-тайпанчу – тIехиндолчу а – берийн, кегийрхойнчкъуьрийндоттагIчун) сий-пусардарца вешан сийлардовай.\nМахмаевнпроизведенийнкоьртатурпалхойберашду. Шендерригдахар а церанхьехархохилладIахьошхинволчуцунна дика девзаберийндуьне, церан дог-ойла, амалш. ЦуьнанМаликатцIейолутурпалхо а, кхиберш а берашнамассарна а гергарабу, хIундааьлча, уьшсанна, ишколехьдоьшуш, ловзуш, дика гIиллакхашIамош, кхуьушуьшхиларна.\nКхетош-кхиоранбалхатIехьхьехархошнагIоьннаарахецнаю Махмаевн«Некъанабат».МашенашдIасалелачуновкъахьберийнкхерамзаллиналерина ю и. АлфавитанрогIаллехьхIораэлпацадIадолалушдерригмогIанаш а долуш, стихотворенинкепехьхьехамашбо автора берашна.\n«Нохчийнберийнловзарш»[i]киншкамехала ю нохчийнхалкъанширачузаманашкара а, хIинцалера а берийнловзаршдовзуьйтушхиларна. Цуннадешхьалхеязйинчу Серганова ТIаусабоху:\n«Хуушма-хиллара, беранадуьнедевзакхаадекъаца:ловзарца, дешарца, гIуллакхдарца. Жималлехьцаралахьловзардукоьртаниг.ЦунделачIогIамехалахир ю хьехархошна а, берийн дай-наношна а хIарагулар».\nДуккха а хьалхадIаяханчузаманахьдуьйнахилланохчийнберийнгибарех (галешхехкар),гал-гIожмех,хьостамех,гIулгехловзар,ишттакхидерш а. БерашбIаьргсирла, когмаса, лерг сема, куьгонда хила Iамадооцуловзарша.\nСамукъанечу, чулацамечу, хьехамех, маьIнехбуьзначуматтахьМахмаевсберашнаязйинаговзаршвайнберийндахараншатайпакуьзгахилладIахIиттинадукха хан ю. Изакоьртабахьанаду.\nМахмаевЖамалдисхаьржинадахараннекъ, говзаллауггармехалчех, бухерчех, тIаьхьалойолчехларайиш ю. Нохчийнмоттцателлича, изакъорггера дика цаIамийча, вайнакхинметтанаш, IилманашIемарду, вайкогахIиттина, цIинделладIахIуьттурдубохургбакъдац, хуьлийладац. Дайн орамех, гIиллакхех, къамкъомахкъасточухдIа а хаьдда, лелардувай, кхечарах, хIорда чу боьжна хин тIадамсанна, дIа а ийна.\nЦуьнцадоьзна, аьлчаМахмаевонддачухтасавелла вара.Хьехархочоарохецна 5-7-чу классашналеринанохчийн метан Iаматаш, ткъаиштта 8-11-чуй классашкахнохчийнмоттий, литературийхьехараншеранрузмананхьесапаш (календарные планы), шайцаюххедиллар-диктантийн, изложенийнтексташ-йолуш (2008-гIа шо).\nДешархошашаьшбечубелхийнцхьайолукепаш, пхоьалгIачуклассехьхалкъанбартакхоллараллахьехар, берашкхетош-кхиорехьнохчийнкъоманловзарийнмаьIна и.дI.кх. ю церанцхьайолутеманаш. ЦарагIо до хьехархошнавайнберашнахааршгIолехьдIакхачорехь, кхиорехь, ойлаянIаморехь.\nМоттнийса, цIена, говза, аьхнабийцакхойкхушМахмаевсвайнмуьранизданишкаязъенстатьяшпайде, мехала ю къоначу а, ткъаишттазеделларгдолчу а хьехархошна, вайнберригемахкахошна.ЗорбанеяьллачуцарахцхьаннанцIе яра, масала, «Нохчийхилийвай, аммасобаре» («Даймохк» газета).\nОцутайпанайолушенматериалашзорбанеелчхьанашаволушмуххалеца хетта сий-ларамечухьехархочунна. Иза сих-сиха горахьехархойнговзаллалакхаяккхаранинститутерчукурсашкабаьхкинчуреспубликанишколийнхьехархошнашенчулацамехьехамашбеш, говзаллинкъайленашкомаьршайовзуьйтуш.\nОцукепарацо лучу дарсо, МахмаевнжигараллобIаьрласхьагойту, изавайнкханенах дог лозуш, шенахуургмелла а шуьйрачу гона дIадалаюкъйихкинаараваьллавоккхахьехархохиллахилар. ИшттастагвайндерригехалкъанбахамцахуьлутIаккха?!\nМахмаев Ж. «Нохчийнберийнловзарш» ц1е йолу сб. Соьлжа – Г1ала, 2008шо80- г1а аг1о.\nСерганова Т. Ловзарехьдуьнедовзар«Нохчийнберийнловзарш» ц1е йолу сб. Соьлжа – Г1ала 2008 шо 3-4 аг1о.\nМахмаев Ж. Гибарехловзар // Нохчийнберийнловзарш. Соьлжа – Г1ала, 2008 шо 7-8 аг1онаш.\nМахмаев Ж. Гала- г1ожмех ловзар // Нохчийнберийнловзарш. Соьлжа – Г1ала, 2008 шо 8-9 аг1онаш.\nМахмаев Ж. Хьостамехловзар // Нохчийнберийнловзарш. Соьлжа – Г1ала, 2008 шо 10-12 аг1онаш.\nМахмаев Ж. Г1улгех ловзар// Нохчийнберийнловзарш. Соьлжа – Г1ала, 2008 шо23-26 аг1онаш.\nНазад: Болатаева Разета, Ш.А. Джамбековю. МАХМАЕВ ЖАМАЛДИ – БЕРИЙН ЯЗДАРХО\nВалид Докаев. Семь минут без солнца


нВЕМЭ ДНКЦН ХЯЙЮКЮ ЯРНЛЮРНКНЦХЧ ЙСДЮ ЛНФМН АШКН АШ НАПЮРХРЯЪ, ПЕЬХКЮ ОНИРХ Х МЕ ОНФЮКЕКЮ. оЕПЯНМЮК ВЕКНБЕВМШИ. сДЮКЪКЮ ГСА, СДЮКХКХ АЕГАНКЕГМЕММН Х ..\nAll snb.gxpq.health.rin.ru.sgj.kw maturation fortunately peroxide [URL=http://palawan-resorts.com/canadian-pharmacy-online/ - online pharmacy[/URL - canadian pharmacy online http://palawan-resorts.com/canadian-pharmacy-online/#pharmacy canadian pharmacy online [URL=http://eatingaftergastricbypass.net/payday-loans-near-me/ - ..\nImagine bxa.nhtr.health.rin.ru.amw.oe verruca instituted [URL=http://myinxus.com/tadalafil-20-mg/ - achat cialis en france[/URL - cialis usa prescription http://myinxus.com/tadalafil-20-mg/#cheapest-cialis-dosage-20mg-price lowest price cialis 20mg ..\nCollagen zbw.jhmg.health.rin.ru.gko.ax seeks proves testicular [URL=http://gasmaskedlestat.com/levitra/ - levitra[/URL - discount levitra http://gasmaskedlestat.com/levitra/#levitra-20-mg-prices cheap levitra [URL=http://eatingaftergastricbypass.net/payday-loans-grande-prairie/ - payday loans in ..\nSwinging utq.vzvj.health.rin.ru.yns.cp light's depressed [URL=http://gasmaskedlestat.com/levitra/ - levitra online[/URL - levitra http://gasmaskedlestat.com/levitra/#cheap-levitra cheap levitra [URL=http://eatingaftergastricbypass.net/payday-loans-grande-prairie/ - payday loans grande prairie[/URL ..\nBarotrauma ebc.ydus.health.rin.ru.bly.ol ossification unrelieved evil, [URL=http://umichicago.com/ohio-cash-advance/ - cash advance online reviews[/URL - cash advances payday loans http://umichicago.com/ohio-cash-advance/#online-cash-advance-direct-lenders cash advance ..\nRe-encystation wax.fadb.health.rin.ru.tug.qn angular [URL=http://eatingaftergastricbypass.net/personal-loan/ - personal loan[/URL - personal loans utah http://eatingaftergastricbypass.net/personal-loan/#secured-personal-loan-rates personal loan unsecured personal loans rates [URL=http://refrigeratordealers.com/prednisone/ ..


ЕнанкугӀ — Википеди\nЕнанкугӀ (фр. Hénencourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сомма.\nДозанашца йу Санли-ле-Сек, БгӀель (Сомма), Лавьевиль (Сомма), МильанкугӀ, ВагӀлуа-Байон.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ЕнанкугӀ&oldid=7830703»


БонкугӀ (МоьгӀт а, Мозель а) — Википеди\nБонкугӀ (МоьгӀт а, Мозель а)\nБонкугӀ (фр. Boncourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МоьгӀт а, Мозель а.\nДозанашца йу Аббевиль-ле-Конфлан, Конфланз-ан-ЖагӀнизи, ФгӀиовиль, Жандлиз, Пуькс, ТуьмегӀевиль.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=БонкугӀ_(МоьгӀт_а,_Мозель_а)&oldid=7815798»


Бьеф-де-Мезон — Википеди\n46°42′22″ къ. ш. 6°02′23″ м. д.HGЯOL\nБьеф-де-Мезон (фр. Bief-des-Maisons) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — ЖуьгӀа.\nДозанашца йу Жиуьа, Фонсин-ле-О, АгӀсуьгӀ-АгӀсуьгӀетт, Ле-Шалем.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бьеф-де-Мезон&oldid=7817695»


Бехк - Сталинан, бала - къаьмнийн\nОршотдийнахь 24 шо кхаьчна хIирийн-гIалгIайн конфликт аьлла цIе тиллинчу тIеман девнан. И дагалоцуш цхьанакхетарш дIадаьхьира шинна а махкахь.\nКху тIаьхьарчу шерашкахь, хьалха санна вовшашна бехкаш дохуш, шуьйра дIахьедарш ца до гIалгIаша а, хIирийша а.\nКхетачух тера ду, иза десторо, хIумма а диканиг шайна дахьар доцийла.\n24 шо хьалха санна. ХIета, шинна а агIоно бахарехь, собар ца тоьара, сих а ца луш, ойла а йина, и дов гена ца далийта.\nЦуьнан жамI: 600 сов стаг шинна а агIор вийна а, цхьа эзар ца кхоччуш лазийна а. ХIаллак йинера Пригородный кIоштера гIалгIай беха 15 яьртех-13.\nГIалгIайн махкахь оцу тIамехь беллачарна леринчу хIолламан хьалхахь хилира нехан гулам.\nСагIа а даьккхира оцу деношкахь байинчарна а, беллачарна а.\nДагадаийта деза, дуккха а гIалгIай, Пригородный кIоштера лаьмнашкахула дIабахнера.\nЦиггахь шелонех а, Iинах чуихна а беллера. ХIинца а карош вац 200 сов стаг а. Иштта шайн цIа берза йиш йоцуш беха иттанаш эзар гIалгIай.\nЦуров Аюб оцу девнехь байна нах лохучу комиссин куьйгалхо ву. Цунна дика дагадогIу хIинцалца маьрша баьхначу нахана юккъахь иза доладалар. Маршо Радиога цо иштта дийцира.\nЦуров: «Тахана санна дагадогIу суна. 30-чохь Iуьйранна доладелира иза. Герз дара массанхьа детташ. Иза хIун ду а ца хууш Iийра тхо а, лулара хIирий а. Жимма хан яьлча, хаам беара хилларг хIун ду. ТIаккха кхийтира тхо. Иштта дара иза. 24 шо кхечи цунна хIинца».\nХIирийн-гIалгIайн конфликтан башхал яра дуккха а нах закъалтан лацарца. Дукхачу декъана уьш гIалгIай а хилла. Цуров Аюб ша а ву закъалтан лаьцна хилла. Цуьнан шен аьтто баьлла мукъавала, амма хIетахь дуьйна цо лоьхуш ву шен вайна кхо ваша а.\nЦуров: «БТР-аш яра чуяьхкина. Тхайн цIера тхо ша верриг: зударий а, бераш а, дIадигира. Иштта закъалтана лецира тхо. КАМАЗ машенан тIера къевлина контейнер чохь латтира. Нанас вина сайн кхо ваша а ву сан иштта вайна. ХIетахь дуьйна уьш лохуш ву со».\nПригородный кIоштера боьхна гIалгIайх, доккха дакъа шайн ярташка юхаберза йиш йолуш бац хIинца а. ХIирийн Iедалша царна бакъо ца ло, и ярташ махкана молу хи латточу меттигашна уллехь ю аьлла бахьана а дина.\nИ дов, шераш а даьлла, дай а делла, дицлур ду бохург бакъ ца хета гIалгIайн бакъоларъярхочунна, «Машр» цIе йолчу цхьанатохараллан куьйгалхочунна Муцольгов Мохьмадна.\nОьшуш дерг доккха хIума а дац: «Реабилитацех низам» кхочуш дар бен, элира цо.\nМуцольгов: «Реабилитацех долу низам кхочуш дан деза. ТIаккха хир бу машар. Нах шайн цIенош чу бахийта беза, церан хIаллак бина бахамаш меттахIотто беза. Байна а, байина а нах мичахь бу а схьаала деза. Иза чIогIа маьIне хIума ду. Иза ша дерриг дицлур долуш дац. Дицдан мегар долуш а дац».\nХIирийн-ГIалгIайн тIеман конфликт санна девнаш, Советан пачхьалкхан юккъахь хиллачу массийта мехкашкахь ю.\nГуьржийчоь-Абхази, Гуьржийчоь-Къилба ХIирийчоь, Азербайджан-Эрмалойчоь, Молдави-Приднестровье. ХIинца царна тIекхиийна Украина-Донбасс.\nИ конфликташ дIаяйна лоруш яц, гIора а йой латтош ю, оьшучу хенахь лата а еш.\nИза хьанна оьшуш ду, царна урхалла хьан а, стенна а лелош ду, кхета, кIорге къайленаш хуу политолог а хила ца веза.


Мулен-Анжильбер — Википеди\n46°59′14″ къ. ш. 3°48′38″ м. д.HGЯOL\n40,76 квадратан километр\nМулен-Анжильбер (фр. Moulins-Engilbert, фр. Moulins-la-République) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бургунди — Франш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Ньевр. Дозанашца йу Мо (Ньевр), Ванденесс, Лимантон, Онле, Препорше, Сен-Леже-де-Фужре, Сермаж. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\n↑ 1 2 http://cassini.ehess.fr/cassini/fr/html/fiche.php?select_resultat=24217\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Мулен-Анжильбер&oldid=5175193»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 20:07.


Чернозубовехь вийна 3 стаг дIавуллур ву Нохчийчохь\nБациевгIеран доьзало Ростовн махкахь Чернозубов кIотарахь шайн байина нах дIабохка дIабаьхьна Нохчийчу, хаам бо "Регион-онлайн" сайто.\n- Меттигерчу бахархоша буьйцу БациевгIара дукха хенахь дуьйна цу кIоштахь бехаш хилла вуно бакъахьа нах санна. Цхьа а кхеташ вац и тайпаниг муха нисделла бохучух. БациевгIара шайн махкахошца цхьана баьхкина байинарш машенашна чубехкина дIабаьхьира. Церан Iедал ду шайн даймахкахь белларш дIабухкуш, уьш Нохчийчу бахана", - яздо регионерчу зорбанан гIирсаша.\nБолчу хаамца, хиллачу герзаш деттарехь вийна БациевгIеран доьзале кхо стаг: Iаьрби а, Идрис а, Ислам а – ши ваша а, вешин кIант а. Церан довхошна юкъахь а ву вийна ши стаг. Церах цхьаъ ву Дакишвили Зураб. Вeкхуьнан цIе къастош ю.\nХьалхо Ростовн махкарчу талламан комитето бинчу хаамца, герзаш деттарехь дакъалаьцна цхьа стаг лаьцна ву.\nЧоьхьарчу гIуллакхийн министраллан Ростох махкарчу урхалло бинчу хаамца, ГIадужу-беттан 22-хь 5 стаг вийна, 2 госпитале охьавиллина, Орловн кIоштахь, герзаш а детташ, дов далар бахьана долуш. Чернозубов кIотаран бахархошна юкъахь дар-дацар иккхина хилла даьхний дажо меттигаш бахьана долуш. Бехктакхаман гIуллакх талла долийна меттигерчу Талламан комитетан белхахоша.


ИЗА КХОЛЛАМО ЦА ХЬИСТИНЕРА\nБайттамал... Вайна моьттург ца до кху дуьнено цкъа а. Ц1еххьана 1ожалло кату хий вайна юккъера д1авуьгу угар тоьлларг... Иштта д1авиги тхан 1альви а. Тоьлла журналист, поэт, публицист.\nАлиев Дудин 1альви дуьненчу ваьллера 1949-чу шеран 24-чу июлехь Малхбален-Казахстанан обсластан Кировски районерчу Белоусовка юьртахь. Нохчийн халкъ махках даьккхина пхи шо кхаьчна хан яра иза. Хийрачу махках кхоччуш боьлла бацара х1етахь а нохчий. Уып цунах бола, когаирах1итта ца буьтура Сталинан чалтачаша лелочу къизаллаша, бечу бехкамаша. Х1етте а, нохчий къарлуш бацара. Уьш дахарх тийсалора мацалла, шело, г1ело ловш. Царна хьуьнар а, доьналла а лора дайн оьздачу г1иллакхаша, дерриг а Делан лаамца дуй хааро, доккхачу иймано, нана-Дег1астана ц1адоьрзург хиларан тешамо.\nИшттачу сатийсамца дехаш дара 1альвин да-нана а. Ама Нохчийчоь ган доьг1на ца хиллера цу шина. К1ант дуьнен чу а валале кхелхира Дуда. Нана Таа а цул т1аьхьа дукха ца ехира. К1ентан варх1 бутт кхаьчча эхартан ох1ланах д1акхийтира иза. Байлахь висира к1ант. Муха хир бу цуьнан кхоллам? Хьан дийр ду цуьнан дола? Иштта хаттарш ца х1иттира. Дукха жимчохь дех-ненах ваьлла 1альви дехоша доладеш, кхоош кхиийра. Аьлча а, девашас Киндаров Султана а, цуьнан х1усамнанас Лайла а шайн берел а хьоме хеташ, къахеташ кхиийра. Ша бакъдуьнена д1аверззалц Лайлаах мама олура 1альвис. Шеен Нана сана хьомсара а яра цунна иза. Лайлаан къинхетаме дог ца хиллехь 1альвин кхоллам муха хир бара а ца хаьа. Цо, шен мара а къуйлуш, варх1 бутт къаьчна волу xlapa д1авигна 1950-чу шеран 1а меца а, шийла а ма дара. Х1етте а цуьнан доьналла кхечира к1ант шелонах, мацаллех ларван. Т1аккха муха эр дацара 1альвис цунах мама?! 1957-чу шарахь цаьрца Нохчийчу схьавеара к1ант. Оццу шарахь Жимчу Атаг1арчу (Шелан район) юккъерчу ишколан хьалхарчу классе деша вахара. Дешарх дика кхеташ, xlyманна сиха духе кхуьуш хиларца шен нийсархошна-дешархошна юккъехь билгал вара 1альви. Цу ишколехь барх1 класс чекхъяьккхинчул т1аьхьа Соьлжа-Г1аларчу кооперативни техникуме деша вахара иза. Кхиамца иза чекх а яьккхира. Делахь а, техникумехь караерзийначу говзаллица болх бойла ца хилира. 1968-чу шарахь 1. Алиев Советски Эскаран мог1аршкахь г1уллакхдан кхайкхира.\nДаймахкана хьалха долу шен сийлахь декхар д1алучу шерашкахь цунна шегахь кхоллараллин суй хаабелира. Шен ойланаш, хьесапаш байташка дерзош яздан волавелира иза. Цо цунна дагна хьаам бора, байташкахь дагара дийца ваша, дагавала да-нана карадора цунна. Цундела ларамза дацара эскарера ц1авирзина дукха хан ялале иза нохчийн халкъан цхьаъ бен доцчу «Ленинан некъ» (таханлера «Даймохк») газетан редакце балха вахар.\nЦуьна дахарехь, кхолламехь коьрта маь1на лелийна и хилам 1971-чу шеран апрель беттан 24-чу дийнахь хилира. Эх1, ма ирсе хетара 1альвина ша цу дийнахь. Б1аьстенан бовха малх а шен дуьхьа кхетта моьттура.\nӀальви Алиев поэзин суьйренахь Москвахь; I. Алиев Токкаев Сулейманца Москван Къаьмнийн ЦӀа чохь\nОццул доккха дара цуьнан хазахетар. Дахарехь хазахетарша башха хьистина а ма вацара жима стаг. Къоман газетехь лахара литературан белхахо вара иза. Белхан хьалхарчу дийнахь дуьйна 1альви билгалвелира шена т1едиллина декхар сиха а, говза а кхочушдарца, нохчийн матте, литературе безам хиларца, г1иллакхе, оьзда, эхь-бехк долуш хиларца.\nРедакции куьйгалина а (х1етахь «Ленинан некъ» газетан редактор Габисов Бийсолта вара), белхан накъосташна а тайра 1. Алиевы амал. Ца тойла а дацара, массаьрца а аьхна, велавелла-векхавелла вара иза, шен йиша-вешица санна.\nКоллективехь массарна а хьоме хилла д1ах1оьттира жима стаг. Цул т1аьхьа корреспондентан а, лакхарчу кореспондентан а, хаамийн декъан заведующий а. жоьпаллин секретаран а белхаш бира 1. Алиевс.\nОцу дерриг а даржашкахь хьанала къахьигира цо. шен ницкъ, хаарш ца кхоош. Кху газетехь ткъа шарахь сов болх бинчул т1аьхьа зеделларг долу журналист «Свобода» газетан редакце кхойкху жоьпаллин секретаран дарже. 1993-1994-чуй шерашкахь цу газетан куц-сибат хаздеш къахьоьгу цо. Цул сов ша а дуккха а материалаш язйо республикан чолхе даьллачу дахарх лоций.\nНохчийн кегийрхоша спортехь бохучу кхиамех лаьцна яздар даима а дукха дезаш хилла волчу 1альвина цу шерашкахь к1езиг хуьлура спортах лаьцна яздан х1ума. Х1унда аьлча, «йозуш йоцчу» Нохчийчоьхь цу шерашкахь цхьа а х1ума дацара ларт1ехь. Дахар-lep а де-дийне даларца галдолуш дара.\nНохчийчоь т1еман ц1ерга йоьдуш яра. Оцу хьолехь журналистийн орцане мохь-ц1ог1а хезаш стаг вацара 1едалехь. Ткъа халкъ балехь, г1айг1анехь дара. Цуьнца и бала-г1айг1а йоькъуш вара 1. Алиев а.\nИза шех ч1ог1а кхийрина т1ом белира Нохчийчохь. Иза д1абирзина балале – шолг1аниг а. Шен доьзал т1амах бадийна Несаре вахара 1альви. Амма т1ом д1аберзаран хьалхара билгалонаш гучуйовллушехь ц1а веара. Шен даго къобалдеш долу г1уллакх д1адоло гечо леха волавелира. И дан цуьнан аьтто белира 2000-чу шарахь «Вести Грозного» а, 2002-чу щарахь «Даймохк» а юха арахеца долийча. Йоккхачу хьогаллица кхочушдора цо шен декхарш. Нохчийн халкъ барт хиларе, машаран беркатечу некъа т1ех1иттаре кхойкхуш статьяш язйора, Нохчийн Республикан хьалхарчу Президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин балхах, цуьнан 1алашонех, цо деш долчу доккха маь1на долчу юкъараллин-политически г1уллакхех лаьцна хаамаш бора, цуьнгара интервью а оьцура, синна хьаам беш байташ, поэмаш язйора. Президентан болх мелла а шуьйра гайта лууш иза вах-ваханчу кхочура зеделларг долу журналист. 2004-чу шеран 9-чу майхь Соьлжа-Паларчу «Динамо» (х1инца С. Билимхановн ц1арах) стадионехь инзаре бохам хуьлучу хенахь а цигахь вара 1. Алиев. Цу киртикехь чевнаш хилира кхунна а. Амма уын гуш а, я хаалуш вацара иза. Цуьнан дог 1овжийнарг вайн дерриг а къоме беана бохам бара. Цундела цо шена хилла чевнаш ца хьехайора я цул т1аьхьа а ца хьехийра.\nНохчийчоьнан баьчча кхалхаро дагна йоккха чов йира 1альвина. Иза кхин а к1аргйира цул т1аьхьа шо шарна дуьхьал нисдалале цхьаъ бен воцу к1ант Аслан, ц1еххьана, дагахь доцуш, некъаца хилачу бохамехь кхалхаро.\nДелахь а и дерриг а лан доьналла а, ийман а хилира 1альвигахь... Цхьанна а леткъамаш а ца беш, 30, 40, шо хьалха а санна болх беш схьавог1ура иза, шен деган лазам хьулбина.\nЦуьнан каде, само йолуш хиларе хьаьжча цхьанна а дагадог1ур дацара Алиев 1альвин 60 шо кхаьчна ала. Шерашка а, заманан халонашка а къар ца войтуш, «дурс» аьлла д1алелаш волу 1альви, ц1еххьана д1аваха вайна .ккъера. Д1аваха axl-их1 ца деш, къонаха санна. Иза ван а вара бакъволу къонаха. Амма 1альви цкъа а вицлур вац тхуна, цуьнан накъосташна. Диканиг вара иза. Дала декъалвойла 1альви!


Турпалхочуьнгара долу хьуьнар гайтина цигахь лоьрийн гIоьн машенахь еъначу къоначу лоьро Яхиханова Хедас. 24 шо долчу йоIа, шаьш цига дIакхаьчча, цIа чу а иккхина, цу чуьра араваьккхина кхо стаг: ши беррий, церан дай. Маршо Радиона ша еллачу интервьюхь Хедас дийцира нисделлачух лаьцна.\nЯхиханова Хеда: Со гIоьнна кхайкхинера. ДIакхаьчча, цIа чохь цхьа а адам дац, элира. Иза а аьлла, лаьтташ дара тхо. ЦIа чу хи детташ цIейойъурш бара, цIе дIа ца яйъалуш. Суна чуьра мохь хезира. ЦIа чу ваха кечлуш вара цхьа цIеяйъархо. Со цIа чу яхара, чохь кIур бара, гуш хIума дацара.\nДуьххьара берийн чоьнера шолгIачу шаре яьлла йо1 араяккхийтира ас цIеяйъархочуьнга. Юха а чу яхара. Кхечу чохь оцу берийн да карийра суна, ши шой пхи буттий кхаьчна бер а карийра. Кхин цхьаъ а дийна дара, амма тилар чохь дацара.\nУьш оха 9-гIачу дарбан цIийне дIа а бигина, чубехкира. Цигахь кхин цхьа бер а дIаделира, кхоалгIа шо долу кIант …Иштта, ма гIо боххушехь, чу а яхана, уьш кIелхьара бехира-кх.\nМаршо Радио: Кхин а нах бацара цигахь, хьо чу ца яхача а?\nЯхиханова Хеда: ЦIе йоккха яра, цхьаммо ду бохуш оцу чохь адамаш, вукхо дац бохуш, Iара. Чохь аз а хезна, иккхира со цIа чу. Со чуиккхича, цIеяйъархо тIаьххье чувеара. Бераш а, чуьра да а ара а текхош, уьш дехьа дIа а луш, иштта арабехира-кх, тIаккха уьш дIабигира ас дарбан цIийне.\nДаьгначу цIа чохь баьхна доьзал боккха хилла--дай-наний, ялх беррий. ХIинца дай, ши беррий дисина.\nШа хьуьнарча ю аьлла а ца хетачу Яхиханова Хедина ца моьттура ша динарг шен балха тIехь емал дийр ду. Баркалла олучу меттана, цунна дов дина куьйгалло, шен кхерамзалла лар а ца еш, цIерга лилхина аьлла.\nЯхиханова Хеда: Хьалхо масех дакъа арадаьккхина хиллера оцу чуьра, нах, кхин стагга а вац висина чохь, бохуш, Iара…Балхахь хьаькамаша, "героизм" оьшуш яц, бохура соьга. Бакъдерг аьлча, чуьра юхьанца арабаьхнарш соьца йолчу лоьраца цхьаьна тхан машенахь дIабигинера. Ткъа со бухайисинера. «Хьо, схьакарийнарш схьа а эцна, дIаяхчхьана йолура, хьуна цул тIаьхьа дерриг а тIера долу, стенна оьшура бухасаца», бохура соьга...


Рюбекур-э-Ламекур — Википеди\n49°41′24″ къ. ш. 5°01′21″ м. д.HGЯOL\nРюбекур-э-Ламекур картан тӀехь\nРюбекур-э-Ламекур (фр. Rubécourt-et-Lamécourt) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — Арденаш регионехь. Коммунан департамент — Арденаш. Кхузахь климат барамехь ю, аьхка йовха хуьлу, ткъа Ӏа барамехь-шийла хуьлу. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Рюбекур-э-Ламекур&oldid=3945571»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2019, 14 ноябрь, 19:58.


Ружан (Эро) — Википеди\n▲2169 стаг (2018 шеран 1 январь)\nРужан (фр. Roujan) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Окситани регионехь. Коммунан департамент — Эро. Дозанашца йу Алиньян-дю-Ван, Ко (Эро), Габьян, Маргон (Эро), Неффьес, Пузоль (Безье гуо), Ваян (Эро). ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ружан_(Эро)&oldid=5182395»


Кухня «Арабика» 2.4 х1,5 м (BTS). Вариант 8\nГлавнаяКаталог мебелиТОВАРЫ по АКЦИИКухня «Арабика» 2.4 х1,5 м (BTS). Вариант 8


Лахарчу Тагилехь нохчийн тутмакхаш болчу баха дагахь бу Нохчийчура молланаш\nОьрсийчоь - Сибрехара Красноярскера набахта, 14Стиг2013\nЮкъа-кара Оьрсийчура регионашца долу доттагIалла чIагIдан боьлху Нохчийчурча Iедалан векалш. Кху деношкахь уьш баха дагахь бу Свердловн-махка. Iедалан белхахошца цхьаьна цига боьлхуш бу республикерчу муфтиятан декъашхой а. Уьш дагахь бу цу махкахь набахташкахь бохку нохчий болчу баха.\nНабахтешкахь хенаш токхуш болчу нохчий бала кхочурш а хилла,муфтиятан белхой Свердловск кIоште бахар дика хаам лору бахархоша. «Новый регион» хьостано хааме даккхарца нохчийн муфтиято шина денна Свердловск кIоште хьошалгIа хьажийна дешначу нехан жима тоба.\nЦигахь мехкан куьйгалхочуьнан векал волчу Мамаков Салауддис дийцарехь хьешаша вайнахана пайдехьа цхьаьнакхетарш дIахьур ду Уралехь: вице премьерца Силин Яковца а, адамийн бакъонашларьечу хьукхматан коьртехь йолчу Мерзлякова Татьяница а, нохчийн диспоран векалшца а, набахтеш карахьйолчу урхаллин хьаькамашца а. Цхьаболчу вайнаха къаьсттина мехала лору и тIаьххьара лаам.\nСтенна аьлчи, хууш ма-хиллара, яккхий хенаш тоьхна алсам нохчий болчу кIоштех цхьаъ ю Свердловск кIошт. Масала Нижний Тагил гIалахь 13-чу набахтехь хан токхуш болу нохчашца цхьаьнакхета а, цаьргара хьал-де хаа а дагахь бу муфтиятан векалш.\nДерг аьлчи муфтиятан белхоша юьхьарлаьцна беха некъ дикачу агIор туьдурш дукха бу. Царех ву соьца къамел деш волу Теркйист кIоштера бусалбан стаг, Хьаьжийн мурдийн туркх Джениев Мовла. Цунна чIогIа тайна шайн махкахой бала а кхаьчна, цу геналле Iеламнах бахна.\nНабахтешкахь хенаш токхуш болчу вайнахера хьал-де хаа, бала кхочурш а хилла, муфтиято цига тоба хьажор хьокъехь соьга дийцина Теркйист кIоштера Джениев Мовла теш ву Уралехь Iар-дахар нисдина Iаш болчарна а, маьрша боцчарна-м ирх-пурх а Нохчийчуьра векалш цига кховчарх доккха гIо хир ду аьлла.\nХууш ма хиллара бен-бечу хьостанаша тайп-тайпа терахьаш а далош тахана Оьрсийчоьнан набахтешкахь хенаш токхуш бу 30 эзарна тIера 40 эзарне кхаччалц нохчий. Ала дашна, Свердловск кIоштан цхьана набахтехь дIакхелхинчу Атгереев Турпал-Iелин дакъа, къайлахчу сервисан белхой тIаьхьа ца кхуьуьйтуш нохчийн кIенташа кIайлаха цигара цIа кхачийнера 7-8 шо хьалха. ЦIа кхачийнера, тIаьхьабевлларш тило, цкъа хьалха кеманахь Тюмень гIала дIа а дехьна, цигара юха а хIаваакеманахь Нальчик гIала.\nХ1инца ЧГТРК-н сюжет араяларе дукха сатийсарна валарна герга ву со.) Цара дуьйцура ду вайна мел чолхе хан-зама д1охьора Хоси-Юьртара бахархоша юьртан ц1е хийцале.)


Вье-Мений — Википеди\n50°15′16″ къ. ш. 3°51′53″ м. д.HGЯOL\n▼635 стаг (2019 шеран 1 январь)\nВье-Мений (фр. Vieux-Mesnil) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.\nДозанашца йу Ла-Лонгвиль, БусьегӀ-суьгӀ-СамбгӀ, Фени, АгӀни (НогӀ), Отмон, Пон-суьгӀ-СамбгӀ.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Вье-Мений&oldid=7822273»


Верси 2013, 12 август, 18:44\n50 байт тӀетоьхна , 7 шо хьалха\nВерси 2013, 10 август, 05:04 (нисъе)\nж (clean up, replaced: |викидӀайуьллуче → |викигулам using AWB)\nВерси 2013, 12 август, 18:44 (нисъе) (цаоьшу)\nИза байташ язъя волавелира школера дуьна. Хьлахара цуьнан произведениш зорбан тӀе туьхуьра [] шарахь «Ленинан некъ» газетехь а, «[[Орга (журнал)|Орга]]» а, «Дружба» а [[альманах]]ашкахь а.\nCCCРн яздархойн союзан декъашхо хилира иза. [[1986 шо|1986]] шарахь]] Нохч-ГӀалгӀайн яздархойн союзан куьйгалхо хӀоттира иза. Оцу даржехь цо болх бира [[1997 шо]] кхаччалц. Шен дахаран тӀеххьара шерашкахь цо болх бира Нохчийн пачхьалкхан университетан нохчийн литературан а, фольклоран а кафедран коьрта хьехархо.\nЦо арахийцира поэзин гуламаш «Утро в горах», «Родник любви», «Выбор судьбы», «Новый день», кхиераш а.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/wiki/Белхан:Версеш_юстар/107977»


Шоу мильних бульбашок!!!: шоу - | Афіша - Афіша у Хмельницькому - 0382.ua\nШоу мильних бульбашок!!!


Шассиньи — Википеди\n47°42′42″ къ. ш. 5°22′44″ м. д.HGЯOL\nШассиньи (фр. Chassigny) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха МагӀна.\nДозанашца йу Ее-Коттон, Ее-ле-ГгӀан, Маац, Сен-БгӀуен-ле-Буа, Villegusien-le-Lac[d], ДоммагӀян.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Шассиньи&oldid=7846678»


Без-е-Еспарон — Википеди\nБез-е-Еспарон (фр. Bez-et-Esparon) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Бретань регионехь. Коммунан департамент — Гар. Дозанашца йу Арр (Гар), Омессас, Брео-е-Салагосс, Марс (Гар), Мольер-Каваяк, Bréau-Mars[d]. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Без-е-Еспарон&oldid=6681634»


Бакъ волу нахчо хьо велахь хаа ду хьуна, ненан мотт ахьа дIатесначу дийнахь дуьйна, хьо нахчи воцийла - Chechenews\nГлавная » Все Новости » События » Бакъ волу нахчо хьо велахь хаа ду хьуна, ненан мотт ахьа дIатесначу дийнахь дуьйна, хьо нахчи воцийла\nАдамаша, я шина стеган юкъ къастош долу, герз ду дош. Дашца евза вайна вовшин ойланаш, дезаш дерг а. Хьан синна, цу синан лаамин талмаж ду, дош. Дош доцуш бисна «нах», цхьаалла йолуш цхьаьна хира бац, дукха хьолахь, вовшех кхетара а бац уьш. Ша санна волчу стагца юкъаметтиг йогIуш хира вац, дош доцу стаг. Иза-м хIунда дуьйцу вай, пачхьалкхан кеп хоттош йолу къовларш а дIайолу барт бацахь, и барт чIагIбина долу дош, бакъдерг гойту дош дацахь.\nЦу Везачу АллахIас, хьан нана юкъарча а хIоттийна, хьуна лен белла мотт а, и хьайн ненан мотт а ларабе. И бакъдерг ахьа лардахь, толам даима хьоьгахь хира бу. Цул совнаха ахьа, къоман ламасташ ларде, хьан къоман цIена цIий ду хьуна иза. Айп кхетарах орам ларбе хьайн, къоман дегI ларийнарг хира ву хьо. Ненан мотт ахьа бицбахь, хаа ду хьуна, юхь йоцуш къам дайна хьо вуьсург хилар. Ларабе ненан мотт. Юха а, юха а, даима ларабе ненан мотт. Вайн истори меттахIоттора йолу, иза, шен бакъ йолчу тIегIана тIейоккхура йолу некъ бу, таханалера литературни мотт шолгIачу тIегIане а теттина, вайн шира, ненан мотт меттахIоттош къахьегар. Иза бу «историн мотт» (гIазкхашха аьлча, «исторически язык»). Тукхамин аларш, къаьсттина ламаройн мотт, мелла а уллехь лаьтташ бу тахана цу «историн маттана».\nЦкъацца, «вайнехан маттана» кечбиначу кхолламан со ойла ян ваьлча, сан доьхна дог хьостуш санна, хи йистехь захало дуьйцучу шинна юкъахь, хиллачу къамелан масех могIа дагабогIий Iа со. «… , ломарчу лоьмана чов хилла аьлча, лаха буьйра буьссуш, кур аркъал туьссуш, лоьман къина боьлху сира сай санна, хьо соьга ма велхахь, къа хьоьгу ахь. Со хьайга ца лучу, са нене велхахь!». Мел боккха чулацам болуш ду и ткъе цхьайтта дош. Цу тайпана, дукха лен ца оьшуш, боккха чулацам болуш хилла, вайн шира дайша шайн меттигашна тохкуш хилла «нана-меттан» цIераш а. Кхузаманан цхьа бIе жимхах, хира вуй техьа, цу чолхе доцучу дешнин шорталла евзуш волу пхи стаг а? Хьо бакъ дайх схьаваьлла нахчо велахь, ойла е цуьнан! Валлахи! Кхана тIаьхьа хира ма ду хьуна.\nАмма сан шеко ю, цу гонахьа вайга паргIата болх бойтура бу бохучух. Кхин хIумма дацахь а, кийра бахкабелла йолу вайн йозанан говзалла йолу адам (интелигенци) а, тоьура дара новкъарло ян, цу гIазкхин империн Iилманчаш а, иштта «иблисан Iилманчаш» ца хилча а. Генара доцуш, масала дало йиш йолуш ду вай, и аса аьлларг бакъдан. Джохар Дудаев хьалха а волуш, араяллачу тобано Верховни Советан Председателах «Тхьамда» а олуш, «Парламентах» «Мехка кхел» а олуш, «вайнехан маттаца» нисйина пачхьалкхан кеп хIотто гIоьртича, Нахчийчохь йолу, Iилман говзалла йолу адам (интелигенци) ара а даьлла: «Вай, дуьненан юкъара цIераш ца тахкахь, сийна цIе йолу кху къомах» аьлла «Парламент», «Президент» олу дуьненаюккъера демократин Iедалан питане кеп а, къоман барт бохора болу Конституци а, кочайоьллира вайн къоманна. Бакъду, тIаьхьо нисса-м йира вай и Конституци. Цул совнаха, вайн яхь йолу къонахой, исторехь хилла къоман хьалханчаш бехбан гIерташ, царех шеко кхоллайолуьйтуш долу, харц тешаллаш дIачIагIдарца йолу Россин «политикан заказ» кхочушъян гIерташ а лийлара вай, иза, церан коьрта Iалашо хилар ца гуш санна.\nЦул тIаьхьа, и тайпа адам (интелигенци) дIатеттина, церан метта юкъабевллачу «цIеначу исламан» мурдаша, ненан маттах вай херадоху керла питана кховдийра вайн халкъе. Уьш бу «империн» а, «иблисан» а Iилманчаш, церан хьадалчаш болу, шайн шалгIонан сибат къайладоккху туьтмIаьжгаш йоьхнарш. Тахана «тIемалочух», я «бIахьочух» вай «муджахIид» вина. «Кхеташонах», вай «Шура» йина. «Кхелхинарг», «мухIажар» ву вайн. Тахана вай олу «тайп» (тюркин маттахь), иза доллушех вайн маттахь «ваьр». И «ваьр» санна, вайн маттера дIадера долуш, дукха дешнан ду вайн.\nХенан, ширачу цу геналле ца кхийдара вай цкъачунна. Кху тIаьхьарчу дезткъа шарахь, кхуза йоза а, зорбатохар а хийца дезна вайн къоман: латинан, Iарбойн, оьрсийн кириллица тIеоьцуш. Цу зорбанашца яздина хилла, Iилма мичхьа ду? ХIаллак дина, я ворхI догIа тухуш къайла даьккхина, абаде догIуш а къоманна гура доцуш.\nАптес ма-аллара: оьрсий болчу меттигехь йиш яцара, нохчийн маттахь къамел дан. Суна а, дика дагадогIу «Гонаха берш, аша дуьйцучух ца кхета. Культура йолуш дац шу. Аша, тхох лаьцна цхьа вуониг дуьйцуш хила тарло, и хаза дац!» алура дукха хьолахь. Пхьар-мотт буьйцурш а хуьлура, леррина, хьо иракара а хIоттавой, хьоьга муьшка йойти, хьо набахти чувуллийтуш берш а хуьлура. Вайх, садеттарш дукха бара. Яхь ерш а бара Iаламата кIезга. Кху шина тIамо дукха дIабаьхьи уьш. Биснарш, Iехабелла бу кху дуьнено шайга кхийдочух. Вайна хаьа, нана йоцург ахбай дуй. Ненан мотт ца хуург а ву ахстаг. Ткъа ахстаг, ант ду. Анте дерг, адам хIунда дуьйцур вай, хетарехь, «Далла» а ца деза.\nНахчо! Бакъ волу нахчо хьо велахь хаа ду хьуна, ненан мотт ахьа дIатесначу дийнахь дуьйна, хьо нахчи воцийла а, хьан къам нахчийн къам долучуьра дIадолийла а. Ненан мотт бицбина чкъор кхиача, иза къоман чеккхе ю. Стаг къотIалгIа вина хиларан хьалхара амат ду, шен нена маттал, хийра мотт башхалла йолуш цунна хетахь.\nИза, цкъаа диц ма делахь сан халкъан ваша, йиша.


Европан Барто 14 пачхьалкхана схьадиллина шен дозанаш. Оьрсийчоь яц царна юккъехь\nЕвропан Бертан кхеташоно 14 пачхьалкхаца магийна Товбецан-беттан 1-чу дийнахь дозанаш делла. Яц царалахь Оьрсийчоь а, Американ Цхьаьнатоьхна Штаташ а. Советан Iедал доьхча кхоллаеллачу пачхьалкхех цхьа Гуьржийчоь бен яц оцу могIарахь.\nМагош ду Европан Бертан дозанаш делла Алжирна, Австралина, Гуьржийчоьнна, Канадина, Мароккона, Керлачу Зеландина, Руандина, Сербина, Таиландна, Тунисна, Уругвайна, Черногорина, Къилба Корейна, Японина. Китайна доьллур ду Европе доза, нагахь санна цо шен дозанаш европахошна а деллахь.\nЕвропан доза пачхьалкхашна деллар дийцаредеш хир ду хIора шина кIиранах цкъа, амма мехкаша шаьш тIеоьцур бу сацамаш, Евробертан юкъара кеп а ларъеш.\nШен дозанаш муьлхачу хьелаша магадо делла а къастийна Европан Берто. Пачхьалкхашкахь коронавирус яржар хила ца деза Европерчу мехкашкахьчул лакхара, дено-дено лахлуш хила а деза пачхьалкхашкахь цомгуш хуьлучу нехан терахьаш, жигара беш хила беза мекашкахь уьнна дуьхьал болх, цунах лаьцна тешаме информаци а хила еза пачхьалкхаша яржош, боху Европан Бертан кхеташоно.\nШенгенан зона (юкъайогIу ЕвроБертан дукхахйолу пачхьалкхаш) къовлаелира Зазадоккху-беттан юккъерчу деношкахь. Къевлира шайн дозанаш шаьшлахь Европан мехкаша а. Мангал-беттан тIаьххьарчу кIиранах диллина цара шайна юкъара некъаш.\nШенгенан зонерчу мехкашка кхача йиш ю цигахь баха бакъо йолу документаш долчу Оьрсийчоьнан бахархойн. Лелаш яц цкъачунна туристийн визанаш.


Муниципалитетан майда — 49 квадратан километр (2016). ХӀордан сизал локхалла 247 метр,,253 метр. Дозанашца ю Альгуайре, Альменар, Альторрикон, Тамарите-де-Литера, Торрефаррера, Льейда, Алькампель муниципалитеташ.\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 17 февраль 18:47