Мумбаи,Дели, Бангалор, Ченнаи, Калькутта\n2.7 Шира юккъера пачхьалкхаш — дешийн мур\n2.8 ТӀехьара юккъера пачхьалкхаш — классикан мур\n4 Административан екъаялар\nНармадан тогӀенерчу Хатнорехь карийначу Нийса лела адамийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, юккъерчу плейстоценан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха. Мезолитан мур болабелла ХӀиндийн субконтинентехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллаелла 9000 шо хьалха Мадхья-Прадеш штатерчу Бхимбеткехь. Неолитан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, радиоуглеродан анализо гойту вайн эрал VIII эзар шерашна юккъехь, карийна Гуджарат штатехь Камбейн айман бухахь. Вайн эрал VII эзар шо хьалха хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна Пакистанан провинцехь Балочистанехь Мергарх цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь. ТӀехьарчу неолитан археологийн оьздангаллаш кхиана ХӀинд хин тогӀенехь вайн эрал хьалхарчу 6000 — 2000 шерийн муьрехь, ткъа Къилба ХӀиндехь — вайн эрал хьалхарчу 2800—1200 шерашна юкъахь. Исторехь Къилба Азин регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш, цуьнан яккхийра цивилизацеш.\nКоьрта йаззам: ХIиндин цивилизаци\nХӀиндин субконтинентехь Борзанан мур болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха ХIинд хин тогIенера цивилизаци гучуяьлча. Оцу муьран аматийн башхалла ю металлурги — цӀаста, борза, даш, гӀели лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана яьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь ХӀиндин субконтинентехь доладелла гӀаланаш, яккхийра эсаллаш яр. И шира цивилизаци кхоллаелла ХӀинд хин тогӀенехь, яьржина Гхаггар-Хакра хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи Сарасвати), Ганг а, Ямуна а хишна юккъе, Гуджарате къилбаседа ОвхӀане.\nXIX бӀешарахь ХӀиндин европин колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха арийн тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «хӀинд-арийн кхалхаран» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а елла, дӀаийна бухарчу бахархошца. Кхин верси ю ХIиндера схьадовларан теорин агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.\nВайн эрал II эзар шо хьалха Хараппин гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта юкъаралла. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира латта лелор, ткъа юкъаралла кхолларан структурехь — касташна декъадалар. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузан ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь эчиг дуьйцу шира хӀиндин «Атхарва-ведаш» цӀе йолу текст хӀоттор. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра Махаджанападаш олу олаллашка дехьабовлар. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша шира хӀиндин эпосин поэзеш иесаш — «Махабхарата» а, «Рамаяна» а.\nОцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикан структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара юкъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина яьлла монархи, уьш тера хилла олигархех я цхьана кепара республикех.\nВайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллаелла 16 пачхьалк я «республика», Махаджанападаш санна евзаш йолу — Каши, Косала, Анга, Магадха, Вриджи, Малла, Чеди, Ватса, Куру, Панчала, Матсья, Шурасена, Ассака, Аванти, Гандхара, Камбоджа. Уьш яьржинера ХIиндо-Ганган акъари тӀехула хӀинцалера ОвхӀанера Махараштре а, Бенгале а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур ХӀиндан цивилизацил тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахаярца евза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара санскрит, ткъа Къилбаседа ХӀиндин бахархоша меттигера тайп-тайпана пракрите олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, Будда винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш яра Ватса, Аванти, Кошала, Магадха.\nОцу заманан коьрта динан практикаш яра брахманаш йеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀаяздина хилар Упанишадаш — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. Упанишадаш боккха Ӏаткъам бина хӀиндин философикхолларан. Буддизмца а, джайнизмца а цхьана заманахь яьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха Сидхартра Гаутама кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла Будда — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, Махавирас (Джайнин 24-гӀа Тиртханкара) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀехьа джайнизм хилла долу. Буддизмин а, джайнизмин а доктринашкахь акцент йолуш ю халбаталла, даржош дара иза пракрите маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна юкъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан вегетарианалла а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ яйар а, ахимса а гӀиллакхашна. Джайнизман географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, буддийн мозгIарш даржийра Буддийн Ӏилма Тибете, Шри-Ланке, Юккъера а, Малхбален а, Къилба-Малхбален а Азе.\nВайн эрал 321 шо хьалха Чандрагупта Маурьяс доттагӀаллийца Чанакьяца кхоьллира Маурья некъий, Нанда некъийн — Дхану Нанду паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь хӀиндин субконтинентан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу ХӀиндостан ахгӀайре схьаяьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш Перси а, Юккъера Ази а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира джайнизм Къилба ХӀиндехь даржош.\nВайн эрал 185 шо хьалха кхоьллира Шунга некъий. Иза нисделира Маурьях тӀеххьара паччахь Брихадратха цуьнан эскаран коьрта баьччас Шунга Пушьямитрас вийча. Шунга некъий хийцира Канва некъаша, цара урхалла дира Малхбален ХӀиндехь вайн эрал 71 — 26 шераш хьалха. Уьш хийцира Сатавахана некъаша, тӀаккха Магадха империн метта кхоллаелира Андхра пачхьалкх.\nХьажа иштта: ХIиндо-желтойн пачхьалкх\nХIиндо-желтойн пачхьалкх кхоьллира желтой-бактрийн паччахьо Деметрис вайн эрал 180 шо хьалха, иза яра хӀинцалерачу ОвхӀанан а, Пакистанан а латтанаш тӀехь. Шина бӀе шарахь гергга лаьттира иза, оцу хенахь 30 сов желтойн паччахьаш урхалла дина цигахь, сих-сиха вовшенца девнаш а довлуш. ХIиндо-скифаш цхьана гарах бара хӀхӀинди-европин сакех (скифех), уьш кхелхинера къилба Сибрехара хьалха Бактри, тӀехьа Согдиане, Кашмире, Арахозие, Гандхаре, тӀеххьара ХӀинде; церан пачхьалкх лаьттира вайн эрал 1500—1000 шо хьалха. ТӀехьуо, ХIиндо-парфянийн пачхьалкхо дӀалецира таханлера ОвхӀанан доккхаха долу дакъа а, Пакистанан къилбаседа дакъа а, толамаш бехира дукха паччахьашна тӀехь, масала, Кушанан паччахьан Куджула Кадфизан. Персийн Сасанидийн импери, лаьттира цхьаьна заманахь Гуптийн империца, шоръелира хӀинцалера Пакистан санна, цигахь хӀиндин а, персийн а оьздангаллаш ийна кхоллаелира хӀиндо-сасанидийн оьздангалла.\nШира юккъера пачхьалкхаш — дешийн мурНисйе\nЮккъера мур къегира къаьсттина оьздангалла кхиарца. Вайн эрал 230 шо хьалха дуьйна Къилба ХӀиндехь паччахьалла дара Сатаваханийн некъашкахь, кхин а вевзара иза Андхра цӀарца. Некъех ялхалгӀа паччахьа Шатакарнис, толам баьккхира Къилбаседа ХӀиндера Шунга некъашна тӀехь. Кхин гӀараваьллачех некъех паччахь вара Гаутамипутра Шатакарни.\nГималайхь II—III бӀешерий муьрехь хилла Кунинда пачхьалкх. I бӀешерашна юккъехь Юккъера Азиера къилбаседа-малхбуза ХӀиндин тӀелетира Кушанийн некъий, цара бух биллира Пешаварера Бенгалин айман тӀе кхаччалца йолчу империна. Цунна юкъахь яра шира Бактри (таханлерчу ОвхӀанан) а, къилба Таджикистан. Малхбузан Кшатрапийн (35 — 405 шераш) пачхьалкх, лаьттира малхбуза а, юккъерачу а ХӀиндин декъехь, куьйгаллехь бара Сакийн паччахьий, цара хийцинера цигахь хӀиндо-скифаш. Уьш цхьаьна заманара бара хӀиндин субконтинентан къилба декъехь куьйгаллехь хиллачу Кушанин некъашца а, юккъера ХӀиндин доладечу Сатаваханийн (Андхрийн) некъашца а.\nКоьрта йаззам: ХIиндо-руман йохк-эцар\nУггар мадаре лаьрчи а, ХIиндие, Ций, Ӏаьрбийн ахгӀайрен тIе вайн имперера хIора шарахь дехьадоккху бIе миллион гергга сестерци: нийсса оццул ахча деза вайна вешан хьолалла а, вайн зударий а латто. Оцу импортах масс процент ю теша лерина деланашна а, беллачеран синошна а сагIийна?\nХӀиндо-руман йохк-эцаран некъаш а, порташ а дика дӀаяздина желтойн лоциеш I бӀешарахь «Эритрейн хIордан Перипл» чохь.\nIV—V бӀешерашкахь Гуптийн некъаша цхьаьна туьйхира йоккхачу империе Къилбаседа ХӀиндин доккхаха долу дакъа. ХIиндин деший бIешо олуш хиллачу оцу заманахь, индуистин оьздангалла, Ӏилма, политикан система шен кхиарехь баккхийчу барамашка кхечира. Чандрагупта I, Самудрагупта, Чандрагупта II хилла уггар а гӀарабевлла некъийн куьйгалхойх. Малхбузан Ӏилманчашна хетарехь, нийсса оцу заманахь дӀаяздина индуизман динан тексташ Пуранаш, уьш ду ведийн жайнаш смрити. Импери юьйхира Юккъера Азиера гуннаш тӀелетча. VI бӀешарахь Гуптийн импери йоьхча, ХӀиндин мохк юха а бийкъира цхьа могӀа кегийрачу регионийн пачхьалкхашка. Гуптийн жима Магадха гаруо куьйгалла дира VII бӀешеран хьалхара декъе кхаччалц, тӀаккха паччахьа Харша Вардхана Гуптийн некъий хӀудайира, шен импери кхоьллира.\nКӀайн гуннаш, эфталитийн тайпанийн дакъа хила а тарло уьш, V бӀешераш дуьйлалуш дӀатарбелира ОвхӀанехь Бамиян коьрта шахьар а йолуш. Нийсса уьш дара Гуптийн некъий бохар, цул тӀехьа чеккхенга кхечира Къилбаседа ХӀиндин деши бӀешо. Амма, и историн хийцамаш ца хьакхабелира Деканан а, Къилба ХIиндин а доккхах долчу декъах.\nТӀехьара юккъера пачхьалкхаш — классикан мурНисйе\nТанджавурера Шиван килса — Чолан архитектуран сирла цхьа масала ду\nVII бӀешарахь Харша паччахьа аьттонца вовшех туьйхира Къилбаседа ХӀинди цхьаьна пачхьалкхе, амма иза сихха юьйхира Харша веллачул тӀехьа. VII—IX бӀешерийн муьрехь Къилбаседа ХӀинди доладан гӀерташ кхаа некъера бара: Пратихараш а, бенгалин Пала некъий а, деканан Раштракуташ а. ТӀехьуо, Сена некъаша схьаяьккхира Пала пачхьалкх, ткъа Пратихарийн йоккху пачхьалкх екъаелира кегийчарна. Уьш хилира дуьххьарлера раджпуташ — 1947 шарахь ХӀинди Йоккха Британих мукъаяллалц эзар шо гергга лаьттира олаллаш. Дуьххьарлера девзаш долу раджпутийн олаллаш VI бӀешарахь Раджастханехь гучудевлира, цул тӀехьа раджпутийн кӀезиг некъаша куьйгалла дира Къилбаседа ХӀиндехь. Чаухан некъера раджпутех цхьаъ волу, Притхвирадж Чаухан гӀаравелира цӀий Ӏанош девнаш хиларца тӀелетачу исламан султанаташца. VII бӀешеран юккъера XI бӀешо доладаллалц болчу муьрехь хӀинцалерчу ОвхӀанан а, къилбаседа Пакистанан а, Кашмиран а декъехь паччахьалла дара Шахи некъашкахь. Харши паччахь велча йоккха цхьа пачхьалкх йолу ХӀинди юьйхира къилбаседехь, иза юха кхолла гӀиртира къилбехахь.\nБадами коьрта шахьар а йолуш йолу Чалукья импери яра ХӀиндин къилба а, юккъерачу а декъехь 550—750 шерашкахь, тӀехьуо 970 — 1190 шерашкахь — Кальяни хӀинцалерачу штатехь Карнатакехь. Оцу хенан гергачу муьрехь къилбехь куьйгаллехь бара Канчиера Паллавийн некъий. XII бӀешарахь Чалукья импери гӀелъелча, цуьнан куьйга кӀелара Хойсалаш Халебидура, Какатиеш Варангалара, Ядаваш Девагириера, Калачури къилба гано йийкъира йоккха Чалукья импери шайна юкъахь. ТӀехьа, къилбаседа Тамил-Надухь кхоллаелира Чола пачхьалкх, ткъа Кералехь — Чера пачхьалкх. 1343 шо долалуш и пачхьалкхаш юьйхира, церан махкахь кхоллаелира Виджаянагар импери.\nКъилба-ХӀиндин пачхьалкхаш баржийра шайн Ӏаткъам ХӀиндонезие кхаччалц, доладан буьйлабелира Къилба-Малхбален Азин хӀордан дехьарчу даккхийчу махкашна. КъилбахӀиндин портан гӀаланаш жигара юкъаозийна яра йохк-эцарна малхбузехь Европаца, ткъа малхбалехь Къилба-Малхбален Азица. Классикан муьрехь, уггар чӀогӀа къегира меттигерчу меттанашкахь йолу литература а, архитектура а. XIV бӀешо кхаччалц лаьттира иза, оцу хенахь къилбахӀиндин пачхьалкхашна тӀелетира Делин султанат, иза оцу хенахь чӀогӀа чӀагӀъеллера коьрта шахьар Дели йолчу ХIиндин субконтинентан къилбаседехь. Виджаянагаран импери юьйхира тӀеххьара цара ницкъбар бахьнехь.\nИслам чударжале хьалха а, къилбахӀиндин бердашца, коьртаниг Керале, кхечира шортта бусулбанийн йохк-эцаран юкъараллаш, цига бусулбанийн кӀезиг йолу тобанаш оьхура ХӀиндин океанера йохк-эцаран некъаш тӀехула, коьртаниг Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀиера. Цара шайца деира ислам — ИбрахIиман дин, иза хьакхаделира регионан дхармин индуизман оьздангаллица. ТӀехьуо, малхбузехь къегира деканан султанаташ а, Бахмани султанат а.\nXII—XIII бӀешерашкахь Ӏаьрбий а, тюркаш а, овхӀанаш а тӀелетира Къилбаседа ХӀиндина, ткъа XIII бӀешо долалуш кхоьллира Делин султанат. Делин Гулямий некъаша схьадаьккхина Къилбаседа ХӀиндин дукхаха долу дакъа, уьш хийцина Хальджи некъаша. Султанатийн заманахь хилла ХӀиндин оьздангалла тоялар. Кхоллаелла хӀиндо-бусулбанийн оьздангалло шайна тӀехьа йитира архитектурехь, музыкехь, литературехь, динехь, духарехь синкретин иэсаш. Меттигерчу пракрит лелочара персийн, тюркийн, Ӏарбойн мухажирашца къамелаш деш кхоллабелла урдул хьалха хилла болу хӀиндави мотт.\nХӀиндехь болу гражданийн тӀамах дерг хиина, тюркийн-монголийн баьчча волчу Тимара 1398 шарахь тӀом болийра оцу хенахь куьйгаллехь хиллачу Насируддина Махьмуд султанан дуьхьала, иза вара делин Туглакидийн некъех. 1398 шеран 17 декабрехь султанан эскар ийшира. Тимар Дели чувеира, массанхьа талораш дина, шайолу гӀала йоха а йина.\nВиджаянагаран импери я Виджаянагара — 1336 шерера XVII бӀешо юккъе даххалца лаьттина, Кришна хин дехьара Къилба ХӀиндин индуистийн империи хилла. Кхоллаелла Къилба ХӀиндиера хӀиндусаша Делин султанатера бусулбачаьрца латтийначу къийсамашкахь. Пачхьалк уггар чӀагӀъелла паччахь Деварайе II (1422—1446) волуш, цуо латташ дохуш тӀемаш бина Бирмехь а, Цейлонехь а.\n1526 шарахь Тимаран тӀаьхьенах волу Бабур (иза вара Тимар некъех, Хьайбаран дукъах ваьлла, кхоьллира Сийлахь Моголийн импери, иза лаьттира 200 шо сов. XVII бӀешераш долалуш цара доладеш дара хӀиндин субконтинентан доккхаха дакъа. XVIII бӀешераш долалуш импери тӀехь-тӀехьа гӀелъяла йолаелира, 1857 шарахь Сипайн гIаттам (кхин а бевза 1857 шеран ХӀиндин халкъан гӀаттам аьлла) хиллачул тӀехьа юьйхира. Моголаш куьйгаллехь болчу заманахь субконтинентехь бакхий социалан хийцамаш хилира — хӀиндусаш, алсама боллушехь, куьйга кӀела хилира бусалбачу моголийн императорийн, цхьаберш царех либералан гард олуш а бара, хӀиндуистийн оьздангалла ларъеш а бара, ткъа кхин берш пурхнехьа иза ловш бацара, килсанаш йохайора, бусулба боцучарна яккхий налогаш туохара. Ша уггар чӀогӀа айаеллачу муьрехь, Сийлахь Моголийн империс лаьцнера мохк шен барамца шира Маурьян империн санна боккха. Моголийн империи гӀелъелчи, цуьнан меттана масех жима пачхьалкх кхоллаелира. Лоруш ду, Моголийн некъий уггар хьал долу некъий хилар цкъа а хиллачарех.\n1739 шарахь, Надир Шаха толам баьккхира боккхачу Карналерачу тӀамехь Моголийн эскарна тӀехь. Надира Дели схьа а лаьцна талораш дира, дӀадаьхьира шеца барам а боцу хазна, оцу юкъахь гӀарадаьлла ТIавусан Iарш а.\nСийлахь Моголийн империн заманахь, коьрта политикан ницкъ бара моголийн император а, цуьнан бартхой а, ткъа тӀехьуо — пачхьалкхаш-верасаш, оцу юкъахь ю гӀелбеллачу Моголийн некъашца тӀом беш йолу Маратха конфедераци а. Моголаш дукха хьолахь къизалла латтайора шен империн тергоярхьама, цара кхин а хӀиндуистийн оьздангалле интеграци яран политика лелайора, цуо куьйгалла дар боккхачу аьттонца дира, кӀезиг лаьттанчу Делин султанат а. Сийлахь воккху Акбар I хилла уггар говза векал моголийн паччахьех, уьш билгалбевлла бара шайн собарца кхечу динашна а, оьздангаллашна а. Масала, Акбара ца магийна дийнат дер джайнизман динан Ӏийдан деношкахь, дӀаяьхна керстачарна тоьхна налогаш а. Моголийн императорш меттигерчу элийн зударий балабора, меттигерчу махараджийн бартхой хилара, синкретизм ян гӀертара шайн тюркийн-персийн оьздангаллин ширачу хӀиндин оьздангаллица, оцу балхо кхоьллира хӀиндо-сарасенан архитектура. Акбаран тӀеххье Ӏарш тӀе ваьллачу Аурангзеба, хьалха хиллачу императорех къаьсташ, цаеза, сийсаздаран политика керстачу бахархошна тӀехь, оцунна хӀиндусаш чӀогӀа реза ца хилара.\nХIнди 1760 шарахь\nМоголийн импери йоьхначул тӀехьа юккъера а, къилбаседера а ХӀиндустанехь хьалхе лелориг маратхийн пачхьалкх хилира. ХӀиндин историн оцу заманан аматех дара могӀа кегийра, регионан пачхьалкхаш кхоллаялар а, тӀехь-тӀехьа чӀагӀлуш йолу европан яккхийчу пачхьалкхийн жигаралла а. Маратхийн пачхьалкх кхоьллина Шиваджис. XVIII бӀешарахь цунах йоккха империи хилла пешвийн куьйгаллица. 1760 шарахь империно дӀалоцура хӀиндин субконтинентан доккхаха дакъа. Географин экспанси чеккхенга кхечира 1761 шарахь маратхаш Ахьмад Шах Iабдали коьртехь волчу овхӀанан эскарал Панипатера кхоалгӀа тӀамехь эшча. ТӀеххьара Пешва, Баджи Рао II, эшна британийн эскарел КхоалгӀа ингалса-маратхийн тӀамех.\nКъилба ХIиндиехь хӀиндуистийн Виджаянагаран импери йохале хьалха, 1400 шарахь Водеярийн некъаша кхоьллира Майсуран пачхьалкх, Виджаянагар хийцира цуо. Водеярийн олалла хадийра Хьайдар Iалис шен кӀантаца Типпу Султанца. Церан куьйгаллехь, Майсуран пачхьалкха масех тӀом бира ингалсашца а, Йоккха Британин а, Маратхийн а цхьаьнатоьхна эскаршца. Иштта, 1591 шарахь Къилба ХӀиндиехь Голкондиера Къутб Шахин некъаша кхоьллира Хьайдарабад. Моголийн кӀезигчу хенан куьйгаллел тӀехьа, моголийн сардала Асаф Джаха 1724 шарахь дӀалецира Хьайдарабад. Низамийн силсила 1948 шо кхаччалц куьйгалла дира Хьайдарабадехь. Майсур а, Хьайдарабад а Британийн ХӀиндин олаллин пачхьалкхаш хилира.\nХӀинцалерачу Пенджабан меттехь кхоллаелира сикхийн пачхьалкх. Британийн куьйга кӀела яханчу хӀиндин субконтинентан тӀеххьарчех регионех хилира иза. Сикхийн импери юьйжира цхьа могӀа ингалсан-сикхийн тӀемашкахь.\nПортугалин хӀордахочо Васко да Гамас керлачу дӀабиллинчу Европера ХӀинди боьдучу хӀордан некъо дӀайолийра юкъалеларш боцу хӀиндо-европин йохк-эцар. Португалхоша кхоьллира йохк-эцаран колонеш Гоахь, Даманехь, Диухь, Бомбейхь. 1619 шарахь малхбузан бердйистехь портан Сурат гӀалахь йохк-эцаран пост йиллина царна тӀеххье баьхкира голландхой, данихой, ингалсаш. Царал тӀехьа баьхкира французаш. ХӀиндин пачхьалкхашна юкъара чоьхьара дар-дацарш европин совдегарийн аьтту бира тӀехь-тӀехьа политикан Ӏаткъам бан а, латташ эца а. Европин пачхьалкхийн XVIII бӀешеран дохаллехь таро хилира тайп-тайпана ХӀиндин регионаш шайн куьйга кӀела латто, тӀехьуо церан дийзира и латташ ингалсхошна дита, французийн форпосташ Пондишерри а, Чандернагор а, голландин портан гӀала Коромандель (1825 шо кхаччалц), португалин колонеш Гоа, Даман , Диу йоцурш.\nКоьрта йаззам: Британин ХIинди\n1617 шарахь Британин Ост-ХIиндан компанин бакъо елира ХӀиндица Моголийн императоран Джахангиран цӀарах йохк-эцар лело. ТӀехь-тӀехьа чагӀлуш болу Компанин Ӏаткъамо дезийтира де-юре моголийн паччахьан Фаррукха Сияран 1717 шарахь цунна Бенгалица паргӀата налог йоцуш йохк-эцар лело бакъо луш совгӀат дан. Де-факто Бенгалин паччахь волу, Бенгалин Наваб Сирадж-уд-Даула, дуьхьал велира ингалсхошна и аьтту ца бала гӀерташ. Оцу гӀуллакхо 1757 шарахь Плессихь тӀом хилийтара, цигахь Клайв Роберт коьртехь волчу Ост-ХӀиндан компанин «эскаро» толам баьккхира навабан бӀо иэшийна. Оцу шарахь Компанис Клайв Бенгалин «губернатор» хӀоттийра. 1764 шарахь Буксарера тIом дӀабаьлчи Компанис Бенгалин куьйгалла дан гражданийн бакъонаш ехира моголийн паччахьера Шах Iалам II-гӀачунгара, цуо формалан йира ингалсхойн куьйгалла, иза тӀехьа догӀучу бӀешерашкахь даьржира массо а ХӀиндиехь, Моголийн куьйгалла дӀадаьккхира цара. Британин Ост-ХӀиндан компанис монополи йира Бенгалехь йолчу йох-эцарех. Ингалсхоша юкъаялийра латтан налогийн «гуттаренна охьаховшар» цӀе тиллина башха система, цуо хӀоттийра неофеодалан юкъараллин хӀоттам. 1850 шо долалуш Ост-ХӀиндан компанис доладеш дара хӀиндин субконтинентан доккхах долчу декъана, оцу юкъахь яра хӀинцалера Пакистан а, Бангладеш а. Ингалсхоша шайн колонин политикехь нах бекъаран принцип лелайора, ХӀинди пачхьалкхашна екъаелла хилар бахьна долуш, тайп-тайпанчу олаллашна, социалан а, динан а тобанашна юкъахь девнаш хилар бахьна долуш.\n1857 шарахь Британин Ост-ХӀиндан компанин куьйгаллин реза ца хиларо бахьна даьккхира дуьххьарлера паргӀатонан тӀом баккха, бевза «Сипайн гӀаттам» цӀарца. Цхьаьна шарахь тӀом бича гӀаттам охьатаӀийра. Фактехь волу гӀаттаман хьалханча, тӀеххьара моголийн паччахь Бахадур Шах II, Бирме хьажийра кхиелан, цуьнан берийн кортош бехира, Моголийн некъийн хӀу дайра. ЖамI — Британин Ост-ХӀиндан компани дӀаяьккхира, ткъа ХӀинди куьйга кӀела яхара Британин паччахьаллин Британин империн колони йолуш. Тайп-тайпана мехкашна куьйгалла дора шаьшша, я куьйга кӀелахь лаьттара вассалийн олаллаш санна. ХӀиндин колонешна эксплуатаци яр ладаме хьост дара ингалсан капиталан а, Ингалсехь бинчу промыслан хийцамашна а.\nКоьрта йаззам: ХIиндин къам паргIатдаккхаран болам\nКоьрта йаззам: Британин ХIинди екъар\nПаргӀатдовлар лаарца цхьаьна, дуккха а шерашкахь куьуш бара буламалла хӀиндусийн а, бусулбанийн а бахархошна юкъахь. Бусулбанаш, даиман а кӀезиг болу, кхерара хӀиндуистийн Ӏедал кӀелахь бисарна, ларлуш хьоьжура паргӀатоне. Уьш цхьатерра тешаш бацара хӀиндуистийн Ӏедалх а, британин колонин правительствох а. 1915 шарахь Махатма Ганди хьалхавелира ХӀиндин къам паргӀатдаккхаран боламан, кхайкхира шине агӀоне цхьаалле. Цуьнан тхьамдалло тӀеххьара а ХӀинди паргӀатоне кхачийра.\nБританин ХIиндин махкана паргӀато елира 1947 шарахь, цул тӀехьа ХӀинди йийкъира ХIиндин Союзна а, Пакистанан доминионан а. Пенджаб а, Бенгали а екъар бахьнехь цӀий Ӏанор нисделира хӀиндусашна а, сикхашна а, бусулбанашна а юкъахь, цигахь кхелхира 500 000 сов стаг. ХӀинди екъаро дуьненахь уггар йоккха бахархойн миграци йира — 12 миллион гергга хӀиндусаш, сикхаш, бусулбанаш дӀасабекъабелира хӀинцца кхоьллинчу ХӀиндин а, Пакистанан а пачхьалкхийн махкашка.\nХьажа иштта: Операци «Поло», ХIиндин аннекси Гоан (1961)\n1951 ш. штаташ а, мехкаш а, ХӀиндин политикан интеграци\nXX бӀешеран шолгӀачу декъехь ХӀиндин рожехь къийсамаш хилара луларчу пачхьалкхашца дозанан къийсамаш бахьнехь. Цийца болу къовсам хӀинци а берзийна бац, 1962 шарахь цунах боцца тӀом а хилира (Цийн-хIиндин дозанера тIом). Пакистанца ХӀиндис тӀом бира кхузза: 1947, 1965, 1971 шерашкахь. ТӀеххьара дов ХӀиндиний, Пакистананний (Каргилан тIом) юкъахь хилира 1999 шарахь, Кашмир штатехь.\n1974 шарахь ХӀиндис бира ядеран герзан лаьттан бухахь талламаш, иштта «ядеран клубан» декъашхо хилира. 1998 шарахь ХӀиндис кхин а баьхьира талламаш цхьа могӀа пхиъ керла эккхийтар деш. 1991 шарахь ХӀиндиехь буьйлабелла хийцамаша, пачхьалкхан экономика дуьненахь а уггар чехка кхуьуш йолчарех йира. 1996 шарахь Ӏедале еара Атал Бихари Ваджпаин правительство, цуо хийцамаш дӀабаьхьира. 2004 шеран бӀаьста хиллачу парламенте харжамашкахь толам баьккхира Соня Ганди коьртехь йолчу ХIиндин къоман конгресс партис. 2004 шеран 22 майхь премьер-министран дарж дӀалецира Сингх Манмохана.\n2014 шеран харжамашкахь «Бхаратийа джаната парти» коьртехь Моди Нарендра а волуш, парламенте абсолютан алсама кхьаьжнаш тесира: 543 меттигах 283 меттиг. ТӀеххьара 30 шарахь цхьаьна партин аьтту ца белира оццул кхиамаш баха. Дийнна цхьа бутт дӀабаллалц 814 миллион хӀиндахойн таро яра кхаж таса, 2 000 000 электронан машен а лелош. 66 % нах баьхкира — иза уггар лакхара гайтам бу ХӀиндин исторехь. Халкъо хоржуш вара 8251 кандидат, царна юкъахь хилла 668 зуда а, 5 транссексуал а. Куьйгаллехь йолчу, "ХӀиндин къоман конгресс"ан 44 мандат делира. Цуо куьйгалла дира ХӀиндин паргӀатонан.\nКоьрта йаззам: ХIиндин географи\nХьажа иштта: ХIиндин пачхьалкхан доза\nХӀиндин административан екъаялар\nКоьрта йаззам: ХIиндин административан екъаялар\nКоьрта йаззам: ХIиндин штаташ а, мехкаш а\nХӀиндин доккхаха долу дакъа лаьтта хьалхарчу кембрийн ХIиндостанан пилтан тӀехь ду, цуо вовшахтоьхна иштта цӀе йолу ахгӀайре а, къилбаседехь цунна тӀехӀоттаелла ХIиндо-Ганган акъари а, важа Австралийн пилтан декъехь ду.\nХӀинди билгалъяккхаран геологин процессаш йолаелла 75 млн шо хьалха, оцу заманахь хӀиндин субконтинент къилба суперконтинентан Гондванин дакъа хилла, иза лела доладелла къилбаседа-малхбуза агӀора оцу хенахь хилла а доцучу ХIиндин океан чухула — процесс, лаьттира 50 млн шо гергга. Цул тӀехьа субконтинент Ӏоттаелла Евразин пилтанца, цуьнан бухара субдукцис гучудехира Гималайш, — дуьненан уггар лекха лаьмнаш, оцара хӀинца гуо бина ХӀиндин къилбаседехь а, къилбаседа-малхбалехь а. Хиллаболчу хӀордан бух тӀехь, гучудевллачу Гималайшна къилбехьа, пилтанаш лелар бахьнехь меттиг чӀогӀа чутаьӀна, иза аллювис меллаша дуьзина, цунах хӀинцалера ХӀиндо-Ганган акъари хилла. Оцу акъарина малхбузехьа, юкъахь ломан Аравали дукъ долуш, яьржина Тар гӀум-аре. Хьалхалера ХӀиндостанан пилта йисина тахане кхаччалц ХӀиндостан ахгӀайре хилла, иза ХӀиндин шира а, геологехь уггар чӀогӀа дакъа ду, яьржина къилбаседера ломан даккъаш Сатпур а, Виндхья кхаччалц юккъерчу ХӀиндехь. Вовшенца нийсса догӀу малхбузера ломан даккъаш доьду Ӏаьрбийн хӀордан бердаца йолчу Гуджаратера тӀулгийн кӀорца бехаш болчу Джаркхандера Чхота Нагпур чӀаплам тӀе малхбалехь. ХӀиндостан ахгӀайрен юкъара дакъа дӀалоцу Декан чӀаплаьмнаш, уьш доьхна охьакхийсаршца кхуллуш лоха а, юккъера а локхалла йолуш. Лаьмнаш ду шера баххьаш долуш, шуьйра чӀапа я егна ю акъари, царна тӀехула айаделла гунаш а, текхан лаьмнаш а ирх басеш а йолуш. Малхбузехь а, малхбалехь а Декан чӀаплам айабелла бу кхолладелла, Малхбузан а, Малхбален а Гаташ. ХӀордан тӀедирзина Гатийн басеш — Ӏункар ду, ткъа Декане дирзинарш — легӀана ду, хин тогӀенаш хедийна а ду. Декан чӀаплам тӀехь ду ХӀиндин уггар шира лаьмнаш, цхьадолчера хан 1 млрд шо сов ю. Деканехь шорта эчиган, цӀестан, марганцан, вольфраман, бокситан, хромитан, слюдан, дешин, алмазийн, дезамехаллин тӀулгийн, кӀоран, маьхкдаьттан, газан маьӀданаш доху меттигаш ю.\nХӀиндин латтан тӀехула Гималаиш озийна ду Ӏадкепара маьхкан къилбаседера къилбаседа-малхбале, Ӏаламан доза хилла Цийца кхаа декъан тӀехь, уьш хададо Непало а, Бутано а, царна юкъахь Сикким штатехь лаьтта ХӀиндин уггар лекха бохь Канченджунга лам. Каракорум лаьтта ХӀиндин йисттерчу къилбаседехь Джамму а, Кашмир а штатехь, дукхах дерг Пакистано латтош йолчу Кашмиран декъехь. ХӀиндин къилбаседа-малхбален «йоьхь» тӀехь ду юккъера локхалла йолу Ассамо-Бирман лаьмнаш а, Шиллонг акъари а.\nХӀиндин чоьхьара гидрологи гайтина ю дуккха а охьадоьдучу хишца, уьш шайн хи схьадаларехь декъало «гималайнаш», хьийкъина ду даиман а, ийна луон-шан а, догӀанан а хишшах лаьтта, «декананаш», алсама догӀанан, муссонан хишшах лаьтта, цхьана эшшара доцуш, деста июнера октябре кхаччалц. Массо а даккхийчу хиш тӀехь аьхка цӀеххьана хин барам айбало, дукха хьолахь хи чу а хьодуш. Пачхьалкхан цӀе елла долу ХӀинд хи, Британин ХIинди екъначул тӀехьа доккхаха долу дакъа дисира Пакистанехь.\nХӀиндин климатан боккха Ӏаткъам бо Гималайш а, Тар гӀум-ариено а, муссонаш еш. Гималайш пен бу шийлачу Юккъерачу Азин мехашна дуьхьал, цуо еш ю ХӀиндин доккхаха долчу декъехь климат йовха, и санна йолу дуьненан кхечу регионийн шораллашкахьчул. Тар гӀум-ариен ю коьрта роль тӀуьна къилба-малхбузан аьхкенан муссонийн мехаш хиларан, цара июнера октябре кхаччалц болчу муьрехь ХӀиндин доккхаха долчу декъа тӀехь догӀа латтадо. ХӀиндиехь йиъ коьрта климат ю: тӀуьна тропикийн, екъа тропикийн, субтропикийн муссонан, лекхалаьмнийн.\nХӀиндин доккхаха долчу декъехь билгалйолу кхоъ зама: йовха а, тӀуьна а алсама къилба-малхбузан муссон а (июнь — октябрь) йолуш; гӀеххьа шийло а, екъа а алсама къилбаседа-малхбален пассат а (ноябрь — февраль) йолуш; чӀогӀа йовха, екъа (март — май) йолуш а. ТӀуьначу заманахь шеран барамах 80 % йочанаш хуьлу. Уггара тӀуьна ду Малхбуза Гатийн а, Гималайн а (6000 мм шарахь) механ басеш, ткъа Шиллонг тӀапломан басешкахь ю Дуьнен тӀехь уггар дукха догӀа догӀу меттиг — Черрапунджи (12000 мм гергга). Уггар екъа кӀошташ — ХӀиндо-Ганган акъарин малхбуза дакъа (100 мм кӀезиг Тар гӀум-арие, бекъа мур 9-10 бутт) а, ХӀиндостанан юккъера дакъа (300—500 мм, бекъа мур 8-9 бут). Йочанийн барам чӀогӀа хийцало цхьацца шерашкахь. Акъари тӀехь январан юккъара температура лакха йолу къилбаседера къилбехьа +15 тӀиера +27 °C тӀекхаччалц, майхь массанхьа а +28…+35 °C хуьлу, наггахь +45…+48 °C а кхочу. ТӀуьначу муьрехь пачхьалкхан доккхаха долчу декъехь температура +28 °C хуьлу. Лаьмнашкахь, 1500 м лакхахь, январехь −1 °C, июлехь +23 °C хуьлу, 3500 м лакхахь −8 °C а, +18 °C.\nГӀуран коьрта центраш оледенения ю Каракорумехь а, Гималайшкара Заскар дукъан къилба басешкахь а. Шашшан хидалар хуьлу аьхкенан муссонаш йолучу хенахь оьхучу лайнех а, басешкара дарцо дӀакхоьхьу лайнех а. Лайн сизан юккъера барам лаха болуш бу 5300 м малхбузера 4500 м малхбалехь. глобалан йовхо бахьнехь шаш юхадовлуш ду.\nКоьрта йаззамаш: ХIиндин флора, ХIиндин фауна\nХӀиндин бахархойн йоккха луьсталла а, Ӏаламан ландшафташ хийцаро а къен йина пачхьалкхан дийнаташ. ТӀеххьарчу иттаннаш шерашкахь, адамийн бахаман гӀуллакхан шордаро кхерам тесна пачхьалкхан экханна. Цунна дуьхьала йина цхьа могӀа къоман паркаш а, заповедникаш а, дуьххьарниг йира 1935 шарахь. 1972 шарахь ХӀиндиехь тӀеэцна «Экха Ӏалам лардаран Закон» а, «ЦӀоькъалом проект» а иза лардан а, лела меттиг Ӏалашъян а Ӏалашо йолуш; цунна тӀе, 1980 шарахь тӀеэцна «Хьаннаш Ӏалашъяран Закон». ХӀинца ХӀиндиехь 500 сов къоман парк а, заповедник а ю, царна юкъахь 13 биосферан заповедник, йиъ царех ЮНЕСКОн биосферан резерватийн дуьненан машан декъера ю; официалан билгалъяьхна 25 хин-ишалан меттигаш Рамсаран конвенцис ларъеш йолу.\nКоьрта йаззам: ХIиндин бахархой\nХьажар • Дийцаре • Нисйе\nБахархойн барамца (1,3 млрд стаг) ХӀинди дуьненахь шолгӀачу меттигехь ю Цийл тӀехьа. 70 % гергга хӀиндихой беха ярташкахь, амма тӀехьарчу иттех шарахь яккхийчу гӀаланашка йолчу миграцеш цӀеххьана тӀетоьхна гӀалин бахархой. ХӀиндин уггар яккхий гӀаланаш Мумбаи (хьалха Бомбей), Дели, Колката (хьалха Калькутта), Ченнаи (хьалха Мадрас), Бангалор, Хьайдарабад, Ахьмадабад ю. Оьздангалла, меттанаш, генетикан башхаллашца ХӀиндис дуьненахь шолгӀа меттиг боккху Африкан континентал тӀехьа. ХӀиндин бахархойн йоза хааран юккъера барам бу 64,8 % (53,7 % зударшна юкъахь, 75,3 % божаршна юкъара). Йоза хааран уггар лакхара тӀегӀа ду Керала штатехь (91 %), а самый низкий — в Бихаре (47 %). Боьрша-стен хӀоттаман амал ю божарий зударел алсама болуш. Божарийн бахархой 51,5 % бу, ткъа зударийн — 48,5 %. Махкара хӀора 944 зудчунна 1000 стаг кхочу. ХӀиндин бахархойн юккъера хан 24,9 шо ю, ткъа шарахь тӀекхета 1,38 % бахархой; хӀора 1000 стагана тӀе дуо 22,01 бер. 2001 шерахь бахархой дӀаязбаро дийцарехь, 14 шо кхачанза бераш бахархойх 40,2 % бу, 15-59 шо — 54,4 %, 60 шо а, бакхий а — 5,4 %. Бахархойн Ӏаламан тӀекхетар хилира 2,3 %.\nХӀиндин арахьа веха 38 миллион гергга хӀиндахо — уггар яккхий юкъараллаш ю АЦШ, Йоккха Британехь, Австралехь, Германехь, Японехь, Канадехь. Барам кӀезиг болуш хӀиндахойн юкъараллаш ю Россехь, Францехь, Къилба Корейхь, Аргентинехь, Цийхь.\nКоьрта йаззам: ХIиндин меттанаш\nХӀинди даймохк бу хӀиндо-ариен меттанийн тобан (74 % бахархой) а, дравидийн меттан доьзалан (24 % бахархой) а. ХӀиндехь дуьцу кхин меттанаш ду австроазин а, тибето-бирман лингвистин доьзалера. ХӀинди мотт, ХӀиндехь уггар баьржина мотт бу, ХӀиндин правительствон официалан мотт бу. Ингалсан мотт, шуьйра лелабо бизнесехь а, администрацехь а, цуьнан «официалан гӀоьн мотт» статус ю; цуо йоккха роль лелайо дешарехь, алсама юккъерчу а, лакхарчу а дешарехь. ХIиндин Конституцис билгалбаьккхина 21 официалан мотт, бахархойн доккхаха долчу декъо буьцург я классикан статус ерг. ХӀиндехь ю 1652 диалект.\nКоьрта йаззам: ХIиндин дин\nКоьрта йаззамаш: ХIиндин пачхьалкхан хӀоттам, ХIиндин Президент, ХIиндин Премьер-министр, ХIиндин Правительство\nХIиндин Конституци тӀеэцнера Кхолларан гуламца 1949 шо чекхдолуш, ХӀинди паргӀатъяллачул тӀехьа ши шо даьлчи, лела йолаелира 1950 шеран 26 январехь. Иза ю дуьненахь шен чулацамца уггар йоккха конституци. ХӀиндин конституцин преамбулехь билгалдоккха йозуш йоцу, социалистийн, дуьненан либерально-демократин республика хилар, вестминстеран парламентан кепаца болхбеш йолу шина палатан парламентаца. Пачхьалкхан Ӏедал декъна кхаа декъе: законашкхолларан, кхочушдаран, суьдан.\nПачхьалкхан Корта бу ХIиндин президент, иза хоржу электоратон коллегис пхеа шаран чолхе кхажтасарца. Правительствон корта бу премьер-министр, цуьнгахь ду коьрта кхочушдаран Ӏедал. Премьер-министр президента хӀоттаво, дукха хьолахь, хуьлу парламентан лахарчу палатехь алсама меттигаш долу политикан партица я политикан коалицица чӀагӀо йолу кандидат.\nХӀиндин законашкхолларан Ӏедал ду шина палатан парламент, иза лаьтта «Раджья сабха» (Штатийн Совет) олу лакхарчу палатех а, «Лок сабхи» (Халкъан палата) олу лахарчу палатех а. Даиман а цхьаьна хӀоттамехь йолу «Раджья сабха» лаьтта 245 декъашхочух, церан мандат 6 шарахь лела. Дукхах болу депутаташ хоржу чолхечу харжамашкахь хӀиндин штатийн а, мехканийн а законашкхолларан меженаша, бахархойн бараме хьаьжжина. «Лок сабхи» 543 депутат 545-х хоржу доьххьалчу массо а халкъан харжамашкахь 5 шеран. Важа ши декъашхо хӀоттаво президента ингалс-хӀиндин юкъараллера нагахь, юкъаралла парламентехь гайта ма-еззара гайтина яц аьлла президентан хетахь.\nХӀиндин унитаран кхаа тӀегӀан суьдан Ӏедал ду, иза лаьтта ХӀиндин лакхара суьдхо коьртехь волу Коьртачу суьдах, 21 Лакхарчу суьдах, шортта кегийчу суьдех. Коьрта суд хьалхарчу инстанцин суд ю адамийн коьрта бакъонех хьакхалучу процессашкахь, штаташна а, центран Ӏедална а юкъарчу къовсамашкахь, кхин а лакхарчу суьдашна тӀехь апелляцин юрисдикци а ю. Коьрта суд ю юрисдикцехь йозуш йоцуш, бакъо ю штаташна а, мехкашна а законаш кхайкхо я уьш дӀадаха нагшахь, уьш Конституцица догӀуш дацахь. Коьртачу суьдан ладамечух цхьа функции ю тӀеххьара Конституци тидар.\nКоьрта йаззам: ХIиндин чоьхьара политика\nХӀинди, федералан тӀегӀанехь, уггар дукха бахархой болу пачхьалкх ю. Ша йозуш йоцу демократин пачхьалкх йолчу хенан историн дукхах долчу декъехь, федералан правительство коьртехь ю ХӀиндин къоман конгресс. Штатийн тӀегӀанехь хьалха тайп-тайпана къоман партеш ю, масала, ХӀиндин къоман конгресс, «Бхаратия джаната парти» (ХӀиндин къоман парти, БДП), ХIиндин Коммунистийн парти (марксистийн), ткъа кхин а тайп-тайпана регионийн партеш. 1950 — 1990 шерашкахь, боца ши мур дӀабаьккхича, ХӀиндин къоман конгресс парламентан дукхалла яра. ХӀиндин къоман конгресс Ӏедалехь ца хилла 1977 — 1980 шерашкахь, оцу хенахь «Джаната» партис толам баьккхира харжамашкахь, бахьана дара оцу хенан премьер-министро Индира Гандис чолхе хьал кхайкхадарна къам реза ца хилар. 1989 шарахь, Къоман фронт коалицис Аьрру фронтан коалицица цхьаьнакхетна толам баьккхира харжамашкахь, амма Ӏедалехь хьие ца белира шина шарахь бен.\nКоьрта йаззам: ХIиндин арахьара политика\nХIиндин Премьер-министр Моди Нарендра а, Российн Федерацин Президент Путин Владимир а,\nТӀехьарчу шерашкахь ХӀиндис дӀакхоьхьу хаъал болх Къилба-Малхбален Азин пачхьалкхийн ассоциациехь, Къилба Азин регионийн юкъаметтиг дӀакхехьаран Ассоциациехь, Дуьненаюкъара йохк-эцаран кхолламехь. ХӀинди Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхойх а, кхоьллинчарех а цхьаъ ю, жигара декъашхо ю цуьнан машаран белхашкахь: 55,000 сов хӀиндин салташа ткъе пхийтта операцехь дакъа лаьцна йеа континент тӀехь машар хулийтархьама. Емалъяре а, тӀеман санкцеш яре а ца хьоьжуш, ХӀинди даиман а куьгъяздан дуьхьал ю Ядеран талламаш цамагабаран барта а, Ядеран герз цадаржоран барта а кӀела, гӀоле хета шен ядеран программашна ша терго яр. ТӀехьарчу заманахь, арахьара политикан ариенехь ХӀиндин правительство ницкъаш хьажийна АЦШца, Цийца, Пакистанца юкъаметтиг тояре. Экономикан сферехь, ХӀиндин гергара юкъаметтигаш ю кхечу кхуьучу пачхьалкхашца Къилба Америкехь а, Азехь а, Африкехь а.\nКоьрта йаззам: ХIиндин тӀеман ницкъаш\n1974 шарахь ХӀиндих хилла Ядеран клубан декъашхо, дуьххьарлера ядеран зиер дина Къежа Будда операци кодан цӀе а йолуш. ТӀаьхьара 1998 шеран лаьттан бухара ядеран герзан зиераш ХӀиндин дуьхьала дуьненаюкъара тӀеман санкцеш йира, уьш тӀехь-тӀехьа совцийра 2001 шеран сентябрехь. Шен ядеран политикехь ХӀиндис «хьалха тухур ца хиларан» низам леладо. 2008 шеран 10 октябрехь ХӀиндин а, АЦШ-н а юкъахь ХӀиндо-американ ядеран гӀуллакхийн барт бина, цуо хаддийна чекхдаьккхина атоман энергин областехь пачхьалкхан къевлина латтор.\nХӀиндин башха гӀуллакххошна юкъайогӀу Цхьанатоьхна талламан комитет — «Joint Intelligence Committee» (JIC), Талламан а, анализан а дакъа — «Research and Analysis Wing» (RAW), Талламан бюро — «Intelligence Bureau» (IB), ткъа иштта Мохк ларбаран Министраллин талламан дакъош, Пачхьалкхан а, чоьхьарчу гӀуллакхийн а Министраллин Центран талламан бюро, Чоьхьарчу кхерамазаллин департаментан дакъош. ХӀиндин коьрта геополитикан мостагӀ ю Пакистан, Пакистанан а, цуьнан башха гӀуллакххошна а дуьхьал беш болу болх коьрта приоритет йолуш бу ХӀиндин башха гӀуллакххойн.\nКоьрта йаззам: ХIиндин экономика\nШен историн йохаллехь паргӀато яьккхинчул тӀехьа, ХӀиндис дӀаяьхьира доларчу декъехь правительствос дакъа а лоцуш, социалистийн экономикан политика, луьра терго а яра пачхьалкхан арахьарчу йохк-эцаран а, инвестицийн а. Амма, 1991 шарахь дуьйна, ХӀиндис дӀабаьхьира либералан экономикан хийцамаш, шен базар а йиллина, экономикан сферера правительствон терго лагӀйинаКеп:Дац АХЬ. 1991 шеран мартехь дешинвалютан резерваш тӀекхийтира 5,8 млрд АЦШ доллар тӀиера 304,2 млрд доллар кхаччалц 2013/14 финансан шо чекхдолуш. Бакъду, дешин дакъа цӀеххьана охьаделира — 7 % кхаччалц оцу хенахь Иштта хаъал охьаелира федералан а, штатан а бюджетан къоьлла. Политикин дебаташ юкъахь дӀаяьхьира доларчу компанийн приватизаци, цхьайолу экономикан секторш бахархошка а, кхечу пачхьалкхашка а дакъалацийта дӀаеллар. 1990-гӀа — 2000-гӀа шерашкахь долара дакъа чӀагӀдаларан гайтам бу пачхьалкхан арахьара декхаран дакъа охьадалар: 1990/91 финансан шарахь — 59,9 %, 2000/01 финансан шарахь — 44,1 %, 2010/11 финансан шарахь — 25,6 %. Дерриге чоьхьара сурсат АЦШ-н долларшкахь хӀинцалера валютан курсаца ду 1,089 трлн, оцу терахьо ХӀинди шийттолгӀачу меттиге йоккху дуьненан экономикехь. Нагахь эца таронан паритет дуьстича, ХӀиндин ду дуьненахь доьалгӀа ЧВС — 4,726 трлн доллар. Номиналан бахархойн цхьаьна синан кхочу са хуьлу 977 АЦШ-н доллар, цуо пачхьалкх хӀоттайо дуьненахь 128 меттиге оцу гайтамашца. Бахархой цхьаьна синан кхочу саца эцаран тарон паритетаца хуьлу 2700 доллар (дуьненахь 118-гӀа меттиг).\nТӀаьхьарчу ткъа шарахь шеран ЧВС тӀекхетаран юккъера барам хилира 5,5 %, цуо хӀиндин экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучех йира. ХӀиндехь дуьненан белхан ницкъийн шолгӀа барам бу — 516,3 млн стаг, 60 % царех болхбеш ву юьртабахамехь; 28 % хьашташ кхочушдарехь; 12 % Индустрихь. Коьрта юьртабахаман рицкъаш ду дуга, кӀа, бамба, джут, чай, шекаран эрз, картол. Юьртабахаман дакъа ду 28 % ЧВС; хьашташ кхочушдар — 54 %, промышленность — 18 %. Промышленностан коьрта отраслаш: автомобилашъяр, химин, цементан, электроника, юургкечйийриг, машенашъяр, пайден маьӀданаш дахар, маьхкдаьттан, фармацийн, металлкечдаран, текстилан. Сиха экономика кхиар бахьнехь энергийн ресурсаш иэшар тӀекхетна. Статистикан терхьашца, ХӀинди ялхолгӀа меттигехь ю мехкдаьтта дайарца, кхоалгӀа — тӀулган кӀора байарца. ТӀаьхьарчу ткъа шарахь ХӀиндин экономика цхьатна эшшара айаелла, амма, тайп-тайпана социалан тобанаш, географин регионаш, юьртан гӀалин меттигаш юьстича, экономикан айаялар цхьабосса дацара. ХӀиндера са цхьатерра цахилар дукха йоккха а яц(2011 шарахь коэффициент Джини: 33.6), хӀетте а тӀаьхьарчу шерашкахь уьш а айалуш ю. ХӀиндехь бахархойн чкъоьраш чӀогӀа декъалуш ду, 2009 шеран терхьашца, 10 % бахархойн долахь 28,8 % къоман са ю. Хаъал экономикан прогресс йоллушехь, бахархойн доьалгӀа дакъа деха пачхьалкхо хӀоттийначу дахаран минимумал лахарчу барамехь, иза бу дийнахь 40 АЦШ-н доллар. Статистикан терхьашца, 2011 шарахь, 19 % бахархой бара къоьллин тӀегӀанал лахахь дийнахь 2 бен ца кхочуш. ТӀаьхьарчу хенахь, ХӀинди, ингалс мотт буьйцу говзанчаш дукха хиларна, аутсорсинган меттиг хилла дукхах йолчу мультикъаьмнийн корпорацийн, гӀараяьлла меттиг а хилла «медицинин туризман». ХӀинди кхин а хилла хаъал йоккха программа латторан, ткъа иштта финансийн а, технологин а хьаштийн экспортёр. ХӀиндин коьрта Ӏаламан бахам бу оху латта, бокситаш, хромиташ, кӀора, алмазаш, эчиган маьӀда, кир-маьӀда, марганец, слюда, Ӏаламан газ, мехкдаьтта, титанан маьӀда. 2010/11 финансан шарахь экспорт хилира 250,5 млрд АЦШ-н доллар, ткъа импорт — 380,9 млрд гергга. Коьрта экспорт (2009/10 финансан шо) ю машенаш а, гӀирс а (21,4 %), куьйга йина хӀумнаш (16,8 %), химин сурсаташ (12,8 %), даар а, юьртбахаман аьргалла (10,0 %), кийча духар а, кӀадеш а (8,1 %). Коьрта эцархой (2009/10 финансан шо): ЕС (20,2 %), АЦШ (10,9 %). Кхин а ХӀинди хьалхарчу меттигехь ю слюдан экспортехь (коьрта эцархой бу Ций, Япон, АЦШ). Коьрта импорт — мехкдаьтта, машенин гӀирс, лаьттан туьха, химикаташ. ХӀиндин коьрта йохк-эцаран накъочтий бу АЦШ, Европин барт, Ций.\nКоьрта йаззам: ХIиндин транспорт\nХIиндин цӀерпоштнекъан транспорто дӀасахьо массашкахь адамаш а, киранаш а. ЦӀерпоштнекъан машийн бохалла (2009 шо) — 63 эз. км сов, оцу юкъахь 18 эз. км электрификаци йина ду. Шарахь дӀасахьо 6 миллиард гергга адам а 350 миллион тонн киранаш а. Пачхьалкхан цӀерпоштнекъан 99 % киранашна тергоеш волу коьрта оператор ю Indian Railways. 1951 шарахь мехкара цӀерпоштнекъаш Ӏедало доладехира.\nКоьрта йаззам: ХIиндин оьздангалла\nХӀиндин юкъараллехь чӀогӀа лераме ду доьзалан мехаллаш а, гӀиллакхаш а, хӀетте а хӀинцалерчу гӀалийн доьзалшна гӀуоле хета нуклеаран доьзалан структура, дукхах дерг гӀиллакхера шуьйра доьзалан системо тӀебохку социалан-экономикан бехкамаш бахьнехь.\nХӀиндин архитектура ю цхьа область, шена чохь чӀогӀа къегина гайтина хӀиндин оьздангаллин дукхалла. ХӀиндин архитектуран иэсин доккхаха долу дакъано, оцу юкъахь ю чӀогӀа хаза монументаш Тадж-Махал а, кхин масалаш моголийн, Къилба ХӀиндин архитектураш, гойту шира а, тайп-тайпана а ХӀиндин регионийн меттигера гӀиллакхаш а, арахьара гӀиллакхаш а.\nКоьрта йаззамаш: ХIиндин музыка, ХӀиндин хелхарш\nХӀиндин музыкехь ю шуьйра гӀиллакхийн спектр а, регионийн оьмар а. ХӀиндин классикан музыкан чу йогӀу шиъ коьрта жанр — къилбаседахӀиндин хӀиндустанин а, къилбахӀиндин карнатин а гӀиллакхаш, церан тайп-тайпана регионийн халкъан музыкан кепера вариацеш а. ГӀараяьллачу музыкан меттигерчу оьмаран ю филми а, хӀиндин халкъан музыка а, царех уггар Ӏаткъам болуш йолчу кепех ю синкретин гӀиллакхаш баулаш.\nХӀиндин хелхарш иштта тайп-тайпана халкъан а, классикан а кепаш йолуш ду. Уггар девзаш долу хӀиндин халкъан хелхарш ду бхангра Пенджабехь, биху Ассамехь, чхау Малхбузан Бенгалехь, Джаркхандехь, Ориссехь, кхин а гхумар ду Раджастханехь. БархӀ хелхаран кепашна, шен хаамийн кепашца а, мифологин дакъошца а, хӀиндин классикан хелхарш статус елла ХӀиндин къоман музыкан а, хелхарийн а, драман а академис. Уьш ду: бхаратанатьям Тамилнад штатера, катхак Уттар-Прадеш штатера, катхакали а, мохини-аттам а Кералера, кучипуди Андхра-Прадешера, манипури Манипурера, одисси Ориссера, саттрия Ассамера.\nКоьрта йаззамаш: ХӀиндин театр, ХIиндин кинематограф, Болливуд, Толливуд, Колливуд\nХӀиндин театро дукха хьолахь лелайо музыка, хелхарш, импровизацин диалог. Сюжеташ хӀиндуизман тексташкара а, ткъа иштта юккъерчу бӀешерийн литературан кхолламийн а, социалан а, политикан а керлачин мукъмийн бух тӀехь хуьлу. ХӀиндин театран цхьайолчу регионийн кепаш ю: бхавай Гуджарат штатера, джатра Малхбуза Бенгалера, наутанки а, рамлила а Къилбаседа ХӀиндиера, тамаша Махараштрера, терукутту Тамилнадера, якшагана Карнатакера. ХӀиндин киноиндустри дуьненахь уггар йоккха ю. 2009 шарахь ХӀиндиехь яьккхина 2,5 эз. гергга фильм, царех 1280 исбаьхьаллин., Штаб-квартира Мумбайх йолу, Болливудо йоха хӀиндин маттахь коммерцин фильмаш, иза ю уггар дукха кинош йохург ю дуьненахь. ХӀиттина девлла кинематографин гӀиллакхаш ду хӀиндин кхечу меттанашкахь а: бенгали, каннада, малаялам, маратхи, тамилийн, телугун.\nКоьрта йаззам: ХIиндин литература\nхӀиндин литературан уггар шира кхолламаш бӀешерашкахь барта дӀалуш бара, тӀехьуо дӀаязбира. Царна юкъайогӀу санскритан литература — Ведаш, «Махабхарата» а, «Рамаяна» а эпосаш, «Абхигьяна-шакунталам» драма, классикан санскритан поэзи махакавья, тамилийн литература Сангам. Керлачех цхьа яздархо ву, хӀиндийн меттанашкахь а, ингалсан маттахь а яздеш хилла волу Рабиндранат Тагор — 1913 шеран Нобелин совгӀатан литературехь лауреат хилла волу.\nХӀиндиехь болхбеш ю 2009 шеран терхьашца 504 ЛДМ (1950 шарахь уьш яра 27). ТӀеххьарчу масех итт шарахь шуьйра кхиина техникан областера дешар. Хъинца 185 ЛДМ кховдина аспирантура инженерехь а, техникан белхехь а.\nКоьрта йаззам: ХIиндин Ӏиданаш\nКоьрта йаззам: ХIиндин спорт\nБоккха бала бу иттаннаш шерашкахь коммунисташ-наксалиташ (дукхах берш маоизман некъехь берш) хьуш болу шуьйра масштабан партизанийн тӀом. ХӀиндиехь деш долчу террористийн акташ дукхах дерш цара деш ду: 2010 шарахь наксалиташ йина 2212 теракт, цигахь велла 1003 стаг. Наксалитийн болам болабелла 1967 шарахь, тахана а цара тергоеш бу дукхах болу мехкаш Андхья-Прадеш, Малхбуза Бенгали, Бихар, Джаркханд, Орисса, Махараштра, Чхаттисгарх 200 млн вахархо волу штаташ. Наксалитийн коьрта кхолламаш: ХIиндин коммунистийн парти (марксистийн-ленинан) (1969 шарахь дуьйна), ХIиндин Маоистийн коммунистийн центр 1970-гӀа шераш дуьйлалучу хенара, Халкъан тӀеман тоба 1980 шарахь дуьйна. ХӀиндин Маоистийн коммунистийн центро кхоьллина, ма-дарра аьлчи, шайн пачхьалкх халкъан суьдаш а йолуш (цара виеран кхел а йо), шайн правительство а, налогаш а йолуш, церан наха иштта дарбан цӀиенош до, ишколаш йо, буру туху. Наксалиташ тӀетевжина уггар къен бахархойн чкъоьран шуьйрачу гӀоьнна. Хаза факт: наксалиташ официалан террористаш кхайкхинашехь, цаьрца тӀом беш полицин ницкъаш бен дац (аьтту болуш а дац). ХIиндин тӀеман ницкъаш наксалиташна дуьхьала операцеш ца йо, кхайкхадо, шеш дуй шайн къомаца тӀом бийр бу аьлла ца биина олий.\nКатегори «ХIинди» ца карийна.\n↑ GDP (current US$) Data in 2011. World Bank database. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 декабрехь. Теллина 2012 шеран 5 сентябрехь.\n↑ Indiastat Архивацийина 24 ноябрехь 2015 шеран.\n↑ Official name of the Union. Courts Informatics Division, National Informatics Centre, Ministry of Comm. and Information Tech(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). — Name and territory of the Union- India, that is Bharat, shall be a Union of States.. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2005 шеран 13 апрелехь. Теллина 2007 шеран 8 августехь.\n↑ The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India. Multi Disciplinary Geoscientific Studies(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Geological Survey of India (20 September 2005). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 9 октябрехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Department of Ancient Near Eastern Art The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E). Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art (October 2004). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 19 майхь.\n↑ Battuta’s Travels: Delhi, capital of Muslim India\n↑ Timur — conquest of India\n↑ Timur’s Invasion Архивацийина 8 сентябрехь 2008 шеран.\n↑ The Islamic World to 1600: Rise of the Great Islamic Empires (The Mughal Empire) Архивацийина 27 сентябрехь 2011 шеран.\n↑ Vasco da Gama: Round Africa to India, 1497-1498 CE. Internet Modern History Sourcebook. Paul Halsall (June 1998). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь. From: Oliver J. Thatcher, ed., The Library of Original Sources (Milwaukee: University Research Extension Co., 1907), Vol. V: 9th to 16th Centuries, pp. 26-40.\n↑ Indian History - Important events: History of India. An overview. History of India. Indianchild.com. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ The Great Moghul Jahangir: Letter to James I, King of England, 1617 A.D.. Indian History Sourcebook: England, India, and The East Indies, 1617 CE. Internet Indian History Sourcebook, Paul Halsall (June 1998). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь. From: James Harvey Robinson, ed., Readings in European History, 2 Vols. (Boston: Ginn and Co., 1904—1906), Vol. II: From the opening of the Protestant Revolt to the Present Day, pp. 333—335.\n↑ KOLKATA (CALCUTTA): HISTORY. Calcuttaweb.com. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Rickard, J. Robert Clive, Baron Clive, 'Clive of India', 1725-1774. Military History Encyclopedia on the Web. historyofwar.org (1 November 2000). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Prakash, Om The Transformation from a Pre-Colonial to a Colonial Order: The Case of India (PDF). Global Economic History Network 3–40. Economic History Department, London School of Economics. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Mohsin, K.M. Canning, (Lord). Banglapedia. Asiatic Society of Bangladesh. — Indian Council Act of 1861 by which non-official Indian members were nominated to the Viceroy's Legislative Council.. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ Minto-Morley Reforms. storyofpakistan.com. Jin Technologies (June 1, 2003). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.\n↑ 1 2 India Profile. Nuclear Threat Initiative (NTI) (2003). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 20 июнехь.\n↑ 1 2 3 4 5 Country Profile: India (PDF). Library of Congress - Federal Research Division (December 2004). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 24 июнехь.\n↑ States Reorganisation Act, 1956. Constitution of India. Commonwealth Legal Information Institute. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 31 октябрехь.\n↑ The Wildlife Protection Act, 1972. Helplinelaw.com (2000). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 16 июнехь.\n↑ The Forest Conservation Act, 1980. AdvocateKhoj.com (2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 29 ноябрехь.\n↑ Biosphere Reserves of India. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 17 июнехь.\n↑ The List of Wetlands of International Importance (PDF) 18(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). The Secretariat of the Convention of on Wetlands (June 4, 2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2005 шеран 31 январехь. Теллина 2007 шеран 20 июнехь.\n↑ Kerala's literacy rate. kerala.gov.in(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Government of Kerala. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2003 шеран 11 мартехь. Теллина 2007 шеран 13 декабрехь.\n↑ Languages by number of speakers according to 1991 census(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Central Institute of Indian Languages. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 9 октябрехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Notification No. 2/8/60-O.L. (Ministry of Home Affairs), dated 27 April, 1960(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 23 декабрехь. Теллина 2007 шеран 4 июлехь.\n↑ Tribes: Introduction. National Informatics Centre(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Ministry of Tribal Affairs, Government of India. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 28 сентябрехь. Теллина 2007 шеран 12 апрелехь.\n↑ Election of President. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The President shall be elected by the members of an electoral college» Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Tenure of President's office. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The President shall hold office for a term of five years from the date on which he enters upon his office» Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ Appointment of Prime Minister and Council of Ministers. The Constitution Of India. Constitution Society. — «The Prime Minister shall be appointed by the President and the other Ministers shall be appointed by the President on the advice of the Prime Minister.» Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 2 сентябрехь.\n↑ 1 2 3 4 Our Parliament A brief description of the Indian Parliament(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). www.parliamentofindia.gov.in. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2006 шеран 3 сентябрехь. Теллина 2007 шеран 16 июнехь.\n↑ Supreme Court of India Jurisdiction of the Supreme Court(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). National Informatics Centre. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 9 апрелехь. Теллина 2007 шеран 21 октябрехь.\n↑ Country profile: India. BBC (9 January 2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2007 шеран 21 мартехь.\n↑ World's Largest Democracy to Reach One Billion Persons on Independence Day. United Nations Department of Economic and Social Affairs. United Nations: Population Division. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 6 декабрехь.\n↑ Patrick Dunleavy, Rekha Diwakar, Christopher Dunleavy The effective space of party competition (PDF). London School of Economics and Political Science. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 1 октябрехь.\n↑ Оппозиция убедительно выигрывает выборы в ХӀиндин Архивацийина 10 ноябрехь 2016 шеран. // Reuters\n↑ Significance of the Contribution of India to the Struggle Against Apartheid1 by M. Moolla Архивацийина 11 октябрехь 2009 шеран.\n↑ History of Non Aligned Movement. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 23 августехь.\n↑ India and the United Nations. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2006 шеран 22 апрелехь.\n↑ Brig. Vijai K. Nair (Indian Army) No More Ambiguity: India's Nuclear Policy (PDF). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 7 июнехь.\n↑ Weekly Statistical Supplement. Reserve Bank of India (June 1, 2007). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 11 июнехь.\n↑ "Revenue surge boosts fiscal health"(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Business Standard. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 15 майхь. Теллина 2006 шеран 28 декабрехь.\n↑ "India twelfth wealthiest nation in 2005: World Bank". The Economic Times. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2006 шеран 8 июлехь.\n↑ The Puzzle of India's Growth (workThe Telegraph) (2006, 26 июнь). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2008 шеран 15 сентябрехь.\n↑ EIA Country Profiles: India(ТӀе цакхочу хьажорг — истори) (2008, 16 июнь). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2009 шеран 2 январехь. Теллина 2008 шеран 25 июнехь.\n↑ "Inclusive Growth and Service delivery: Building on India’s Success" (PDF). World Bank (2006). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 28 апрелехь.\n↑ 1. «South Asian arts: Techniques and Types of Classical Dance» From: Encyclopædia Britannica Online. 12 Oct. 2007. 2. Sangeet Natak Academi (National Academy of Music, Dance, and Drama, New Delhi, India). 2007. Dance Programmes Архивацийина 24 июлехь 2007 шеран.. 3. Kothari, Sunil. 2007. Sattriya dance of the celibate monks of Assam, India Архивацийина 7 октябрехь 2009 шеран.. Royal Holloway College, University of London.\n↑ Country profile: India. BBC. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2017 шеран 29 июнехь.\n↑ 18 Popular India Festivals. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 23 декабрехь.\nХIинди Викидошам чохь\nХIинди Викиларма чохь\nХIинди Викикерланаш чохь\nХIинди Викигид чохь\nПлан похода в Индию в том виде, как он был договорен между Бонапартом и Павлом I Архивацийина 31 июлехь 2017 шеран. / Сообщ. Ю. В. Толстой // Русская старина, 1876. — Т. 15. — № 1. — С. 216—217.\nПроект русско-французской экспедиции в Индию. 1800 г. Архивацийина 31 июлехь 2017 шеран. // Русская старина, 1872. — Т. 7. — №. 9. — С. 401—409.\n#invoke:Navbox Кеп:Къилба Ази Кеп:Ази Кеп:SAARC\nХьост — «https://ce.wikidark.org/w/index.php?title=ХӀинди&oldid=5955585»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 22 май, 17:04.


Блекур (Лакха Марна) — Википеди\nБлекур (Лакха Марна)\nБлекур (фр. Blécourt (Haute-Marne)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Гранд-Эст регионехь. Коммунан департамент — Лакха Марна. Дозанашца йу Ферриер-е-Лафоли, Фламмрекур, Фронвиль, Мюссе-сюр-Марн, Рувруа-сюр-Марн, Браше. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Блекур_(Лакха_Марна)&oldid=6706999»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 14 октябрь, 05:27.


Фейкийн зорбанашна совгIаташ "декъна" Трампа\nTwitter агIон тIехь "аьшпийн хаамийн гIирсийн совгIаташ" кхаьчна толамхой дIакхайкхийна Iамеркан президенто Трамп Доналда. Фейкийн зорбанийн хьалхарчу могIаре хIоттийна Iамеркан Цхьанатоьхначу Штатийн экономика цкъа а меттахIуттур яц аьла, материал зорбане яьккхина The New York Times газета.\nТептарехь 4-зза хьахийна CNN телеканал. Iамеркан президентан а, цуьнан кIентан Доналдан а WikiLeaks чуьра хакерийн документашна тIекхочийла хиларх а, финансистан Скарамуччи Энтонин оьрсийн бизнесхочуьнца Дмитриев Кириллца цхьанакхетарх хиларх а информаци Iораяккхарна.\nЦхьацца бахьанашца Трампа "аьшпийн совгIаташ" "декъна" TIME, Newsweek журналашна а, ABC телеканална а, Washington Post газетана а.\nФейкан хаамаш Iорабахарехь толам баьккхинарш билгалбаьхначул тIаьхьа, харжамашна кечам бечу хенахь Трампан командан Оьрсийчоьнца бина барт хилла бохург а хьахош, йоза дитина Трампа: "Iамеркан халкъана гергахь йоккха мистификаци ю – Оьрсийчоьнца барт хилла бохург. Барт бацара!", - аьлла президента.\nДемократин хаамийн гIирсашца Трампан конфликт дIайоьду цуьнан президентан харжамашна кечамбен кампани йолаееллачу 2014-чу шарахь дуьйнна.\nЦо масийттазза дIахаийтира. Кремлца шен харжамийн штабан цхьана а кепара уьйр хилла яц аьлла.\nАрахьарчу пачхьалкхашкахь хуьлучу харжамашна юкъа шаьш гIертар Москоха а тIе ца дуьту.


Сен-ГӀеми-Шоссе — Википеди\nСен-ГӀеми-Шоссе (фр. Saint-Remy-Chaussée) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта О-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — НогӀ.\nДозанашца йу Башан, Ольнуа-ЕмегӀи, Екуьелен, Монсо-Сен-Вааст, Сент-Обен (НогӀ), Сен-ИлегӀ-суьгӀ-Ельп.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сен-ГӀеми-Шоссе&oldid=7835766»


Обнинск — Википеди\n55°06′ къ. ш. 36°37′ м. д.HGЯOL\n42,97 квадратан километр\n↗109 365 стаг (2015)\nОбнинск (оьрс. Обнинск) — Российн Федерацин эвла, Калугин областан Обнинскан гӀалин гуо административан центр.\n125 ↗3774 ↗16 334 ↗38 000 ↗48 641 ↗57 000 ↗66 000\n→66 000 ↗73 402 ↗83 000 ↗94 000 ↘93 000 ↗100 178 ↗101 000\n↗103 000 ↗105 000 ↗106 000 →106 000 ↗108 000 ↗109 000 ↗110 000\n→110 000 ↘108 000 →108 000 ↘107 800 ↘105 706 ↘105 700 ↗106 000\n↘105 300 ↗105 400 →105 400 ↗105 500 ↗105 528 ↘104 739 ↘104 682\n↗105 421 ↗106 023 ↗107 319 ↗109 365\nКхузахь климат барамера континенталан ю, дика къаьсташ шеран заманашца: барамехь довха а, тӀуьна а аьхкенца, барамера шийла хӀоьттина лайн чкъор долу Ӏаьнца.\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Народная энциклопедия «Мой город». Обнинск\n↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Российский статистический ежегодник. Госкомстат, Москва, 2001. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 12 майхь. Теллина 2015 шеран 12 майхь.\n↑ 4.13. Города с численностью населения 100 тысяч и более человек. Архивйина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 1 майхь. Теллина 2014 шеран 1 майхь.\n↑ Климат Калужской области\nХӀара Калугин областан географех лаьцна чекхбаккханза йаззам бу. Хьоьга, йоза тодина, нисдина, гӀо далур ду проектана.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Обнинск&oldid=8215279»\nКалугин областан географех лаьцна бовланза йаззамаш\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 17 май, 16:35.


Бора-Тайга — Википеди\nБора-Тайга картан тӀехь\nБора-Тайга (оьрс. Бора-Тайга) — Российн Федерацин Туван Сут-Холан кожуунан юкъа йогӀу эвла.\n748 ↘747 ↗762 ↘733 ↗749 ↗766\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Бора-Тайга&oldid=4717154»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 21 февраль, 10:43.


исламан пайхамар а, элча а\nТарахь (Азар) бин Нахьур бин СаругӀан кхо кӀант вара: ИбраьхӀим, Нахьур, ХӀаран а. ХӀаран — иза ЛутӀ пайхамаран\nда ву. Нохь пайхамаран\nтӀаьхьенах бу уьш.\nхенахь, цуьнан зуда ХӀаджар хӀинцца виначу жимачу ИсмаьӀилца, йовхонан тов хӀоьттича, хьогало хьовзийча, АллахӀ-дала шен цӀенчу маликашка шийлачу шовдана хьоста баккхийтина, Адам пайхамарна\nдаийтина маьждиг хиллачу меттехь. ХӀинца Замзам хи олуш дерг ду иза.\nда Азар (Тарахь) а, кхин болу нах а Дела цхьаъ веш хилла бац. ЖӀарашна а, кхечу хӀуманашна а ламазаш деш хилла цара, и хӀуманаш деланаш лоруш.\nШен берриг доьзал эцна, Мисарера Шема СабаӀ олучу метте дӀавахара ИбраьхӀим\n. ХӀаджаран доьзалхо дуьнен чу ваьлчхьана иза ца еза йолаеллера Сарат. ХӀаджар а, цо вина ИсмаьӀил а эцна, хӀинца Макка шахьар лаьттачу метте дӀавахара ИбраьхӀим. Оцу заманахь, дийна дегӀ доцуш, иштта хи доцуш, еккъа цхьа гӀамаран аре яра и меттиг. Нохь пайхамаран\nзаманчохь, хӀорд тӀебаьлча Дала стигал даьккхина «Байтуль-МаӀмур» (маликаша тӀаваф дарца Далла Ӏамал еш хилла долу цӀа) цӀа хиллачохь (тахана ХьаьжцӀан КаӀбат долу меттиг) уьш а битина, царна хурманийн тӀоьрмиг а, цхьана хӀуманчохь хи а дитина, юханехьа Шема дӀавахара ИбраьхӀим. Иза дӀавоьдуш тӀаьхьакхайкхира ХӀаджар:\nСаратас къена йолчу хенахь вина Исхьакъ\n. ИбраьхӀим кхелхинчул тӀаьхьа, АллахӀа пайхамар хаьржина хилла Исхьакъ. Исхьакъан кӀант Якъуб а хилла пайхамар, цуьнан кӀант Юсуп а. Церан тӀаьхьенах Айюб а, Муса а, ХӀарон а пайхамарш хилла.\nдуьненчохь яьккхина хан 175 шо ю. Саратий, ХӀаджаррий дӀакхелхинчул тӀаьхьа кхин ши зуда а ялийра цо. Цара вина 11 кӀант а хилла ИбраьхӀиман. Делан лаамца, уьш берриш тайп-тайпанчу мехкашка дӀасабахийтина цо. ИбраьхӀим дӀавоьллина (Халиль) шахьаран гена йоцчу МагӀарат хьеха чохь.\nЦу тайпана деза, сийлахь долчу ХьаьжцӀенна КаӀбатна Ӏуьналла а, дола адар Маккарчу наха шайх тешош хиллачарех бу вайн Мухьаммад-пайхамар\n, ӀабдуллахӀин ваша Абу ТӀелип а, цуьнан да Ӏабдул-МуттӀелип а, цуьнан да ХӀашим а\nИшттачу цӀийнах, тайпанах схьаваьлла а, ларам болчу доьзалехь кхиъна а хилла, Делан элча — Мухьаммад-пайхамар\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 7 октябрь 08:19


Айбар — Википеди\nАйбар (испан. Aibar, баск. Oibar) — Испанин Наварра провинцин муниципалитет.\n42°35′22″ къ. ш. 1°21′40″ м. д.HGЯOL\nПедро Хосе Ланас Арбелоа[d]\n43,79 квадратан километр\n▼782 стаг (2021)\nМуниципалитетан майда — 43,79 квадратан километр. ХӀордан сизал локхалла 531 метр. Дозанашца йу Каседа, Леаче, Лумбьер, Сада (Наварра), Сангуэса, Уррауль-Бахо, Ибаргойти муниципалитеташ.\n931 ↗936 ↘928 ↘927 ↗939 ↘925 ↘923\n↘920 ↘911 ↘904 ↘887 ↘875 ↘873 ↘836\n↘832 ↘802 ↘800 ↘791 ↗805 ↘794 ↘782\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Айбар&oldid=6651541»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 29 сентябрь 22:11\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 29 сентябрь, 22:11.


Нохчийчуьра схьаваьлла Гакаев Мохьмад-Хьусейн карарчу хенахь Европехь политикан тховкIело йоьхуш ву. ЦIера Соьлжа-ГIалара ву иза, бизнесхо, гIишлошъярхо ву. Юридикан доьшийла чекхъяккхаза висира иза. Гакаевс бахарехь, Нохчийчохь шолгIа тIом болабелча, хIара Ичкерин эскархойх дIакхетча юкъахделира цуьнан дешар. 2001-чу шарахь "Врачи без границ" миссин куьйгалхо Глак Кеннет лачкъорна бехкевира жима стаг. ТIаьхьо набахтехь иттех шо даьккхира Гакаевс. Iамеркера лор лацарх а, иза маьршаваккхарх а, тIеман хьелашкахь кеп-кепарчу политикийн ницкъаш вовшашца бозарх а дуьххьара дуьйцу Гакаевс "Кавказ.Реалии" порталан корреспонденте.\n- Эскарехь муьлхачу даржехь вара хьо?\n- Нохчийн Ичкери республикан ницкъийн структурехь тхан тоба агентурин а, иччархойн а болх беш яра.\n2001-чу шеран Чиллан-баттахь тхуна хиира, меттигерчу зуламхойн тобано Йоккхачу АтагIахь "Врачи без границ" гуманитаран миссин машенийн кортеж дIалацарх а, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархо, лор Глак Кеннет йийсаре лаьцнийла а. Iамеркахо лаьцначул тIаьхьа зуламхойн тобано луларчу Жимачу АтагIа дIавигинера иза, ткъа тхоьга цу сарахь билггал информаци кхечира, иза латточу меттигах лаьцна. Оха операци дIаяьхьира Iамеркахо маьршавоккхуш.\nЦул тIаьхьа тхайн куьйгалхочуьнга Садулаев Iабдул-Хьалиме хаам бира оха хиллачух. Басаев Шемална а хиира Iамеркахочух, шега схьало иза аьлла, тIедожийра цо тхуна. Цул сов Iаьрбий а бара юкъагIерташ. Глаках 60 эзар долларшкахь мах лур бу ша элира Хаттаба. Федералхойн буйнара масех шен стаг цуьнца хийца лаам болуш хиллера иза. Эмираташка телефон тоьхна а хиллера цо, дагаволуш. Нагахь санна оьрсийн къайлахчу сервисашца юкъарлонаш цуьнан делахь, иза вен вогIу аьллера Iаьрбаша. Ахчана дуьхьало а йина, Садулаевс тIаьххьара дош аллалц хьоьжура тхо.\n- Глак лоьхуш варий?\n- Вара. КхоалгIачу дийнахь юьртах хьийса буьйлабелира. Меттигера вахархо волчахь къайлаваьккхинера оха иза, цунна оьшу молханаш а делла. Астма йолуш вара иза.\nНагахь санна оьрсийн къайлахчу сервисийн караводахь, ша цара вуьйр ву, Масхадовн наха вийна аьлла, дIа а хьедеш, бохура Глака. Цунна хаьара, ша вехь - дуьненна хьалха тхо бехлой.\nОцу юкъана тхан куьйгалхошна юкъахь къовсам бара Iамеркахочун кхоллам бийцаребеш. Эххар а Садулаевс а, Басаевс а сацам бира, гIуллакх Лакхарчу шарIан кхеле дала. Цо хьесап дира, Iамеркан Цхьаьнатоьхначу Штатийн вахархо маьрша а воккхуш, гуманитаран миссийн белхахойн кхерамзалла Iалашъе аьлла.\nТхан карахь 25 де даьккхира Глака. Оха элира цуьнга: "Кеннет, оха хьо дIахоьцуш ву". Цо жоп делира: "Сан шеконаш яцара" аьлла. Меттигерчу лоьрана тIе валийра оха иза, ткъа шолгIачу дийнахь Ханкалара баьхкинчу эскархоша дIавигира иза. Цхьа де даьлча тхуна телехьожийлехь хезира, Оьрсийчоьнан ФСБ-но Глак кIелхьарвоккхуш инзаре лерина операци дIаяьхьира бохуш. Операцехь дакъалаьцначарна массарна а мидалш елира тIаьхьо Путина. Ма-дарра аьлча, цхьана оьрсичо кIелхьарваьккхина вацара иза.\n- Билггал хьан лачкъийна хиллера Глак Кеннет?\n- Иза лачкъон Iалашо хилларг вара Соьлжа-ГIалара вахархо Какиев Рустам. 2000-гIа шо чекхдолуш Йоккхачу АтагIахь дIатарвеллера иза. Юьртарчу федералхойн блокпосташкахула маьршша Соьлжа-ГIала дехьавуьйлура иза, цундела цунах тешам бацара. Иза гучуваьлчхьана юьртахь масех къоладеш маьршачу нахана тIелатарш хиллера. Цул тIаьхьа цуьнан тоба гучуяккха оперативе белхаш болийра оха. Кхелехь дийцира ас иштта, амма сан дешнаш тесна дитира.\n- Иза лачкъорна бехкевора хьо, амма хьуна кхел кхечу бахьанашца йинера.\n- 2002-чу шеран ГIадужу-баттахь федералхоша дIалецира со. Глак вуьйцуш а вацара. Суна тIехь ницкъбира, тхан эскарх лаьцна соьгара информаци оьшуш, цул тIаьхьа вен Iалашо а йолуш. Ханкалахь Iазапаш ца лайначу ас куьг таIийра бехк тIелоцуш. Соьца цхьаьна лаьцнарг вийнера. Дийна виса луучу ас дIахьедира, лоьраца хиллачу историна бехке ву со аьлла. Оцу сохьта видеокамераш дIа а хIиттийна, дерриг а дIаяздира цара.\n2003-чу шеран бIаьста Ростов гIаларчу суьдхоша кхел йира суна тIехь. Лор лачкъорца дехкина бехкаш юкъара дехира, хIунда аьлча, Ичкерин шарIан кхелан сацам а, тхайн лаамца, бертахь иза маьршаваккхарх а тоьшаллаш гайтарца.\nСуна хан туьйхира герз лелорна а, ницкъаллин структурийн белхахошна тIекхийдарна а, бандитизм лелорна а. Кхузахь дуьйцург дара, 2002-чу шарахь Йоккхачу АтагIахь федералаша го бича, герзаш детташ тхо юкъарадовлар. Амма тхо дацара бандиташ. Ма-дарра аьлча, тIеман йийсархой дара тхо, Оьрсийчоьно тIе ца лоцура конфликтан агIо тхо хилар.\n- Итт шо даьккхира ахь набахтехь?\n- ХIаъ, кхел йирзича ИК-8 олучу Ямало-Ненецкан гонашкарчу "Белый Медведь" колони дIавигира со. ТIаьхьо украинахойн режиссер Сенцов Олег латтийна набахте ю иза. Дуьненаюкъарчу ЦIечу ЖIаран леринчу программехула вара со, цара тергонехь латтайора сан могушалла а, сан гергара нах суна тIебуьтуьйтуш а гIо дора. 2012-чу шарахь маьршавалийтира со, кхин а диъ шо даьлча кхечу пачхьалкхе воьду паспорт даккха аьтто хилира сан.\n- ДIа стенна вахара хьо?\n- Сайн сина кхерам латтарна вахара со. ХIун кхерамзалла юьйцу, кху заманан Оьрсийчоьнах дуьйцучу хенахь? Муха го хьуна: шен политикан хьежамаш бахьана долуш набахтехь хан текхна, маршо еза стаг, оцу пачхьалкхан территори тIехь вехаш? Ца къуьйсур ас, цхьа хан кхаччалц дIалелар-м вара. Амма паргIат хир вацара со.


Сервьер (Луара) — Википеди\nСервьер (фр. Cervières (Loire)) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Овернь — Рона — Альпаш регионехь. Коммунан департамент — Луара. Дозанашца йу Шабрелош, Нуаретабль, Ле-Саль. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Сервьер_(Луара)&oldid=5188481»


Работа: Слесарь сантехник Обухов — Октябрь 2019 — 1 вакансий\nСлесарь сантехник в г. Обухов\nИщите работу Слесарь сантехник в г. Обухов? Регистрируйтесь на Кабанчике! У нас множество вакансий в категории Слесарь сантехник в городе Обухов.\nПоследняя 291 вакансия "Слесарь сантехник"


КIезига йовза тайпан цIераш — Сердало\nКIезига йовза тайпан цIераш\nГIалгIай тайпашта юкъе доккхагIчарех цаI да Йовлой тайпа. Вайна ховш ма хиллара, цун викалаш бах дукхача моттигашка: Ачалкхе, Iаьлий-Юрта, Наьсар-Керте, Эккажкъонгий-Юрта, Сурхо тIа, Яндаре, Наьсаре, Къаскима, Дошлакъий-Юрта, Аьлтий-Юрта, Ахкий-Юрта, кхычахьа. ТIеххьаръяр йиллар Йовлой Эже Ахк хиннав. Цудухьа оал цох Ахкий-Юрт а. Цу тайпан лоархIаш ба Абаьднаькъан, Арсмакнаькъан, Бузуртанаькъан, Элтемарнаькъан, ГIазгиренаькъан, Саганаькъан, Темербенаькъан, Мусенаькъан, Гелисханнаькъан, цхьабола Исмейлнаькъан, Довтгиренаькъан, Фетхилгнаькъан, ЦIокъанаькъан яха тайпан цIераш язъяйташ бола нах. Бакъда хIанз а цу тукхама берригача наха лелаю тайпан цIераш дIаязъяь а, техка а яьннаяц.\nМасала, Хьадажнаькъан (Хадажев) язбайташ ба цхьабола Йовлой. Уж, сона дагадоагIаш, Наьсарерча Магистральни (хIанз Дж. Картоева) урамагIа бахар, №27 йолча училищен духьал. Из тайпан цIи юкъеяхаяц Дахкилгнаькъан Шукрес оттадаьча «ГIалгIай тайпан цIераш хьахилар» яхача книжканна. «Хьадаж яхача тха даь даь-даь цIерах дIаяздеш да тхо», — йоах Магасерча гIалан кулгалхо волча Хьадажнаькъан Мухьмада. Эггара хьалха из тайпан цIи язъяьр хиннав Хьадажа воI Хоасбот. ТIаккха цун къонгашкара виIий-къонгашка яьннай из. ХIанз цар а дезалаш хьахиннаб. Из язъяйташ бола нах дукхагIа хулаш боагIа. Хетаргахьа аьлча, тахан 10 цIа хила мег Хьадажах хьабаьнна нах. ТIехьа тIайоагIача хана из тайпан цIи а дIаязъергья аьнна хет сона вай къаман бе-беча тайпашца дувзаденнача книжкаш тIа.\nЦхьаькха цхьа тайпан цIи хьоахае безам бар са укхаза. Дуккхача наха ца ха тарлу, малагIча тайпан нах ба Халгуев яха тайпан цIи язъяйтараш. 90-ча шерашка дар из. Аз болх беча «Наьсарен оаз» яхача районни газета редакце чувера, из тайпан цIи язъеш вола тIема ветеран, сержант Халгуев Жамалда. Из, духхьала тIема доакъашхо санна вайза ца Iеш, цхьацца лорал доаллаш а вар.\n— Жамалда, — хаьттар аз, — малагIча тайпашца вошал долаш да шо?\nВоккхача сага дийцар из тайпан цIи лелаеш ший цхьа цIа мара цахиларах.\n— ТIема хана, чов яьяр сона, — аьлар цо. – Санчасте дарба деш волаш, цига дIаязъяь хиннаяр са тайпан цIи Халгуев аьнна. Тхо тхоаш Хьулахой да.\nВешта аьлча, тахан Наьсаре баха Халгуев язъяйташ бола массехк дезал, Жамалдий къонгех хьабаьнна ба, уж Хьулахой ба аьнна язбе беза, гIалгIай меттала дIаязбеш хилча.\nЮххера, айса хьалха яздаьдале а, цхьа-ши дош аргда аз, Алисханов яхача тайпан цIерах лаьца. Уж а берригаш цхьан даьх Iарапханаькъан Аласханах хьабаьнна ба, тайпан Кукурхой ба. Аласхана пхи воI вар: Мухьмад, Башир, Сали, Йоакъап, Хьамзат. Салегара дIа мел ийккхараш болаш ба таханарча дийнахьа, Наьсаре бахаш ба.\n← Берашта лаьрхIа\nГIалгIай кицаш — эрсий меттала →


Лоьрийн гIо эшна хилла Мачаликашвили Малхазна\nМаршо Радион гуьржийн сервисо хаамбарца, яхначу буса лоьрийн гIо эшна хилла Мачаликашвили Малхазна. Панкисин бахархоша Тбилисин цхьахйолчу клинике кхачийна, масийтта баттахь Тбилисерчу парламентан гIишлона хьалха протестан акци латтийна волу иза. "Сила в единстве" цIарца лелачу антиоккупацин боламан лидеро Кацарава Давида бина цунах хаам, Мачаликашвилигара хьал хаа веанчу.\n"Клинике валийна Ваха. Вон хиллера цунна (даго хьийзош ву иза, диабет а ю цуьнан)", - яздина Фейсбукерчу шен пена тIехь Кацаравас.\nТIаьхьо Мачаликашвилигара хьал дуьйцуш, кхи цхьа пост а хIоттийнера цо. "МеттавогIуш ву Ваха, гIоле ю цунна хьалхачул а. Цхьана дийнахь мукъна а хьайн чохь Iехьа, оха шега бохушшехь, къар ца луш, парламент йолчу юхавогIуш ву иза", - яздина Кацарава Давида.\nМаршо Радионо ма-яздарра, Малхазан кIант, 19 шо долу Темирлан вийра, Панкисехь ницкъахоша лерина операци дIахьочу заманчохь. ХIетахь дуьйна вийначу кIентан да Мачаликашвили Малхаз (Ваха) протестехь ву, шен кIант террорхо цахилар дIа а кхайкхадай бехкениг кхеле хIоттавар доьхуш.


Сообщений 361 страница 390 из 853\nhttp://savesoul.rusff.ru/viewtopic.php? … ;p=8#p4843\nhttp://frombirthtilldeath.rusff.ru/view … ;p=16#p368\nhttp://vhworld.rusff.ru/viewtopic.php?i … p=35#p1265\nhttp://marvelcats.rolka.su/viewtopic.ph … p;p=7#p528\nhttp://shadowplay.rusff.ru/viewtopic.ph … =18#p20527\nhttp://citylegends.ru/viewtopic.php?id= … =22#p53242\nhttp://laphemomenally.rusff.ru/viewtopi … p;p=4#p964\nhttp://alarmme.ru/viewtopic.php?id=3600 … 45#p548611\nВаша реклама: http://masseffectfromashes.rolka.su/vie … =25#p33531\nhttp://gleewecanfly.rusff.ru/viewtopic. … =19#p12939\nhttp://marvlegend.rusff.ru/viewtopic.ph … p=15#p8118\nhttp://lifelikeagame.rusff.ru/viewtopic … p=19#p5946\nваша: http://tvdequilibrium.rolfor.ru/viewtop … p=29#p6111\nhttp://twilightsdv.rusff.ru/viewtopic.p … p=9#p45616\nhttp://dayaftertomorrow.rolka.su/viewto … p=23#p1562\nhttp://truegossip.ru/viewtopic.php?id=1 … 19#p119260\nhttp://truegossip.ru/viewtopic.php?id=1 … 20#p119349\nhttp://stockholm.rusff.ru/viewtopic.php … p=25#p8692\nhttp://bennington.mybb.ru/viewtopic.php … =5#p863146\nhttp://twilightsdv.rusff.ru/viewtopic.p … =11#p45874


Страх подхода к девушке. Как подойти к девушке без страха? — Как перебороть себя, свой страх, свою неуверенность


Оьрсийчоьно ца оьшу вовшахтохараллашна юкъатоьхна Чехера Člověk v tísni\n"Чехаш, баркалла шуна" - Clovek v Tisni вовшахтохараллан сайтан иллюстраци.\nОьрсийчоьнан юстицин министралло шайн махкахь хила ца оьшучу вовшахтохараллашна юкъатоьхна Чехера Iедалшца йоьзна йоцу гIо-накъосталлан тоба Člověk v tísni (Адам баланехь, Человек в беде). Цунах лаьцна хаам гучубаьлла цу министраллан сайта тIехь.\nČlověk v tísni дуккха а шерашкахь болх бина ю Нохчийчохь а, ГIалгIайчохь а. Дийцарехь, цу вовшахтохараллана Оьрсийчу некъ бихкина "Оьрсийчоьнан Федерацин махкахойн коьрта адамийн бакъонаш а, маьршонаш а талхорна декъахь болчу нахана Iаткъам барх" (О мерах воздействия на лиц, причастных к нарушениям основополагающих прав и свобод человека, прав и свобод граждан Российской Федерации) низамна тIе а тевжина.\nČlověk v tísni махкахь хила ца оьшучу вовшахтохараллашна юкъатоха Лахьан-беттан 7-хь сацам бина Оьрсийчоьнан инарлан прокуроран когаметто.\nЧолхе хьал иккхича адамашна гIо деш йолу а, ткъа иштта дерриг дуьнентIехь демократи а, адамийн бакъонаш а кхиарна аьтто беш йолу а вовшахтохаралла ю Člověk v tísni. Цо 40 сов пачхьалкхехь гIортор йо диссиденташна а, маьрша журналисташна а, демократин оппозицин векалшна а.\nКарарчу хенахь кхечу пачхьалкхашкара а, дуьненаюкъара а Оьрсийчохь хила ца оьшучу вовшахтохараллийн тептарна юкъахь ю 19 структура.


текст песни хаза ю ламанца буьйса\nСлушать в mp3 нахаляву И еще раз "Хаза ю ламанца буьйса" ), текст музона и скачать, исполняет Зарета Джамалханова.\nЗарета Джамалханова написал кучу неплохих песен, а естественно вам наверняка обязана понравится мотив И еще раз "Хаза ю ламанца буьйса" ). Это по-настоящему достойно внимания ценителей музыки. Слушайте этот превосходный музон, а после этого скачайте на планшет его и пойте в унисон, применяя слова ниже. Видосик с выступлением находится на этой странице.\nАртисты: Зарета Джамалханова\nКомпозиция: И еще раз "Хаза ю ламанца буьйса" )\nВесь список песен музыканта Зарета Джамалханова\nАмина Ахматова - Вала хаза Нохчи к1ант\nМакка Сагоипова - Хаза кlант\nБакуев Расим - Хаза ю ламанца буьйса\nВалид Гадаев - Хаза-ю ламанца буьйса.\nНохчй Оьзда Хаза Йо1 - Гр.Нохчо


Идирзаев Зубайр Вахаевич\n8 (963) 588 15 80\nРуководитель: Дакаева З.С.\nЖима волуш дуьйна цхьаьна хьала кхиъна вара Хьасанний,Ризванний. Цхьаьна школа чекх а яьккхина,университете деша вахара и шиъ.Ч1ог1а воккхавера и шиъ шаьшшиннан дешарх, цигахь шаьшшиннан хуьлучу кхиамех а. Ший а ч1ог1а дика ши к1ант вара и шиъ, цхьатерра дика доьшуш а вара. Амма цхьадолчу х1умнаш т1ехь къасталора и шиъ .Хьасан дикачу,оьздачу доьзалехь хьалакхиъна вара. Жима волуш дуьйна дас 1аморе терра, муьлхха а г1уллакх дан хууш, нахаца г1иллакхе а волуш, муьлхха а т1едеана дика а, вон а ловр долуш к1ант вара. Ткъа Ризван а вацара вон к1ант, нанас цхьаъ бен вац бохуш, да д1акхелхичхьана дуьйна, кхоош, башха г1уллакхана т1е ца те1ош хьалакхиийнера . Цундела амал мелла а к1еда яра цуьнан.\nБ1аьстенан хаза де дара арахь, къеггина кхетта малх а болуш. Х1инцца д1асецначу дог1ано ц1андина ц1ена, мела х1аваъ, дог1ано чан яйъина баьццара буц, цу юккъера малхо т1ехь сецна дог1анан т1адамаш седарчий санна лепаш, бес-бесара зезагаш дара. Оцу хазачу 1аламах воккхавеш, шаьшшимма экзаменаш д1аяларх самукъадаьлла вог1уш вара Хьасанний, Ризванний.\n-Валохьа Ризван , д1ора г1анта т1е охьахаа вайшиъ? Хаза де а ду.\n-Дера хаа, тахана а ца хиъна маца хуур вара вайша!»,-жоп ло Ризвана.\nИштта и шиъ луьйш-олуш 1аш, цхьа жима къонах т1евог1ий, цаьршинга салам а лой, хаттар до: « Минутке муьлхачу некъа т1ехула ваха веза эр дарий аш?». Лоррий хьожу Хьасан цу жимачу стаге, «Делан дуьхьа т1ехьаьжна нохчочух тера а ма ву х1ара, и мотт ма тамашийна буьйцу цо», олий.\n-Тхойшиъ ву цу аг1ор ваха везаш, цхьаьна г1о вай, - олий хьалаг1отту и шиъ. Иштта новкъахь хабар а тасалой, Хьасанна а, Ризванна а хаьа цуьнан ц1е Бека хилар, иза жима волуш дуьйна дозанал арахьа 1аш хилар. Цигахь и 1аш вуй хиъча, тидам хуьлий хеттарш дан волало Ризван. Бекас Ризванан тидам хиллий а хаалой, ч1ог1а хаздеш дуьйцу цигара дахар.\n-Оццул дика цигахь хилча, вайшиъ ваха веза цига!-забар йо Ризвана Хьасане.\n-Гонаха д1асахьажахьа, Ризван х1ара хаза 1алам, вайн хаза мохк,цигахь иштта хаза хир ду аьлла-м ца хета суна, - аьлла велакъежна, цунна дуьхьал жоп делира Хьасана.\nДешна а волий, балха воьду Ризванний, Хьасанний. Доьзал а кхоллалло цаьршиннан. Хьасанан ши доьзалхо хуьлу: йо1,к1ант. Ризванан цхьа к1ант хуьлу. Иштта хаза бехаш 1аш хуьлу уьш. Цхьана дийнахь болх гал а болий, балхах вуху и шиъ. Ризван ч1ог1а холчу ваьллий хууш, шен дагахь дерг ца хоуьйтуш, мелла а цуьнан са тедан г1ерташ хуьлу Хьасан.\n-Х1умма а дац, цхьаъ лелор ду вайшимма. Жимма хан яьлча болх д1анислур бу. Х1етталц цхьаъ дийр ду вай , - олу.\nАмма шен амална к1еда волу Ризван хало лан кийча вацара. Дагадог1у Ризванна, Бекас пхи шо хьалха дина къамел, дозанал арахьа «туьйранахь» цо дийцина дахар.\nДера веза вайшиъ ваьшшиннан доьзал а эцна, цига ваха д1аваха-, олу цо Хьасане. Амма Хьасана аьттехьа а ца дуьту и. Хьасан реза воций хиъча :\nШа д1аг1ур ву цига, цигахь дика хир ду , суна юххе вала ваша а вац, г1о дан цхьа а вац» ,- олу Ризвана.\nВай, и х1ун ду ахь дуьйцург? Со вац хьан ваша? Диканна а, вонна со ву-кх хьуна юххехь. Хьайна боьвзаш боцчу махка а вахана, хьо х1ун дан воллу?- хаьттира Хьасана.\nАмма Ризван кхето хала дара. Цуьнан нанас Тамарас а дира цуьнга дукха дехарш .Х1инца ша жима а яцара, шен хьалха санна могашалла яцара, вайна безачерах а хаьдда, вайн махках а доьвлла х1ун лелор ду цигахь бохуш дехарш до Тамарас. Ткъа Ризван юха ца волура, ша дуьйцург бен бакъ ца хетара.\nДейтта шо д1аделира Ризван дозанал арахьа 1аш волу. Цуьнан дахарехь дикачу аг1ор хийцаделла х1умма а дацара. Тамара шен Даймахке сатийсаро, там ца хиларо, цамгаро г1елйинера. Ризванан к1ант , дешар д1а а тесна ,вочу берех а кхетта, цхьаммо а аьлларг ца деш, мичахула лела а ца хууш волавелла лелаш вара.Ц1а ца вог1уш цхьа-ши к1ира а долура. Корта талхош долу молханашка марзвеллера иза. Цунна дан х1ума доцуш ч1ог1а г1айг1ане бара уьш.\nШа висча Ризванна Хьасана шега дина дехарш дагаоьхуш, ойлане волий 1ара . Б1аьргаш дуьхьал х1уьттура шаьш ц1ахь яьккхина мерза хан.\nХьасан дикачу балхахь вара.Цуьнан бераш цаьршимма дешначу университетехь доьшуш дара.\nЦхьана дийнахь, г1елъеллачу Тамарас чукхайкхира Ризван:\n«Х1окху вайна боьвзаш боцчу махка а даьхкина, 1аш ду вай ц1а даха йиш йоцуш. Цхьа весет дара сан хьоьга. Сан ялар хилахь, сайн дена а, нанна а юххе д1айолла лаьара суна сой. И сан лаам кхочуш бар доьху ас хьоьга», – олу Тамарас шен к1анте.\nЦхьа бутт балале ц1еххьана д1акхелхира Тамара. Амма нанас шена т1едиллина и декхар кхочушдан Ризванан ницкъ ца кхечира. Тамара елла дукха хан ялале, Ризванан к1ентан и молханаш бахьанехь дуьненчуьра д1авалар хилира.\nК1ант валар даге ла а ца лой, дукха хан ялале цуьнан х1усамнана а ле.\nТ1есерсаш гуьйренан дог1а а долуш, хьоькхуш шийла мох а болуш, шийла де дара. Амма и шело хаа ца луш санна ,г1ийла корта а лаьцна, хиъна 1ара Ризван. И шело йицъеш шийла бара цуьнан кийра. Ши б1аьрг хьаббича дуьхьал х1уьттура ша дерриге а, кийра эт1ош дерг дара: ша кхочуш ца дина ненан дехар, ша нийса некъ ца гойтуш х1аллакьхилла к1ант, ша пусар ца деш дитина доттаг1алла, битина Даймохк.