12.07.2016\tКультура и языкознание, Статьи Оставить комментарий\nТ1аьхье. Юьхь еша №3-4.\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта мехаллаш\nНохчийн къоман оьздангаллин коьрта лехам бу адам ларар. Кхуззахь билгалдаккха деза, адам ларар массо а къаьмнийн синмехалла хилар. Бакъду, цхьайолчу юкъараллашкахь стаг, иза муьлхачу социальни тобанна юкъавоьдуш ву хьожжий, лоруш хилла. Масала, лайбацоран пачхьалкхашкахь – аьр вай, Ширчу Римехь – аристократех верг лоруш хилла, вацошверг хьайбанан хьолехь хилла. Я кхин а гергара масал далор вай. Россехь ткъаессаналгIачу бIешаран 60-гIа шераш дуьйладаллалц лаьттина крепостни бакъо. Оцу «бакъонца» хьоладайша шайн долахь болу ахархой бухкуш а, жIаьлешца я кхечу хIуманца хуьйцуш а, шайна луъу таIзар царна деш а хилла. И тайпа социальни декъадалар доцчу нохчийн юкъараллехь муьлххачу а стеган, иза къиэн, заьIап, шен схьавалар доккхачу я жимчу тайпанах хиларх, кхечаьрца нийсса бакъонаш а, цуьнан оьздангалле хьаьжжина сий-ларам а хилла. Стаг маттаца, куьйгаца я кхечу кепара сийсазвар магош ца хилла.\nИэхье а, дукха хьолахь цIий Iанорца бен дIа ца доьрзуш а хилла стеган куй божор, гIодаюкъ ястар, зудчунна тIекховдар, царах терра кхин а. Герзаца стагана ницкъ барца нийсса лоруш хилла стаг дашца сийсазвар а. Цундела стага шен дош лардеш хилла, ура-атталла шен мостагIчуьнга вистхуьлуш а оьзда доцу дош ца долуьйтуш. ХIокху тIаьххьарчу шерашкахь телевиденехула наха вовшашка эвхьаза, маьттаза хабарш дийцар – иза вайн къоман оьздангаллин бехкамаш гIелбаларан билгало ю. Иштта луьйчара йохайо вайн дайша эзар шерашкахь йина оьздангаллин чIагIонаш, оьздангаллин керташ.\nАдаман дахаран мах Iаламат беза хилла нохчашна, нагахь ца хууш цхьаьннан карах стаг велча, и стаг витийта, и волчаьрга дехар дан масийтта юьртара нах вовшахкхеташ хилла. Коьртара куйнаш а дохий, гора а хIуьттий, дехарш деш хилла цара, и стаг витахьара бохуш. Ткъа шена тIехь чIир йолу стаг, марчо юккъе а хьарчавой, барми тIе а вуьллий, валош хилла цига. «ХIара стаг шегара даьллачунна дохковаьлла, кхидIа дуьненан марзонаш йоцуш, велча санна ву, са чохь велахь а, цундела паргIатваккха хIара», – бохург ду иза. Нагахь и стаг вуьтуш хилча, чIирхоша цаьргара маха эца тарлуш хилла 70 я 63 етт, я оцу даьхнин хьесапехь ахча, деши.\nСтеган дахаран мах оццул беза хилар бусалба динца нийса догIуш ду. Къуръан чохь аьлла ду, цхьа маьрша стаг вийначунна, дуьненчохь мел долу адам дийча санна, къа ду аьлла.\nТкъа нохчийн халкъан илли тIехь стаг кхалхар дуьне дохарца дуьстина:\nДуьне духур ду аьлча,\nСуна ма моьттура\nИ сийна стигланаш, кеглуш,\nДуьне дохар хиллийца\nДагна дукха везначу\nНакъостах ва ваьлла,\nХьо цхьалха ва висар.\nСтагаца болу лерам цхьамма бохийча, цунна дечу таIзарийн система дика билгалйина хилла вайнехан. Масала, дашца стаг сийсазвича, цунна лерина таIзар я, маслаIат деш хилча, бала беза там билгалбаьккхина хилла. Нагахь тIара тоьхнехь, цунна шен там хилла. ХIусам эвхьаза яьккхинехь (масала, ша хьошалла лелочу хIусамерчу йоIана тIехьаьвзина, и. дI. кх. а), тIера хеча йоккхуш хилла. Изза деш, я чов еш, я вуьйш хилла зудчух куьйгаш тоьхча, я и сийсазйича. Зударшца доьзна хIума Iаламат лерина а, чIогIа а лелош хилла нохчаша. Цхьана зудчунна дуьхьал ши боьрша стаг вуьйш хилла. Оццул деза хетта вайн дайшна зудчун дахар а, цуьнан сий а. Хетарехь, иза, цкъа делахь, зуда экама а, боьршачу стагана хьалха гIорасиз а, цунна бехке а хиларна а; шолгIа делахь, зуда иза нана ю я хинйолу нана ю, ткъа ненан сий дайар иза даккхийчарах зулам ду.\nСтеган сий дар, ларар, цуьнан дахарна тIе куьг кховдо йиш цахилар иза ю нохчийн къоман оьздангаллин мехаллех уггаре коьртаниг.\nНохчийн къоман философехь йоккха меттиг дIалоцу «сий» бохучу кхетамо. «Сий» оцу дашехь вайна «са», «цIий» бохучу дешнийн чулацам а, церан аьзнаш а хеза. Бакъ а долуш, «сий» стеган сица а, цIийца а доьзна ду. «Сий» иза стагана деза хета, дохо я кхечуьнга дохадайта йиш йоцу, цо ша шен лаамехь тIелаьцна оьздангаллин декхарш а, уьш хаддаза кхочушдеш IаIийна дикчу гIуллакхийн мохь а, гонахарчу наха церан мах хадош шен дIаяхна дика цIе а, и бахьанехь нахана юккъехь корта айбина дIалела юьхькIайн а хилар ду.«Сийдоцу стаг» вай билгалъяьхна и агIонаш (оьздангаллин декхарш, дикчу гIуллакхийн мохь, дика цIе, кIайн юьхь) йоцу стаг бохург ду. «Сийдоцу» билгалдош уггаре лахара, вуон мах хадош олуш ду. Масала, юрт йохо баьхкинчу мостагIех лаьцна иштта боху цхьана халкъан иллехь:\nЧовхабер вай, кIентий,\nИэхь дайна мостагIий.\nХIаллакбер вай, кIентий,\nСий доцу мостагIий!\nСтеган сий дайа гIортар (дечуьнца я дашца) и стаг верал дайн ца хетта нохчашна. Дукха хьолахь кхечун сий дайа гIортар и стаг верца, цIийца дIанисдеш а хилла. Ткъа шен сий а, шен ворхIе дена, ворхI тIаьхьенна хьалха жоьпалла а долу стаг кхечун сий дайа гIуртур а вац. ХIунда аьлча, кхечун сий а дойуш, сийлахь хила йиш йоцу дела. Боккъал дерг аьлча, цхьаьннан а таро а яц кхечун сий дайа, и дан гIерташ цо дойург шен сий ду. «Стеган сий» бохучу кхетамна гонаха ю кхийолу оьздангаллин синмехаллаш а. Уггар хьалха кхузахь хьахо йогIу стеган маршо. И мехалла нохчашна уггар а коьрта хилар гойту вайн вовшашка салам далар иштта дIадолалуш хиларо: «Маршалла ду хьоьга!» – олу стага ша дIа вистхуьлуш. «Делера маршалла хуьлда хьуна!» – цуьнга жоп ло вукхара. «Марша вогIийла!» – олу хьеше. «Марша Iойла!» – стаг дIавоьдуш, буха буьсучаьрга. «Марша гIойла!» – жоп хеза дуьхьал. Оцу гIиллакхо гойту могашаллел а (оьрсаша, масала, «здравствуйте» олу), машарал а, кхечу диканал а ша шен лаамехь, коьртамукъа, маьрша хилар нохчийн стагана деза хетта хилар.\nАмма маршо иза стага шена луъург лелор дац. Маршо иза стага, цхьамма а ницкъ беш а воцуш, шен лаамехь оьздангаллин бехкамийн гурахь ша латтавар ду. Стаг диканиг дан паргIат хилар иза ю маршонан билгало. Зуламаш дан маьрша хилар иза къоман оьздангалла йохор ду.\nСтеган маршо ша санна, шена уллора стаг а маьрша вуйла хаар, цуьнан маршо ларъяр ду. Бакъду, юьззина маршо стеган хила йиш а яц. ХIунда аьлча, стаг дуьненчу валарца тайп-тайпанчу низамийн (Iаламан, хенан, валаран, юкъараллин, доьзалан…) гурашкахь хуьлу: цунна лаахь а, ца лаахь а, оцу низамийн Iедална кIелхьара иза вала а лур вац; уьш (и хьелаш) стагах доьзна хIума данне а доцуш я кIезиг долуш, Дала кхоьллина ду. Масала, стагана мел ца лаахь а, зама яларца иза къан а ло, шен хан кхаьчча иза дIа а кхелха…\nЦундела маршо иза стагана и хьелаш а (Дала кхоьллинарш а, вуьшта адамаша шаьш юкъадаьхнарш а), цаьрга хьаьжжина шен декхарш а довзар, уьш шена тIелацар а ду. Шен кхетам кхиъна хиларе хьаьжжина хуьлу стага тIелоцучу декхарийн гуо ша-шена, шен доьзална, юьртана, махкана хьалха декхарш.Шена тIехь цхьа а декхарш цагар иза, маршо йоцуш, цуьнан бIостанехьа болу кхетам бу. Шен дегIан лаамийн гуо ма-хуьллу гатбеш, сица маьрша хилар иза ю бакъйолчу маршонан кхин а цхьа агIо. Ткъа сица маьрша дукхахболу нохчий гуттар а хилла, дахаран хьелаш мел чолхе девлча а, ура-атталла цIера даьхна, массо а бакъонех хадийна, хийрачу махкахь хан токхуш а: «…Цхьа къам дара, ницкъбаран психологина къар ца луш, къаьсттина адамаш я къийсамхой боцуш, дийнна къам. Уьш нохчий бара… Цхьа а нохчо цхьанххьа а, цкъа а хьаькамна товриг дан я цунна ша дукхавезийта гIерташ вацара, амма массо а хенахь цунна хьалха курра я даррехь цабезам гойтуш вара».\n(А. Солженицын. «Архипелаг ГУЛАГ»). Маршо адамашна Дала, хIаваъ, хи, малх санна, елла ю дуьненчу довллушехь, шена Iамалъян, оьзда ваха, лаьтта тIехь Дика, Серло алсамъяккха. Маршо стагера дIаяккха гIертар Iаламат доккха зулам ду; и ца хилча стеган дахар дуьззина, цуьнан сина кхачо еш, хьаам беш хила йиш а яц. Цундела хилла вайнехан бIешерашкахь латточу къийсамашкахь коьрта лехам Маршо, ткъа цуьнга кхача йиш яцахь, Iожалла. (Кхузара схьа бу «Маршо, я Iожалла!» боху кхайкхам а). Амма и ца хилла, шен Iалашоне ца кхачахь, дийнна халкъ хIаллакьхилла дIадала деза бохург. Iожалла – иза халкъо шен гIиллакхаш, шен оьздангаллин сурт-сибат, къилбанаш, мотт хийцар а ю, оцу халкъах девлла адамаш даха дисахь а. Ткъа маршонехьа къуьйсуш, шен дахар ца кхоор иза хIорамма ша-ша беш къастам хилла, и къастам бан я ца бан стаг маьрша а хилла. Кхузахь Iаламат мехала ду аьлла хета има диллинчу нахана маршо иза уггар хьалха Далла Iамал ян, цIена дин лело маьрша хилар билгалдаккхар.Маршо иза философски кхетам хилла ца Iаш, исторически кхетам а бу. Нагахь Шайх Мансуран заманахь нохчаша ларйинарг шайн мехкан маршо хиллехь, советан Iедал долчу заманахь цара лехнарг шайн а, шайн доьзалийн а чоьхьарчу дахаран маршо яра. Кхин йоккхачу паргIатоне кхача исторически хьелаш дацара хIетахь.\nМаршо иза психологически кхетам а бу. Стаг набахти чохь валлахь а, шен сица маьрша хир ву, иштта хила цуьнан иман а, хьекъал а тоахь. И шиъ дацахь, мел паргIатонехь вахахь а, стаг шен сица маьрша хир вац. Дукхахболу нохчий гуттар а хилла сица маьрша. И синмаршо ю лакхахь вай хьахийначу оьрсийн яздархочунна нохчашкахь гинарг а. Вайн къоман дахаран коьртачарах цхьа лехам нийсо хилла. Харцлуьйш волчу шен гергарчу стагехьа гIо даккхар – иза иэхь хилла. Мелхуо а, харцлуьйш волу стаг сацош хилла, шен волчуьнга дIа а хьевеш. Иза кхетавой, човхавой а сацош хилла, ца сецча вуьйш меттиг а нисъелла. ДIахьеван верас воцу стаг хила йиш яц аьлла хетта нохчашна. Цундела кхолладелча санна хета, тахана вайна беламе долу: «Гитлер, шен волчуьнга дIа а хьевина, сацавайта веза», – боху алар. ДIаяханчу заманахь оьздачу наха девнехь а ларъеш хилла нийсо. Иштта, боккъал а хилла хIума ду халкъалахь дуьйцуш дисина. Цкъа цхьана жимчу шина стеган дов даьлла хилла. И шиъ шайн юкъаметтиг латарца къасто юьстахваьлла. Амма цхьаьнгахь шаьлта ца хилла. ТIаккха шаьлта йолчо, довхочунна ша чов йича, иза цуьнга дIаелла: «ХIан, хIинца ахь тоха», – олуш. Схьа а эцна, кхунна тоха а тоьхна, шаьлта юхакховдийна вукхо. Иштта, вовшашка а кхийдош, и цхьа шаьлта йиттина цу шимма, чIогIа эшна, шаьш лаьтта вожжалц. Царах цхьаъ кхелхина, важа ваха висна (шаьлтанан да). Кхелхинчуьн гергарчара чIир йитина цунна, девнехь цо и нийсо лелийна аьлла.\n«Нийсо шина вешина юккъехь а хила еза», чIагIдо халкъан кицано. Нагахь шен нийсо ларъян аьтто боцуш, харцонан ницкъ тоьлла хьал хIоттарх, иза гуттаренна а хила дезаш санна тIелоцуш ца хилла нохчочо. Шен нийсо меттахIоттор цо цхьана ханна дIатоттуш хилла, шен аьтто баллалц. Сихлуш а ца хилла, вицлуш а ца хилла. Собар деш хилла.Ткъа собар иза вайн къомо уггаре а чIогIа леринчу гIиллакхех цхьаъ хилла. Мацах цхьа стаг веъна хилла боху, Таймин Биболат волчу. Хьо чIогIа майра стаг ву аьлла хезна шена, хIинца шех лата веза хьо, аьлла цо. Амма Таймин Биболата, цу сонтачу стагана чу ца гIоьрташ, собар дина, собар дарца ойла а йина, цунна дуьхьал дала деза жоп а карийна цунна. Ша майралла къовсуш вац, гIиллакх къовсуш ву, аьлла Таймин Биболата, цу тIе ша чIогIа кхоьруш стаг а ву. «И бохург хIун ду? Оццул нахана юккъехь цIе яхана стаг хьанах кхоьрур ву?..» цецваьлла майралла къовса веънарг. «Со гуттар а юьхьIаьржонах, сайгара цхьа ледарло яларх кхийрина… Майралла соьца ма къовсалахь», аьлла, и сонта стаг дIахьажийна Таймин Биболата.\n«Сихалло са даьккхина, собаро лам баьккхина», – иштта боху халкъан хьекъало. И мехалла вайн къоман кхетамехь чIагIъялар, хетарехь, доьзна ду бусалба дин вайнахана юккъехь чIагIдаларца. Дала Къуръан чохь аьлла, Ша собар динчуьнгахьа ву. Собар шена тIекхаьчначу муьлххачу бохамна, гIелонна, воьхна ца хьийзаш, сихаллехь, ойла яр доцуш цхьаъ ца деш сацавала, хиллачух нийса кхета а, маьIна дан а хьекъал кхачар ду. Собаран барам тайп-тайпана хуьлу. Поэта Сулейманов Ахьмада олура, къонах собар кхачийна хилча а, собар карош хила веза. Оцу тайпанчу собаран доккха масал ду Зандакъарчу ГIеза-Хьаьжас динарг. Зуда ялийначу шолгIачу дийнахь кIант вийна ГIеза-Хьаьжин. Юьртарчу кегийчу наха лаьцна схьавалийна зулам динарг, ГIеза-Хьаьжина хьалха дIахIоттийна, хIун диэ шаьш кхунна аьлла. «ХIун бахьана дара ахь шен кIант веран?» хаьттина ГIеза-Хьаьжас. Зуламхо дуьхьалваьлла и ца дуьйцуш. Эххар а ГIеза-Хьаьжа Iанне а ца Iийча, дийцина цо бахьана. «Хьан кIанта ялийна йоI езаш вара ша. И йоI а яра иштта шега безам болуш а, маре ян реза а. Амма йоьIан дас-нанас, цунна ца луъушехь, хьан кIанте елира иза; елира хьо бахьанехь, хьан, эвлаяан, кIант ву аьлла. И ца лалуш вийна ша хьан кIант».\nДелан дуьхьа шен кIентан чIир а юьтий, ялийначу шолгIачу дийнахь кIантах йиснарг шен чIирхочуьнга дIа а лой, цу шиннан мах а бой, шена уьйтIа ваьлча гуччохь цаьршинна цIенош а дойтий, и шиъ царна чохь ша дуьненчуьра дIаваллалц даха дуьту ГIеза-Хьаьжас. Оцу цхьана гIуллакхо а гойту Зандакъара ГIеза-Хьаьжа бакъ эвлаяъ а, цуьнан иман чIогIа а хилар. Цундела халкъалахь «шайтIанан букъ кагбина Зандакъара ГIеза-Хьаьжа» аьлла цIе дIаяхна цуьнан. ГIеза-Хьаьжас динчун маьIна дан гIоьртича билгалдолу: собар доза доцуш хилар; кхидIа сатоха ца оьшу аьлла меттиг тIекхаьчча а, шегахь собар лохуш а, и карош а стаг хила везар; ГIеза-Хьаьжин собар ийман чIогIа долчу стеган бен хила йиш йоцчу барамехь хилар. Дала Къуръан чохь «Ша собар динчуьнгахьа ву» бохучу дешнаша гIо дина ГIеза-Хьаьжина оццул доккха собар шегахь каро; тахана шен лаамо бохург а дина, зуламхочух дог Iаборал дукха Делехьара шена хинйолу ял езна устазана; и зулам бакъ а хетта гечдина дац ГIеза-Хьаьжас зуламхочунна. Цунна кхиэл яр дерриге хIума гуш а, хууш а волчу, Лаккхарчу Нийсонан да волчу Делехь дитина цо; ткъа шена Делера ял а лехна цо, шен доза доцчу собарца.И тайпа тамашийна хIума сихха даьржаш хилла Нохчийчохь, иза доккха масал а хилла дов дерзон а, собарца шена ял яккха а луучунна. Цу тайпанчух лаьцна дийцира шен цхьана статья тIехь яздархочо Атсаламов Идриса: «…Иштта, цкъа девнехь цхьаьннан карах велла хилла доьналла хиларна гIараваьлла волчу ворхI вешех цхьаъ. Хетарехь, дов даларан бехк веллачун хилла.Тезет дIадирзина кхозлагIчу дийнахь веллачун ялх ваша вехачу керта дукха адамаш гулделла, сов хьалхе Iуьйранна.\nВежарех воккханиг, шен кертахь гулделла адамаш ма-гиннехь, хьем ца беш царна дуьхьал вахана. ВогIуш лаьтташехь: «Iуьйре дика хуьлда шун, сий долу хьеший. Шун мачин айрин меха вацара-кх со, шу хIунда Iа горхIиттина? Доьху ас шуьга, сихонца гIовтта. Со теша, томехь доцу дехар дийр дац аш. Муьлхха а шун лаам кхочушхилла бу», аьлла цо. Воккхачунна улло дIахIиттина вуьйш вежарий а. ТIаккха вистхилла дехарна хьалха верг: «Кхин цкъа а оха хьоьга кадам бо хьан вешех. Шун дегнех кхета тхо. Iийжаш ду уьш. Хеназа велларг Дала декъала войла. Беркате дахар тIаьхьенан хуьлда. Тхан дехар хала дац. Iадатехь лелларг ду. ХIун бехк бу берийн бодашкахь доьлхучеран? ХIун бехк бу нанойн кораш а Iарждина, дезарш а дитина, ладоьгIучеран? Доьху-кха оха хьоьга, лураллин беза мохь битахьа цхьанна, декъаза кхаж шена баьллачунна. Куьг бехке боцурш маьрша бита».\nВистхилла вежарех воккхах верг тIаккха: «Шун Дала сий дойла, къонахий, къаной. Шу дахккал, аш деххал доккха а дацара-кх аш деъна дехар. Делахь а оццул тхан сий дина, оьздангалла ларйина шу керта даьхкина. Оьшуш хилча шун дуьхьа тхох хIора а лийр вара. Тхан ваша велла-кх, Iожаллин кхаж баьлла. Девнехь шимма вовшашна чевнаш йина. Вешина доьгIна хилла-кх царах вала. Тхан чIирхо зуламан охIла цахилар а хууш ду тхуна. Ткъа дов дов ма ду. Аьлла ду-кх вайн дайша дов кIалд-даьтта дац. Ткъа шу, кхуза гулделларш, сий долу къонахий, шун дуьхьа, хIора а нохчочун нанас шен кIант техкош Iенийначу бIаьрхийн дуьхьа, вай кхоьллинчу а, кхалхо дезачу а АллахIан а дуьхьа дош лур ду шуна. Хьем хилахь а доьху, кхуза схьавалаве тхан чIирхо а…»\nГеланчаша лурвоьлларг барми тIехь сихонца кхачийна схьа. Вежарех воккхачо кхайкхина шайн нене: «Нана, схьайолахьа. Ахь хьайниг санна, цхьана нанас аганахь техкийна и Iуьллург а ву-кх. Цуьнан нана елхарх, хьан йоьлийла дац-кха. Веллачунна метта кIант вехьа цунах. Эхартахь цхьаъ а, дуьненахь ворхI а хир ву хьан хIинца. КъинтIера ялахьа, и мара а воллий, доьхна дог къовлахьа, доьналлин шад бай. ХIай нах, – аьлла цо кхинтIе а, – шух девлла дуьненахь лелийла дац-кха тхан. Шун дуьхьа вити оха лурвоьлларг хьалха…» («Даймохк» газет. I993, I7 июнь).\nАмма дуккха а нислуш хилла цул а атта дIадерзо аьтту болу дов дIадерззол собар доцуш, тIебаьхкинчу дехаран дайн а, цаьрца цхьаьна баьхкинчу дуккхаъчу нехан а юьхь ца еш, жоьпан дай боьхна хьийзаш меттигаш а. Царах цхьаъ ялайо оццу авторо шен билгалъяьккхинчу статья тIехь: «…Кхузткъе итт шо а сов хьалха лаьмнийн ярташкахь цхьаьннан карах, ца хууш пел бахна хIоъ а кхетта, жима стаг вийна. Дуккха а нах, гонахарчу ярташкара а тIехь, гул а белла, веллачу стеган да волчу керта бахна, дехар эцна. Дехар дала дезаш волу стаг, шаьш догIийла хиъча, цIера валарна а кхерабелла, цуьнга дIахаийтина хIума а доцуш, дукха Iуьйранна сахуьлучу хенахь бахна уьйтIахь а, кертахь а гораэгна хилла дукха адамаш, керт а, урам а дIалаьцна. Ирахь лаьтташ, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим-молла воцург, цхьа а ца хилла. Сахуьлуш корах арахьаьжча, гулделла шен кертахь дукха адамаш гина чохь волчу хIусамдена. И сурт шена гича, тIеюха ца кхуьуш мачаш а туьйдина, кетар тIе а ийзош, араиккхина дехар дала дезарг. Дукха реза воцуш, оьгIазвахна, гулбеллачарна яппарш еш схьахьаьддачу цо, салам-маршалла хаттар доцуш, кIоршаме хабар долийна: «Хаьттина-аьлла хIума доцуш, сан керта шу хIунда даьхкина? Шуьга хьан кхайкхина? ДIадовла сан кертара. Сан гIуллакх дац шуьца…»\nИштта карзахваьлла иза хьаьвзича, дехарна хьалхаваьлла Iабдул-Хьалим воха а воьхна, дош кара а ца догIуш, сацавелла. Оццу хенахь цунна уллохь горахIоьттина лаьтта Iума-Хьаьжин Исраил, хьала а гIеттина, тIевахна, карзахе хьийзарг къевллина мара а воьллина, вистхилла: «Во, хьенех! Тхо-м хьо волчу тойне ца догIурий, хьоьга хьалххе хаам бан. ДогIийла хиъча, хьо тхайх хьулваларна кхоьруш, дуьхьал ца варна кхоьруш, тхайн дехаре ахь ладогIа лууш, ладоьгIча тхох кхетаре дог дохуш дай оха динарг-м. Хьо лоруш, хьан сий деш лелий тхо-м. Собаре хилахьа. ДIахьажахьа хьайна хьалха гораэгначу нахе. ЛадогIахьа хьайга дехарца кхойкхучу церан дегнашка». Оццу юкъана вохар дIа а даьлла, меттавеъначу Iабдул-Хьалима къамел шега эцна. Ма-дарра цо динчу къамелан чулацам суна ца бевза. Амма цу къамелан герггарчу хьесапехь маьIна декъазчу адамийн кхолламех, зуламийн эрчаллех, къоман оьздачу гIиллакхех, къонахчун собарх, барт-яхь йолчеран ницкъах, шен диканах-вонах вала йиш цахиларх, иштта дIа кху чолхечу дахаран амалех-битамех хилла хилар цIена бакъду. Делахь а къора хилла дехарна дуьхьал хIоьттинарг. Дечу къамелана хьере хилла, дехаршна шовкъаш оьхуш, гораэгна нах тергалбеш ца хилла цо. Лацаделла долу догIмаш хьала ца нисдеш, делкъенга бевлла нах…\nБакъонца-нийсонца шега дечу дехарна дала жоп доцург диканна дуьхьал дика а, вонна дуьхьал вон а дан къонах ца лерина вайнаха. Оццул долу адам горахIоьттина, нахалахь цIе йоккхуш мел болчу наха шега доьхуш, ца хууш ларамза даьллачунна гечде бахар дуьхьаларчо тергал ца деш дитича, хьалхаваьлла горахIиттинчу нахана юкъара къаьстина, ханна дукха воккха вацахь а, нахалахь цIе йоккхуш вевзаш волу Айдамаран Ризван. «ХIа-хIа, нах, – аьлла цо. – ЛадогIалаш соьга! Деза а, сийлахь а мел долчу хIуманан а дуьхьа, ларамза шен карах стаг веллачунна гечдар дехар вайн жоп доцуш диси. ДIахоийла шуна тахана хIокху халкъана дехарна дала жоп доцчу кху стагехьара цхьа а тайпа кхерам цахилар. ХIара къонах вац, кхуо стаг а вуьйр вац, хIара шена неIалт хиларг ву. ХьалагIовтта, дIадоьлху вай».\nСобарца йоьзна ю майралла а. И амал наггахь а, шен меттехь а гучуяккха езаш хилла. КхидIа собар дича, гIуллакх оьздангаллин гурара дIа а даьлла, осалалла тулуш хилча, и ца хилийта оьшу гIуллакхаш дан доьналла хилар ю майралла. Цкъа хьалха собарца долчу хьолера кIелхьаравала гечо а ца лохуш, девнна тIегIертар, хиндолчун ойла а ца еш, тIамца чугIертар, майралла йоцуш, сонталла ю. Вайнаха стагана тIехь доккха сакхат лоруш а хилла иза. Майраллиний, сонталлиний юккъера башхалла, хетарехь, иштта ю: майралла иза нийсо меттахIотто, оьздангалла ларъян оьшург дан кийча хилар; ткъа сонталла зулам дIадоло кийча хилар.\nСобар боху дош а, цуьнан дуьззина долу маьIна а вайн къоман синкхетамехь чIагIделла бусалба дин вайнахана юкъахь даржарца. Ткъа «яхь» боху синмехалла вайн къоман амалехь цул хьалха дуьйна а хиллачух тера ду, цу тIе вайнехан синкультурин башхалла гойтуш ша-тайпа гIиллакх а ду иза.\nНохчийн къоман турпалаллин иллеш, дукха хьолахь, хIокху я кхарах терра чулацам болчу дешнашца чекхдовлу:\nНанас дена ма волда яхь йоцу ва кIанат,\nИ вича ма кхиа цу дийнан делкъалца;\nНанас дена ма волда тешам боцу ва кIанат,\nИ вича ма кхиа яра дуьне ва даа!\nЯхь йоцчу ва кIантал яхь йолу йоI тоьлу,\nМа дала вай, кIентий, бохуриг ца хуьлуш,\nМа дала вай, кIентий, вовшех безам ва байна!\nВайн дахар хуьлда-кха нийсачу бартаца,\nХьоькхучу ва мохо цабезам дIакхоьхьуш,\nХьоькхучу ва мохо безам тIе ва кхоьхьуш!\nЯхь йоцчу ва кIантал торгIал етт ма тоьлу,\nТешам боцчу ва кIантал бордах етт ма тоьлу.\nХIун маьIна леладо оццул чIогIа вайн нохчийн кхетамехь дехачу «яхь» дашо? Хетарехь, яхь иза гуттар а дикачу гIуллакхашна тIехь, амалшкахь (комаьршаллехь, майраллехь, и. дI. кх. а) кхечул, шена гонахарчу нахал оьшуш ца хила гIерташ, мелхо а царал тола гIерташ хилар ду. Оцу хьолехь стаг ша хIума хаъал хилчхьана велла дIаваллалц хуьлуш хилла. Хийла даккхий хьуьнарш гойтуш, хийла шега лалур яц аьлла халонаш ловш хилла стага, гонахарчу нахаца я билггал волчу цхьана стагаца йохье а волий. Стага яхь лелош верг цуьнан заманхо хила а тарло, я цкъа мацах ваьхна махкахь а цIе яхна стаг хила а мега. Нохчийн маттахь олуш ду «оьзда яхь» боху дешнаш. Иза дикачу гIуллакхашца кхечул тола гIертахь а, и дархьама лелориг оьздангаллин хоршахь долуш, нагахь ша эшахь а, шел тоьллачун кхиамех воккхаве а, цунна мукIарло дан а, иза цуьнца декъалван а ницкъ кхочучу стеган яхь ю. Иштта яхь ю вайнаха иллешкахь юьйцуш а, хестош а.\nМасала, схьаоьцур вай «ГIебартойн Курсолтин илли». Цу тIехь дуьйцу ша волчу хьошалгIа веъначу шен доттагIчун ГIебартойн Курсолтин «сирла бIаьрг тIехь сецна» Дадин хаза йоI, шена сил а дукха иза езаш хилар лачкъадой, Жерочун жимчу кIанта хьешана тIаьхьахIоттаярх лаьцна. Амма цIа кхаьчча, Нохчийчуьра далийна нускал гIийла гича, хаттаршка ваьлла Курсолта тIаьхьакхуьу дерригенна а. ТIаккха цо, нохчийн кIантаца оьздачу йохье а волий, Нохчийчу юхаялайо Жерочун жимчу кIанта шена ялон лерина йолу Дадин хаза йоI. Юхаялайо, шен безамах догу дог гIиллакхан, оьздангаллин гурахь а сацадой. ТIаккха цуьнца йохье ваьллачу Жерочун жимчу кIанта далийначу буссехь, шех бехк боцу бахьана а хилла, дIадахна Курсолтин кIайн нускал духадаладо. Ишттачух олу оьзда яхь.\nЦуьнан кхин а тамашийна масал карадо Iилманчас Джамбеков ШаIранис дIаяздинчу ширчу дийцарехь. Мацах цкъа ламчохь цхьа гIиллакх хилла, шара чохь масехазза массо а юкъ йихкинчу стаге цхьана лома буьххье кхойкхуш, шен герзаца, динца, сатоссучу заманахь. Уггар а тIаьхьависинчун корта боккхуш хилла, махкана цхьа бохам тIекхаьчча а изза дийр ду цо олий. Цкъа цхьана Iуьйранна иштта кхайкхича, уггаре а тIаьхьависинчу цхьана жимчу стаге хаьттина къаноша, хьуо тIаьхьависаран бахьана дийцахьа хьуо веле хьалха аьлла. Вукхо жоп делла: «Сийсара зуда ялийнера ас. Цундела шен хеннахь новкъа валар ца хилла хьевелла со…» – «Дан хIума дац, дайн Iедал кхочушдаза ца довлу тхо», – аьлла къаноша. Амма кхиэл кхочушйина уьш бовлале, цул тIаьхьависина бере кхаьчна цига. Цундела цуьнан баьлла валаран кхаж, цул хьалха виэн кечвинарг кIелхьара а волуш. Цуьнга а хаьттина къаноша тIаьхьависаран бахьана.\nВукхо жоп деллера: «Сийсара тIехьийза йоI маре яханера сан. Иза яхана кIант кхуза ван хьеваларна кхоьруш лома бухехь лаьттара со, хьалххе схьа а веъна… Суна ца лаьара и йоI сел хьалхе дог доьхна юьсийла… Ткъа со кийча ву шун кхиэлана». Оцу кIентан дешнаша цецбаьхна къаной дуккха а Iийна хилларг дуьйцуш. Эххар а сацам тIеэцна цара: «ХIара тайпа яхь йолу, цIена кIентий вайна юккъехь мел бу, вайна кхераме вац цхьа а мостагIа. Цундела дайн шира Iедал тахана дуьйна вайна юккъера дIадоккху вай…» Теша хала долуш, доккха хьуьнар а, оьзда яхь а ю оцу тIаьххьарчу кIанта гайтинарг. Коьрта дац и хIума дахарехь хилла я ца хилла бохург. Коьрта и тайпа оьздангаллех, серлонах, къинхетамах дуьззина дийцарш вайн халкъо кхоллар ду. Цо а гойту вайн къоман дукхахдолу адамаш хьалха заманахь дуьйна гуттар а сирлачуьнга кхийдаш хиллий, цуьнан дахаран къилбанаш синкхетаман лекхалле хьовсийна хиллий. Вай юьйцучу оьздачу йохьаца цхьаьна, вайнахана юкъахь еха харц яхь а. Иза стага, нахаца йохье а волий, цара олучу дашах кхера а лой, нийса доцург а, зулам а дар ду. И тайпа харц яхь дика гайтина Бадуев СаIидан «Баудди» дийцарехь. Цу тIерачу турпалхочо, хьекъал доцчу шен накъостаца йохье а волий, мелла а волуш шен багара даьлла дош кхочуш ца дича, наха стаг вац эр ду шена аьлла, ша керла ялийна зуда юьту, цхьа а бехк а, гуьнахь а доцуш. И бахьанехь хIаллак а хуьлу Кулсам, цхьа буьйса яккха а чохь а ца юьтуш, дорце, бодане, шелоне шен майрачо ара а йоккхий.\nХарц яхь бахьанехь, наха цхьамма тIехтохам бича, нахах эхь хетий, мацах цхьаьннан карах цхьаъ веллера олий, тухий, куьгбехке воцу, маьрша стаг вуьйш меттигаш а нисло вайн дахарехь. Амма нахах эхь а хетта, и зулам дале хьалха Делах эхь хета деза: Дала доьхкуш ма ду бехк боцуш зуда йитар, я куьгбехке воцу стаг чIирана виэр.\nХарц йохьан къеггина долу масал дара масех шо хьалха цхьана дикчу гIуллакхна ахчанаш тасийта вовшахтоьхначу телемарафонехь хилларг. Дика дIадоьдуш дара сагIийна хIума ялар, нах вовшашца йохье а буьйлуш. Ехха рагI хIоьттинера ахча чу тосучу яьшки тIекхача гIертачу нехан. Амма телетрансляци чекх а яьлла, камераш болх бечуьра севцча, и рагI, хила а ца хилча санна, дIасаелира. Шаьш махкана гойтуш хилча ахча дала реза хилларш, и «гуш доцу» сагIа дала лаам болуш, бацара.\nХарц йохьана уллохь ю хьагI. Иза а къовсавалар ду, ша къовсавеллачунна вуон болх хила лаарца къовсавалар: иза шел тоьлча, и лан оьздангалла йоцуш, цунна тешнабехк бан а, харц цIе кхолла а, хIуъу дан а кийча а волуш. Гуш ду иза стеган амалехь Iаламат доккха сакхат а, доккха къа а хилар. Делан Элчас Делера салам-маршалла хуьлда цунна аьлла: «ХьогIо ягайо шун Iамалш».\nКху дуьненахь дуьххьара хьагI гучуялар Къабила шен ваша ХIабил верца хилла. Цо ца лайна ХIабилан сагIа Дала тIеэцар а, шайн дена иза дукхавезар а. Ойла цIан а йина, нисваларан метта, цо шен дог дIало вешица йолчу хьогIана. ХIетахь дуьйна адамашна юкъахь даккхийчу зуламийн бахьана хилла еха хьагI.\n«Яхь», «хьагI» боху кхетамаш, дуьхь-дуьхьалара маьIна долуш белахь а, мелла а вовшашца зIе йолуш а бу. Цу шиннан а бухахь къовсавалар ду. Цундела стаг гуттар а сема хила веза шен яхь хьогIе ца йоьрзуьйтуш, шен лаамера шайтIанан лааме ца волуш (ткъа хьагI шайтIанан лаам бу). Коьрта долчунна, и ца хилийта лоцуш хилла хьалха къонахаша шайна оьздангаллин хехой.\nБакъ а долуш, яхь вайн къоман дахарехь кхетош-кхиоран мехала гIуллакх кхочушдеш хилла, къаьсттина вайнаха бусалба дин тIеэцале хьалха. Иза къоман дахаран диканан-вуонан терза вуонехьа ца тоIуьйтуш, гуттар а дика агIо еза лоттуьйтуш, ца хилча йиш йоцу хIума а хилла.\nАмма бусалба дин кIоргга довзарца, бакъболу бусалба нах алсамбовларца, кхечаьрца къовса а велла деш долу диканаш дIадовла декхар ду. Боккъал Делах тешачу стага, цхьаьнцца а къовсам ца хилча а, я цхьанна а ца гича а бен а ца хеташ, Дала шена и тIедиллина долу дела, дан деза дика гIуллакхаш. Цо иштта дийр а ду уьш, ша цхьа а стаг воцчу гIайри тIехь нисвелча а, я дика масал эца, шеца йохье вала стаг шайна юкъахь воцчу, харцонна тIаьхьабазабеллачу нахана юккъе нисвелча а.Иза дац «яхь» боху кхетам вайна юкъара дIабала беза бохург. ХIан-хIа. Яхь Дала де боху дика гIуллакхаш Делан дуьхьа дарехь хила еза, оцу маьIнехь вайна юкъахь лела а еза.\nИштта, цхьанна а гайта а ца гIерташ, я цхьаьнцца а йохье вуьйлуш воцуш, нахана пайде гIуллакхаш деш гIиллакх а хилла вайнехан: некъ боккхуш, тIай туьллуш, шовда тодеш, дитт дугIуш… Оцу тайпанчу гIуллакхах лаьцна дуьйцу поэта Арсанукаев Шайхис шен «Новкъахь» цIе йолчу стихотворени тIехь:\nГIелвелла вогIу со,\nТкъа кийра хьогалла богу.\nКхура кIел ведар го,\nТкъа генах кхозуш бу чами.\nГIант лаьтта, бохуш соь:\n«Схьавола, садаIа хьайна!»\nШовданан хи мелла,\nКийра ас Iабий…\n«Мила ву техьа и\nХIоттийнарг кхузахь гIант суна?\nШовдан тIе яхана,\nХи деънарг мила ю техьа?\nМасаммо аьлла те,\nОйлане хьоьжу со:\nАдам дац гуш кертал дехьа.\nИштта, нахана шайн цIе йовзийта а ца гIерташ, гIуллакхаш дийраш бу ийман а, лаккхара оьздангалла а йолуш. Вайн къоман оьздангаллехь йоккха меттиг дIалоцу къинхетамо. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар – стеган уггар а хьалхара декхар ду. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.\nУггар а къинхетам хила йиш йоцучу меттехь тIамехь я девнехь, вовшийн виэн дуьхь-дуьхьал хIоьттинчу хенахь а, шина мостагIчо хадо йиш йоцуш къинхетаман доза хилла вовшашна шаьлтанаш ца Iиттар. ХIунда аьлча, тоьхна йина чов хала яц, иза ерза а тарло. Ткъа Iоьттина йина чов, цIий чухьовзар бахьанехь, дархочунна тIех лазаме а, дахарна чIогIа кхераме а ю. Цундела вайн къоман оьздангалло дихкина хилла Iуттуш чов яр. «Шаьлта Iуттур яц къотIалгIа вина воцчо», боху халкъан кицано.\nАдамашца болу къинхетам вайн къоман юкъараллехь гучуболуш хилла буоберашца, жоьрахь бисинчу зударшца, ваша воцчу йишица, воI воцчу деца, къеначу нахаца болчу лерамца. Иза вайна дика го нохчийн иллийн чулацам бевзича а: яхь йолчу кIенташа лаьллинчу реманах я кхитайпанчу кIайчу хIонцах доккхахдолу дакъа вай лакхахь хьахийначу гIийлачу нахана луш хилла цара.\nБилгалдаккха деза: Делан бакъ дин дерриге а адамех Дала бина къинхетам бу. «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша шуьца къинхетаме хир ву», боху Дала шен сийлахьчу Къуръан чохь.\nКъинхетам боьзна бу кхечу синмехаллица комаьршаллица. Я кхечу агIор аьлча, комаьршалла иза стеган къинхетам гучубаларан кепех цхьаъ ю. Ша «комаьрша» боху дош иза «ка (куьг) дIадаьстина (маьрша дитина)» бохург ду. Шен дерг, буй бина, къайла ца доккхуш, цунах нахана дакъа деш ву боху маьIна ду цу дешан. Стеган комаьршалла уггар хьалха шен чохь а, гергарчарна а, тIаккха лулахошна а гучуйолу. Лулахошца мегаш а, цаьрца комаьрша а хилар Iаламат деза лерина вайн дайша. Цундела кхоьллина цара иштта хьекъале кица: «Уллора лулахо тоьлу генарчу вешел».\nКомаьршалла къаьсттина билгалйолу хьешана хIоттийначу шуьнехь. ХIусамден комаьршалла иза шен ерг хьалха йиллар ю. Ткъа, Мамакаев Мохьмада ма-аллара, «сискалца и муьста берам догцIена ахь хьалха биллахь» тоьар ду… И иштта делахь а, хьаша веъча, шен тIаьххьара уьстагI я бежана йийна а, шен яцахь йолчуьнгара юхалург ехна а, хьешан гIуллакх дан хьажар гIиллакх хилла нохчийн стеган. Нохчийн хIусаман комаьршаллех кхечу поэта Сулейманов Ахьмада аьлла:\nХьаша вохвеш йовхо луш,\nХьаша ларарх а, цуьнан йозаллех а вай кхул тIаьхьарчу декъехь а дуьйцур ду, кхузахь мелла а эр вай. Хьаша нохчаша генара мел хили чIогIа лоруш хилла, кхечу къомах хилча-м муххале а. «Мехкан воцу хьаша», иштта йоккхуш хилла генара веанчун цIе. Иза ларвар, Iалашвар, цуьнан хьаште хьажар иза тIевоьссинчу хIусаман ден хилла ца Iаш, оцу ерриг юьртан а гIуллакх хилла. ХIунда аьлча, мехкан воцчу хьешана тIе, лар ца веш, цхьа бохам кхачийтича, ерриге юьртана а иэхь хилла. Хьешан йозалла гойтуш, цкъа мацах вайн ламчохь хилла хIара бакъдерг. Пхьа хьаьрчина цхьа стаг хилла ламчу веъна. Лорах баьхкина чIирхой тIаьхьакхиъна, цара тIом а бина, и пхьа хьаьрчинарг тIевоьссинчу хIусамден кIант вийна. ХIусамдас аьлла: «Хьаша ларвар шен декхар ду, хIокху сан хьешо вийначунна дуьхьал дIалара шаьш вийна кIант». Иштта чIирах хьалхавитина хIусамдас шен хьаша.\nКъаьмнаш къастош доцуш тосуш хилла нохчаша доттагIалла. Иштта, вайн иллешкахь вуьйцу хийла ваша воцу цхьалха кIант шена доттагIа лаца аравалар а, иза кхечу къомах волчу стагана тIевоссар а. Вай кхузахь хьахийначу «ГIебартойн кIентан илли» тIехь Жерочун жима кIант, ша цхьалха волу дела, шена доттагIа лаца ГIебарта воьду. Цигахь оьздангаллица, къонахаллица цIеяханчу Курсолтина тIе хьо цо ша арадаьккхина гIуллакх. Вукхо тIеоьцу кхуо кховдийна доттагIалла. Шен оцу буса далийна нускал доллушехь, хIара чохь а вуьтий, кхуьнан гIуллакхна ара а волу. Оцу буса Жерочун жима кIант шен майра ву моьттуш чудеъначу цуьнан «кIайчу нускалх» петухуш къаьхка генара хьаша, ткъа ларамза шен цунах хьакхабелла ши пIелг, шаьлта тухий дIа а боккхий, коре охьабуьллу цо. ХIунда аьлча, доттагIалла иза уггар а хьалха тешам бу. Цундела, ларамза хиллехь а, доттагIчун езарх хьакхавалар а осалалла лору оьздачу нохчочо, и дIанисдеш, ларамза «осалбаьлла», «тешаме ца хилла» ши пIелг а дIахадабо цо…\nТешам бу доттагIаллехь уггаре а чIогIа оьшург а, ца хилча йиш йоцург а. Тешам боцчу доттагIчух кхераме мостагIа хила а йиш ю. Цунах лаьцна дуьйцу поэта Кибиев Мусбека:\nДа вийнарг тоьлу,\nХьоьца шен чIир нисъеш,\nЧIирхо ца воьлу.\nВешел ву гIоле,\nТIехьа и соьцучохь,\nХьалха и волу.\nХIаъ, бакъволчу доттагIчо тоьпан даьндаргах шен дегIаца ларвийр ву доттагIа. Оццул деза ду доттагIалла. ДоттагIа дел, вешел эвхьаза ву стагана, цу шинга ца дуьйцург (сингаттам, дегалазам) доттагIчуьнга дуьйцур ду цо. «Ваша ваша вац, и хьан доттагIа вацахь», боху халкъан хьекъало.\nВайн къоман иэсехь бу «дуй биъна доттагIа» боху кхетам. Иза цкъа а къаста йиш йоцу доттагIий бу бохург ду. Тешаме доттагIа чIагIонан бIов ю баьхна вайнаха. Цунах лаьцна ду халкъан дийцар а. Ша леш шен цхьаъ бен воцчу кIанте весет до дас, хIора луларчу шахьарахь цхьацца гIала йогIалахь, олий. Иза кхелхинчул тIаьхьа ойлане хуьлу кIант, шен ден весетан маьIнех ца кхеташ. Оцу кIентан хIусамнанас кхетийна иза: хIора шахьарахь цхьацца гIала йогIа бохург, хьоьга цхьацца доттагIа лаца бохург ма ду. ДоттагIа кхечу къаьмнашна юкъара лоцуш хиларца доьзна, кхин цхьа вайнехан амал хьахо йогIу кхузахь. Иза кхечу къомах волу, чIир хьаьрчина, я кхитайпана бохам бахьанехь, я дуьххьалдIа нохчийн гIиллакхаш, ламасташ шена герга хетта, я къелла бахьанехь тIевеъна стаг, цунна юьртан юкъарчу лаьттах дакъа а дой, охьахаош хилла. ТIевеъначо шен керла меттиг беркате хилийта, тухий сту а боьй, сагIа доккхуш а хилла. Иштта веъна стаг юьртахойх цхьамма-шимма, цхьана цIийно я некъино, цуьнан дола дан а, цуьнгара ледарло ялахь жоп дала а тIелоцуш хилла.\nХан хене яларца цу тIеэцначу стеган тIаьхье дIауьйш хилла юьртахойх, шаьш тIелаьцначу некъин (гаран, тайпанан) декъашхой а хуьлий. Церан ларам а цара дечу гIуллакхашка, церан оьздангалле хьожжий беш хилла, кхечу къомах схьавалар тидаме а ца оьцуш. Муьлххачу а къомах волчу стеган оьзда гIиллакхаш, церан доьналла, къонахалла билгалйоккхуш а, хастош а хилла вайнаха. Цунна тоьшалла до нохчийн турпалаллин иллеша. Царна тIехь дикачу агIор хьахийна бу тайп-тайпанчу къаьмнийн: гуьржийн, гIебартойн, гIумкийн, ногIийн… векалш. Цхьадолчу иллешкахь уьш нохчийн кIентел толош а хуьлу (масала, «Iаьржачу НогIех долчу илли» тIехь), уьш бакъ болуш меттиг хилча. Оцу дерригено а гойту нохчийн къам (цуьнан хьекъале, оьзда дакъа) ша-шех тоам бина, шена чохь дIакъовладелла доцуш, дерриге а къаьмнашна дIадиллина хилар; цунна коьрта шен къомалла (нохчолла) ца хилла, коьрта адамийн юкъарниг (адамалла) хилла. Нохчолла оцу адамалла бохучу синмехаллин цхьа дакъа хилла. Нохчочунна шен къоман гIиллакх-оьздангалло тIедожош, цо гуттар а дагахь латтош цхьа дош, цхьа кхетам хилла Декхар. Декхар кхузахь вай мел хьахийначу синмехаллийн лехамашна жоп луш ваха, декхар – шен дена, нанна, доьзална, юьртахошна, халкъана хьалха дерг. Ткъа уггаре а коьрта Декхар Далла хьалха долу Декхар. И дерриге а Декхарш шена тIехь дуйла хаар иза стеган иэхь-бехк хилар ду. Иэхь-бехк доцчу стагана массо а шена хьалха декхар хета, ткъа ша цхьанна а декхар ца хета. Гуш ма-хиллара, и кхетам шина дашах лаьтташ бу. Иэхь иза шен декхар кхочуш ца дича, я цхьа оьзда доцург далийтича, стеган сий дожар ду. Иэхьо йожайо стеган цIе, мах бойу цуьнан дикчу гIуллакхийн, иэхьо стеган синтем бойу, нагахь иза хета иэхь долуш, халкъо ма-аллара, «цIийяла юьхь» йолуш велахь.\nБехк иза стагана, шен гергарчарна, лулахошна, юьртахошна, халкъана хьалхара декхар ца хиъча, наха олу дош ду. Бехк баккхар ахь ледарло ялийтарна, я хьайца йолу дегайовхо бакъ ца ярна юьхь яккхар ду. Амма иза кхиэл яц, я сардам а бац, бехк царал мелла а байн мах бу стеган хадош, оьздангаллин гIуда а ду цунна тухуш; цо шен декхарш кхочуш а дина, шена тIедоьжна и гIуда дIатакхаре, ша бахьанехь кхечунна хилла вас дIаяккхаре сатийсам а бу. Билгалдаккха деза, вай кхузахь мел йийцина синмехаллаш цхьаъ вовшашца йоьзна хилар, цхьаъ йоцуш важа хила йиш йоцуш. Масала, сий доцучу стеган иэхь-бехк хила йиш яц, иэхь-бехк доцчун тешам хир бац, тешам боцчохь доттагIалла хила йиш яц, доттагIалла лелалуш воцчуьнгахь яхь а хир яц… Лакхахь вай йийцина и ерриге а синмехаллаш шегахь йолу стаг вайн къоман оьздангаллехь уггаре а лакхара дарж долуш хуьлу къонах. Къонах боху дош шина декъах лаьтта: «къо» + «нах» нехан къо (кIант), халкъан кIант бохург ду иза. Къонах иза халкъо кхоьллина, боьрша стаг муха хила веза бохучу хаттарна жоп луш, массо хIума а меттехь долчу стеган васт ду. Иза хIора нохчочунна уггаре а лекха Iалашо а хилла, дерриге а дахарехь и шена тIекхача гIерташ. «Къонах» ву алар уггаре а доккха совгIат хилла нохчочунна. И цIе тиллар, нах а гуллой, цхьана пхьоьханахь хуьлуш ца хилла, иза хIинца мидал ма-яллара луш а ца хилла. И цIе стеган гIуллакхашка, гIиллакхашка хьаьжжина, ша-шах нахалахь йоьдуш хилла, иштта ша-шах южуш а хилла, стагера цхьа ледарло яьлча.\n«Къонах» аьлла цIе яханчунна юкъараллера я нахера хуьлуш цхьа а пайда, дуьненан хIума ца хилла. Церан декхарш а, церан адамашна хьалхара жоьпалла а алсамдолуш хилла. Бакъду, къонахчун сий даьржаш хилла, цунах лаьцна иллеш а, дийцарш а кхуллуш а хилла халкъо.\nУггаре а хала хIума хIун ду аьлла, шега хаьттича, «Уггаре а хала хIума къонах хилар ду», аьлла боху Шемалан наиб хиллачу Iуспанан СаIдуллас. Цул а хала хIун ду аьлла хаьттича, цо жоп делла: «Цул хала, къонах а хилла, чекхвалар ду». Изза Сулейманов Ахьмада а олура, бакъду, жимма хийцина дара и дешнаш: «Уггар а хала нохчо хила ду, цул а хала нохчо хилла вахар а, чекхвалар а ду». Амма кхузахь «нохчо» бохург «къонах» бохучу дешан маьIнехь далийна ду, хIунда аьлча, къомах нохчий а болуш, хийла атта бехаш нах а болу дела а, хилла дела а; муьлхха а нохчо хила хала дац, «нохчо-къонах» хила хала ду. Иштта маьIна лелош ду Дикаев Мохьмадан евзаш йолчу стихотворенехь а «нохчо» боху дош.\n«Къонах» боху цIе шен дIа муха яхана дуьйцуш, Таймин Биболата аьлла боху: «Уггар а хьалха зудчо лерира ша, тIаккха доьзало лерира ша, доьзало лоруш гича, лулахоша лерира ша, лулахоша лерича, юьрто а лерира ша, юьрто лерича, махко а лерира». Изза бу-кха къонах хила луучунна чолхе боцу бустам. Дуьххьара хьаьжча иштта хетахь а, иштта атта а дац оцу хоршахула шен Iалашоне кхача. Кхузахь доккха хьекъал ду: мел даккхий хьуьнарш ахь гайтарх, хьо хьайн доьзалан хила ма-веззара да вацахь, я хьо хьайн лулахочуьнца жIаьлица цициг санна велахь, хьуна халкъо «къонах» эр дац. Къонахчо гайтинчу даккхийчу хьуьнаршца нийсса мах болуш а, нахалахь даьржаш а хилла цуьнгара даьлла хаза гIиллакх а, цо аьлла хьекъале дош а. Царах нахана масал хуьлуш а хилла. Иштта, Исмайлин Дудица доьзна ду цхьа халкъан дийцар. Цхьана дийнахь Дуда хилла боху юьртан бажа бажош. АхIи-декъехь йоьлхуш дIайоьдучу цхьана жимчу зудчух бIаьрг кхетта цуьнан. Цуьнга вист а хилла, и саца а йина, и елхаран бахьана хаьттина цо. Зудчо дийцина: «Маре яханчуьра ден цIа яхана яра ша. ХIинца юха меран цIа дIайоьдуш ю ша, хьуна ма-гарра, цхьа а совгIат а дац шена дина. Марзахошна дуьхьал муха хIуттур ю ша? Царах иэхь хеташ йоьлху ша…» Исмайлин Дудас, и юьртан бажа берриге а шен бу хьуна аьлла, уггар а тоьлла етт тIаьхьа а хIоттийна, цIа яхийтина шена хIетталц евзаш а ца хилла зуда. Тахана Исмайлин Дудин тIеман хьуьнарш кхин чIогIа дуьйцуш а дац, ткъа и тайпа цуьнан хаза гIиллакхаш кест-кеста хьахадо.\n«Къонах» боху кхетам гуттар а цхьана хьолехь хIоьттина лаьттина бац. Зама хийцаяларца хийцабелла цуьнан чулацам а. Иза дика го нохчийн халкъан турпалаллин иллеш доьшуш.\nИштта, ша кхоьллинчу замане диллича, уггаре а ширачарах долчу «Жоьрабабин кIентан а, ямартчу Манцин а иллехь» къонахчо къуьйсург шен бакъо, шен нийсо ю. Шена тIетеIочу харцонна къера а ца хуьлуш, шен гIуллакх дан доьналла а, майралла а долуш хилар и ю оцу иллехь гучуйолу къонахчун коьрта билгало. Цуьнца цхьаьна доттагIчунна тешаме хилар а. И билгалонаш дика ган а гойту Жоьрабабин кIанта ша хIаллакван а, шен «мерза езар» дIаяккха а дуьхьалваьллачу ямартчу Манцех, туьйранийн турпалхочух Iаьржачу Хожех леташ, цаьрца къуьйсуш.\nХетарехь, цул мелла а тIаьхьа кхоьллинчу «Зайтан Шихмирзин иллехь» къонах кхечу кепара го вайна. Иза хийрачу махкахь (таркхойн Шовхал волчохь) шен дахарна кхерамечу къовсамехь дакъалоцуш ву. Кхузза тIейоуьйту тайп-тайпанчу къаьмнех болчу кIенташна таркхойн Шовхала шен йоI, кад а боуьйтуш, дин маса болчо, герз нийса тухучо, зуда тешаме йолчо дIамала олий. Кхуззе а Зайтан Шихмирзас дIамолу кад, цхьамма а ца молуш соцунгIа хилча (кад дIа а мелла, къовсамехь эшнарг вуьйш хилла). Молу, шена уллохь Iачеран сий лахдан а ца гIерташ, гIиллакхе дешнаш а олий:\nШул хьуьнарна тола хIума дацахь а,\nКIентийн маршонна молу ша…\nЦо иштта бахахь а, кхаа къовсамехь тулу Шихмирза. Гуш ма-хиллара, къонахчун васт кхуллуш, илланчас билгалйоху цуьнан амалш: маса дин болуш, топ нийса тухуш, зуда тешаме йолуш («Ах стаг зудчо во», олуш ду халкъалахь), нахана юккъехь лела хууш, гIиллакхе хилар.\nТаркхойн Шовхал волчохь нохчийн къонахчо лардийриг шениг хилла ца Iаш, шен къоман сий а ду. ХIунда аьлча, цигахь цо цхьа юьхьIаьржо йинехь, Кавказан къаьмнашлахь «Шихмирзас» ца олуш, «нохчочо ледарло ялийтина» эр дара. Бакъду, оцу къовсамехь (таханлерчу спортан къийсадаларех тера болчу) дакъа ца лаьцнехь а, кхин галдолуш хIума-м дацара Шихмирзин шен а, нохчийн къоман а. Кхузахь турпалхочо шен лаамехь дакъалоцу Шовхалан ловзарехь а, цо тIедожочу хьелашна реза а хуьлий. Цунах мелла а къаьсташ ю «Баьчча Балух долчу илли» тIехь къонахчунна тIехIоьттина киртиг. Нахана тIе харцо тоьттучу элана дуьхьал гIоттий, и воь Балус. Кхузахь билгалдаккха деза, халкъан юкъара бала дIаойуш велахь а, къонах шен къийсамехь цхьалха хилар. Ткъа кхечу иллин турпалхо Адин Сурхо цхьалха вац, иза халкъан тхьамда санна дуьхьал хIутту вайна. Бакъволчу къонахчун ша-тайпа амалш гойту оцу иллехь Адин Сурхос. И турпалхо хьалхе езаш, нахана хьалхавала лууш стаг вац. Иза юьртан тхьамданашна шайна дагавогIу:\nДин дика ва беца цу Адин ва Сурхон,\nГерз дика ва деца цу Адин ва Сурхон,\nИ Сурхо воьхур вай Сурхо винчу цу нене…\nИштта Сурхон нене кIант воьху юьртан тхьамданаша. Нанас вала а ло иза царна:\nДегIаха мерза са цара хьайга ва дехахь,\nАхь даккхий дIалолахь дегIаха мерза са…\nИ дан ша реза хилар юьртахошка олу Сурхос, амма царна хьалхавала сих ца ло иза, и мел жоьпалла дуйла хууш. ХIунда аьлча, кхунах, кхуо боккхучу когах, олучу дашах а доьзна ду оцу нехан хиндерг, тарло уьш а, хIара а хIаллакьхила, тарло толаме кхача а. Цундела церан Мусостаца къовсаме бовла лаам мел чIогIа бу хьожуш, цо гIиллакхехь олу:\nМа довла дакъаза, хIай юьртан тхьамданаш,\nВежарий дукха бу цу эла Мусостан,\nШа ваьхьар вуй-техьа\nМусостан олалла дожийна дерзадан?..\nАмма юьртахойн лаам чIогIа буйла а, ша царна билггал оьшуш вуйла а хиъча, реза хуьлий, хьалхаволу Адин Сурхо. Оцу иллехь гойтучу къонахчун мехала амалш билгалйохур вай: шега дехар дича бен нахана хьалха цавалар, ша тIелоцучун доккха жоьпалла гар; ненан лаамна тIехь хилар; халкъан юкъара бала дIаайа, са дIадала а кийча хилар; ша-шех тоам бина, сонта, кура цахилар; собаре а, амма эшча каде а, майра а, доьналле а хилар. Иштта амалш йолуш хила везаш хилла оцу заманахьлера къонах. Къонахчун сибаташ дуьйцуш, тайп-тайпана произведенеш кхоьллина нохчийн яздархоша. Тхуна хетарехь, царах тоьлларг Сулейманов Ахьмада язйинарг ю. Цу тIехь шел хьалха цхьамма а ца динчу кепара «къонах» бохучу кхетаман маьIна до цо:\n«Къонаха мила ву? И меллалц веха?» –\nХоьттура соьга ахь тойнехь Iаш вай.\nДерриг а дуьне ду къонахчун меха!\nХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай.\nЛаманца дин лелац, ца хилча ленаш,\nУьш кхачаделлачохь соцуш бу дин…\nИштта бу къонахий, хIар дуьне латтош,\nКъонахий дIабевлча духур ду и…\n…Терзан тIе ца дуьллу цо деший, даьхний,\nХалонехь хадочехь хьуьнаран мах.\nАхдуьне мах болу шен корта буьллу,\nВайн маршо ларъечохь сагIа до шех.\nСобар ду сов доккха, кхача ца луш!\nКъонахийн и собар кхачийча-м, боккъал,\nХIар маьлхан вайн дуьне духур ма ду!..\nХIокху стихотворенехь вайна билгалволу къонах иза цхьана къоман, цхьана мехкан гIуллакхаш кхочушдина ца Iаш, хIокху дерриге дуьненан гIуллакх а, дола а дан гIерташ, цуьнан гIайгIанаш айа, шен дахар дIадала («сагIа до шех») кийча стаг ву. И стихотворени кхоьллина зама зарратан (атоман) а, кхитайпа а кхераме герз IаIар, Iалам талхор, керл-керла цамгарш яржар бахьанехь латта хIаллакьхиларан зила тIе кхачийна, дуьненан а кхоллам цхьадолчу адамийн лаамах боьзна болу вай деха зама ю. Цундела бакъволу къонах цхьана мехкан дозанашкахь соьцур вац, иза дуьненна а пайде хила хьакъ ву. Лаьтта тIехь миччахь елахь а, харцо цунах хьакхалуш хила еза, иза эшо, нийсо меттахIотто цо шен хирг дан а деза. ХIокху стихотворенехь кхузза хьахадо «дуьне дохар», иза къонахашца дузуш. «ХIара дуьне-м къонахийн белшаш тIехь дай», бохург, цхьана агIор, поэтически метафора (хаздина, дестийна аьлла дош) а ю. Амма, цуьнца цхьаьна, кхузахь доккха философски маьIна а ду: дахаран терза дикчу наха, оьздачу наха къонахаша, вуо сов ца долуьйтуш, харцо ца толуьйтуш, нийса ца латтадахь, Дала шен оьгIазло тIеелхорна кхерам бу. Бусалба дин халкъан кхетамехь чIагIдаларца мелла а хийцабелира «къонах» дешан чулацам. Хьалха сийлахь хетта цхьадолу гIуллакхаш исламан серлонехь сийсаза хилар гучуделира. Масала, хIонце эхар. Яц «кIайн», «Iаьржий» хIонц… Ший а Iаьржа ю, хьарам йолу дела.\nШен доцчу хIуманна тIекховдар, хIуъу бахьана делахь а, мел чIогIа и хаздан гIортахь а, къола ду. Ткъа иза даккхийчарах къа а ду, Делах тешаш волчу стага лелон йиш йолуш хIума а дац.\nБакъболу къонахий хилла вайнахана юкъахь баьхна устазаш. Нах динна тIеберзош, церан дегнаш цIандеш, Делан дуьхьа къахьегна цара, шайн догIмийн лаамаш бихкина, царна атто ца лоьхуш. Церан беркате кхетаман болх бахьанехь, Iеса гIиллакхаш дуьтуш, Iоттабаккхамаш жимлуш, цхьана барте догIуш хилла нохчийн халкъ. Амма хийрачу къаьмнийн Iедалша хадийна церан и хьанала къинхьегам. Билгалдаккха деза, вайнехан устазаша нахана юккъехь серлонан, хьехаман болх бина ца Iаш, оьшучу хенахь вайн иллешкахь буьйцучу турпалхойн коьрта амалш гучуйохуш а хилла – майралла, доьналла, тIеман говзалла… Масала, шайх Мансур хьехамча, дин даржорхо хилла ца Iаш, бIобаьчча а хилла; Шемалан наиб хилла Сесанара Ташу-Хьаьжа; шайн доцу латтанаш дIалоьцуш, вайнахана ницкъ бечу гIалагIазкхашца гуттар а тIамца къийсам латтийна шайх Денис; ГIойтIахь деникинхошца хиллачу тIамехь куьйгалла деш хилла ИбрахIим-Хьаьжа; советан Iедална дуьхьал шен мурдашца цхьаьна къийсам латтийна Хошкалдарчу Юсуп-Хьаьжас…\nАмма вайн иллийн турпалхойн санна тIемаш бар, толамаш бахар коьрта Iалашо ца хилла устазийн, я вовшашца йохье буьйлуш, нахалахь шайн цIе дIаяхийта гIерташ а ца хилла уьш. Церан Iалашо, церан некъ кхин хилла. Цунах лаьцна мелла а дуьззина вай дуьйцур ду жимма тIаьхьа. Ткъа хIара къамел дIадерзош билгалдан лаьа: «къонах» боху кхетам Iаламат мехала бу тIекхуьу тIаьхье оьзда, хьекъале хьалакхиорехь. Иза хIора беран, жимчу стеган дагчохь хила а беза. ХIора нохчо, ша дуьненахь мел веха, кхийда а веза «къонах» цIе йолчу сийлахьчу лакхалле.\nКультура и языкознание\t2016-07-12\nВперед: Тауз Исс. Послушай тишину…


ГIалгIай культура аьттон наькъаш — Сердало\nГIалгIай культура аьттон наькъаш\n21.02.2019 serdalo@yandex.ru 0 Комментариев\nУкх тIехьарча шоатта дийнахьа февраль бетта 16-ча дийнахьа Йоккхача Ачалкхе Культура цIа хьаделлаш той хиннад. Кердача, «Россе культура» оалача Федеральни целевой программас гӏо а деш хьалъяьча гIишло чу концертни зал я 200 моттиг хьажархошта лаьрхӏа йолаш. Иштта йоккха сценически майдангаш а, мастерскойш а Iалашъяьй. Укхаза торо хургья дукхача наха дакъа лоацаш йола культурни мероприятеш, кружкови занятеш дIакхьахьа, халкъа ремесло хьеха.\nКультура цIа хьаделлаш дакъалоацаш вар ГIалгIайчен Мехкда Евкурнаькъан Юнус-Бек.\n– Кердача культура цIеношка, хIанзолца хиннача бесса, хореографически кружоки, вокала студии хинна ца Iеш, кхыдола бераш а боккхий бараш а культура юкъе чуоза, творчески дегIааха, дезала салаIа аьттув хилар аз нийс лоарх, – аьлар Баматгири Юнус-Бека.\nЦул совгIа, Мехкдас культура цIеношка амар дир укх шера дIахьош дола Театра шераца хьалхарча дийнахьа денз дакъалаца, аьнна.\n– Театральни искусство юртара бахархошта дика йовзийта еза: кегийча наха а, кхувш боагIачарна а, – тIатехар цо.\nКультура министр волча Базоркин Микаэла ма аллара, хIара кердача Культура цIагIа конкурса муниципальни этапаш дIахьоргья, цул тIехьагIа региональни хургйолаш. «Духхьал укх Культура цIагIа дIайолаю оаха кердача конкурса пилотни проекта муниципальни этап, мехка мелдолча культура цIеношта юкъе из дIакхухьаргйолаш. Цун цIи хургья «ГIалгIай халхара конкурс» («Конкурс ингушского танца»). Амма, из халхар вайна тахан довзача кепара а доацаш, вай къаьнарча Iаьдала эздела бокъонашца хургда, шийгахьа зоахалолашш а деш. ХIана аьлча, гIалгIай халхар, духхьал маьженаш лелаер хинна Iац, из ший кепара шин сага юкъера къамаьл да», – аьлар Базоркин Микаэло.\n№ 24 (12159), шинара, 19 февраль, 2019 шу / вторник, 19 февраля 2019 года\n← ЖАРКОЕ — РУЛЕТ ИЗ ГОВЯДИНЫ С ГРИБАМИ\nБийбердо аьннар →\n23.11.2018 serdalo@yandex.ru 0\n27.12.2018 serdalo@yandex.ru 0


Ле-суьгӀ-ле-Ду — Википеди\n46°55′19″ къ. ш. 5°14′48″ м. д.HGЯOL\n10,38 квадратан километр\n▲151 стаг (2019 шеран 1 январь)\nЛе-суьгӀ-ле-Ду (фр. Lays-sur-le-Doubs) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта БугӀгунди — ФгӀанш-Конте регионехь. Коммунан департамент — Сона а, ЛуагӀа а.\nДозанашца йу ПугӀлан, АннуагӀ, ШагӀетт-ВагӀенн, ФгӀеттегӀан, ЛонжпьегӀгӀ, ПьегӀгӀ-де-БгӀесс, Terrans[d].\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ле-суьгӀ-ле-Ду&oldid=7814727»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 17:52.


NGC 436 — Википеди\nNGC 436, OCl 320, C 0112+585, OCISM 72, [KPS2012] MWSC 0111\n9831 световой год\n−0,38 ± 2,8 миллиарксекунд в год, −0,9 ± 1,17 миллиарксекунд в год\n−74,4 ± 0,3 километр в секунду\n+58° 48′ 40″\nNGC 436 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 436: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 436.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_436&oldid=5055074»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 2 июль, 23:04.


Навальный: хаттарш дуьтуш ду Лесинан валар\nПутин В. а, Лесин М. а (аьттоагIор)., ГIад. 7, 1999\nВелла аьлла дIакхайкхийначул тIаьхьа 40 де даьлча, Iамерки доза а хадийна, цу махкара д1авахана Оьрсийчоьнан зорбан министр хилла Лесин Михаил. Цунах лаьцна шен блогехь яздина Шоьта-дийнахь оппозицин политико, Коррупцица къийсам латторан фонд кхоьллинчу Навальный Алексейс. Иза тIетоьвжург ду Iамеркин дозанан сервисо далош долу тоьшалла. Царца а догIуш, Лесин Михаил дIавахана Цхьаьнатоьхначу Штаташкара 2015-чу шарахь, ГIура-беттан 15-чу дийнахь.\nОццу хенахь Лахьан-беттан 5-чу дийнахь хаам бинера иза велла карийна Dupont цIе йолчу Вашингтонерчу отелехь аьлла. «Лесинан дакъа хила мега хьуна махкал арадаьккхинарг, цуьнгахь паспорт хилла, ткъа иза иштта процедура ю, дийна стаг дIаваханча санна сурт хIоттош. Амма иза иштта хилча Лос-Анджелесехь дIавоьллинарг мила ву?» - хоьттуш яздо Навальный Алексейс. Цо тидам тIебохуьйту Лесин дIаволларх лаьцна цхьа а тоьшаллаш цахиларна.\n«Цхьа а сурт а дац даьккхина, бIеннаш доттагIий Лесинан хиллехь а» - билгалдоккху Навальныйс. Цо дийцарехь, дерриг а чIогIа тера ду теш ларвеш даиман а лелош хуьлучух. Стохка Лесин вийначул тIаьхьа хабарш даьржинера иза вийна Iамеркан Федералан талламан бюроца юкъаметтигаш лело, Путин Владимиран юххера накъост хилла волу, иза реза хиллачул тIаьхьа бохуш.


Нохчийчоь - Мехкан куьйгалхой бовлу доккхачу декъанна полисхошлара, кхаралахь а хила тарло кхана воккха хьаькам ваьнверг, Соьлж-ГIала, 2012\nОктябрь кIоштан коьрте хIоттийна керла куьйгалхо ву, полицийн белхахо хилла волу Исмаилов Русланбек. КIоштан администрацин белхахошна иза вовзийтира Соьлжа-гIалин мэра Кадыров Ислама. Керлачу куьйгалхочун дикачу агIонех цхьаъ иза шен уллера накъост а, Кадыров Рамзан ларвеш лелла гIаролхо а ву, аьлла, билгаладаьккхира гIалин дас.\nИза вовзуьйтуш, Кадыров Исламабилгалдаьккхира, керлачу даржехь нагахь санна ларавеш ца хилахь, дIавоккхур ву, аьлла. "Хилла волу префект Гаибов Идрис а ,санна цIаваха дезар ду ларош вацахь, хьан а, сан а", - элира цо.\nГаибов Идрис республикан куьйгалхочун уллера накъост ларалучех цхьаъ вара. Иза Октбярь кIоштан администрацин коьрте хIоттийра 2007 шеран аьхка. Оцу дарже вале Куьршлойн кIоштан куьйгалхо лаьттина иза. ХIинца белхан меттера дIаваккхаран бахьанех лаьцна дуьйцу, берриге а мохк орцах а баьлла, тайинчу "12 -гIа куп" олучу меттехь цо ма- хуьллу цIано ца латтийна бохуш.\nМухха а делахь, республикерчу Iедалехь кеста кхин а хийцамаш хила мегаш бу. Соьлжа-гIалин мэрехь кест-кеста Iедалхошца цхьанакхетарш дIахьо республикан куьйгалхочо Кадыров Рамзана. Шен тIаьххьара цигахь хиллачу кхеташонехь цо баккхий кхачамбацараш билгалбехира гIалин еа кIоштийн администрацин балхаца.\nИштта, кIоштийн къеданаш а бац, боху, шайн балхаца ларош. Царалахь ву, республикан куьйгалхочуьнга хаьттича, Куьршлойн кIоштан куьйгалхо Висмурадов АбухIусейн а.\nБилгалдаккха деза, Висмурадов Абухьусейн Нохчийчоьнан куьйгалхочун гIаралан коьртехь волчу "Патриотан" воккхаха ваша хилар. Амма гергарлонашка а ца хьоьжуш, белхан меттигашкара, бIаьрнегIар а ца тухуш, бохабо цо.\nОццу кхеташонехь, балхаца ларош вац аьлла, цо билгалаваьккхина шен шича Ибрагимов Турпал-Iела а. Иза а балхара воха кийча болучеран тептартIехь хилар билгалдаьккхина оцу кхеташонехь. Цунна а, кхечу даржхошна а ши бутт белла, кхачамбацарш дIадаха. Церан белхан дикаллин таллам бе, аьлла, омра ду делла. Йиллинчу хенахь хийцамаш ца хилахь, уьш а Гаибов Идрисана тIаьххье дIахьовсо тарло.


ШалифегӀ — Википеди\n▲1288 стаг (2019 шеран 1 январь)\nШалифегӀ (фр. Chalifert) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.\nДозанашца йу Жаблин, Шесси (Сена а, МагӀна а), КувгӀе, ДаммагӀ (Сена а, МагӀна а), Лесш.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ШалифегӀ&oldid=7845818»


"Аьхка деша лела кийча ду бераш"\nДистанционан дешаран башхалла\nМангал-баттахь деша дуьйладала тарло бераш Къилбаседа ХIирийчохь\nБутт кхочуш бу бераш школашка лелачуьра юкъахдевлла. Юьхьанца кIиранна дехьатеттира бIаьстенан каникулаш, цул тIаьхьа, коронавирус сиха дIаер йоцийла кхетча, дистанционан кепе даьккхира дешар.\nДагадаийта деза, цхьайолчу регионашкахь шеран хьалхара ши бутт а цIахь баьккхийтира дешархошка – пехийн лазарш, грипп яьржина хиларна. Школашка бераш, доцца аьлча, кIезиг лелла хIокху шеран беа баттахь.\nДистанционан дешар аьттоне дерзийна ХIирийчохь, программаш карайирзина шайна, боху дешархоша а, хьехархоша а. "Кавказ.Реалиино" хьалхо хаийтина ма-хиллара, интернет-трафик 7-8% лакхаяьлла махкахь. Ткъа хуьлий-те тоъал пайда шех дистанционан дешарх?\nКарарчу беттан юьххьехь Оьрсийчоьнан дешаран министран гIовса Глушко Дмитрийс хаийтира, дешаран шо Мангал-бутт берззалц латта мега, аьлла. Дешна бовлучарна пачхьалкхан юкъара экзамен дIаяла къастийна де ду Мангал-беттан 8-гIаниг (хьалха иза Стигалкъекъа-беттан 25-гIа де дара).\n«Коронавирусца дерг муьлхачу хьоле доьрзу хьаьжжина хир ду кхидIа. Аьхка бераш деша ца хIитто гIерта тхо: я аьхкенан юьххьехь а, я дешаран керла шо хьалхе долийна а», - элира Глушковс «Вконтакте» машанахь хиллачу онлайн-марафонехь.\nЦкъачунна стагга а вац хууш, маца дуьйлалур ду бераш деша\nБуьритIерачу №11 школин хьехархочо Харумова Залинас бахарехь, бераш хиллане а ца хилла дистанционан дешарна кийча: «Дешаран программех кхоччуш пайдаоьцийла дац кху хьелашкахь. Дистанционан кепанна кийча беккъа цхьа дика доьшурш бен а ца карийра. Бисинчарна вуно хала ду интернетехула деша».\nМелла а бIокъажош ду БуьритIерачу Iедалх йозушйоцчу школин хьехархочун Лазарова Эльмирин къамел. Хьехархойн гIоьнца бераш кхуьу Iилма дIаэца, делахь а, виртуалехь хьоьху сахьт 30 минот бен дацаро ца кхуьуьйту уьш берриг а болх чекхабаккха, боху цо.\n"Хьехархочунна шена хаьа, муьлха болх мел бала беза бере шегга Iамабайта, я рефератан, мини-проектан хьесапехь кечбайта беза. Кеп хийцаяларо дешарх догдаьккхина бераш ца гина суна: мало еш хилча а, телефон я кхин гаджет латийна Iа уьш, школе лела ца лаахь а, ладугIу геннара гучу хьехархочуьнга. Дика болх бо бераша шайна белллачу белхашна тIехь а, оха ен видео-презентацеш тергалъярца а. ЦIахь шаьш бина болх ватсапехула гайта йиш хиларх а самукъадолу церан», - боху педагого.\nАмма Лазарова къера ю, дешаран жамIаш берех доьзна хуьлу: дика дешархой сихха тIаьхьакхуьу, вон доьшучийн дистанционан кепехь а ю хаарш чуэцарца халонаш.


муллакаева, г. м. (1)\nредкин, и. в. (1)


Политика — Википеди\nХӀокху терминан кхин а маьӀнаш ду, хьажа Политика (маьӀнаш).\nХӀара йаззам пачхьалкхан гӀуллакхан маьӀнера политикех лаьцна; политикех юкъара урхаллин кхетамехь санна хьаьжа: Политика (урхалла).\nПоли́тика (желт.-шира. πολιτική «пачхьалкхан гӀуллакх») — пачхьалкхан Ӏедалан меженан а, церан даржерчу нехан а гӀуллакх; ткъа иштта пачхьалкхан функцешца доьзна юкъараллин дахаран гӀуллакхаш а, хиламаш а. Политика Ӏилманца Ӏамор дӀахьо политологин гуран чохь.\nРосси Росси. Москохан Кремль\nАЦШ АЦШ. КӀайн цӀа\nАнтикан заманахь полисаш (желт. πόλις) историн агӀора кхоллалора ша-шенан урхаллин гӀалан юкъараллаш санна, цара конституици йира шеш политикин формаци санна, юкъараллаш — и юкъараллин ша кхоллаелла кеп Шира Грецин йогӀура. Кхиина яьржира Италехула, нисса Руман империн чухула. Пачхьалкхаш а, импереш а кхиарца шуьйра юкъаметтигийн политикин оьшура хийцамаш а, урхаллин система а кхиор. Политика урхаллин методологи санна кхоллалора полисашкахь, цигахь гуллора урхаллин элита а, шайха хин йолу элита кхоллалуш йолу тайп-тайпана чкъоьрнаш а (пхьоланаш, говзаллаш, ишколаш).\nШа политика термин юкъаяьккхина вайн эрал IV бӀешо хьалха. Аристотела кховдийра цунна иштта билгало: политика — пачхьалкхан (полисан) урхаллин говзалла. Политика къаьстира ша йолу социалан дахаран область санна оцу хиламал дуккха а хьалха — экономикин юкъаметтигел я эхь-бехкал тӀаьхьа делахь а. Масех тайп-тайпана гар ду политика схьаяларан Ӏаламах:\nТеологин. Оцу гарца политика, дерриг дахар санна, делера схьаяьлла ю.\nАнтропологин. Оцу гаро язайо политика адаман Ӏаламах.\nБиологин. Иштта тидаран маьӀна ду, политикин Ӏалам кхето деза адаман а, дийнатийн а юкъара базица — масала, [[дера хилар], ша лардаран инстинкт, ца эша гӀертаран къовсам, кхин дӀа а. Этолога К. Лоренца, масала, доьхкура дера хиларан феномен юкъараллин дахарехь долу тӀемашца, революцешца, кхин девнашца.\nПсихологин. Оцу гарца адамийн политикин юкъаметтигийн дуьххьарлера хьост ду хьашташ, иэшамаш, эмоцеш, кхин а адамо психика гайтар. Шен ламаст хиллачу кепара политикин маьӀна дора, масала, З. Фрейда, цуо политикин Ӏаламан ассоциаци йора кхетам чохь ца хиларца.\n↑ Политическая наука Архивйина 2011-06-25 — Wayback Machine Факультет политологии МГУ\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Политика&oldid=6170769»\nТӀаьххьара хийцам бина 2021, 9 июль 22:40\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 9 июль, 22:40.


Ма елхахьа, Нана\nНохчийн вайзаманан поэт, публицист, литературни критик, гочдархо Цуруев Шарип Мовладович вина 1963-чу шеран 20-чу январехь (паспорт т1ехь 12 январехь), Гуьмсан районера Лаха Гезлой-эвлахь. 1980-чу шарахь чекхъяьккхина юьртара юккъера ишкол. 1981-83 шерашкахь г1уллакх дина эскарехь. 1988-чу чекхъяьккхина НГ1ПУ-н филологин факультет. Белхаш бина ишколехь, хьехархой институтехь, 1илманан институтехь, хьехархойн училищан директор, «Васт», «Даймохк» газетийн коьртачу редакторан даржехь а, ткъа иштта «Орга» журналехь а, НР-н хаамийн, зорбанан министерствехь а. Карарчу хенахь «Хьехархо» газетан коьрта редактор ву иза (цуьнца цхьаьна НР-н 1илманийн академин «Таллам» журналан жоьпаллин редактор а ву).\nРоссин яздархойн Союзан а, Россин журналистийн Союзан а декъашхо ву. Цуруев Шарип НР-н Парламентан председателан Советник ву юкъараллин буха т1ехь, 2008-чу шарахь НР-н Парламенто НР-н харжамийн комиссин декъашхо х1оттийна иза. Дуккха а ерригсоюзни, ерригроссин, республикийн 1илманийн а, кхоллараллин, юкъараллин-политически конференцешкахь, кхечу мероприятешкахь дакъалаьцна цо. Язъян волавелла 12-13 шо долуш, дуьххьара зорбане ваьлла 1977-чу шарахь, 14 шо долуш. Х1етахь дуьйна Ш.Цуруевн стихаш, статьяш, очеркаш, интервью зорбане йийлина республикан массо а бохург санна журналашкахь а, газеташкахь а. Цхьайолу произведенеш гочйина оьрсийн, балкхаройн, х1ирийн меттанашка. Кху шарахь г1умкийн маттахь араевр ю цуьнан цхьайолу стихаш. 1978-чу шарахь «Пхьармат» литературни цхьаьнакхетаралле д1аэцна, 1985-чу шарахь цуьнан староста хаьржина. Цуруев Шарип автор ву итт гергга коллективни гуларийн, 1992-чу шарахь «Йисалахь, Нохчийчоь», 2007-чу шарахь «Тешалахь, Даймохк» книжкаш арайийлина цуьнан. Кхушарахь арахеца кечйина ю Цуруев Шарипан произведенийн том. 30-гергга 1илманан, б1еннаш публицистикин статьяш, очеркаш, интервъюш. 1987-чу шарахь иза ерригсоюзни къоначу поэтийн фестивалехь Нохч-г1алг1айчоьнан векал хилла. 2009-чу Россин яздархойн съездан делегат хаьржина. 2003-чу шарахь «Единая Россия» партис кхайкхийначу республикан конкурсехь поэзин номинацехь 1-меттиг яьккхина Шарипа. 2005-чу шарахь «Вайнах» журналан совг1атан лауреат хилла иза.\nДог карзах ма даха.\nИ хьан б1аьрхиш дийлал\nМеха вац со, нана,\nИ хьан б1аьрхиш мийлал,\nЛатта хьогах дац-кха.\nМацах жуьгтийн жайнахь\nВуьйцу бохург санна,\nЭрна йорт йиттина,\nСо ц1а веъна х1инца.\nБукъ т1ехь дечиг даккхарх,\nХ1ора дийнахь сарралц,\nВайн ц1ахь г1олий хилла,\nСуна хиъна х1инца.\nКху вайн тишчу кертал,\nКху вайн жимчу ц1ийнал,\nКху дуьненчохь дехаш\nХ1ума хила йиш яц.\nСо ма ву хьан ц1иэрах,\nСуна-м ла ца лой и,\nХьо гича б1аьрхишца.\nНана лоруш воцург\nДуьненчу ма вала,\nАмма ваьллехь – вайла,\nНекъ ца карош ц1ен т1е!\nАхь дог карзахдоху\nКъинош долчу к1ентан.\n(Мукъам – Цураев 1аьрбин)\nД1а ма г1о,\nд1а ма г1о…\nХ1ора денна гена юьйлу,\nСан дог 1ийжош, нана, хьо.\nСо х1ара дуьне оьшуш вац\nхьол а мерза х1ума дац,\nхьо къинт1ера ца ялахь.\nД1а ма ели\nМа г1охьа д1а,\nо д1авигна къизчу замано\nХ1ун де аса\nхьо къинтера ца ялахь.\nКIиллоша йоьхки хьо шайнех,\nЦIубдарша муьйлу хьан цIий.\nХьо бехъярх иэхь доцчу лайша,\nНохчийчоь, довр дац хьан сий.\nШайтIанийн кхаж баьлла ханна,\nХьан стиглахь го марха-дохк.\nАмма ду сирла, малх санна,\nсан нохчийн мохк…\nХьан кетIа боьссича бала,\nХьо йисча бохамийн арахь,\nБукъ туьйхи– ка тоьхначара,\nЦIе туьйхи – ца езачара.\nХьан лазар чагIделча некхехь,\nсан Даймохк сийлахь,\nСо ву хьан кхолламан декъехь.\nЧIагIлуш хьан балин йозалла,\nЦхьаъ ду-кха сан дагна томехь –\nХастам бо, хастам бо Далла,\nКхолларна со нохчийн къомах.\nЛийр боцу хьох тешам латтош,\nЦу Деле хьоьх доIа ду сан.\nНохчийчоь – къонахийн латта,\nЭвлаяийн беркате хIусам.\nДаккхий хабарш дуьйцуш,\nЕза ц1ераш йохуш,\nДа1 т1е туьха туьйсуш,\nЛууш я ца лууш,\nИ хьан б1аьрхиш лоьхуш,\nХьан ц1ий довха лоьхуш,\nЦ1ий а, сий а духкий,\nНахала а буьйлуш,\nБицбеш моттий, мохккий,\nСица ц1армат буьйлуш,\nБоьлхуш, ц1ог1а детташ,\nХьарам дууш, 1еттош,\nЦу азаллехь дуьйна\nЙоза долуш вац со,\nВорх1е дайшкахь дуьйна\nПурба долуш вац со…\nАмма хаац, айса\nХ1ун де, мича вала?\nД1авахча а – г1айг1а,\nВисича а – бала.\nХIинца а шайн сено\nЦа яйна зезагаш\nМа дукха хьулдина\nМажделла эгна уьш,\nКечделла шайл лахахь\nОьгу гIаш…хIун бехк бу\nКхолламан кхел хилла,\nШайн лаам боцчу?\nIожаллин шийла Iаь\nЙоьссинарг дегIа чу\nПаргIат ву декхарех,\nКъинна хIун мел хир бу,\nХIара дуьне-авгол бу\nЦхьа а тIе ца кхуьуш,\nЦхьа а ца Iемаш.\nХIара дуьне – тептар ду,\nЦхьаммо а дешанза,\nЮкъ-кара бIаьрг кхетча,\nХIара дуьне – хьесап ду,\nВайн Делан тешамца,\nЭрна ца хоьттуш.\nХьу йоьлларш кийра.\nТкъа дерриг хуьлуш ду\nШен цхьана эшарехь,\nИ довзар даимна\nДу вайна хийра.\nКарзах а ца дохуш,\nВахар а ял йолуш\nГуш долчу сакхташа\nКхардаме ца дохуш,\nВайн собар – хьекъалан\nБохь санна го-кха.\nЦхьаъ бен дац леха хьакъ\nЦIенчу син паргIато,\nЦхьаъ бен дац деха хьакъ\nЦу Деле гечдар.\nМожа гIаш тIеоьгуш,\nЛатта а кечдо.\nЦхьа хан хилла-кх йогIуш,\nХIора йогIу Iуьйре,\nХIора йогIу суьйре\nЦхьатера ца йогIуш.\nХийла хаттар хIутту,\nЖоп а доцу хаттар –\nИштта хилла-кх гуттар,\nДуьне вайн мел лаьтта,\nХала хаттарш хIиттош,\nДуьне довзарх, дитарх\nКхетош долу жоьпаш.\nЦхьанхьа тептар дешна,\nЦхьамма дуьйцуш хезна,\nДац-кха хIора дешнаш\nГовза вовшах тесна.\nАса дуьйцу айса\nХийла сица лайнарш,\nАса юьйцу сайга\nХеттарш дина гIайгIа.\nЖималла а хилла,\nБезам хилла – лоппарг,\nИрс а – лоппарг хилла.\nВелха стенна оьшу?\nТийжа хIунда оьшу?\nДуьне хIунда хьоьшу?\nХIума хIунда лоьху?\nДоьгIнарг – ша тIедогIу,\nДоцург – ша дIадоьду.\nХилла-кх цхьа хан йогIуш,\nЦхьаьнгге дог ца дохуш,\nВахавеш хьо Iама.\nЦхьаьнгге са ца тийса,\nЦхьаьннах хьегар доцуш,\nДуьне гонах хьийзаш,\nКорта хьовзар доцуш.\nОцу хьоле вахчахь,\nСхьагур хилла-кх, хьайл а\nЛакхахь воций паччахь,\nЛахахь воций лай а,\nЛаьттахь цхьа а воций\nВехаш нехан метта, –\nЦунах кхетта воцург\nХIумманах ца кхетта.\nДуьсург хIун ду, къай бен?\nДелла дела Дала\nДахар даим къайле\nДуьне дуьсур хилла-кх,\nЙиса тIаьхье йоцуш,\nЦуьнан пусар хилла-кх,\nЧуьркан тIомал доцуш\nДитахь, ас хIун дуьту?\nДисахь, сох хIун дуьсу? –\nСох ца кхетта дуьне,\nСо ца кхетта дуьне!!!\nМа хила веза-кх,\nМа ваха веза-кх\nХIара дуьне дIора,\nДош а ца лоруш.\nВеза-кха хийра –\nКIеззиг мел дезнарг\nКIеззиг ма лезна.\nХIун бен ду, вахарх\nХьо йийсар хилча\nХIун бен ду хилча\nХаза я ирча…–\nИ баI, и зезаг\nЦкъа дала деза-кх.\nКхиамийн бохь а,\nИэшамийн мохь а –\nДерриг ду гIенаш,\nЮьсун ерш – ченаш.\nШа эла хеттарг\nВаьхна наб кхетта.\nИ-м вер ву сама,\nТоп кхетча санна.\nВаха ца веза-кх,\nВоьлхуш я воьлуш,\nЗиэнаш я зиэраш\nТIех чот а лоьруш.\nЭшац т1ех лера\nЭшац т1ех леха\nЛазаро вуург –\nДуьрста шайн йоцу\nМа къаръян еза-кх..\nДерриге – ченаш…\nСа деза-кх даим\nКхин мел дерг – ченаш,\nЮьсун ерш – ченаш…\nМох сецча, мох бац и,\nСецна мох – белла мох,\nЦундела уьду и,\nЦундела цІийза мохь\nГуттар а идарехь,\nТкъа суна-м моьттура,\nТкъа аса-м бохура,\nМехаш ду массарел\nЙиш йолуш дІаида,\nУьш-м уьдуш хиллера,\nСа идош декъаза.\nДош дуй-ткъа дезарийн\nЙийсарехь дахар а?\nДош дуй-ткъа дахаран\nЛай хилла вахар а?\nМаршонах ва даьхна,\nВай кІентий ма деца\nВай дайша къийсина,\nВай маца йоккхур-те\nГІизлара и гІала?\nГ1али чохь ю бохур-кх\nВорхІ вешин и йиша,\nЯьккхинчун ю бохур-кх\nВорхІ вешин и йиша.\nМа мотта, эрна ду,\nХьуо Іеха ма ве –\nМел лаарх, ма-дарра\nХьох, дагна ма-луъу,\nКхетар вац цхьа а.\nКхечунах кхета ницкъ\nКхочур бац хьан а.\nЭлпаш а карор дац\nТкъа даг чохь хир ду хьан\nУьш кІеззиг мукъна а\nХезча я дешча,\nМа къен пал хир бар-кх ахь\nИ – хІунда? И – стенна? –\nОьшуш дац хетта,\nШиъ вовшех, ма-луъу,\nЦкъа а ца кхетта.\nДоьрзу вай лахьте.\nХІетте вай ойланийн\nДай хета ваьшна.\nПусть наше счастье\nбыло и недолгим…\nты за все прощай –\nНас, видно, это время\nКогда в хаос повергли\nИ всех подряд – и стар, и млад –\nВсе, что с тобой мы\nНе забывай прошу, не забывай\nИ глупый смех больных,\nи трупы, слезы…\nИ наш любимый город –\nИ в том аду\nнаш «полугрешный» рай.\nВ жизни так нельзя…\nНо тем отвергли мы вокруг\nНо не желаю,\nчтоб оно вернулось.\nпропасть она безвестно.\nВ твоей душе –\nв таком укромном месте –\nТы, если можешь,\nЗачем мне это нужно –\nКак будто смысл\nвсей жизни я теряю:\n«Прошу, не забывай…»\nЛюбовь, и ненависть,\nЗлодейства властное обличье\nОт бандитизма чем отлично?\nБеспомощны, увы! – искусства,\nМораль и мудрость, –\nКогда уж внесена оплата\nЗа пляску смерти и разврата.\nИ все ж должны мы, без оглядки\nНа эти странные «порядки»,\nНе соглашаться, не мириться,\nПока сердца способны биться.\nРечь не о долге гражданина,\nНе об ответственности сына.\nО том… рожденный человеком –\nНе должен гнуться перед веком!\nСмысл пребывания на свете\nНе могут изменить ракеты…\nк тайнам слов немного\nМы – слуги Совести и Бога.\nкак добрый вестник,\nПусть людям служит\nТо был невинный огонек,\nГоревший ярко, не по силам.\nПодул всего лишь ветерок,\nИ огонек тот погасил он.\nЛишь тень осталась от огня,\nИ только лишь зола осталась.\n… Печально смотришь на меня\nКак будто я – твоя усталость.\nВсех радостей твоих и бед\nКак будто я – первопричина,\nКак будто я держу ответ,\nчто был рожден мужчиной.\nЯ не начало, не конец,\nИ я не содержанье счастья,\nЛишь варианта образец –\nВ твоей судьбе мое участье.\nПорыв любви боготворю,\nНо знаю: он не больше мига.\nИ каждый раз благодарю\nЗа то, что не прошел он мимо.\nВся прелесть жизни – огоньки\nКогда от них мы далеки,\nБессмысленно за ними гнаться…\nПечально смотришь на меня –\nИ видишь искреннюю жалость.\nВначале мы были в печали –\nВ печали великой, как мир.\nИ, веруя в разум, кричали,\nТеперь мы не верим – молчим.\nБоятся, печалятся, верят,\nПокуда надежда живет.\nА то, что мы люди – не звери –\nЗверье никогда не поймет.\nНам люди не стали врагами,\nНо падших не сможем спасти.\nВсевышний над нами,\nОн светоч в тернистом пути.\nМы молча дойдем до конца,\nИ в вере тверды, как гранит.\nИ неба синеющий купол\nПока лишь над нами молчит.


Икбеф — Википеди\n49°35′51″ къ. ш. 1°15′19″ м. д.HGЯOL\nИкбеф (фр. Yquebeuf) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта НогӀманди регионехь. Коммунан департамент — Сен-МагӀитим.\nДозанашца йу Каи, КгӀито, Естутвиль-Екаль, ГӀокмон (Сен-МагӀитим), Ла-ГӀуь-Сен-ПьегӀгӀ (Сен-МагӀитим).\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Икбеф&oldid=7833048»


Монбалан — Википеди\n44°18′47″ къ. ш. 0°44′19″ м. д.HGЯOL\n▲437 стаг (2019 шеран 1 январь)\nМонбалан (фр. Monbalen) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Аквитани регионехь. Коммунан департамент — Ло а, ГагӀонна а.\nДозанашца йу Сент-Антуан-де-Фикальба, Кассиньяс, Кастелла, Ла-КгӀуа-Бланш, Отфаж-ла-ТугӀ, ЛагӀок-Тембо.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Монбалан&oldid=7821869»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 21:28.


NGC 180 — Википеди\nNGC 180 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nNGC 180, PGC 2268, 2MASX J00375769+0838068, MCG+01-02-039, IRAS 00353+0821, UGC 380, Z 409-50, Z 0035.4+0822, UZC J003757.7+083806, PSCz Q00353+0821, HIPASS J0037+08, SDSS J003757.70+083806.6, LEDA 2268, [HDL96] 409 92, [SLK2004] 86\n5302 километр в секунду\n0ч 37м 57,692с\n+8° 38′ 6,8″\nWikiSky-da NGC 180: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 180.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_180&oldid=5054818»


ГӀеклоз — Википеди\n48°20′52″ къ. ш. 2°38′30″ м. д.HGЯOL\n9,35 квадратан километр\n▼614 стаг (2019 шеран 1 январь)\nГӀеклоз (фр. Recloses) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-ФгӀанс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, МагӀна а.\nДозанашца йу БугӀгӀон-МагӀлотт, Ла-Шапель-ла-ГӀен, Фонтенбло, ГгӀез-суьгӀ-Луен, УьгӀи (Сена а, МагӀна а), Вилье-су-ГгӀез.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀеклоз&oldid=7825439»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2022, 7 февраль, 22:56.


Кафир — Википеди\nКафир (Ӏаьр. كافر — тешаш воцург), я гавур (турк. gävur — неверный) — исламера кхетам, билгалвоккху куфр деш волу стаг. Куфр ду Цхьаъ бен воцучу Делах (АллахӀах) ца тешар, Мухьаммад пайхамар вина ваийтарх къобал ца дар, ткъа иштта веллачул тIаьхьа денвер хиларх, къемат-дийнах, жоьжахатех, ялсаманех ца тешар.\nНохчий маттахь «кафир» дош дукха хьолахь гочдо «тешаш боцурш» я «нийса боцурш». Кхетадо, адамаш кхи дин (бусалбаниг доцург) лелош долу, цу тIе яхIудашна а, керстачарна а лерина термин ю — «Жайнин нах» (Ӏаьр. اهل الكتاب — ахль аль-Китаб), хIунда аьлча уьш формалан буьззина ца тешаш бац.\nКхин цхьа дош а ду, этимологица «кафир» дешан гергара — «гавур» (турк. gâvur — нийса воцург, схьадаьлла Ӏаьр. الكافرون), цуьнца билгалйоккхуш хилла ислам дин лелочара (коьртаниг юккъерачу бIешерашкахь) массо а кхечу динехь болчеран цIе, ткъа С. И. Ожеговс маьIна даккхарца — иза бусалбачеран кхечу динера стаг ву. Н. Г. Комлевн хетарехь, «гавур» (giwr) дош ду дуьххьара схьаэцна гIажарийн маттара — gäbr, оцу дашца билгалбоху «цIеран гIуллакхдийриш», аьлчи а зороастризм лелош берш. А. Д. Михельсонан а хетта изза. Л. П. Крысина лору, «гавур» дош схьаэцна гIажарийн меттан юкъарлонца Iаьрбийн маттара. Кхечара лору, и дош дуьххьала дIа схьаэцна Iаьрбийн маттара. ЭСБЕца, «гавур» дош — иза «галдаьккхина Iаьрбийн „Kiafir“ (Дела къобал ца вийриг)» ду.\nЮккъерачу бIешерашкахь, Хункар-мехкан заманахь, «кафир» дош а, этимологица цунна гергара «гавур» дош а гIуо дош дара я девнан дош дара, хIунда аьлчи цуьнца туркоша олура массо а динан векалех, ислам дин ца лелочех.\nОьрсийн Йоккха энциклопедин дошамо билгалдоккху, кафир дош леладора бусалба къаьмнаша XIX бIешо кхаччалц имане ца богIу Нуристанан «бусалба боцу бахархошна цIе туьллуш (хилла Кафиристан)».\n↑ Али-заде А. А. http://slovar-islam.ru/books/k.html#Kyafir63 // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.\n↑ 1 2 Гяур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\n↑ Кафиры Архивйина 2019-12-11 — Wayback Machine // Большой энциклопедический словарь\nАли-заде А. А. http://slovar-islam.ru/books/k.html#Kyafir63 // Исламский энциклопедический словарь. — М. : Ансар, 2007. — 400 с. — (Золотой фонд исламской мысли). — ISBN 5-98443-025-8.\nГогиберидзе Г. М. Исламский толковый словарь. — Кеп:Ростов н/Д: Феникс, 2009. — 266 с. — (Словари). — 3000 экз. — ISBN 978-5-222-15934-7.\nГяур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.\nИсламера адамийн категореш\nМуслим (бусалбаниг) • Авлияъ (везаниг) ·Муваххьид (монотеист) • Муъмин (нийса дин лелориг) • Мухьсин • Салихь (нийсаниг)\nМуджахӀид • ШахӀид (бала хьегнарг)\nДжахиль (бодане стаг) • Кафир (тешаш боцурш) • Мунафикъ (шалхонча) • Муртад (дин дӀатеснарг) • Мульхьид (атеист) • Мушрик (Дела цхьаъ ца вийриг)\nАхль аль-китаб (Жайнийн нах) • Зимми • Бану Исраил (жугтий) • Насара (керстанаш) • СабиӀун (сабийш)\nЗиндикъ (Дела вац бохург) • Хашавит • Мушаббихит\nФитран нах • Мукаллаф • БалигӀ (кхиана ваьлларг) • Мутасиб (фанатик) • Умма (къам) • Хьаниф • Фасикъ (боьханиг) • Фаджир (къинош леториг)\nДуьне декъар • Дар аль-ислам • Дар аль-харб • Дар ас-сульхКатегория:Категории людей в исламеКатегория:Исламские термины\nРасан, этносан, динан, регионийн, социалан тIехбеттаман цIераш\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Кафир&oldid=7025567»\nКхин ойла хилар\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2021, 19 декабрь, 17:13.


2019.02.15, Джаганнатха Пури, Шри Чайтанья-Чаритамрита, Мадхья-лила 8.58, Варнашрама-дхарма\nЧайтанья Чаритамрита. Мадхья Лила. Глава Восьмая\nЧайтанья Чаритамрита. Мадхья Лила. Глава 8\nподавление природы человека


Экстрим-туризм езачеран меттиг ю Нохчийчоь\nЗазадоккху-бутт 22, 2012\nНохчийчоь--Нохчийн лаьмнашкара когсалазийн курорт йилла билгаляьккхина йолу Ведучи-эвлан йистехь.\nКъилбаседа Кавказехь садоIу меттигаш яхка яккхийн планаш ю Оьрсийчоьнан Iедалийн. Иза маца хир ду хууш дац. Амма тахана Нохчийчу боьлхуш берш экстрим-туризм езархой бу.\nПавлюк Юлия, Нохчийчохь шозза хилла ю. Дуьххьара IантIехь хилла иза, шозлогIа хилла стохка бIаьста хилла. Кхузахь шена вевзаш стаг ца хиларо новкъарло ца йира цунна, Украинерачу Евпатория-гIалара Соьлж-гIала ян. Нохчийчу ша яран бахьанах лаьцна ишшта дуьйцу цо.\nПавлюк Юлия: ГIала чIогIа хаза ю. Суна хьалха гинера Нохчийчохь хуьлуш дерг. Иза дерриг дуьненна а хууш дара. Телевизион чохь а гинера суна. ХIинца мел хаза гIала ю хIара.\nЦа тешара оцу херзаршлана юккъара гIала гIоттур ю. Со чIогIа хазахетарца цецяьлллера цига еача. Дуьххьара дешнаш ца кара дора суна цуьнан хазаллах лаьцна дийца.\nНохчийчу яха сацам бинчу хенахь ша коьртан телхина йолуш санна хьоьжур шега цхьаболу шен гергарнаш а, накъостий а, бохуш дуьйцу Павлюк Юлияс. Амма ца боьвзучу махка йоьдуш шен цхьа а кхерам бацара элира цо.\nНохчийчоь--Украинера турист Павлюк Юлия, 20Гезг2011\nПавлюк Юлия: Сан нанас къобал дира иза. Кхечара соьга олура, мича йоьду хьо, цигахь тIом ма-бу, цигахь герз детташ ду, олий. И къамелаш суна беламе хетара. Со цIа еача а, аса сайна гинчух лаьцна дийцича а, цигахь тIом ма бу олура.\nХьошалгIахь йолуш Павлюк Юлия Соьлж-гIалара араяьлла яц. Юха еача, ша лаьмнашка яха дагахь ю, бохуш, кхин дIа а дуьйцу цо.\nПвлюк Юлия: Со юха еача яха мега лаьмнашка. ЧIогIа лаьа бIоьвнашка хьажа. Цига со цкъачуьнна кхаьчна яц. Кхера стенах кхоьрур ву? Суна-м ца хаа.\nШа а тоьлла курорт лоручу Евпаторера Нохчийчу еана хиллачу Павлюк Юлияна хетарехь, кхузахь дуьненаюккъара туризм яржо аьтто хир бу. Амма оцу хIуманна тIехь дуккха а къахьега деза боху цо.\nПавлюк Юлия: Суна хетарехь, иза далур ду. Амма цунна дукха хан а, реклама а еза. ХIунда аьлча, суна воьвзучу иттанах барх стаг ца теша Нохчийчоь маьрша мохк бу бохучух.\nГенарчу ГIирмера еанчу Павлюк Юлияна, Нохчийчоьнан хийцаделла керла, машаран сибат гина. Амма цу тIекхача нохчаша мел Iазап лайна дага даийта а ца лаьа. ХIинца а оцу бохамийн йийсарера ца даьлла нохчийн къам, мел гIаланаш хьала ярх а, цIе дешех урамашкахь а, некъаш а дахкарх а.\nНохчийчохь дуьненаюккъарчу барамехь йолу курорт ялург хиларна шеко яц цхьанна а. Амма оцу лаккхарчу тIегIан тIехь иза латторг хиларна шеко ю тергамхойн. ТIевеана волу стаг ша доха доллу хIоIа санна лерина лело веза, нагахь иза а, кхиберш а юхабахкийта лууш далахь. Ткъа Павлюк Юлияна санна болчу экстрим-туризм ян лууш болчерна уггаре а дика меттиг ю Нохчийчоь.


Ксонвиль — Википеди\n49°03′19″ къ. ш. 5°50′55″ м. д.HGЯOL\nКсонвиль (фр. Xonville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта ГгӀанд-Эст регионехь. Коммунан департамент — МоьгӀт а, Мозель а.\nДозанашца йу Шамбле-БуьсьегӀ, Ажевиль, Пуьксье, Спонвиль, Лашоссе.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ксонвиль&oldid=7837182»


20 Февраля, 2020, 08:21:09\nАвтор Тема: Хвалилки! Все, что мы делаем своими руками! (Прочитано 356721 раз)


Выпуск № 20. Польпетте. Салат из киноа, яйца пашот и куриного бедра Польпетте. Салат из киноа, яйца пашот и куриного бедра


Котешка тоалетна Iriz 50х37х14см. сива | Petmall\nАрт. № 0602070


Ренвиль (Арденаш) — Википеди\n49°39′29″ къ. ш. 4°07′47″ м. д.HGЯOL\n▼203 стаг (2017 шеран 1 январь)\nРенвиль картан тӀехь\nРенвиль (фр. Renneville) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Шампань — Арденаш регионехь. Коммунан департамент — Арденаш. Дозанашца ю Берлиз, Розуа-сюр-Сер, Ле-Тюэль, Фрайикур, Серенкур (Арденаш), Севиньи-Валеп. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Ренвиль_(Арденаш)&oldid=5181370»


Къинхетаме стаг сочинение\nЗорбане даьккхина 1939 шарахь. Къинхетаме стаг даима г1ийлачунна накъост хуьлу, генара, я гергара ца хоьржуш. 6 сочинений.Собаре, къинхетаме, хьанал кхуьу оьзда стаг. Дала къинхетам бойла цунах. Иза иштта хилча а, цунна билла бехк бац.Ткъа къинхетаме кхочуш хIумма а дац-кха. догдика стаге къинхетаме.За сочинение «Я не участвую в войне, война участвует во мне» она получила приз зритель-ских симпатий. Г1о дан х1ара ву аьлла марзхойх стаг вацара ненан. «Онкодиспансере кхаьчна муьлхха а стаг дера, гIайгIане хуьлу. Хьо даима а, массара а дика стаг ву, къинхетаме ву, къонаха ву гIийлачунна гIо дан кийчча ву, бохуш,вуьйцу дела даьхкина тхо хьо волчу, кху мисканна гечдар а Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар стеган уггар а хьалхара декхар ду. Шемарчу нахана а хезна, Якъубана а хезна Мисрехь цхьа къинхетаме стаг ву олуш.АллахI ву дика лардархо, Иза ву къинхетаме болчарна юкъахь уггар къинхетаме верг. "," Сочинение наГеннара куьг кховдийна т1ег1ертар, тхо кхоьллина къинхетаме Везан Дела. 5. Къинхетаме ю иза Фото: data2.lact.ru.«Онкодиспансере кхаьчна муьлхха а стаг дера, гIайгIане хуьлу. 1. ХIора жима стаг шен ойла лаьттачу йоIана белаца поппар боккхуш, буьйса ларо бахна шахьарахь бехаш болу нах, - бохуш Цхьа стга гIуллакх хилла, дуьххьал дIа а къинхетаме стаг сочинение вайнах. Дош иштта ницкъ болуш ду-кх. Сан ойланехь гуттар а оьзда, дика, хьекъале, комаьрша, майра, собаре, къинхетаме хиллаЦо къаьсттина ч1ог1а: да-нана, йиша-ваша доцуш, доглаза стаг воцуш, шен доьзална а дан х1ума Цундела, АллахIан къинхетам къинхетаме болчу нахаха хила герга бу.\nТIаккха оцу стага ша-шега аьлла: «Хьогаллина соьга кхаьчнарг кхаьчна-кх хIокху. Цхьа 1адийна стаг санна вара со, оцу меттиган исбаьхьалло цецваьккхина. Вежливость, воспитанность, приличие. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу х1уманца а къинхетаме хилар - стеган уггар а хьалхара декхар ду. Дала боху вайга: «Х1ай адам! Замано а, шаьш цхьалха ма хеталаш, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетамеСочинение по чеченскому языку оьздангалла. Ахчанца эцалац-маршо,сий,яхь, къинхетам,собар Диалекташ: Алироев М. Иштта и меттигаш чIагIъеш ехкина цигара бIаьвнаш.\nКъинхетаме хилар кхайкхадо халкъо шен барта кхоллараллехь. синош, 1алам ц1ена латтаде, массо а адамашца а къинхетаме Цхьа а стаг вуьтуш ца хилла ял ца йоккхуш. Дала Сийлахьчу Къуръан чохь боху: «Шу вовшашца къинхетаме хилахь, Ша къинхетам бийр бу шух». Къинхетаме хилар кхайкхадо халкъо шен барта кхоллараллехь. 6. Духар угар хьалха д1адолало коьрта туьллучу х1уманна т1ера. Вайн дуьне вай оьздачу нанойн къинхетаме куьйгаша латтош ду.Вайнехан кица ду: «Дашо стаг воь, вуьйчуьра а воккху». Мягкость, милосердие, сострадание Доьналла долу стаг къинхетаме хуьлу. - Мужественный человек бывает милосердным. 1909 - 1999 шш. Дуьххьара сочинеине ала амош ерг а, вайн наной къонлуш бу денна. Нс сочпнение стаг юьртахойх къихетам, Балано хеназа эгийна къаной, образ, на комНускалш а дисина, сочинение на тему къинхетам на свете есть много людей лучше тебя, исполненные Авторы Произведения Рецензии Поиск О портале Вход для авторов. Мягкость, милосердие, сострадание Доьналла долу стаг къинхетаме хуьлу. Новкъа вог1уш воккха стаг а гина, хьалаг1аьттира. Вистхуьлуш стаг воцуш, мохо меран дукъа тIехула хьала хье тIе кхаччалц долу чкъорИ хIу цуьнга дIалуш дин лелорца, акхаройх болу къинхетам уггаре а кегийчу дийнаташца - сочигения Оцу лехамех муьлххачу цхьаннах стаг д1ахаьдда велахь, цуьнан дахар дуьззина хир дац.жоп далар, царна халахетар ца дар, цаьрца къинхетаме хилар, г1о дар, чохь-т1ехь оьшург латтор Цхьа а стаг вуьтуш ца хилла ял ца йоккхуш. Къинхетаме а, Къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Солтул аввбн Деле боьрзучеран ламаз1. Сочинения.5. Сан кхетамехь къинхетаме стаг иза , ас лакхахь ма-аллара кхечуьнга деанчу вуонна юьстах а ца лаьтташ, цуьнан дог оьцуш, дашца а, г1уллакхца накъосталла деш верг ву. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.. Аввбн ламазан хьукм. Нагахь стаг коьрта шен дог-ойла, шен г1уллакхаш ду, ткъа шеен духар, сурт -сибат муха хилча а мегар ду аьлла лелахьИза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина боккха къинхетам бу. - Дала гечдойла цуьнан къиношна -. Сан кхетамехь къинхетаме стаг иза , ас лакхахь ма-аллара кхечуьнга деанчу вуонна юьстах а ца лаьтташ, цуьнан дог оьцуш, дашца а, г1уллакхца накъосталла деш верг ву. ТIехь боьха бедарш йолуш стаг гина Элчанна (Делера къинхетам а, маршо а хуьлда цунна). Доьналла долу стаг къинхетаме хуьлу. - Мужественный человек бывает милосердным. Бераш шу муха кхийти цу байтах. Мила Ву Бусалба стаг? Доттаг1а дел, Буьйсанан тийналле Доьг1уьйтуш ла, Ирсе къинхетаме стаг сочинение дита къинхетмае, шена доттаг1а лаца Г1ебарта воьду. И дерриге къинхетаме стаг сочинение вайна довзийтинарг Ошаев Халид а стааг. Шен эшначу мостаг1чуьннца къинхетаме а, г1иллакхе а хила веза къонах.Стаг даржехь лакхаваларх, цуьнан Бахам тобаларх и ца лалуш хьаг1 лацар къонахчуьнгахь товш дац. КхоалгIа стаг ву, шайтIано шена тIехь толам баьккхина волу, дуьненан даьхни алсамдаккха шен Iилманах«Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллхIан цIарца дола до ас! Сан Дела! Шейх Iалий Ат-ТIантIвий. Цо аьлла тIаккха: «Шен бедар йитта хIума ца карош ву те хIара?». Иза Къинхетаме волчу Аллах1а вайх бина.Нагахь стаг коьрта шен дог-ойла, шен г1уллакхаш ду, ткъа шеен духар, сурт -сибат муха хилча а мегар ду аьлла лелахь, цуьнан оьздангалла Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца! Сайн денанна ГуьмсетанаКхоалгIа стаг ву, шайтIано шена тIехь толам баьккхина волу, дуьненан даьхни алсамдаккха шен Къинхетаме а волуш, къинхетам бечу АллахIан цIарца Хастам бу АллахIана, Цуьнгара1) Хьалха шайн мохк бар церан Аракан цlе йолуш, кхо миллион бусулба стаг вар цу махкахь Iаш. Иза иштта хилча а, цунна билла бехк бац. Юьртда а, гаспадин унтер. Адамашца а, ткъа иштта массо а гонахарчу садолчу хIуманца а къинхетаме хилар стеган уггар а хьалхара декхар ду. 6] - Мужественный человек бывает милосердным. Сан кхетамехь къинхетаме стаг иза , ас лакхахь ма-аллара кхечуьнгаВарианты сочинений ОГЭ чеченский язык. сочинение на чеченском языке сангергара хета нах болчу нахана,. ГIуллякх кхиамца соичнение хиъна, къинхетаме стаг сочинение ненан ойла йо. Нахана стаг вер доккха хIума а доцуш санна хетало кхузаманахь.Стенна яьржина нохчашлахь къизалла, хIунда дац таханлера адам дай, дедай, наной, ненананой санна къинхетаме, вовшех Ахь тхуна дина дика декхалур дац тхоьга цкъа а. Иштта и меттигаш чIагIъеш ехкина цигараКъинхетаме ойла ю иза. жIалига». Къинхетаме а, къинхетам беш а волчу АллахIан цIарца!ХIара стаг хIаллакьхиллачерах ву хьуна, Iехабеллачу Iовдал нахах а ву хьуна, ша дика деш ву Сиха говр, боккха некъ, лекха лам, готта урам, тиша раг1у,серийн керт, стохкалера шо, къинхетаме куьг, дато пхьег1а, собаре стаг. Къинхетаме Аллах1а бойла хьуна хаза бекхам.Ахь кегий долуш тхох къинхетам баре терра, Дала бойла хьох къинхетам. Шемалан заманахь вен кхиэл йина стаг цул т1аьхьа вуьйш а ца хилла. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.Делан лай къинхетаме хир вуan-nur.ru/news/1837-2016-03-21-08-52-56.htmlвахар, тезета вахар, орца доьхуш кхойкхуш волчунна г1одар, хьоршам тоьхначуьнга «Дала хьох къинхетам бойла» алар.Питано масийтта стаг вейта тарло. Къинхетам-оьздачу стеган коьртачу билгалонех цхьаъ ду.8.Ахчанца эцало хьо ларван стаг, амма ца эцало-доттаг1. Амма Шен къинхетамах дог ма дилла боху вайга Везчу АллахI-ДалаИ стаг сужуде вахар бен, АллахIна а, цунна а юккъехь хилларг гина хир дац цхьана а Делан халкъана.\nДика дара т1ехь цхьанне а декхарХ1етте а, шайн а, нохчийн а цхьа кхоллам хеташ, тхо тоъал къинхетаме т1еийцира цара. Муьлххачу хьолехь стага шегара къизалла гайтар осалалла хилла.


Большая премьера - Пацанки. Сезон 5\nПацанки. Сезон 5 Большая премьера


Европан парламенте харжамаш бу дIахьош\nФранци -- Европан парламентан харжамашкахь ша тесна кхаж чутосуш ву харжамхо, Ман72009\nЕвропарламенте харжамаш дIабуьйлабелла Цхьаьнакхеттачу Европана юкъайогIучу пачхьалкхашкахь. КIирандийне кхаччалца дIахьур бу тайп-тайпанчу Европерчу мехкашкахь юкъарчу парламенте болу харжамаш.\nУггаре а хьалха кхаж тасса йолаеллачу шина пачхьалкхах лаьцна аьлча, Британехь а, Нидерландашкахь а, схьахетарехь, дукхаха кхаьжнаш я Цхьаьнакхеттачу Европе резацадацарца хьоьжучу, шайх „евроскептикаш“ олучу партеша, я аьтто-популистийн партеша гулдан мегаш ду.\nНидерландашкахь, масала, гIарваьллачу аьтто-радикалхочун Вилдерса Гертан „Маршонан парти“ лору аналисташа, хеттамийн жамIашна тIе а тевжаш, харжамийн хьалхенехь. И Вилдерс Герд шен бусулбачаьрга а, мигранташка а гомачу хьежамашца гIарваьлла ву. Нидерландашкахь а, йоллучу Европехь а хуьлучу массо а зуламашна а, бохамашна а бусулбанаш я, цуьнан дешнашца аьлча, „хийранаш“ бехке лоруш волчу цуо ши шо хьалха кхайкхам бинера шен махкахь бехачу бусулба нахе, ислам дин дита а дитий, керисталле бовла, аьлла. Иштта иза вевзаш ву шен КъурIан дехка деза бохучу кхайкхамашца.\nBBC агенталло масех шо хьалха яьккхинчу документаkf филмехь, ала дашна, Вилдерс Герд „Европера уггаре а кхераме стаг“ аьлла билгалваьккхина вара. Ткъа Норвегехь Утоя-гIайренна тIехь 77 кегирхо вийначу террорхочуо Брейвика и стаг, Путинца цхьаьна, ша уггаре а лоруш долу адам санна хьехош ву шен йозанашкахь. Шен зуламе дIахьедарш бахьана долуш хийлаза кхеле озийна волу Вилдерс хIинца шен партица Европарламентехь массийта меттиг схьалаца кечлуш ву.\nБританехь а дац кхин гIолехьа хьал. Цигахь толам баккха мегарчарна юкъехь ю аьтто-популистийн „Йозушйацаран Парти“, Фарадж Найджел цIе йолчу меттигерчу Вилдерс Гердан хьежамаш боькъучу политико куьйгалла деш йолу. И парти Британи Евробертана юккъера араяла еза бохучу хьежамашца евзаш ю, ткъа иштта мигранташка а, бусулбачаьрга цабезамца.\nАмма иштта шен Оьрсийчоьнан Президент Путин Владимир хесторца а. Масала, дукхахан йоцуш цуо элира, Евробертан бехк бу Шемахь а, Украинехь а кризисаш кхоллаяларна, ткъа и кризисаш дIаяхьа гIерташ къахоьгуш верг Путин Владимир ву, аьлла.\nИштта, масала, хьастагIа „Евроньюс“ агенталлица шен хиллачу къамелехь оццу сел Евробертана дуьхьал волчу Фарадж Найджелан мукIарло дан дийзира, ша Европарламентехь алапа эцна а ца Iаш, кхин а цул сов велла дIаваллалца пенси оьцур долуш хилар. „Евроберто цаоьшу зенаш до, харжаш а йо, и харжаш сацон еза бохуш хьо хилча, айха хьайна Европарламенте совнаха пенси хIунда хIоттадайтина ахь? Дукхаъ болчу евродепуташа и пенси даккхар эхьцахетар ду аьлла, шаьшна долуьйтуш ма дац иза?“ - аьлла шега динчу хаттарна, ша велча, шен доьзал Iалашбина хилийтархьама даьккхина ду ша и пенси, элира цуо.


Маньи-ле-Онгр — Википеди\n▲8876 стаг (2018 шеран 1 январь)\nМаньи-ле-Онгр (фр. Magny-le-Hongre) — Францин гӀала-коммуна, лаьтта Иль-де-Франс регионехь. Коммунан департамент — Сена а, Марна а. Дозанашца йу Сен-Жермен-сюр-Морен, Серри (Сена а, Марна а), Байи-Роменвилье, Кувре, Кутевру, Монтри. ГӀалин бахархой французаш бу. Официалан Французийн мотт бу.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Маньи-ле-Онгр&oldid=5171069»\nХӀокху агӀонна тӀаьххьара хийцамаш бина: 2020, 7 октябрь, 16:14.


Урок. Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nГлавная / Другое / Урок. Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nНохчийн меттан урок.\nТема: Масдарца дацаран дакъалг ца нийсаяздар.\nУрокан 1алашонаш:дешархойн масдарх долу хаарш т1еч1аг1дар, дацаран дакъалг ца масдарца нийсаяздаран бакъонаш йовзийтар;дешархойн къамел кхиош, дешнийн маь1наш дастийтар; дешархой, дайн сий дан 1амош, кхетош-кхиор.\n"Дена вас ца еш дуьненахь вахар-Ду изаи иманах догт дуьзна хилар". (Уьнан цхьана аг1онна т1ехь д1аяздо х1ара дешнаш, иманехь кхетош кхиорна лерина долу).\n"Сий хуьлда хьан, лераме да" мини-сочинени.\n(Шина тобанера цхьацца дешархочо йоьшу шен сочинени)\n2. 1амийнарг карладаккхар, хаарш таллар ( тестировани).\n(Масдарх лаьцна стихотворенеш йоьшу шина тобан цхьацца дешархочо).\nМасдар- дац иза къамелан дакъа,\nАмма дар я хилар гойту цо.\nВайн къамелехь масдарш ду дукха,\nХандашах хилла ц1ердош и ду.\nПодлежащи я сказуеми цунах хуьлу,\nКлассашца, терахьашца и хийцало.\nКарчам хилла а и масдар лела,\nЦа хиллехь йиш йоцуш санна и хетало.\nМасдар, масдар, х1ун бохург ду масдар?\nЦунах ца кхеташ, хоьттуш ма лелалаш!\nОьшуш ду дахарехь вайна масдар довзар.\nМасдарх долу хаарш аш диц ма делаш!\nХандашах хиллачу ц1ердашах олу вай масдар.\nХьекъал ду цо дар я хилар гойтийла хаар.\nПодлежащи я сказуеми хилла цуьнан лелар,\nТ1ехь ду вайна массарна и масдар довзар.\nМасдаран хуьлу тайп-тайпана хийцадаларш:\nКлассашца, терахьашца шен кеп цо хийцар.\nГойту цо г1уллакх цкъа я дукхазза дар а,\nТ1ехь ду вайна массарна и дика тидар а.\nДожаршца чаккхенаш цу масдаро хуьйцу,\nДацаран дакъалг ца а цу масдарца лела,\nМуха? Хаттарна жоп луш карчам а хуьлу,\nТ1ехь ду вайна массарна и масдар дика 1амор.\nТесташца болх д1абахьар\n1.Муьлхачу къамелан декъах кхоллало масдар?\n2. Масдар хийцало:\nа) терахьашца, хенашца;\nб) классашца, терахьашца;*\nв) хенашца, дожаршца;\nг) дожаршца, классашца.\n3.Масдаран цхьаллин а, дукхаллин а терахьехь суффиксаш х1орш ю.\n4. Масдаран легар хуьлу:\nа) 1-чу легарна чудог1у ц1ердешнийн санна;\nб) лаамечу причастийн санна;\nв) 2-чу легарна чудог1учу ц1ердешнийн санна;\nг) лаамазчу билгалдешнийн санна.\n5 Масдаро гойту...\nа) х1уманан билгало;\nб) массала я рог1алла;\nв) дар я хилар;\nг) тайп-тайпана билгалонаш.\n6. Масдарх предложенин меже хуьлу...\nа) подлежащи, х1оттаман сказуеми, нийса кхачам, къастам;\nб) къастам, латтам;\nв) сказуеми, лач кхачам;\nг) кхачам , меттиган латтам.\n3. Керла тема йовзийтар\n(уьн т1ехь яздина ду х1ара масдарш)\nвадар - ца вадар -чу ца вадар\nэцар - ца эцар -т1е ца эцар\nкхоссар - ца кхоссар - т1е ца кхоссар\nхетар - ца хетар -къа ца хетар\nвалар - ца валар - айкх ца валар\nВай керла тема йийца йолаяле хьалха дацаран дакъалг ца кхечу къамелан дакъошца муха яздо карладокхур ду вай.\nХьалхарчу тобано дуьйцур ду дацаран дакъалг ца цхьаьна яздеш долу къамелан дакъош.\nШолг1ачу тобано дуьйцур ду дацаран дакъалг ца къаьстина яздеш долу къамелан дакъош.\nХьехархо: Дешхьалхе маца язйо орамах къаьстина?\nТема йовзийтар:(дешархоша юьйцу тема)\nДацаран дакъалг ца масдарца даим а цхьаьна яздо... Масала:цакхетар, цалаар, цавашар, цатешам.(Хьалхара тоба)\nДацаран дакъалг ца масдарца хьалха а, дешхьалхенашна т1аьхьа а, чолхечу масдарех шина орамна юкъехь а нисло. Массанхьа а масдарцы дакъалг ца цхьаьна яздеш ду...Масала: чуцакхетар,т1ецакховдар,дагалацар.\n( Шолг1а тоба)\nУьн т1ера масдарш, дакъалгаш т1етохарца, д1аяздо тетрадаш т1е.\nДешархоша йоьшу темина йолу бакъо.\n4.1амийнарг т1еч1аг1деш, кхочушдо 199-г1а шардар.\nХьалхара ши предложени д1аязйо тетрадаш т1е\n5. Кхетош-кхиоран болх кхин а д1абахьар\n,,Рицкъа хиларш пайда бац, иза хьаште хьовзо ца хаахь,,\n-Х1ун дог1у рицкъ бохучу дашна юкъа?\n-Муха кхета шу оцу кицанан маь1нах?\n6.Урокан жам1 дар. Рефлекси яр.\nУрокан жам1 до кроссворд т1ехь дацаран дакъалг ца юкъахь долу дешнаш-жоьпаш нийсаяздарца.\n7. Ц1ахь бина болх балар\nМини-сочинени,,Стаг а, 1алам,, 1амийнарг карладакхар.\n8. Дешархойн белхан мах хадор\n( Дешархойн коментари йо вовшийн йо вовшийн хаарийн, оценкийн)


Размотчики металла | Купить по выгодной цене в Владикавказе\nРазмотчики металла. в Владикавказе\nГде купить Размотчики металла. в Владикавказе!


Хадис 1097 – Сунна Пророка\nСунна ПророкаБулуг аль-МарамКнига 8. БракГлава 10. Ли‘анХадис 1097


NGC 7671 — Википеди\n1784 шеран 21 октябрь\n0,013469 ± 0,00056 , 0,0138\n3790,3 ± 14,3 километр в секунду\nS0 , S0A\n23ч 27м 19,329с\n+12° 28′ 2,6″\nNGC 7671 — Дохкаллин а, седарчийн гуламийн а керла юкъара каталогехь ягарйина галактикаш.\nWikiSky-da NGC 7671: DSS2, SDSS, GALEX, IRAS, Водород α, X-Ray, Астрофото, Харита, Изображение\n↑ NGC/IC (English). NGC 7671.\nХьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=NGC_7671&oldid=5062392»


Хьанах хьарча деза Бесланехь дайинчу берийн къа?\nКъилбаседа ХIирийчоь -- 10 шо хьалха бохам хиллачу Бесланерчу школехь билгалдоккху бохаман де.\nБесланехь хилла бохам шина маьIнехь кхетабо адамаша. Iедало хилларг дуьззина Нохчийчуьрчу тIамца дузу, Дуьхьалонан ницкъаш бехке а беш. Ткъа могIарчу бахархоша, ша Бесланехь а тIехь, маиситта бIе адам школа чохь дайъинарш Оьрсийчоьнан эскарш а, къайлаха сервис а лору.\nБесланехь хилла бохам шина маьIнехь кхетабо адамаша. Iедало хилларг дуьззина Нохчийчуьрчу тIамца дузу, Дуьхьалонан ницкъаш бехке а беш. Ткъа могIарчу бахарша, ша Бесланехь а тIехь, масситта бIе адам школа чохь дайъинарш Оьрсийчоьнан эскарш а, къайлаха сервис а лору.\nЦуьнца доьзна ду оха кху кIиранах эфирехь дийцаре дан диллина хаттар. Шуна муха хета, мел бехк бара бохам баларна тIемалойн а, Iедалан а. Барий некъ, оццул дукха нах а ца бойъуш, школа террорхойх мукъаяккха?\nХетарг ала луучунна тхайн телефонаш йовзуьйту оха. Прагехь:


КIиранан бIаьрла хиламаш\nБритани -- Фуллер Элизабет, журналист, Кавказан проблемийн эксперт\nКΙиранан хиламаш, церан тидарш экспертца Фуллер Элизабетица. Умаров Доккин бΙаьхоша керла видеокхайкхам бина интернетехула. ГΙиргΙазочуьрчу набахтера мукъаваларцана Нохчийчу дΙавахана низамехь къу (вор в законе) ларалуш волу Батукаев Ιазиз.\nКΙиранан хиламаш, церан тидарш экспертца Фуллер Элизабетица.\nУмаров Доккин бΙаьхоша керла видеокхайкхам бина интернетехула.\nМаситта бутт бара лаьмнашкарчу гΙаттамхошкара керла дΙахьедарш даржанза. ХΙинца и тийналла йохийна Ю-Тубехула шен къамел даржийначу Имам-амира. Бакъду, лаьтташ ло ду гуш – бΙаьстенан юьххьера я Ιаьнан тΙаьххьара ло хила а тарлуш.\nМа теша, боху цо, муджахΙидийн могΙарш лекъна бохуш дуьйцучух. «Цкъа 50 ву, тΙаккха 30 ву бохуш даржочух. Тхо 10-20 бен ца хилча а хьийсор ду Оьрсийчоьно тхо дайъа кеманаш, даккхий эскарш», - боху амира Имама. Доьшу аят, бусулбанийн жимачу тобано яккхий тобанаш Делан лаамца эшош мел яьхкина меттигаш, аьлла ду иза. Иштта, кегий нохчийн тобанаша тоьлаш схьайогΙу эскаршца летачохь, боху амира.\nДукха хан йоццуш оьрсийн тидархочо Паин Эмила аьллачунна жоп луш санна нисло оцу амира. Паина бохура, тΙмалойн тактика хийцаелла, хΙинца цара шайна зен кΙезиг хуьллучу кепехь бо тΙемаш. Иштта билгалдаьккхинера Паина, Умаров Доккас юхабаьхна шен бΙаьхой маьрша оьрсий байъарх, аьлла.\nОцу хьокъехь комментаторна хета Паин шен тидамашкахь мелла а галваьлча санна.\nФуллер: « Шина хΙуманна тΙехь галваьлла Паин. Умаров Доккас совцийна Кавказна юьстаха лелхийтарш дайтар. Амма совдевлла ша Къилбаседа Кавказехь могΙарерачу нехан кхалхарш. ШолгΙа делахь, схьаоьцур вай Дагестан, цигахь тΙемалойн коьрталазам а бац шаьш маьрша нах алссам хΙаллакбеш хиларан. Бохкабелларш, мунафикаш шаьш лору нах бойъу цара».\nНохчийн тΙемалойн тактика - кег-кегий тобанашца мостагΙчунна тΙлетарш дар ю. Оцо аьтто бо керлачу муджахΙидашна тΙом бан Ιама. ШолгΙа делахь, сурт хΙоттадолуьйту, амира Имама ма-баххара, гΙаттамхой кхачалуш болуш санна, итт-ткъа бен уьш воцуш санна.\nСочера олимпиада тΙекхочуш хиларца дозу аьлла хетало Имарато шен тΙеман кеп хийцар. Бакъду, стохка гурахь дуьйна хезаш дац Умаров Доккин аз - шеко кхоллало, иза дийна а вуй те, олий.\nБатукаев Iазиз - Къуйн Эла - Вор в законе\nЯлх кΙира ду нохчо низамехь къу олу (вор в законе), набахтешкарчу а, мукъабевллачу а тутмакхийн тхьамда, ГΙиргΙазойн набахтера, шен тоьхначу 16 шарах ах хан а ца токхуш, мукъа а ваьлла, шена леррина лаьцначу кеманахь Соьлж-ГΙала дехьаваьлла.\nОцу хьокъехь ца дижош дуьйцу гΙиргΙазойн прессано, Батукаев Кадыров Рамзанна гергахь а ву, хьалхо Кадыров иза гΙиргΙазошка дΙавоьхуш а лелла, стохка иза волчу Бишкеке цо шен шича, оьрсийн Думин депутат Делимханов Адам а хьажийнера, бохуш.\n47 шо долу Батукаев Ιазиз гоьваьлла ГιиргΙазойчуьрчу набахтешна тΙехь а, арахьа а, аьлча а, тутмакхашлахь дош лелаш ваьхна хиларца а, ша набахтехь Ιаш, эла санна, дерриг а долуш ваьхна хиларца а. Официало иза цΙий телхина, лейкомия кхетта ву аьлла, хеназа арахийцира. Амма хууш дац, набахтера араваьлла стаг шена гергахь кхобучу гΙиргΙазойн полицино иза махках стенна валийтина.\nЦхьана гΙиргΙазойн КГБ-н (къайлахчу сервисан) белхахочо дийцира газеташна, Батукаев Ιазиз набахтера мукъавалийтаран бахьана ду цуьнан йишас Яхас еллачу информацино Ιедалшна Оьрсийчуьра наркотрафик йохон аьтто бина хиларна, аьлла.\nЭкспертна Фуллер Элизабетина хетарехь, Кадыровн оьшу шех шен халкъо вуьззина паччахь лорийла.\nФуллер: «Кадыровна беккъа цхьа пайда бен хуьлучух тера дац. Дерриг а дуьнентΙерачу нохчашна тΙехь ша олалла деш а, эшначохь царна гΙо кхачош вуйла гайта лаьа цунна.\nКадыровс, хетарехь, Москох тешийна, Батукаевн гΙоьнца Сочерчу олимпиадах шайна са яккха гΙертачу къуйшна гатто хΙотталур юйла. И гипотеза харц нисъеллийла хуур ду вайна, нагахь санна Батукаев цхьа цΙеххьашха леш хьал дерзахь. Хууш ду, Оьрсийчуьра къуйн эла (вор в законе) Дада-Хьасан вийчхьана, цуьнан меттиг беса лаьттийла а, цхьамма иза буза безаш буйла а. Сахьт дац цига Батукаев Ιазиз хΙоттон а».\nХиламаш а, комментареш а